ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ

**ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ** ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਰਾਨਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਰੇਣੂ ਕਾਸ਼ੀ  (ਵਾਰਾਨਸੀ) ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਿੰਫ (ਅਪਸਰਾ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ,ਅਤੇ ਜਦੋਂ  ਸੰਤ ਚੈਤੰਨਿਆ ਅਤੇ ਵੱਲਭਚਾਰੀਆ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਾਦਕ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖਾਨ, ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਵਿਕਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ  ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ     ਕਰੀਏਟਿਵ ਸਿਟੀਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਤਹਿਤ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ "ਸਿਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ" ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਬੈਂਡਵਾਗਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਵਾਰਾਣਸੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ 'ਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਪਸਰਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੂਰਦਾਸ, ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਮੀਰਾ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਸਨ।

ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਾਰਿਸ ਅਲੀ, ਅਕਬਰ ਅਲੀ, ਨਿਸਾਰ ਖਾਨ, ਸਾਦਿਕ ਅਲੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਨ।  ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਅਲੀ ਬਕਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ "ਗਹਿਣੇ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਬਾਸਤ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਥਾਨਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜੋ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਨ ਬਨਾਰਸੀ ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਚੈਤੀ, ਹੋਰੀ, ਭੈਰਵੀ, ਕਜਰੀ, ਤਰਾਨਾ, ਘਾਟੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਿਰਵਤ, ਸਦਰ, ਖਾਮਸਾ, ਲਾਵਨੀ, ਚਤੁਰੰਗ, ਸਰਗਮ, ਰਾਗਮਾਲਾ, ਕੀਰਤ, ਕਵਾਲੀ, ਕਥਗਯਾਨ, ਭਜਨ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਕੀਰਤਣ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ ਤਬਲਾ ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਧਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪੰਡਤ ਨੰਹਕੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਕੁਮਾਰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਸਮਰ ਸਾਹਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, *ਗੰਧਰਵ*, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਰਾਣਸੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਲਖਨਊ ਸ਼ੈਲੀ (ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਘਰਾਨਾ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਚੈਤੀ ਅਤੇ *ਕਜਰੀ* ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ, ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਿਆਜੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ, ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ 
[right|thumb|ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ [ਗਿਰਜਾ ਦੇਵੀ|ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ, ਠੁਮਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ]]
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਾਦਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਹ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਨ। ਜੋਤੀਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਵਿਕਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰੋਦ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਹੀ  ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੀਆਂ ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਜੋ ਕਿ ਠੁਮਰੀਆਂ (ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ) ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ,  ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ  ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਲਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ 
ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਹਨ।ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਤਬਲਾ (ਦੋ ਛੋਟੇ ਢੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਾਲ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾਂ ਸਾਜ਼ ਹੈ), ਬਲਕਿ ਸਿਤਾਰ ਵੀ ਖਰੀਦਣਾ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਿਤਾਰ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਸ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ , ਉਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਿਤਾਰ ਸਾਗੌਨ ਜਾਂ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਬਿਜਿਆਸਰ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਘਟੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ 
[right|thumb|ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ [ਗਿਰਜਾ ਦੇਵੀ|ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ, ਠੁਮਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ]]
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਵਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਜੋਤੀਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਵਿਕਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰੋਦ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੀਆਂ ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਠੁਮਰੀਜ਼ (ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ) ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਲਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
## ਤਿਉਹਾਰ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਧਰੁਪਦ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ/ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਘਾਟ ਵਿਖੇ 3 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕੇਂਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 
*  
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ