ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)

**ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ** (ਜਨਮ 1908-ਦੇਹਾਂਤ 9 ਨਵੰਬਰ 1953), ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਸਿਰਲੇਖ **ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨ 1947 (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

ਉਨਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਠੇਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਫਿਲਮ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ । ਉਹ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ *ਮਜਬੂਰ* (1948 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 1908 ਵਿੱਚ ਨਾਰੋਵਾਲ, ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਮੁਸਲਿਮ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬੂ ਗਣੇਸ਼ ਲਾਲ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਹਦ ਰੁਝਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਣ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆਨੋ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਅਲਫਰੈਡ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜੇਨਾਫੋਨ (ਜੇਨੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ *ਉਮਰਾਓ ਜ਼ਿਆ ਬੇਗਮ* ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੰਚੋਲੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼, ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਲਮ 'ਯਮਲਾ ਜਟ' (1940) ਆਈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਟ ਗੀਤ 1941 ਵਿੱਚ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਖਾਨਦਾਨ "ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੇ ਸਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਢੋਲਕੀ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੰਸਰਾਜ ਬਹਿਲ, ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ, ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮਦਨ ਮੋਹਨ, ਦੱਤਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਾਦ ਸਨ (ਨਾਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੌਸ਼ਾਦ ਦੋਵੇਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹਨ)।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
* ਤਮਗਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (2011 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਮੈਡਲ) 
* 2018 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ 

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨਃ

* ਗੁਲਨਾਰ (1953) 
* ਆਬਸ਼ਾਰ (1953) 
* ਬੇਕਰਾਰ (1950) 
* ਦੋ ਸੌਦਾਗਰ (1950) 
* ਪੁਤਲੀ (1950) 
* ਸ਼ਾਹਿਦਾ (1949) 
* ਮਜਬੂਰ (1948) 
* ਸ਼ਹੀਦ (1948) 
* ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਜਵਾਨ ਮਸਤਾਨੀ (ਗਾਇਕਃ ਬੇਬੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਗੁਲ-ਏ-ਬੱਕਵਾਲੀ 1939) 
* ਕਣਕਾਂ ਦਿਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੇ (ਗਾਇਕਃ ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਯਮਲਾ ਜਟ 1940) 
* ਬਸ ਬਸ ਵੀ ਢੋਲਨਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੋਲਨਾ (ਗਾਇਕਃ ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਯਮਲਾ ਜਟ 1940) 
* ਸਾਵਨ ਕੇ ਨਜ਼ਰੇ ਹੈਂ, ਹਾ ਹਾ (ਗਾਇਕਃ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ 1941) 
* ਏਕ ਕਲੀ ਨਾਜ਼ੋਂ ਕੀ ਪਲੀ (ਫਿਲਮਃ ਖਜ਼ਾਨਚੀ 1941) 
* ਤੂੰ ਕੌਨ ਸੀ ਬਦਲੀ ਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਚਾਂਦ ਹੇ ਆ ਜਾ (ਗਾਇਕਃ ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਖੰਡਨ (1942) 
* ਮੇਰੇ ਲਿਏ ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਚੇਨ ਹੈ ਨਾ ਕ਼ਰਾਰ ਹੈ (ਗਾਇਕਃ ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਃਖਾਨਦਾਨ (1942) 
* ਸਾਜਨ ਆ ਜਾ, ਰਾਜਨ ਆ ਜਾ (ਫਿਲਮਃ ਭਾਈ 1944) 
* ਚਮਕੋ ਚਮਕੋ ਬਿਜਲੀਆ, ਹਾਨ ਬਿਜਲੀਆ (ਫਿਲਮਃ ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ 1944) 
* ਮੁਝੇ ਮਧੁਰ ਲਗਤਾ ਹੈ ਉਨਸੇ (ਫਿਲਮਃ ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ 1944) 
* ਐ ਚਾਂਦ ਤੂ ਬਤਾ ਦੇ (ਫਿਲਮਃ ਹੁਮਾਯੂੰ 1945) 
* ਦਾਤਾ ਤੋਰੀ ਦਯਾ ਸੇ ਅੱਬ ਦੇਸ ਹਮਾਰਾ (ਫਿਲਮਃ ਹੁਮਾਯੂੰ 1945) 
* ਹੋ ਚੰਦ ਚਮਕ ਅੰਧੇਰੇ ਮੈਂ ਆਜ ਹੈ (ਫਿਲਮਃ ਹੁਮਾਯੂੰ 1945) 
* ਅਸ਼ਕੋਂ ਪੇ ਹੂਆ ਖਤਮ ਮੇਰੇ ਗਮ ਕਾ ਫਸਾਨਾਃ ਫਿਲਮਃ ਬੈਰਾਮ ਖਾਨ (1946) 
* ਗੁਲਸ਼ਨ ਪੇ ਹੈ ਬਹਾਰ, ਕੋਇਲ ਕੀ ਹੈ ਪੁਕਾਰ (ਫਿਲਮਃ ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਹਮ ਹੈਂ ਦੁਖੀਆ ਇਸ ਦੁਨਿਆ ਮੇ (ਫਿਲਮਃ ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਆਜ ਮੋਹੇ ਸਾਜਨ ਘਰ ਜਾਨਾ (ਫਿਲਮਃ ਮਝਧਾਰ 1947) 
* ਆ ਜਾਓ ਬਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਲਮਾ (ਫਿਲਮਃ ਪਦਮਿਨੀ (1948) 
* ਆਜਾ ਬੇਦਾਰਦੀ ਬਾਲਮਾ (ਫਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਆਨਾ ਹੈ ਤੋ ਆ ਜਾਓ ਗਰ (ਫਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਅਬ ਜੀ ਕੇ ਕੋਇ ਕਿਆ ਕਰੇ (ਫਿਲਮਃ ਮਜਬੂਰ (1948) 
* ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਤੋੜਾ, ਮੁਝੇ ਕਹੀਂ ਕਾ ਨਾ ਛੋੜਾ (ਗਾਇਕਃ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ-ਫ਼ਿਲਮਃ ਮਜਬੂਰ (1948) 
* ਵਤਨ ਕੀ ਰਾਹ ਮੇਂ, ਵਤਨ ਕੇ ਨੋ-ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ (ਗਾਇਕਃ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਫ਼ਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਲੋ, ਚਲ ਦੀਏ ਵੋ ਹਮ ਕੋ ਤਸੱਲੀ ਦੀਏ ਬਗੈਰ-ਗਾਇਕਃ ਨੂਰ ਜਹਾਂ-ਫ਼ਿਲਮ *ਗੁਲਨਾਰ* (1953 ਫ਼ਿਲਮ) 
* ਬਚਪਨ ਕੀ ਯਾਦਗਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਢੂੰਢਤੀ ਹੂੰ-ਫ਼ਿਲਮ *ਗੁਲਨਾਰ (1953 ਫ਼ਿਲਮ) * 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1953
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908