ਅਵੰਤੀਬਾਈ

**ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀਬਾਈ** (ਮੌਤ 20 ਮਾਰਚ 1858) ਲੋਧੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1857 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਧੀ-ਯੋਧਾ-ਰਾਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੱਧਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਾਂ ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਲੜਨ ਲਈ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।. ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 1857 ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 20 ਮਾਰਚ 1858 ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਰ ਖੜੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾl

ਨਰਮਦਾ ਵੈਲੀ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਜਬਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਡੈਮ ਦਾ ਨਾਮ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।

## ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ 
ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਲੋਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੋਧੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 16 ਅਗਸਤ 1831 ਨੂੰ ਮਾਨਕੇਹਦੀ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀਓਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। 

ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ।ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹ (ਅਜੋਕੀ ਡਿੰਡੋਰੀ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਲੋਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਅਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸਨ। 1851 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ। ਨਾਬਾਲਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ, ਇਸ ਸੁਧਾਰ ਕਾਰਜ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ।ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।

ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਵਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟੈਕਸ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਸੁਧਾਰ ਕਾਰਜ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ।

## 1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ 
ਮਈ 1857 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ, ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜਿਆਂ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ: 

 
ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਜਾਂ ਚੂੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮਈ 1857 ਵਿਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ, ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ।ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਮਨਗਰ, ਬਿਛੀਆ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
23 ਨਵੰਬਰ 1857 ਨੂੰ,  ਜਦੋਂ  ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ, ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਨੇ 4000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਮੰਡਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੇੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਵਹਰੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਹਰਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।

ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗਾਰਡਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 20 ਮਾਰਚ 1858 ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਕੁਝ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਦਲੇਰੀ, ਬਹਾਦਰੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ 20 ਮਾਰਚ 1858 ਨੂੰ ਦੇਹਰੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।

ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਅਜਿਹਾ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ, "ਮੈਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ" ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।

ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਜੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਬਹਾਦਰੀ, ਲੋਕ ਰਾਜ, ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਅਗਵਾਈ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਸਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ (1986 ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ) ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ