ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ

**ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ** ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1764 ਤੋਂ 1875 ਤੱਕ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ *ਜਗੀਰ* (ਜਾਇਦਾਦ) ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 

## ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨੀ ਰਾਮ ( ਪਹਿਲੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ *ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ* ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਡਾਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।  ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਮਨੀ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।  ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਬਣ ਗਿਆ।  ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਪਰਗਨੇ ਦੇ ਮਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ।  ਉਸੇ ਸਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 25,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਇੱਕ *ਨਾਜ਼ਾਨ* ਅਦਾ ਕੀਤੀ।  ਪਿੰਜੌਰ ਆਪਣੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।  ਗ਼ਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ।  ਨਾਹਨ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦੋਵਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਨੂੜ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੱਗ ਦੇ ਰਸਮੀ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗੱਠਜੋੜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪਿੰਜੌਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਹਨ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੰਦਨਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਚੰਡੀ ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।   

### ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਦੇ ਅਧੀਨ 
1785 ਵਿੱਚ, ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਕੋਲ 200 ਘੋੜੇ, 300 ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 4 ਤੋਪਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਫੋਰਸ ਸੀ।[1] 1804 ਵਿੱਚ, ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਹਨ ਤੋਂ ਚੰਡੀਮੰਦਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।[1] 1807 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਰਾਣੀ ਔਸ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।[1] ਇਸ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਲੀਆ 50,000 ਰੁਪਏ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਨੂੜ, ਮਨੀਮਾਜਰਾ, ਸਨੌਰ, ਸੁਰਾਲੀ ਬਿਸੋਲੀ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰਥਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[1] ਇਸ ਕਾਰਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਲਈ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।[1] ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਨੇ 1809 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਨੇਪਾਲੀ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।[2]: 158–160 [1] ਇਸ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡੇਵਿਡ ਓਕਟਰਲੋਨੀ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪਿੰਜੌਰ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜਾਇਦਾਦ) ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[2]: 158–160 [1]
[thumb|ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਦਾ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ [Mata Mansa Devi Mandir|ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਮੂਰ ਦੇ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 1813।]]
ਮਨਸਾ *ਦੇਵੀ* ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 1811 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੰਦਰ ਜਾ ਸਕਣ, ਮੰਦਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਹੀ ਜੋਡ਼ੇ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ *ਦਰਸ਼ਨ* ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਾਇਲਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ 1840 ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ. ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1815 ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਨਸਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਦੀ 1816 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।  ਲਗਭਗ 1818 ਵਿੱਚ, ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਜਾਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖਨਾ ਚੋਏ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਮੀਰਗੜ੍ਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ, ਗੋਵਰਧਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਲਾਰਡ ਐਮਹਰਸਟ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਲੀਅਮ ਬਟਰਵਰਥ ਬੇਲੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਗੋਵਰਧਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1847 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕੀਤਾ।  ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1866 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ