ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ

**ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ** (ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1973) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਪਰ 30 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਆਈਆਈਟੀ-ਜੇਈਈ ਲਈ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਆਈਆਈਟੀਜ਼) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗਰੀਬ ਸਾਧਨ-ਹੀਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 2018 ਤਕ, 480 ਵਿੱਚੋਂ 422 ਨੇ ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਡਿਸਕਵਰੀ ਚੈਨਲ ਨੇ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ 2019 ਦੀ ਫਿਲਮ, *ਸੁਪਰ 30* ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਤਿਕ ਰੋਸ਼ਨ ਨੇ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਐਮਆਈਟੀ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ 
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਮਾਧਿਅਮ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨੰਬਰ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ, ਜੋ *ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ* ਅਤੇ *ਦ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਲ ਗਜ਼ਟ* ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 1994-1995 ਵਿੱਚ ਸਪਾਂਸਰ ਦੀ ਭਾਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾ ਨਾ ਸਕਿਆ।

ਆਨੰਦ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਗਣਿਤ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਪੜ ਵੇਚਦਾ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਪਾਪੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਸ ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਛੱਤੀ ਤੱਕ ਚਲੀ ਗੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ 500 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ।

2003-2017 ਦੌਰਾਨ 450 ਵਿੱਚੋਂ 391 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀਜ਼. ਲਈ ਪਾਸ ਹੋਏ। 2010 ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰ 30 ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਈਆਈਟੀ ਜੇਈਈਈ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮੱਲ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਏਜੰਸੀ ਤੋਂ ਸੁਪਰ 30 ਲਈ ਕੋਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਫੀਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਮਾਨਤਾ 
ਮਾਰਚ 2009 ਵਿੱਚ, ਡਿਸਕਵਰੀ ਚੈਨਲ ਨੇ ਸੁਪਰ 30 ਤੇ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ *ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼* ਨੇ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਪੰਨਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਕੋਚਿੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਆਈਆਈਟੀ-ਜੇਈਈ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ *ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼* (2009) ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। *ਟਾਈਮ* ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਬੇਸਟ ਆਫ ਏਸ਼ੀਆ 2010 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ 30 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਆਈਆਰਡੀਐਸ) ਦੁਆਰਾ 2010 ਵਿੱਚ ਐਸ. ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੁਪਰ 30 ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੂਤ ਰਸ਼ਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ" ਸੰਸਥਾ ਦੱਸਿਆ। *ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ* ਨੇ ਗਣਿਤ ਮਾਹਿਰ ਅਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸੁਪਰ 30 ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਢਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਮੌਲਾਨਾ ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਅਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਪ੍ਰੋ.* ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ *ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਏ ਕੇਲਕਰ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ* ਦਿੱਤਾ।

ਅਪਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ *ਫੋਕਸ* ਨੇ "ਵਿਸ਼ਵ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ" ਚੁਣਿਆ ਸੀ "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ਆਰਖਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਯੂਕੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ *ਮੋਨੋਕਲੇ* ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 20 ਪਾਇਨੀਅਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ, ਕਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬੈਂਕ ਆਫ ਬੜੌਦਾ ਦੁਆਰਾ ਬੜੋਦਾ ਸਨ ਲਾਈਫ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਠਵੀਂ ਕੌਮੀ ਗਣਿਤ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਗਣਿਤ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਪਾਗਾਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਨੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟੋਰੇਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਡੀ ਐਸ ਸੀ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਿਜੂ ਮੈਥਿਊ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਕਲਿਆਣ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਅਵਾਰਡ 
8 ਨਵੰਬਰ, 2018 ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਬਾਰ ਗੋਲਡ ਐਂਡ ਡਾਇਮੰਡਸ ਦੁਆਰਾ ਗਲੋਬਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ 2018 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ "ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/super-30-founder-anand-kumar-to-be-honoured-with-education-award-in-dubai/articleshow/66511502.cms

## ਸੁਪਰ 30 ਫਿਲਮ 
ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਿਕਾਸ ਬਹਿਲ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ *ਸੁਪਰ 30* (2019) ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਤਿਕ ਰੌਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ 
23 ਜੁਲਾਈ 2018 ਨੂੰ, ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ 30 ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ 26 ਪਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਉਸ ਸਾਲ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਜੇ.ਈ.ਈ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸੁਪਰ 30 ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ, ਰਾਮਾਨੁਜ ਸੰਸਥਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁਨਾਫੇ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾਨੁਜ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਸਾਲਾਨਾ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ, *ਦ ਹਿੰਦੂ* ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਕਸਰ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸੁਪਰ 30 ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973