open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ

**ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕਸਦਨੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ 117 ਮੈਂਬਰੀ ਸਦਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 16ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ 117 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ 
ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ 'ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲਾਂ ਐਕਟ, 1861' ਅਧੀਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ. ਇਹ ਸਿਰਫ 'ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1919' ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 'ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935' ਦੇ ਤਹਿਤ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ 175 ਮੈਂਬਰੀ ਨਾਲ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1937 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਤਲਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1947 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਪੂਰਵ ਵਿਉਂਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 79 ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

### 1947 - ਵਰਤਮਾਨ 
15 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੱਠ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਇਕੋ ਅਹੁਦੇ ਪੈਪਸੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਚਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ) ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ (ਉੱਪਰੀ ਸਦਨ)। 1956 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸੀਟਾਂ 40 ਸੀਟਾਂ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 46 ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 51 ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 1966 ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ 40 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ 50 ਸੀਟਾਂ ਲਈ 104 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1 ਜਨਵਰੀ 1970 ਨੂੰ, ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਦਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
## ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 2022 ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾ ਦਲਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ

## ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (1897-1920)
==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (1921-1936)

15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ.

1 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਤਰਿਮ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੈਠੀ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਪੀਕਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 2 ਦਿਨ ਬਾਅਦ 3 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ ਪੰਚਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।

6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਨੂੰ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੂਜੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਮਤਾ ਲਿਆਂਦਾ। ਡਾ. ਭਾਰਗਵ ਇੱਕ ਵੋਟ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਮਤੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ 40 ਵੋਟਾਂ ਤੇਂ 39 ਵਿਰੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ।

ਉਸੇ ਦਿਨ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਸੱਸਰ ਨੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।

ਠਾਕੁਰ ਪੰਚਨ ਚੰਦ ਨੇ 20 ਮਾਰਚ 1951 ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੱਨੋ ਦੇਵੀ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਅੰਤਰਿਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ 20 ਜੂਨ 1951 ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ 
## ਹੋਰ ਵੇਖੋ
*
*ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ)

* ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ
*ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਅਬੋਲਿਸ਼ਨ) ਐਕਟ, 1969
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1977
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1992
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1997
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2002
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2007
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2012
* ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2017

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ
ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਸਨਮਾਨ (1954-59)

**ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ** ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸਾਲ 1954-1959 ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*ਭਾਰਤ ਰਤਨ
*ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ
*ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸਟੈਚੂ ਆਫ਼ ਲਿਬਰਟੀ

**ਸਟੈਚੂ ਆਫ਼ ਲਿਬਰਟੀ** (***ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰੁਸਨਾਉਂਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ***; French: *La Liberté éclairant le monde*) ਮੈਨਹੈਟਨ ਵਿਖੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਹਾਰਬਰ ਦੇ ਮਧ ਵਿੱਚ ਲਿਬਰਟੀ ਆਈਲੈਂਡ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਦਿਓਕੱਦ ਨਵਕਲਾਸਕੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਔਗਸਤ ਬਾਰਥੋਲਡੀ ਦੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀ ਇਹ ਮੂਰਤੀ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1886 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਮਰਨਾਥ

**ਅਮਰਨਾਥ** ਹਿੰਦੂਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 135 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਲ ਤੋਂ 13,600 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੀ ਲੰਮਾਈ (ਅੰਦਰ ਦੇ ਵੱਲ ਗਹਿਰਾਈ) 19 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੋੜਾਈ 16 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਗੁਫਾ 11 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਅਮਰਨਾਥ ਗੁਫਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅਮਰਨਾਥ ਨੂੰ 'ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮਾਂ ਪਾਰਬਤੀ ਨੂੰ ਅਮਰਤਵ ਦਾ ਰਹੱਸ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਭਵਾਨੀ

ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ **ਭਵਾਨੀ** ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ’ਚ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ’ਚ ਉਸ ਜੋਤ-ਤੇਜ ਦੀ ਅਭਿਵ੍ਰੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਾਂਛਨੀਈਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਣ ਅਤੇ ਪਰਾਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ 'ਸ਼ਕਤੀ-ਧਾਰਾ' ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਪਰਿਆਏ ਵਾਚਕ, ਦੁਰਗਾ, ਚੰਡੀ, ਭੈਰਵੀ, ਕਾਲੀ ਆਦਿ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਵ ਚੇਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾਪਣ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਿਯੋਜਿਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਸ਼ੇਰ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਪਰਾਕਰਮ ਦਾ-ਆਕਰਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ ਜੋ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰਨ ਦੇ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ 'ਭਵਾਨੀ ਤਲਵਾਰ' ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਉਤਪੀੜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਵਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਦੀ ਅਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਮੰਦਰ
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉਸਮਾਨਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਤੁਲਜਾਪੁਰ ਵਿਚ ਤੁਲਜਾ ਭਵਾਨੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ)। ਇਹ ਮੰਦਰ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਤੁਲਜਾ ਭਵਾਨੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਵਿਚ 1537 ਅਤੇ 1540 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, ਗੋਵਰੇਗਾਓਂ, ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਦੇਵੀ ਭਵਾਨੀ ਅਤੇ ਭਗਵਤੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਗੁਰੂਵਰਿਆ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਰਿਆ ਅੰਨਾਜੀ ਸ਼ੈਲਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਭੁਇਕੋਟ ਕਿਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ, ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਮੰਦਿਰ ਵੱਡੇ ਗੁਲਮੋਹਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਤੀ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਭਵਾਨੀ ਦੇਵੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਗਰਾ ਜਾਂ ਫਿਰਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਕਰੁਣਸਵਰੂਪਿਨੀ, ਦਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ, ਉਪ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਜਾਪੁਰ ਦਾ ਭਵਾਨੀ ਮੰਦਰ ਸੋਲਾਪੁਰ ਨੇੜੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਸਹਾਯਾਦਰੀ ਸੀਮਾ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਇਕ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਯਮੁਨਾਚਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

## ਤੁਲਜਾ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ
ਤੁਲਜਾ ਭਵਾਨੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ (ਮੂਰਤੀ) ਕਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ, ਉਚਾਈ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 3 ਫੁੱਟ (0.91 ਮੀਟਰ) ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿਚ 2 ਫੁੱਟ (0.61 ਮੀਟਰ) ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਅਸਟ-ਭੁਜਾ ਹੈ (8 ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ) ਦੁਰਗਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲੰਬੇ ਵਾਲ ਤਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਤਰਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਰੁਦਰ

**ਰੁਦਰ**  ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਰਾਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਈ ਵਾਰ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਰੂਤ ਨੂੰ ਰੁਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੀਤੀ ਦੇ 49 ਪੁੱਤਰ, ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਭੈਣ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

## ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਾਮ 
ਰਾਮਾਇਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਦਿਤੀ ਦੇ 33 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 11ਵੇਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 12 ਆਦਿੱਤਿਆ, 8 ਵਾਸੁਸ ਅਤੇ 2 ਅਸ਼ਵਿਨ ਹਨ, ਜੋ 33 ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਭੀ - ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ "ਭਰਪੂਰ ਗਊ" - ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸਾਧੂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ

**ਸਾਧੂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ**, ੩ ਸਤੰਬਰ ੧੮੮੯ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇਸਾਈ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ੧੯੨੯ ਵਿੱਚ ਮੋਇਆ ਸੀ।

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ 
ਸਾਧੂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਧੂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਵ ਸਾਧੂਅੰਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਣਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਸਾਈ ਸਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸਿਖਣ ਭੇਜਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਈਇਬਲ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਸਹਮਣੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰੈਲ ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸਨਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਾਧੂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕੌਣ ਹੈ ਸੱਚਾ ਰੱਬ। ਜੇਕਰ ਰੱਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਮਦਾਹ ਕਰਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਵੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦਾ ਉਸਦੇ ਛਿਦੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਸਹਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਾਈ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਣੀ

ਨਰਾਤੇ ਤਹਿਵਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮਾਂ **ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਣੀ** ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਇਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਿਣੀ ਯਾਨੀ ਚਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ ਤਪ ਦਾ ਚਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਪ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਕਤੀ 
ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਧਕ ਕੁੰਡਲਿਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਾਧਾ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।

## ਫਲ 
ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਵਰੂਪ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸਦਾਚਾਰ, ਸੰਜਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਔਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਰਤੱਵ-ਪਥ ਨਾਲ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਣੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਥਾਂਈਂ ਥਾਂਈਂ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਰਗੇ ਪੂਜੇ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਦਿਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਧਕ ਦਾ ਮਨ ‘ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ’ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਮਨਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਿਨ ਅਜਿਹੀ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਹੁਣੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦ ਕੇ ਪੂਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਬਸਤਰ, ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਉਪਾਸਨਾ 
ਹਰੇਕ ਸਰਵਸਾਧਾਰਣ ਲਈ ਅਰਾਧਨਾ-ਯੋਗ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਮਾਂ ਜਗਦੰਬੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕੰਠਸਥ ਕਰ ਕੇ ਨਰਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦੂੱਜਾ ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

**या देवी सर्वभू‍तेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:।।**

ਅਰਥ: ਏ ਮਾਂ! ਥਾਂਈਂ ਥਾਂਈਂ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਬੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ। ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਰੰਬਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੌਦੁਰਗਾ
ਚੰਦਰਘੰਟਾ

ਮਾਂ ਦੁਰਗਾਜੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ **ਚੰਦਰਘੰਟਾ** ਹੈ। ਨਰਾਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਆਰਾਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਧਕ ਦਾ ਮਨ ਮਣਿਪੂਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਂ ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੁੰਦਰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਲ ਸਾਧਕ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਕਥਾ 
ਸ਼ਿਵ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦਰਘੰਟਾ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ "ਸ਼ਕਤੀ" ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਹਨ।

ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਦੇ ਦਸ ਹੱਥ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ, ਕਮਾਨ-ਤੀਰ, ਖੜਕ, ਕਮਲ, ਘੰਟਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਸੀਸ ਆਸਣ ਜਾਂ ਅਭੈਮੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ (ਡਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਧੇ ਚੰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘੰਟੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਗਰਜਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਚੰਡੀ ਜਾਂ ਚਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਹਿਜਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮੂਰਤ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੋ ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਦਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ-ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਘੰਟਾ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਆਲੂ ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਘਰ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੜਾਈ ਭਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀ ਸਕਣ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਰਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬ੍ਰਹਮ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਮਨੀਪੁਰਾ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਾਥਨਾ 
### ਮੰਤਰ 
ॐ देवी चंद्रघण्टायै नम:

*Oṃ Devī Chandraghantaye Namaḥ*

### ਧਿਆਨ ਮੰਤਰ 
पिण्डज प्रवरारूढ़ा चण्डकोपास्त्रकैर्युता। प्रसीदम तनुते महयं चन्द्रघण्टेति विश्रुता।।

Pindaj Pravarārudha Chandakopastrakairyutā
Prasādam Tanute Mahyām Chandraghanteti Vishrutā.

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੌਦੁਰਗਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਲਾਲੂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ

**ਲਾਲੂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Lalu Prasad Yadav, ਜਨਮ: 11 ਜੂਨ 1948) ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਉਹ 1990 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2004 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸਪੁਰਦ ਗਿਆ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ 15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰਣ (ਬਿਹਾਰ) ਨਾਲ ਸੰਸਦ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਰਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੈਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਆਂ-ਘਰ ਨੇ ਹੁਣੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਹੀ ਚਾਰਾ ਘੋਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਆਰੋਪ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਫਰ 
ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗੋਪਾਲਗੰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਵ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਯਾਦਵ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਜੇਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਦ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਤਿਏਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬੀ ਰਹੇ ਸਨ। 1977 ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਲਾਲੂ ਯਾਦਵ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਸਭਾ ਪਹੁੰਚੇ। 1980 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾ ਪਦ ’ਤੇ ਵੀ ਰਹੇ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ 1995 ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਰਹੇ। ਲਾਲੂ ਯਾਦਵ ਦੇ ਜਨਾਧਾਰ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਵਾਈ (MY) ਯਾਨੀ ਮੁਸੱਲਮ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਫੈਕਟਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤੋਂ ਕਦੇ ਇਨਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ** ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬੱਲਭ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਜੰਮੂ ਨਰੇਸ਼ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਵਰਮਾ ਦੀ 21ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਵਰਮਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਵ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਆਪ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦੂਤ ਸਨ।

## ਬਚਪਨ
ਅਗਰਸੈਨ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਅਸਤਰਾਂ-ਸ਼ਸਤਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੀਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੁਮੁਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਧਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਰਾਜਾ ਬੱਲਭ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਅਗਰਸੈਨ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
## ਵਰਦਾਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਵਿੱਚ ਲੱਛਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਅਗਰਕੁੱਲ ਧਨ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਨਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਰਹੇਗਾ।
## ਵੰਸ਼ਜ਼
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੇ 17 ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ 17 ਗੋਤਾਂ ਚੱਲੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 17 ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾਂ ਸਿਸ਼ੂ ਨਾਗ ਮਗਧ ਨਰੇਸ਼ ਦੇ 9ਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਕੀ ਦੀਆਂ 17 ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹੇ ਗਏ। 
## ਗੋਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਗੋਤ ਜੋ ਇਹ ਹਨ: ਗਰਗ, ਬਾਂਸਲ, ਬਿੰਦਲ, ਭੰਦਲ, ਧਰਨ, ਐਰਨ, ਗੋਇਲ, ਜਿੰਦਲ, ਕਾਂਸਲ, ਕੁਛਲ, ਮਧੂਕੁਲ, ਮੰਗਲਅ, ਮਿੱਤਲ, ਨੰਗਲ, ਸਿੰਘਲ, ਟਾਇਲ, ਟਿੰਗਲ ਆਦਿ।

## ਬਾਉਲੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਨੇ ਬਾਉਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤਸਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੁਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਇਹ 60 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਅਤੇ 15 ਮੀਟਰ ਚੋੜੀ ਹੈ ਜੋ ਕਨਾਟ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਵਿਖੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਵਾਇਆ| 

## ਬਾਹਰੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਦੇਸ਼
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਇੱਟ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਹ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੇਕਰ ਮਾਲੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਟਿਕਟ 
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੀ 5100ਵੀਂ ਜੈਅਤੀ ਸਮੇਂ 1976 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।
## ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਦਸੋਦ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਨੇ 18 ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਵਪਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ, ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਜੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ

**ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ** ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਡੋਗਰਾ ਜਨਰਲ), ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਰਨੈਲ
*ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ), ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ
* ਕੰਵਰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜਨਰਲ
ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ

**ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ** (; 19 ਜੁਲਾਈ 1827 - 8 ਅਪਰੈਲ 1857) ਸੰਨ 1857 ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਅਗਰਦੂਤ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਗਰਾਮ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਕਰ ਮਾਰ ਪਾਇਆ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*ਗਦਰ ਦੇ ਪੁਰੋਧਾ (ਅਮਰ ਉਜਾਲਾ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1827
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957
ਅਬਦੁੱਲਾ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ

right|250 px
**ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜਿਜ ਅਲ ਸਾਊਦ** (1 ਅਗਸਤ 1924 - 23 ਜਨਵਰੀ 2015)  ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ।

23 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਨਮੂਨੀਏ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ
ਮੈਡਲ ਆਫ਼ ਆਨਰ

**ਮੈਡਲ ਆਫ਼ ਆਨਰ** ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਫੌਜ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਜਲ-ਫੌਜ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਈ-ਫੌਜ ਦੇ ਲਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕਮਲ ਰਨਦੀਵੇ

**ਕਮਲ ਰਨਦੀਵੇ**, (**ਕਮਲ ਸਮਰਥ**,1917–2001) ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਜੀਵ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਕੈਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਵੋਮੈੱਨ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਰਿਸਰਚ ਲਬਾਰਟਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਕੈਮਰਾ

'**ਕੈਮਰਾ**' ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੈਮਰਾ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ ਇਸ ਦੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਸੁਧਰਦਾ ਗਿਆ। ਬਿਜਲੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਦਿ੍ਸ਼ ਹੁਬਹੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
## ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਂ
ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ ਇਸ ਦੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ ਨਾਲ ਹੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਵੀ ਸੁਧਰਦੀ ਗਈ। ਬਿਜਲੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਦਿ੍ਸ਼ ਹੁਬਹੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
## ਇਤਿਹਾਸ 
*ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਵੀ ਸਦੀ ਬੀਸੀ ਵਿੱਚ ਕੈਮਰਾ ਆਬਸਕਿਓਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਇਰਾਕੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਬਨ-ਅਲ-ਹਜ਼ੈਨ ਨੇ (1015-21) ਨੇ ਕੀਤੀ।
*ਚੀਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੋ ਟੀ ਨੇ (1015-21) ਨੇ ਕੀਤੀ| ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇਖਿਆ। ਕੈਮਰਾ ਆਬਸਕਿਓਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਮਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਨਸ ਕੈਪਲਰ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈੱਜ਼ ਲਗਾਇਆ। 
*ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਾਬਰਟ ਬਾਇਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ ਨੇ ਸੰਨ 1660 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਰਟੇਬਲ ਕੈਮਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ| 
*ਸੰਨ 1675 ਵਿੱਚ ਜੋਹਨ ਜਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੈਮਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀ| ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸੁਲੱਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
*ਪਹਿਲਾ ਸਥਿਰ ਫੋਟੋਗਰਾਫ 1826 ਵਿੱਚ ਜੋਸਫ ਨਾਈਸਫੋਰ ਨੇ ਲਕੜੀ ਦੇ ਬੋਕਸ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਲਈ। 
*ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸੁਲੱਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਲਨ ਏਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ।
## ਫਾਇਦੇ 
*ਇਸ ਦਾ ਚਲਨ ਏਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
*ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ।

## ਕਿਸਮਾਂ 
*ਪਲੇਟ ਕੈਮਰਾ
*ਲਾਰਜ਼ ਫਰਮਿਟ ਕੈਮਰਾ
*ਮੀਡੀਅਮ ਫਰਮਿਟ ਕੈਮਰਾ
*ਫੋਲਡਿੰਗ ਕੈਮਰਾ
*ਬੋਕਸ ਕੈਮਰਾ
*ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ ਕੈਮਰਾ
*ਇੱਕ ਲੈਨਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ
*ਦੋ ਲੈਨਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ
*ਛੋਟਾ ਲਘੁ ਚਿੱਤਰ ਕੈਮਰਾ
*ਤਤਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਕੈਮਰਾ
*ਫਿਲਮੀ ਕੈਮਰਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੰਤਰ
ਧੂਣੀ ਦਾ ਬਾਲਣ (ਕਹਾਣੀ)

***ਧੂਣੀ ਦਾ ਬਾਲਣ*** (ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:To Build a Fire) ਉਘੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਲਪਕਾਰ ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਨੁਸਖ਼ੇ ਹਨ, ਇੱਕ 1902 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 1908 ਵਿੱਚ। 1908 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਨੁਸਖ਼ਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਕਲਾਸਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1902 ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਜਾਣੀ-ਜਾਂਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। 1908 ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਬੇਨਾਮ ਪਾਤਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਯੂਕੋਨ ਟੈਰੀਟਰੀ ਦੇ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਟੁੰਡਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਤੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਦਮੀ ਕਠੋਰ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹ ਹੰਭ ਹਾਰ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਈਪੋਥਰਮੀਆ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ

**ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ** ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ  ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ  28 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੁੱਜਰਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ 'ਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਵੇਂ ਰੋਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਡੰਗਰ ਡਾਕਟਰ ਜੈਲੀ, ਬਲੂ ਵੈਨ, ਵਰਗੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਸਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ਾਂਸੀ ਆਦਿ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਵਿਕਟੋਰੀਅਾ ਕਰਾਸ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ(ਭਾਰਤ)

**ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ** ਸਭ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਜਾਂ ਮਰਨਓਪਰੰਤ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਜੇਤੂਆ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ|

## ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
*

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*http://www.victoriacross.org.uk/ccinarvc.htm
*https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Victoria_Cross_recipients_by_nationality

## ਹਵਾਲੇ
ਅਸੀਮਾ ਚੈਟਰਜੀ

**ਅਸੀਮਾ ਚੈਟਰਜੀ** (ਬੰਗਾਲੀ: অসীমা চট্টোপাধ্যায়, 23 ਸਤੰਬਰ 1917 – 22 ਨਵੰਬਰ 2006) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਅਸਮਾ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਫਾਇਟੋ-ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1917 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ 'ਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੈਡੀਸਨਲ ਪੌਦਿਆ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
## ਯੋਗਦਾਨ
ਅਸੀਮਾ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਮਿਨਟਾ ਨਾਲ ਅਲਕੋਹਲਕ ਦਵਾਈ ਆਯੂਸ਼ 56 ਅਤੇ ਐਲਸਟੋਨੀਆ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਵਾਤੀ ਚਿਰਾਤਾ, ਪਿਕਰਫਿਜ਼ਾ ਕੁਰੌਆ ਸੀਸਿਲਪਿਨਾ ਕ੍ਰਿਸਟਾ ਤੋਂ ਮਲੇਰੀਆ ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਸਨਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਕਾਈਡ ਕਵੋਮਰਿਨ ਅਤੇ ਟਾਰਪੇਨੌਇਡ, ਵਿਸ਼ੇਸਣਾਤਮਕ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਬਾਇਓਲੌਜੀ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
## ਸਨਮਾਨ
*ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1975 'ਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਿਤਾ। 
*ਆਪ 1982 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਦਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ।
*ਆਪ 1975 'ਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾਂ ਸੀ। 
*ਗੂਗਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਹ ਕੈਮਿਸਟ ਆਸ਼ਮਾ ਚੈਟਰਜੀ ਦਾ 100ਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡੂਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006
ਨੰਦ ਸਿੰਘ

ਜੇਮਾਦਾਰ **ਨੰਦ ਸਿੰਘ**, ਵੀਸੀ, ਐਮਵੀਸੀ (24 ਸਤੰਬਰ 1914 – 12 ਦਸੰਬਰ 1947) ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ (ਵੀਸੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਂ ਵੀਰ ਚੱਕਰ (ਐਮਵੀਸੀ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀਸੀ ਜੇਤੂਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਫੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ 
### ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 
ਉਹ 29 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ 1/11ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਕਟਿੰਗ ਨਾਇਕ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਕਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਵੀਸੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

11/12 ਮਾਰਚ 1944 ਨੂੰ ਬਰਮਾ (ਹੁਣ ਮਿਆਂਮਾਰ) ਦੇ ਮਾਂਗਡੌ-ਬੁਥੀਦੌਂਗ ਰੋਡ 'ਤੇ, ਨਾਇਕ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਹਮਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਅਤੇ ਰਾਈਫਲ ਫਾਇਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਚਾਕੂ-ਧਾਰੀ ਰਿਜ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੱਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਹਿਲੀ ਖਾਈ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਖਾਈ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

### ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜੇਮਾਦਾਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਯੂਨਿਟ 1 ਸਿੱਖ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ 1947 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀ ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ।

12 ਦਸੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੀ ਕੋਏ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਲਟਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਉਰੀ ਦੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਪਰ ਸਫਲ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਟਣ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਵੀਰ ਚੱਕਰ (MVC) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀਸੀ ਜੇਤੂਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜੇਮਾਦਾਰ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵੀਸੀ ਰਿਬਨ ਕਾਰਨ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਟਰੱਕ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਨਾਲ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਵੀਸੀ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੂੜੇ ਦੇ ਡੰਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਾਮਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੁੱਖ ਹਵਾਲੇ 
### ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ 
ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

### ਮਹਾਵੀਰ ਚੱਕਰ 
ਮਹਾਵੀਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਬਹਾਦਰਪੁਰ ਹੁਣ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰੇਟਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁੱਤ (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1947
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ
ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਬਸੂ

**ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਬਸੂ** () (1860–1944), ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਉਦੋਂ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਈ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਹਿਲੀਆਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1883 ਵਿੱਚ ਕਾਦੰਬਨੀ ਗੰਗੁਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚੂਲਰ ਦੀ ਸਨਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਉਹ ਬੂਬਨ ਮੋਹਨ ਬੋਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ1880 ਵਿੱਚ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਨੇਟਿਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਆਰਟਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੈਥੂਨ ਸਕੂਲ, ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਵਰੈਂਡ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੱਫ ਦੇ ਫ੍ਰੀ ਚਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ (ਹੁਣ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਚਰਚ ਕਾਲਜ) ਵਿੱਚ ਫਸਟ ਆਰਟਸ (ਐਫ. ਏ.) ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। 1876 ​​ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੁਖਾਂ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਫ.ਏ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਉਸ ਸਾਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਲੜਕੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਕਿ ਕੀ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਦੰਬਨੀ ਗੰਗੁਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਬੋਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 1876 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ 1878 ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਤੇ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਐਫ.ਏ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਦੰਬਨੀ ਗੰਗੁਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡਿਗਰੀ ਕੋਰਸ ਲਈ ਬੈਥੂਨ ਕਾਲਜ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇਕੋ ਇੱਕ (ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ) ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ1884 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1886 ਵਿੱਚ ਬੈਥੂਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ (ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਬੈਥੂਨ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ)। ਕਾਲਜ ਨੂੰ 1888 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ।

ਉਹ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ 1891 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* History of Scottish Church College

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸੁਲੋਚਨਾ ਗਾਡਗਿਲ

**ਸੁਲੋਚਨਾ ਗਾਡਗਿਲ** (ਜਨਮ 1944) ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ ਜੋ ਬੰਗਲੌਰ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ (CAOS) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 'ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਅਧਿਐਨ' ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਕਲਾਉਡ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮੌਸਮੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੌਨਸੂਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੌਨਸੂਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1944 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦਾ ਜੀ ਟੌਂਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੋਕੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਰਾਠੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫ਼ਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਾਪਸ ਪੁਣੇ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਧਵ ਗਡਗਿਲ ਨਾਲ ਕੁੜਮਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਹਾਰਵਰਡ ਤੋਂ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਭਾਰਤ ਵਾਪਿਸੀ 
1971 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਰਵਰਡ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਪਰਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ.ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਪੂਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਰ. ਅਨੰਤਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਡੀ.ਆਰ. ਸਿੱਕਾ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ (ਸੀਟੀਐਸ) ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਸੀਟੀਐਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਐਟੋਮਸਫੋਰਿਕ ਐਂਡ ਓਸ਼ੀਅਨਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ (ਸੀਏਓਐਸ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਧਵ ਗਡਗਿਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ
ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ

ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਕਚਘਰੜ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ’ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਡੈਟਾ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਅਨੁਸਾਰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਥਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਨਵੀਂ ਅਬਜਰਬੇਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਹੋਰ ਕਰੀਬ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਸ਼ਰੇਣੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਹਾਈਪਰ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵਖਰਿਆਉਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਰਾਂਸੇਂਡੈਂਟਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਨ ਠੀਕ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਸਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਤੱਤ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਅਫਲਾਤੂਨੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੋ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਕਤ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਜਾਂ ਅਮੂਰਤ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਡਰੇਟ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਵੇ। ਨਵਾਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਕ ਦਵੈਤਵਾਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਂਗਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਲਫਰੈਡ ਨਾਰਥ ਵਹਾਈਟਹੈੱਡ ਦੇ ਤੱਤਮੀਮਾਂਸਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਜਾਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਸੱਚ-ਮੂਲਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਇੱਕ ਤੱਤਮੀਮਾਂਸਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜਾਹਿਰਾ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਧ ਦੁਰਗਮ ਲਗਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਨੇਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਮੈਟਾ ਨੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਿਚਰਡ ਬਾਇਡ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਕੁਆਸੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਇੱਕ ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਦੀ ਮੈਟਾ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਨੈਤਿਕ ਦਾਅਵੇ ਪਰਿਯੋਜਨਾਮੂਲਕ ਹਨ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਰੇਨਹੋਲਡ ਨੀਬੂਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਈਸਵਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨਿਕੋਲਾਈ ਬੇਰਦੀਏਵ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਇਕਾਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਹਨ। ਮਾਡਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਡੇਵਿਡ ਲੁਈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਕਿ ਸੰਭਾਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਯਥਾਰਥਕ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ।

## ਹਵਾਲੇ
ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜਾ

upright=1.2|thumb|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੰਦਵਾੜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇੱਕ ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਂ
**ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Great Depression) ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਣ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੀ ਪਰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 1930 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਲਗਭਗ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਦਵਾੜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਓਕੇ

*ਓਕੇ* (OK ਜਾਂ Okay) ਸ਼ਾਇਦ *ਹੈਲੋ* ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਫਰੋਲੀਏ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ੈਲਿਨ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਵਰੋਲ਼ਾ)

**ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਚਕਰਵਾਤੀ ਤੂਫਾਨ ਫੈਲਿਨ** ਇੱਕ ਤਪਤਖੰਡੀ ਚਕਰਵਾਤੀ ਤੂਫਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਦਬਾਓ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਠਿਆ, ਫੈਲਿਨ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ 8 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤਪਤਖੰਡੀ ਚਕਰਵਾਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। 9 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਹੋਰ ਵੇਗਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ *ਫੈਲਿਨ* (ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਨੀਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਨਾਮ ਥਾਈਲੈਂਡ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚਕਰਵਾਤ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਇਹ ਤੂਫਾਨ ਫੈਲਿਨ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੜੀਸ਼ਾ ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਇਸ ਚਕਰਵਾਤੀ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਕੀਲਗਪੱਟਨਮ ਅਤੇ ਪਾਰਾਦੀਪ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦਸ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਗਪਗ 5:30 ਬਜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਨੂੰ ਸਪਰਸ ਕਰੇਗਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਭਾ

**ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਭਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Indian Women Scientists' Association) ਇੱਕ ਸਵੈਇੱਛਤ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 1973 ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰਾਵਣ

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, **ਰਾਵਣ** ਲੰਕਾ ਟਾਪੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਖ ਖਲਨਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ (ਦੈਂਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼੍ਰਵ ਅਤੇ ਕੈਕਸੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਲੰਕਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਵਾਨਰਾ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਾਨਰਾ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।

ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ (ਅਵਤਾਰਾਂ) ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਮੇਘਨਾਥ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਬੁੱਤ ਵੀ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ

ਰਾਵਣ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸੁਰ ਰਾਜੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਹੱਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇੱਛਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ਰੂਪਨਖਾ ਦਾ  ਨੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਬਾਲੀ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਨਿਰੁਕਤੀ
ਰਾਵਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "**ਗਰਜ"**। ਐੱਫ. ਈ. ਪਰਗਿਟਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਈਰਾਇਵੈਨ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਤਮਿਲ ਨਾਮ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ

File:ਰਾਵਣ.jpg|thumb|ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਇਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੀਜਾ ਸਡ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
File:Ravanan - King of Lanka.jpg|thumb|left|ਕੋਨਸਵਰਮ ਮੰਦਿਰ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿਖੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਬੁੱਤ
ਤਸਵੀਰ:Ravana on a brass chariot of Searsole Rajbari, West Bengal, India.jpg|thumb|left|ਰਾਵਣ ਇੱਕ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ, ਸੀਅਰਸੋਲ ਰਾਜਬਾੜੀ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ.

## ਹਵਾਲੇ
ਹੰਗਾਮਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਬਰਪਾ

**ਹੰਗਾਮਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਬਰਪਾ** ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਦੀ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਜ਼ਲ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਲੇਖਕ ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ ਹੈ।

## ਬੋਲ 

ਹੰਗਾਮਾ ਹੈ ਕ੍ਯੋਂ ਬਰਪਾ ਥੋੜੀ ਸੀ ਜੋ ਪੀ ਲੀ ਹੈ
ਡਾਕਾ ਤੋ ਨਹੀਂ ਡਾਲਾ ਚੋਰੀ ਤੋ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੈ।
ਉਸ ਮਯ ਸੇ ਨਹੀਂ ਮਤਲਬ ਦਿਲ ਜਿਸ ਸੇ ਹੋ ਬੇਗਾਨਾ
ਮਕਸੂਦ ਹੈ ਉਸ ਮਯ ਸੇ ਦਿਲ ਹੀ ਮੇਂ ਜੋ ਖਿੰਚਤੀ ਹੈ।
ਉਧਰ ਜ਼ੁਲਫ਼ੋਂ ਮੇਂ ਕੰਘੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਖ਼ਮ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ
ਇਧਰ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਖਿੰਚ ਖਿੰਚ ਕੇ ਹਮਾਰਾ ਦਮ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ।
ਇਲਾਹੀ ਖ਼ੈਰ ਹੋ ਉਲਝਨ ਪੇ ਉਲਝਨ ਬੜਤੀ ਜਾਤੀ ਹੈ
ਨ ਉਨਕਾ ਖ਼ਮ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ ਨ ਹਮਾਰਾ ਦਮ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ।
ਸੂਰਜ ਮੇਂ ਲਗੇ ਧੱਬਾ ਫ਼ਿਤਰਤ ਕੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਹੈਂ
ਬੁਤ ਹਮਕੋ ਕਹੇਂ ਕਾਫ਼ਿਰ ਅੱਲਹ ਕੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ।
ਗਰ ਸਿਯਾਹ-ਬਖ਼ਤ ਹੀ ਹੋਨਾ ਥਾ ਨਸੀਬੋਂ ਮੇਂ ਮੇਰੇ
ਜ਼ੁਲਫ਼ ਹੋਤਾ ਤੇਰੇ ਰੁਖ਼ਸਾਰ ਕਿ ਯਾ ਤਿਲ ਹੋਤਾ।
ਜਾਮ ਜਬ ਪੀਤਾ ਹੂੰ ਮੁੰਹ ਸੇ ਕਹਤਾ ਹੂੰ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ
ਕੌਨ ਕਹਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿੰਦੋਂ ਕੋ ਖ਼ੁਦਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਜ਼ਲ ਗੀਤ
ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲੀਨੀ

thumb|right|ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਬਕਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨਿਕੋਲਾ ਬੋਮਬਾਕੀ, ਡੂਸ ਬੇਨੀਟੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ, ਉਸਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕਲਾਰਾ ਪੇਟਾਸੀ, ਮੰਤਰੀ ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਪਾਵੋਲਿਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਚਿਲ ਸਟਰਾਸੇ ਦੀਆਂ ਬੇਜਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਜ਼ਾ ਲੋਰੇਟੋ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। 1945 ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਨ ਸ਼ਹਿਰ।
**ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲੀਨੀ** ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਸੀ। ਇਹ 1922 ਤੋਂ 1943 ਤੱਕ ਇਟਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ 1925 ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਕਟੇਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945
ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)

**ਪੀਰ** (, ਸ਼ਬਦੀ ਭਾਵ "ਬੁਢਾ [ਆਦਮੀ]") ਸੂਫ਼ੀ ਮੁਰਸਿਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਥ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹਦਾ ਤਰਜੁਮਾ "ਸੇਂਟ" ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ "ਵੱਡੇ ਵਡਾਰੂ" ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਮਾਰਗ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਬਕ ਦੇਣ ਦੀ ਹੈ। ਪੀਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਦ (ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ (ਮਾਲਕ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ
ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ

thumb|ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ 2007 ਵਿੱਚ
**ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ** (19 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 - 1 ਮਈ, 2008) ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਸੌਹਾਰਦ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅਵਸਰ ਤੋਂ ਵੰਚਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਨਿਰਮਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਮਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਜਸਵੰਤ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਘਰ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ (ਅਨਾਮਿਕਾਚੀ ਚਿੰਤਨਿਕਾ) ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੰਮ ਲਈ 1962 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਨੂੰ ਵਿਮਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਯਸ਼ਵੰਤ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ (पुरुषोत्तम यशवंत देशपांडे) ਕੋਲ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ 1962 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਅਨਾਮਿਕਾਚੀ ਚਿੰਤਨਿਕਾ (अनामिकाची चिंतनिका) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਸ ਨੇ ਨਾਗਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮੌਰਿਸ ਕਾਲਜ, ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

## ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਜ 
ਨਿਰਮਲਾ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ ਦੇ ਭੂਮਿਦਾਨ ਅੰਦੋਲਨ 1952 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਗਰਾਮ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ 40,000 ਕਿਮੀ ਦੀ ਪਦ-ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਲੋਕੰਤਰਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਨਿਰਮਲਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਚਰਮ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਾਰਚ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1994 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਰਚਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਦਮਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਣਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਜੂਨ 1983 ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਾਤ ਹਰਿਜਨ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਊਨਲ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

2006 ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਅਫਜ਼ਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2001 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਉੱਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। (ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 13 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।)

ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਂਸਿੰਗ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਮਈ, 2008 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਸਾਹਿਤਕ ਉਪਲੱਬਧੀ 
ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਉਪੰਨਿਆਸ ਲਿਖੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ’ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਅਤੇ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।

## ਸਨਮਾਨ 
ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ 1997 - 2007 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਨੋਨੀਤ ਸਦੱਸ ਰਹੇ। 2007 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਦ ਦੇ ਚੋਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਪੁਰਸਕਰ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2005 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਂਮੀਦਵਾਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। 13 ਅਗਸਤ, 2009 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇੰਤੀਆਜ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929
ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ

**ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ** (ਮਰਾਠੀ: विनोबा भावे; 11 ਸਤੰਬਰ, 1895 - 15 ਨਵੰਬਰ, 1982) ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਮ **ਵਿਨਾਇਕ ਨਰਹਰੀ ਭਾਵੇ** ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਗਾਗੋਡੇ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਪੁਨਾਰ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰੇ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਕਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ - ਮੁੰਬਈ ਸਰਵੋਦਏ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਨੋਬਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* ਸੰਤ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ  - ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਆਚਾਰੀਆ
* The King of Kindness: Vinoba Bhave and His Nonviolent Revolution 
* "Talks on The Gita" by Vinoba Bhave 
* Citation for 1958 Ramon Magsaysay Award for Community Leadership 
* Pen and Ink Portrait of Vinoba Bhave
* Vinoba Bahve - his work on leprosy (with photo 1979) 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ

**ਫਰੈਡਰਿਕ ਗੁਸਤਾਵ ਐਮਿਲ ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ** (; 14 ਜਨਵਰੀ 1892 – 6 ਮਾਰਚ 1984) ਜਰਮਨ ਨਾਜ਼ੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਲੂਥਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਕਤੀ "ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਏ ..." ਕਰ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ, ਉਹ ਕਨਫੈਸ਼ਨਲ ਚਰਚ, ਜਿਸਨੇ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਚਰਚ ਦੇ ਨਾਜ਼ੀਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ,ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜੀਆਂ ਦੇ ਆਰੀਅਨ ਪੈਰਾਗਰਾਫ਼ ਦਾ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਯਹੂਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਕਾਲਰ ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧਵਾਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨਾਜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚਰਚ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਨੀਮੋਲਰ ਨੂੰ 1937 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਤਸੀਹਾ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਲ ਬਾਲ ਬਚਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਨੀਮੋਲਰ ਅਮਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ‘ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਟਟਗਾਰਟ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੇਂਟ ਚਰਚ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੁਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਲਈ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਨੀਮੋਲਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਦੇ ਅਮਨ ਘੁਲਾਟੀਏ
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ

[thumb|ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਕੇ ਤੋਪੁਰਿਦਜ਼ੇ ([1954) ਫਾਊਂਟੇਨ "ਸੋਵੀਅਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ" ਮੂਰਤੀ «ਰੂਸ» ]]
**ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ** ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਖੇਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਵਾਦ ਮਜਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
## ਚਿੱਤਰ

file:Rylov Blue Expanse.jpg|A. Rylov. In the Blue Expanse (1918)
File:Sergey Malyutin 07.jpg|S. Malyutin. Partisan
file:Brodski lenin.jpg|*Lenin in Smolny*, Isaak Brodsky, 1930.
File:Lenin_attempt.jpg|Vladimir Pchelin. Lenin Assassination Attempt (1927)

file:Furmanov by Malutin.jpg| S. Malyutin. Portrait of writer Furmanov
file:Slushajut moskvu.jpg|"They are hearing Moscow" (poster).
file:Картина Н. А. Касаткина «За учёбу. Пионерка с книгами», 1925.jpg|N. Kasatkin. Pioneer-girl with book (1926)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਵਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯਥਾਰਥਵਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ
ਪੰਜਾਬੀਅਤ

**ਪੰਜਾਬੀਅਤ** ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਾਉਣ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਰਦੂ ਥੋਪ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਣਯੋਗ ਰੁਤਬਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਨਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਆਸਪੋਰਾ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਵਿਆਪਕ,ਬਹੁ ਬਣਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਉਸਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ।

ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਟੀਆ ਅਨੁਸਾਰ,"ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਠੀਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੈ।" ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਧੀਨ ਉਸਰਦੀ ਬਦਲਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅਕਸ ਹੈ।

### ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ 
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿੰਜੋਦੜੋ, ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਹੱੜਪਾ, ਨਾਲੰਦਾ, ਅਤੇ ਟੈਕਸਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਦਲੀਆਂ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਟੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਾ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਦੋ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧਕੇਲ ਕੇ ਵਸੇ ਸਨਾਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਉਂ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਵਗਣ ਕਾਰਨ ਪਿਆ। ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਉਹ ਹਨ। ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ, ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ। ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਨਾਉਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਮਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਟਕ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਦੋ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਗੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਜਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਪ੍ਹਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:-

ਪੰਜਾਬੀ ਆਚਰਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਆ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਵਾਂਂਗ ਡੂੰਘੇ, ਠੰਡੇ, ਲੰਮੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇੇ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਵਲ ਨਾ ਖਾਾਣ ਵਾਲੇ, ਦਿੱਤੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ, ਸਿੱਧ ਪੱਧਰੇ, ਸਾਦਗੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਰਾਜ ਬੱਬਰ

**ਰਾਜ ਬੱਬਰ** 1977 ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਗਰਾ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਫਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 
## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਬੱਬਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜੂਨ 1952 ਨੂੰ ਟੁੰਡਲਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਬੱਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੇਜੁਏਸ਼ਨ ਆਗਰਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਰਾਮਾ (National School of Drama) ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।

ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਈ ਥਿਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜਮਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਜ ਬੱਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਿਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1977 ਦੀ ‘ਕਿੱਸਾ ਕੁਰਸੀ ਕਾ’ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਫਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜ ਬੱਬਰ ਨੇ *ਨਿਕਾਹ*, *ਆਜ ਕੀ ਆਵਾਜ*, *ਆਪ ਤੋ ਐਸੇ ਨਾ ਥੇ*, *ਕਲਯੁਗ*, *ਹਮ ਪਾਂਚ*, *ਦਾਗ*, *ਜਿੱਦੀ* ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ

**ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ** (11 ਜੂਨ 1897 - 19 ਦਸੰਬਰ 1927) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਇਕਾਦਸ਼ੀ (ਨਿਰਜਲਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ) ਵਿਕਰਮੀ ਸੰਵਤ 1954 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਨੂੰ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ ਪੋਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕਾਦਸ਼ੀ (ਸਫਲਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ) ਵਿਕਰਮੀ ਸੰਵਤ 1984 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੋਰਖਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਬਿਸਮਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਤਖੱਲੁਸ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਹਤ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1916 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
*“ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਵੱਡੇ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਗਜਬ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸਨ। ਲਾਇਕ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਛੜਯੰਤਰ ਦਾ ਨੇਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਚਾਹੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਚੀਫ਼ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਪੀਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਮੁਨਸਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ।”*

## ਹਵਾਲੇ
## Further reading
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ

**ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

**ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ) (1905-1978), ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ
* ਜਰਨਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (1909–1989), ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਨਾਇਕ
* ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ (1900–2002), ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਓਬੇਰਾਏ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ
* ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ, ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ
* ਕਾਮ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਜੇਤੂ ਭਾਰਤੀ
* ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਰਾਜਨੀਤੱਗ) (1945-2013), ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ

**ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਗੇ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ ਬੰਗਾ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਜੁਰਗਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ 1907 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ਜਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ