open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 12

'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 12''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ**'**ਬੌਸ**'''' ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਡੱਚ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱੱਗ  ਬ੍ਰਦਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 16 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼' ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਾਂਚ ਐਪੀਸੋਡ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਬਿੱਗ ਨਾਈਟ "ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਨੌਵੀਂ ਵਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 30 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਦੀਪਿਕਾ ਕੱਕਡ਼ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤ ਉਪ ਜੇਤੂ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
## ਪਿਛੋਕਡ਼ 
ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵੂਟ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਕਲਿੱਪਾਂ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੋਡ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਡ਼ੇ-ਦੋਸਤ, ਸਹਿ-ਕਰਮਚਾਰੀ, ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਆਦਿ) ਇਸ ਲਈ ਥੀਮ "ਵਿਚਿਤਰ ਜੋਡ਼ੀਆਂ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਅਜੀਬ ਜੋਡ਼ੇ" ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 13

'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 13''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**'** ਟੇਡਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**''''  ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 29 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਫਾਈਨਲ ਜਨਵਰੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਟੀ ਆਰ ਪੀ ਦੇ ਕਾਰਨ  ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸੀਜ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 15 ਫਰਵਰੀ 2020 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸਿਧਾਰਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਆਸਿਮ ਰਿਆਜ਼ ਉਪ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ। ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦਾ 13ਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀਜ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਔਸਤ 2.1-2.5 ਟੀਆਰਪੀ ਸੀ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੰਚ ਸਿਰਫ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਹੋਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣਗੇ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਗੋਰਵਾ

**ਗੋਰਵਾ** ਸ਼ਬਦ ਭਗਵਾਨ ਮਾਇਲਾਰ ਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਓਵਰਕੋਟ ਅਤੇ ਹੈਲਮੇਟ ਪਹਿਨੇ ਹਨ। 'ਏਲੂਕੋਟੀ.. ਏਲੂਕੋਟੀ. ਏਲੂਕੋਟੀ', ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ *ਸੱਤ ਕਰੋੜ*, ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਡਮਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ - ਗੋਰਵਸ ਮੈਲਾਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਇੱਕ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਇੱਕ ਦੈਂਤ, ਮੱਲਾਸੁਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੋਰਾਵਰ ਕੁਨਿਥਾ ਨਾਮਕ ਰਸਮੀ ਯੋਧੇ ਵਰਗੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਡਮਰੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੋਰਵਾ ਰਿੱਛ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈਲਮੇਟ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।

ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਰਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 7

[right|thumb|280x280px|[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਹੋਏ ਮੇਜ਼ਬਾਨ]]
'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 7''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸਃ ਜੰਨਤ ਕਾ ਵਾਓ ਔਰ  ਜਹਨੁਮ  ਕਾ ਆਓ ਦੇਖੇਗੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**'** ਸਾਥ ਸਾਥ  ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**''* ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ ਜੋ 15 ਸਤੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ, *ਬਿੱਗ ਬੌਸ 6'' ਨਾਲੋਂ ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਹਫ਼ਤਿਆਂ (104 ਦਿਨ) ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ 28 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੱਤਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਟੈਗਲਾਈਨ-'ਜੰਨਤ ਕਾ  ਵਾਓ ਔਰ  ਜਹਨੁਮ ਕਾ ਆਓ ਦੇਖੇਗੇ ਸਾਥ ਸਾਥ' ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਲਡ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਗੌਹਰ ਖਾਨ ਨੇ 28 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਨਿਸ਼ਾ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੀ, ਏਜਾਜ਼ ਖਾਨ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਡੰਪਰਾ

right|thumb| ਡਮਪਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਪਚਾ ਆਦਮੀ ।
**ਡੰਪਰਾ** ਲੇਪਚਾ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਕਮਰਬੰਦ ਦੁਆਰਾ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਟੋਮੂ  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਜਿਸਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਲੇ ਮਖਮਲੀ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਟੋਪੀ ਇੱਕ ਗੰਢ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਵਾਇਤੀ ਕੋਨ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਰਤਨ ਟੋਪੀਆਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।    

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਲੇਪਚਾ ਲੋਕ
* ਦਮਦਯਮ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 15

'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 15''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**''*  ਦਾ 15ਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2 ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 30 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਮਰਾਠੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਹਿਜਪਾਲ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
## ਟੀਜ਼ਰ 
ਪਹਿਲਾ ਟੀਜ਼ਰ 22 ਅਗਸਤ 2021 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਇੱਕ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ *ਵਿਸ਼ਵਾਸੰਤਰੀ'' ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਛੁਕ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੁਭਵੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਰੇਖਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 'ਤੇ, ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਮੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 16

'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 16''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸਃ ਗੇਮ ਬਦਲੇਗਾ  ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**'** ਖੁਦ ਖੇਲੇਗਾ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**'''' ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ 13ਵੀਂ ਵਾਰ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 12 ਫਰਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਐੱਮ. ਸੀ. ਸਟੈਨ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਠਾਕਰੇ ਉਪ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ। ਇਹ ਸੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ, ਅਰਥਾਤ-ਸ਼ੁਕਰਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨਿਵਰ ਕਾ ਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਬੇਦਖਲੀ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਈ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 17

***ਬਿੱਗ ਬੌਸ 17***, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸਃ ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਦਮ ਕਾ ਗੇਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ***ਬੌਸ*** ਦਾ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 15 ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਜੀਓ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੌਦਵੀਂ ਵਾਰ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 28 ਜਨਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੱਵਰ ਫਾਰੂਕੀ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੁਮਾਰ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
## ਪ੍ਰਸਾਰਣ 
ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹਿੱਸਾ-ਅਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੋਹੇਲ ਨਾਲ ਬਸ ਚਿਲ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਅਰਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸੋਹੇਲ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੀਬੀਬੀਬੀ16 ਦਾ ਹਿੱਸੇ ਬਿੱਗ ਬੁਲੇਟਿਨ ਵਿਦ ਸ਼ੇਖਰ ਸੁਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਖਾਸ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿਲਦੇ  ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੇਮਜ਼ ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸੀਜ਼ਨ 16 ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 10ਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ, ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਜਸ ਚਿਲ' ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀਕੈਂਡ ਦਾ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 13ਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ ਐਤਵਾਰ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7ਵੇਂ ਅਤੇ 13ਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ, ਕਰਨ ਜੌਹਰ ਨੇ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਕੈਂਡ ਕਾ ਵਾਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਹਾੜੀਆ

**ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਹਾੜੀਆ** (1 ਅਗਸਤ 1934 – 23 ਮਈ 2021) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।

ਪਹਾੜੀਆ ਦੀ ਮੌਤ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ ਹੋਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਚਾਕ ਐਨ ਡਸਟਰ

***ਚਾਕ ਐਨ ਡਸਟਰ*** 2016 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ, ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ, ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ, ਗਿਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ,ਜੈਕੀ ਸਰਾਫ ,ਉਪਾਸਨਾ ਸਿੰਘ ,ਨਵੀਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। 

ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜੂਲੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। *ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼* ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਲਾਲਚ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।"

ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। *ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼* ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਲਾਲਚ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।"
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2016 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 18

'''**ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 18***, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸਃ ਟਾਈਮ ਕਾ ਤਾਂਡਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ****ਬੌਸ**'*  ਬਾੱਸ ਦਾ ਅਠਾਰਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 6 ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਜੀਓ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਵਾਰ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 19 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਨ ਵੀਰ ਮਹਿਰਾ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਵੀਅਨ ਡੀਸੇਨਾ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
## ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ 
ਨੀਆ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ 29 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ *ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ 14'' ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 14

'''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* 14''**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸਃ ਅਬ ਸੀਨ ਪਲਟੇਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'**ਬੌਸ**''*  ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 3 ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਵਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 21 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਰੁਬੀਨਾ ਦਿਲੈਕ ਜੇਤੂ ਬਣੀ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਵੈਦਿਆ ਉਪ ਜੇਤੂ ਬਣਿਆ। ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦਾ ਇਹ ਸੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੁਬੀਨਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਆਮ ਘੰਟੇ-ਲੰਬੇ ਐਪੀਸੋਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਕੋਲ ਸਿੱਧੇ *24x7* *ਕੈਮਰਾ ਫੁਟੇਜ'' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਸੀ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਕੋਲ ਵੂਟ ਸਿਲੈਕਟ ਉੱਤੇ ਟੀਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਐਪੀਸੋਡ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ 15 ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ (ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ
ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ

**ਮੁਲਤਾਨੀ** ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਖੇਤਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲਹਿੰਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਰੁਟੀਨ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੁਲਤਾਨੀ ਚਾਰ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਲਈ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਬਾਕੀ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਖੋਜਕੀ ਅਤੇ ਖੁਦਾਬਾਦੀ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੁਲਤਾਨੀ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਛਪੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।  ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਕਰਿੱਕੀ ਅਤੇ ਸਰਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੂਲ 
ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਮੂਲ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਲਾਂਡਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੋਜਕੀ ਅਤੇ ਖੁਦਾਵਾਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

## ਵਰਤੋਂ 
ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਰੁਟੀਨ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਈਸਾਈ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪਣ ਲਈ ਲਿਪੀ ਲਈ ਧਾਤ ਦੇ ਫੌਂਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਨਵਾਂ ਨੇਮ (1819) ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲਾਂਡਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

## ਅੱਖਰ 
center|thumb| ਆਧੁਨਿਕ ਮੁਲਤਾਨੀ ਟਾਈਪਫੇਸ ਵਿੱਚ 'ਮੁਲਤਾਨੀ' ਸ਼ਬਦ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਭਰ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਚਾਰਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੂਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨ ਆਪਣੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਅਬੂਗੀਦਾ ਨਾਲੋਂ ਅਬਜਦ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ਬਦ ਮੋਨੋਸਿਲੈਬਿਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਨਿਰਭਰ ਸਵਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸਮੂਹ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

## ਯੂਨੀਕੋਡ 
ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਜੂਨ 2015 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 8.0 ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲਾਕ U+11280 &#x2013; U+112AF ਹੈ :

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ

thumb|260x260px| ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ (ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲਾਈਨਾਂ) ਅਤੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ (ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ) ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰਾਵਸਤੀ ਬੋਧੀਸਤਵ ਮੂਰਤੀ।
 
**ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ** ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਨੰਦੀਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵਜ ਹੈ । ਨਾਗਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।    ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।  ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਨੰਦੀਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।   

## ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਨਾਗਰੀ ਇੱਕ ਵ੍ਰਿਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ  ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਹਿਰ। 

## ਮੂਲ 
ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ (ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਰਦਾ ਪੱਛਮੀ ਕਿਸਮ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧਮ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਕਿਸਮ ਸੀ)। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਈ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਨੰਦੀਨਾਗਰੀ।

## ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰਤੋਂ 
7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਰਾਜਾ ਸੋਂਗਤਸੇਨ ਗੈਂਪੋ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜਦੂਤ ਟੋਂਮੀ ਸੰਬੋਟਾ ਨੂੰ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ। ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜੋ ਚੌਵੀ  ਤਿੱਬਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇ  ਸਥਾਨਕ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। 

ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਰਾਖਾਈਨ ਰਾਜ ਦੇ ਮ੍ਰੌਕ-ਯੂ (ਮਰੋਹੌਂਗ) ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ 1972 ਵਿੱਚ ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਦੋ ਉਦਾਹਰਣ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਂਗ ਥੌ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਚੰਦਰਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਸਾਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ: 

ਤਸਵੀਰ:Copper_plates_NMND-1.JPG|alt=Coppern plates in Nāgarī script, 1035 CE| ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ, 1035 ਈ.
ਤਸਵੀਰ:Nagari_Script_01.jpg|alt=Nagari Script 01| ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ 01
ਤਸਵੀਰ:Nagari_Script_02.jpg|alt=Nagari Script 02| ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ 02

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ
* ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਲਿਪੀਆਂ
* ਦੇਵਨਾਗਰੀ
* ਨੰਦੀਨਾਗਰੀ
* ਸਿਲੇਟੀ ਨਗਰੀ
* ਪੂਰਬੀ ਨਾਗਰੀ
* ਲਿਪੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਰਦਾ ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਅਲ ਨਾਸਰ ਐਫ.ਸੀ.

**ਅਲ-ਨਾਸਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Al-Nassr Football Club;** ਅਰਬੀ: نادي النصر لكرة القدم) ਰਿਆਧ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ। ਇਹ ਕਲੱਬ ਸਾਊਦੀ ਪ੍ਰੋ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਊਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਿਖਰਲਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਅਲ-ਨਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਾਊਦੀ ਲੀਗਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ । ਫੁੱਟਬਾਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਲ-ਨਸਰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਖੇਡ ਕਲੱਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਬਾਲ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਈ-ਸਪੋਰਟਸ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਨ।

ਅਲ-ਨਸਰ ਨੇ ਕਈ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 28 ਅਧਿਕਾਰਤ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਵਾਰ ਸਾਊਦੀ ਪ੍ਰੋ ਲੀਗ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਾਊਦੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ ਦੋ ਸੁਪਰ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਕਲੱਬ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਕੱਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਪਰ ਕੱਪ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਬਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਖੇਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਅਲ-ਨਸਰ ਨੇ ਦੋ ਜੀਸੀਸੀ ਕਲੱਬ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਰਬ ਕਲੱਬ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।

ਕਲੱਬ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਲ-ਹਿਲਾਲ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਿਆਧ ਡਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੈਚ ਹੈ।

ਅਲ-ਨਸਰ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਕ੍ਰਿਸਟੀਆਨੋ ਰੋਨਾਲਡੋ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਦਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਨਾਲਡੋ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੀਗ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਊਦੀ ਪ੍ਰੋ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਲ-ਨਸਰ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਦੋਵਾਂ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਮਾਜੇਦ ਅਬਦੁੱਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਲ-ਨਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਲੱਬ ਦੇ ਯੁਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਊਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਕਲੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਭੰਕਰ "ਨਾਈਟ" ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਜਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਈਟਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2024 ਤੱਕ ਅਲ-ਨਸਰ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ €144 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ 
*  ਕ੍ਰਿਸਟੀਆਨੋ ਰੋਨਾਲਡੋ

## ਹਵਾਲੇ
ਕਾਮਸਾ ਮੇਘਵਾਲ

**ਕਾਮਸਾ ਮੇਘਵਾਲ** (ਜਨਮ 1968) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਹੈ।

ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਭੋਪਾਲਗਡ਼੍ਹ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੇਘਵਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 2 ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੋਧਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਓਲ ਓਨਲ

right|thumb|589x589px| ਓਲ ਓਨਾਲ ਅਤੇ ਗਾਲਾਂਗ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।
**ਓਲ ਓਨਾਲ** ਜਿਸ ਨੂੰ **ਭੂਮਿਜ ਲਿਪੀ** ਜਾਂ **ਭੂਮਿਜ ਓਨਾਲ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਣਮਾਲਾ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।  ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀ 1981 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ *ਓਲ ਗੁਰੂ*  ਮਹਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।   

## ਭਾਸ਼ਾ 
ਭੂਮਿਜ ਆਸਟ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੁੰਡਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਝਾਰਖੰਡ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100,000 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁੰਡਾਰੀ (ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਤਮਕ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਹੋ ਅਤੇ ਸੰਤਾਲੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਭੂਮੀਜ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭੂਮਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਉੜੀਆ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੂਮੀਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਓਲ ਓਨਲ ਲਿਪੀ 1981 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਜ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੇਂਦਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ *ਗਲੰਗ ਓਨਾਲ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ *ਓਲ ਓਨਾਲ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇ *ਗਲੰਗ ਓਨਲ* ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਵਾਏ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜ਼ਮਾਏ ਗਏ ਰੂਪ ਹਨ।

## ਬਣਤਰ 
ਓਲ ਓਨਾਲ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਆਮ ਅਬੂਗੀਦਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ : 6 ਮੂਲ ਸਵਰ ਅਤੇ 24 ਮੂਲ ਵਿਅੰਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਵਰ ਕਿਲਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਵਰਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਲਈ ਲਿਗਚਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਵਾਧੂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ : ਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ *mu* (ਜਾਂ *ਮੁਨ ਅਰੰਗ* ) ਸਵਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਡਾਇਕ੍ਰਿਟਿਕ), ਲੰਮਾ ਚਿੰਨ੍ਹ *ikir* (ਜਾਂ *ikir arang)* ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਡਾਇਕ੍ਰਿਟਿਕ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰ ਅੱਖਰ *a* [ɔ] ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ *mu* ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ *hoddond* (ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅੰਜਨ ਅੱਖਰ *ab* [b] ਅਤੇ *uj* [ʤ] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲੋਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ [ɒ] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)।

ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਸ਼ਮਲਵ ਅੰਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸੰਖੇਪ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬੇਸਲਾਈਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਿੰਗ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਯੂਨੀਕੋਡ 
ਓਲ ਓਨਾਲ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 16.0 ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲਾਕ U+1E5D0–U+1E5FF ਹੈ :

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭੂਮਿਜ
* ਭੂਮੀਜ ਭਾਸ਼ਾ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਵਿਖੇ ਓਲ ਓਨਲ ਵਰਣਮਾਲਾ
* ਓਲ ਓਨਲ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਏਨਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਪ੍ਰਸਤਾਵ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਅਮਰਜੋਤ ਕੌਰ

**ਅਮਰਜੋਤ ਕੌਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Amarjot Kaur**) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜੋ 2016 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਰਤੀ ਅੰਕੜਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ। ਉਹ ਮਰਕ ਰਿਸਰਚ ਲੈਬਾਰਟਰੀਜ਼ ਲਈ ਕਲੀਨਿਕਲ ਬਾਇਓਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਡਿਸੀਜ਼ਨ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ 2017 ਵਿੱਚ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਆਫ਼ ਅਪਲਾਈਡ ਸਟੈਟਿਸਟੀਸ਼ੀਅਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।

ਮਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੌਰ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ, ਕੌਰ ਨੇ ਸਟੋਚੈਸਟਿਕ ਦਬਦਬੇ ਲਈ ਟੈਸਟਾਂ 'ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਕ ਵਿਖੇ, ਉਹ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਐਟੋਰੀਕੋਕਸੀਬ ਅਤੇ ਡਾਇਕਲੋਫੇਨੈਕ ਆਰਥਰਾਈਟਿਸ ਲੌਂਗ-ਟਰਮ (MEDAL) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜੋ ਕਿ ਗਠੀਏ ਦੇ ਇਲਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣ ਗਈ।

2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 
* T2O.ਕੌਰ, ਅਮਰਜੋਤ; ਰਾਓ, ਬੀ.ਐਲ.ਐਸ. ਪ੍ਰਕਾਸਾ; ਸਿੰਘ, ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ (ਦਸੰਬਰ 1994), "ਦੋ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸਟੋਕੈਸਟਿਕ ਦਬਦਬੇ ਲਈ ਟੈਸਟਿੰਗ", ਇਕਨੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਥਿਊਰੀ, 10 (5): 849–866, doi: 10.1017/S0266466600008884, JSTOR 35618535325
* CVO.ਕੈਨਨ, ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਪੀ; ਕਰਟਿਸ, ਸੀਨ ਪੀ; ਫਿਟਜ਼ਗੇਰਾਲਡ, ਗੈਰੇਟ ਏ; ਕਰੂਮ, ਹੈਨਰੀ; ਕੌਰ, ਅਮਰਜੋਤ; ਬੋਲੋਨੀਜ਼, ਜੇਮਸ ਏ; ਰੀਸੀਨ, ਐਲਿਸ ਐਸ; ਬੰਬਾਰਡੀਅਰ, ਕਲੇਰ; ਵੇਨਬਲਾਟ, ਮਾਈਕਲ ਈ; ਵੈਨ ਡੇਰ ਹੇਜਡੇ, ਡੀਸੀਰੀ; ਆਦਿ। (MEDAL ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ) (2006), "ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ Etoricoxib ਅਤੇ Diclofenac ਆਰਥਰਾਈਟਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ (MEDAL) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਗਠੀਏ ਅਤੇ ਗਠੀਏ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ etoricoxib ਅਤੇ diclofenac ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਨਤੀਜੇ: ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਤੁਲਨਾ, L593", The 9548 1771–1781, doi:10.1016/S0140-6736(06)69666-9, , S2CID 18464206

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬਾਹੁਦਰੀ ਰਾਗ

**ਬਾਹੁਦਰੀ** (ਉਚਾਰਨ ਬਾਹੁਦਾਰੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਤਪੰਨ ਪੈਮਾਨੇ (ਜਨਯ ਰਾਗਮ) ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰ (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜੋ 28ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹੁਦਰੀ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹੁਦਰੀ ਉਤਰਦਾ ਪੈਮਾਨਾ
ਬਾਹੁਦਰੀ ਇੱਕ ਅਸਮਿਤ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਡਵ-ਔਡਵ ਰਾਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ 6 ਸੁਰ  ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ 5 ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋਃ

* ਅਰੋਹਣ : ਸ ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [a]  
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਸ [b]  

ਇਹ ਸਕੇਲ ਸ਼ਡਜਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ, ਪੰਚਮਮ, ਚਤੁਰੂਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਥਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਬਾਹੁਦਰੀ ਇੱਕ ਮਧੁਰ ਰਾਗ ਹੈ।  ਇੱਥੇ *ਬਾਹੁਦਰੀ* ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਬਰੋਵਾ ਭਾਰਮਾ
* ਜੀ. ਐਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਦੁਆਰਾ *ਮਰਾਕੋਟੀ ਸੁੰਦਰੀ* ਅਤੇ ਉਨਨਦੀਏ ਗੱਤੀਐਂਡਰੂ
* ਅਚ੍ਯੁਤਦਾਸਰ ਦੁਆਰਾ *ਸਦਾਨੰਦ ਤੰਦਾਵਮ ਸੇਯੁਮ*ਅਚੁਤਦਾਸਰ
* ਥੁਲਸੀਵਨਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ *ਭਾਜਾ ਮਾਨਸ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰਮ*ਥੁਲਾਸੀਵਨਮ
* ਸਿਨਾਮਾਦਾਇਆਡੇ ਸੀਰਿਵਿਡੇਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਡੰਡਪਾਨੀ ਦੇਸੀਕਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।
* ਸਕਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮੂ ਸਰਵੇਸ਼ਾ-ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇਦੁਨੂਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਕ
* ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 'ਕਮਲਾਦਲਯਾਥਾ ਲੋਚਨਾ'।
* ਮਹਾਹ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ-ਕਲਿਆਣੀ ਵਰਦਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ 
* ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇਰਾਬੇਕੂ ਹਰੀ ਦਸਹਿਰਾ
* ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ *ਇੰਦੂ ਸੈਰੀਸਿਰੀ*

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ
ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ

**ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ,** ਸ਼ਹੀਦ (ਮ. 1739 ਈ.) :ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤਿ ਦਾ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਕਸਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕਟਦੇ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੰਘਰੇਟਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਸੋਟੇ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਤੋਂ ਜ਼ਕਾਤ (ਮਹਿਸੂਲ) ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਜ਼ਕਾਤ ਦੇਣ ਲਗ ਗਏ। ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਕੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ
* ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ

## ਹਵਾਲੇ
ਕੁਰਗੀ-ਕੌਕਸ ਲਿਪੀ

thumb| ਕੂਰਗੀ–ਕੌਕਸ ਵਰਣਮਾਲਾ
**ਕੁਰਗੀ-ਕੌਕਸ ਵਰਣਮਾਲਾ** ਇੱਕ ਵਰਣਮਾਲਾ ਹੈ।  ਇਹ ਲਿਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗ੍ਰੇਗ ਐਮ. ਕੌਕਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਡਾਗੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਡਾਵਾ ਦੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ *ਕੂਰਗੀ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ 26 ਵਿਅੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ, ਅੱਠ ਸਵਰ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਫਥੋਂਗ ਮਾਰਕਰ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।  ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੌਂਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਇਹ ਲਿਪੀ ਕੋਡਾਵਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੋਡਾਵਾ ਤਕ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੋਡਾਵਾ ਤਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਨੜ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਮਲਿਆਲਮ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਰਲ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਲਿਪੀ ਸਾਰੇ ਕੋਡਾਵਾ ਤਕ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ 10,000 ਸੀਡੀ ਬੁੱਕਲੇਟ ਅਤੇ 25,000 ਪੋਸਟ ਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੂਰਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

## ਯੂਨੀਕੋਡ 
ਕੁਰਗੀ-ਕੌਕਸ ਵਰਣਮਾਲਾ 2012 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਕੋਡ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 2021 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਵਜੋਂ ਟੈਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋੜਾਵਾ ਲੋਕ
ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ

**ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ** (ਗੌੜੀ ਲਿਪੀ) ਜਿਸਨੂੰ **ਪ੍ਰੋਟੋ-ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ**   ਜਾਂ **ਪ੍ਰੋਟੋ-ਉੜੀਆ ਲਿਪੀ**   ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਬੂਗੀਡਾ ਹੈ। ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੰਗਾਲੀ-ਅਸਾਮੀ (ਪੂਰਬੀ ਨਾਗਰੀ), ਉੜੀਆ, ਅਤੇ ਤਿਰਹੁਤਾ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਹੈ।
thumb| ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ ਵਾਲਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, ਹਰੀਕੇਲਾ ਰਾਜ, ਸਮਾਂ: ਲਗਭਗ 9ਵੀਂ-13ਵੀਂ ਸਦੀ

## ਨਾਮਕਰਨ 
ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਰਜ ਬੁਹਲਰ ਦੁਆਰਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੌੜ (ਖੇਤਰ) ਦੇ ਗੌੜ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਮੱਧਕਾਲੀ ਗੌੜ, ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਲਿਪੀ ਅਸਾਮ, ਬਿਹਾਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਝਾਰਖੰਡ, ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਰਾਖਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਅਸਾਮੀ, ਪ੍ਰੋਟੋ-ਬੰਗਾਲੀ, ਪ੍ਰੋਟੋ-ਮੈਥਿਲੀ, ਪ੍ਰੋਟੋ-ਉੜੀਆ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸੁਰੇਸ਼ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਲਿਪੀ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਬੀਏਐਮ, ਪ੍ਰੋਟੋ-ਬਾਮੋ ਵਰਗੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਾਮ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
thumb| ਦਨੁਜਮਰਦਾਨਾ ਦਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, 1417
ਗੌਡੀ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਮ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਵਿਉਤਪੰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।  ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਬੂਹਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌਡੀ  ਲਿਪੀ ਇਸਦੇ ਕਰਸਿਵ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੁੱਕਾਂ ਜਾਂ ਖੋਖਲੇ ਤਿਕੋਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਲ-ਬਿਰੂਨੀ ਨੇ ਲਿਪੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਵਰਣਮਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੌਡੀ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਵ ਦੇਸਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਪੂਰਬੀ ਲਿਪੀਆਂ (ਬੰਗਾਲੀ-ਅਸਾਮੀ, ਉੜੀਆ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ) 14ਵੀਂ ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਗੌਡੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉੜੀਆ ਲਿਪੀ ਨੇ 13ਵੀਂ-14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕਰ ਸਿਖਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਗੌੜ ਰਾਜ
* ਗੌੜਾ (ਖੇਤਰ)
* ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ
* ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਲਿਪੀਆਂ
* ਸਿੱਧਮ ਲਿਪੀ
* ਪੂਰਬੀ ਨਾਗਰੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ

**ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ**, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ "ਪਾਲਕੀ" ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਆਕਰਸ਼ਣ 
right|thumb|300x300px| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਮੌਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
ਸ੍ਰੀ ਤਾਲਾਬ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਤਾਰ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਤਲਾਬ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵੰਡਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਤਾਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ, ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਕਲਮਾਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ) ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਭੰਗਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੀਰ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Photograph_taken_of_Gurdwara_Paonta_Sahib_located_in_the_territory_of_the_former_Sirmur_State,_ca.1944.jpg|alt=Photograph taken of Gurdwara Paonta Sahib in circa 1944| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੋਟੋ ਲਗਭਗ 1944 ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ:Photograph_taken_of_Gurdwara_Paonta_Sahib_located_in_the_territory_of_the_former_Sirmur_State,_ca.1962.jpg|alt=Photograph taken of Gurdwara Paonta Sahib in circa 1962 during a celebration or festival| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੋਟੋ ਲਗਭਗ 1962 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਸ਼ਨ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ:Paonta_Sahib_02.JPG|alt=Present-day shrine| ਮੌਜੂਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ
ਤਸਵੀਰ:Paonta_Sahib_Gurudwara_in_Himachal_Pradesh_02.jpg|alt=Gateway to the complex| ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
ਤਸਵੀਰ:Paonta_Sahib_03.JPG|alt=Reverence of the Nishan Sahib| *ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ* ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ
ਤਸਵੀਰ:Ponta_Sahib.JPG|alt=View of the entire complex| ਪੂਰੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Paonta_Sahib_25.JPG|alt=Gurdwara Sri Dastar Asthan Sahib, located within the Gurdwara Paonta Sahib complex| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਤਾਰ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ
ਤਸਵੀਰ:Paonta_Sahib_14.JPG|alt=View of the Yamuna River from the complex| ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼

## ਹਵਾਲੇ
ਇਹਸਾਨ ਬਾਜਵਾ

**ਇਹਸਾਨ ਬਾਜਵਾ (15 ਜਨਵਰੀ, 1951)** ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਣਮੁੱਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰ ਗੰਦਲ (ਸ਼ਾਇਰੀ), ਪੀਲੂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀ (ਸ਼ਾਇਰੀ), ਲਹੂ ਰੰਗੀ ਸਵੇਰ (ਨਾਵਲ), ਪੂਰਨ ਬਾਣੀ (ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ), ਸੱਚ ਬਾਣੀ (ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ; ਸੱਯਦ ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ ਬੁਖਾਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਿਕ), ਆਖਣ ਲੋਕ ਸਿਆਣੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਕਿਤਾਬ)

## ਜੀਵਨ 
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹਸਾਨ ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਾਵਣ, ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ, 24 ਜੁਲਾਈ, 1951 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਦਫ਼ਤਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ, 1951 ਨੂੰ ਚੌਧਰੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਆਮਨਾ ਬੀਬੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਪਿੰਡ ਗੜਵਾਲੀ, ਡਾਕਘਰ ਕਿਲਾ ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ (ਕਾਲਰ ਵਾਲਾ), ਤਹਿਸੀਲ ਪਸਰੂਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪੰਜਾਬ), ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਿੱਦਿਆ 
ਇਹਸਾਨ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਐੱਮ. ਏ. ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਇਕਨਾਮਿਕਸ), ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਬੋਨਨ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬੋਨਨ ਭਾਸ਼ਾ** (*ਬਾਓਨਾਂਗ*; ਚੀਨੀ: ; ਆਮਡੋ ਤਿੱਬਤੀ: *ਡੋਰਕੇ*), ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਨਾਮ ਮਣੀਕਾਚਾ (ਤਿੱਬਤੀ: ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੀਨ ਦੇ ਬੋਨਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗੋਲਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 1985 ਤੱਕ, ਇਹ ਲਗਭਗ 8,000 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਸੂ ਅਤੇ ਕਿੰਘਾਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬੋਨਨ ਨਸਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 75% ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਸਲੀ ਮੋਂਗੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ - ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ - ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੁਤੁਨ ਵਿੱਚ ਦੋਭਾਸ਼ਾਵਾਦ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਡ਼੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਟੋਂਗਰੇਨ ਹੈ। ਬੋਨਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮਡੋ ਉਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੱਬਤੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਨਨ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।

## ਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ 
* 
* 
* 
* 
* 
*
ਨਿਰਮਲ ਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ਕਤਾਵਤ

**ਨਿਰਮਲਾ ਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ਕਤਾਵਤ** ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1938 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਐਮਬੀ ਕਾਲਜ, ਉਦੈਪੁਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1961 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1972 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 1984 ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਬਿਗ ਬੌਸ

**ਬਿੱਗ ਬੌਸ** ਜਾਂ **ਦ ਬਿੱਗ ਬੌਸ** ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ:

## ਫ਼ਿਲਮਾਂ
* *ਦ ਬਿੱਗ ਬੌਸ* (1921 ਫ਼ਿਲਮ), ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਚੁੱਪ ਅਪਰਾਧ ਫਿਲਮ
* *ਦ ਬਿੱਗ ਬੌਸ* (1941 ਫ਼ਿਲਮ), ਗਲੋਰੀਆ ਡਿਕਸਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ
* *ਦ ਬਿੱਗ ਬੌਸ*, 1971 ਦੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ-ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰੂਸ ਲੀ ਅਭਿਨੀਤ ਸੀ
* *ਬਿੱਗ ਬੌਸ* (ਫ਼ਿਲਮ), 1995 ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਜੋ ਵਿਜੇ ਬਾਪੀਨੇਡੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਸੀ।
ਨਰਿੰਦਰ ਕੰਵਰ

**ਨਰਿੰਦਰ ਕੰਵਰ**, ਜਾਂ *ਰਾਜਮਾਤਾ*, ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਧਾਂਲਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰੀਅਰ 1993 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਈ ਮਾਧੋਪੁਰ ਸੀਟ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇਤਾ ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ। ਕੰਵਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਬਰਾਰ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਯਾਸਮੀਨ ਅਬਰਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2007 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੋਧਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ

**ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ** (ਸ਼ਹੀਦ ਮ. 1739 ਈ.) ਇੱਕ ਕਿਸਾਨੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਕਸਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕਟਦੇ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੰਘਰੇਟਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਸੋਟੇ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਤੋਂ ਜ਼ਕਾਤ (ਮਹਿਸੂਲ) ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਜ਼ਕਾਤ ਦੇਣ ਲਗ ਗਏ। ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਕੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ
* ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ 

## ਹਵਾਲੇ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ

**ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Guptsar Sahib**) ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ (ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੱਤੀਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, 1705 ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।

### ਪੀਰ ਸੱਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ 
ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ **ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ** ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
alt=Shrine of Vehmi Peer|left|thumb| ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਹਮੀ ਪੀਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)
alt=history board|center|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ

ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ   

ਮਾਝੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਟਾਲਾ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਾਹਿਤ, ਸਨਅਤ, ਖੇਡਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਭਾਂਵੇ ਬਟਾਲਾ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਜਰੀਏ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਗੱਲ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਉਛਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤੀਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਕਾਨ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਓੜਕ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਬਲਖ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕੋਹਾਂ ਤੱਕ ਇਲਾਕਾ ਉਜਾੜ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਮਾਮਲਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਮਾਤਰ ਸੀ।

15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਪਈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਲ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸੀ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਮਾਲ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ ਤਤਾਰ ਖਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ਨੇ 9 ਲੱਖ ਟਕੇ ਉੱਪਰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਸੂਬੇ ਦਾ ਠੇਕਾ ਲੈ ਲਿਆ।

ਲਾਹੌਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਕੀਰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਦਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਦਰੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ’ਤੇ ਵੀ ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇਓ ਭੱਟੀ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਤਤਾਰ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਤਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਨੇ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਸੰਨ 1465 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 54 ਮੀਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ (ਗਨੇਸ਼ ਦਾਸ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਿਤਾਬ  ਚਾਰ ਬਾਗੇ) ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਾਲ 1472 ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ  ਭੱਟੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਭੱਟੀਵਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੇਪਲ ਐੱਚ ਗਰੀਫਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਚੀਫਸ ਐਂਡ ਫੈਮਲੀਜ਼ ਆਫ ਨੋਟ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੇਓ ਨੇ 1465 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨੀਂਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਔਂਕੜਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਨੀਂਹਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦਾ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵਟਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ‘ਵਟਾਲਾ’ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜੋ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਬੋਲ-ਵਿਗਾੜ ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਦੇਓ ਭੱਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਵਟਾ ਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਟਾਲਾ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਸਾਰੇ ਵਟਾਲਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਸਫ਼ੇ
ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ

**ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Nada Sahib**) ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਪੰਚਕੂਲਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ-ਹਕੜਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1688 ਵਿੱਚ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰੁਕੇ ਸਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
right|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।
ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਣਜਾਣ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਭਾਈ ਮੋਠਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੋਥਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ 1948 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ) ਦੇ ਧਰਮਾਰਥ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਭੀਮ ਚੰਦ (ਕਾਹਲੂਰ) ਵਿਚਕਾਰ 18 ਸਤੰਬਰ 1686 ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭੰਗਾਣੀ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਭੀਮ ਚੰਦ (ਕਾਹਲੂਰ) ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ।

ਗੁਰੂ ਜੀ, ਭਾਵੇਂ ਜੇਤੂ ਸਨ, ਪਰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐੱਚ. ਰਤੂਰੀ, ਅਨਿਲ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਏਐੱਸ ਰਾਵਤ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੇਤਰੀ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤਣ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਮੂਲ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਕਮਰੇ ਵਾਲੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਝੰਡਾ 105 ਫੁੱਟ (32 ਮੀ.) ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉੱਚਾ ਡੰਡਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 
ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ 
ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਕੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਲਈ 25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (US 3.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਹਰਿਆਣਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ
* ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਚਕੁਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਓਟੀਟੀ (ਹਿੰਦੀ ਡਿਜੀਟਲ ਸੀਰੀਜ਼) ਸੀਜ਼ਨ 3

'''''''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* ਓਟੀਟੀ* 3***, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬਾਸ ਓਵਰ-ਦ-ਟਾਪ ਸੀਜ਼ਨ 3 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਡਿਜੀਟਲ ਸੀਰੀਜ਼ ਬਿੱਗ **'***ਬੌਸ***'**  ਓਟੀਟੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਿੱਗ  **'***ਬੌਸ***''''  ਦਾ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 21 ਜੂਨ 2024 ਨੂੰ ਜੀਓ ਸਿਨੇਮਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ 2 ਅਗਸਤ 2024 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਸਨਾ ਮਕਬੂਲ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਨੈਜ਼ੀ ਸ਼ੇਖ ਉਪ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
## ਟੀਜ਼ਰ 
22 ਮਈ, 2024 ਨੂੰ, ਜਿਓ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੀਜ਼ਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। 31 ਮਈ, 2024 ਨੂੰ, ਜਿਓ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੀਜ਼ਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ  ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਪੋਸਟਰ 
ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦਾ ਪੋਸਟਰ 6 ਜੂਨ, 2024 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਸਾਰਣ 
ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿਚ  ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ , ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਕੋਲ 24x7 ਕੈਮਰਾ ਫੁਟੇਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜੀਓ ਸਿਨੇਮਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਦੀ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪ੍ਸ੍ਹਨ   ਹੋਵੇਗੀ । ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦਾ ਐਪੀਸੋਡ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਗੈਰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ
ਨੇਹਾ ਮਲਿਕ

**ਨੇਹਾ ਮਲਿਕ** ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕੱਦ 5' 6" ਜਾਂ 168 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਜੀਐਮਸੀਐਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ 2012 ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਨੇਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਾਡਲਿੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਰਬ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 3 ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਨੇਹਾ ਮਲਿਕ ਨੇ ਦੁਬਈ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਕ ਬੀਚ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ 'ਭਵਰੀ ਕਾ ਜਾਲ' ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਮਜੀ ਗੁਲਾਟੀ ਦੇ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗਾਣੇ "ਧੂਪ ਮੇਂ ਨਾ ਚੱਲ" ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਨੇਹਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਖੀਆਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨਿੰਦਰ ਬੁੱਟਰ ਨੇ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 440 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਬੌਲੀ ਰਾਗ

**ਬੌਲੀ** ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕੀ ਰਾਗ ਹੈ (ਇਸ ਨੂੰ ਬੌਲੀ ਜਾਂ **ਭੌਲੀ** ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗ 15ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਮਾਇਆਮਲਾਵਾਗੌਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗ ਸਵੇਰ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ C ਦੇ ਨਾਲ *ਸ਼ਡਜਮ* (ਟੌਨਿਕ ਨੋਟ)
right|thumb|300x300px|ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਨੋਟ ਨੀ3 ਹੈ
ਇਹ ਰਾਗ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ ਰਾਗਮ ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਆਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ

* ਆਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਪ ਧ1 ਸੰ [a]
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ1 ਪ ਗ3 ਰੇ1 ਸ [b] 

ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹਣ ਵਿੱਚ ਲਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ *ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ*, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, *ਪੰਚਮ* ਅਤੇ  *ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ* ਅਤੇ *ਅਵਰੋਹਣਮ* ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ *ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ।

## ਚੋਣਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
### ਰਚਨਾਵਾਂ 
* ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਆਦਿ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ *ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨਾਰਾਇਣ*,
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਝੰਪਾ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ ਮੇਲੁਕੋਵਯਿਆ, ਇੱਕ ਉਤਸਵ ਸੰਪ੍ਰਦਿਆ ਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
* ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰੂਪਕਮ ਵਿੱਚ ਟੱਪੁਲਾਨੀਯੂ
* ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਆਦਿ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ *ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਇਕ* 
* ਕੰਨਡ਼ ਵਿੱਚ ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡਾ ਚਾਪੂ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ *ਏਲੂ ਨਾਰਾਇਣਨੇ*
* ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾਰੂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨਾਦਾਈ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਏਲੂ ਹਨੁਮਨਥਾ
* ਮਿਸਰਾ ਚਾਪੂ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀਏ ਥੇਏ, ਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
* ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਆਦਿ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ ਤੰਡਾਨੇ ਅਹੀਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
* ਆਦਿ ਤਾਲਮ ਵਿੱਚ *ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੌ*, ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* ਰੇਵਾਗੁਪਤੀ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ *ਬੌਲੀ* ਦੇ ਆਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ (*ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਦੀ  ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਪ ਧ1 ਸੰ  [c]- ਸੰ  ਧ1 ਪ ਗ3 ਰੇ1 ਸ [d]

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ
ਸਿੰਧੁਰਾ

**ਸਿੰਧੁਰਾ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ।

## ਥਿਊਰੀ 
ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ ਮ ਪ ਧ ਸੰ  [a] 

ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ ਜੀ ਰੇ ਸ [b] 

ਵਾਦੀ ਸੁਰ- ਸ 

ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ- ਪ 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਸਰੋਤ 
*  
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਥਿਓਰੀ 
ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ ਮ ਪ ਧ ਸੰ [a] 

ਅਵਰੋਹਣਃਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ ਗ ਰੇ ਸ [b] <

ਵਾਦੀ - ਸ 

ਸੰਵਾਦੀ- ਪ
ਮਹਾਤੀ ਰਾਗ

**ਮਹਾਤੀ** ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ  ਜੋ ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਚਾਰ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾਂ ਰਾਗ ਹੈ (ਟੈਟਰੈਟੋਨੀਕ ਸਕੇਲ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72 ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 14 ਵੇਂ ਵਕੁਲਭਰਣਮ, 28 ਵੇਂ ਹਰਿਕਮਭੋਜੀ ਅਤੇ 34 ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਵਾਗਧੀਸ਼ਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਕੋਈ ਰਾਗ ਜਾਂ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ ਸ਼ਡਜਮ ਦੇ ਨਾਲ *ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ* ਸਕੇਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨੋਟ
ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਕਲਿਆਣੀ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ  (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਮੱਧਮਮ ਅਤੇ ਧੈਵਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

* ਅਰੋਹਣ: ਸ ਗ3 ਪ ਨੀ 2 ਸੰ 
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਪ ਗ3 ਸ 

ਇਸ ਰਾਗ  ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸ਼ਡਜਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਪੰਚਮ, ਕੈਸ਼ੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਦੋਵੇਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਤੁਰਸਵਾਰ ਰਾਗ ਹੈ - *ਚਤੁਰਸਵਾਰਾ ਰਾਗਮ* 

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ

* **ਮਹਾਨੀਆ ਮਧੁਰਾ** - ਐਮ ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਬੰਦਿਸ਼ਾ 
ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।

* **ਮਹਾਨੀਆ ਮਧੁਰਾ** - ਐਮ ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ।
* **ਅਧਿਸਯਾ ਰਾਗਮ** (ਫ਼ਿਲਮ) - ਐਮ. ਐਸ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੂਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1975 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ *ਅਪੂਰਵਾ ਰਾਗੰਗਲ* ਲਈ ਗਾਇਆ ਗਿਆ।
## ਨੋਟ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਰਿਤਵਿਕ ਅਰੋੜਾ

**ਰਿਤਵਿਕ ਅਰੋੜਾ** ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਅਰੋੜਾ ਨੇ "ਤੁੰ *ਆਸ਼ਿਕੀ"* ਵਿੱਚ ਅਹਾਨ ਧਨਰਾਜਗੀਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕੁਨਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ "*ਯੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ "ਕੇ* ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਰਿਤਵਿਕ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1997 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਰਿਤਵਿਕ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡੈਬਿਊ ਉਦੋਂ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ' *ਤੂ ਆਸ਼ਿਕੀ*' (2017–18) ਵਿੱਚ ਅਹਾਨ ਧਨਰਾਜਗੀਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ੋਅ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦਾ ਡੇਲੀ ਸੋਪ *ਯੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕੇ* ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਚ 2019 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2020 ਤੱਕ ਕੁਨਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
### ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 
## ਪੁਰਸਕਾਰ 
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* Ritvik Arora on Instagram
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ
ਗਰੇਵਾਲ

**ਗਰੇਵਾਲ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੋਤ
ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬੋਸ

**ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬੋਸ** (18 ਜੂਨ 1923-1985) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਬੋਸ ਦੀ ਮੌਤ 1985 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1985
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਮਰਾਠੀ

***ਬਿੱਗ ਬੌਸ*** (ਜਾਂ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿੱਗ ਬਾਸ ਮਰਾਠੀ) ਰਿਆਲਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਿੱਗ ***ਬੌਸ*** ਦਾ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬ੍ਰਦਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਰਜ਼ ਮਰਾਠੀ' ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਮਾਂਜਰੇਕਰ ਨੇ ਚਾਰ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਰਿਤੇਸ਼ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਤੀਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਮਈ 2020 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੀਜ਼ਨ ਆਖਰਕਾਰ 19 ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
## ਸੰਕਲਪ 
''*ਬਿੱਗ ਬੌਸ* ਮਰਾਠੀ* ਹਿੰਦੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ***ਬੌਸ**'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੌਹਨ ਡੀ ਮੋਲ ਜੂਨੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਮੂਲ ਡੱਚ ਬਿੱਗ ਬ੍ਰਦਰ ਫਾਰਮੈਟ' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ, ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਨਤਕ ਵੋਟ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਖਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਮੈਂਬਰ ਸਦਨ ਤੋਂ "ਬੇਦਖਲ" ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਦੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦੇਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿੱਤੌਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਿੱਗ ਬ੍ਰਦਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਰਾਠੀ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਜੋਂ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ।