ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜ਼ਹਿਰ

2009 ਵਿੱਚ **ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ** ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਈਆਂ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਧਾਤੂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੈਰਿਨ ਸਮਿਥ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਚਿਲਡਰਨ (BFCSC) ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਔਟਿਜ਼ਮ, ਸੇਰੇਬ੍ਰਲ ਪਾਲਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਊਰੋਲੌਜੀਕਲ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲੈਬ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਆਹ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
1995 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (GNDU) ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਵਧੀ ਹੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਰਸਾਇਣਕ, ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦਿਖਾਏ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 2001 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 1,074 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਮਾਰਚ 2008 ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮੈਟਲ ਟੌਕਸੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਕੈਰਿਨ ਸਮਿੱਟ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਚਿਲਡਰਨ (BFCSC) ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਔਟਿਜ਼ਮ, ਸੇਰੇਬ੍ਰਲ ਪਾਲਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਊਰੋਲੌਜੀਕਲ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਿੱਟ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਰੇਸ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਵਿੱਚ, ਸਮਿੱਟ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਰੇਸ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਨੇ BFCSC ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪਾਈ। ਸਮਿੱਟ ਅਤੇ BFCSC ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। 2010 ਵਿੱਚ, ਸਮਿੱਟ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਰੇਸ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਨੇ 12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ 87% BFCSC ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ 82% ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ BFCSC ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।

ਬਾਅਦ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਪੱਧਰ 224 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ (μg/L) ਤੱਕ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਏ ਗਏ ਨਮੂਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ 15 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਜਵਾਬ 
ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਭਾ ਪਰਮਾਣੂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਕਈ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਟੈਸਟਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਵਿਵੇਕ ਜੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ [...] ਅਤੇ ਪੱਧਰ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਧਾਰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।"

ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਰੇਸ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਂਸਰ ਦਰ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। 

## ਸੰਭਵ ਕਾਰਨ 
2009 ਦੀ ਇੱਕ *ਆਬਜ਼ਰਵਰ* ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾੜੇ ਗਏ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਫਲਾਈ ਐਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਸੁਆਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਸਤ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ (56.95 μg/L) ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਠਿੰਡਾ ਸੁਆਹ ਤਲਾਅ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। 

2010 ਵਿੱਚ, *ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ* ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋਏ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* ਮੋਹਨ, ਬ੍ਰਜ (ਮਈ 2009)। "ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰਹੱਸ" । *ਇਨਫੋਚੇਂਜ।* 16 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਰਕਾਈਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ