ਡੀ. ਐਨ. ਝਾ

**ਦਵਿਜੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਝਾ** (1940 – 4 ਫਰਵਰੀ 2021) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗ ਭਾਰਤ  ਉੱਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ  ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ *ਏਂਸੀਐਂਟ ਇੰਡੀਆ: ਇਨ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਆਊਟਲਾਈਨ* (1997), *ਦਿ ਮਿਥ ਆਫ਼ ਹੋਲੀ ਕਾਓ* (2001) ਅਤੇ *ਅਰਲੀ ਇੰਡੀਆ: ਏ ਕਨਸਾਈਜ਼ ਹਿਸਟਰੀ* (2004) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਫਿਰਕੂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਊ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਬੀਫ਼ ਖਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਝਾ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ  ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ (ਆਨਰਜ਼) ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਰ ਐਸ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾ। 

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਝਾਅ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ  ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।  ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਫਿਰਕੂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ  ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਮੁਢਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।   ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੈਂਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ  ਲੋਕਧਾਰਾ, ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਰ ਝਾ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।  ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ "''ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ 'ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਹਿੰਦੂਵਾਦ' ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ'' " ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਚਲੇ ਆਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।   ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਲਭਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਉਸਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ   ਉਹ ਟੋਕਿਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 

1991 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਆਰ ਐਸ ਸ਼ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਭਾਨ ਅਤੇ ਅਥਾਰ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ, ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੀ  ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ *Ramjanmabhoomi-Baburi Masjid: A Historians’ Report to the Nation*  (1991) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੇਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ  ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਭਿੰਨ ਲਭਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਮਾਤਰ  ਇੱਕ ਰਾਇ ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਆਪਣੀ 2001 ਦੀ ਕਿਤਾਬ, *ਦ ਮਿਥ ਆਫ਼ ਹੋਲੀ ਕਾਓ ਵਿੱਚ,* ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਬੀਫ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਊ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਰਤੀ ਖਪਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।  ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਚਰਕਾ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬੁਖ਼ਾਰਾਂ,  ਅਤਿ-ਦੁਰਬਲਤਾ ਅਤੇ ਟੀਬੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਤਰਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਫ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਚਰਬੀ ਗਠੀਆ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁਤਬਾ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਨਵੀਂ ਰਵਾਇਤ ਸੀ।   ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ  ਘੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 

ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਿਤਾਬ, *ਡ੍ਰਿੰਕ ਆਫ਼  ਇਮਮੋਰਟਲਿਟੀ* (2020) ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਕਢਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।   ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇੱਥੇ 50 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬ ਸਨ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪੀਂਦੀਆਂ ਸਨ।ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 

### ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ 
#### *ਪਵਿੱਤਰ ਗਊ ਦੀ ਮਿਥ* 
*ਝਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਮਿਥ ਆਫ਼ ਦ ਹੋਲੀ ਕਾਓ*  ਕਾਰਨ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਵੈਦਿਕ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਫ ਖਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।   

#### ਅਰੁਣ ਸ਼ੌਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅਲੋਚਨਾ 
ਅਰੁਣ ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਗਾੜਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਝਾ 'ਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ।  *ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ* ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਝਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ੌਰੀ ਉਸਦੀ ਕਹਿਣੀ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰੀ ਦੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹਨ। ਝਾ ਨੇ ਸ਼ੌਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ *ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ* ਦੀ ਵੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ “ਨਿੰਦਿਆ” ਹੈ ਅਤੇ “ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।”  

## ਮੌਤ 
ਝਾ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ  ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। 

## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 
ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ:

* 1980, *Studies in early Indian economic history*, Anupama Publications, ASIN: B0006E16DA.
* 1993, *Economy and Society in Early India: Issues and Paradigms*,  .
* 1997, *Society and Ideology in India*,  .
* 1997, *Ancient India: In Historical Outline*,  .
* 2002, *Holy Cow: Beef in Indian Dietary Traditions*; paperback (2004)  
* 2004, *Early India: A Concise History*,  
* 2009, *Myth of the Holy Cow*,  
* 2009, *Rethinking Hindu Identity*, Routledge,  
* 2020, *Drink of Immortality: Essays on Distillation and Alcohol Use in Ancient India*,  

ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ:

* 1988, *Feudal Social Formation in Early India*,  
* 1996, *Society and Ideology in India: Essays in Honour of Professor R.S. Sharma* (Munshiram Manoharlal, Delhi, 1996).
* 2000, *The Feudal Order: State, Society, and Ideology in Early Medieval India*,  ; a collection of critical essays by 20 specialists on medieval Indian society, politics, ideology and religion.

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021