ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਜਾਗੀਰ)

**ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾਗੀਰ** ਜਾਂ **ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਸਟੇਟ** ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਤਲੁਜ ਸਿੱਖ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ। [ਨੋਟ 1835] ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1835 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਇਦਾਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਗਈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹਨ, ਇਕ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੰਜ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ 1758 ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। 1761 ਵਿੱਚ, ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਗੁਰਜਾ (ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੁਸ਼ਾਹਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਭਤੀਜੇ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਮਰਹੂਮ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਛਮਣ ਕੌਰ 1823 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। ਸਿੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਕੈਪਟਨ ਰੌਸ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ। ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1826 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਲੋਕਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਲਛਮਣ ਕੌਰ, ਜੋ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੁਧਵਾ ਸੀ, ਨੇ ਲਗਭਗ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ (c. 1818–1835) ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਤੇ ਸਵਤੰਤਰ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 1835 ਵਿੱਚ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਦੀ ਬੇਵਾਰਸ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿੱਧੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। 1838 ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਾ ਦਾਵਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। 1839 ਵਿੱਚ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਭਾਲ ਲਈ  ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਸੀ. ਐੱਮ. ਵੇਡ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਇਸਦਾ ਤੁਰੰਤ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਅਤੇ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ *ਰਾਣੀ-ਕਾ-ਤਾਲਾਬ* ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਟੈਂਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
* ਗੁਰਜਾ (ਗੁਜਰ) ਸਿੰਘ (1761-?) 
* ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (? – 1792) 
* ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ (1792–ਸੀ.ਏ. 1818–19) 
* ਲਛਮਣ ਕੌਰ (ਸੀ. 1818-19-1820) (ਪਹਿਲੀ) 
* ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ (1820-23) 
* ਲਛਮਣ ਕੌਰ (1823-1835) (ਦੂਜਾ) 

## ਨਕਸ਼ੇ 

ਤਸਵੀਰ:Map_of_the_general_plan_of_the_pargana_of_Firozpur,_by_William_Brown,_1842_(F.5-9).jpg|alt=Map of the general plan of the pargana of Firozpur, by William Brown, 1842| ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਰਗਣੇ ਦੀ ਆਮ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਵਿਲੀਅਮ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੁਆਰਾ, 1842
ਤਸਵੀਰ:Map_of_the_northwestern_frontier_of_British_India,_exhibiting_the_country_between_the_Sutlej_and_Yamuna_rivers,_1844.jpg|alt=Map of the northwestern frontier of British India, exhibiting the country between the Sutlej and Yamuna rivers, 1844. The former Ferozepore territory is now depicted under the direct control of the British after its annexation in 1835.| ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1844, ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 1835 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਬਕਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ