ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

**ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਮਹਾਯਾਨ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ-ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀਨਯਾਨ ਬੋਧੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਤੋਂ 88.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰ ਤੋਂ 11.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਗਏ ਇਸ ਮਹਾਨ ਬੋਧੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੰਡਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੌਰਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਪੁਰਾਭਿਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭ੍ਰਮਣ ਲਈ ਆਏ ਚੀਨੀ ਪਾਂਧੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਅਤੇ ਇਤਸਿੰਗ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 10,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾਉਣ ਲਈ 2,000 ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ।

ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 2010 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਇੱਕ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਿਜ਼ਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ 18 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਜਾਰਜ ਯੇਓ ਸਨ।

$210 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 485 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕੈਂਪਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ 'ਨੈੱਟ ਜ਼ੀਰੋ' ਈਕੋ-ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ (SHS), ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਈਕੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ (SEES), ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬੁੱਧ ਸਟੱਡੀਜ਼ (SBS), ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ ਐਂਡ ਕੰਪੈਰੇਟਿਵ ਰਿਲੀਜਨਜ਼ (SPCR), ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜਜ਼ ਐਂਡ ਲਿਟਰੇਚਰ/ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ (SLLH), ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ (SMS) ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪਾਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ, ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆਈ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਗੀਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਕੈਂਪਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 19 ਜੂਨ, 2024 ਨੂੰ ਸਾਰੇ 10 ਆਸੀਆਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਅਤੇ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਬੇ ਆਫ਼ ਬੰਗਾਲ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕਨਫਲਿਕਟ ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ ਐਂਡ ਪੀਸ ਬਿਲਡਿੰਗ, ਅਤੇ ਕਾਮਨ ਆਰਕਾਈਵਲ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ICWA, IIPHG, ASI, ICCR, ISEAS, IIAS ਅਤੇ CSIR ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

### ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 
ਨਾਲੰਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ, ਬੋਧੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ(414-435ਈ:) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਰਾਦਿੱਤਯ, ਬੁੱਧਗੁਪਤ, ਬਾਲਾਦਿੱਤਯ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹਰਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਦੇ ਨਾਮ 200 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚਲਦਾ ਸੀ।

ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਨਵੇਂ ਕੈਂਪਸ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਐਸ.ਐਮ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਫੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰੇਗੀ।

ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਚੋਣ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲਿਊ ਥਾਈ ਕੇਰ ਸਮੇਤ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਟਜ਼ਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਬੀ.ਵੀ. ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਫਰਮ, ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਿਲਪਾ ਕੰਸਲਟੈਂਟਸ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਫਰਮ dbHMS ਟ੍ਰਿਪਲ ਨੈੱਟ ਜ਼ੀਰੋ ਊਰਜਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ "ਏਸ਼ੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ... ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਜਣਾ" ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅਤੇ "ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ"।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੈਸ਼ਨ 1 ਸਤੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਈਕੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ 15 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਗੀਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੋਸਟਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਗੀਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ, 160 ਹੈਕਟੇਅਰ (400 ਏਕੜ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕੈਂਪਸ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ 2021 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਤੋਂ ਆਪਣੇ 455 ਏਕੜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 200 ਪਿੰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੁਣ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਇਓਗੈਸ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ 2022-23 ਲਈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 822 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ 2023-24 ਲਈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 1038 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਲ 187 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ (ਜਨਵਰੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸਟਰਜ਼, ਗਲੋਬਲ ਪੀਐਚਡੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਸਮੇਤ)। 21 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਅਤੇ 26 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਿੱਲ ਨੂੰ 21 ਸਤੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲ ਇੱਕ ਐਕਟ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 25 ਨਵੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ