ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜੀ ਗਣੇਸ਼ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ, ਜੋ **ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ** ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸਨ-ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ ਅਤੇ ਕਈ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ, ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਤਮਾ, 1935 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਜਿਸ ਵਿੱੱਚ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਰਾਠੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ 1941 ਵਿੱਚ ਵੀ. ਸ਼ਾਂਤਾਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਪੜੋਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 1898 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਦੇਵਾਚੀ ਅਲੰਦੀ ਵਿਖੇ ਦੇਸ਼ਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜੇ ਗਣੇਸ਼ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰਨ (ਜੋ ਵੇਦਮੂਰਤੀ ਸਨ) ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ *ਸੰਤ ਸਖੂ*  ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਨਾਟਯ ਕਲਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਮੰਡਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ, ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਾਖ਼ਲੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਰਿਸ਼ਤਾ 1922 ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਬਾਖਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਰਾਠੀ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਏ ਸੀ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਏਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ (ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1930 ਵਿੱਚ *ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਨਿਧੀ* ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮਾਰੋਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1953 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟ ਵਜੋਂ ਚੀਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਨਕਾ, *ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ*, ਆਸ਼ਾ-ਨਿਰਸ਼ਾ, *ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਿਧੀ*, *ਕੰਹੋਪਾਟਰਾ*, *ਨੰਦ ਕੁਮਾਰ* ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਗੰਧਰਵਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਲਈ *ਵਿਧੀ ਲਿਖੀਤ* ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਾਟਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਕੁਲਵਧੂ*, ਏਕ ਹੋਤਾ ਮਹਾਤਰਾ, ਕੋਨੇ ਏਕ ਕਲੀ ਅਤੇ *ਭਾਗਯੋਦਯ* ਲਈ ਨਾਟਯਨਿਕੇਤਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੀ  ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜਯੋਤਸਨਾ ਭੋਲੇ  ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ *ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਗੀਤ*, *ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਸੰਗੀਤ*. *ਅਮਰ ਸੰਗੀਤ* *ਮੋਹਨ ਮਾਲ*, ਨਾਟਯ ਗੀਤ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾ ਗੀਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ, ਯੋਗਿਨੀ ਜੋਗਲੇਕਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ, ਹਰਿਭਾਉ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਅੰਜਨੀਬਾਈ ਕਲਗੁਟਕਰ, ਮਧੂਸੂਦਨ ਕਾਨੇਤਕਰ, ਜੈਮਾਲਾ ਸ਼ੀਲਦਾਰ, Dr.Pabalkar, ਬਾਪੁਰਾਓ ਅਸ਼ਤੇਕਰ, ਦੱਤੋਪੰਤ ਭੋਪ, ਪਿਤਰੇ ਬੂਵਾ, ਸੁਹਾਸ ਦਾਤਾਰ, ਸੁਧਾਕਰ ਜੋਸ਼ੀ, ਰਵਿੰਦਰ ਜੋਸ਼ੀ, ਮੋਹਨ ਕਾਰਵੇ, ਰੰਗਨਾਥ ਕਰਕਰੇ, ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਗਾਡਗਿਲ, ਬਲਵੰਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵੀਨਾ ਚਿਟਕੋ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਗਿਰਦ ਹਨ। ਬਹਾਰ (ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ) ਏ ਮਾਂ ਬਾਦਲ ਆਏ (ਰਾਗ ਮਲਹਾਰ)ਮਾਈ ਰੀ ਆਜ (ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ ਬਹਾਰ) ਮਾਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਰੋ ਦੁਲਹਨ ਪੇ (ਰਾਗ ਸ਼ਿਵ ਕਲਿਆਣ) । ਤੋਰੀ ਬਿਣਤੀ, ਸ਼ਿਆਮਮੋਹਨ ਪਿਆਰੇ , ਖੇਲਤ ਹੈ ਗਿਰੀਧਾਰੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਬਜਾਏ ਤੋਰੇ ਘਰ ਮੇ ਮੁਰਲੀਆ (ਸਾਰੇ ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ ਵਿੱਚ) ਭੈਰਵੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਠੁਮਰੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ '*ਭੈਰਵੀ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ*' ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ 'ਖਿਆਲੀ ਠੁਮਰੀ' ਜਾਂ '*ਮੱਧਗ੍ਰਾਮ ਠੁਮਰੀ* "ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ, ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਨੂੰ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1935 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਗੀਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਮਰ ਜਯੋਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਸੀ। ਵਾਹਾਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ 1937 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਇਸ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੇ. ਨਾਰਾਇਣ ਕਾਲੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗੀਤਕ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 1938 ਵਿੱਚ ਦਾਮਲੇ ਅਤੇ ਐਸ ਫੱਤਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ 15 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੜੋਸੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤਾਰਾਮ ਫਿਲਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਸ ਮਿੰਟ ਦਾ ਗੀਤ, ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੰਦੇਰੀ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕਮਲ ਕਲਾਮੰਦਿਰ ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਿਲਮ *ਭਗਤੀਚਾ ਮਾਲਾ* ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸਵਾਤਾ ਮਾਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਵਸੰਤ ਦੇਸਾਈ, ਸੁਧੀਰ ਫਡ਼ਕੇ, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਸਨੇਹਲ ਭਟਕਰ, ਦਿਨਕਰਰਾਓ ਅਮੇਬਲ (ਆਲੀਆਸ ਡੀ ਅਮੇਲ ਅਤੇ ਗਜਾਨਨਰਾਓ ਵਟਵੇ) ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1974
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1898

## ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ