ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ

**Ustad Amanat Ali Khan**  (; ਜਨਮ 1922 &#x2013;ਦੇਹਾਂਤ 18 September 1974) ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1][2][3][4][5][6] ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਉਸਤਾਦ ਵੱਡੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ (1935 - 2017) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[7] ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ (ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ - ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[8][9][10] ਖਾਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ [7] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਉਸਤਾਦ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।[11] ਉਹ ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ਦੀ ਵਰਗੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡੀ ਹੈ।[12][13]

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1922 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਹ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵੋਕਲ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਅੱਧ-ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਪੰਡਿਤ ਜੀਵਨਲਾਲ ਮੱਟੂ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਖਾਨ ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ. ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ *ਗ਼ਜ਼ਲ* ਦੋਵਾਂ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਨ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਚਾਂਦ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫੂਲ ਮੇਰਾ ਵਤਨ" ਅਤੇ "ਏ ਵਤਨ ਪਿਆਰੇ ਵਤਨ". ਸੋਹੇਲ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਖਾਨ ਨੂੰ "ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੀਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਏਗਾ" ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ।

## ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਕੋਲ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਆਵਾਜ਼" ਸੀ. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਦੀ *ਸੂਰ* (ਸਵਰ) ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ-ਗਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਹੇਠਲੇ ਨੋਟ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸਨ।

## ਮੌਤ 
ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 18 ਸਤੰਬਰ 1974 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫਟੇ ਹੋਏ ਅੰਤਿਕਾ ਕਰਕੇ  ਹੋਈ ਸੀ । ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਹਨਃ 

* "ਮੋਰਾ ਜੀਆ ਨਾ ਲਗੇ"
* "ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸੁਰ ਸੇ"
* "ਕਬ ਆਓਗੇ ਤੁਮ ਆਓਗੇ"
* "ਦਿਲ ਮੇਂ ਮੀਠੇ ਮੀਠੇ ਦਰਦ"
* "ਆਲਮ-ਓ-ਮਸੀਬ ਸੇ"
* "ਪੀਆ ਨਹੀਂ ਆਏ"
* "ਚੁਪ ਧਾਵੇਂ ਤੇ"
* "ਮਾਹ-ਏ-ਨੌ ਕੋ ਕਿਆ ਪਤਾ"
* "ਪੀਆ ਦੇਖ ਕੋ"
* "ਕਭੀ ਜੋ ਨਿਖਾਤੇ ਗੁਲ"
* "ਦਾਤਾ ਤੋਰੇ ਦਵਾਰ"
* "ਪੀਆ ਨਹੀਂ ਆਏ"
* "ਤੁਮ ਰੇ ਦਰਸ"
* "ਚਾਂਦ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫੂਲ ਮੇਰਾ ਵਤਨ"
* "ਏ ਵਤਨ ਪਿਆਰ ਵਤਨ"

ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨਃ 

* "ਯੇ ਆਰਜ਼ੂ ਥੀ ਤੁਝੇ ਗੁਲ ਕੇ"
* "ਮੌਸਮ ਬਦਲਾ"
* "ਯੇ ਨਾ ਥੀ ਹਮਾਰੀ ਕਿਸਮਤ"
* "ਇਨਸ਼ਾ ਜੀ ਊਥੋ" (ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਵਰੀ, 1974 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ) ''*
* "ਹੌਂਟਨ ਪੇ ਕਭੀ ਅਨਕੇ"
* "ਅਬ ਹੱਕ ਮੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕੇ"
* "ਮੇਰੀ ਦਸਤਾਨ-ਏ-ਹਸਰਤ"
* "ਏ ਦੀਲਾ ਹਮ ਹੁਏ ਪਬੰਦ"
* "ਕੈਸੇ ਗੁਜਰ ਗਈ ਹੈ ਜਵਾਨੀ"
* "ਯਾਰ ਕੋ ਮੈਨੇ"
* "ਜੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਮੁਝ ਪੇ"
* "ਏਕ ਖਲੀਸ਼ ਕੋ"
* "ਖ਼ੁਦੀ ਕਾ ਨਸ਼ਾ ਚਰਹਾ"
* "ਹਰ ਏਕ ਸਿਮਟ"
* "ਏ ਦਿਲ ਹਮ ਹੂਵੇ"
* "ਆ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕੀ"
* "ਮੇਜ਼ ਜਹਾਂ ਕੇ ਅਪਨੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਂ"
* "ਤੇਰੇ ਹੋਟੇ ਹੂਵੇ"
* "ਹਰ ਏਕ ਸਿਮਟ"
* "ਮੁਝੇ ਦਿਲ ਕੀ ਖਤਾ ਪਰ"

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) 
* ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ *ਗ਼ਜ਼ਲ'' ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) 
* ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਪੌਪ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1974
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922