ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਸਿੱਖ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ, ਲਗਭਗ 25 ਮਿਲੀਅਨ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ - ਰਿਗਵੇਦ - ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਨ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ)। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ (ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ) ਤੋਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਸਿੱਖ" ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਘੱਟ ਹੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਸਲੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕੋ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਕੇ, ਇਸਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੋਨੀਤ ਨਸਲ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੱਖਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ "ਇੱਕ 'ਨਸਲੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ' ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ" ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ"।

## ਇਤਿਹਾਸ 
thumb| 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਜੌਰ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ *ਪੋਥੀ* ਤੋਂ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਫੋਲੀਓ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਮਾਹੀ ਦੀ *ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ* ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਫੋਲੀਓ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸਨੂੰ *ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ *ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਆਟੋਗ੍ਰਾਫ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ, ਹਰ ਰਾਏ, ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 1600 ਅਤੇ 1708 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। *ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਇੱਕ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਅਤੇ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਬੀ.ਐਨ. ਗੋਸਵਾਮੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਆਏ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਏ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ *ਰੂਪ-ਲੇਖਾ* ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਰਾਏ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ 1688 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 1600 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਸੰਭਾਲ 
[thumb| [ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ *ਪ੍ਰਕਰਮਾ* ਦੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਦੀ 1902 ਦੀ ਫੋਟੋ। ਇਹ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ]]
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਵਾਂ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ *"ਕਾਰ ਸੇਵਾ"* ਦੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਬਾਹ ਜਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਬੇਤੁਕੇ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਫਰੈਸਕੋ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਗੁੰਮ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ।

## ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਭਾਵਾਂ 
thumb| ਸੱਚੇ ਰੰਗ ਦੀ ਫੋਟੋ - 'ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' 'ਤੇ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ', 15 ਜਨਵਰੀ 1914
ਇੱਕ ਆਮ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਖੁਦ "ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲਾ ਘੜਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਦੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ( ਫਾਰਸੀ ਤੋਂ "ਪੰਜ" پنج ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪੰਜ" ਅਤੇ "-āb" آب ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭੱਟੀ ਨੇ " ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ "ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਕ ਹਰਬਿੰਗਰ ਹੈ"। ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ, ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ "ਪਿਘਲਣ ਵਾਲੇ ਘੜੇ" ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਮਹਿਲਾਂ, ਬੁੰਗਿਆਂ (ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨਾਂ), ਕਾਲਜਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਸਿੱਖ ਸਟਾਈਲ* ਦਾ . *ਸਿੱਖ ਸਟਾਈਲ* ਦਾ "ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਾ" ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਫੌਜੀ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੰਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ, ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਥੀਮ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਫਿਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ 'ਅਗ੍ਰਹਿ ਸਿੱਖ', 'ਦਖਣੀ ਸਿੱਖ' ਅਤੇ 'ਆਸਾਮੀ ਸਿੱਖ' ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿੱਖ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੰਧਰਾ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ( ਦ ਸਿੰਘ ਟਵਿਨਸ ), ਕਲਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੂ ਹੈ।

## ਸਿੱਖ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
Dusenbery (2014) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਕੁਝ ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ('ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ') ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ('ਹੌਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ') ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ" ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਾ"  ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

### ਅਫਗਾਨੀ ਸਿੱਖ 
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਤਤਲਾ (2014) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 3,000 ਸਿੱਖ ਸਨ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਜੋ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ 

### ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖ 
ਯੋਗੀ ਭਜਨ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗੈਰ-ਏਸ਼ੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਗੋਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

### ਅਸਾਮੀ ਸਿੱਖ 
ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ 200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ 22,519 ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4,000 ਅਸਾਮੀ ਸਿੱਖ ਹਨ।

ਅਸਾਮੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਘ ਬੀਹੂ ਵਰਗੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਸਾਮੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

### ਅਗਰਹਰੀ ਸਿੱਖ 
ਅਗ੍ਰਹਿਰੀ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗ੍ਰਹਾਰੀ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਥਾਨਕ ਬਿਹਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਰਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਧੋਤੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛਠ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

### ਦਖਣੀ ਸਿੱਖ 
[thumb| ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ *[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ* ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਿਤ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]]
ਦਖਣੀ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲਗਾਨਾ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸਾੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਖਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

### ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖ 
ਨਸਲੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ 1819 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫੌਜੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ।

### ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਵਾਰ ਸੂਟ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੰਬਾ ਅਤੇ ਕੁੜਤਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸਲਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

### ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ 
ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੇਤੀ ਚੰਦ, ਸਿੰਧੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ। ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

### ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ 
[thumb| [ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋੜੇ ਦੀ ਤੰਜੌਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1805]]
ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਜਾਰਾ ਅਤੇ ਸਤਨਾਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 10ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਇਹ ਸਭ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਸਿਕਲੀਗਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਸੈਕਲ' ਅਤੇ 'ਗਰ' ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਧਾਤ ਦਾ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤਾ ਰਸੋਈ ਦੇ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਬੰਜਾਰਾ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਬੰਜਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|A frontispiece to the Dasam Granth.
ਤਸਵੀਰ:Hazuri Bagh bardari.jpg|The Bardari of Ranjit Singh, built in the Hazuri Bagh.
ਤਸਵੀਰ:Ram bagh.jpg|Gateway of the Ram Bagh, North-East of Amritsar; built by Maharajah Ranjit Singh.
ਤਸਵੀਰ:Sikh helmet.jpg|A Sikh helmet from the late 18th century.  Note the adaptation on the helmet's crown to allow for a Sikh's uncut hair.
ਤਸਵੀਰ:India Delhi Gurdwara Bangla Sahib 03 ni.JPG|One of the gates at the Sikh temple called Gurdwara Bangla Sahib, in Delhi.
ਤਸਵੀਰ:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|Illuminated Adi Granth folio with *nisan* (autograph or signature) of Guru Gobind Singh.
ਤਸਵੀਰ:Gurdwara-baba-atal.jpg|Detail from Gurdwara Baba Atal.
ਤਸਵੀਰ:SikhNakashi.jpg|A Opaque Watercolour on paper copy of Nakashi 1880c
ਤਸਵੀਰ:Templo dorado-Amritsar-India015.JPG|Harmandir Sahib or the Golden Temple, Amritsar, India.
ਤਸਵੀਰ:Interior of Akal Takht.jpg|Interior of the Akal Takht.
ਤਸਵੀਰ:Durbar of Maharaja Dalip Singh, c 1845.jpg|Painting of the durbar of Maharaja Dalip Singh Sukerchakia.
ਤਸਵੀਰ:Ranjit Singh and Hira Singh, Punjab, c 1835-9.jpg|Painting of Ranjit Singh and Hira Singh of Nabha.
ਤਸਵੀਰ:Order of merit ranjit singh.jpg|The Sikh Order of Merit with a Portrait of Ranjit Singh, directly inspired by the French Légion d'honneur
ਤਸਵੀਰ:Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan.jpg|Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan
ਤਸਵੀਰ:Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral arabesques 02.jpg|Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral arabesques
ਤਸਵੀਰ:Equestrian portrait of Guru Gobind Singh attended upon by a Nihang.jpg|Equestrian portrait of Guru Gobind Singh attended upon by a Nihang, circa 1850
ਤਸਵੀਰ:Guru Nanak engaged in an interfaith dialogue, Janamsakhi painting.jpg|Guru Nanak engaged in an interfaith dialogue, Janamsakhi painting
ਤਸਵੀਰ:Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, Mewar painting.jpg|Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, Mewar painting
ਤਸਵੀਰ:Illustrations of female figures on a robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister Bebe Nanaki.jpg|Illustrations of female figures on a *chola* (chogha) robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister, Bebe Nanaki

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
* ਕਾਂਗੜਾ ਪੇਂਟਿੰਗ
* ਰਾਜਪੂਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
* ਮੁਗਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
* ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
* ਦਸਤਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ
* ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
* ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ
* ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
* ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
* ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ
* ਸਿੱਖ ਚੋਲਾ
* ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ
* ਮੇਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ

## ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨੋਟਸ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ