ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ

**ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ** ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 670 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (420 ਮੀਲ) ਲੰਬੀ ਹੈ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 1,722 ਮੀਟਰ (5,650 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਫੋਲਡ-ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਲੀਓਪ੍ਰੋਟੇਰੋਜ਼ੋਇਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ।

## ਵਿਉਤਪਤੀ 
ਅਰਾਵਲੀ, "ਅਰਾ" ਅਤੇ "ਵਲੀ" ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਰੇਖਾ" ਹੈ।

## ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ 
### ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਲਣਦਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ/ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਪਲੇਟ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਰੋਜ਼ੋਇਕ ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਸੋਜ਼ੋਇਕ-ਸੇਨੋਜ਼ੋਇਕ ਯੁੱਗ (ਫੈਨਰੋਜ਼ੋਇਕ ਦੇ) ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿਮਾਲੀਆਈ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜੇ-ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਲਸਨ ਸੁਪਰਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਕੈਂਬ੍ਰੀਅਨ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀ। ਅਰਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਢਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰੈਟੋਨਿਕ ਟੱਕਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਾਵਲੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸੀ ਪਰ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਯੁਵਾ ਪਰਬਤ, ਅਜੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧਣਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਰਾਵਲੀ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਤ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰੈਟਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਾਵਲੀ ਕ੍ਰੈਟਨ ਜੋ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਦਾ ਮਾਰਵਾੜ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਦਾ ਬੁੰਦੇਲਕੰਦ ਕ੍ਰੈਟਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੈਟਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਫੁੱਟਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਵਿਕਾਰਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਰੋਜ਼ੋਇਕ ਈਓਨ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੱਸਾ) ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕ੍ਰਮ, ਮੈਟਾਸੇਡੀਮੈਂਟਰੀ ਚੱਟਾਨ (ਗੰਭੀਰ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਹੇਠ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਤਲਛਟ ਚੱਟਾਨਾਂ) ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਹਨ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੈਟਾਵੋਲਕੈਨਿਕ ਚੱਟਾਨ (ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਚੱਟਾਨਾਂ) ਕ੍ਰਮ, ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਆਰਚੀਅਨ ਭੀਲਵਾੜਾ ਗਨੀਸਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬੇਸਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 4 Ga ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਚੀਅਨ ਈਓਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗਨੀਸਿਕ (ਤਲਛਟ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ) ਬੇਸਮੈਂਟ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਲਟ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟੋਇਡ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪਾਟਿਆ ਅਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.5 ਤੋਂ 2.0 Ga ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਾਵਲੀ ਪੈਸਿਵ ਰਿਫਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ 1.9 ਤੋਂ 1.6 Ga ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਸਰਗਰਮ ਰਿਫਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2.2 Ga ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਆਰਚੀਅਨ ਮਹਾਂਦੀਪ ਬੈਂਡਡ ਗਨੀਸਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਰਿਫਟਿੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੀਲਵਾੜਾ ਔਲਾਕੋਜਨ ਦਾ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।

ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਪਰਬਤ-ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਪਰਬਤ-ਨਿਮਾਰਣ ਖੇਤਰ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ (ਪਪੜੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਮੈਂਟਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਲਣਦਾਰ ਪਹਾੜ) ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਗਾੜ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਲੇਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਧੱਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਬਤ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
* *Watershed Management in Aravali Foothills*, by Gurmel Singh, S. S. Grewal, R. C. Kaushal. Published by Central Soil & Water Conservation Research & Training Institute, 1990.

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Aravali Range Homepage  India Environment Portal
* Rainfall
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ