ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਿਆ (ਕਿਤਾਬ)

***ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਿਆ*** (ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼) ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ () ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੋਕੋਦਿਆ ਗ੍ਰੰਥਮਾਲਾ ਲੜੀ (ਗ੍ਰੰਥਕ/ਖੰਡ ਨੰਬਰਃ 346) ਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 1973 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਨ 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ 'ਐਥਨੋਮਿਊਜ਼ੀਕੋਲੋਜੀ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, 'ਸੁਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਐਥਨੋਮਿਯੂਜ਼ੀਕੋਲੋਜੀ ਦੇ ਰਸਾਲੇ' ਚ, 'ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ' ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੰਮ 'ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

## ਅਧਿਆਇ 
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨਃ

# ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਚਰਚਾ-ਇਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
# ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਗਾਉਣ, ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
# ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਲੰਬੀ, ਅਲਾਪਿਨੀ, ਏਕਤੰਤਰੀ ਵੀਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਦ, ਕਿੰਨਾਰੀ, ਘੋਸ਼ਵਤੀ, ਰੁਦਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤਰਾ ਵੀਨਾ ਤੱਤ-ਵਾਦਿਆ ਜਾਂ ਤਾਰ ਸਾਜਾਂ  ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# *ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ -ਅਵਾਨੱਧ ਵਾਦਿਆ* (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਰਿੱਕਿੰਗ ਜਾਂ ਪਰਕਸ਼ਨ ਸਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜ਼) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਸ਼ੀਰ ਵਾਦਿਆ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਸਾਜਾਂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
# ਛੇਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ- ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ *ਘਨ ਵਾਦਿਆ* (ਇਡੀਓਫੋਨੀਕ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ-ਅਧਾਰਤ ਯੰਤਰਾਂ) ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲਏ ਹਨ-ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ, ਧਾਤ ਉੱਤੇ ਧਾਤ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਸੰਜੋਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ- ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਤਰੰਗ, ਘੁੰਘਰੂ ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਕਾਂਸ ਤਰੰਗ ਆਦਿ, ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
# ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
# ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵੇਰਵੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਨਾ, ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ, ਸਰੋਦ, ਦਿਲਰੂਬਾ, ਸੰਤੂਰ, ਸਿਤਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
# ਬਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰਤਾ, ਪਿੱਚ, ਰੇਂਜ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
# ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਹਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
# ਸਮਾਪਤੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰਗਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸਟ ਦੇ ਨਾਲ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਰਵ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਕਸਰ ਦੋ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਰਕ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ