ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ

**ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ** (ਉਚਾਰਨ [piːliːbhtiːtਲਂˈtaɪγə rɪˈzrːvː]]] ਸਭ ਤੋਂ ਤੰਗ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਘੋਡ਼ੇ ਦੀ ਨਾਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ 10.8 ਪ੍ਰਤੀ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। [ਅ] ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 730.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 97.6% (ID1) ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2.. 4% (ID3) ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 21% ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਸਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਨੇਡ਼ਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਯਮਤ ਹਡ਼੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਕਿਲੋਮੀਟਰ (14 ਮੀਲ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਹੈ।&nbsp;

ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 35 ਕਿਸਮਾਂ, 556 ਏਵੀਅਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 79 ਕਿਸਮਾਂ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੱਪ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਭਕ੍਷ਕ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2020 ਵਿੱਚ, ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਾਈਗਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨੀ TX2 ਗਲੋਬਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2022 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ 22 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 99,882 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਗਸਤ 2025 ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 79 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਲਗ ਬਾਘ ਹਨ।  

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਮਹੱਤਵ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਇਲਟੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕਡ਼ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੰਗਲਾਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1879 ਵਿੱਚ ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਜੋਂ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1893 ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਿਆਂ, ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਰਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਈਕੋਸਿਸਟਮ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ 46ਵੇਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸਨ। 

## ਭੂਗੋਲ 
 ਤੋਂ, ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਡੌਨ ਪੇਟਿਟ ਨੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ, ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ, ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ *ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ* ਪੀਲੀਭੀਤ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ।]]

ਇਹ ਰਿਜ਼ਰਵ,  50'7.40 "ਉੱਤਰ ਤੋਂ " 43.90 "ਉ ਅਤੇ 79°52' 57.18" ਪੂਰਬ ਤੋਂ 80°23 '10.82 "ਪੂਰਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਮੀਦਾਰ ਪਤਝਡ਼ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਰੇਲੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ  km2 (′ID3] sq mi′ ਦਾ ਇੱਕ ਬਫਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ  km2 ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀ ਲਈ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਪਰ 15 ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਸਡ਼ਕਾਂ' ਤੇ ਮਨੁੰਖੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜਿਮ ਕਾਰਬੇਟ, ਕਿਸ਼ਨਪੁਰ, ਦੁਧਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲਾਫੰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਾਂਘੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪੀਲੀਭੀਤ-ਬਾਂਕਾਟੀ ਰੋਡ ਤੋਂ ਮਹੋਫ ਤੱਕ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਥੰਮ੍ਹ 17 ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥੰਮ੍ਹ 16 ਤੋਂ ਥੰਮ੍ਹ 28 ਤੱਕ। ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦੀ ਥੰਮ੍ਹ 28 ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਬਲਾਕ, ਬਰਾਹੀ ਜੰਗਲਾਤ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਬਰਾਹੀ ਜੱਗਲਾਤ ਰੇਂਜ ਦੇ ਨਵਾਦਿਆ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਵਾਦਿਆ ਵਣ ਬਲਾਕ, ਹਰੀਪੁਰ ਜੰਗਲਾਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਰੀਪੁਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਡੱਕਾ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਹੈ।

ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮੌਨਸੂਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਸਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 37 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਅਤੇ 20 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਿਯਸ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮ, ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਮਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸਟਰ ਹਵਾਵਾਂ (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ '**ਪੂਰਵਾ**' ਜਾਂ ਪੂਰਵਾ) ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਹਵਾਵਾਂ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੌਰਾਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਠੰਢ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ (1 ਜੁਲਾਈ-31 ਅਕਤੂਬਰ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸਟੇਅ ਸਾਲ ਭਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ 
ਕੁੱਲ ਜੰਗਲਾਤ ਕਵਰ ਵਿੱਚੋਂ    ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲਗਭਗ    ਨੂੰ ਛੱਤਰੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ *ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ* (VDF) ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਅੰਦਾਜ਼ਨ    *ਦਰਮਿਆਨੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ* (MDF) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ    ਨੂੰ *ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜੰਗਲ* (OF) ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ  ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।   ; ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਸੁੱਕੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਲਗਭਗ  ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ   ; ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲ, ਲਗਭਗ  ਖੇਤਰਫਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ   ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਲਗਭਗ  ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ   ।  ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰੀਆ ਰੋਬਸਟਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਤਰਾਈ -ਭਾਬਰ ਧੁਨ ਸਾਲ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਜਲੋੜ੍ਹੀ ਸਵਾਨਾ ਜੰਗਲ, ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ, ਸ਼ਿਵਾਲੀਕ ਚਿਰ ਪਾਈਨ ਜੰਗਲ, ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਬਨਸਪਤੀ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਜ਼ੋਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।  ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ। ਭਾਰੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਕਸਰ ਦਲਦਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ *ਬੋਝੀਆਂ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

## ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀ 
ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਵਿਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇੜੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹਿਰ, ਹਰਦੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਦਾ ਫੀਡਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।  ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਧੋਟੰਡਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਮਤ ਤਾਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਘਘਰਾ ਨਦੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਕਰਾ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਖਨੋਟ, ਕਟਾਣਾ, ਚੂਕਾ ਵਰਗੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਇਸਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।  ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ 45 ਵੈਟਲੈਂਡ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 5.9% (44.98) ਹਨ।&nbsp;ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 25 ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ    ਖੇਤਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ 8 ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ  ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ   ਖੇਤਰਫਲ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ 12 ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ   ਹਰੇਕ, ਲਗਭਗ  ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ   ।  ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਦੀਵੀ ਝੀਲਾਂ ਝੰਡ, ਲਾਗਾ-ਬਾਘਾ, ਸੰਭਰ, ਜਹਾਬਰ, ਸੁਤੀਆ, ਤਿਲਾਨੀਆ ਜੋਰ, ਭੀਮਤਾਲ, ਲਿਡਸਿਆ ਨਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾਰਹੀ ਨਾਲਾ ਹਨ। 

## ਫ਼ਲੋਰਾ 
ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,100 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼ ਹਨ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਾਲ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਤਝਡ਼ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ' ਚੌਰ 'ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਲੀਅਰਿੰਗ' ਤੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਘਣੀ, ਜੰਗਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਡ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਟੀਕ ( *ਟੈਕਟੋਨਾ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ* ), ਮਹਾਰੂਕ ( *ਏਲੈਂਥਸ ਐਕਸਲਸਾ* ), ਖੈਰ ( *ਸੇਨੇਗਾਲੀਆ ਕੈਚੂ* ), ਸ਼ੀਸ਼ਮ ( *ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ), ਸ਼ੀਸ਼ਾਮ (ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ* ), ਮੈਬਰਜਿਏਸਿਸ ( *ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ* ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ( *ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ ਅਲਟਾ* ), ਯੂਕਲਿਪਟਸ ( *ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ* ), ਅਸਿਧਾ ( *ਲੈਗਰਸਟ੍ਰੋਮੀਆ ਪਾਰਵੀਫਲੋਰਾ* ), ਕੁਥਬਰ ( *ਐਲੋਇਡੈਂਡਰੋਨ ਡਾਇਕੋਟੋਮਮ* ), ਬੇਲ ( *ਏਗਲ ਮਾਰਮੇਲੋਸ* ), ਖਰਪਟ ( *ਗਰੂਗਾ ਪਿਨਾਟਾ* ), ਫਾਲਦੂ ( *ਮਿਤਰਾਗਿਆਨਾ ਪਰਵੀਫੋਲੀਆ* *)*, ਮੇਕਦਰਯਾਨਜੂਟੇ ( *ਬਕਾਕੰਜੂਏਟ) ਇੰਟੀਗ੍ਰੀਫੋਲੀਆ* ), ਵਿਜਾ ਸਲ ( *ਪਟੇਰੋਕਾਰਪਸ ਮਾਰਸੁਪੀਅਮ* ), ਪੂਲ ( *ਕੀਡੀਆ ਕੈਲੀਸੀਨਾ*, ਹਲਦੂ ( *ਅਦੀਨਾ ਕੋਰਡੀਫੋਲਿਆ* ), ਹਰਦ ( *ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ ਚੀਬੂਲਾ* ), ਗਹਮਰ ( *ਗਮੇਲਨਾ ਆਰਬੋਰੀਆ* ), ਝਿਗਨ ( *ਲੈਨੀਆ ਕੋਰੋਮੰਡਲਿਕਾ* ), ਢਾਕ ( *ਬੁਟੀਆ ਮੋਨੋਸਪਰਮਾ* ), ਕਾਠ ਨੀਮ ( *ਮੁਰੈਯਾ ਕੋਏਨਿਗੀ* ), ਬਹੇਦਾ ( *ਟਰਮੀਨਲੀਆ ਬੇਲੀਲੀਰਿਕਾ* ( ਮਿਮਾਲਿਸਮਬੈਕਸ ), ਬਹਿਦਾ ( ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ *ਬੇਲੀਲੀਰਿਕਾ* *)*, *ਸੀਬਾ* ), ਬ੍ਰਾਹਮੀ (ਸੇਂਟੇਲਾ ਏਸ਼ਿਆਟਿਕਾ),  ਤੁਲਸੀ ( *ਓਸੀਮਮ ਟੇਨੁਇਫਲੋਰਮ* ), ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ( ਵਿਥਾਨੀਆ *ਸੋਮਨੀਫੇਰਾ* ), ਨਿੰਮ ( *ਅਜ਼ਾਦਿਰਾਚਟਾ ਇੰਡੀਕਾ* ), ਅਮਲਤਾਸ ( ਕੈਸੀਆ *ਫਿਸਟੁਲਾ* ), ਕਦਮ ( *ਨੀਓਲਾਮਾਰਕੀਆ ਕੈਡੰਬਾ* ),   ( *4* ) *ਫਿਲੈਂਥਸ ਐਂਬਲਿਕਾ* ), ਅਤੇ ਵੈਨ ਤੁਲਸੀ ( *ਗਰੇਵੀਆ)* ਵਰਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ *ਹਿਰਸੁਟਾ* ), ਰੋਹਨੀ ( *ਮੈਲੋਟਸ ਫਿਲਿਪੈਂਸਿਸ* ), ਘੋਰਬਾਚ ( *ਐਕੋਰਸ ਕੈਲਾਮਸ* ),  ਟੂਨ ( *ਟੂਨਾ ਸਿਲੀਏਟਾ* ), ਡੂਬ ( *ਸਿਨੋਡੋਨ ਡੈਕਟਾਈਲੋਨ* ), ਖਸਖਾਸ ( *ਕ੍ਰਾਈਸੋਪੋਗਨ ਜ਼ੀਜ਼ਾਨੀਓਡਸ* ) ਅਤੇ ਨਰਕੁਲ ( *ਫਰੈਗਮਿਟਸ ਕਾਰਕਾ* )। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਬਫਰ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ।   ਕਈ ਹਮਲਾਵਰ ਨਦੀਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਨਾਬਿਸ ਅਤੇ ਲੈਂਟਾਨਾ ( *ਲੈਂਟਾਨਾ ਕੈਮਾਰਾ* ) ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।  ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਧੁਰ ( *ਬੋਥਰੀਓਚਲੋਆ ਕੰਪ੍ਰੇਸਾ* ), ਭਰਹਮਾਸੀ ( *ਇਸਚੈਮਮ ਰਗੋਸਮ* ), ਮਾਰਵਾਲ ( *ਡਿਚੈਂਥੀਅਮ ਅਰੀਸਟੈਟਮ* ), ਕਾਂਸ ( *ਸੈਕਰਮ ਸਪਾਂਟੇਨਿਅਮ* ), ਦੁਰਭਾ ( *ਟ੍ਰਿਕੁਸਥਾਲ ਸਾਈਪਿਡਿਅਮ* ), ਦੁਰਭਾ ( *ਟ੍ਰਿਕੁਸਥਾਲ ਸਾਈਂਪੀਡੀਅਮ* ), ਅਤੇ। ਸੁੱਜੀ ਹੋਈ ਫਿੰਗਰਗ੍ਰਾਸ (ਕਲੋਰਿਸ ਬਾਰਬਾਟਾ)। 

## ਜੀਵ-ਜੰਤੂ 
ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਜੀਵਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਦਲਦਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੋਜ਼ੇਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਥਣਧਾਰੀ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ, ਜਲ-ਥਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 2022 ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ 22 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 99,882 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

### ਥੀਰੀਓਫੌਨਾ 
ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਥਰੀ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ 35 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ( *ਪੈਂਥੇਰਾ ਟਾਈਗਰਿਸ ਟਾਈਗਰਿਸ* ), ਭਾਰਤੀ ਚੀਤਾ ( *ਪੈਂਥੇਰਾ ਪਾਰਡਸ ਫੁਸਕਾ* ), ਭਾਰਤੀ ਹਾਥੀ ( *ਐਲੀਫਾਸ ਮੈਕਸਿਮਸ ਇੰਡੀਕਸ* ), ਇੱਕ-ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ ਗੈਂਡਾ ( *ਰਾਇਨੋਸੋਰਡ*  *ਪ੍ਰਾਇਓਨੈਲੁਰਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ* ), ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ( *ਪ੍ਰਿਓਨੈਲੁਰਸ ਵਿਵੇਰੀਨਸ* ), ਜੰਗਲੀ ਮੱਝ (ਬੁਬਲਸ ਬੁਬਲਿਸ),  ਨੀਲਾ ਬਲਦ ( *ਬੋਸੇਲਾਫਸ ਟ੍ਰੈਗੋਕੈਮੇਲਸ* ), ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ( *ਸੁਸ ਸਕ੍ਰੋਫਾ* ), ਚਾਰ-ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ ( *ਟੈਟਰਾਸੇਰਸ ਕਵਾਡ੍ਰੀਕੋਰਨੀਸ* ) ( *ਟੈਟਰਾਸੇਰਸ*  ), ਬਲੈਕ ਬੱਕ ( *ਐਂਟੀਲੋਪ ਸਰਵਿਕੈਪਰਾ* ), ਚਿਤਲ ( *ਐਕਸਿਸ ਐਕਸਿਸ* ), ਹੌਗ ਡੀਅਰ ( *ਐਕਸਿਸ ਪੋਰਸੀਨਸ* ), ਸਾਂਬਰ ਹਿਰਨ ( *ਰੂਸਾ ਯੂਨੀਕਲਰ* ), ਉੱਤਰੀ ਲਾਲ ਮੁਨਟਜੈਕ ( *ਮੁਨਟਿਆਕਸ ਯੋਨੀਨਾਲਿਸ* ), ਸੁਸਤ ਰਿੱਛ ( *ਮੇਲਰਸਸ ਯੂਰਸੀਨਸ* ), ਇੰਡੀਅਨ ਪੈਂਗੋਲਿਨ ( *ਮੈਨਿਸ ਕ੍ਰਾਸਿਕਾਉਡਾਟਾ* ), ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਿੱਦੜ ( *ਕੈਨਿਸ ਔਰੀਅਸ* ), ਬੰਗਾਲ ਲੂੰਬੜੀ ( *ਵਲਪੇਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ* ), ਅਤੇ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹਾਇਨਾ ( *ਹਿਆਨਾ ਹਾਇਨਾ* )। 

ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਘਨ-ਕੋਟੇਡ ਓਟਰ ( *ਲੂਟਰਾ ਪਰਸਪੀਸੀਲਾਟਾ* ), ਆਮ ਓਟਰ (ਲੂਟਰਾ ਲੂਟਰਾ), ਭਾਰਤੀ ਪੋਰਕੁਪਾਈਨ ( *ਹਾਇਸਟ੍ਰਿਕਸ ਇੰਡੀਕਸ* ),  ਛੋਟਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵੇਟ ( *ਵਾਈਵਰਿਕੁਲਾ ਇੰਡੀਕਾ* ), ਸ਼ਹਿਦ ਬੈਜਰ ( *ਮੇਲੀਵੋਰਾ ਕੈਪੈਂਸਿਸ* ), ਛੋਟਾ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਚਮਗਿੱਦੜ ( *ਪਟੇਰੋਪਸ ਮਾਰਜਿਨੇਟਸ* ), ਭਾਰਤੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਲੂੰਬੜੀ ( *ਪਟੇਰੋਪਸ ਮੇਡੀਅਸ* ), ਉੱਤਰੀ ਪੀਲਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( *ਲੇਸੀਯੂਰਸ ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਸ* ), ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( *ਕੇਰੀਵੌਲਾ ਪਿਕਟਾ* ), ਘੱਟ ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਚਮਗਿੱਦੜ ( *ਸਾਈਨੋਪਟਰਸ ਬ੍ਰੈਚਿਓਟਿਸ* ), ਘੱਟ ਵੱਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( *ਮਾਇਓਟਿਸ ਹੈਸੇਲਟੀ* ), ਰੀਸਸ ਮਕਾਕ ( *ਮਕਾਕਾ ਮੁਲਾਟਾ* ), ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਸਲੇਟੀ ਲੰਗੂਰ ( *ਸੇਮਨੋਪੀਥੇਕਸ ਐਂਟੇਲਸ* ),  ਤਾਰਾਈ ਸਲੇਟੀ ਲੰਗੂਰ ( *ਸੇਮਨੋਪੀਥੇਕਸ ਹੈਕਟਰ* ), ਲੰਗੂਰ ( *ਸਿਮੀਆ ਐਂਟੇਲਸ* ),  ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖਰਗੋਸ਼ ( *ਲੇਪਸ ਨਿਗਰੀਕੋਲਿਸ* ), ਹਿਸਪਿਡ ਖਰਗੋਸ਼ ( *ਕੈਪਰੋਲਾਗਸ ਹਿਸਪਿਡਸ* ),  ਮਾਸਕਡ ਪਾਮ ਸਿਵੇਟ ( *ਪੈਗੁਮਾ ਲਾਰਵਾਟਾ* ), ਆਮ ਪਾਮ ਸਿਵੇਟ ( *ਪੈਰਾਡੌਕਸੁਰਸ ਹਰਮਾਫ੍ਰੋਡੀਟਸ* ), ਛੋਟਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵੇਟ ( *ਵਿਵੇਰੀਕੁਲਾ ਇੰਡੀਕਾ* ), ਭਾਰਤੀ ਦੈਂਤ ਫਲਾਇੰਗ ਪੀਟ੍ਰੀਲੀਪੇਨਸਟੈਰੀਪਾਈਡਸਟਾਰੀਪੈਂਸ ( ਫਾਈਵ ਫਲਾਇੰਗ *ਪੀਟੈਰੀਪਾਈਡਸ* ) ਪਾਮ ਸਕੁਇਰਲ ( *ਫੂਨੈਂਬੁਲਸ ਪੈਨਨਟੀ* ),  ਘੱਟ ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਬੈਟ ( *ਸਾਈਨੋਪਟੇਰਸ ਬ੍ਰੈਚਿਓਟਿਸ* ), ਵੱਡਾ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਪੀਲਾ ਬੱਲਾ ( *ਸਕੋਟੋਫਿਲਸ ਹੇਥੀ* ), ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਲੂੰਬੜੀ ( *ਪਟੇਰੋਪਸ ਮੀਡੀਅਸ* )।  ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗਾਲ-ਧੱਬੇ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ( *ਪ੍ਰਿਓਨੈਲੁਰਸ ਰੂਬਿਗਿਨੋਸਸ* ) ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਹਰਪੇਟੋਫੌਨਾ 
ਕੋਮੋਡੋ ਡਰੈਗਨ ( *ਵਾਰਾਨਸ ਕੋਮੋਡੋਏਨਸਿਸ* ), ਮਾਨੀਟਰ ਕਿਰਲੀ ( *ਜੀਨਸ ਵਾਰਾਨਸ* ),  ਬੰਗਾਲ ਮਾਨੀਟਰ ( *ਵਾਰਾਨਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ* ),  ਆਮ ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਸਕਿੰਕ (ਰੀਓਪਾ ਪੰਕਟਾਟਾ), ਪੀਲੇ ਹਾਉਸ ਮੋਨੀਟਰ (ਵਰੇਨਸ ਜੀ) ( *ਰੀਓਪਾ ਪੰਕਟਾਟਾ* ), ਕੋਮੋਡੋ ਡ੍ਰੈਗਨ ( *ਵਾਰਾਨਸ ਕੋਮੋਡੋਏਨਸਿਸ* ) ਸਮੇਤ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । *ਹੇਮੀਡਾਕਟਾਈਲਸ ਫ੍ਰੇਨੇਟਸ* ), ਇੰਡੀਅਨ ਕੋਬਰਾ ( *ਨਾਜਾ ਨਾਜਾ* ), ਮੋਨੋਕਲੇਡ ਕੋਬਰਾ ( *ਨਾਜਾ ਕਾਉਥੀਆ* ), ਰਸਲ ਦਾ ਵਾਈਪਰ ( *ਡਾਬੋਆ ਰੁਸੇਲੀ* ), ਆਮ ਕ੍ਰੇਟ ( *ਬੰਗਰਸ ਕੈਰੀਲੀਅਸ* ), ਚੈਕਰਡ ਕੀਲਬੈਕ ( *ਫੌਲੀਆ ਪਿਸਕੇਟਰ* ), ਇੰਡੀਅਨ ਬਘਿਆੜ ਸੱਪ ( *ਲਾਈਕੋਡੌਨ* ਬਉਲੀਨਾਫੋਲੀਨਸ *) ਬ੍ਰੈਮਿਨਸ* ), ਬਫ ਸਟ੍ਰਿਪਡ ਕੀਲਬੈਕ ( *ਐਮਫੀਸਮਾ ਸਟੋਲੈਟਮ* ),  ਇੰਡੀਅਨ ਪਾਇਥਨ ( *ਪਾਈਥਨ ਮੋਲੂਰਸ* ), ਕਿੰਗ ਕੋਬਰਾ ( *ਓਫੀਓਫੈਗਸ ਹੰਨਾਹ* ), ਅਤੇ ਬੈਂਡੇਡ ਕ੍ਰੇਟ ( *ਬੰਗਰਸ ਫਾਸਸੀਐਟਸ* )।  ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਕੋਰਲ ਲਾਲ ਕੁਕਰੀ ਸੱਪ ( *ਓਲੀਗੋਡੋਨ ਖੇਰੀਐਂਸਿਸ* ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੱਪ, ਜੋ ਕਿ 1939 ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਹੋਫ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਟੈਸਟੁਡੀਨੋੋਲੋਜਿਸਟਸ ਨੇ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਦੀਆਂ 13 ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀਨੀ ਨਦੀ ਕੱਛੂ (*ਹਾਰਡੇਲਾ ਥੁਰਜੀ* ਟ੍ਰਾਈਕੈਰਿਨੇਟ ਪਹਾਡ਼ੀ ਕੱਛੂ ਭਾਰਤੀ ਫਲੈਪਸ਼ੇਲ ਕੱਛੂ (ਲਿਸੀਮੀਜ਼ ਪੰਕਟਟਾ ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਫਟਸ਼ੇਲ ਕੰਛੂਕ (ਨਿਲਸੋਨੀਆ ਗੈਂਗੇਟਿਕਾ) ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਾ ਕੱਛੂ (ਮੇਲਾਨੋਚੇਲੀਜ਼ ਟ੍ਰਾਈਜੁਗਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੈਂਪ ਕੱਛੂਕੀ (ਪਾਂਗਸ਼ੁਰਾ ਟੈਂਟੋਰੀਆ ] ਭਾਰਤੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਕੱਛੂ (ਪਾਂਗਸ਼ੂਰਾ ਟੈਕਟਾ [2) ਭਾਰਤੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚੂ (ਮੌਰੇਨੀਆ ਪੀਟਰਸੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਸ਼ੀਆਈ ਤਲਾਅ ਕੱਛੂ (*ਹੀਓਸਮਿਸ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ*) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ (ਮਗਰਮੱਛਾ) ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛੇ (ਟੈਟਰੋਕੋਡੀਮਲ) (ਟੈਟਰੋਸਟੈਟ) 

## ਅਵੀਫ਼ੋਨਾ 
## ਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ