ਵਕੁਲਭਰਣਮ ਰਾਗਮ

**ਵਕੁਲਭਰਣਮ** (ਉਚਾਰਨ ਵਕੁਲਭਰਣਮ੍) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72 ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 14ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ **ਧਾਤੀਵਸੰਤਭੈਰਵੀ** ਜਾਂ ਵਾਤੀਵਸੰਤਾਭੈਰਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਰਾਗ,ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਮੁਖਾਰੀ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ *ਵਕੁਲਭਰਣਮ* ਰਾਗ
ਇਹ ਤੀਜੇ *ਚੱਕਰ ਅਗਨੀ* ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ *ਅਗਨੀ-ਸ਼੍ਰੀ* ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ *ਸਾ ਰੀ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ* ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ  ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

* ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [b] 

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਖ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਇੱਕ *ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ*  ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਗ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ(ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ  ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮਨਾਰਾਇਅਨੀ ਦਾ *ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ* ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 50ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।

## ਅਸਮਪੂਰਨ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ 
ਵੈਤੀਵਸੰਤਭੈਰਵੀ ਵੈਂਕਟਮਾਖਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਮੂਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 14ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨੋਟ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਵਕਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾ) ।

* ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ  [c]
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [d] 

## ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
*ਵਕੁਲਭਰਣਮ* ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗਮ (ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਾਗਮ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ *ਵਸੰਤਭੈਰਵੀ* ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਵਕੁਲਭਰਣਮ* ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਆਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਕੁਲਾਭਰਣਮ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

* ਓਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ *ਗੌਰੀਨਾਥਮ*ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ *ਯੇ ਰਾਮੂਨੀ ਨਾਮਮਿਤਿਨੋ*
* ਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਨੰਬੀਨੇਨ ਆਇਆ
* ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰ ਦੁਆਰਾ *ਰਾਮ ਨਮਮਾਈ*
* ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕੁਮਰੂਨੀ ਵੈਲੇਨੂ ਕਾਵਵੇ
* ਸਾਧੂ ਟਾਡਾ, ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰਾਮ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
* ਮੈਸੂਰੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਪਾਹੀਮਮ ਸਿੱਧੀਵਿਨਾਇਕਾਮੈਸੂਰੂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਹਿੰਦੀ 
## ਜਨਯ-ਸੂਰਿਆ/ਸਰੋਥੋਸਵਿਨੀ ਰਾਗਮ 
**ਚਡ਼੍ਹਦੇਃ ਸ ਗ3 ਮ1 ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ**

**ਉਤਰਦੇਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ3 ਸ**

### ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ-ਤਮਿਲ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਕੁ*ਵਕੁਲਭਰਣਮ  ਦੇ ਸੁਰ*  ਜਦੋਂ *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 2 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ *ਕੀਰਵਾਨੀ* ਅਤੇ *ਹੇਮਾਵਤੀ* ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1 ਛੋਟਾ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਕੋਸਲਮ। ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਕੀਰਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

ਵਕੁਲਭਰਣਮ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਫਰੀਜੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨੋਟਸ 
## ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ *ਵਕੁਲਭਰਣਮ* ਸਕੇਲ
ਇਹ ਤੀਜੇ *ਚੱਕਰ ਅਗਨੀ* ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਨਾਮ *ਅਗਨੀ-ਸ਼੍ਰੀ* ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ *ਸਾ ਰੀ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ* ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

* ਅਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [ਏ] 
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [ਬੀ] 

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, *ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ*, ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਕੇਲ ਇੱਕ '**ਮੇਲਾਕਾਰਟਾ**' ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ (ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰ ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਕੇਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮਨਾਰਾਇਅਨੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 50ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ