ਮੁਗਲ ਬਾਗ਼

[right|thumb|220x220px| [ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼, ਮੁਗਲ-ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।]]
[thumb| [ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫੋਟੋਕ੍ਰੋਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਸਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਾਅਨ ਵਰਗਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।]]
**ਮੁਗਲ ਗਾਰਡਨ** ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਗੀਚਿਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਰਬਾਗ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਯੂਟੋਪੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਲ, ਫੁਹਾਰੇ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਗੀਚੇ ਹਨ ਜੋ "ਬਹੁਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਿਓਮੈਟਰੀ" ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
[thumb| ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [ਬਾਬਰ ਬਾਗ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]]
ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਚਾਰਬਾਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। *ਬਾਗ*, *ਬਾਗੀਚਾ* ਜਾਂ *ਬਾਗੀਚਾ* ਸ਼ਬਦ ਬਾਗ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਚਾਰਬਾਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਆਗਰਾ ਦੇ ਆਰਾਮ ਬਾਗ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਾਰਬਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਮੁਗਲ ਵਿਜੇਤਾ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਧੌਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ, ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ, ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਸੀ-ਉਹ ਮੁੜ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਬਗੀਚੇ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣਾਉਣ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇੰਨਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵਿਛਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
thumb| ਆਗਰਾ ਵਿਖੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਬਰਡਜ਼ ਆਈ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਇਸਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਿਤਾਬ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਮੁਗਲ ਬਾਗ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ, ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਿਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਫਿਰਦੌਸ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਬਾਗ, ਆਗਰਾ ਵਿਖੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਤਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਦੇ ਚਮੇਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਿੱਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਗ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪਾਂ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲਈ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਰਧ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਕ੍ਰੋਲਿੰਗ ਕੁਦਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿਊਲਿਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।
[thumb| [ਵੈਰੀਨਾਗ|ਵੇਰੀਨਾਗ ਬਸੰਤ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]]
[thumb| [ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ|ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀਰਨ ਮੀਨਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਗਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]]
[thumb| [ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ|ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ਼, ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ]]

## ਸਥਾਨ 
[thumb| [ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ|ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਡਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਮੁਗਲ ਬਾਗ ਹੈ।]]
[thumb| [ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ 1912 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]]
[thumb| [ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]]
[thumb| [ਪਿੰਜੋਰ ਗਾਰਡਨ|ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਰੰਮਤ]]
[thumb| [ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼-ਏ ਬਾਬਰ]]

### ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ 
* ਬਾਗ਼-ਏ ਬਾਬਰ, ਕਾਬੁਲ

### ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ 
* ਲਾਲਬਾਗ ਕਿਲਾ

### ਭਾਰਤ 
#### ਦਿੱਲੀ 
* ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਈਸਟ
* ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਡਾਨ
* ਲਾਲ ਕਿਲਾ
* ਰੌਸ਼ਨਆਰਾ ਬਾਗ
* ਸਫਦਰਜੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ

#### ਹਰਿਆਣਾ 
* ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ

#### ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 
* ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ਼
* ਪਰੀ ਮਹਿਲ
* ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ, ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ
* ਵੇਰੀਨਾਗ

#### ਕਰਨਾਟਕ 
* ਲਾਲ ਬਾਗ

#### ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 
* ਬੀਬੀ ਕਾ ਮਕਬਰਾ

#### ਪੰਜਾਬ 
* ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ

#### ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
* ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ
* ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ
* ਤਾਜ ਮਹਿਲ

## ਹਵਾਲੇ