open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਚੋਪ

ਚੋਪ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਚੋਪ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਨਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਪਰ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਪ ਦੀ ਕਢਾਈ ਪੱਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਢਾਈ ਦਾ ਤੋਪਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਪ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਗੁੜ ਵੰਡ ਕੇ ਨਾਨੀ ਚੋਪ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਨੀ ਆਪਣੀ ਦੋਹਤੀ ਲਈ ਚੋਪ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਤੀ ਵੱਲੋਂ ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਚੋਪ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਤੇ ਲੈਣਾ ਹੈ ?

ਲਾਲ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਖੱਦਰ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨੂੰ ਚੋਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਫੁਲਕਾਰੀ ਉਪਰ  ਕੰਨੀਆਂ ਉਤੇ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।ਸੁੱਭਰ ਵੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ ਕਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਕੋਨੇ ਕਢਾਈ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੱਦਰ ਵਾਲੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਲੂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦਾਦੀ, ਨਾਨੀ ਇਸ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਨਾਨੀ ਅਪਣੀ ਦੋਹਤੀ ਨੇ ਚੋਪ ਪਹਿਨਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁਲਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਚੋਪ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਸਮ ਸਾਂਝੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨੀ ਚੁਹੱਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਸਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਪ੍ਰੀਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਦਿਨ ਦੀ ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਬਦਲਤ ਨਾਲ ਇਸ ਰਸਮ ਦੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫੇਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨੀ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੇ ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਦੀ ਬਹਾਵਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਰਸਮ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨੀ ਚੁਹੱਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਫਤੂਹੀ-2

ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਵਾਂ ਤੋਂ ਬਟਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜਤੀ ਨੂੰ ਫਤੂਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਸਕਟ ਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਕੋਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਕ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀ ਫਤੂਹੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਲਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਜੇਬਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਤੂਹੀਆਂ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਤੂਹੀ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਲਰ ਸਿੱਧੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਡਾਂ ਤੇ ਲੱਕ ਦੇ ਕੋਲੇ ਦੋ ਜੇਬਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਜੇਬ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫਤੂਹੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੀਡਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਫਤੂਹੀ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜੇ/ਠੰਡੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫਤੂਹੀ ਨਾ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਆਮ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਫਤੂਹੀ-1

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਮੁੰਡਾਸਾ

ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਪੱਗ ਦੇ ਉੱਪਰ 2/22 ਮੀਟਰ ਦੇ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਲੇ 2 ਕੁ ਮੀਟਰ ਸਿਰ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੰਡਾਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦ ਫਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਹੀ ਕਰ ਕੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਤੂੜੀ ਨੂੰ ਪੰਡਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਘਰੀਂ ਢੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਪੱਗ ਉੱਪਰ ਮੁੰਡਾਸਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਮੁੰਡਾਸਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਪੱਗ ਦੇ ਗੇੜਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮੁੰਡਾਸੇ ਦੇ ਵੀ ਕੀ ਗੇੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਤੂੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਢੋਣ ਸਮੇਂ ਕਾਫੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਕ ਲੜ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਾਂ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕੱਲੇ 2/2 ਮੀਟਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੰਡਾਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮੁੰਡਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਨਾ

ਖੇਸੀ, ਦੁਪੱਟੇ ਅਤੇ ਭੂਰੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੈਣ ਦੇ ਇਕ ਢੰਗ ਨੂੰ **ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਨਾ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਕਲ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਨ ਸਮੇਂ ਖੇਸੀ/ਦੁਪੱਟੇ/ਭੂਰੀ ਦੇ ਇਕ ਲੜ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲਮਕਦਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਕਲ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਲਏ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਕਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਬੁੱਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇਕ ਲੜ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲਮਕਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਕਲ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇਕ ਲੜ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲਮਕਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਠੀ ਬੁੱਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁੱਕਲ ਢਿੱਲੀ ਜਿਹੀ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਿੱਲੀ ਬੁੱਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁੱਕਲ ਕੱਸ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਸਵੀਂ ਬੁੱਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁੱਕਲ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇਕ ਲੜ ਨੂੰ ਖੱਬੇ/ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲਮਕਦਾ ਛੱਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲੜ ਨੂੰ ਫੇਰ ਖੱਬੇ/ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲਮਕਦਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਬੁੱਕਲ ਨੂੰ ਦੋਹਰੀ ਬੁੱਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਰੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਖੇਸੀ/ਦੁਪੱਟੇ/ਭੂਰੀ ਸਾਈਜ਼ ਵਿਚ ਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਬੁੱਕਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਨੰਗੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ, ਉਸ ਬੁੱਕਲ ਨੂੰ ਬੰਦ-ਗੋਭੀ ਬੁੱਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਬੰਦ-ਗੋਭੀ ਬੁੱਕਲ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਵੈਟਰ, ਕੋਟੀਆਂ, ਜਾਕਟ ਅਤੇ ਕੋਟ ਸਿਉਣ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕਪੜੇ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵੈਟਰ, ਕੋਟੀਆਂ, ਜਾਕਟ ਅਤੇ ਕੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਲਾਚਾ

ਲੱਕ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਰੇਸ਼ਮੀ ਤਹਿਮਤ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਖਾਨੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਚੌੜੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲਾਚਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲਾਚਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਕੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਚਾ ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧੋਤੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਅਤੇ ਕਾਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸਲਮ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲਾਚੇ ਪਹਿਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ ?

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ

thumb|349x349px|ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ
ਟੌਰੇ ਨੂੰ ਤੁਰਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤੁਰਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਮਲਾ/ਤੁਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਕੁ ਮੀਟਰ ਮਲਮਲ ਜਾਂ ਵੈਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਜੋ ਪੱਗ ਤੁਰਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਗਾਂ ਬਗੈਰ ਮਾਵਾ ਲਾਇਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਪੱਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾ ਲਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਿਆ। ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੋਕ ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਗੱਭਰੂ ਸਹੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਲ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਠਾਣੇਦਾਰ ਵੀ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ।ਢੱਡ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਵੱਈਏ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਕੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ “ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲਾ" ਦੱਸ ਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਪੱਗ ਦਾ ਜਿਸ ਲੜ ਦਾ ਤੁਰਲਾ ਛੱਡਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲੜ੍ਹ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਵਾਲੇ ਉਤਲੇ ਲੜ੍ਹ ਦਾ ਤੁਰਲਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੜ੍ਹ ਗਿੱਚੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਹਾਂ, ਸਟੇਜਾਂ ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਪੱਗ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬ -https://books.google.co.in/books/about/%E0%A8%A4%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%B2%E0%A9%87_%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80_%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%97.html?id=_3lc0AEACAAJ&redir_esc=y
* ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ -https://www.youtube.com/watch?v=_m_seGcB4nM

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਸੱਗੀ

ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕ ਟੂਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਦਦੀਆਂ ਹਨ, **ਸੱਗੀ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਂਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਗੀ ਜਿਆਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵੇਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੱਲੀ ਸੱਗੀ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਗੀ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ भ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਸੱਗੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਸੱਗੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੂਧੀ ਮਾਰੀ ਠੂਠੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲੂੰਬੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਗ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਗੀ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਲਾਖ ਲਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਗੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਕੁੰਡਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੀ ਪਰਾਂਦਾ ਲੰਘਾ ਕੇ ਮੀਢੀਆਂ ਵਿਚ ਸੱਗੀ ਗੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸੱਗੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਟੇਜ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲੱਗੀ ਪਾਈ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਗੀ ਵੀ ਨਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸੋਨ ਚਿੜੀਆਂ

ਸੋਨ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਕਲਿਪਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨ ਚਿੜੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਨ ਚਿੜੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਹੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਰ ਤੇ ਦੋ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਸਿਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਇਕ ਸਿਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ | ਸੋਨ ਚਿੜੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਸਮੇਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸੋਨ ਚਿੜੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਹਮੇਲ

ਹਮੇਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਰੁਪਇਆਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਂ ਜਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਰੁਪਇਆਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਰੁਪਇਆਂ ਨੂੰ ਕੁੰਡੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡੇ ਲੱਗੇ ਰੁਪਇਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਡੋਰੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪਰੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰੁਪਇਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਹਮੇਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁਪਇਆਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹਮੇਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਮੇਲ ਗਹਿਣਾ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਕਰਨ ਫੁੱਲ

ਕਰਨ ਫੁੱਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਕੁੰਡੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਹੀ ਕਰਨ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਰਨ ਫੁੱਲ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰਾ

**ਸੌਂਕਣ ਮਹੁਰਾ** ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਝਾਲਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੌਂਕਣ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹੁਰਾ ਭਾਵ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿੰਦਾ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਪੌੜੀ ਲਾ ਕੇ ਕੋਠੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਲਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਰਸਮ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਤਵੀਜ ਵਿੱਚ ਜੜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਬੰਦ ਪਿਆ ਘਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਆਈ ਆਂ ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਾਂਗੀ ਇਸ ਤਾਵੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਕਿ ਸੌਂਕਣ ਮੋਹਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਤਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੌਕਣਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤੀ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਵੇ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਰ ਗਈ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੌਂਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂਦੀ ਸ਼ੌਕਣ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹਰ ਸ਼ੌਕਣ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ੌਕਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਵੀਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰਾ ਗਹਿਣਾ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ। ਮੋਹਰਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਕਣ ਮੋਹਰਾ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੌਕਣ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੌਕਣ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਗਹਿਣਾ, ਹਰ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰੇ ਨਾਲ ਛੁਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਵਸਤ ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਕ ਸ਼ੌਕਣ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰਾ ਗਹਿਣਾ ਤਵੀਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਸ਼ੌਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ/ਉਕਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਕੁੰਡਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਵਿਚ ਧਾਗਾ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ੋਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਰੂਹ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਕਣ-ਮੋਹਰਾ ਗਹਿਣਾ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਹਿਣਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੌਕਣ ਮੋਹਰਾ ਗਹਿਣਾ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਕਲੀਚੜੀਆਂ

ਕਲੀਚੜੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੋਲ ਤੇ ਪਤਲੇ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀਚੜੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਲੀਚੜੀ ਨੂੰ ਕਰੀਚਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀਚੜੀ ਚੀਚੀ ਦੀ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਚ-ਛੱਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਰੀਕ ਤਾਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਗ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਲਾੜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੀਚੜੀਆਂ ਵੰਡਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੀਚੜੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਹੁਣ ਕਲੀਚੜੀਆਂ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲੀਚੜੀਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਗੋਖੜੂ

ਗੋਖੜੂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਵੀਣੀ ਵਿਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿ ਸ਼ੇਰ-ਮੂੰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਗੋਖੜੂ ਠੋਸ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪੰਦਰਾਂ/ਵੀਹ ਤੋਲੇ ਤੱਕ ਸੋਨਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਚੋਂ ਪੋਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੱਤ/ਅੱਠ ਤੋਲੇ ਹੀ ਸੋਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੋਖੜੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀਣੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੈੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਸਨ/ਹਨ। ਹੁਣ ਗੋਖਰੂ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਛਣਕੰਗਣ

ਇਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਗੁੱਟ ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਪੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੋਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ, ਹਲਕੀਆਂਹਲਕੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਛਣਕਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਛਣਕੰਗਣ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਸਹੁਰੇ ਵੀ ਵਰੀ ਵਿਚ ਢੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਹੁਣ ਛਣਕੰਗਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਚੌਂਕ-ਚੰਦ

ਚੌਂਕ ਸੱਗੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਸੱਗੀ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਭਰਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਗ ਵਿਚ ਮੋਟਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਗੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਸੱਗੀ) 

ਚੰਦ ਗੁਲਾਈਦਾਰ ਤੇ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਨਗ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਜੰਜੀਰੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਜੀਰੀ ਨੂੰ ਚੌਂਕ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਂਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਢੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਂਕ ਚੰਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੱਟੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਜੰਜੀਰੀ

ਇਸਤਰੀ/ਮਰਦ ਦੀ ਕੁੜਤੀ/ਕੁੜਤੇ ਨੂੰ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਬਣੀ ਸੰਗਲੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਟਨ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੰਜੀਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਜੀਰੀ ਇਸਤਰੀ/ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ, ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਾਰ ਤੇ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਦਾਲ ਫੁਲਕਾ ਹੀ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰ ਜਾਤੀ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਸਿੱਧੇ/ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ/ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਜੀਰੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੁਨਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੰਜੀਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰੀ ਜਿਆਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੰਜੀਰੀ ਉਸ ਕਮੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਾਜ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਮੀਜ਼ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰੀ ਲਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ/ਲਾਲ ਸੂਤ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਵੀਤਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਛਿੰਗ ਪਰੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਆਮ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ ਦੇ ਤਵੀਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅੱਜ ਦੇ ਟੂਣੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਵੀਤ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ ਦਾ ਤਵੀਤ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਕਹਿਰੇ ਪੱਤਰੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਟੂਣੇ ਵਾਲਾ ਤਵੀਤ ਇਕ ਡੱਬੀਦਾਰ ਤਵੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਡੱਬੀ ਵਿਚ ਟੂਣੇ ਦਾ ਕਾਗਜ਼/ਵਸਤ ਪਾ ਕੇ ਤਵੀਤ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਛਿੰਗ ਤਿੱਖੀ ਨੋਕ ਵਾਲੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁਲਾਈ ਵਾਲੀ ਛੁਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਫਸੀ ਵਸਤ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੱਜਣਾ ਤੇ ਸੰਵਰਨਾ ਔਰਤ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੈ। ਸੱਜਣਾ, ਸਵਰਣਾ, ਸੋਹਣਾ ਬਨਣਾ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣ ਕੇ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ੌਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਜ ਧੱਜ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ, ਸਾਡੀ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਰਿੰਦੇ, ਬਿਉਟੀ ਪਾਰਲਰ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਬੀਤੇ ਵੇਲਿਆਂ ’ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਬਨ ਸੰਵਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਚਰਣ ਵਿਚ ਰੋਕ ਟੋਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਉਸਦੀ ਇਸ ਆਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਿਕ ਰੱਜ ਜਿਹੜਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਣ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਖਣਾ ਕਿ ਰੱਬਾ ਮਾਹੀਆ ਦੇ ਦੇ ਰਾਂਝਣੇ ਦੀ ਫੱਬ ਵਰਗਾ ਆਖਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਇਹੋ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜੇਗਾ ਨਹੀਂ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਔਰਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤੜਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਡੀ ’ਚ ਕੰਡਾ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਭਾਵੇ ਇਸਤਰੀ ਕੁਰਲਾ ਉਠੇ ਪਰ ਇਕ ਚਾਰ–ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਲੜੀ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਪੜੀਆਂ ’ਚ ਮੋਰੀਆਂ ਕੱਢਵਾ ਲਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਾਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਕਾਂਟੇ, ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ, ਲੋਟਨ, ਵਾਲੇ–ਵਾਲੀਆਂ, ਝੁਮਕੇ ਡੰਡੀਆਂ, ਮੁਰਕੀਆਂ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਂਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਧਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਪਿਆਰ ਹੈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ–ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾਲ।

ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਅੰਗ ’ਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਵਿਰੁਧ ਕਾਫ਼ੀ ਜਜ਼ਬਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਜਜ਼ਬਾ ਕਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਿਆ। ਉਨਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ ਜਿਨਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁੱਟ ਤਾਂ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਲਾਕਰਾਂ ’ਚ ਪਏ ਸਿਸਕ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾਂ ਵਧਾਉਣ ’ਚ ਬੀਤੇ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ : ਬੁੰਦ, ਵਾਲੀਆਂ, ਕਾਂਟੇ, ਚੌਂਕ, ਬੁੰਦੇ, ਜੁਗਨੀ, ਬਾਂਕਾਂ, ਮੁੰਦਰਾਂ, ਮੁੰਦਰੀ, ਚੰਦ ਟਿੱਕਾ, ਠੂਠੀ, ਫੁੱਲ, ਕੈਂਠਾ, ਡੰਡੀਆਂ, ਵੰਗਾਂ, ਨੱਤੀਆਂ, ਗੋਖੜੂ, ਨੱਥ, ਮਛਲੀ, ਲੌਂਗ, ਬਘਿਆੜੀ, ਤਵੀਤ, ਬਾਜੂ–ਬੰਦ, ਲੋਟਣ, ਝਾਂਜਰਾਂ, ਛੱਲਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਤਵੀਤ

ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ **ਤਵੀਤ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਵੀਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਗੱਭਰੂ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਣ ਲਈ ਤਵੀਤ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਵੀਤ ਟੂਣੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਵਾਲੇ ਡੱਬੀਦਾਰ ਤਵੀਤ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਵੀਤ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਪਰ ਟੱਪਾ ਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਵੀਤ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕੁੰਡੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕੁੰਡੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਗੜੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਧਾਗਾ ਪਾ ਕੇ ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੱਭਰੂ ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਗਲ ਦੀ ਘੰਡੀ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਤਵੀਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਮਕਣਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਇਕੱਲਾ ਤਵੀਤ ਨਾ ਕੋਈ ਗੱਭਰੂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮੁਟਿਆਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਛਿੰਗ ਤਵੀਤ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ ਉੱਤੇ 
* ਤਵੀਤ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਵੀਡੀਓ-https://www.youtube.com/watch?v=Ht9-9PDSXgo

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਤਵੀਤੜੀਆਂ

ਤਵੀਤ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ ਨੂੰ ਤਵੀਤੜੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਤਵੀਤਾਂ ਨਾਲ ਤਵੀਤੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਤਵੀਤੜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਤਲੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਾਇਆ ਸਜਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਗਹਿਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਧਾਗੇ ਤਵੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਵੀਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤਵੀਤੜੀਆਂ, ਤਵੀਤ ਦੇ ਸ਼ਕਲ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਤਵੀਤੜੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਬਦਰੂਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਵੀਤੜੀਆਂ ਗਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਤੁੰਗਲ

ਇਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਜੁਆਨ ਲੜਕੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਲ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕੁੰਡਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਾਰ ਦਾ ਮੋੜ ਕੇ ਤੁੰਗਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚ ਤੁੰਗਲ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤੁੰਗਲ ਨੂੰ ‘ਕਰਨ ਕੁੰਡਲ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਹੁਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਡੰਡੀਆਂ

ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਕ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਡੰਡੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡੰਡੀਆਂ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੰਡੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਥੋੜੀ-ਥੋੜੀ ਛਿਲਾਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਡੰਡੀਆਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਮੁੜਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਡੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੱਢੀਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੇਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡੰਡੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੜੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬੁੜੀ ਦੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸ਼ਿੰਦੇ

**ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਭਗਵਾਨਰਾਓ ਸ਼ਿੰਦੇ** (1933-23 ਜੂਨ 2004) ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਗਾਇਕ ਸੀ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਸ਼ਿੰਦੇ ਦਾ ਜਨਮ 1933 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਦੇ ਪਿੰਪਲਗਾਓਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨਰਾਓ ਅਤੇ ਸੋਨਾਬਾਈ ਸ਼ਿੰਦੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤ ਅਤੇ ਗਲੀ-ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ। ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇਸਮਾਈਲ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਟ੍ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ *ਹੈਦਰ ਕੀ ਤਲਵਾਰ* ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਐੱਚ. ਐੱਮ. ਵੀ. ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਸਨ। ਲੋਕ. ਨੇ ਕਈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਕਵਾਲੀ ਵੀ ਗਾਏ।

ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਰੁਕਮਣੀਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਿੰਦੇ, ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਸ਼ਦ, ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਨ। 

* ਆਸ਼ਿਕਾਨਾ ਔਰ ਨਸੀਹਤ ਅਮੇਜ਼ ਕਵਾਲੀ-1975
* ਇਸਮਾਈਲ ਆਜ਼ਾਦ ਕਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਚਾਰ ਯਾਦਗਾਰ ਕਵਾਲੀਆਂ-1990
* ਪ੍ਰਥਮ ਨਾਮੂ ਗੌਤਮ-1991
* ਸਾਈ ਮੌਲੀ-1995
* ਮੇਰੇ ਸਾਈ-1996
* ਤਿਆਗੀ ਭੀਮਰਾਓ-1996
* ਭੀਮ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ-1997
* ਪੌਲੇ ਚਲਾਤੀ ਪੰਧਾਰੀਚੀ ਵਾਤ-1997
* ਵਿੱਥਲਾਚੀ ਵਾਰੀ-1999
* ਟੋਪੀਵਾਲੀਅਨ ਈਸ਼ਾਰਾ ਕੇਲਾ-2000
* ਤ੍ਰਿਸਰਨ ਕਾ ਟੀਕਾ (ਭੀਮ ਗੀਤ) -2000
* ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਗਰਣ-2001
* ਜੇਜੁਰੀਚਾ ਰਾਜਾ-2001
* ਮਹਿਮਾ ਮੋਥਾਈਆ ਮਹਾਦੇਵਚਾ-2001
* ਚਲਾ ਜਾਓ ਆਲੰਦੀਲਾ-2001
* ਸਾਂਵਾਲੀਆ ਵਿੱਥਲਾ-2001
* ਪੰਧਰੀਲਾ ਜੌਨੀ ਯੇਤੋ-2001
* ਬੱਪਾ ਮੋਰਾਇਆ ਰੇ

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* 
*  

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ
ਪੰਜੇਬਾਂ

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਕੋਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਇਕ ਜਾਲੀਦਾਰ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜੇਬਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ **ਬਾਂਕਾ** ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੇਬਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜਦ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਛਣਕਦੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਮੀਂਹਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜੇਬ ਇਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜੇਬ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ

**ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ** (1916) - 2009) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਡਰਾਇੰਗ, ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਿੰਗ ਅਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਨ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ, *ਉਰਫ਼* ਮਨਸੁਖਾਨੀ, ਦਾ ਜਨਮ 1916 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਥੀਓਸੋਫੀਕਲ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕਿੰਕਰ ਬੈਜ ਅਤੇ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1944 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਬੇਨੋਦੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਭਵਨ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

1948 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਸਿੱਖੀ। ਆਲੋਚਕ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, "ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚਿਸਲਿਆ ਹੈ"। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

1954 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਵੇਲਹਮ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਲਹਮ ਬੁਆਏਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਵੀ ਸੀ।

1975 ਤੋਂ, ਮੁਖਰਜੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕਰਾਫਟਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੀ ਲਗਾਈ। 

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਤੇ ਲੋਕ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* 1951, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਲਪੀ ਚੱਕਰ ਵਿਖੇ।
* 1958, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।
* 1959, ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ।
* 1997, ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁਝਾਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਇੱਕ ਧੀ, ਕਲਾਕਾਰ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ, 1949 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਲੋਚਕ ਹਾਲੈਂਡ ਕੋਟਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਨੇ "ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਕਾਸਟਿੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ, ਉਹ ਮਾਧਿਅਮ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਮਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ"।

ਪ੍ਰੀਤਿਕਾ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਜੀਵਨੀ  ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਜੀਵਨੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ
ਸਗਲੇ

ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ਉੱਪਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਸਗਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਗਲੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਮੁੰਡਾ ਤੁਰਨਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਗਲਿਆਂ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਪਟੇ ਕੜੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਕੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਥੋੜੇ ਮੋਟੇ ਗੁਲਾਈਦਾਰ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੜੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੁੰਗਰੂ ਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੱਗ-ਲੱਗ ਕੇ ਸਗਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛਣਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਆਣੇ ਪੁਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 12 ਕੋਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੋਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੈਸ਼ਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।(ਕੋਹ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦਾ ਢੰਗ ਸੀ। ਕੋਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਰੀ ਮੀਲਾਂ ਨਾਲ ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਹੁਣ ਦੂਰੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।) ਏਸੇ ਲਈ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਗਲੇ ਮੁਟਿਆਰ ਕੁੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹੁਣ ਸਗਲੇ ਨਾ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਗਲੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਵਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ |

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ

**ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ ਸੀ। ਬੇਨਾਮ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਦੀ ਸਕੀਮ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ 2017-18 ਦੌਰਾਨ **ਵਿੱਤ ਬਿੱਲ, 2017** ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 15 ਫਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚੋਣ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚ ਦੁਆਰਾ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਂਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਕੀਮ ਨੂੰ "ਆਰਟੀਆਈ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ" ਕਿਹਾ ਸੀ। ਕੇਰਲ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹਨਾਂ ਬਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇਕੋ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ।

ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਫੰਡਿੰਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬੈਂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰਬੀਆਈ) ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। 

ਬੇਨਾਮ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 110 ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਫਾਇਦਿਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੰਸਦੀ ਜਾਂਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਈਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ "ਪਾਸ" ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਪਰਲੇ ਸਦਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਜਿਹੇ ਬਿੱਲਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਟਿੱਪਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ 2017 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 2 ਜਨਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ **ਇਲੈਕਟੋਰਲ** **ਬਾਂਡ ਸਕੀਮ 2018 ਨੂੰ** ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਰਚ 2018 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ₹9,857 ਕਰੋੜ ਦੇ ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੁੱਲ 18,299 ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

7 ਨਵੰਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ 70 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 85 ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। **ਇਲੈਕਟੋਰਲ** **ਬਾਂਡ (ਸੋਧ) ਸਕੀਮ, 2022** 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਚੋਣ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2019 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਬਾਂਡ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ
ਬੰਦ

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੇਢ ਕੁ ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਬਣੇ ਕੜਿਆਂ ਨੂੰ **ਬੰਦ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੰਦ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਾ ਗਹਿਣਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।ਜਾਂ ਕਈ ਪੇਸ ਵ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਗੁਜਾਰੇ ਜੋਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਦ ਬਣਾਉਣੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਦ ਗੁਲਾਈਦਾਰ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੇਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੰਦ ਦੀ ਥਾਂ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
2024 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ

ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ 2024 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਮ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਇੰਦਰਾਜ਼ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ:

* ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬਾਅਦ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ (ਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ), ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ (ਜੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ।

## ਮਾਰਚ 
* ਅਮਜਦ ਪਰਵੇਜ਼
* ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ

## ਫਰਵਰੀ 
* ਆਰੌਨ ਬੁਸ਼ਨੈਲ ਦਾ ਆਤਮ-ਬਲੀਦਾਨ
* ਪੰਕਜ ਉਧਾਸ
* ਫਲੀ ਸੈਮ ਨਰੀਮਨ
* ਸੁਖਜੀਤ (ਕਹਾਣੀਕਾਰ)

## ਜਨਵਰੀ 
* ਮੁਨੱਵਰ ਰਾਣਾ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
**The Guardian* (UK) obituaries
**The Telegraph* (UK) obituaries
*Obituaries, *Chicago Tribune*
*Obituaries, *Los Angeles Times*
**The New York Times*, obituaries
**The Washington Post* obituaries
**The Sydney Morning Herald* (Australia) obituaries

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024
ਫੁੱਲ (ਗਹਿਣਾ)

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਕ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਗੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫੁੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ ਦਾਜ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਹਿਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ ਗੁੰਦ ਕੇ ਸਹੁਰੀਂ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਮੂਧੀ ਮਾਰੀ ਠੂਠੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੁੱਲ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸੱਗੀ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲੂੰਬੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਗ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਲਾਖ ਲਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਲਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਕੁੰਡੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੀ ਪਰਾਂਦਾ ਲੰਘਾ ਕੇ ਮੀਢੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਗੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੱਗੀ ਤੇ ਫੁੱਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਮਛਲੀ (ਗਹਿਣਾ)

ਮਛਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਮਛਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਮੋਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜਿਹੜਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਮਛਲੀ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਛਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਛਲੀ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਂ ਮਛਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਛਲੀ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਛਲੀ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਮਾਮੇ ਮੁਰਕੀਆਂ

ਮੁਰਕੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਮੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੰਨ ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਮੇ ਮੁਰਕੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਨਕਿਆਂ (ਨਾਨੇ, ਮਾਮੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ) ਵੱਲੋਂ ਨਾਨਕ ਛੱਕ ਪੂਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ/ਹੈ। ਨਾਨਕ ਛੱਕ ਵਿਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਨਕ ਛੱਕ ਵਿਚ ਪਾਏ ਗਏ ਕੰਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਮੇ ਮੁਰਕੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਾਮੇ ਮੁਰਕੀਆਂ ਦਾ ਗਹਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਮੁਰਕੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਲੰਗੋਟ

ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿਛੇ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਢਕਣ ਵਾਲੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਤਣੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੰਗੋਟ ਕਹਿੰਦੇ ਕਈ ਹਨ।ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਹਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਗੋਟ ਸਾਧ, ਸੰਤ ਤੇ ਸਨਿਆਸੀ ਵੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਸਨਿਆਸੀ ਲੰਗੋਟ ਨੂੰ ਕਪੀਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੋਂ ਆਪਣਾ ਨੰਗੇਜ਼ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਲਕਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਦੀ ਸੀ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਕਾਢ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗੋਟ, ਲੰਗੋਟੀ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਲੰਗੋਟ ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੰਗੋਟ ਦੀ ਨੰਗ ਢਕਣ ਵਾਲੀ ਪੱਟੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਾਂ 3/4 ਕੁ ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਤਣੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੰਗੋਟ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਯੁੱਗ ਲਗਪਗ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਲੋਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਲੰਗੋਟ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਜ ਵੀ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਕੱਛਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਰਾਜੀਵ ਕੁਮਾਰ (ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ)

**ਰਾਜੀਵ ਕੁਮਾਰ** (ਜਨਮ 19 ਫਰਵਰੀ 1960) ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਈ 2022 ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੀਲ ਚੰਦਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ 25 ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਅਫ਼ਸਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
ਗੁਲ ਬਰਧਨ

**ਗੁਲ ਬਰਧਨ** (1928-29 ਨਵੰਬਰ 2010) ਭੋਪਾਲ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਟਲ ਬੈਲੇ ਟ੍ਰੌਪ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਰਧਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਰੰਗਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿਟਲ ਬੈਲੇ ਟ੍ਰੂਪ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (2010 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ) ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ
ਸ਼ਾਹਕੋਟ

**ਸ਼ਾਹਕੋਟ** ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ:

*ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਭਾਰਤ, ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਅਤੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ
**ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
*ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ
ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ

**ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ** ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ, ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ।
* ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)
* ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ
ਨੀਰ ਡੋਸਾ

**ਨੀਰ ਡੋਸਾ**, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਤੁਲੂ ਵਿੱਚ **ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਡੋਸਾ**, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਭੱਠਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਡੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੰਗਲੌਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੁਲੂ ਨਾਡੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੂਲ ਪਕਵਾਨ ਹੈ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਤੁਲੂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਈ *ਨੀਰ*  ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਡੋਸਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਨੀਰ ਡੋਸਾ ਇਸ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਤਿਆਰੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਨੀਰ ਡੋਸਾ ਨੂੰ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਚਟਨੀ, ਸਾਂਬਰ, ਸਾਗੂ ਅਤੇ ਚਿਕਨ, ਮਟਨ, ਮੱਛੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਕਰੀ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸਮੱਗਰੀ 
ਭਾਵੇਂ ਨੀਰ ਡੋਸਾ ਦੇ ਆਟੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਦੋ ਮੂਲ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਚੌਲ (ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਆਟਾ) ਅਤੇ ਨਮਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

## ਤਿਆਰੀ 
ਨੀਰ ਦਾ ਡੋਸਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਘੰਟੇ ਲਈ ਭਿਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਧੋਣ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਰੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਟੇ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਾਧੂ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਆਦ ਲਈ ਲੂਣ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਡੋਸਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਭਾਰਤੀ ਰੋਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਪਕਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਂਗਲੁਰੂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ
ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ (ਭਾਰਤ)

**ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ** ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਰੈਂਕ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੋਲ ਹੈ। ਟੀ.ਵੀ. ਸੋਮਨਾਥਨ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਹਨ।

ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ, 1934 ਦੀ ਧਾਰਾ 22 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ 1 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੀਸੀਡੈਂਸ ਵਿੱਚ 23ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
*ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ
*ਭਾਰਤ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ
*ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ
*ਭਾਰਤ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ
*ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਸਕੱਤਰ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Finance Ministry, Official website

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)
ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮੰਦਰ

ਗੌੜੀਆ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ **ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ** ਮੰਦਰ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਦੇ *ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ* ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ( ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ II ਦੁਆਰਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਦੰਤਕਥਾ 
[thumb| ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ [ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]
thumb| ਰਾਧਾ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵਜੀ ਮੰਦਰ, ਜੈਪੁਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ "ਬਜਰਾਕ੍ਰਿਤ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਬਜਰਨਭ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ 5,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਬਜਰਨਾਭ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨੂੰਹ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੀਸਰੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ " ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਜੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ "ਗੋਪੀਨਾਥ ਜੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਚਿੱਤਰ "ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਏ ਸਨ।

ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਦੇਵ ਵਿਦਿਆਭੂਸ਼ਣ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਾ-ਭਾਸ਼ਯ ( ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੂਤਰ ' ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ) ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਟਿੱਪਣੀ ਗੌੜੀਆ-ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀਲਾ ਬਾਲਦੇਵ ਵਿਦਿਆਭੂਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੇ ਗਲਤਾਜੀ, ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ (ਬਹਿਸ) ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਾਨੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ "ਵੇਦਾਂਤਾਚਾਰੀਆ" ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਰੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮੰਦਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ "ਆਰਤੀ" ਅਤੇ "ਭੋਗ" ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ "ਦਰਸ਼ਨ" ਲਈ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵਜੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਰ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਾਧਾ ਗੋਵਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਦਰ
ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ

**ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਥਾਈ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ 
left|thumb| ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਜੈਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਚਾਰਲਸ ਕੋਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਖਿੜਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਚਾਰਲਸ ਕੋਰਿਆ ਦੁਆਰਾ 1986 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ 1992 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਰਗ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਾਸਤੂ ਵਿੱਦਿਆ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ *ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਡਲ* ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਖਾਸ ਮੰਡਲ ਨਵਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵਰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਲਪਨਿਕ, ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ II, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

thumb| ਹਸਤਕਾਰ ਯੰਤਰ, ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ
ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਾਨਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਲੇਖ ਰੰਗ ਕੀਤੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਮੁਗਲ ਸੁਹਜ, ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਤਸਵੀਰਾਂ 

ਤਸਵੀਰ:2022_July_-_JawaharKalaKendra_Jaipur_27.jpg|alt=Sign at the entry
ਤਸਵੀਰ:2022_July_-_JawaharKalaKendra_Jaipur_26.jpg|alt=Entryway
ਤਸਵੀਰ:JKK_08.jpg|alt=Amphitheatre
ਤਸਵੀਰ:2022_July_-_JawaharKalaKendra_Jaipur_18.jpg|alt=Amphitheatre
ਤਸਵੀਰ:2022_July_-_JawaharKalaKendra_Jaipur_19.jpg|alt=Amphitheatre
ਤਸਵੀਰ:JKK_18.jpg|alt=Pergola
ਤਸਵੀਰ:JKK_20.jpg|alt=Door painted in Rajasthani Art|ਜ਼ਾਨੀ ਕਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Mapping_Fortunes.jpg|alt=Hastkaar Yantra based on medieval Rajasthani painting|*ਹਸਤਕਾਰ ਯੰਤਰ*
ਤਸਵੀਰ:Central_courtyard,_Jawahar_Kala_Kendra,_Jaipur,_Rajasthan.jpg|alt=Central courtyard, Jawahar Kala Kendra, Jaipur|ਹਰਿ ਵਿਹੜਾ, ਜਵਾਹਰ ਕਲਾਦੀਪ, ਜੈਪੁਰ
ਤਸਵੀਰ:Ceiling,_Entrance_Foyer,_Jwahar_Kala_Kendra.JPG|alt=Ceiling of entrance foyer at Jawahar Kala Kendra, Jaipur|ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਦੀਪ, ਜੈਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
ਤਸਵੀਰ:Display_Gallery,_Jawahar_Kala_Kendra.JPG|alt=Display Area, Jawahar Kala Kendra, Jaipur|ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ, ਜੈਪੁਰ
ਤਸਵੀਰ:Planet_budha.JPG|alt=Planet Budh
ਤਸਵੀਰ:Planet_chandra.JPG|alt=Planet Chandra
ਤਸਵੀਰ:Planet_ketu.JPG|alt=Planet Ketu|ਗ੍ਰਹਿ ਕੇਤੂ

## ਹਵਾਲੇ
ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ

**ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ** ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਲੋਨੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕੌਂਸਲ (ਐਨਡੀਐਮਸੀ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ 143 ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ 12 ਲੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਗਜ਼ ਤੱਕ ਹਨ।

ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤਿੰਨ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਲਾ ਗਰੁੱਪ, ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਚੇਨ, ਨੂੰ  ਵਿੱਚ ਵੇਚੀ ਗਈ ਸੀ।, ਲਗਭਗ  ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ। ਇਸ ਦਰ 'ਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੀਮਤ  ਨਿਊ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਟਾਊਨ ਸ਼ਿਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਲੋਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਰਾਂ 'ਤੇ, ਲਗਭਗ  ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ", ਸੀਨੀਅਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, " ਲੁਟੀਅਨ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਹੈ।"

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* New Motibagh wikimapia

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼ਿਲਾ ਦੇਵੀ

**ਸ਼ਿਲਾ ਦੇਵੀ** ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਜੈਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਆਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ 1604 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜੈਸੋਰ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ) ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ, ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਦੁਰਗਾਪੁਰ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਸੁਸੰਗਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦਸ਼ਭੁਜਾ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸੁਸੰਗਾ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਮੰਦਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਲਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਆਦਿਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ। ਅਪਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਮੇਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧੋਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਲਾ ਮਾਤਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰੀਲਾ ਹੋਤਾ

**ਰੀਲਾ ਹੋਤਾ** () ਇੱਕ ਓਡੀਸ਼ੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ, ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਯੋਗਾ ਗੁਰੂ, ਬਿਜੋਏਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਬਿਊਰੋਕਰੇਟ ਪੂਰਨਾ ਚੰਦਰਾ ਹੋਤਾ, ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਰੀਲਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਨਾਚ, ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕਡ਼ 
ਰੀਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰ ਹੋਤਾ, ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਤੇ ਬਿਜੋਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਾ ਹੋਤਾ 1962 ਬੈਚ ਦੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਪਰ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਪੀਐੱਸਸੀ ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣੀ। ਹੋਤਾ  ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 'ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅੱਠ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਰੀਮਾ ਸਿੰਘ, ਆਈ. ਆਰ. ਐਸ. ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਡ਼ਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਹੋਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਡਨੀ ਦਿਵਸ

**ਵਿਸ਼ਵ ਗੁਰਦੇ ਦਿਵਸ** (ਡਬਲਿਊ. ਕੇ. ਡੀ.) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਹਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੈ।

ਗੁਰਦੇ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, 66 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 88 ਹੋ ਗਈ। (ਡਬਲਉ.ਕੇ. ਡੀ.)ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਨੇਫਰੋਲੋਜੀ (ਆਈ.ਐਸ.ਐਨ.) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਕਿਡਨੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਜ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਚਿੰਤਾ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ

**ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਬਾਗ਼਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇੜਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੈਲੇਸ, ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ।

ਇਸ ਬਾਗ਼਼ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ 275 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ' ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ' ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਗ਼਼ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਾਰਾਸ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਨਕ ਸ਼ਬਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਕਨਕਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਘਾਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ *ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਓਜੀ ਪਰਿਸਰ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਦਰ, ਝਰਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਲਗਭਗ 275 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਹਰਿਆਲੀ ਭਰੀ ਘਾਟੀ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਸੀ। ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਘਾਟੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਓਜੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਦਰ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਇਮਾਰਤ 
ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਓਜੀ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ 'ਛੱਤਰੀਆਂ', ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ 'ਜਲੀ' ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਝਰਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਵੀ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਬਗੀਚਾ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਝਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਪਰਿਕਰਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਗਰਭ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਮੰਦਰ ਪਰਿਸਰ (ਕੰਪਲੈਕਸ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ 'ਪੰਨੀ' ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘਾਟੀ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮੀ ਹਰੇ ਬਗੀਚੇ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਧਰਬਾਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਮਹੇ (1991) ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਆਮੇਰ ਕਿਲਾ, ਜਲ ਮਹਿਲ
* ਹਾਥੀ ਪਾਰਕ
* ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ
* ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੈਪੁਰ
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਵੂਮੈਨ ਵਕੀਲਜ਼

ਇੰਡੀਆ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਵਕੀਲ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ, ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2007 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਕਟ ਅਧੀਨ, ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਵਕੀਲਜ਼ (ਐਫ. ਆਈ. ਡੀ. ਏ.) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 

## ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ 
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
# ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ।
# ਔਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ।
# ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ, ਹਿੱਤਾਂ, ਵੱਕਾਰ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ, ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ।
# ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।
# ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ।
# ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ।
# ਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਹਿੰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* www.aifwl.com
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ
ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ (1932 ਫ਼ਿਲਮ)

***ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ*** 1932 ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਜੋ ਏ.ਆਰ. ਕਾਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਵਰੀ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ
ਅੰਵਿਤਾ ਅੱਬੀ

**ਅੰਵਿਤਾ ਅੱਬੀ** (ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 1949) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਅੰਵਿਤਾ ਅੱਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
thumb|ਮਹਾਨ ਅੰਡਮਾਨੀ ਜੋੜਾ-ਇੱਕ 1876 ਦੀ ਤਸਵੀਰ 
ਅੱਬੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅੰਡਮਾਨੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949
ਦਾਪੂ ਖ਼ਾਨ

**ਦਾਪੂ ਖ਼ਾਨ** ਗਨਵਾਰੀ ਜਾਟ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਜੋ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ, 2021 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 62 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਝੁਕਿਆ ਯੰਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਖ਼ਾਨ ਫਤਿਹਗਡ਼੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 127 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਭਾਦਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

## ਮੌਤ 
ਮਾਰਚ, 2021 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਦਾਪੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੈਸਲਮੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021