ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਸਤੂ (ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ)

ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ l ਟੈਰੀ ਇਗਲਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 1943 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਲਫੋਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਲ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਟੈਰੀ ਇਗਲਟਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੈ ਉਹ ਮਾਕਸਵਾਦੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ  ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਗਭੱਗ ਚਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-

*1. Marxism and literary criticism (1976)*

*2. Literary theory (1983)*

*3. Ideology of aesthetic(1990)*

*4.the illusion of post modernism (1996)*

*5. After theory (2002)*

*6. How to read poem (2007)*

*7. Why Marx was right (2011)*

*8. The event of literature (2012)*

ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ'markxism and literary criticism'  ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ  ਅਧਿਆਇ ਹੈ।ਇਹ  ਕਿਤਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਕਸ ਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ  ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਬੰਧ, ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਬੰਧ ,ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਬਾਰੇ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪਾਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।ਟੈਰੀ ਇਗਲਟਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਊਟਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ  ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ political minded thirst ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

         ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ  ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਚਨਾ ਜੋਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਵਸਤੂ ਕਹਾਉਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ  ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।ਉਸ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਤੇ  ਰਚਨਾ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪਾਅਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਰੰਚਨਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਲਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। 

          ਅਗਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਹਰੇਕ  ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤਾ ,ਦਰਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪਏ ਨੇ।ਤੇ ਦੇ ਅਸੀਂ ਕਹਾਣੀ‌ ਦੀ  ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਤੇ ਪਾਠਕ  ਹੈ,ਜਦੋਂ  ਅਸੀਂ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ।

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਈਗਲਟਨ ਵੀ ਲੇਖ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ‌ ਵਿਚ  ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਏਨੇ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

            ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।ਰੂਪ ਵਸਤੂ  ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਸਤੂ ਰੂਪ ਨੂੰ modify ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਤੇ ਉਹਦੀ ਰੂਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ (perceive)ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ।ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ 1930 ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕੀ ਜਿਹੜੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ  ਚਿੰਤਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਹ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ  ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ‌ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ' ਵਲਗਰ ਮਾਕਸਿਜ਼ਮ ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

##   ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦਵੰਦਾਤਮਕਤਾ 
           ਮਾਕਸਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ , ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰੂਪ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਣ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਪੇਚੀਦਾ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਰਾਲਫ ਫੋਕਸ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦ ਨੌਵੇਲ ਐਂਡ ਪੀਪਲ'(1937) ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਰੂਪ ਵਸਤੂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਅੰਤਰ- ਸਬੰਧਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਸਤੂ ਡੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰੂਪ ਵੀ ਵਸਤੂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ'| ਰੂਪ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੰਕਲਪਨਾ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋ ਵੱਖਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ|

## ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੂਪ 
   

           ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਰੂਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਿੱਸੇ, ਵਾਰਾਂ ,ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਆਦਿ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕ, ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਦਿ ਰਚੇ ਗਏ ,ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਨ|

ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਕ ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ :-

ਚਿੰਤਕ ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਚ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ:-

          ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੂਰਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਕਿਰਤ 'ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਨਾਵਲ'(1920) ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਚ ਹੀਗਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਬੁਰਜੂਆ ਮਹਾਂਕਾਵਿ' ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ|

     ਇਸ ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਚ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ,ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ?

     ਨਾਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਖੰਡਤਾ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ,ਅਤੇ ਇਸ ਗਲਪ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਹਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ,ਭਾਵ ਕਲਾਸਕੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਪਰਸਕੂਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸੰਪੂਰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲ ਇੱਕ -ਸੁਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਖੰਡਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ  ਪੁਰਾਣੇ ਆਧਾਰ ਉਸ ਚੋਂ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ,ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਉਸਦੀ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਵਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ| ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜਟਿਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਫੜਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ,ਕੁਝ ਵੇਗਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਉਹ 'ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ' ਕੀਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ|

        ਸੋ ਲੁਕਾਚ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ,ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ`

ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ:- 

            ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਚ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਾਹਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ|

ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਰੂਪ ਵਸਤੂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿੰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ  ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ =

1.  ਇਹ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾ ਨੇ ਸਾਪੇਖਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਅਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ  ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਸਾਪੇਖਕ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ|

2. ਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਂਦ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸਟੀ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ|

3. ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,ਜਿਵੇਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਾਠਕ ,ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠਕ,ਸ੍ਰੋਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਖਕ ਪਾਠਕ-ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ|

            ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਟੈਰੀ ਇਗਲਟਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਹਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਮੌਜੂਦ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ | ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ|

ਗੋਲਡਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਂਸ਼ਿਕ (ਉਤਪੱਤੀਮੂਲਕ) ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ:-

         ਗੋਲਡਮਾਨ ਆਪਣੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਦੇ ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ,ਉਹ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪਗਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਇਕ ਲੰਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਹੈ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਗੋਲਡਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠ ,ਲੇਖਕ, ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ  ਹੁੰਦੇ ਹਨ|

ਪੀਅਰ ਮਾਸ਼ਰੀ ਅਤੇ 'ਵਿਕੇਂਦਰਿਤ' ਰੂਪ:-

          ਮਾਸ਼ਰੀ ਬੁਰਜ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਨਵ-ਹੀਗਲਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਮੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਦੇ ਖਪਿਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ |ਇਹ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਹੀ ਹਨ ਅਲੋਚਕ ਬੋਲਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,ਜਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਠ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ,ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

               ਪੀਅਰ ਮਾਸ਼ਰੀ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਾਵ,ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪਾਠ  ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਖੱਪਿਆ ਤੇ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| 

              ਫਿਰ ਮਾਸ਼ਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਵਿਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੱਪੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਮਾਸ਼ਰੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧੂਰਾਪਣ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ|

## ਹਵਾਲਾ