ਕਲਾ ਭਵਨ

**ਕਲਾ ਭਵਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Kala Bhavana;** ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਸੰਸਥਾਨ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਫੈਕਲਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1919 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1919 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਹੀ ਮਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ। ਅਸਿਤ ਕੁਮਾਰ ਹਲਦਰ 1911 ਤੋਂ 1915 ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਅਤੇ 1919 ਤੋਂ 1921 ਤੱਕ ਕਲਾ ਭਵਨ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ।1919 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1933 ਤੱਕ, ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1919 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਜੋ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਨੋਦ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਰਾਮਕਿੰਕਰ ਬੈਜ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਖੇ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਕਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਥੰਮ੍ਹ - ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਬੇਨੋਦੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਰਾਮਕਿੰਕਰ ਬੈਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

1997 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰ. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, *ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ: ਦ ਮੇਕਿੰਗ ਆਫ਼ ਏ ਕੰਟੈਕਸਟਚੁਅਲ ਮਾਡਰਨਿਜ਼ਮ*, ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੇ ਚਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਰਾਮ ਕਿੰਕਰ ਬੈਜ ਅਤੇ ਬਿਨੋਦ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ, ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੌ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਕਲਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ, ਦਿਨਕਰ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਸਰਬਰੀ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, ਅਜੀਤ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੋਮਨਾਥ ਹੋਰੇ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸਨਤ ਕਰ ਅਤੇ ਲਾਲੂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਾਅ ਨੂੰ ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ *ਨੰਦਨ ਮੇਲਾ* ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਸੀ। 1-2 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, *ਨੰਦਨ ਮੇਲਾ* ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ ਦੀ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। "ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਮੂਰਤੀ, ਸਿਰਾਮਿਕਸ, ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਲਾ ਸਟਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਟਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲੰਡਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਡਾਇਰੀਆਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਫੈਸ਼ਨ ਗਹਿਣੇ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਪ੍ਰਿੰਟ, ਸਰਾਂ (ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ), ਅਤੇ ਸਿਰਾਮਿਕਸ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਿਫਾਇਤੀ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਹਨ।"

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ 
ਇਹ ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।

### ਫੈਕਲਟੀ 
* ਅਸਿਤ ਕੁਮਾਰ ਹਲਦਰ, 1911 ਤੋਂ 1915 ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਅਤੇ 1919 ਤੋਂ 1921 ਤੱਕ ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ।
* ਸਟੈਲਾ ਕ੍ਰੈਮਰਿਸ਼, ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, 1922-24 ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਡਾਂਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ "ਸੰਗੀਤਕ ਅਭਿਆਸ" ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਸੀਕੋਟਮਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* ਆਰ. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

### ਪੇਂਟਰ 
* ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਬਰਮਨ, ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੋ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।
* ਜੋਗੇਨ ਚੌਧਰੀ, ਉੱਘੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸੋਮਨਾਥ ਹੋਰੇ, ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਰ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ। 
* ਕੈਲਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਮੇਹਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* ਏ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ।

### ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਰ 
* ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈਡੀ, ਅਟੇਲੀਅਰ 17 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰ, ਨੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
* ਕੇ.ਜੀ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਏ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ