open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਗ਼ੈਰ-ਸੂਰਜੀ ਗ੍ਰਹਿ

ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਦੇ ਆਦਿਗਰਹ ਚੱਕਰ ਦੇ ਧੂਲ ਦੇ ਬਾਦਲ ਵਿੱਚ ਫੁਮਲਹੌਤ ਬੀ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ ਗਿਆ (ਹਬਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੂਰਬੀਨ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਗਈ ਤਸਵੀਰ)]]

**ਗ਼ੈਰ-ਸੂਰਜੀ ਗ੍ਰਹਿ** ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ।

ਸੰਨ 1992 ਤੱਕ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਗ਼ੈਰ - ਸੂਰਜੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 24 ਮਈ 2011 ਤੱਕ 552 ਗ਼ੈਰ - ਸੌਰੀਏ ਗ੍ਰਹਿ ਗਿਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਲੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 10 % ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਇਰਦ- ਗਿਰਦ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਪਲਰ ਆਕਾਸ਼ ਕਸ਼ੋਧ ਯਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਦੇ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ (ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਘੱਟ - ਵਲੋਂ - ਘੱਟ 50 ਅਰਬ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਮੱਟ

ਘੜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਘੜੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਕਈ
ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਂਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ, ਘੜੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬੂਤਰੀ
ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਮੱਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਟ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਟ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੜੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਜਿਥੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੜੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਮੱਟ ਨੂੰ ਬਗੈਰ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਘੜਵੰਜੀ/ਚੌਖਟੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ
ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਜਿਥੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਨੂੰ ਟੇਢੇ ਲੋਟ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੱਟ ਵਿਚੋਂ ਗੜਵੀ ਜਾਂ ਡੱਬੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ
ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮੱਟ ਨੂੰ ਘੁਮਿਆਰ ਚੱਕ ਉਪਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ
ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੱਟ ਬਹੁਤ ਬੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੱਟ ਨੂੰ
ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਘੁਮਿਆਰ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਦਰਨੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ
ਮੱਟ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੀ ਬਣੀ ਛੋਟੀ
ਜਿਹੀ ਥਾਪੀ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੱਟ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਆਵੀ ਵਿਚ ਪਾ
ਕੇ ਪਕਾਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਚਾਟੀ ਵੇਖੋ)।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਹਬਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੂਰਬੀਨ

right|thumb|300px|ਹਬਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੂਰਬੀਨ

**ਹਬਲ ਪੁਲਾੜ ਦੂਰਬੀਨ** (The Hubble Space Telescope (HST)) ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਗੋਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਹੈ ਜੋ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ ਉਪਗਰਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ 25 ਅਪ੍ਰੇਲ ਸੰਨ 1990 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਜ਼ਹਾਜ ਡਿਸਕਵਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ| ਹਬਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨਾਸਾ ਨੇ ਯੂਰੋਪੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ| ਅਮਰੀਕੀ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨੀ ਏਡਵਿਨ ਪੋਂਵੇਲ ਹਬਲ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਬਲ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਇਹ ਨਾਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ| ਵੇਧਸ਼ਾਲਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ| ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਲ 1983 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਤਕਨੀਕੀ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜਟ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਸ ਪਰਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ| ਸਾਲ 1990 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਸਾਲ 1993 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਵਿਸਿੰਗ ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ| ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰਵਿਸਿੰਗ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਲੋਂ ਡਿਜਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ| ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਸੰਪੰਨ ਪਿਛਲੇ ਸਰਵਿਸਿੰਗ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਂਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਲ 2014 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਦ ਜੇੰਸ ਵੇਬ ਖਗੋਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਣ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕ
ਦੋ-ਅੱਖੀ ਦੂਰਬੀਨ

thumb|ਨਿਊਟਨੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਆਰੇਖ

**ਦੂਰਬੀਨ** ਇੱਕ ਉਪਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਉਤਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਣ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰਬੀਨ ਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਦਿਉਤਚੁੰਬਕੀ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ X - ਨੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਜੋ ਕਿ X - ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੇਡੀਓ ਦੂਰਬੀਨ ਜੋ ਕਿ ਜਿਆਦਾ Wavelength ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਦੂਰਬੀਨ ਜਾਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਢ ਦਾ ਸਿਹਰਾ 1608 ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਐਨਕਸਾਜ਼ ਹੈਂਸ ਲਿਪਰਸੀ ਨਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਲੈਨਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੈਂਸ ਨੇ ਦੋ ਲੈਨਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਦੂਰਬੀਨ ਬਣਾਈ। ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲ ਦੂਰਬੀਨ 1609 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰਬੀਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਸੀ। ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਰਿਫਲੈਕਟਰ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਨਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐੱਨ ਕੈਸੀਗ੍ਰੇਨ ਨੇ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੂਰਬੀਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਪਹਾੜ ’ਤੇ 2080 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਰਬੀਨ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲੈਨਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ ਛੇ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰ 70 ਟਨ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੂਰਬੀਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
1983

**1983** 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1980 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 1 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਅਧੁਨਿਕ **ਇੰਟਰਨੈੱਟ** ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
* 19 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਐਪਲ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲ ਲਿਜ਼ਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ। ਇਹ ਗਰਾਫੀਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਊਸ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੀ।
* 26 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash;ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ ਦੀ 'ਥਰਿੱਲਰ' ਨੇ ਸੇਲ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ ਤੋੜੇ।
* 8 ਮਾਰਚ &ndash; ਆਈ.ਬੀ.ਐਮ. ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ 2.0 ਡਾਸ ਵਰਸ਼ਨ ਰੀਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।
* 8 ਮਾਰਚ &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਨਲਡ ਰੀਗਨ ਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ 'ਬਦੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ' ਗਰਦਾਨਿਆ।
* 4 ਅਪਰੈਲ &ndash; ਰਸਤਾ ਰੋਕੋ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 24 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ।
* 3 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਬਲੈਕ ਆਗੂ ਜੈਸੀ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
* 15 ਦਸੰਬਰ &ndash; ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਚਲੇ ਗਏ।
 
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਡਿਬਰ ਕਾਉਂਟੀ

ਰਾਜ ਦੀਬਰ ਜਾਂ ਡਿਬਰ (ਅਲਬਾਨਿਆਈ: Dibër) ਅਲਬਾਨਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ . ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਾਨ ਪਸ਼ਕੋਪੀ ਹੈ . ਉਸ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਚੀਜਹ, ਦੀਬਰ, ਮਾਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ . 2006 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 1, 44, 203 ਸੀ . ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2507 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ . ਕਤਾਫਤ ਆਬਾਦੀ 58 ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ . ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੀਬਰ ਖੇਤਰ ਹੁਣ ਅਲਬਾਨਿਆ ਅਤੇ ਮੈਸੇਡੋਨਿਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ . ਇਹ ਕੰਮ 1913 ਈ . ਵਿੱਚ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਮਦਦ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅਲਬਾਨਿਆ ਇਸ ਖੇਤਰ ਖੌਹ ਕਰ ਯੂਗੋਸਲਾਵਿਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ . ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਆਸੋਦ ਜਾਂ ਆਸੂਦ ਨਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ . ਸੱਤ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹਨ .

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਿਬਰ ਕਾਉਂਟੀ
ਜੇਮਜ ਵੈੱਬ ਖਗੋਲੀ ਦੂਰਬੀਨ

ਜੇਮਸ ਵੇਬ ਖਗੋਲੀ ਦੂਰਬੀਨ (James Webb Space Telescope (JWST)) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਸਪੇਸ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਬਲ ਖਗੋਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਦੂਰਬੀਨ ਹੈ, ਜਿਨੂੰ ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ ਏਰਿਅਨ 5 ਰਾਕੇਟ ਵਲੋਂ ਪਰਖਿਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਬ੍ਰਮਾਂਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਿਕਾਔਂ ਦਾ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਣਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤਵੇਧਸ਼ਾਲਾਵਾਂਅਤੇ ਹਬਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੈ। JWST, ਨਾਸਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਸਟੇਟ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਯੂਰੋਪੀ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ (ESA), ਕੇਨੇਡਿਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ (CSA) ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ (Next Generation Space Telescope (NGST)) ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਨ 2002 ਵਿੱਚ ਨਾਸੇ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਜੇੰਸ ਏਡਵਿਨ ਵੇਬ (1906 - 1992) ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇੰਸ ਏਡਵਿਨ ਵੇਬ ਨੇ ਕੇਨੇਡੀ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋਂਨਸਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ (1961 - 68) ਤੱਕ ਨਾਸਾ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸਾ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਖੇਪਣ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਮਿਨੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਖੇਪਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਯੁਕਤ ਅਪੋਲੋ ਉਡ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

JWST ਦੀ ਜਮਾਤ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਪਰੇ ਪੰਦਰਾਂ ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲਗਰਾਂਜ ਬਿੰਦੁ L2 ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗੀ ਅਰਥਾਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਮੇਂਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਅਤੇ L2 ਬਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ L2 ਬਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤਵਸਤੁਵਾਂਹਮੇਂਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਸਲਈ JWST ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਕਿਰਣ ਕਵਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵਿਕਿਰਣ ਕਵਚ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਵਰਕਤ ਵਿਕਿਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ। L2 ਬਿੰਦੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸਥਿਤ JWST ਦੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਤਰਿਜਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ (8 ਲੱਖ ਕਿ . ਮੀ .) ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਛਾਇਆ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ JWST ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ

**ਆਇਜੋਲ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲਾ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਆਇਜੋਲ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੈ।

## ਬਾਰਲੇ ਲਿੰਕ
* http://mizoram.nic.in/gov/dc.htm(http://mizoram.nic.in/gov/dc.htm)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਕੋਲਾਸਿਬ ਜ਼ਿਲਾ

**ਕੋਲਾਸਿਬ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲਾ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਕੋਲਾਸਿਬ ਹੈ।

## ਬਾਰਲੇ ਲਿੰਕ
* Kolasib district website
* Kolasib website 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਮਮਿਤ ਜ਼ਿਲਾ

**ਮਮਿਤ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲਾ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਮਮਿਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਲੁੰਗਲੇਈ ਜ਼ਿਲਾ

**ਲੁੰਗਲੇਈ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਲੁੰਗਲੇਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਲਾਂਗਤਲਾਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਲਾਂਗਤਲਾਈ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮੀਜੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਲਾਂਗਤਲਾਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੀਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਸਇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ

**ਸਇਹਾ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਸਇਹਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਸੇਰਛਿਪ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਸੇਰਛਿਪ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਸੇਰਛਿਪ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਬੇਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਇਹ ਅਲਬੇਨੀਆ  ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਲਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲਬੇਨੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੇਰਾਤ ਕਾਉਂਟੀ
ਡੂਰੇਸ ਕਾਉਂਟੀ

ਰਾਜ ਡੂਰੇਸ (ਅਲਬਾਨੀਆਈ: Durrës) ਅਲਬਾਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਾਨ ਦਰਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਰਾਜ, ਕਰੋਆ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 2006 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 3, 03, 742 ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 827 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਕਤਾਫਤ ਆਬਾਦੀ 367 ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਾਜ ਅਲਬਾਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਲਬਾਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੱਛਮ ਵਾਲੀ ਸੀਮਾ ਸਾਗਰ ਐਡਰਿਆਟਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਦੂਜੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੀਰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੂਰੇਸ ਕਾਉਂਟੀ
ਨਾਸਾ

**ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਰੋਨਾਟਿਕਸ ਐਂਡ ਸਪੇਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ** (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ **ਨਾਸਾ**; ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ **NASA**; ਉਚਾਰਣ: /ˈnæsə/) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਐਰੋਨਾਟਿਕਸ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਯੂ.ਐਸ. ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। 1958 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਸਨੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਫਾਰ ਏਰੋਨਾਟਿਕਸ (NACA) ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।  ਇਸਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਰਕਰੀ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜੇਮਿਨੀ, 1968-1972 ਅਪੋਲੋ ਮੂਨ ਲੈਂਡਿੰਗ ਮਿਸ਼ਨ, ਸਕਾਈਲੈਬ ਸਪੇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਸ਼ਟਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, NASA ਵਪਾਰਕ ਕਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ (ISS) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਅਰਟੇਮਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਓਰੀਅਨ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਲਾਂਚ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਧਰਤੀ ਨਿਰੀਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ; ਸਾਇੰਸ ਮਿਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਦੇ ਹੈਲੀਓਫਿਜ਼ਿਕਸ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੈਲੀਓਫਿਜ਼ਿਕਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ; ਅਡਵਾਂਸਡ ਰੋਬੋਟਿਕ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊ ਹੋਰਾਈਜ਼ਨਜ਼ ਅਤੇ ਪਲੈਨੇਟਰੀ ਰੋਵਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਸਵਰੈਂਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਵੈਬ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ, ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਜ਼, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ। ਲਾਂਚ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਸਦੀਆਂ ਅਣ-ਕ੍ਰਿਤ ਲਾਂਚਾਂ ਲਈ ਲਾਂਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 
* **ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਣ**
** ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ (1993-ਮੌਜੂਦਾ)
** ਵਪਾਰਕ ਮੁੜ ਸਪਲਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ (2008-ਮੌਜੂਦਾ)
** ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਕਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (2011-ਮੌਜੂਦਾ)
** ਆਰਟੇਮਿਸ (2017–ਮੌਜੂਦਾ)
** ਵਪਾਰਕ LEO ਵਿਕਾਸ (2021–ਮੌਜੂਦਾ)
* **ਰੋਬੋਟਿਕ ਖੋਜ**
** ਮਿਸ਼ਨ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
** ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

* **ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ**

* **ਨਿਊ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ**
* **ਵੱਡੇ ਰਣਨੀਤਕ ਮਿਸ਼ਨ**
* **ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਮਿਸ਼ਨ**
* **ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਿਸ਼ਨ**
* **ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮਿਸ਼ਨ (1965-ਮੌਜੂਦਾ)**

* **ਸਪੇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ**
** ਡੀਪ ਸਪੇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ (1963–ਮੌਜੂਦਾ)
** ਸਪੇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ (1983-ਮੌਜੂਦਾ)
** ਸਾਉਂਡਿੰਗ ਰਾਕੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (1959-ਮੌਜੂਦਾ)
** ਲਾਂਚ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (1990-ਮੌਜੂਦਾ)
* **ਐਰੋਨਾਟਿਕਸ ਰਿਸਰਚ**
** NASA X-57 ਮੈਕਸਵੈਲ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ (2016–ਮੌਜੂਦਾ)
** ਅਗਲੀ ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਏਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ (2007-ਮੌਜੂਦਾ)
* **ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੋਜ**
** ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇਨ-ਸਪੇਸ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ (ਜਾਰੀ)
* **ਮਨੁੱਖੀ ਸਪੇਸਫਲਾਈਟ ਰਿਸਰਚ (2005-ਮੌਜੂਦਾ)**
* **ਗ੍ਰਹਿ ਰੱਖਿਆ (2016–ਮੌਜੂਦਾ)**
** ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਤੂ ਖੋਜ (1998-ਮੌਜੂਦਾ)
* **ਅਣਪਛਾਤੇ ਏਰੀਅਲ ਫੀਨੋਮੇਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ (2022-ਮੌਜੂਦਾ)**

## ਬਜਟ 
## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ 
## ਹਵਾਲੇ
ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲਾ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਣ ਗਏ।
ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ
thumb|Govt senior secondary school Fazilka (Girls)
thumb|Guru Nanak Sikh senior secondary school Fazilka (Girls)

## ਹਵਾਲੇ
https://fazilka.nic.in/

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮ ਜ਼ਿਲਾ

**ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਇੰਫਾਲ ਹੈ ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਇੰਫਾਲ ਪੂਰਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਇੰਫਾਲ ਪੂਰਵ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਪੋਰੋਮਪਤ ਹੈ ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਚੁਰਾਚਾਂਦਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਚੁਰਾਚਾਂਦਪੁਰ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਚੁਰਾਚਾਂਦਪੁਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਥੌਬਲ ਜ਼ਿਲਾ

**ਥੌਬਲ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਥੌਬਲ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਸੈਨਾਪਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਸੇਨਾਪਤੀ**  ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ।  ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਸੇਨਾਪਤੀ ਹੈ। 

## ਭੂਗੋਲ
ਸੇਨਾਪਤੀ ਜਿਲਾ ਮਣੀਪੁਰ  ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਵਿੱਚੋ-ਵਿੱਚ NH-39 ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ।  ਪਹਾੜ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਚਾ‍ਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰਿਆਲੀ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਵਿੱਚੋ-ਵਿੱਚ ਇੰਫਾਲ ਨਦੀ ਵੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ
ਕੌਬਰੁ ਪਹਾੜ ਇਹ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।  ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ ਲੱਗਭੱਗ ੨੦੦੦ ਮੀ ਹੈ।  ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਲੋਕ ਪਵਿਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਚਢਤੇ ਹੈ।  ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਢਨਾ ਲੋਕ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।  ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਝੁਂਡ ਬਣਾਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।  ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਆਣਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੜਨਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਮੋਟਬੁੰਗ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਲੋਂ ਹੈ। 

ਕੌਬਰੁ ਲੈਖਾ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹੈ।  ਇਹ ਸੇਨਾਪਤੀ ਵਲੋਂ ਇੰਫਾਲ ਜਾਂਦੇ ਵਕੱਤ NH - 39 ਉੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੰਫਾਲ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰਿ ਮਣਿਪੁਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਦਿਨ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਸਭ ਬਿਹਾਰ ਨਿਵਾਸੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੁਜਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕੌਬਰੁ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਚਢਾਇਆ ਗਿਆ ਦੁਧ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।  ਲੋਕ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਕਸ਼ੇਤਰਿਅ ਕਾਂਵਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਕਾਂਪੋਕਪੀ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।  ਇਹ ਵੀ NH - 39  ਦੇ ਕੰਡੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਇੰਫਾਲ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।  ਇੱਥੋਂ ਸੇਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਇੰਫਾਲ ਵਿਪਰੀਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ੨੫ ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। 

ਮਾਓ ਗੇਟ ਇਹ ਮਣਿਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ  ਦੇ ਬੋਰਡਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਇੱਥੋਂ ਮਣਿਪੁਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਇੱਥੇ  ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਨਾਗਾ ਹਨ।  ਇਹ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਪਡਤੀ ਹੈ।  ਇੱਥੋਂ ਪਹਾੜਾਂ  ਦੇ ਨਜਾਰੇਂ ਦੇਖਣ ਲਾਇਕ ਹਨ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ

ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਵਰਣਕਰਮ (ਸਪਕਟਰਮ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਣਕਰਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੇ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰਾਂ ਕਿ ਵਰਣਕਰਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ O, B, A, F, G, K ਅਤੇ M ਅੱਖਰ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ - 
* O (ਓ) - ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
* B (ਬੀ) - ਇਹ ਨੀਲੇ - ਸਫੇਦ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
* A (ਏ) - ਇਹ ਸਫੇਦ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
* F (ਏਫ) - ਇਹ ਪਿੱਲੇ - ਸਫੇਦ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
* G (ਜੀ) - ਇਹ ਪਿੱਲੇ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
* K (ਦੇ) - ਇਹ ਨਾਰੰਗੀ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
* M (ਏਮ) - ਇਹ ਲਾਲ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਰੰਗਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੇਣੀਕਰਣ ਲਈ ਇਸ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਫ਼ਰ ਵਲੋਂ ਨੌਂ ਤੱਕ ਦਾ ਅੰਕ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ A5 ਦਾ ਸਥਾਨ A0 ਅਤੇ F0 ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਅੰਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਅੰਕ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ I, II, III, IV ਜਾਂ V ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਰੋਮਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। .ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਮਹਾਦਾਨਵ ਹੋ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ I ਦਾ ਰੋਮਨ ਅੰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। III ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੈ ਦੇ ਤਾਰੇ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ V ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੈ ਦੇ ਇਹ ਇੱਕ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ ਹੈ (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। .ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀ G2V ਹੈ, ਯਾਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੀਲਾ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ ਹੈ ਜੋ 2 ਕਦਮ ਨਾਰੰਗੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਰਫ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲੇ ਤਾਰੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ A1V ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਉਪਦਾਨਵ ਤਾਰਾ

**ਉਪਦਾਨਵ ਤਾਰਾ** ਅਜਿਹਾ ਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬੌਣੇ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਚਮਕੀਲਾ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਇੰਨੀ ਵੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਆਇਤਨ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕੇ। ਯਰਕੀਜ ਵਰਣਕਰਮ ਸ਼ਰੇਣੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ IV ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵॄਸ਼ਚਿਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਸਰਗਸ ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਰਾ ( ਜਿਸਦਾ ਬਾਇਰ ਨਾਮ θ ਸਕਾਂ ਹੈ ) ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾਨਵ ਦਾ ਉਦਹਾਰਣ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਦੇ ਉਪਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਉਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਧੇ ਹੋਏ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਦੀ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ( ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਊਜਨ) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਦੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਕਈ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫੁੱਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ ਆਪਣੀ ਉਪਦਾਨਵ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਿਰਫ ਉਪਦਾਨਵ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਕਸਤ ਸਕੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

**ਖ਼ਰਗੋਸ਼** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Lepus - ਲੀਪਸ) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਖਗੋਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ 48 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 88 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਰੇ (α ਲਪ, β ਲਪ, γ ਲਪ ਅਤੇ δ ਲਪ) ਇੱਕ ਚਕੋਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨੂੰ ਅਰਸ਼ ਅਲ - ਜਔਜਾ (ਯਾਨੀ ਜਔਜਾ ਦਾ ਸਿੰਹਾਸਨ) ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ ਅਲ - ਜਔਜਾ ਅਲ - ਮੁਅੱਖਰ (ਯਾਨੀ ਜਔਜਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕੁਰਸੀ) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। α ਲਪ ਤਾਰਾ, ਜਿਨੂੰ ਆਰਨਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ। ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਮ79 ਨਾਮ ਦੀ ਮਸਿਏ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਧੁਂਧਲਾ - ਜਿਹਾ ਗੋਲ ਤਾਰਾਗੁੱਛ (ਗਲਾਬਿਊਲਰ ਕਲਸਟਰ) ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ

thumb|350px|ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ।
thumb|ਗੋਲਕ ਦਾ ਮਹਾਨਤਮ ਚੱਕਰ (ਘੇਰਾ) ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਗੋਲਾਰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।
right|thumb|ਸੈਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿਹਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
right|thumb|ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦਾ ਨਿਸਾਨ
**ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Equator) ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਧਰੁਵ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਰਧ ਗੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੁਰੇਡਾ ਭੂ-ਮੱਧ-ਰੇਖੀ ਉਭਾਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੋਬ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਦੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਕਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਰੇਖਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 23½° ਵਿੱਚ ਕਰਕ ਰੇਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 23½° ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਰੇਖਾ ਹੈ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਸਿਫ਼ਰ (0) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 40,075 ਕਿ ਮੀ(24,901.5 ਮੀਲ) (ਸ਼ੁੱਧ ਲੰਬਾਈ 40,075,016.6856 ਮੀਟਰ) ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਧੁਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅਕਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਘੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਮਹਾਨਤਮ ਘੇਰਾ (ਚੱਕਰ) ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਸਾਮਾਇਕ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਲੋਂ, ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ, 21 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭੂ-ਮੱਧ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਇੱਕਦਮ ਲੰਬਵਤ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਤੇ ਆਥਣ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਭਰ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 12 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਮੌਸਮ ਦੋਨਾਂ ਅਰਧ ਗੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਦਮ ਉੱਲਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਦਿਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਲੋਂ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਆਸ 12759.28 ਕਿ ਮੀ (7927 ਮੀਲ) ਹੈ, ਜੋ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਵਿਆਸ (12713.56 ਕਿ ਮੀ, 7900 ਮੀਲ) ਤੋਂ 42.72 ਕਿ ਮੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਯਾਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਕੇਂਦਰ, ਕੌਰੋਊ, ਫਰੇਂਚ ਗੁਯਾਨਾ), ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੂਰਣਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਤੀਮਾਨ (ਕੋਣੀਏ ਰਫ਼ਤਾਰ) ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਧੀ ਹੋਈ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਯਾਨ ਦੇ ਪਰਖੇਪਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਾਲਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਤੋ ਕਰਨਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਯਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ
ਅਰਸ਼ੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ

ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੌਰ ਰਾਹ ਤੋਂ 23 . 4 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਣ ਉੱਤੇ ਹੈ]]

ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ **ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ** ਧਰਤੀ ਦੀ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਮਹਾਚੱਕਰ (ਗਰੇਟ ਸਰਕਲ) ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ (ਯਾਨੀ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੇਕਰ ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੀ ਤਰਫ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਗੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੀ ਤਰਫ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੀ ਤਰਫ ਵੇਖਣਗੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਠੀਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖਣਗੇ। ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਖਗੋਲੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਖਗੋਲੀ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਠੀਕ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਕੋਨ

right|thumb|200px|∠, ਕੋਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ

ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਵਿੱਚ **ਕੋਨ** (ਐਂਗਲ) ਉਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੋ ਸਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਉੱਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ
ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ

ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਰਬ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੇਖਕੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]]
thumb|right|ਬ੍ਰਹਮਗੁਪਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੇਏ, ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ **AF = FD**.

**ਰੇਖਕੀ** ਜਾਂ **ਜਿਆਮਿਤੀ** ਜਾਂ **ਰੇਖਾਈ ਹਿਸਾਬ** ਹਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂਆਂ, ਰੇਖਾਵਾਂ, ਤਲਾਂ ਅਤੇ ਠੋਸ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਤੱਕੜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੇਖਕੀ, ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਥਿਓਰਮ
* ਨਿਰਮੇਏ
* ਬਿੰਦੀ
* ਸਰਲ ਰੇਖਾ
* ਤ੍ਰਿਭੁਜ
* ਚਤੁਰਭੁਜ
* ਚੱਕਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਕੀ
ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ

ਨਾਲ ਲਈ ਗਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮੁੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬੀ ਤਾਰੇ ਦਾ ਬਿੰਦੂ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹੇਠਲੀ ਤਰਫ) ਮੁੱਖ ਵਿਆਧ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ]]

**ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ (Sirius)** ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕੀਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ -1.46 ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ ਅਗਸਤਿ ਤੋਂ ਦੁਗਣਾ ਹੈ। 
ਦਰਅਸਲ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ ਬਿਨਾਂ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਵਿਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ A1V ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਏ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ DA2 ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਫੇਦ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8.6 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਏ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬੀ ਦਾ ਪੁੰਜ ਲਗਭਗ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਬੌਧਾਇਨ

**ਬੌਧਾਇਨ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਲਬ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰੌਤਸੂਤਰ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਸੀ।

ਜਿਆਮਿਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਮੰਣਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਲਿਦ ਦੀ ਹੀ ਜਿਆਮਿਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਗਰ ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਯੂਨਾਨੀ ਜਿਆਮਿਤੀਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੂਕਲਿਡ ਵਲੋਂ ਪੂਰਵ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੇਖਾਗਣਿਤਗਿਅ ਜਿਆਮਿਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੌਧਾਇਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਵੋਪਰਿ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਜਾਂ ਜਿਆਮਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਲਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਿੰਦੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)

ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਸੈੱਟ]]
**ਬਿੰਦੂ** ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਿਆਮਿਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਲੰਮਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਜਾਂ ਉੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ
ਦਵਿਤਾਰਾ

ਵਲੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮੁੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬੀ ਤਾਰੇ ਦਾ ਬਿੰਦੀ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹੇਠਲੀ ਤਰਫ) ਮੁੱਖ ਵਿਆਘ ਤਾਰੇ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਵਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ]]

**ਦਵਿਤਾਰਾ** ਜਾਂ ਦਵਿਸੰਗੀ ਤਾਰਾ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ਕੇਂਦਰ (ਸੰਟਰ ਆਫ ਮਹੀਨਾ) ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਵਿਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਅਮੁੱਖ ਤਾਰਾ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਤਾਰਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਵਿਤਾਰਾ ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੋਹਰੇ ਤਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਨਜਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਵਿਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੋਹਰੇ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਉਹ ਲੰਬਨ (ਪੈਰਲੈਕਸ) ਨੂੰ ਮਿਣਨੇ ਵਲੋਂ ਜਾਂਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰਲ ਰੇਖਾ

on the two-dimensional Cartesian coordinate system]]
**ਸਰਲ ਰੇਖਾ** ਜਮੈਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿਫ਼ਰ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੂਕਲਿਡੀ ਜਿਆਮਿਤੀ (Euclidean Geometry) ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਹੋਕੇ ਇੱਕ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਰੇਖਾ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੇਖਾ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲਘੁਤਮ ਦੂਰੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਲ ਰੇਖ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸਰਲਤਮ ਬਿੰਦੂਪਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਦਵੀ - ਵਿਮੀਏ ਪੱਧਰਾ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਛੇਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਰਿਵਿਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ, ਪ੍ਰਤੀਛੇਦੀ ਜਾਂ skew (ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਛੇਦੀ ਨਹੀਂ ਹੀ ਸਮਾਨਾਂਤਰ) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।
ਚੁਬਾਹੀਆ

ਚਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਬੰਦ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ **ਚੁਬਾਹੀਆ** ਜਾਂ **ਚਤੁਰਭੁਜ** ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਕੀ
ਚੱਕਰ

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਪਥ ਚੱਕਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਿੰਦੂ, ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਪਥ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੰਕੂਖੰਡ (conic section) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਤਕੇਂਦਰਤਾ ਸਿਫ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
## ਹਿੱਸੇ
* ਚਾਪ: 
* ਕੇਂਦਰ: 
* ਵਿਆਸ: 
* ਅਰਧ-ਵਿਆਸ: 
* ਅਰਧ-ਚੱਕਰ: 
* ਸਪੱਰਸ਼ ਰੇਖਾ:

## ਇਤਿਹਾਸ
## ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਨਤੀਜੇ
## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
## ਅਪੋਲੋਨੀਅਸ ਚੱਕਰ
## ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਚੱਕਰ
## ਚੱਕਰ ਦਾ ਚੌਰਸੀਕਰਨ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਚਿੱਤਰ
ਤਿਕੋਨ

right|thumb|300px|ਤ੍ਰਿਭੁਜ

**ਤਿਕੋਨ** ਜਾਂ **ਤਿਬਾਹੀਆ** ਜਾਂ **ਤ੍ਰਿਭੁਜ** (ਕਈ ਵਾਰ **ਤਿਕੋਣ** ਵੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਲੇਨ ਯਾਨੀ ਦੋ-ਪਸਾਰੀ ਯੂਕਲਿਡੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਬੰਦ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਕੋਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕੋਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਕੋਨ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਾਹੀਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਬਹੁਬਾਹੀਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। A,B ਅਤੇ C ਤਿੰਨ ਬਿਦੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤਿਕੋਨ ਨੂੰ \triangle ABC ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 
**ਸਮਬਾਹੂ ਤਿਕੋਨ** - ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਬਾਹੂ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਬਾਹੁ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੇ ਤਿੰਕੋਣ ਕੋਣ 60 ਅੰਸ਼ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

**ਸਮਦੁਬਾਹੂ ਤਿਕੋਨ** - ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੀ ਕੋਈ ਦੋ ਭੁਜਾਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ 'ਸਮਦੋਬਾਹੂ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਦੋਬਾਹੂ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਮਾਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੇ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਕੋਣ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

**ਵਿਖਮਬਾਹੂ ਤਿਕੋਨ** - ਜਿਸ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਹੋਣ।

## ਕੋਣ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 
**ਨਿਊਨਕੋਣ ਤਿਕੋਨ** - ਜਿਸ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਕੋਣ 90 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਹੋਣ।

**ਅਧਿਕਕੋਣ ਤਿਕੋਨ** - ਜਿਸ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੋਣ 90 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ।

**ਸਮਕੋਣ ਤਿਕੋਨ** - ਜਿਸ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੋਣ 90 ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇ।

ਕਿਸੇ ਤ੍ਰਿਭੁਜ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹਮੇਸ਼ਾ 180 ਡਿਗਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਕੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸ਼ਕਲਾਂ
ਅਰਬ ਲੋਕ

**ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ** ਨੂੰ, ਅਰਬ (ਅਰਬੀ: عرب, ਅਰਬ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬ ਲੋਕ
ਕਬੂਤਰ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਕਬੂਤਰ ਜਾਂ ਕੋਲੰਬਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Columba) ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਅਤੇ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲਾ - ਜਿਹਾ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੰਨ 1592 ਵਿੱਚ ਪਟਰਸ ਪਲੈਂਕਿਅਸ (Petrus Plancius) ਨਾਮਕ ਡਚ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 88 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਕਬੂਤਰ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 18 ਤਾਰੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗਸਤ 2011 ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰ-ਸੌਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤਾਰਾ 3 ਖਗੋਲੀ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਓਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

* ਅਲਫਾ ਕੋਲੰਬਾਏ (α Columbae) - ਧਰਤੀ ਤੋਂ 270 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਦਵਿਤਾਰਾ 2 . 65 ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੀ ਚਮਕ (ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ) ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਰੰਪਰਕ ਨਾਮ ਫੈਕਟ (Phact) ਹੈ ਜੋ ਅਰਬੀ ਦੇ ਅਲ​ - ਫਾਖਤਾ (ألفاجتة) ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਖਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਵਿਤਾਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾ ਇੱਕ Be ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਉਪਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ।
* ਬੀਟਾ ਕੋਲੰਬਾਏ (β Columbae) - ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ 86 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ K1III ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਰੰਪਰਕ ਨਾਮ ਵੀ ਅਰਬੀ ਦਾ ਵਜਨ (وزن) ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲੱਬ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਯਾਨੀ ਭਾਰ)।
* ਮਿਊ ਕੋਲੰਬਾਏ (μ Columbae) - ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ 1, 300 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੂਰ ਇਹ ਇੱਕ ਨੀਲੇ - ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦਾ O ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਦੇ ਇਹ ਕਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਆਇਯੋਟਾ ਓਰਾਔਨਿਸ (ι Orionis) ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਵਿਤਾਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਿੱਖੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਕ ਖੀਂਚਾਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲ ਕਰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਬੂਤਰ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆ ਅੱਪੜਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਲੋਕ

ਇੱਕ ਮਗਰਿਬਵਾਸੀ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ।
2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਤਮਗਾ ਸੂਚੀ

**2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ** (ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 16ਵੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ) ਇੱਕ ਬਹੁ-ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੀ ਜੋ ਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਗੁਆਂਗਝੋਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 12 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 27 ਨਵੰਬਰ 2010 ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਆਂਗਝੋਊ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਚੀਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 45 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 9,704 ਅਥਲੀਟਾਂ ਨੇ 42 ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।

ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਚੀਨ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਤਮਗਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਚੀਨੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਨੇ ਤਮਗਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਮਗੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 199 ਸੋਨਾ, 119 ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 98 ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤੇ। ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਕੁੱਲ 232 ਤਮਗਿਆਂ (76 ਸੋਨੇ ਦੇ) ਦੇ ਨਾਲ ਤਮਗਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਜਾਪਾਨ 48 ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 216 ਤਮਗਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ।

## ਤਮਗਾ ਸੂਚੀ
 ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (75 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ]]

ਇਹਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1,577 ਤਮਗੇ (477 ਸੋਨਾ, 479 ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 621 ਕਾਂਸੀ) ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
ਏਸ਼ੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਪਰਿਸ਼ਦ

**ਏਸ਼ੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਪਰਿਸ਼ਦ** ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਰਵ ਉੱਚ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ 45 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਸੰਮਤੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ੇਖ ਫਹਦ ਅਲ - ਸਬਾ ਹਾਂ। ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਕਮੇਟੀ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ 1912 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਵੀ ਤੀਮੋਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਕਮੇਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ 2003 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ। ਏ ਓ ਪੀ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਕੁਵੈਤ ਨਗਰ, ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ

**ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ** ਨੂੰ **ਏਸ਼ਿਆਡ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਹੁ-ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ *ਏਸ਼ੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਪਰਿਸ਼ਦ* ਦੁਆਰਾ *ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਪਰਿਸ਼ਦ* ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਚਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਲਈ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਰੰਭ 1951 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੇਜਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। 15ਵੀਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ 1 ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ 15 ਦਸੰਬਰ 2006 ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾ, ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। 16ਵੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ 12 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 27 ਨਵੰਬਰ 2010 ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜਬਾਨੀ ਗੁਆਂਗਜ਼ੂ, ਚੀਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। 17ਵੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 2014 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇੰਚੇਯਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾਵਾਂ
ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: 
*  ਗੋਤਾਖੋਰੀ
*  ਤੈਰਾਕੀ
*  ਲਇਬੱਧ ਤੈਰਾਕੀ
*  ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ
*  ਤੀਰੰਦਾਜ਼ੀ
*  ਦੰਗਲ
*  ਬੈਡਮਿੰਟਨ
*  ਬੇਸਬਾਲ
*  ਬਾਸਕਟਬਾਲ
*  ਚੇਸ
*  ਗੇਂਦਬਾਜੀ
*  ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ
*  ਡੋਂਗੀਇਨ
*  ਕ੍ਰਿਕਟ
*  ਕਿਊ ਖੇਡਾਂ
*  ਸਾਇਕਲਿੰਗ
*  ਨਾਚ ਖੇਡਾਂ
*  ਡਰੈਗਨ ਕਿਸ਼ਤੀ
*  ਘੋੜਸਵਾਰੀ
*  ਫੈਨਸਿੰਗ
*  ਫੁੱਟਬਾਲ
*  ਗੋਲਫ਼
*  ਜਿਮਨਾਸਟਿਕਸ
*  ਹੈਂਡਬਾਲ
*  ਹਾਕੀ
*  ਜੂਡੋ
*  ਕਬੱਡੀ
*  ਕਰਾਟੇ
*  ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜ ਖੇਡਾਂ
*  ਰੌਲਰ ਖੇਡਾਂ
*  ਖੇਨਾ
*  ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ
*  ਪਾਲ ਨੌਕਾਇਨ
*  ਸੇਪਾਕਟਾਕਰੌ
*  ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ
*  ਸਾਫਟਬਾਲ
*  ਸਾਫਟ ਟੇਨਿਸ
*  ਸਕਵੈਸ਼
*  ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ
*  ਤਾਇਕਵਾਂਡੋ
*  ਟੈਨਿਸ
*  ਤ੍ਰੈ ਖੇਡਾਂ
*  ਵਾਲੀਬਾਲ
*  ਭਾਰਤੋਲਨ
*  ਕੁਸ਼ਤੀ
*  ਵੂਸ਼ੂ

## ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਿਥੇ ਖੇਡਾਂ ਹੋਈਆਂ
## ਹੋਰ ਵੇਖੋ
* 1998 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2002 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2006 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2018 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
* 2026 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਗੁਆਂਗਝੋਊ

ਗਵਾਂਗਝੋਉ, (ਕੇਂਤੋਨ ਅਤੇ ਕਵਾਙਗਚੋ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਇਹ ਉਪ - ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਗੁਅਙਗਦੋਂਗ (ਚੀਨੀ ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ) ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਅਤੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਕੈਂਟਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਲ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵੱਲ ਨਾਵਿਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਲੋਂ 120 ਕਿਮੀ ਉੱਤਰਪਸ਼ਚਿਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2000 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਕੁਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 60 ਲੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਗਰੀਏ ਖੇਤਰ ਦੀ 85 ਲੱਖ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਝ ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 1 . 26 ਕਰੋਡ਼ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ) ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2006 ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 97, 54, 600। . ਗੁਆਂਗਝੋਊ ਦਾ ਨਗਰੀਏ ਖੇਤਰਫਲ ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। 2008 ਮੈ ਇਸਨੂੰ ਬੀਟਾ ਵਰਲਡ ਸਿਟੀ ਘੋਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸੂਬੇ
2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ

ਸਤਰਹਵੇਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਲ 2014 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇੰਚਿਓਨ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਹੋਏ। 2014 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੇਜਬਾਨੀ ਲਈ ਇਞਚਯੋਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਬੋਲੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਤਿਆਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਖੀਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਯੋਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਤੀਜਾ 17 ਅਪਰੈਲ, 2007 ਨੂੰ ਕੁਵੈਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਏਸ਼ੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ 45 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਸਮਿਤੀਯੋਂ ਵਿੱਚੋਂ 32 ਨੇ ਇਞਚਯੋਨ ਅਤੇ 13 ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਤਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮੌਕੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆਈ ਨਗਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਰੁਕਣ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਭੈਣ ਕਰਣਗੇ, ਜੋ ਲਗਭਗ 2 ਕਰੋੜ $ ਸੀ।
## ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ
ਇੰਚਿਓਨ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਖੇਡ ਦਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਚੋਖਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 2 ਸੋਨੇ, 2 ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 6 ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗ਼ਮੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1 ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਤੇ 4 ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦਲ ਦੇ ਚੀਫ ਕੋਚ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌਥੀ ਵਾਰ 4&400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਿਲੇਅ ਟੀਮ ਦੀ ਅਹਿਮ ਮੈਂਬਰ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਚੀਮਾ ਨੇ ਵੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ 7 ਖਿਡਾਰੀ ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਧਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਆਕਾਸ਼ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦੀ, ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ 20 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਤੋਰ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੈਦਲ ਤੋਰ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿਤਾਇਆ। ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਏਸ਼ੀਆਡ ਖੇਡਦਿਆਂ ਦੋ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗ਼ਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਹਿਨਾ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ 25 ਮੀਟਰ ਪਿਸਟਲ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿਤਾਇਆ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਨੇ ਰੋਇੰਗ ਖੇਡ ਦੇ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਸਕੱਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਰੋਇੰਗ ਦੇ ‘ਟੀਮ ਅੱਠ’ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਅੱਠ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਖਿਡਾਰੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੰਾਜਬ ਦੇ ਹਨ। ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਖਿਡਾਰਨ ਸੀ।

## ਤਗਮਾ ਸੂਚੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ
ਬਾਦਗ਼ੀਸ਼

**ਬਾਦਗੀਸ** (ਦਰੀ: ) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚੌਂਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ-ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਾ ਏ ਨੌ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਾਲਾ ਮੁਰਗ਼ਬ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਾਰਵ ਅਲ-ਰੁਧ ਦੇ ਖੰਡਰ, ਗ਼ਾਰਜਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਬਾਲਾ ਮੁਰਗਬ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਬਾਗਲਾਨ

ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

**ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ** (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਤਲਬ: ਵੱਡਾ ਕੁੱਤਾ) ਜਾਂ ਕੈਨਿਸ ਮੇਜਰ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 88 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ 48 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਸਬੇ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ, ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਨੂੰ ਕੈਨਿਸ ਮੇਜਰ ਕਾਂਸਟਲੇਸ਼ਨ (Canis Major constellation) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸਗ ਬਜ਼ੁਰਗ (سگ بزرگ, ਮਤਲਬ: ਵੱਡਾ ਕੁੱਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹੱਲੁਬਧਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਲ-ਕਲਬ ਅਲ-ਅਕਬਰ (الكلب الأكبر) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਤਾਰੇ
ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 32 ਤਾਰੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 4 ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਗ਼ੈਰ-ਸੂਰਜੀ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਰਾ ਵੀ ਵਾਈ ਮਹਾਸ਼ਵਾਨ (ਵੀ ਵਾਈ ਕੈਨਿਸ ਮੇਜੋਰਿਸ) ਵੀ ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਸ (ਡਾਇਆਮੀਟਰ) ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਲੱਗਪਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖਾਸ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਮਕੀਲਾਪਨ (ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ -

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਸੂਬਾ

**ਗਜ਼ਨੀ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਾਬੁਲਸਤਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗਜ਼ਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ

ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ਤੋਂ 23.4 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਣ ਉੱਤੇ ਹੈ। 21 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 23 ਸਤੰਬਰ (ਵਿਸ਼ੁਵ / ਇਕਵਿਨੋਕਸ ਦੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਮਧ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ। 21 ਜੂਨ ਅਤੇ 21 ਦਸੰਬਰ (ਤਬਦੀਲੀ / ਸਾਲਸਟਿਸ ਦੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਮਧ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਚਰਮ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।]]

ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਜਾਂ ਸੌਰ ਪਥ ਜਾਂ ਏਕਲਿਪਟਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਸਾਲ ਭਰ ਲਈ ਕੋਈ ਹਰ ਰੋਜ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਸੂਰਜ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਬਿੰਦੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ 365 ਬਿੰਦੁਵਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ) ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਤਰਫ ਵਧਾਕੇ ਰੁਖ ਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਮਹਾਚੱਕਰ (ਗਰੇਟ ਸਰਕਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ 23.4° ਦੇ ਕੋਣ ਉੱਤੇ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਹੀ ਕੋਣ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਮਧ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੁਵ (ਇਕਵਿਨੋਕਸ) ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ 21 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਸੂਰਜ ਠੀਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭੂਮਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਖਗੋਲੀ ਮਧ ਰੇਖਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭੂਮਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਮਧ ਰੇਖਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਬਦੀਲੀ (ਸਾਲਸਟਿਸ) ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ (21 ਜੂਨ ਅਤੇ 21 ਦਸੰਬਰ) ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭੂਮਧਿਅ ਰੇਖਾ ਵਲੋਂ ਸਭ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹੀ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ਦੀ ਵੀ ਖਗੋਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾ ਵਲੋਂ ਚਰਮ ਦੂਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਦਿਨ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਜੁਜ਼ਜਾਨ ਸੂਬ

**ਜੋਜ਼ਜਾਨ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕਾਬੁਲ

**ਕਾਬੁਲ** (ਪਸ਼ਤੋ: کابل‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: کابل‎) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਬੁਲ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 20 ਤੋਂ 30 ਲੱਖ ਦਰਮਿਆਨ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਤੰਗ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਗ਼ਜ਼ਨੀ, ਕੰਧਾਰ, ਹਰਾਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਲ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ
ਬਲਖ਼ ਸੂਬਾ

**ਬਲਖ** (ਫਾਰਸੀ / ਪਸ਼ਤੋ: بلخ) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਲਖ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਜ਼ਾਰ ਏ ਸ਼ਰੀਫ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 17,289 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2006 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 11. 2 ਲੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਕਾਪੀਸਾ

**ਕਾਪੀਸਾ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਾਪੀਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹਿਮੂਦ-ਏ-ਰਾਕੀ() ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 364,900 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,842 ਕਿਮੀ² ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕੁਨਰ ਸੂਬਾ

**ਕੁਨਰ** (, ) ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਦਾਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 428,800 ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਕੁੰਦੂਜ਼

**ਕੁੰਦੂਜ਼** (ਪਸ਼ਤੋ: کندز‎; ਫ਼ਾਰਸੀ: قندوز‎) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ
ਲਗਮਾਨ

**ਲਗਮਾਨ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਨੰਗਰਹਾਰ ਸੂਬਾ

**ਨੰਗਰਹਾਰ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਸੂਬਾ

**ਨੂਰਸਤਾਨ** (ਪਸ਼ਤੋ: Pashto: نورستان‎) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 9,225 ਵਰਗ ਕਿ ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2002 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.1 ਲੱਖ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਰੂਨ (پارون) ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 95 % ਲੋਕ ਨੂਰਸਤਾਨੀ ਹਨ। 
## ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ
1890 ਤੱਕ ਨੂਰਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕਾਫਿਰਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨੂਰਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ-ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ। 1895 – 96 ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਨਣ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਕੇ ਨੂਰਸਤਾਨ (ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਹੇਰਾਤ

**ਹੇਰਾਤ** (; , *Herât*; ; , *Alexándreia hē en Aríois*; ) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,762,157 ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੇਰਾਤ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰੀ ਨਦੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ 1 ਜਾਂ ਰਿੰਗ ਰੋਡ ਰਾਹੀਂ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗੋਂ ਇਸਲਾਮ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਇਰਾਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹੇਰਾਤ ਪੁਰਾਣੇ ਅਵੇਸਤਨ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਾਇਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮੁਸੱਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ *ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਮੋਤੀ* ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਇਸ ਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।  1717 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹੋਤਕ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਫ਼ਸ਼ਰੀਦਾਂ ਨੇ 1729 ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ 1747 ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ, ਹੇਰਾਤ ਦੁਰਾਨੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਪਰ 1857 ਦੀ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਂਗਲੋ-ਫ਼ਾਰਸ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।ਹੇਰਾਤ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। 

ਹੇਰਾਤ ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਵਪਾਰ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੇਰਾਤ ਤੋਂ ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਤੁਰਕਮੇਨੀਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਹੱਦੀ ਕਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਅਰਪੋਰਟ ਹੈ।  

ਹੇਰਾਤ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕਮੇਨੀਸਤਾਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਘਣਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਲੀ ਪਲਾਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (21%)  ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ (18%) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ (36%) ਹੈ। 
 

## ਇਤਿਹਾਸ
 ਦੇ ਅਰੀਆ (Herat) ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੀ ਨਕਲ (ਦੂਜੀ ਸਦੀ AD) ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ  ਜਰਮਨ ਨਕਸ਼ਾ-ਨਵੀਸ ਨਿਕੋਲਸ ਜਰਮੇਨਸ ਦੁਆਰਾ।]]    
ਹੇਰਾਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਹਖ਼ਾਮਨਸ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ (ca. 550-330 BC) ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਜਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ *ਹਰਾਇਵਾ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਅਰੀਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਵੈਸਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਂ *ਹਰੋਇਵਾ* ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਹਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ  ਦੱਖਣ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਸੋਨ ਰੰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ *ਜ਼ਰਦ* ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੋਨ-ਰੰਗਾ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੁੰ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਅਰਾਕੋਸੀਆ ਅਤੇ ਬਾਖ਼ਤਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

  
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ
ਪਕਤੀਕਾ

**ਪਕਤੀਕਾ** ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1 ਹੈ।
ਪੰਜਸਸ਼ੀਰ ਸੂਬਾ

**ਪੰਜਸ਼ੀਰ ਸੂਬਾ** ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। 2018 ਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਸ਼ੀਰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 371,902 ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਕੰਧਾਰ

**ਕੰਧਾਰ** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ 31 ਡਿਗਰੀ 27 ਮਿੰਟ ਉੱਤਰੀ ਅਕਸਾਂਸ਼ ਤੋਂ 64 ਡਿਗਰੀ 43ਮਿੰਟ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 280 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 3,462 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਟਰਨਾਕ ਅਤੇ ਅਰਗੰਦਾਬ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਉਜਾੜ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਂਜੂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਦਾਲਾਂ, ਮਜੀਠ, ਹਿੰਗ, ਤੰਮਾਕੂ ਆਦਿ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਚਮਨ ਤੱਕ ਰੇਲਮਾਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰੇਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੰਧਾਰ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 24 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਅਤੇ 10 ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਅਤੇ 27 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੂਰਬ, ਦੋ ਪੱਛਮ, ਇੱਕ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ 40 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਧਾਰ ਚਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ (ਕਬੀਲਿਆਂ) ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ - ਦੁਰਾਨੀ, ਘਿਲਜਾਈ, ਪਾਰਸਿਵਨ ਅਤੇ ਕਾਕਾਰ - ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਵਰਖਾ ਕੇਵਲ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਫਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਨਿਰਿਆਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਧਨੀ ਵਪਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਥਾਂ ਹਨ: ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸਜਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੁੜਤਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 1649 ਈ: ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਰ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ
ਨੀਮਰੋਜ਼ ਸੂਬਾ

ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 41,005 ਵਰਗ ਕਿਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸੰਨ 2002 ਵਿੱਚ ਲੱਗਪਗ 1.5 ਲੱਖ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਰੰਜ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹਦਾਂ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੀਮਰੂਜ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੂਭਾਗ ਸੀਸਤਾਨ ਦਰੋਣੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਤ-ਏ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (6+ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ) 2005 ਵਿੱਚ 22% ਤੋਂ 2011 ਵਿੱਚ 23% ਹੋ ਗਈ। ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧ ਦਾਖਲਾ ਦਰ (6–13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ) 2005 ਵਿੱਚ 33% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2011 ਵਿੱਚ 49% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਮੈਦਾਨ ਵਰਦਕ ਸੂਬਾ

**ਮੈਦਾਨ ਵਰਦਕ** (ਪਸ਼ਤੋ: میدان وردګ‎ ;ਫਾਰਸੀ:میدان وردک)) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 34 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜਮਾਨੇ ਦੌਰਾਨ ਵਰਦਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਜਬੋਲ

ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਪਕਤੀਆ

200px|thumbnail|right|ਮਾਨਚਿੱਤਰ
**ਪਕਤੀਆ** (ਫਾਰਸੀ: پکتيا) ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ
ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ

**ਆਰੀਆਭੱਟ** (ਦੂਸਰਾ) ਜਾਂ ਆਰੀਆਭੱਟ 2 ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੋਨਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰੀਆ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਗਰੰਥ ਜੋਤਿਸ਼ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਅੱਛਾ ਗਰੰਥ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦਾ ਮਤ ਹੈ (ਹਿਸਟਰੀ ਆਵ ਹਿੰਦੂ ਮੈਥਿਮੈਟਿਕਸ, ਭਾਗ 2, ਵਰਕੇ 89) ਕਿ ਇਹ 950 ਈ . ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਕਾਲ 872 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਅਤ ਲਗਭਗ 875 ਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਨੇ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਆਰੀਆਭੱਟੀਯ (ਆਰੀਆਭੱਟ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥ) ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਨੇ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ - ਜਿਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਟਕ ਦੀ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰੀਆਭੱਟ ਪਹਿਲੇ, ਭਾਸਕਰ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਬਹਮਗੁਪਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਨਤੀ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਹਨ।

ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਅਤੇ ਲੱਲ ਨੇ ਅਇਨਚਲਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਾਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗਰੰਥ ਮਧਿਅਮਾਧਿਆਏ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 11 - 12 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਇਨਬਿੰਦੁ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਕਲਪਭਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5, 78, 159 ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਇਨਬਿੰਦੁ ਦੀ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਗਤੀ 173 ਵਿਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਅਯਨਾਂਸ਼ ਜਾਣਨ ਲਈ ਜੋ ਰੀਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਯਨਾਂਸ਼ 24 ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਇਨ ਦੀ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਗਤੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਦੇ ਘਟਦੇ - ਘਟਦੇ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੱਧਦੇ - ਵੱਧਦੇ 173 ਵਿਕਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਇਨਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁੰਜਾਲ ਦੇ ਲਘੁਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਅਇਨਚਲਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਚਰਚਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਇਨਭਗਣ 1, 99, 669 ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 59 . 9 ਵਿਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ 854 ਸ਼ਕ ਜਾਂ 932 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 800 ਸ਼ਕ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।