ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ

**ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Trilok Singh Chitarkar;** 1914-1990) ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲੋਕ-ਧਾਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾਵਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਕੁਦਰਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਸ਼ਬਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੁਅਲਸ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ, ਫਾਰਸੀ, ਅਸਾਮੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ *ਬੰਗਲਾ ਦੇ ਦਾਬ* ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਚਿੱਤਰਲੋਕ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਚਿੱਤਰਲੋਕ ਦੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ 70ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ, 10 ਦਸੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। 

ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ "ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਾ" ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਐਮਏ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਟਾਪਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1948 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਪਸੂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ *ਰਾਜ ਕਲਾਕਾਰ* ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1973 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ *ਚਿੱਤਰਲੋਕ*, ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਨਾਮ *ਚਿੱਤਰ-ਲੋਕ ਮਾਰਗ* ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ *ਸਰਦਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਕਾਰ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ*  ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਐਮ ਏ ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟਾਪਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਨੂੰ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਇਸ ਇਕੱਲੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਡਿਗਰੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੋਜ ਲੇਖਾਂ, ਥੀਸਿਸ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ *ਚਿੱਤਰਲੋਕ ਦਾ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ* ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

### ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ (1933 ਤੋਂ 1947) 

ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_artist_1933.jpg|alt=1933- Bhagat Naam Dev| 1933- ਭਗਤ ਨਾਮ ਦੇਵ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1933a.jpg|alt=1933-Bal Deshmesh ji| 1933-ਬਾਲ ਦੇਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1933b.jpg|alt=1933-Trilok Studio Arts, Calcutta| 1933-ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਆਰਟਸ, ਕਲਕੱਤਾ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1935.jpg|alt=1935-Artist working on a Portrait| 1935-ਇੱਕ ਪੋਰਟਰੇਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਲਾਕਾਰ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_Assam_Wiki.jpg|alt=1938-Independence movement| 1938 – ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist1944.jpg|alt=1944- Guru Nanak's life in 19 stars| 1944- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ 19 ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_Bhai_Sahib_wiki.jpg|alt=1944- Bhai Randhir Singh| 1944 – ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1945.jpg|alt=1945-Freedom struggle| 1945-ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1947p.jpg|alt=1947-India's Partition| 1947- ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ

### ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ (1948 ਤੋਂ 1990) 

ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_artist_1955_sohni.jpg|alt=1955- Sohni Mahiwal| 1955- ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1954.jpg|alt=1954- Sassui Punnhun| 1954- ਸਸੀ ਪੁੰਨੁ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Chitarkar_sohni2.jpg|alt=1970s - Sohni Mahiwal| 1970 – ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ
**ਨਾਰੀਵਾਦ**
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_1955.jpg|alt=1955-Lady reading a book - an Indian woman and her baby.| 1955 - ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਔਰਤ - ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ।
**ਲੈਂਡਸਕੇਪ**
ਤਸਵੀਰ:Land_Trilok_Singh_Ls1_Wiki.jpg|alt=1960s - Landscape| 1960 - ਲੈਂਡਸਕੇਪ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_Ls2_wiki.jpg|alt=1970s- landscape| 1970 - ਲੈਂਡਸਕੇਪ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_Ls4_wiki.jpg|alt=1980s - landscape| 1980 - ਲੈਂਡਸਕੇਪ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_Ls3_Wiki.jpg|alt=1989- Alishan| 1989- ਅਲੀਸ਼ਾਨ
**ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ-**
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Kharapewala.jpg|alt=1980s- Kharape wala| 1980 - ਖਰਪੇ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Bhatewali.jpg|alt=1980s- Bhatewali| 1980 – ਭਾਟੇਵਾਲੀ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Tumbe_wala.jpg|alt=1980s- Tumbe wala| 1980 - ਤੁੰਬੇ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Nagoje_wala.jpg|alt=1980s- Nagoje wala| 1980 - ਨਾਗੋਜੇ ਵਾਲਾ
**ਕਵਿਤਾ**
ਤਸਵੀਰ:ITrilok_Singh_Artist_Ajee_nah_wiki.jpg|alt=1980s- ਅਜੇ ਸਾਹ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਕੀ।..| 1980 ਦਾ ਦਹਾਕਾ- ਅਜੇ ਸਾਹ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਕੀ।
**ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਚਿੱਤਰ-**
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1987_Kiv_Marenge.jpg|alt=1987- Bhagat Kabir bani| 1987- ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_Jal_meen.jpg|alt=1970s- Jaal meh meen| 1970 – ਜਾਲ ਮਹਿ ਮੈਂ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_Singh_Artist_1959_Maati.jpg|alt=1959- Maati Ko Putra| 1959- ਮਾਟੀ ਕੋ ਪੁਤ੍ਰ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_maati_ka.wiki.jpg|alt=1980s - Hammer of death| 1980 - ਮੌਤ ਦਾ ਹਥੌੜਾ
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_Ajoo_wiki_(2).jpg|alt=1980s-ਅਜਹੁ ਸੁ ਨਾਉ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਮਹਿ| 1980-ਅਜਹੁ ਸੁ ਨਾਉ ਸਮੰਦਰ ਮਹਿ
**ਪੋਰਟਰੇਟ**
ਤਸਵੀਰ:Trilok_singh_Artist_Waris_Shah.jpg|alt=1956 - Sayyid Waris Shah| 1956 – ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ