ਲਾਲਮਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ

ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਜਨਮ 11 ਅਗਸਤ 1924-ਦੇਹਾਂਤ 17 ਜੁਲਾਈ 1979) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਨਾ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਨਾ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ (1924-1979) ਨੂੰ ਵਿਦਿਤਰਾ ਵੀਣਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਚਿਤਰਾ ਵੀਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ 
ਲਾਲਮਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਭੱਟ ਅਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਭਰਿਗੁਨਾਥ ਲਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਸੇਨੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਉਸਤਾਦ ਮਹਿੰਦੀ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਗਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਕਲ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਰਾਏ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਮੋਦਾਨੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਬਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਮਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।  &#x5B;''''&#x5D;

## ਬਾਲਗ ਕੈਰੀਅਰ 
ਮਿਸ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1940 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਈ "ਬਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਯ-ਸੰਗੀਤ" ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਸੰਗੀਤ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਦੋਵਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਧਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

## ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਡਾ. ਪੁਸ਼ਪਾ ਬਾਸੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਲਮਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ  ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾਃ 

# *ਮਧੂ ਭੈਰਵ* *ਭੈਰਵ ਅੰਗ* ਦਾ ਹੈਕਸਟੋਨੀਕ ਰਾਗ ਸਵੇਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# *ਸ਼ਿਆਮ ਬਿਹਾਗ* ਪੈਂਟਾ- ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਅਤੇ *ਅੰਗ* ਦਾਹੈਪਟੈਟੋਨਿਕ ਰਾਗ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# *ਮਧੁਕਲੀ* *ਮਧੁਵੰਤੀ*, *ਮੁਲਤਾਨੀ* ਅਤੇ ਰਾਮਕਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੇਂਟਾ-ਹੈਪਟੈਟੋਨਿਕ ਰਾਗ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਇਆ/ਵਜਾਇਆ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# *ਸਮੇਸ਼ਵਰੀ* ਰਾਗਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ *ਕਲਾਵਤੀ* ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੇਂਟਾ-ਹੈਪਟੌਨਿਕ ਰਾਗ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਇਆ/ਵਜਾਇਆ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# *ਬਲੇਸ਼ਵਰੀ* ਹੇਕਸ-ਹੈਕਸਾਟੋਨਿਕ ਰਾਗ, *ਬਾਗੇਸ਼ਵਰੀ* ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਖਾਨੀ ਟੋਡੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਇਆ/ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# *ਜੋਗ ਤੋੜੀ*  ਹੈਕਸਾ-ਹੈਪਟੌਨਿਕ ਰਾਗ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਤੋੜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਇਸ ਦੇ ਹਲਕੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ/ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# ਆਨੰਦ ਭੈਰਵੀ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। *ਭੈਰਵੀ* ਦੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉਪ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਿਤ) ਜੋ *ਰਿਸ਼ਭ* ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਸੁਪਰਟੋਨਿਕ) 

## ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਲਿੰਕ 
# *ਨਾਡਾ ਰੂਪਾ*, ਸ਼ਰਮਾ, ਡਾ. (ਮਿਸ ਪ੍ਰੇਮਲਤਾ, ਐਡੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, ਬੀ. ਐਚ. ਯੂ., ਵਾਰਾਣਸੀਃ 1961 ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਵਾਲੀਅਮ I, ਨੰਬਰ 1, ਜਨਵਰੀ 1961
# ਸੰਗੀਤੇਨ੍ਦੁ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਮਣੀ ਜੀ ਮਿਸ਼ਰਾਃ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੰਗੀਤਗਯ, ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਸਵਰ ਸਾਧਨਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, 1996.
# ਸ਼ਰੂਤੀ ਔਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀਃ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਾਗਿਆ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਚੌਰਸੀਆ, ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਐੱਡ. ਮਧੁਕਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਭੋਪਾਲ, ਅਗਸਤ 1999.
# *ਸੰਗੀਤੇਨ੍ਦੁ ਆਚਾਰੀਆ ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ* ਵਿਦੂਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਲਤਾ ਸ਼ਰਮਾ
# ਨਸਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਲਕਸ਼ਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਤਿਵਾਡ਼ੀ
# 'ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਨਾ' 'ਤੇ' ਸਿੰਧੁਰਾ ', ਔਨਲਾਈਨ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ' ਤੇ ਇੱਕ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਕਲਿੱਪ
# *ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਸਵਰਗੀ ਸੰਗੀਤ* ਡੀਵੀਡੀ. ਸੈਂਟਾ ਰੋਜ਼ਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਃ ਸਵਰ ਸਾਧਨਾ, 2007.
# *ਰਾਗ-ਰੁਪੰਜਲੀ* ਰਤਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ਃ ਵਾਰਾਣਸੀ। 2007. ਡਾ. ਪੁਸ਼ਪਾ ਬਾਸੂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤੇਨ੍ਦੁ ਡਾ. ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।
# ਰਾਗ ਵਿਬੋਧਃ ਮਿਸਰਬਾਨੀ। ਡਾ. ਰਾਗਿਨੀ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਹਿੰਦੀ ਮੱਧਮ ਕਾਰਜਵਯਾ ਨਿਦੇਸ਼ਲਿਆਃ ਦਿੱਲੀ। 2010.
# *ਓਮ ਸਵਰਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ* ਡਾ. ਰਾਗਿਨੀ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ 2010.
# ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਕ
# ਮਧੁਕਲੀ-ਸੰਗੀਤੇਨ੍ਦੁ ਡਾ. ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924