open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ

**ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Professor,** ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ **ਪ੍ਰੋ.** ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ) ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੋਸਟ-ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ 'ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਕਰਦਾ ਹੈ'। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, "ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ" ਇੱਕ ਅਯੋਗ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਫੁੱਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਰਗੇ ਹੇਠਲੇ ਰੈਂਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰਾਂ ਜਾਂ ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਕਸਰ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ, ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ, ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੋਰਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਥੀਸਿਸ ਜਾਂ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ, ਖੋਜ ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜਾਂ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੇਰੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਟਾਫ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਨਤਕ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
[center|thumb|[ਸੁਕਰਾਤ - ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]]

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦੇ
ਮਹਾਵੀਰ ਤਿਆਗੀ

**ਮਹਾਵੀਰ ਤਿਆਗੀ** (1899-1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਦ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਾਰਸ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਏਟਾ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਉਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਜਮ੍ਹਾਂ ਤਨਖਾਹ ਜਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਗੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਚੇਲਾਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1899
ਲੂਈਸ ਕੈਰਲ

**ਚਾਰਲਸ ਲਟਵਿਜ ਡਾਜਸਨ** (; 27 ਜਨਵਰੀ 1832 – 14 ਜਨਵਰੀ 1898), ਕਲਮੀ ਨਾਮ, **ਲੂਈਸ ਕੈਰਲl** (), ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ, ਗਣਿਤਕ, ਨਿਆਏ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। ਏਂਗਲੀਕਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ
ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਨਿਆਸ

***ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਨਿਆਸ *** (***The Light of Asia***) (ਜਰਮਨ: *Die Leuchte Asiens*) ਫਰਾਂਜ ਓਸਟੀਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੁ ਰਾਏ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸਿਤ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਐਡਵਿਨ ਆਰਨੋਲਡ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ *ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਚਾਨਣ* (*The Light of Asia*) (1879) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਫੈਦ ਸ਼ਿਆਮ 1925 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਗੌਤਮ ਦਾ ਲਾਲਨ ਪਾਲਣ, ਸੁਖ ਸਮਰਿਧੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਦੌਲਤ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਭਰੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲਕ ਰਾਹੁਲ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਿਧਾਰਥ ਦਾ ਮਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਬਣਨਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* Silentfilm.org 
* Spicevienna.org , *Prem Sanyas*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ

**ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ** (28 ਦਸੰਬਰ 1921 - 1 ਮਈ 2001) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਰਚੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੂਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।    

## ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਸ: ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੁੰਗਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨੰਦ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਦਮ ਮਲਾਵਈ ਉਪਬੋਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ਼।  

## ਸਿੱਖਿਆ  
ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਇਸੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 1948-49 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੰਬਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਪ੍ਰੋ: ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ 1950 ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ  ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਗਪਗ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 1965 ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ' ਰਸਾਲੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1965 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਨਵਰੀ 1983 ਤੱਕ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਆਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸੀਨੀਅਰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਨੌਕਰੀ ਉਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੋ: ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੁਣਕ ਸੀ। 

## ਸਨਮਾਨ
*ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ
*ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਟਰੱਸਟ (ਢੁੱਡੀਕੇ)
*ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ (ਜਲੰਧਰ)
*ਹਾਸ਼ਮ ਯਾਦਗਾਰੀ ਟਰੱਸਟ, ਜਗਦੇਉ ਕਲਾਂ(ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)
*ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ 
*1981 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 
*1999 ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 
*ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਆਜੀਵਨ ਕਾਲ ਲਈ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 

## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਪਗ 80/82 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਹੈ:-
*ਸੰਖੇਪ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ
*ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਸ਼ਨ
*ਪੰਜ ਦਰਿਆ
* ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਟੀਕ
* ਕਲਾਮ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ
* ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
*ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
*ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ
*ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ
*ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ
* ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰਾਂਮਾਹੇ
*ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ
*ਖ਼ਲੀਲ ਜ਼ਿਬਰਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ
*ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼
*ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼
*ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਿਮਾ ਕੋਸ਼
* ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਸੱਦਾਂ
*ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ
**ਕੋਠੀ ਝਾੜ* 
**ਗੁਰੂ-ਸਰ*
**ਗੁਰੂ ਦਰ*
**ਰਹਿਤਨਾਮੇ*
**ਬਚਨ ਸਾਈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ*
*ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ 
*ਕਲਮ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ 
*ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੇਵ 
*ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ 
*ਦੁਰੁ ਨਾਨਕ ਸਾਗਰ 
*ਪਣ ਦਰਿਆ 
*ਪੰਜਾਬੀ ਝਗੜੇ 
*ਮਹਾਤਮ ਸੰਤਰੋਣ 
*ਬਾਬਾ ਸਾਧੁਜਨ 
*ਸਾਧੂ ਈਸ਼ਰਦਾਸ 
*ਹੀਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ 
*ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ 
*ਸੱਸੀ ਸਦਾ ਰਾਮ 
*ਟੈਗੋਰ ਤ੍ਰਿਬੈਨੀ 
*ਸੋਲਾਂ ਕਲਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਿਟੂਹ ਕੁਰਬਾ 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ
ਕਚੂਰ

**ਕਚੂਰ** ਦਾ ਬੂਟਾ ਹਲਦੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਢਾਈ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ।
## ਲਾਭ
ਕਚੂਰ ਹਲਕਾ, ਕੌੜਾ ਅਤੇ ਗਰਮ ਤਸੀਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੱਤਣ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਈ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਘ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਲਕੋਰੀਏ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਖਰਾਬ, ਉਲਟੀਆਂ ਜਾਂ ਦਸਤ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਅਫ਼ਾਰਾ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ, 
ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਭੋਜਨ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੀ ਕੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੂੰਆਂ ਆਦਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ
ਹਰਬੰਸ ਮੁਖੀਆ

**ਹਰਬੰਸ ਮੁਖੀਆ** (ਜਨਮ 1939), ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਹੈ।
## ਜੀਵਨੀ 
ਹਰਬੰਸ ਮੁਖੀਆ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਿਰੋੜੀ ਮਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ 1958 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਰਟਸ ਦੀ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1969 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਕੇਂਦਰ, ਵਿਖੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰੈਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2004 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ

'ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ'ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ (ਰੇਸ਼ੇ ਯੁਕਤ) ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ'ਚ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲਾਂ, ਅਨਾਜਾਂ ਅਤੇ ਮੇਵਿਆਂ ਦਾ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ 'ਚ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ੇ ਅਰਥਾਤ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ ਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਾ-ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਦੋ ਕਿਸਮਾ ਦੇ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਸਾਡੀ ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਪਾਚਣ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖਾਏ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਣਪਚੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਮਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸਰੋਤ
ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੋਟੀ ਭਾਵੇਂ ਕਣਕ ਦੀ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੁਆਰ ਦੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਛਿਲਕੇ ਫਲ ਜਾਂ ਕੱਚੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਸਤਾ, ਗਿਰੀ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਪਾਚਣ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋੜ ਬਸ 30-35 ਗ੍ਰਾਮ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਦਿਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ ਸਮੇਤ ਚੋਕਰ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਸਲਾਦ ਭਾਵੇਂ ਮੂਲੀ, ਗਾਜਰ, ਸ਼ਲਗਮ ਜਾਂ ਪਿਆਜ਼ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। 
## ਲਾਭ ਅਤੇ ਲੋੜ
*ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਯੁਕਤ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਚਿਕਨਾਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜ਼ੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਕਲਾਸਟ੍ਰੋਲ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
*ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਛਿਲਕੇਦਾਰ ਦਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
*ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਭਰਪੂਰ ਖਾਣਾ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਤੇ ਕਲਾਸਟ੍ਰੋਲ ਨਿਯਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਧੂਮੇਹ ਦਾ ਰੋਗ ਵੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਫਟਕੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਨਿਯਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
*ਸਲਾਦ ਤੋਂ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ਨਾਲੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਿਟਾਮਿਨ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖਣਿਜ ਵੀ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੋਗੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ। 
*ਫਲਾਂ ਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਦੇ ਜੂਸ ਪੀਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਛਿਲਕੇ ਸਮੇਤ ਖਾਓ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦੇ
ਕਾਰਲ ਚਪੇਕ

**ਕਾਰਲ ਚਪੇਕ** () (9 ਜਨਵਰੀ 1890 – 25 ਦਸੰਬਰ 1938) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੈੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗੌਰਵ ਪੂਰਵ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਚਪੇਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਚਣੇਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਮਾਲ, ਅਨੋਖੀ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ।

ਚਪੇਕ ਦਾ ਮਾਨਵਤਾਪੂਰਣ ਦ੍ਰਿਸਟੀਕੋਣ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਡਰਾਮਾ, ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਿਬੰਧ ਆਦਿ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਚਪੇਕ ਬਹੁਤ ਘੁੰਮਿਆ ਫਿਰਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ *ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੱਤਰ*, *ਹਾਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੱਤਰ*, ਆਦਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਅਤਿ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਹਨ। *ਮਾਂ* ਨਾਮਕ ਡਰਾਮਾ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੂਵਾਦਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। *ਮਾਂ* ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨਾਜੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਪਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਲ ਉਪਯੋਗੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਯੋਸੇਫ ਚਪੇਕ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ * ਨਿਊਟਸ ਨਾਲ ਜੰਗ * ਅਤੇ 'ਨਾਟਕ' 'ਆਰਯੂਆਰ' '(*ਰੋਸਮ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਰੋਬੋਟ*) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਗਰਲੇ ਨੇ * ਰੋਬੋਟ * ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤੁਆਰਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਅਮਰੀਕਨ ਵਿਹਾਰਕ ਉਦਾਰਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫਾਸੀਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੈੱਕ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੈੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਐਨ ਰਾਮ

**ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਮ** (ਜਨਮ 4 ਮਈ 1945) ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਕਸਤੂਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਦੱਸ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ 1977 ਦੇ ਬਾਅਦ *ਦ ਹਿੰਦੂ* ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 27 ਜੂਨ 2003 ਤੋਂ 18 ਜਨਵਰੀ 2012 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਸੁਜਾਤਾ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)

***ਸੁਜਾਤਾ*** 1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਅਤੇ ਨੂਤਨ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਸੁਬੋਧ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਛੁਆਛੂਤ ਦੀ ਭੈੜੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਬਾਹਮਣ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਐੱਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਅਤੇ ਗੀਤ ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ 1960 ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ
ਬਾਘਾ
ਬੰਗੀ ਰੁਲਦੂ
ਬੰਗੀ ਦੀਪਾ ਸਿੰਘ
ਬੰਗੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ
ਬੰਗੀ ਰਘੂ
ਬਹਿਮਣ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ
ਬਹਿਮਣ ਕੌਰ ਸਿੰਘ
ਭਾਗੀ ਵਾਂਦਰ
ਭਗਵਾਨਪੁਰਾ
ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਨੌ ਅਬਾਦ
ਫੱਤਾ ਬਾਲੂ
ਗਿਆਨਾ
ਗਾਟਵਾਲੀ
ਗਹਿਲੇਵਾਲਾ
ਗੋਲੇਵਾਲਾ
ਗੁਰੂਸਰ ਜਗਾ
ਜੱਜਲ
ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਜੋਗੇਵਾਲਾ
ਕੈਲੇ ਵਾਂਦਰ
ਕਲਾਲਵਾਲਾ
ਕਣਕਵਾਲ
ਕੌਰੇਆਣਾ
ਕਮਾਲੂ
ਕੋਟ ਬਖਤੂ
ਲਾਲੇਆਣਾ
ਲਹਿਰੀ
ਲੇਲੇਵਾਲਾ
ਮਾਹੀ ਨੰਗਲ
ਮਲਕਾਣਾ
ਮੈਨੂੰਆਨਾ
ਮਾਨਵਾਲਾ
ਮਿਰਜੇਆਣਾ
ਨੰਗਲਾ
ਨਾਥੇਹਾ
ਫ਼ੂਲਾ ਖੜੀ
ਰਿਆ
ਰਾਮਸਰਾ
ਰਾਮਤੀਰਥ ਜਗਾ
ਸੰਗਤ ਖੁਰਦ
ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ
ਸਿੰਗੋ
ਸੁਖਲੱਧੀ
ਤੁੰਗਰਾਲੀ
ਤਰਖਾਣਵਾਲਾ
ਤਿਉਣਾ ਪੁਜਾਰੀਆਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਚੀਆਂ
ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?

***ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ*** ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 1930 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਫੋਕੇ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰ ਕੇ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣਿਆ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖ *ਕਿਰਤੀ*ਲਈ ਲਿਖੇ। ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੰਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਕ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੰਟ ਸਾਂਡਰਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1928 ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, 4 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ  ਬਾਬਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ  ਦੀ ਮੁਲਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਡੱਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਤਦ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ " ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਤੇਰੀ ਹਿਮਾਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਲੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।" 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।  23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਦਮਾਨ ਚੌਕ ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਕ) ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* मैं नास्तिक क्यों हूँ (हिंदी अनुवाद)।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਬਹਿਮਣ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ

**ਬਹਿਮਣ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਬਹਿਮਣ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1815 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 11.67 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜੋਗੇਵਾਲਾ

**ਜੋਗੇਵਾਲਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ  ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

## ਜਨਸੰਖਿਆ 
ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋਗੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ 421 ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (ਭਾਵ 6 ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ) 64.38% ਹੈ।
ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)

***ਪਰਿਣੀਤਾ*** 1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।
## ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ 
* ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ - ਸ਼ੇਖਰ ਰਾਏ
* ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ - ਲਲਿਤਾ
 
## ਨਾਮਾਂਕਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ 
### ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ
* 1955 - ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ
* 1955 - ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਬਿਮਲ ਰਾਏ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸੁਖਲੱਧੀ

**ਸੁਖਲੱਧੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।  ਇਹ ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਲੱਧੀ
## ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 800 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖਲਾਦੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 2,688 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ 1,420 ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,268 ਹੈ। ਸੁਖਲੱਧੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 53.31% ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 59.23% ਮਰਦ ਅਤੇ 46.69% ਔਰਤਾਂ ਸਾਖਰ ਹਨ। ਸੁਖਲੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 520 ਘਰ ਹਨ।

## ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ 
ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੁਖਲੱਦੀ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਦੂਰੀ ਬੰਗੀ ਰਘੂ 1.8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਬਾਘਾ 4.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਬੰਗੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ 4.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਬੰਗੀ ਦੀਪਾ ਸਿੰਘ 4.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਬੰਗੀ ਰੁਲਦੂ 5.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਕਿਸਨਗੜ੍ਹ ਉਰਫ ਮਾਨਵਾਲਾ 6.0 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਬਖਮਣ 73 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਾਹੀ ਨੰਗਲ 10.3  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਲਲੇਆਣਾ 10.4  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਫੁੱਲੋ ਖਾਰੀ 10.8  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਸੀਬਪੁਰਾ 11.8  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਕਣਕਵਾਲ 11.8  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਲਕਾਣਾ 13.6  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਬਹਿਮਣ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ 21.1  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ 23.6  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਰਾਮਤੀਰਥ ਜਗਾ 23.9  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਗਹਿਲੇਵਾਲਾ 24.8  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਲਹਿਰੀ 26.7  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜੰਜਲ 14  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਰਾਮਸਰਾ 8.4  ਕਿਲੋਮੀਟਰ। 

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Information wall of Mahavir Mandir, Sukhladhi.jpg|ਪਿੰਡ ਸੁਖਲੱਧੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਬਾਹਰ ਉੱਕਰਿਆ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
ਤਸਵੀਰ:Government Primary Smart School, Sukhladhi.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਮਾਰਟ ਸਕੂਲ, ਸੁਖਲੱਧੀ
ਤਸਵੀਰ:Bus Stant Sukhladhi.jpg|ਪਿੰਡ ਸੁਖਲੱਧੀ ਦਾ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ
ਤਸਵੀਰ:Mahavir Mandir Sukhladhi.jpg|ਡੇਰਾ ਪਿੰਡ ਸੁਖਲੱਧੀ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕੋਟ ਬਖਤੂ
* ਰਾਮਸਰਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ

**ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ**, ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਜੱਟ ਸਿੱਧੂ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।

## ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
## ਗੈਲਰੀ 

File:Photograph of Gurdwara Siropao Sahib in Nabha state, where historical Sikh relics and artefacts were kept for safe-keeping, published in Mahan Kosh (1930), ca.1920's.jpg|ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿਰੋਪਾਓ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1930),  1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।
File:Photograph of the Hira Mahal building in Nabha state, published in Mahan Kosh (1930), ca.1920's.jpg|ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1930),  1920 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।
File:Imperial India; an artist's journals (1879) (14597378638).jpg|*ਸਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ*, ਨਾਭਾ ਦਾ ਰਾਜਾ
File:Photograph of Giani Gian Singh with Maharaja Ripudaman Singh of Nabha State and the child Pratap Singh of Nabha State, ca.1919–21.jpg|ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੋਟੋ, ca.1920-21
File:Genealogical pedigree (family-tree) of the ruling family of Nabha State, Punjab, revised pedigree-table (1940).jpg|ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ (ਪਰਿਵਾਰ-ਰੁੱਖ), ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ-ਸਾਰਣੀ (1940)

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਕੋ
* ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ
* ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ
* ਭਦੌੜ
* ਮਲੌਦ
* ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ

## ਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ
ਮਨੀਰਤਨਮ

**ਗੋਪਾਲ ਰਤਨਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ **(ਜਨਮ 2 ਜੂਨ 1956) ਆਮ ਮਸ਼ਹੂਰ **ਮਣੀਰਤਨਮ**, ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸਕਰੀਨ-ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਤਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
1956 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਮਨੀ ਰਤਨਮ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਲਮ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਐਸਜੀ ਰਤਨਮ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿਤਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਵੀਨਸ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਾਚਾ, 'ਵੀਨਸ' ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਬੰਬਈ ਕਾ ਬਾਬੂ

***ਬੰਬਈ ਕਾ ਬਾਬੂ*** 1960 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਜ ਖੋਸਲਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਚਿੱਤਰਾ ਸੇਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ
ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ

in Urdu Language printed in 1289 Hijri(1868 AD) in India]]
**ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ** ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਯੂਨਾਨੀ ਜਾਂ ਹਿਕਮਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ-ਤਿੱਬ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਯੂਨਾਨੀ-ਤਿੱਬ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਓਨੀਅਨ ਦਾ ਅਰਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਗਰੀਕ ਜਾਂ ਯੂਨਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਵਾਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਦਾ ਟਿਕਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ
ਟੋਡਰਪੁਰ

**ਟੋਡਰਪੁਰ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਟੋਡਰਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ)
* ਟੋਡਰਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ)
* ਟੋਡਰਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ)
ਮੀਆਂ

**ਮੀਆਂ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
## ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
* ਮੀਆਂ ਲੋਕ, ਪਾਪੁਆ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ
## ਸਥਾਨ
* ਮੀਆਂ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ
* ਮੀਆਂ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ
* ਮੀਆਂਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ
* ਮੀਆਂਵਾਲ ਖੇੜਾ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ
* ਮੀਆਂਵਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
ਸਿੰਗੋ

**ਸਿੰਗੋ**, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ **ਸੀਂਗੋ** ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗੋ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3,304 ਸੀ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 14.19 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਵਸਤਰਬੋਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ

ਉਮਿਓ ਦੇ ਗੈਮੀਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ **ਵਸਤਰਬੋਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ** ਵਸਤਰਬੋਟਨ ਕਾਊਂਟੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇੱਕ ਕਾਊਂਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਵੈਸਟਰਬਾਟਨ ਕਾਉਂਟੀ ਪੁਰਾਖੋਜ ਸੁਸਾਇਟੀ ਜਨਵਰੀ 1886 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੱਭਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦੱਖਣੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 25 ਜੂਨ 1888 ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਈਆਂ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ
* ਵਸਤਰਬੋਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੀਡਨ
ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ

**ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ** ਜਾਂ **ਵਿਚਾਰਵਾਦ** (Idealism) ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੇਕਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚਾਰ (Idea) ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ (Consciousness) ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਾਰਤੱਤ ਪਦਾਰਥ (Matter) ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦਾ ਵਿਪਰੀਤ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਕ-ਅਭੌਤਿਕ ਦੇ ਮੁੱਢਲਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇ ਦੁਜੈਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਿਮਿਤਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਜੜਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਹਸਮਈ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸੰਸ਼ਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਗਿਆਇਵਾਦ ਦੀ ਤਰਫ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਚਾਰ—ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ—ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਗਿਟਾਰਜ਼ - ਅਜਾਇਬ ਘਰ

**ਗਿਟਾਰਜ਼ - ਅਜਾਇਬ ਘਰ** ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਕਸਬੇ ਉਮੇਓ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2014 ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
ਸੇਂਟ ਸਾਈਮਨ

**ਕਲੋਦ ਹੈਨਰੀ ਦ ਰੂਵਰੇ, ਕੋਮਤੇ ਦ ਸੇਂਟ ਸਾਈਮਨ**, ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ **ਹੈਨਰੀ ਦ ਸੇਂਟ ਸਾਈਮਨ** (17 ਅਕਤੂਬਰ 1760 – 19 ਮਈ 1825) ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮੁਢਲਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਨੂੰ; ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਟੋਪੀਆਈ ਸਮਾਜਵਾਦੀ
ਬੁਰਸ਼

**ਬੁਰਸ਼** ਇੱਕ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫਾਈ, ਸਜਾਵਟ, ਸਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਰਸ਼ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁੰਦੀ ਹੌ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਾਲ, ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਤਾਰਾਂ ਜੜ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਦ
ਪਾਲੀਮਰ

**ਪਾਲੀਮਰ**  ਜਾਂ ਬਹੁਲਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੂਖਮ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਵੱਡਾ ਅਣੂ ਜਾਂ ਮੈਕਰੋ ਮਾਲੀਕਿਊਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਲ ਉਪ-ਇਕਾਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇ ਪਾਲੀਮਰੀਕਰਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਾਲੀਮਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਰਤਕ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਇਕਾਈਆਂ ਯਾਨੀ ਮੋਨੋਮਰ ਯੋਜਕੀ ਬੰਧਨ (ਕੋਵੈਲੇਂਟ ਬਾਂਡ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਲੂਲੋਜ, ਲੱਕੜੀ, ਰੇਸ਼ਮ, ਤਵਚਾ, ਰਬੜ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਲੀਮਰ ਹਨ। ਇਹ ਖੁੱਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀਇਥੀਲੀਨ, ਟੇਫਲਾਨ, ਪਾਲੀ ਵਿਨਾਇਲ ਕਲੋਰਾਈਡ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਲੀਮਰ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ

ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ]] 
ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਤਹਿਤ **ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ**ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ "[ਸੰਗਮ]" ਹੈ। ਸੰਗਮ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਅਲਾਹਾਬਾਦ
 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ]]
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਧਿੰਗੜ

**ਧਿੰਗੜ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਧਿੰਗੜ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ)
* ਧਿੰਗੜ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ)
ਸੋਮਨਾਥ ਲਾਹਿਰੀ

**ਸੋਮਨਾਥ ਲਹਿਰੀ** (1901–1984) ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਰੋਨੇਨ ਸੇਨ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਲਕੱਤਾ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ।, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਕਮੇਟੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਗਰੁੱਪ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ 1933 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1938 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮਿਆਦ ਲਈ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸੋਮਨਾਥ ਲਹਿਰੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪਾਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਇਸਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਘਰ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਟੁਕੜਾ ਨਾ ਖਰੀਦਿਆ, ਬੈੰਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਰੁਪਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਸੋਮਨਾਥ ਲਹਿਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰੀਬ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, ਸੋਨਾਲੀ ਹੈ। ਸੋਨਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਬੀਰ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁਨ ਹਨ। 1984 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984
ਫਲੋਰੀਸੈਂਟ ਲੈਂਪ

]]
**ਫਲੋਰੀਸੈਂਟ ਲੈਂਪ** ਇੱਕ ਗੈਸ - ਡਿਸਚਾਰਜ ਲੈਂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰੇ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪ ਨੂੰ ਐਕਸਾਈਟ (excite) ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲਈ ਕਰੰਟ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਬੱਲਬ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਬਿਜਲੀ ਖਰਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਆਵਰਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਹੇਮਾ ਉਪਾਧਿਆਏ

**ਹੇਮਾ ਉਪਾਧਿਆਏ** (18 ਮਈ 1972 - 13 ਦਸੰਬਰ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1972 ਵਿੱਚ ਬੜੌਦਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1998 ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਪਾਧਿਆਏ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼

**ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼** ਜਾਂ ਏਮਸ (AIIMS) ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਜਨਤਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਮ ਏਮਸ ਸੰਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲਾ 1952 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ 1956 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਨਿਯਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸ‍ਥਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ‍ਵਾਸ‍ਥ‍ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼‍ਟਤਾ ਨੂੰ ਪੋਸਣ ਦੇਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਏਮਸ ਚੌਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਿੰਗ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਚੁਰਾਹਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਅਰਵਿੰਦ ਮਾਰਗ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
## ਏਮਸ ਸੰਸਥਾਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ
ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ

**ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ** (29 ਫਰਵਰੀ 1896 – 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1995) (ਗੁਜਰਾਤੀ: મોરારજી રણછોડજી દેસાઈ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ (1977 ਤੋਂ 79) ਸਨ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਨਮਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1896
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ

**ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਦ 28 ਜੁਲਾਈ 1979 ਤੋਂ 14 ਜਨਵਰੀ 1980 ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨੂਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਆਪ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਗਾਜ਼ਿਆਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ 23ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਕਿਸਾਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1987
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ
ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਭੀਖੀ
ਅਕਲੀਆ
ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਕਲਾਂ
ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਖੁਰਦ
ਅਨੂਪਗੜ
ਅਤਲਾ ਕਲਾਂ
ਅਤਲਾ ਖੁਰਦ
ਬੱਪੀਆਣਾ
ਭੁਪਾਲ
ਬੀਰ ਖੁਰਦ
ਬੁਰਜ ਝੱਬਰ
ਢੈਪਈ
ਧਲੇਵਾਂ
ਗੁੜਥੜੀ
ਹੀਰੋ ਕਲਾਂ
ਹੋਡਲਾ ਕਲਾਂ
ਜੱਸੜਵਾਲਾ
ਜੋਗਾ
ਖੀਵਾ ਦਿਆਲੂ ਵਾਲਾ
ਖੀਵਾ ਕਲਾਂ
ਖੀਵਾ ਖੁਰਦ
ਕਿਸ਼ਨਗੜ ਫਰਮਾਹੀ
ਕੋਟੜਾ
ਮਾਖਾ ਚਹਿਲਾਂ
ਮੱਤੀ
ਮੌਜੋ ਕਲਾਂ
ਮੌਜੋ ਖੁਰਦ
ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਮੂਲਾ ਸਿਘ ਵਾਲਾ
ਫਫੜੇ ਭਾਈਕੇ
ਰੱਲਾ
ਰੜ
ਸਮਾਉ

## ਬੁਢਲਾਡਾ
ਅਚਾਨਕ
ਅਹਿਮਦ ਪੁਰ
ਅਕਬਰਪੁਰ ਖੁਡਾਲ
ਅੱਕਾਂਵਾਲੀ
ਆਲਮਪੁਰ ਬੋਦਲਾ
ਆਲਮਪੁਰ ਮੰਦਰਾਂ
ਆਂਡਿਆਵਾਲੀ
ਬੱਛੋਆਣਾ
ਬਹਾਦਰਪੁਰ
ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ
ਬਰੇ
ਭਾਦੜਾ
ਭਖੜਿਆਲ
ਭਾਵਾ
ਬੁਢਲਾਡਾ ਪਿੰਡ
ਬੀਰੇਵਾਲਾ ਡੋਗਰ
ਬੀਰੋਕੇ ਕਲਾਂ
ਬੀਰੋਕੇ ਖੁਰਦ
ਬੋਹਾ
ਬੋੜਾਵਾਲ
ਚੱਕ ਭਾਈਕੇ
ਚੱਕ ਅਲੀਸ਼ੇਰ
ਦਰੀਆਪੁਰ
ਦਾਤੇਵਾਸ
ਧਰਮਪੁਰਾ
ਦਿਆਲ ਪੁਰਾ
ਦੋਦੜਾ
ਫਰੀਦਕੇ
ਗਾਮੀਵਾਲਾ
ਗੰਡੂ ਕਲਾਂ
ਗੰਡੂ ਖੁਰਦ
ਗੋਬਿੰਦਪੁਰਾ
ਗੋਰਖਨਾਥ
ਗੁੜੱਦੀ
ਗੁਰਨੇ ਕਲਾਂ
ਗੁਰਨੇ ਖੁਰਦ
ਹਾਕਮ ਵਾਲਾ
ਹਸਨਪੁਰ
ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ
ਜਲਵੇੜਾ
ਜੋਈਆਂ
ਜੁਗਲਾਣ
ਕਾਹਨਗੜ
ਕਲੀਪੁਰ
ਕਣਕਵਾਲ ਚਹਿਲਾਂ
ਕਾਸਮਪੁਰ ਛੀਨਾ
ਖਤਰੀਵਾਲਾ
ਖੀਵਾ ਮੀਹਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਖੁਡਾਲ ਕਲਾਂ
ਕਿਸ਼ਨਗੜ ਸੇਢਾ ਸਿੰਘ
ਕੁਲਾਣਾ
ਕੁਲਹਿਰੀ
ਕੁਲਰੀਆ
ਲੱਖੀਵਾਲਾ
ਲਖਮੀਰਵਾਲਾ(ਮਾਨਸਾ)
ਮਘਾਣੀਆਂ
ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਮਲਕੋ
ਮਲਕਪੁਰ ਭੀਮੜਾ
ਮੰਡਾਲੀ
ਮੰਡੇਰ
ਫੁਲੂਵਾਲਾ ਡੋਡ
ਫੁਲੂਵਾਲਾ ਡੋਗਰਾ
ਪਿੱਪਲੀਆਂ
ਰੱਲੀ
ਰਾਮਗੜ
ਰਾਮਗੜ ਸ਼ਾਰਪੁਰੀਆ
ਰਾਮਨਗਰ ਭੱਠਲ
ਰਾਮਪੁਰ ਮੰਦਰ
ਰੰਘੜਿਆਲ
ਰਿਉਂਦ ਕਲਾਂ
ਰਿਉਂਦ ਖੁਰਦ
ਸੈਦੇ ਵਾਲਾ
ਸੰਧਲੀ
ਸੰਘਰੇੜੀ
ਸਸਪਾਲੀ
ਸਤੀਕੇ
ਸ਼ੇਖਪੁਰ ਖੁਡਾਲ
ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ
ਸਿਰਸੀਵਾਲਾ
ਟਾਹਲੀਆਂ
ਤਾਲਬਵਾਲਾ
ਟੋਡਰਪੁਰ
ਉਡਤ ਸੈਦੇ ਵਾਲਾ

## ਝੁਨੀਰ
ਬਾਜੇਵਾਲਾ
ਬਣਾਂਵਾਲਾ
ਬਹਿਣੀਵਾਲ
ਭਲਾਈਕੇ
ਭੰਮੇ ਕਲਾਂ
ਭੰਮੇ ਖੁਰਦ
ਬੀਰੇ ਵਾਲਾ ਜੱਟਾਂ
ਬੁਰਜ ਭਲਾਈਕੇ
ਚਚੋਹਰ
ਚੈਨੇ ਵਾਲਾ
ਚਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ
ਛਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ
ਦਲੇਲ ਵਾਲਾ
ਦਲੀਏ ਵਾਲੀ
ਦਾਨੇਵਾਲਾ
ਦਸੌਂਦੀਆ
ਧਿੰਗੜ
ਫਤਿਹ ਪੁਰ
ਘੁੱਦੂਵਾਲਾ
ਘੁਰਕਣੀ
ਜੌੜਕੀਆਂ
ਝੇਰਿਆਂਵਾਲੀ
ਝੁਨੀਰ
ਖਿਆਲੀ ਚਹਿਲਾਂਵਾਲੀ
ਕੋਰਵਾਲਾ
ਕੋਟ ਧਰਮੂ
ਲਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ
ਮਾਖਾ
ਮਾਖੇ ਵਾਲਾ
ਮੀਆਂ
ਮੋਢਾ
ਮੋਫਰ
ਨੰਦਗੜ੍ਹ
ਪੇਰੋਂ
ਰਾਏਪੁਰ
ਰਾਮਾਨੰਦੀ
ਸਾਹਨੇਵਾਲੀ
ਤਲਵੰਡੀ ਅਕਲੀਆ
ਟਾਂਡੀਆਂ
ਉੱਡਤ ਭਗਤ ਰਾਮ
ਉੱਲਕ

## ਮਾਨਸਾ
ਮਾਨ ਅਸਪਾਲ
ਬਰਨਾਲਾ
ਭਾਈਦੇਸਾ
ਭੈਣੀ ਬਾਘਾ
ਬੁਰਜ ਢਿੱਲਵਾਂ
ਬੁਰਜ ਹਰੀਕੇ
ਬੁਰਜ ਰਾਠੀ
ਚਕੇਰੀਆਂ
ਦਲੇਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਡੇਲੂਆਣਾ
ਦੂਲੋਵਾਲ
ਗਾਗੋਵਾਲ
ਗੇਹਲੇ
ਘਰਾਂਗਣਾ
ਹੀਰੇ ਵਾਲਾ
ਜਵਾਹਰਕੇ
ਕੱਲੋ
ਕਰਮਗੜ ਔਤਾਂਵਾਲੀ
ਖਾਰਾ
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਖਿਆਲਾ ਕਲਾਂ
ਖਿਆਲਾ ਖੁਰਦ
ਖਿੱਲਣ
ਖੋਖਰ ਕਲਾਂ
ਖੋਖਰ ਖੁਰਦ
ਕੋਟ ਲੱਲੂ
ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ
ਮਾਨਬੀਬੜੀਆਂ
ਮਲਕਪੁਰ ਖਿਆਲਾ
ਮਾਨਸਾ ਖੁਰਦ
ਮੌਜੀਆ
ਮੂਸਾ
ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ
ਨੰਗਲ ਖੁਰਦ
ਨਰਿੰਦਰ ਪੁਰਾ
ਰਮਦਿੱਤੇ ਵਾਲਾ
ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਸਹਾਰਨਾ
ਤਾਮਕੋਟ
ਠੂਠਿਆਂ ਵਾਲੀ
ਉੱਭਾ

## ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ
ਆਦਮਕੇ
ਆਹਲੂਪੁਰ
ਆਲੀਕੇ
ਬਰਨ
ਭਗਵਾਨਪੁਰ ਹੀਂਗਣਾ
ਭੱਲਣਵਾੜਾ
ਭੂੰਦੜ
ਚੋਟੀਆਂ
ਚੂਹੜੀਆ
ਧਿੰਗਾਣਾ
ਫੱਤਾ ਮਾਲੋਕਾ
ਹੀਰਕੇ
ਜਗਤਗੜ੍ਹ ਬਾਂਦਰਾ
ਜਟਾਣਾ ਕਲਾਂ
ਜਟਾਣਾ ਖੁਰਦ
ਝੰਡਾ ਕਲਾਂ
ਝੰਡਾ ਖੁਰਦ
ਝੰਡੂਕੇ
ਕਾਹਨੇਵਾਲਾ
ਕਰੰਡੀ
ਕਲੀਪੁਰ ਡੁੰਮ
ਕੌੜੀਵਾੜਾ
ਖੈਰਾ ਕਲਾਂ
ਖੈਰਾ ਖੁਰਦ
ਕੋਟੜਾ
ਕੁਸਲਾ
ਲੋਹਗੜ੍ਹ
ਮਾਨਖੇੜਾ
ਮੀਰਪੁਰ ਕਲਾਂ
ਮੀਰਪੁਰ ਖੁਰਦ
ਨਾਹਰਾਂ
ਫੂਸ ਮੰਡੀ(ਮਾਨਸਾ)
ਰਾਜਰਾਣਾ
ਰਣਜੀਤ ਗੜ ਬਾਂਦਰਾਂ
ਰੋੜਕੀ
ਸਾਧੂਵਾਲਾ
ਸੰਘਾ
ਸਰਦੂਲੇਵਾਲਾ
ਟਿੱਬੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਚੀਆਂ
ਕੇਕੀ ਐਨ ਦਾਰੂਵਾਲਾ

**ਕੇਕੀ ਐਨ ਦਾਰੂਵਾਲਾ** (ਜਨਮ 1937) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 12 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ "For Pepper and Christ" 2009 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਕੇਕੀ ਨਸੇਰਸਨਜੀ ਦਾਰੂਵਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਨ ਸੀ ਦਾਰੂਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੂਨਾਗੜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮਪੁਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।

ਉਸਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਾਲ (1980-81) ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਾਊਸ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਇਆ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਹ 1958 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਸਰਵਿਸ (ਆਈਪੀਐਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤਕ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਡਾ: ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਝਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ *ਦ ਡਾਂਸ ਆਫ਼ ਦ ਪੀਕੌਕ*ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਹਨ।
ਉਸਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਸ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: "ਸੰਗਠਨ (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ) ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਚਿੰਤਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਾਰੂਵਾਲਾਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਦਾਰੂਵਾਲਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਐਵਾਰਡ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।" " ਉਸਨੂੰ 1987 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕਵਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਨਿਸਿਮ ਇਜ਼ੇਕੀਏਲ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਦਾਰੂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ"।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਸੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ
ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ** (4 ਮਾਰਚ 1883 – 12 ਦਸੰਬਰ 1942),ਬਾਅਦ ਨੂੰ **ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ** ਅਤੇ **ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ** ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੇ ਗਏ, 1911 ਤੋਂ 1923 ਤੱਕ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਹੇ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣ ਗਏ।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 1883 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੋਸ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਹਿੱਤ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਕਾਲ਼ੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਬੰਧੀ ‘ਅਰਦਾਸ ਦਿਨ’ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦੋਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਜ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਜੱਜ ਨੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ (ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ, 1923) ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਅਪਣੀ ਰੀਪੋਰਟ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਟ ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਕਸੌਲੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ 5 ਜੂਨ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਕਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਕਿ ਰੀਪੋਰਟ ਨੂੰ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤਖ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਕਸੌਲੀ ਤੋਂ ਮੁੜਨ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਬਹੁਤ ਚਾਲਾਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 7 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਤਖ਼ਤ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਲਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਿੰਚਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਭੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਝਗੜੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਨਾਭਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ‘ਬੀਮਾਰ’ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤ
ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ

**ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ, ਬਠਿੰਡਾ
* ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ, ਮਾਨਸਾ
* ਕੋਟਲੀ ਕਲਾਂ, ਨੋਸ਼ਹਿਰ
ਦੇਹਰਾ

, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਫੋਟੋਆਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ]]
**ਦੇਹਰਾ** ਜਾਂ **ਮਕਬਰਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:**mausoleum**) (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮਗਾਹ ਯਾਦਮਾਨੀ: آرامگاه یادمانی) ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਸਮਾਰਕ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਰਵਾਜ਼ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਬਣੇ ਹਨ।
ਭੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ

**ਭੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** () ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਆਰਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਿਲਾ ਸ਼ਾਹਾਬਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਰੋਹਤਾਸ ਨਾਮਕ ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਪਤੌੜ

**ਪਤੌੜ** ਜਾਂ **ਪਕੌੜਾ** ( *pakoṛā*;  *pakodā*;  *pakoṛā*;  *pakauṛā*;  *pakodā*;  *bajji* *pakkoda or pakkora*;  *pakōḍī*) ਤਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਪਤੌੜ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਪਕੌੜਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਆਮ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਕਵਾਨ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ

File:Pakoramumbai.jpg|ਪਕੌੜੇ ਬੇਸਨ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਤਲੇ ਹੋਏ।
File:Pakora (6005558506).jpg|ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਵਾਲੇ ਪਕੌੜੇ।
File:Taste of the Himalayas at farmers market - May 2018 - Stierch 07.jpg|ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਪਕੌੜੇ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸੇ ਹੋਏ।
File:Chicken pakora in Jätkäsaari.jpg|ਚਿਕਨ ਪਕੌੜੇ
File:19th June 2015 Pakora.jpg|ਪਾਲਕ ਪਕੌੜੇ ਦਾ ਕਲੋਜ਼-ਅੱਪ
File:Aesthetic Pakoda.jpg|ਪਿਆਜ਼ ਪਕੌੜੇ
File:Bread Pakoda 1.jpg|ਬੇਸਨ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕੀਤੇ ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਬਰੈੱਡ ਪਕੌੜਾ।
File:Pakoras in Jaipur.jpg|ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੇ ਪਕੌੜੇ
File:Food-Chicken-Pakoda.jpg|ਚਿਕਨ ਪਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ
File:Kadhipakora Rayagada Odisha 0017.jpg|'ਕੜ੍ਹੀ ਪਕੌੜੇ' ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਕੌੜੇ, ਇੱਕ ਦਹੀਂ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੜ੍ਹੀ ਜੋ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
File:Palak Pakoras.jpg|ਪਾਲਕ ਪੌਕੜਾ
File:Kadhi Pakora.jpg|*ਕੜ੍ਹੀ ਪਕੌੜੇ*: ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਦਹੀਂ ਦੀ ਗਰੇਵੀ ਵਿੱਚ ਪਕੌੜੇ ਚੌਲਾਂ ਜਾਂ ਰੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰੋਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਨੈਕ
ਭੂੰਦੜ

**ਭੂੰਦੜ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਭੂੰਦੜ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ)
* ਭੂੰਦੜ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ)
* ਭੂੰਦੜ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ)
ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਖੁਰਦ

**ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਖੁਰਦ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਭੀਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਖੁਰਦ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1343 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 5.01 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਵਕਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ

**ਵਕਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤੰ** ਅਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਰਚਿਆ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕੁੰਤਕ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਿੰਦ (ਜਾਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਆਤਮਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਕਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਹੋਰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੌਢ ਅਤੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਵਦੈਗਧਿਅਭੰਗੀਭਣਿਤੀ (वदैग्ध्यभंगीभणिति), ਅਰਥਾਤ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਯੋਗ।

## **ਕੁੰਤਕ** 
  ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਪ੍ਦਾ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ।

ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:

"ਆਮ ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਥਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਿਤ੍ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ ਸ਼ੈਲੀ  ਹੀ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੈ।"

ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੂੰ 'ਕੁੰਨਤਕ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।  ਰਾਜਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਸੀ। ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਨਵੀਨ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਪ੍ਸਿੱਧੀ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੇ ਉਪਲੱਬਧ ਅੰਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਰਥਾਤ ਸੂਖਮ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ੈਲੀ  ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਨੁਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ।

## ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ 
ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਚਾਰ ਉਨਮੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਰਿਕਾ, ਵਿ੍ੱਤੀ ਉਦਾਹਰਣ - ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ'ਚ ਰਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਪੈਂਹਟ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਕੁਝ ਕੁੰਤਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੂਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਚੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਡਾ. ਪੀ.ਵੀ.ਕਾਣੇ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਕੁੰਤਕ ਰਚਿਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਝ  ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਵਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਚੋ ਉੱਧਿ੍ਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਵਿਸ਼ੈ- ਵਸਤੂ: 
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਚਾਰ ਉਨਮੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ -

ਉਨਮੇਸ਼ -1: ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੰਜ਼ਾ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਯੋਜਨ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ, ਕਾਵਿ-ਲਕਸ਼ਣ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੇ ਪ੍ਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਓਜ, ਪ੍ਸਾਦ, ਮਾਧੁਰਯ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ।

ਉਨਮੇਸ਼-2: ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ - ਵਰਣਵਿਨਿਆਸਵਕ੍ਤਾ, ਪਦਪੂਰਵਾਰਧਵਕ੍ਤਾ, ਪਦਰਾਰਧਵਕ੍ਤਾ - ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਉਨਮੇਸ਼-3: ਇਸ ਵਿੱਚ ਛਿਆਲੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭੇਦ ਵਾਕਵੈਚਿਤਰਯਵਕ੍ਤਾ ਦਾ ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ, ਵਸਤੂਵਕ੍ਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ।

ਉਨਮੇਸ਼ -4: ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ-ਛੇਵੇਂ-ਪ੍ਕਰਣਵਕ੍ਤਾ, ਪ੍ਬੰਧਵਕ੍ਤਾ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਭੇਦ -ਉਪਭੇਦਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਜਗਾ ਰਾਮਤੀਰਥ

**ਰਾਮਤੀਰਥ ਜਗਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਰਾਮਤੀਰਥ ਜਗਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 6212 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 29.86 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ

**ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੁਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕੋਡ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਕੋਡ 039854 ਹੈ। ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੁਨਾਮ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸੁਨਾਮ (ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦਫ਼ਤਰ) ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2009 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 745.6 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 3,029 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ 1,599 ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,430 ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰ 1,000 ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 894 ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ। ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 53.62% ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 59.60% ਮਰਦ ਅਤੇ 46.92% ਔਰਤਾਂ ਸਾਖਰ ਹਨ। ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 584 ਘਰ ਹਨ। ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 148028 ਹੈ।

ਸੁਨਾਮ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

## **ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ** 
* **ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ-** ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1890 ਨੂੰ  ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਜਖੇਪਲ ਦੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

**ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ**

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ

**ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ** ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੁਢਲਾਡਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਸਬਾ ਬੋਹਾ ਤੋਂ ਬਰੇਟਾ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬੁਢਲਾਡਾ (ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦਫ਼ਤਰ) ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦਾ ਪਿੰਡ ਕੋਡ 036019 ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕੁੱਲ 804 ਹੈਕਟੇਅਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪਿੰਨਕੋਡ 151503 ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਬੁਢਲਾਡਾ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 2,155 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,121 ਮਰਦ ਅਤੇ 1,034 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਮਰਦਾਂ 922 ਔਰਤਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 436 ਘਰ ਹਨ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਹ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਬਾਦ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਚਹਿਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢਾਬ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਏਥੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਕਾਜ਼ੀਵਾਲਾ, ਚੱਕ ਥੰਮਣ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਰਹੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢਾਬ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੱਕ ਥੰਮਣ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਹਿਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਖੋਸਾ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਕੇ ਏਥੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਸੰਧੂ ਲਹੌਰੀਏ ਪਰਿਵਾਰ ਏਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ (ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ) ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਏਥੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸਬਾ ਬੋਹਾ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਥੇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਿੱਥਾਂ ਜਰੂਰ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਭਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।

## ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ 
ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੋਲਰ ਊਰਜਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਿੰਨੂ, ਅਮਰੂਦ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵੀ ਹਨ। ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

## ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਹਾ ਕਸਬਾ ਅਤੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਮਘਾਣੀਆਂ, ਸੈਦੇਵਾਲਾ, ਗਾਮੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੰਢੂ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

## ਪਿੰਡ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ 
* ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਹਿਬ
* ਉਦਾਸੀਨ ਆਸ਼ਰਮ
* ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਤਨ ਖ਼ਾਨਗਾਹਾਂ
* ਸਮਾਧ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਚੰਨਣ ਦਾਸ 
* ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਮੀਕ ਮੰਦਰ
* ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Gurduara Singh Sabha Sahib, Sherkhan Wala.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Gurduara Singh Sabha Sahib, Sherkhan Wala 1.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Gurduara Singh Sabha Sahib, Sherkhan Wala 2.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Udasin Ashram, Sherkhan Wala.jpg|ਉਦਾਸੀਨ ਆਸ਼ਰਮ, ਸ਼ੇਰਖਾਂ ਵਾਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Samadh Sant Baba Channan Das Ji 1.jpg|ਸਮਾਧ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਚੰਨਣ ਦਾਸ
ਤਸਵੀਰ:Samadh Sant Baba Channan Das Ji.jpg|ਸਮਾਧ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਚੰਂਨਣ ਦਾਸ

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜੌੜਕੀਆਂ

**ਜੌੜਕੀਆਂ**, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 2591 ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਐਫ.ਐੱਸ.ਡੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਡੇਲੂਆਣਾ

**ਡੇਲੂਆਣਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮਾਨਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਡੇਲੂਆਣਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1607ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 7.83 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀਟਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਪੰਚ (2018 ਤੋਂ 2023)ਤੱਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੈ।

ਇਹ ਪਿੰਡ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ 15&nbsp;km ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਮਾਨਸਾ- ਮੋਫਰ ਰੋਡ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬੋਹਾ- ਬੁਢਲਾਡਾ ਤੋਂ 17&nbsp;km ਅਤੇ ਝੁਨੀਰ ਤੋਂ 16&nbsp;km ਦੂਰ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ (ਡਾ.ਨਗਿੰਦਰ ਕਾਲਜ) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਤੋਂ 4.5&nbsp;km ਦੂਰ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸੀਤੋ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ (ਕੋਟ ਧਰਮੂ) ਤੋਂ 5&nbsp;km ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਦਲੇਲ ਵਾਲਾ) ਤੋਂ 5&nbsp;km ਦੂਰ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਧਰਮੂ, ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਹੀਰੇਵਾਲਾ, ਸਹਾਰਨਾ, ਅੱਕਾਂਵਾਲੀ ਹਨ।

## ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ (1 ਤੋਂ 5) ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ (6 ਤੋਂ 8)ਵੀਂ ਤੱਕ ਹੈ। 8ਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡ ਅੱਕਾਂਵਾਲੀ ਜਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸੀ ਸੀਤਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ, ਫੌਜੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਆਹਲੂਪੁਰ

**ਆਹਲੂਪੁਰ** ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਪੁਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 5291 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 16.1 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਰਨ (ਪਿੰਡ)

**ਬਰਨ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਬਰਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1012ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 3.94 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।

## ਪਹੁੰਚ ਮਾਰਗ
### ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ
ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 215 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੂਰੀ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ(ਹਰਿਆਣਾ) ਤੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਬਰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਬੱਸ ਕਿਰਾਇਆ 20 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਫੱਤਾ ਮਾਲੋਕਾ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਬਰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਬੱਸ ਕਿਰਾਇਆ 10 ਰੁਪਏ ਹੈ।
### ਰੇਲਵੇ ਮਾਰਗ ਰਾਂਹੀ
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ  ਮਾਨਸਾ ਵਿਖੇ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਸਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
### ਹਵਾਈ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਬਠਿੰਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
**ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਬਰਨ** ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਮਰੇ ਹਨ । ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਹਨ। **ਕੈਲੀਬਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,ਬਰਨ** ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ **ਸੰਤ ਸੱਤਨਾਮ ਦਾਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,ਬਰਨ** ਹੈ।
### ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
## ਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਇਹ ਪਿੰਡ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਸਿਰਸਾ ਰੋਡ ਤੋਂ 10 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਕ-ਘਰ ਪਿੰਡ **ਆਦਮਕੇ** ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਟਰ-ਵਰਕਸ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਸੱਤਨਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਕੌੜੀਵਾੜਾ

**ਕੌੜੀਵਾੜਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਕੌਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 946 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 3.4 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ-ਰਤੀਆ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ "ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀ" ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ "ਸੇਕਰਡ ਸੋਲਜ਼ ਸਕੂਲ" ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਮੀਰਪੁਰ ਕਲਾਂ

**ਮੀਰਪੁਰ ਕਲਾਂ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੀਰਪੁਰ ਕਲਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3388 ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 11.99 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਡਾਕਖਾਨਾ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਮੀਰਪੁਰ ਖੁਰਦ

**ਮੀਰਪੁਰ ਖੁਰਦ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਮੀਰਪੁਰ ਖੁਰਦ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 2256 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 8.85 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੇ ਦੋ ਡੇਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਰੋੜਕੀ

**ਰੋੜਕੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਂ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ।  2001 ਵਿੱਚ ਰੋੜਕੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1857 ਸੀ। 2019 ਵਿਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੋਟ 1500 ਦੇ ਲਗਪਗ ਹੈ।  ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 8.66 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।  

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਫੂਸ ਮੰਡੀ, ਮਾਨਸਾ

**ਫੂਸ ਮੰਡੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਫੁਸ ਮੰਡੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1289 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4.26 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਖਹਿ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਾਉਣ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ  ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸਰਦੂਲੇਵਾਲਾ

**ਸਰਦੂਲੇਵਾਲਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਸਰਦੂਲੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 2676 ਸੀ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 7.62 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ-ਮਾਨਸਾ ਮੁੱਖ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਗੰਡਿਆਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਰ ਦਰੇਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਗੰਡਿਆਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਟਿੱਬੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ

**ਟਿੱਬੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਟਿੱਬੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 973 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4.56 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ 'ਬਾਲ ਵਾਟਿਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ' ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ-ਸਿਰਸਾ ਮੁੱਖ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ