open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਮੱਘਰ

**ਮੱਘਰ** ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਨਵੰਬਰ
*ਨਵੰਬਰ - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ
* 14 ਨਵੰਬਰ (1 ਮੱਘਰ) - ਮੱਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 24 ਨਵੰਬਰ (11 ਮੱਘਰ) - ਸ਼ਹਿਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
* 24 ਨਵੰਬਰ (11 ਮੱਘਰ) - ਸ਼ਹਿਦੀ ਬਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ 
* 24 ਨਵੰਬਰ (11 ਮੱਘਰ) - ਗੁਰ ਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
* 28 ਨਵੰਬਰ (15 ਮੱਘਰ) - ਜਨਮ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ

### ਦਸੰਬਰ
* 12 ਦਸੰਬਰ (29 ਮੱਘਰ) - ਜਨਮ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ
* 14 ਦਸੰਬਰ (1 ਪੋਹ) - ਮੱਘਰ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਪੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

**ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਕੋਟ-ਸਵੈਟਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।**

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* www.dsl.pipex.com 
* www.sikhitothemax.com SGGS Page 133 
* www.srigranth.org SGGS Page 133
* www.sikhcoalition.org 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਕੱਤਕ

**ਕੱਤਕ** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: ) ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਅਕਤੂਬਰ
* 15 ਅਕਤੂਬਰ (1 ਕੱਤਕ) - ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 20 ਅਕਤੂਬਰ (6 ਕੱਤਕ) - *ਜੋਤੀ ਜੋਤ* ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ
* 20 ਅਕਤੂਬਰ (6 ਕੱਤਕ) - *ਗੁਰ ਗੱਦੀ* ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
* 20 ਅਕਤੂਬਰ (6 ਕੱਤਕ) - *ਗੁਰ ਗੱਦੀ* ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ
* 21 ਅਕਤੂਬਰ (7 ਕੱਤਕ) - *ਜੋਤੀ ਜੋਤ* ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ

### ਨਵੰਬਰ
* ਦੀਵਾਲੀ
* 14 ਨਵੰਬਰ (1 ਮੱਘਰ) - ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੱਘਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
*ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*www.srigranth.org SGGS Page 133
*www.sikhcoalition.org

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਬਾਲਟੀਮੌਰ ਰੇਵਨਜ਼

thumb|right|250px|ਬਾਲਟੀਮੌਰ ਰੇਵਨਜ਼ ਦੀ ਹੇਲਮਟ
**ਬਾਲਟੀਮੌਰ ਰੇਵਨਜ਼** (Baltimore Ravens) ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਫੁਟਬਾਲ (ਜੋ ਰਗਬੀ ਦੇ ਤਰਾਂ ਖੇਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨ ਐਫ ਐਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਐਮ ਐਂਡ ਟੀ ਬੈਂਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਵਿੰਗਜ਼ ਮਿਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਹੈ।
ਇਹ ਟੀਮ ਬਾਲਟੀਮੌਰ ਵਿੱਚ 1996 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ
ਫੱਗਣ

**ਫੱਗਣ** ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ ਦਾ ਬਾਰਵਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਹਿਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ 30 ਜਾਂ 31 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਫ਼ਰਵਰੀ
* 12 ਫ਼ਰਵਰੀ (1 ਫੱਗਣ) - ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 21 ਫ਼ਰਵਰੀ (10 ਫੱਗਣ) - ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ

### ਮਾਰਚ
* 14 ਮਾਰਚ (1 ਫੱਗਣ) - ਫੱਗਣ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਚੇਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
* www.dsl.pipex.com 
* www.sikhitothemax.com SGGS Page 133 
* www.srigranth.org SGGS Page 133
* www.sikhcoalition.org 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਝੰਡੇ

ਹੇਠਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਹਨ।
## ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 

Image:Flag of the CIS.svg|ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ

|ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸੰਗਠਨ
Image:Flag of OPEC.svg|ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਬਰਾਮਦੀ ਮੁਲਕ ਸੰਗਠਨ

Image:GCC Flag.svg|ਖਾੜੀ ਅਰਬ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਕੌਂਸਲ

## ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ
Image:Flag of Tajikistan.svg|ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ
Image:Flag of Turkmenistan.svg|ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ
Image:Flag of Uzbekistan.svg|ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ

## ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of the People's Republic of China.svg|ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਗਣਤੰਤਰ
Image:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ਚੀਨ ਗਣਰਾਜ
Image:Flag of Hong Kong.svg|ਹਾਂਗਕਾਂਗ (ਚੀਨ)
Image:Flag_of_Japan.svg|ਜਪਾਨ
Image:Flag of North Korea.svg|ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ
Image:Flag of South Korea.svg|ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ
Image:Flag of Macau.svg|ਮਕਾਓ (ਚੀਨ)
Image:Flag of Mongolia.svg|ਮੰਗੋਲੀਆ

## ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of Brunei.svg|ਬਰੂਨਾਏ
Image:Flag of Cambodia.svg|ਕੰਬੋਡੀਆ
Image:Flag of Christmas Island.svg|ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀਪ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)
Image:Flag of East Timor.svg|ਪੂਰਬੀ ਤਿਮੋਰ
Image:Flag of Indonesia.svg|ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ
Image:Flag of Laos.svg|ਲਾਓਸ
Image:Flag of Malaysia.svg|ਮਲੇਸ਼ੀਆ

Image:Flag of Myanmar.svg|ਮਿਆਂਆਰ
Image:Flag of the Philippines.svg|ਫ਼ਿਲਪੀਨਜ਼
Image:Flag of Singapore.svg|ਸਿੰਘਾਪੁਰ
Image:Flag of Thailand.svg|ਥਾਈਲੈਂਡ
Image:Flag of Vietnam.svg|ਵਿਅਤਨਾਮ

## ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of Afghanistan.svg|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ
Image:Flag of Bangladesh.svg|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
Image:Flag of Bhutan.svg|ਭੂਟਾਨ
Image:Flag of India.svg|ਭਾਰਤ
Image:Flag of Iran.svg|ਇਰਾਨ
Image:Flag of Maldives.svg|ਮਾਲਦੀਵ
Image:Flag of Nepal.svg|ਨੇਪਾਲ
Image:Flag of Pakistan.svg|ਪਾਕਿਸਤਾਨ
Image:Flag of Sri Lanka.svg|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ

## ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of Bahrain.svg|ਬਹਿਰੀਨ
Image:Flag of Iraq.svg|ਇਰਾਕ
Image:Flag of Israel.svg|ਇਜ਼ਰਾਈਲ
Image:Flag of Jordan.svg|ਜਾਰਡਨ
Image:Flag of Kuwait.svg|ਕੁਵੈਤ
Image:Flag of Lebanon.svg|ਲਿਬਨਾਨ
Image:Flag of Oman.svg|ਓਮਾਨ
Image:Flag of Palestine.svg|ਫ਼ਲਸਤੀਨ
Image:Flag of Qatar.svg|ਕਤਰ
Image:Flag of Saudi Arabia.svg|ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ
Image:Flag of the United Arab Republic.svg|ਸੀਰੀਆ
Image:Flag of the United Arab Emirates.svg|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਇਮਰਾਤ
Image:Flag of Yemen.svg|ਯਮਨ

## ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ, ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ - ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 

Image:Flag of Armenia.svg|ਅਰਮੀਨੀਆ
Image:Flag of Azerbaijan.svg|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ
Image:Flag of Cyprus.svg|ਸਾਈਪ੍ਰਸ
Image:Flag of Georgia.svg|ਜਾਰਜੀਆ
Image:Flag of Kazakhstan.svg|ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ
Image:Flag of Russia.svg|ਰੂਸ
Image:Flag of Turkey.svg|ਤੁਰਕੀ

ਏਸ਼ੀਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ
ਪੋਹ

**ਪੋਹ** ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਰਾ, ਧੁੰਦ ਆਦਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਠੰਡਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਹੈ। ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ:ਸੂਰਜ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਰਥ ਸੱਤ ਘੋੜੇ ਹਿੱਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਘੋੜੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਠਾਣੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਤਾਂ ਚਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ‘ਤੇ ਦੋ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਤਰਕੀਬ ਸੁਝ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਥ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਛੱਪੜ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਕਿਥੇ? ਨਾਲੇ ਉਹ ਸਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਦੋ ਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਸਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਮਾਂਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਠੰਡ ਵਰਤ ਗਈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਖਰਮਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਖਰ=ਗਧਾ।

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਦਸੰਬਰ
* 14 ਦਸੰਬਰ (1 ਪੋਹ) - ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 21 ਦਸੰਬਰ (8 ਪੋਹ) - ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ
* 26 ਦਸੰਬਰ (13 ਪੋਹ) - ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ

### ਜਨਵਰੀ
* 5 ਜਨਵਰੀ (23 ਪੋਹ) - ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
* 13 ਜਨਵਰੀ (1 ਮਾਘ) - ਪੋਹ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਮਾਘ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
* www.dsl.pipex.com 
* www.sikhitothemax.com SGGS Page 133 
* www.srigranth.org SGGS Page 133
* www.sikhcoalition.org 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਮਾਘ

**ਮਾਘ** ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
 
## ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ‘ਬਾਰਾਮਾਹ’ ਵਿੱਚ 

ਮਾਘਿ ਪੁਨੀਤ ਭਈ ਤੀਰਥੁ ਅੰਤਰਿ ਜਾਨਿਆ॥
ਸਾਜਨ ਸਹਜਿ ਮਿਲੇ ਗਿਣ ਗਹਿ ਅੰਕ ਸਮਾਨਿਆ॥
ਪ੍ਰੀਤਮ ਗੁਣ ਅੰਕੇ ਸੁਣਿ ਪ੍ਰਭ ਬੰਕੇ ਤੁਧੁ ਭਾਵਾ ਸਰਿ ਨਾਵਾ॥
ਗੰਗ ਜਮਨ ਤਹ ਬੇਣੀ ਸੰਗਮ ਸਾਤ ਸਮੁੰਦ ਸਮਾਵਾ॥
ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਪੂਜਾ ਪਰਮੇਸੁਰ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਏਕੋ ਜਾਤਾ॥
ਨਾਨਕ ਮਾਘਿ ਮਹਾ ਰਸੁ ਹਰਿ ਜਪਿ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ॥

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਜਨਵਰੀ
* 13 ਜਨਵਰੀ (1 ਮਾਘ) - ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 31 ਜਨਵਰੀ (19 ਮਾਘ) - ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ

### ਫ਼ਰਵਰੀ
* 11 ਫ਼ਰਵਰੀ (30 ਮਾਘ) - ਜਨਮ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
* 12 ਫ਼ਰਵਰੀ (1 ਫੱਗਣ) - ਮਾਘ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਫੱਗਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
* www.dsl.pipex.com 
* www.sikhitothemax.com SGGS Page 133 
* www.srigranth.org SGGS Page 133
* www.sikhcoalition.org 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਝੰਡੂਕੇ

**ਝੰਡੂਕੇ** ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ 'ਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 5220 ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਤੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਬਿਲਕੁੱਲ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਲਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਸਰਸਾ ਰੋਡ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫੱਤਾ ਮਾਲੋਕਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ।
ਇਹ ਪਿੰਡ ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਣ ਪ੍ਰਤੀ ਖਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਝਿੜੀ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪੁਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ । ਸੋ ਇੱਕ ਝੰਡੂ ਨਾਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਕੋਲ਼ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸਾਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਝੰਡੂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਝੰਡੂ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਾਨੀ, ਮਰਾਜ਼, ਜਿੱਤਾ, ਭਗਤਾ, ਲਖਣਾ ਅਤੇ ਟਕਣਾ। ਲਖਣਾ ਅਤੇ ਟਕਣਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਨੀ ਪੱਤੀ, ਮਰਾਜ਼ ਪੱਤੀ, ਜਿੱਤਾ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾ ਪੱਤੀ ਹਨ।

ਝੰਡੂਕੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਰੌੜੂ ਬਸਤੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ।ਇਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਾਜੀਗਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜਮੀਨ(ਸ਼ਾਮਲਾਟ) ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ।ਜਮੀਨ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰੌੜੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਥੇ ਕੁਝ ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਕਰੀਬ 991 ਹੈ।ਇਹ ਬਸਤੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਝੰਡੂਕੇ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਸਤੀ ਕੋਲ ਬਰਨ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ(ਰੌੜੂ ਬਸਤੀ),ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਹੈ।

## ਹੋਰ 
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੱਥਾਂ ਹਨ। 
ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਬਾਬਾ ਮਹੇਸ਼ ਮੁਨੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਚ ਦੋ ਬੈਂਕ; ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਖੇਡਾਂ 
ਝੰਡੂਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਝੰਡੂਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਸਦਕਾ ਫੁੱਟਬਾਲ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਲੀਵਾਲ ਵਿਚ ਵੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਫ਼ੌਜ, ਪੁਲਿਸ, ਰੇਲਵੇ ਆਦਿ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮੀਂ ਖੇਡ ਅਕੈਡਮੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਝੰਡੇ

ਹੇਂਠਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਹਨ।
## ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 

Image:Flag of CARICOM.svg|ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਕਮੂਨਟੀ ਅਤੇ ਕਾਮਨ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਝੰਡਾ

## ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 

Image:Flag of Bermuda.svg|ਬਰਮੂਡਾ ਦਾ ਝੰਡਾ (United Kingdom) 
Image:Flag of Canada.svg|ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਝੰਡਾ*See also: List of Canadian flags*
Image:Flag of Greenland.svg|ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਦਾ ਝੰਡਾ (Denmark)
Image:Flag of Mexico.svg|ਮਕਸੀਕੋ ਦਾ ਝੰਡਾ*See also: List of Mexican flags*
Image:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|Unofficial ਸੈਂਟ ਪੀਐਰ ਅਤੇ ਮਿਕੂਏਲਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਫ੍ਰਾਂਸ)
Image:Flag of the United States.svg|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਝੰਡਾ*See also: Flags of the United States*

### ਕੈਰਿਬੀਅਨ 

Image:Flag of Antigua and Barbuda.svg|ਬਾਰਬੂਡਾ ਅਤੇ ਐਂਟੀਗੂਆ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Aruba.svg|ਅਰੂਬਾ ਦਾ ਝੰਦਾ (ਨੇਦਰਲੈਂਡ)
Image:Flag of the Bahamas.svg|ਬਹਾਮਾਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Barbados.svg|ਬਾਰਬੇਡੋਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ*See also: List of Barbados flags*
Image:Flag of the British Virgin Islands.svg|ਬ੍ਰਿਟੀਸ਼ ਵਰਜਿਨ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ)
|ਕੈਮੇਨ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ)
Image:Flag of Cuba.svg|ਕਊਬਾ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Dominica.svg|ਡੋਮੀਨੀਕਾ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of the Dominican Republic.svg|ਡੋਮੀਨੀਕਨ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Grenada.svg|ਗਰੇਨਾਡਾ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Guadeloupe (local).svg|ਗੈਰਸਰਕਾਰੀ ਗੂਆਡੇਲੋਉਪ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਫ੍ਰਾਂਸ)
Image:Flag of Haiti.svg|ਹੈਤੀ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Jamaica.svg| ਜਮੈਕਾ ਦਾ ਝੰਡਾ*See also: List of Jamaican flags*
Image:Flag of Martinique.svg|ਮਾਰਟੀਨੀਕ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਫ੍ਰਾਂਸ)
Image:Flag of Montserrat.svg|ਮੋੰਟਸੇਰਟ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ)
Image:Flag of the Netherlands Antilles.svg|ਨੇਦਰਲੈਂਡ ਐਂਟੀਲਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਨੇਦਰਲੈਂਡ)
Image:Flag of Puerto Rico.svg|ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਅਮਰੀਕਾ)*See also: Flags of Puerto Rico*
Image:Flag of Saint Barthelemy (local).svg|Unofficial ਬਾਰਥੇਲੇਮੀ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਫ੍ਰਾਂਸ)
Image:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|ਸੈਂਟ ਕਿਟਜ਼ ਅਤੇ ਨੇਵੀਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Saint Lucia.svg|ਸੈਂਟ ਲੂਸੀਆ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of France.svg|ਸੈਂਟ ਮਾਰਟੀਨ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਫ੍ਰਾਂਸ)
Image:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|ਸੈਂਟ ਵੀਨਸੈਂਟ ਅਤੇ ਗਰੇਨਾਡੀਨਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Trinidad and Tobago.svg|ਟਰੀਨੀਡਾਡ ਅਤੇ ਟੋਬਾਗੋ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|ਟਰਕਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਕੋਸ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ)
Image:Flag of the United States Virgin Islands.svg|ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟਜ਼ ਵਰਜਿਨ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਅਮਰੀਕਾ)

### ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ 

Image:Flag of Belize.svg|ਬੇਲੀਜ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Costa Rica.svg|ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of El Salvador.svg|ਐਲ ਸਾਲਵਾਡੋਰ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Guatemala.svg|ਗੂਆਟਾਮਾਲਾ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Nicaragua.svg|ਨੀਕਾਰਾਗੂਆ ਦਾ ਝੰਡਾ
Image:Flag of Panama.svg|ਪੈਨਮਾ ਦਾ ਝੰਡਾ

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ
ਤੁੰਮੂਨ

**ਤੁੰਮੂਨ** ਪੋਙਕੋਙ ਪੱਛਮੀ ਦਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਨਵਾਂ ਪਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ । ੫੦੨੩੦੫ ਲੋਕ ਉਹ ਥਾਂ ਹਨ ।

## ਹਵਾਲਾ 
* ਤੁੰਮੂਨ ਜਿਲ੍ਹਾ ਕੌਂਸਲ  
* ਤੁੰਮੂਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ 
* ਤੁੰਮੂਨ ਨਵਾਂ ਕਮਬਾ  
* ਲਿਙਨਾਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ - ਤੁੰਮੂਨ ਦਾ ਫੋਟੋਆਂ  
* ਤੁੰਮੂਨ - ਸਮਾਂ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾ 
* ਯੌਓਇ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁੰਮੂਨ ਜਿਲ੍ਹਾ
ਅੱਸੂ

**ਅੱਸੂ** ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹਿਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਸਤੰਬਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਿਨ
### ਸਤੰਬਰ
* 15 ਸਤੰਬਰ (1 ਅੱਸੂ) - ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* 16 ਸਤੰਬਰ (2 ਅੱਸੂ) - ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
* 16 ਸਤੰਬਰ (2 ਅੱਸੂ) - ਗੁਰ ਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
* 16 ਸਤੰਬਰ (2 ਅੱਸੂ) - ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
* 16 ਸਤੰਬਰ (2 ਅੱਸੂ) - ਗੁਰ ਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
* 18 ਸਤੰਬਰ (4 ਅੱਸੂ) - ਗੁਰ ਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
* 22 ਸਤੰਬਰ (8 ਅੱਸੂ) - ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ

### ਅਕਤੂਬਰ
* 1 ਅਕਤੂਬਰ (17 ਅੱਸੂ) - ਬਰਸੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ
* 9 ਅਕਤੂਬਰ (25 ਅੱਸੂ) - ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
* 15 ਅਕਤੂਬਰ (1 ਕੱਤਕ) - ਅੱਸੂ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਕੱਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
* www.dsl.pipex.com 
* www.sikhitothemax.com SGGS Page 133 
* www.srigranth.org SGGS Page 133
* www.sikhcoalition.org 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ
ਸ਼ੇਰ

**ਸ਼ੇਰ** ਜਾਂ **ਟਾਈਗਰ** ਬਿੱਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਨਥੇਰਾ (Panthera) ਦੀ ਜਿਨਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਿੱਲੀ ਹੈ।

## ਕਿਸਮਾਂ 
ਟਾਈਗਰ ਦਿਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਈ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸਾਈਬੀਰੀਆ, ਈਰਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ, ਚੀਨ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਈਗਰ ਦਿਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੇਂਠ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ:
[thumb|left|[ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ]]
* **ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ** (*Panthera tigris tigris*) ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਣ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟਾਈਗਰ ਖੁਲੇ ਘਾ ਵਾਲੇ ਮੇਦਾਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਭਾਰ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ 205 ਤੋਂ 227 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਨਾਰ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗ-ਭੱਗ 141 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਥੋੜੇ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਰ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਭਾਰ 235 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1972 ਤੋਂ, ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਣ ਲਈ ਪਰੋਜੇਕਟ ਟਾਈਗਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਤਾ ਸੀ।
thumb|left|ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਟਾਈਗਰ
* **ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਟਾਈਗਰ** (*Panthera tigris corbetti*), ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਰਬੇਟਜ਼ ਟਾਈਗਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਮਬੋਡੀਆ, ਚੀਨ, ਲਾਓਸ, ਬਰਮਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਾਇਗਰ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਰ ਦਾ ਭਾਰ 150 ਤੋਂ 190 ਕਿਲੋਗਰਾਮ, ਅਤੇ ਨਾਰ ਦਾ ਭਾਰ 110 ਤੋਂ 140 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਬਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਟਾਈਗਰਾਂ ਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 1200 ਤੋਂ 1800 ਤੱਕ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੇਂਕੜੇ ਹੀ ਜੰਗਲੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਘਟਣ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਘਟਦੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਵਿਖ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
thumb|left|ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਟਾਈਗਰ
* **ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਟਾਈਗਰ** (*Panthera tigris altaica*), ਇਸ ਨੂੰ *ਅਮੁਰ*, *ਮੇਨਚੂਰੀਅਨ*, *ਆਲਟੈਕ*, *ਕੋਰੀਅਨ*, ਜਾਂ *ਉੱਤਰੀ ਚੀਨੀ* ਟਾਈਗਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਅਮੁਰ ਅਤੇ ਉਸਾਉਰੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਪਰਾਈਮੋਰਸਕੀ ਕਰਾਏ ਅਤੇ ਖਾਬਰੋਵਸਕ ਕਰਾਏ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਈਗਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਟਾਈਗਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 190-230 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਛੇ ਮਹਿਨੇ ਦਾ ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਟਾਈਗਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲੈਪਰਡ ਜਿਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ 450-500 ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ 2009 ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਿਨੇਟਿਕ ਰੀਸਰਚ ਦੇ ਦੂਆਰਾ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਕੇਸਪੀਅਨ ਟਾਈਗਰ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਟਾਈਗਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਸਪੀਅਨ ਟਾਈਗਰ ਨੂੰ ਟਾਈਗਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਸਮਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
* ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ
* ਚੀਤਾ

## ਹਵਾਲੇ
* [ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ](http://www.5abi.com/gyan-vigyan/sher(sarhindi-hs120801)-U.htm)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੇਰ
ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ

**ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ** (ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਗਣਰਾਜ**; ਪਹਿਲਾਂ **ਸੇਲਨ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19.3 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਉਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਮਾਲਦੀਵ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ 3000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੂਰਵ-ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਜੋ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1,25,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਕਾਰਣ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ 1948 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਇਆ।

ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਕਰੋੜ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਚਾਹ, ਕਾਫੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਤਸਵੀਰਾਂ

File:Abayagiri Dageba.jpg|ਅਬੈਗਿਰੀ ਦਾਗੇਬਾ - ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ
File:A monument with immeasurable beauty.jpg|ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਝੋਨੇ ਦਾ ਖੇਤ, ਕਟਾਰਗਾਮਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ।
File:Nature's Gift to the People of Folk Culture.jpg|ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਕੈਪਚਰ ਵਿਚ ...
File:நாட்டு பண்பாடு.jpg|ਗਰੀਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ
File:Sri Lanka, festival.jpg|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
File:Traditional Sri Lankan New Year Decorations.jpg|ਰੰਗੀਨ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ

## ਇਤਿਹਾਸ 
## ਰਾਜਨੀਤੀ 
## ਆਰਥਿਕਤਾ 
## ਸਿੱਖਿਆ 
## ਖੇਡਾਂ 
## ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ 
## ਤਮਿਲ ਸੰਕਟ 
## ਹੋਰ ਵੇਖੋ
* ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ
* ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਸ੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਰੁਪਈਆ
* ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ
ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ 193 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ (ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ) ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

### ੳ

### ਅ

 ਆਇਵਰੀ ਕੋਸਟ

### ੲ

### ਸ

### ਹ

### ਕ

### ਗ

### ਘ
### ਚ

### ਜ

### ਟ

### ਡ

### ਤ

### ਥ
### ਦ

### ਨ

### ਪ

### ਬ

### ਭ

### ਮ

### ਯ

### ਰ

### ਲ

### ਵ

### ਜ਼

### ਫ਼

## ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਨਤ, ਨਾਪ੍ਰਵਾਨਤ ਜਾਂ ਮੁਥਾਜ ਦੇਸ਼
### ੳ

### ਅ

### ਸ

 (ਸਵਾਲਬਾਰਡ ਅਤੇ ਜਾਨ ਮੇਯਨ)

### ਹ

### ਕ

### ਗ

### ਜ

### ਟ

### ਤ

### ਦ

### ਨ

### ਪ

### ਬ

### ਮ

### ਰ
### ਵ
### ਫ਼

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੂਚੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਕਸ਼ੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼
ਬਿਜਲੀ

**ਬਿਜਲੀ** ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ |

thumb|250px|right|ਬਿਜਲੀ

= ਕਿਸਮਾਂ =
ਬਿਜਲੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

## ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜ 
ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਨਾਇਬ- ਪਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਗੁਣ ਹੈ |

## ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ 
ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜਾਂ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ |

## ਚਲੰਤ ਬਿਜਲੀ 
ਚਲੰਤ ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ |

## ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ 
ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿਗਦੀ ਹੈ |

## ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ 
ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਐ |
= ਆਹ ਵੀ ਵੇਖੋ =

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲੀ
ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ

thumb|300px|right|ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ
**ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ** ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਆਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਰਜ਼ਦਾਰ ਤੁਫ਼ਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਾਈ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਾਰਨ ਅੱਧ ਜੰਮੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰਜਿਤ ਕਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਕੇ ਚਿੰਗਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਿਜਲੀ ਪੁਟੈਂਸਲ ਦਸ ਕਰੋੜ ਵੋਲਟ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਮਾਨੀ ਬਬਿਜਲੀ ਸਮੇਂ ਪੈਂਦਾ ਹੋਈ ਗਰਮੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁੰਗੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸਫੋਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗਰਜਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।

## ਅਵਾਜ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ 86 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਹੈ ਪਰ ਅਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ 352 ਗਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਜ਼ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲੀ ਚਾਰਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲੀ
ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ

right|thumb|300x300px| ਸਲਾਈਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ। ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀ ਸਲਾਈਡ ਸਤਹ ਵੱਲ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
**ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ** ਕਿਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਚਾਰਜ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਰੰਟ ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਨਾਮ  ਬਿਜਲਈ ਕਰੰਟ (ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕੰਡਕਟਰ ਜਾਂ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਉਲਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੋ ਸਤਹਾਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਸਤ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕਰੰਟ ਦਾ ਉੱਚ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਸੂਲੇਟਰ ਹੈ)। ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਜਾਣੂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਖ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕੰਡਕਟਰ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਰਸਤਾ), ਜਾਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਧਰੁਵੀਤਾ (ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ) ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ। ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸ਼ਾਕ ਲੱਗ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਘਟਨਾਵਧੇਰੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਡਿਸਚਾਰਜਇੱਕ ਚਾਰਜ ਦੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲੀ
ਬਿਜਲਈ ਕਰੰਟ

**ਬਿਜਲਈ ਕਰੰਟ** ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਰੰਟ ਵੀ ਕਹਿਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਐਸ.ਆਈ. ਇਕਾਈ ਐਂਪੀਅਰ ਹੈ।
## ਬਿਜਲੀ ਸਿਰਜਣ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲੀ
ਜੱਟ

**ਜੱਟ** ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ :

* ਜਾਟ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ
** ਜਾਟ ਮੁਸਲਿਮ, ਜਾਟ, ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਸਮੂਹ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
* ਜੱਟ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕੌਂਸਲ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* 
* Jat (disambiguation)
* Jatki (disambiguation)

### **ਜੱਟਾ ਦੇ ਗੋਤ**
*ਅ – ਆਲ੍ਹੂਵਾਲੀਆ, ਅਥਵਾਲ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅਨੂਪ, ਅਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਅਟਵਾਲ, ਅੱਲ੍ਹਣ  

*ਬ – ਬੈਂਸ, ਬਰਾਰ, ਬਰਾੜ, ਬਰਾੜਾ, ਬਾਜਵਾ, ਭਠੇਜਾ,ਬਿਲਨ

*ਚ – ਚਾਹਲ, ਚੀਮਾ, ਚਾਹਲ, ਚੁਨ ਵਿਰਕ, ਚੰਦਪੂਰੀ, ਚੱਬਾ, ਚੌਹਾਣ, ਚੌਹਾਨ
*ਦ - ਦਿਉਲ, ਦਿਓ

*ਡ – ਡਿੱਲੋਂ, ਡੋਡ, ਡੰਘ, ਡੱਗ, ਡਾਣੀ  

*ਧ – ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਆ, ਧਿੱਲੋਂ, ਧਾਮੀ, ਧੰਦੇ, ਧਾਲ, ਧਾਲੋਂ  

*ਗ – ਗਿੱਲ, ਗੋਸ਼ਾ, ਗਰੇਵਾਲ, ਗੋਰਖ, ਗੋਸਲ, ਗੋਤਰਾ  
*ਘ -  ਘੁੰਮਣ, ਘੁਮਾਣ

*ਹ – ਹੰਸ, ਹੰਸਪਾਲ, ਹਾਢੀ, ਹਮਣ, ਹਾਏ, ਹਾਟੀ, ਹਾਟਾ  

*ਜ – ਜਵੰਦ, ਜੌਹਲ, ਜਾਨਜੂਆ, ਜਾਨੀਆ, ਜੰਡ, ਜਵੰਦਾ  

*ਕ – ਕੈਰ, ਕਲਸੀ, ਕਹਲੋਂ, ਕੌਲ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਟਾਰਾ  

*ਮ – ਮਾਨ, ਮਾਛਰ, ਮਧਰ, ਮਰਕੰਡ, ਮੈਰ, ਮੀਹਾ, ਮਾਛੀ, ਮਲ੍ਹੀ  

*ਨ – ਨੱਭਾ, ਨਾਹਰ, ਨਾਈ, ਨਾਹਰਾ, ਨਨ੍ਹ  

*ਪ – ਪੰਨੂ, ਪਰਮਾਰ, ਪਟਵਾਰ, ਪਾਹਵਾ, ਪੰਵਾਰ  

*ਰ – ਰਾਣਾ, ਰਾਠੌਰ, ਰਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਰੰਧਾਵਾ, ਰਾਏ, ਰੇਖਾ  

*ਸ – ਸੰਧੂ, ਸੰਗਾ, ਸਿਆਲ, ਸੰਧ, ਸੈਣੀ, ਸਿੰਧੂ, ਸਾਧੂ, ਸੇਖੋਂ
ਸਾਹਾ (ਤਰੀਕ)

ਵਿਆਹ ਦੀ ਮਿੱਥੀ (ਮੁਕੱਰਰ) ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸਾਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼

**ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼** ਇੱਕ ਵਿਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਈਟ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਤੋ ਬਿਨਾ ਢੋਆ-ਢਹਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਬਾਰਲੇ ਲਿੰਕ
* The Aeroplane centre
* Airliners.net
* Aerospaceweb.org
* How Airplanes Work – Howstuffworks.com 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਸਿੰਘ (ਰਾਸ਼ੀ )

**ਸਿੰਘ**, ਮਤੱਲਬ ਸ਼ੇਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਇਹਨਾਂ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ  ਹੈ। 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ 5 ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂਜੋਤਿਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਨਾਮ
ਜ਼ੋਰ

ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੋ ਖੜੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ **ਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬਲ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਕਵਿਤਾ

**ਕਵਿਤਾ** ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਵਿਕ ਸਾਧਨਾਂ (ਲੈਅ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਲਖਣਾ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਲੈਆਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ, ਭਾਵ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਕਾਰ ਤੇ ਧੁਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
]]

ਇਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸਾਖਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਐਪਿਕ ਕਵਿਤਾ ਐਪਿਕ ਆਫ਼ ਗਿਲਗਾਮੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ 3 ਮਲੀਨੀਅਮ ਈਪੂ ਦੀ ਸੁਮੇਰ (ਮਸੋਪੋਤਾਮੀਆ, ਹੁਣ ਇਰਾਕ) ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਪਪਾਇਰਸ ਤੇ ਫਾਨਾ ਸਕਰਿਪਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ। 2000 ਈਪੂ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਕੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਰਸਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਲਈ ਦੇਵੀ ਇਨਾਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਮਾਗਮ ਰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਤੱਤ 
### ਪਿੰਗਲ
ਪਿੰਗਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਛੰਦ, ਲੈਅ, ਅਤੇ ਲਹਿਜੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੈਅ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹਨ।

#### ਲੈਅ
ਕਾਵਿਕ ਲੈਅ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਵਿ ਰੂਪ
ਦਿਨ

**ਦਿਨ** ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦ *ਰੋਜ਼* ਵੀ ਖਾਸਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ *ਰੋਜ਼ਾਨਾ* ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਗੇੜਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਮੁਕਾਮੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਮੁਕਾਮੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਗਰਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨਿਸਚਿਤ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ
24 ਘੰਟੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ, *ਦਿਨ* ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਿਰੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ: 

= ਆਹ ਵੀ ਵੇਖੋ =
ਰਾਤ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਘੰਟਾ

ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਜਿਹੜਾ ਸੱਠ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਮਿੰਟ

**ਮਿੰਟ ** ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਕੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿੰਟ, ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦਾ (ਪਹਿਲਾ ਸੈਕਸਾਜੈਸੀਮਲ ਅਨੁੁਪਾਤ) ਦਾ  ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ 60 ਸਕਿੰਟਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
 
ਸੰਯੋਜਤ ਵਿਆਪਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 61 ਸਕਿੰਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੀਪ ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੈਗੇਟਿਵ ਲੀਪ ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮਿੰਟ 59 ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ)। ਕੋਂਣ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਕੋਣ ਦਾ  ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ 60 ਚਾਪ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਐਸ. ਆਈ. ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਲਈ **min** ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਣ ਦੇ ਮਾਪ ਲਈ ਅੰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 5&prime;। ਮੂਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
 
## ਇਤਿਹਾਸ
ਘੰਟੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀਆਂ (ਯੰਤਰਿਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਹੀ ਵੰਡ ਮਿੰਟ ਘੰਟੇ ਦਾ 1⁄60r ਹਿੱਸਾ (ਅਤੇ ਸਕਿੰਟ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦਾ  1⁄60 ਹਿੱਸਾ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਮਿੰਟ" ਸ਼ਬਦ ਲੈਟਿਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 'pars minuta prima* ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਪਹਿਲਾ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਘੰਟੇ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਸਕਿੰਟ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੈਟਿਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ *pars minuta secunda* ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ "ਥਰਡ" (ਸਕਿੰਟ ਦਾ  ਹਿੱਸਾ) ਵੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੋਲਿਸ਼ (*tercja*) and ਤੁਰਕ (*salise*)।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਕਿੰਟਾਂ ਨੂੰ ਦਸ਼ਮਲਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਮੂਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ਲਈ ਦੋਹਰੇ ਮੂਲ ਚਿਨ੍ਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੰਟੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੁੱਟ ਯਾਰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਇੰਚ ਉਸਦਾ ਅੱਗੇ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸੰਨ 1267 ਵਿੱਚ, ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਜਰ ਬੇਕਨ ਨੇ, ਲੈਟਿਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਘੰਟਿਆਂ, ਮਿੰਟਾਂ, ਸਕਿੰਟਾਂ, ਥਰਡਸ ਅਤੇ ਫੋਰਥਸ (*horae*, *minuta*, *secunda*, *tertia*, and *quarta'') ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਪੁਸਤਕਾਂ
* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6th Edition, entry on Minute. West Publishing Company, St. Paul, Minnesota, 1991.
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
* ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਕਾਈ ਢਾਂਚਾ
* ਭੂਗੋਲੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ
ਮਹੀਨਾ

ਇਕ **ਮਾਹ** ਜਾ **ਮਹੀਨਾ ,** 

## ਜੂਲੀਅਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ
ਇਹਨਾਂ ਦੋਨੋਂ ਕਲੰਡਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਨਾਨਨਸ਼ਾਹੀ ਕਲੰਡਰ
ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।:

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਥੇਲਜ਼

**ਥੇਲਜ਼** (/ˈθeɪliːz/; ਯੂਨਾਨੀ: Θαλῆς, 624 ਈ ਪੂ – 546 ਈ ਪੂ) ਮਾਇਲੇੱਟਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਾਰਸ਼ਨਕ (ਖਾਸਕਰ ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸੱਤ ਦਾਨਸ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਬਰਟਰਾਂਡ ਰਸਲ ਅਨੁਸਾਰ,"ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਥੇਲਜ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ​​ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਥਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਬਗੈਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅਤੇ ਬੀਜਗਣਿਤ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਠੀਕ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਜਿਆਰਤ ਲਈ ਧੜਾ ਧੜ ਆਉਣ ਲੱਗੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੰਤਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:5ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ

**ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ** (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ: **ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ**) ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਲ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਾਲ ਦੇਵੀ ਜੀ ਸੀ। ਆਪ ਜਗਨਨਾਥਪੂਰੀ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਝਿਉਰ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੌਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 1661 ਬਿ: ਜੇਠ 15 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ 1705 ਬਿ: ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਜੀਵਨੀ 
### ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1661 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਝਿਵਰ (ਝੀਰ ਜਾਂ ਝਿਉਰ ਵੀ) ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।  ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਧੰਨੋ ਸੀ।

### ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ 1699 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ (ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਰਸਮ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੀਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਚਿਲਡਰਨ ਪਾਰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਰਤੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਰੀ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ 
*Chhibbar, Kesar Singh, Bansavallnamd Dasdn Pdlshdhidn Kd. Chandigarh, 1972
*Knir Singh, Cur/nlds Pdtshdfu 10. Chandigarh, 1968
*Santokh Singh, Bhai, Sn Gur Pratap Suraj Granth. Amritsai, 1927–33

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1705
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1661
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸੰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ

**ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ** ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰ ਨਾਰਾਇਨ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਨੂਕੰਪਾ ਜੀ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 1675ਈ.(1732) ਬਿ: 5 (5) ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਬਿਦੁਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਆਪ 1704 ਈ.(1761) ਬਿ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ

**ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ** (6 ਜੂਨ 1663 – 7 ਦਸੰਬਰ 1704 ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤੀਰਥ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵੀ ਬਾਈ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਆਪ 1704 ਬਿ: ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੂਜਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਮੋਹਕਮ ਦਾ ਜਨਮ ਛਿੰਬਾ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਬਾਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬੇਟ ਦਵਾਰਕਾ (ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ) ਤੋਂ ਸਨ।

ਲਗਭਗ 1685 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ 7 ਦਸੰਬਰ 1704 ਜਾਂ 1705 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਸਲ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹਕਮ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
*Kuir Singh, Gurbilas Patshahi 10. Patiala, 1968
*Chhibbar, Kesar Singh, Bansavalinama Dasan Patshahian Kd. Chandigarh, 1972
*Gian Singh, Giani, Sri Guru Panth Prakash. Patiala, 1970

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ

**ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ** ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਰਮ ਸੁੱਖ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਸੀ। ਉਹ ਜੱਟ ਜਾਤ ਦੇ ਹਸਤਿਨਾਪੂਰ(ਮੇਰਠ) ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸੇਫਪੂਰ ਕਰਮਚੰਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1727 (1727) ਬਿ: 13 (13) ਵਿਸਾਖ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ। ਉਹ 1768ਈ. ਨੂੰ ਅਬਚਲ ਨਗਰ ਸ਼੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ

**ਦਇਆ ਸਿੰਘ** (ਜਨਮ **ਦਇਆ ਰਾਮ**; 1661–1708) ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਈਆ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਭਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਹੈ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 1661 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਚ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ। 1765 (1765) ਬਿ: ਅੱਸੂ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਅਬਚਲ ਨਗਰ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਦਆ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਬਤੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਯਾ ਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁਧਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਈ ਦਿਆਲੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੁਧਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸੀਸ ਲੈਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1677 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਦਯਾ ਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਸ ਗਿ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨੇ, ਕਲਾਸਿਕੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
### ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ
* Santokh Singh, Bhai, Sn Gur Pratap Sura/` Granth. Amritsar, 1926–37
* Kuir Singh, Gurbilas Patshahi 10. Patiala, 1968
* Chhibbar, Kesar Singh, Bansava/inama Dasari Patshahian Ka. Chandigarh, 1972
* Macauliffe, Max Arthur,  The Sikh Religion. Oxford, 1909
* Khushwant Singh, A History of the Sikhs, vol. I. Princeton, 1963
* Harbans Singh, Guru Gobind Singh. Chandigarh, 1966

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1661
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1708
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਲੋਕ
ਮਿਸਰ

**ਮਿਸਰ** (ਅਰਬੀ; مصر, ਅੰਗਰੇਜੀ: Egypt), ਦਫ਼ਤਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਸਰ ਅਰਬ ਗਣਰਾਜ, ਇੱਕ ਦੇਸ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਪਰ ਇਹਦਾ ਸਿਨਾਈ ਪਰਾਇਦੀਪ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਥਲਜੋੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਸਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਭੂ-ਮੱਧ ਖੇਤਰ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਜਗਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1010000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ, ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਾਲ ਸਾਗਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੁਡਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੀਬੀਆ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਮਿਸਰ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹਦੀ 7.90 ਕਰੋੜ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲ਼ੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਲਗਭਗ 40,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (15,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਥਾਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਧਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੀ ਅਬਾਦੀ ਹੀ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਦਹਾਨੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਸੰਘਣੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਹਿਰਾ, ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

ਮਿਸਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਗੀਜ਼ਾ ਪਿਰਾਮਿਡ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਫ਼ਿੰਕਸ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਰਕ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੰਡਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਂਫਿਸ, ਥੇਬਿਸ, ਕਰਨਾਕ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਜੋ ਲਕਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਪੁਰਾਸਾਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰੋ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਦਵੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹਨੂੰ ਫਾਰੋਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਫਾਰੋ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹੋਰਸ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੋਰਸ ਦਇਓ (ਅਕਾਸ) ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਰ ਦੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 12% ਹਿੱਸਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਰਿਵੇਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਮਿਸਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਅਰਥਚਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਉਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ, ਜਿਹਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਂ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੀ 30 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਇਆ।
## ਤਸਵੀਰਾਂ

File:Alexandria casual.jpg|ਮੌਂਟਾਜ਼ਾ ਪੈਲੇਸ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ, ਮਿਸਰ।
File:Celebrating boy.jpg|ਮਿਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਤੰਬੂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਹੈ
File:EgyptMeusemEnccient.jpg|ਮਿਸਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਫ਼ਿਰਉਹ
File:Friends and tea.jpg|ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦੋਸਤ ਚਾਹ ਪੀਂਦਿਆਂ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ
File:The old lady.jpg|ਮਿਸਰੀ ਲੋਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਇਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ
File:هرم من اهرامات الجيزة.jpg|ਗੀਜ਼ਾ ਦੇ ਪਿਰਾਮਿਡਸ
File:من قلب القاهرة القديمه.jpg|ਓਲਡ ਕੈਰੋ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ
File:معرض الزهور.jpg|ਓਰਮੈਨ ਗਾਰਡਨ ਫੁੱਲ ਫੁੱਲ ਸ਼ੋਅ 2018

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਰ
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ

**ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ** (**ਸਾਊਥ ਐਫ਼ਰੀਕਾ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਮੀਬੀਆ, ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ ਅਤੇ ਸਵਾਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਿਸੋਥੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼
ਸੇਨੇਗਲ

**ਸੇਨੇਗਲ** ਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤੱਟਰੇਖਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੇਨੇਗਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਨਾਮ **ਡਕਾਰ** ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮੁਦਰਾ *ਫਰੈਂਕ* ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕਾ
ਸੋਮਾਲੀਆ

ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ **ਮੋਗਾਦਿਸ਼ੂ** ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁਦਰਾ *ਸ਼ਿਲਿੰਗ* ਹੈ।

left|thumb|Pathway in old Erigavo.
[thumb|The [Dahabshiil in Hargeisa.]]
[thumb|The [Hargeisa International Airport in Hargeisa.]]
right|thumb|Head details

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕਾ
ਸਮਾਂ

thumb|200px| ਤਿੰਨ ਪਾਵਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰੇਤ ਘੜੀ
thumb|right|300px
**ਸਮਾਂ** ਪੈਮਾਇਸ਼ੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦਾ ਵਕਫ਼ਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਕ਼ਤ ਦਰਅਸਲ ਗ਼ੈਰ ਸਥਾਨਗਤ (nonspatial) ਅਤੇ ਕਾਲਗਤ (temporal) ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਪਰਤਣਯੋਗ (irreversible) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਰਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਚੱਕਰਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢੁੱਕਦੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਪੀਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਵਪਾਰ-ਕਾਰੋਬਾਰ, ਉਦਯੋਗ, ਖੇਡ, ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੈ।

## ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਹਾਸ 
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਸ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ:- ਬ੍ਰੀਫ਼ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਟਾਈਮ (a brief history of time, ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਹਾਸ)। ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਕਦੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਇਕੱਠੇ ਅਰੰਭ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਿਗ ਬੈਂਗ (ਮਹਾਵਿਸਫੋਟ) ਤੋਂ ਹੋਈ। ਯਾਨੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਗਿਆਤ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਇਕੱਠੇ ਅਰੰਭ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹੇਗੀ,ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹਾਕਿੰਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਜਦੋਂ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬਾਲਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਸੁੰਗੜਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਨਾਰਦੀਏ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਤਦ ਨਾ ਸਤ ਸੀ ਨਾ ਅਸਤ ਸੀ, ਨਾ ਪਰਮਾਣੁ ਸੀ ਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀ ਸੀ ? ਤਦ ਨਾ ਮੌਤ ਸੀ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਪੰਦਨ ਸ਼ਕਤੀ ਯੁਕਤ ਉਹ ਇੱਕ ਤੱਤ ਸੀ। 
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਤੱਤ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਾਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਕਲਇਤੀ ਸਰਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ। ਯਾਨੀ, ਕਾਲ ਸੰਪੂਰਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਈ ਵਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਜਹਾਜ਼

**ਜਹਾਜ਼** ਦੇ ਆਹ ਮਤੱਲਬ ਹਨ ਃ
*ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼
*ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼

thumb|250px|right|ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼
**ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼** ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼
ਪਦਾਰਥ

**ਪਦਰਥ**    ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ "ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ" ਦੇ ਇੱਕ "ਕਦਮ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, *ਪਦਾਰਥ* ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੌਕਿਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। "ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ ਕਹੈ ਸਭੁ ਕੋਈ॥" ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ "ਆਤਮਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ" ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਚਾਰ ਪਦਰਥ* (ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥੁ ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।:

# **ਗਿਆਨੁ** **ਪਦਾਰਥੁ** — ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
# **ਮੁਕਤਿ** **ਪਦਾਰਥੁ** — ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
# **ਨਾਮ ਪਦਾਰਥੁ**  - (ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਬੁੱਧ)
# ਜਨਮੁ **ਪਦਾਰਥੁ** — ਜੀਵਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ 

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨਾਮ-ਪਦਾਰਥ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮ-ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ *ਸ਼ਲੋਕ* ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, "ਹੇ ਨਾਨਕ, ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *"*  ਕੇਵਲ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਨਾਮ ਪਦਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ (ਮੁਕਤ ਪਦਾਰਥ) ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ (ਗਿਆਨ ਪਦਾਰਥ) ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੋਖਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ *।"*  ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ *ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵਾ* (ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖੇ  ਗਏ ਹਨ। 

ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,  ਪਦਰਥ ਇੱਕ "ਨਾਮ" ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਰ ਪਦਰਥ ਹਨ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
### ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਟੈਕਸਟ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ  ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: 

*ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ
*ਤਖਤ ਸਿੰਘ
*ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ
*ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ
*ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ
*ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ
*ਸੁਰਜੀਤ ਸਖੀ
*ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
*ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
*ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਕੋਚਰ
*ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਰਾ
*ਨਦੀਮ ਪਰਮਾਰ (ਕੈਨੇਡਾ)
*ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਕੈਨੇਡਾ)
*ਪਾਲ ਢਿਲੋਂ (ਕੈਨੇਡਾ)
*ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ
*ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
*ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ
*ਜਸਵਿੰਦਰ
*ਪਾਲੀ ਖ਼ਾਦਿਮ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ
ਵਾਯੂਮੰਡਲ

**ਵਾਯੂਮੰਡਲ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: atmosphere ) ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਠੋਸ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਾਰੂਤਾ ਨੇ ਉਥੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਪਗ 78 ਫੀਸਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੈ, ਲਗਪਗ 21 ਫੀਸਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਇੱਕ ਫੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਗੈਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਗਨ, ਨੀਔਨ, ਹੀਲੀਅਮ, ਕ੍ਰਿਪਟਨ ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਾਨ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਹਵਾ ਨੇ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਰਚਨਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ 18 ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਤੋਂ 44 ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਟਰੋਪੋਸਫੀਅਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 18 ਤੋਂ 31 ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਲਗਪਗ 42 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਜ਼ੋਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਤ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਈਨੋਸਫੀਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 44 ਮੀਲ ਤੋਂ 310 ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਣ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਕਣ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਭੱਜ ਨਾ ਜਾਣ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਹਵਾ ਪਤਲੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 400 ਤੋਂ 1500 ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਕਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਬਣਤਰ 
* ਗੈਸਾਂ
** ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ(78.03%)
** ਆਕਸੀਜਨ(20.99%)
** ਆਰਗਨ(0.94%)
** ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ(0.03%)
** ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ(0.01%)
** ਨਿਓਨ(0.0018%)
** ਹੀਲੀਅਮ(0.0005%)
** ਕ੍ਰਿਪਟਾਨ(0.0001%)
** ਜ਼ੇਨਾਨ(0.000009%)
** ਓਜ਼ੋਨ(0.000001%)
* ਜਲਵਾਸ਼ਪ
* ਕਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ
* ਜ਼ਰਾਸ਼ੀਮ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ

## ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ 
* ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਡਲ ਜਾਂ ਅਸ਼ਾਤ ਮੰਡਲ
* ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ
* ਮੱਧ ਮੰਡਲ
* ਤਾਪ ਮੰਡਲ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਯੂਮੰਡਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ
ਇਰਾਕ਼

**ਇਰਾਕ਼** (, , ਜਾਂ ;  ''''), ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਇਰਾਕ਼ੀ ਗਣਰਾਜ** (ਅਰਬੀ:  ) 
 ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਹੈ।

ਇਰਾਕ਼ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧ ਅਰਬੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਰਾਕ਼ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਈਰਾਨ

**ਈਰਾਨ** (جمهوری اسلامی ايران, ਜਮਹੂਰੀ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ-ਏ-ਈਰਾਨ) ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਨ 1935 ਤੱਕ ਫਾਰਸ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਹਿਰਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਅਜਰਬਾਈਜਾਨ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ (ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਸਰਜ਼ਮੀਨ) ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ ਇਸਲਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸ਼ੀਆ ਬਹੁਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਨੂੰ 1979 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਹਰਾਨ, ਇਸਫਹਾਨ, ਤਬਰੇਜ, ਮਸ਼ਹਦ ਆਦਿ ਹਨ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ 15 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਤਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਫਾਰਸੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ
ਉਮਾਨ

**ਉਮਾਨ** () ਅਰਬੀ ਪਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਰਬ ਮੁਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਇਮਰਾਤ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯਮਨ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹੱਦਾਂ ਹਨ।
## ਤਸਵੀਰਾਂ

File:المزيد من الطعام الايراني !.jpg|ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਈਰਾਨੀ ਭੋਜਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਓਮਾਨ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ
File:المهفوسة اطباق تقليدية عمانية.jpg|ਓਮਾਨ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਕ੍ਰੀਪ ਆਟੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ,ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ, ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਖਜੂਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਮਿਲਾਓ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਕਾਓ। ਕਟੋਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਜੋੜ ਲਸਣ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਹੈ।
File:طفلة بزي تقليدي.jpg|ਫੋਟੋ ਵਿਚ ਇਕ ਸੋਸ਼ਲ ਈਵੈਂਟ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ
File:Workers Are Enjoying.jpg|ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਕਰ ਮੁਫਤ ਦਿਵਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਕੁਵੈਤ

**ਕੁਵੈਤ**(;  '**,  or ), ਅਧਿਕਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ **ਕੁਵੈਤ ਦਾ ਰਾਜ** ( **') ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਅਰਬ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਗਲਫ਼ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਹੱਦ ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 2016 ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕੁਵੈਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 4.2 ਕਰੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1.3 ਕਰੋੜ ਕੁਵੈਤੀ ਹਨ ਅਤੇ 2.9 ਕਰੋੜ ਪਰਵਾਸੀ ਹਨ। ਕੁਵੈਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਪਰਵਾਸੀ ਹਨ। 

ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰ 1938 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ। 1946 ਤੋਂ 1982 ਤੱਕ, ਕੁਵੈਤ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕਰਨ ਹੋਇਆ। 1980 ਵਿੱਚ, ਕੁਵੈਤ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। 1990 ਵਿੱਚ, ਕੁਵੈਤ ਉੱਪਰ ਇਰਾਕ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਰਾਕ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਪਿੱਛੋਂ 1991 ਵਿੱਚ ਗਠਜੋੜ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾੜੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਛੁਡਾਏ ਗਏ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। 

ਕੁਵੈਤ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢਾਂਚਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉੱਚ-ਆਮਦਨੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਵੈਤ ਦਾ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕੁਵੈਤੀ ਦਿਨਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਵੈਤ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ (ਖਰੀਦਣ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਨਤਾ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਪਰੋਂ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕੁਵੈਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ 1962 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਕੁਵੈਤ ਗਲੋਬਲ ਕਲਚਰਲ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਵੈਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼

{{Navbox
| name = ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
| state = {}
| title = ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
| imagestyle = padding: 0 0.5em;
| image = 
| listclass = hlist

| group1 = ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਜ
| list1 =
* ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ
* ਆਰਮੀਨੀਆ
* ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ
* ਬਹਿਰੀਨ
* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
* ਭੂਟਾਨ
* ਬਰੁਨੇਈ
* ਕੰਬੋਡੀਆ
* ਚੀਨ
* ਸਾਇਪ੍ਰਸ
* ਇਜੀਪਤ
* ਜੌਰਜੀਆ
* ਭਾਰਤ
* ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ
* ਇਰਾਨ
* ਇਰਾਕ
* ਇਜ਼ਰਾਇਲ
* ਜਪਾਨ
* ਜੌਰਡਨ
* ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ
* ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ
* ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ
* ਕੁਵੈਤ
* ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ
* ਲਾਓਸ
* ਲਿਬਨਾਨ
* ਮਲੇਸ਼ੀਆ
* ਮਾਲਦੀਵ
* ਮੰਗੋਲੀਆ
* ਮਿਆਂਮਾਰ
* ਨੇਪਾਲ
* ਓਮਾਨ
* ਫ਼ਲਸਤੀਨ
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ
* ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼
* ਕਤਰ
* ਰੂਸ
* ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ
* ਸਿੰਗਾਪੁਰ
* ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ
* ਸੀਰੀਆ
* ਤਾਜੀਕੀਸਤਾਨ
* ਥਾਈਲੈਂਡ
* ਪੂਰਬੀ ਤਿਮੋਰ
* ਤੁਰਕੀ
* ਤੁਰਕਮੇਨੀਸਤਾਨ
* ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ
* ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ
* ਵੀਅਤਨਾਮ
* ਯਮਨ

| group2 = ਅਵੈਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
| list2 =
* ਅਬਖ਼ਾਜ਼ੀਆ
* ਨਾਗੋਰਨੋ-ਕਾਰਾਬਾਖ ਗਣਤੰਤਰ
* ਉੱਤਰੀ ਸਾਈਪ੍ਰਸ
* ਦੱਖਣੀ ਓਸੈਤੀਆ
* ਤਾਈਵਾਨ

| group3 = 
| list3 =
 

}}
ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ

ਇਹ ਇੱਕ ਕਲੰਡਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੂਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੋਪ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਬਲ-ਏ-ਜ਼ਿਕਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 365 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਚੌਥਾ ਸਾਲ 366 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੀਪ ਦਾ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੰਚਾਂਗ ਹਰ 146,097 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 400 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ 20871 ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 400 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 303 ਸਾਲ ਆਮ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 97 ਲੀਪ ਦੇ ਸਾਲ।

ਇਹ ਕੈਲੰਡਰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪੋਪ ਗਰੈਗਰੀ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਨੇ 1582 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1582 ਸੀ (ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਜੋੜ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 10 ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ਗਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ 15 ਅਕਤੂਬਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1582 ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸਪੇਨ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ 9 ਦਸੰਬਰ, 1582 ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਅਗਲਾ ਦਿਨ 20 ਦਸੰਬਰ ਸੀ (ਉਹਨਾਂ ਵੀ 10 ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੇ) ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਥੋਲਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫਿਰ 1700 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਇਸ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ 1752 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਉਥੇ 2 ਸਤੰਬਰ, 1752 ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ 14 ਸਤੰਬਰ ਸੀ (ਹੁਣ 11 ਦਿਨ ਐਡਜਸਟ ਕਰਨੇ ਪਏ ਸਨ)। ਰੂਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1918 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਥੇ 31 ਜਨਵਰੀ, 1918 ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ ਸੀ (13 ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਐਡਜਸਟ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ)। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨ ਨੇ ਇਸ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਥੇ 15 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1923 ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ (13 ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਐਡਜਸਟ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ) 1 ਮਾਰਚ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ 1698-99 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸੀ, ਪਰ 1763 ਵਿੱਚ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ 1752 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰਲੇ 12 ਦਿਨ ਐਡਜਸਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਲੰਡਰ