ਕਮਲਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ

**ਕਮਲਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ** (ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ **ਸਰਸਵਤੀ ਕਮਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ**, 1928) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਂਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1967 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੰਬੂਰਾ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ  ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਂਟੇਰੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੌਪ ਫੈਸਟੀਵਲ (1967), ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੁਹਿਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਸ ਯੁਗਲ (1967) ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ (1971) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ (1974) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ 1967 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ "ਪਤਨੀ" ਵਜੋਂ ਰਹੀ, ਜਦ ਕੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਡਾਂਸ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ  ਤਾਲੀਮ ਲੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੰਬਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਾਲ 1945 ਤੋਂ 1957 ਵਿੱਚ ਅਮੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।

## ਜੀਵਨੀ 
### ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਡਾਂਸ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ 
ਕਮਲਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1928 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਆਰ. ਵੀ. ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ *ਹਰੀਜਨ* ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਾਜ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਅਲਮੋੜਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ, ਡਾਂਸ ਪਾਇਨੀਅਰ ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ, ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨੰਬੂਦਰੀ (ਕਥਕਲੀ ਕੰਦੱਪਨ ਪਿਲਾਈ (ਭਾਰਤ ਨਾਟਯਮ) ਅਤੇ ਅਮੋਬੀ ਸਿਨਹਾ (ਮਨੀਪੁਰੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਸੰਨ 1941 ਵਿੱਚ ਅਲਮੋੜਾ  ਵਿਖੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਉਦੈ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਿਤਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, *ਰਾਗ ਮਾਲਾ* (1997) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਕਮਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

### ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ 1944 ਵਿੱਚ ਅਕੈਡਮੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੰਬਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਲਾਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 2012 ਵਿੱਚ, *ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ* ਨੇ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ "ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਕਾਲੀ" ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਖਿੱਚ ਵਧ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਾਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸਤੰਬਰ 1945 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਅੰਧੇਰੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

### ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਲ 
[right|thumb|210x210px|ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਥੀ [ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ 1955 ਦੀ ਫਿਲਮ *ਪਾਥੇਰ ਪੰਚਲੀ* ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੌਰਾਨ]]
1957 ਵਿੱਚ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1963 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਕਿੰਨਾਰਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਅੰਨਪੂਰਣਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ 1981 ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ।

ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ, ਤੰਬੂਰਾ 'ਤੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1967 ਵਿੱਚ ਮੌਂਟੇਰੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੌਪ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਅੱਲਾ ਰਾਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੈੱਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਲਾਈਵ ਐਲਬਮ ਜਿਸ ਤੋਂ *ਬਿਲਬੋਰਡ* ਪੌਪ ਐਲਬਮਾਂ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਰਟਿੰਗ ਕੰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਣੇ ਅਤੇ ਅੱਲਾ ਰਖਾ ਨੇ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੁਹਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਸ ਦੇ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਾਇਨ ਸੀ। ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਨੂਹਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਐਲਬਮ *ਵੈਸਟ ਮੀਟਸ ਈਸਟ, ਵਾਲੀਅਮ 2* (1968) ਲਈ ਉਸੇ ਟੁਕਡ਼ੇ, "ਰਾਗਾ ਪੀਲੂ" ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਲ 1967-68 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ *ਰਾਗ* ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ (1971) ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਂਟੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਏ ਗਏ ਆਫ-ਸਟੇਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ (ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਿੰਨਾਰਾ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ) । ਹੋਰ ਸ਼ੰਕਰ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ *ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ* (1967) ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਮੈਗਰੇਸ਼ਨ ਮੈਕਬਰੇ (1973) ਵਿੱਚ ਤੰਬੂਰਾ ਵਜਾਇਆ , ਜੋ ਕਿ 1968 ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਫਿਲਮ *ਵਿਓਲਾ* ਲਈ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਪਰਕਸ਼ਨਵਾਦੀ ਲੇਸ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਸੋਨੋਰਸ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1968 ਵਿੱਚ, ਉਹ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਫੈਸਟੀਵਲ ਫਰੌਮ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਡਬਲ ਐਲਬਮ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਅਗਸਤ 1971 ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੈਡੀਸਨ ਸਕੁਏਅਰ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ, ਸਰੋਦ ਮਾਸਟਰ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅੱਲਾ ਰਾਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਾਈਵ ਐਲਬਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਤੰਬੂਰਾ ਵਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ ਦੁਆਰਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

1973 ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ-ਫਿਊਜ਼ਿੰਗ ਐਲਬਮ ਸ਼ੰਕਰ ਫੈਮਿਲੀ ਐਂਡ ਫਰੈਂਡਜ਼ (1974) ਲਈ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਐਲਬਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੈਰੀਸਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੋ ਸ਼ੰਕਰ (ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅੰਨਪੂਰਣਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1974 ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਧੀ ਵਿਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਯੂਰਪ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਜਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ, ਤੰਬੂਰੇ  ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀਸਨ ਦੇ ਫ੍ਰੀਅਰ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਮੇਨੁਹਿਨ ਦੀ ਵੈਸਟ ਮੀਟਸ ਈਸਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਾਲੀਅਮ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜੋ 1977 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ "ਮਾਰਨਿੰਗ ਲਵ" ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬਾਂਸੁਰੀਵਾਦਕ ਜੀਨ-ਪੀਅਰ ਰਾਮਪਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਲਾ ਰਾਖਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ  ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸੰਦੀਦਾ ਦੱਸਿਆ।

### ਸ਼ੰਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਬੰਧ 
ਜਦੋਂ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ 1982 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 1977 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭੋ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਬਣੀ ਰਹੀ। *ਰਾਗ ਮਾਲਾ* ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੁਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਸਰੋਤ 
 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ