open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਨਪੜ੍ਹ

**ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ** ਦਾ ਜਨਮ 1941 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਸੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕੋਰਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੀ ਰਿਹਾ। 1967 ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਮਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਤਖੱਲਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਾਂ- ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।’ ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਇਸ ਦਾ ਤਖੱਲਸ ‘ਅਨਪੜ੍ਹ’ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਨਪੜ੍ਹ ਬੰਦਾ ਵੈਸੇ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’

ਸੰਨ 1967 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਤੱਕ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐੱਮ. ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਡਰਾਮੇ ਖੇਡੇ। ਡਰਾਮੇ ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਜ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ 1975 ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਨਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੁਖਦੇਵ ਸਫਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਆਸੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅੱਠ-ਦਸ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ‘ਜੱਟ ਰੂੜੀਆਂ ’ਚ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਸਾਰੀ ਰਾਤ’ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਗਰੋਂ ਸਫਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਇਆ। ਮਾਣਕ ਨੇ ਕਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾਏ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਦਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਨਪੜ੍ਹ ਆਸੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਲਮ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਫਰੀ, ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਕੁਲਦੀਪ ਪਾਰਸ, ਕਰਤਾਰ ਰਮਲਾ, ਕਰਨੈਲ ਗਿੱਲ, ਅਜੈਬ ਰਾਏ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ, ਰਣਜੀਤ ਮਣੀ, ਸੁਖਵੰਤ ਸੁਖੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ, ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ, ਬੱਬੀ ਸੁਸ਼ਮਾ, ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਬਿੱਲਾ, ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ, ਗੁਰਪਾਲ ਭਿੰਡਰ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਨਪੜ੍ਹ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ’ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ ਤੇ ‘ਬੂਹੇ-ਬਾਰੀਆਂ’ ਫਿਲਮ ’ਚ ਵੀਤ ਬਲਜੀਤ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਗੀਤਕਾਰ, ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸੀ ਵਾਲਾ ਮਣਕਾ ਸਦਾ ਲਈ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ:

***ਆਬ ਹੁਸਨ ਦੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਜੇ ਮੁੱਖੜੇ ’ਤੇ***

***ਲਾਲੀ ਰੰਗ ਕੇ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤੀ।***

***ਕਰਨੀ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਜੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ***

***ਵਿਆਹ ਲੰਘ ਕੇ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤੀ।***

***ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੱਜਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ***

***ਉਹ ਵੀ ਸੰਗ ਕੇ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤੀ।***

***‘ਅਨਪੜ੍ਹ’ ਜੇ ਪੀਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੋਵੇ***

***ਦਾਰੂ ਮੰਗ ਕੇ ਪੀਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਪੀਤੀ।***

**** ਜੀਹਨੂੰ ਪੱਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਨ੍ਹੀਂ***

***ਉਸ ਨਾਲ ਪੱਗ ਵਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਐ।***

***ਜਿਹੜਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਢਹਿੰਦਾ***

***ਉਸ ਨੂੰ ਘਿਓ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਐ।***

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਤਮਿਲ਼ ਦੀਆਂ ਭੈਣ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

**ਤਮਿਲ ਦੀਆਂ ਭੈਣ ਬੋਲੀਆਂ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਤਮਿਲ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਈਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਰਲਦੇ ਨੇ। ਤਮਿਲ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਏਰਵੱਲਨ, ਕਾਇਕਡੀ, ਮਲਾ ਮਲਸਰ, ਮਲਾਸਰ, ਮਲਪੰਦਰੰਮ, ਮੰਨਨ, ਮੁਥੁਵਨ, ਪਲੀਅਨ, ਪੱਤਪੂ, ਬੁਗੰਡੀ ਅਤੇ ਯੇਰੁਕਲਾ ਹਨ।

ਅਰਊਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਮਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬੀ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਹਨ।
ਤਮਿਲ਼ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ

**ਤਮਿਲ਼ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ** 1956 ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਿੰਹਾਲਾ-ਤਮਿਲ਼ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ **ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ** ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਾਹੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਣ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਤਮਿਲ਼ਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰਡ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦ, ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਲਿਆਲਮ ਦੀਆਂ ਭੈਣ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

**ਮਲਿਆਲਮ ਦੀਆਂ ਭੈਣ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ** ਜਾਂ **ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ** ਮਲਿਆਲਮ ਦੀਆਂ  ਸਭ ਤੋਂ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਤਮਿਲ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਦਾ । ਮਲਿਆਲਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਹਨਃ

* ਪਨੀਯਾ, ਰਵੁਲਾ, ਅਰਨਦਨ, ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਮਲਿਆਲਮ, ਅਰਬੀ ਮਲਿਆਲਮ ", ਸੁਰੀਯਾਨੀ ਮਲਿਆਲਮ ', ਕਦਰ, ਮਲਰੀਆਨ, ਮਾਲਵੇਦਨ, ਮੰਨਨ, ਜੇਸੇਰੀ, ਮੁੱਲੂ ਅਤੇ ਕੁਰੁੰਬਾ।

ਕੁੰਬਰਨ ਅਤੇ ਕੱਕਲਾ ਦੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ । 

## ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਰਗੀਕਰਨ 
ਗਲੌਟੋਲੌਗ ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈਃ 

## ਹਵਾਲੇ
ਦੱਖਣੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

**ਦੱਖਣੀ ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ੀ/ਦ੍ਰਵੜੀ** ਜਿਆ **ਤਮਿਲ਼-ਸੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ** ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤਮਿਲ, ਕੰਨਡ਼, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤੁਲੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਗੈਰ-ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਡਾਗਾ, ਇਰੁਲਾ, ਕੋਟਾ, ਕੁਰੁੰਬਾ, ਟੋਡਾ ਅਤੇ ਕੋਡਾਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪੁਰਾਣੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਪੁਰਾਣੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਮੂਲ ਦ੍ਰਾਵਿੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਮ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣੀ-ਉੱਤਰੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜੀ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਇਲਾ ਲੋਧ

**ਇਲਾ ਲੋਧ** (ਈਲਾ ਲੋਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 2021 ਵਿੱਚ 79 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 8 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ 2020 ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਇਲਾ ਲੋਧ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਖੋਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 1990 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਸੀ। 19 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
ਲੋਧ ਨੂੰ 8 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ 2020 ਦਾ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021
ਰਾਸ਼ਿਦ ਮੁਸਤਫਾ ਥਿਰਕਵਾ

**ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ ਥਿਰਕਵਾ** ਜਾਂ **ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ** (ਜਨਮ 1993) ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹੈ ਜੋ 2010 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਤਬਲਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
ਮੁਸਤਫਾ ਨੂੰ  ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਦੁਆਰਾ ਥਿਰਕਵਾ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਾਵੋਸ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੂਹੀਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 
ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ  ਚਾਚਾ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਬਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਉਸਤਾਦ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਸ਼ਿਦ ਮੁਸਤਫਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ ਨੇ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ, ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ, ਅਜਰਾਦਾ ਘਰਾਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 
* "ਪਰੰਪਰਾ" ਪਰਿਚੈ ਫਾਉੰਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਹਰਿਪ੍ਰਸਾਦ ਚੌਰਸੀਆ ਜੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ ਥਿਰਕਵਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਸਾਈਂ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿਹਾਰ, ਲੋਧੀ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 110003 ਵਿਖੇ  ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  
* ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
* ਲੰਡਨ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ 2015
* ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 
* ਲੰਡਨ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ 2015 
* ਇੰਡੀਆ ਹੈਬੀਟੈਟ ਸੈਂਟਰ 2016 
## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
* ਲੇਹਰੇਂ-ਤਲਤ ਅਜ਼ੀਜ਼ (ਐਲ.ਪੀ., ਐਲਬਮ) ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ, 1983
* ਦਿ ਮੇਸਟ੍ਰੋਜ਼ ਸੰਗੀਤ - ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਐਲਪੀ) ਸੀਬੀਐਸ, 1986
* ਐਲਬਮ-ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਸੀਡੀ, ਕੰਪ) ਸਿਰੋਕੋ 2, ਸੀਬੀਐਸ, 1988
* ਸਰੋਦ-ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ, 19991
* ਸਵਰ ਸਮੀਰ-ਉਸਤਾਦ ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਸੀਡੀ, ਐਲਬਮ) ਸੁਪਰ ਕੈਸੇਟਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼, 1991
* ਸਿਤਾਰ-ਪੰਡਿਤ ਪਾਰਥੋ ਦਾਸ ਜੇਵੀਸੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ, 1992
* ਮੂਡਜ਼ 'ਐਨ' ਮੈਲੋਡੀਜ਼-ਰਚਨਾ ਸੁਭਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਸਤਫਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰ, ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼, ਐਸਸੀਆਈ, 1992
* ਰਾਗ ਬਹਾਰ - ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਵਿਜ਼ਾਰਡਸ (3xCD) -ਉਸਤਾਦ ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਸੋਨੀ ਸੰਗੀਤ, 2015 ਦੇ ਨਾਲ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਪਲੀਯਨ ਭਾਸ਼ਾ

**ਪਲੀਯਨ (ਜਾਂ ਪਲ਼ਿਯਨ, ਪਲ਼ਯਾ, ਪਲ਼ਯਨ, ਮਲਾਈ ਪਲ਼ੀਯਾਰ, ਪੋਲ਼ਿਯਾਰ, ਚੇਰਮਰ)** ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕਾ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਤਮਿਲ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਰਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਲੀਯਨ ਲੋਕਾਂ’ਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 9,520 to 10,000 ਲੇਕ ਇਹਨੂੰ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੰਨਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਦਾ ਇੱਕ ਬੋਲੀ, **ਮਲਬ ਫੁਯਨ**, ਦੇ ਨਾਲ 82% ਰਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ 75% ਤਮਿਲ਼ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਹੈ, ‘ਤੇ 62% ਮਲਿਆਲਮ ਨਾਲ। ਇਹ 65’ਕ ਪਿੰਡਾਂ’ਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । 

## ਹਵਾਲੇ
ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ

**ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਖਾਨ** (1850 – 1920) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਆਲੀਆ-ਫੱਤੂ ਦੀ* ਜੋੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ (1902-1968), ਮਲਿਕਾ ਪੁਖਰਾਜ (1912 – 4 ਫਰਵਰੀ 2004), ਗੌਹਰ ਜਾਨ (1875-1930) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ।

ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤਾਨਸ ਖਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਅਖਤਰ ਹੁਸੈਨ (1900-1972) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ 3 ਪੁੱਤਰ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ (1922 - 18 ਸਤੰਬਰ 1974), ਵੱਡੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਨ ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗੋਹਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ "ਪਟਿਆਲਾ-ਕਸੂਰੀ" ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਸ਼ਾਲ ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜਵਾਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜੌਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1850
ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)

**ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ** (1900 – 1960)  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੋਕਲ *ਘਰਾਣਿਆਂ* (ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ (1850-1920) ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਨ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ II ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲੀਤੀ ਸੀ।

ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਜੋੜੀ ਸੀ।  ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ, ਉਸਤਾਦ ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਹਬੀਬ ਉੱਲਾ, ਅਤੇ ਤਾਹਿਰਾ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1960
ਕੁਰਬਾਨ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ

**ਉਸਤਾਦ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ** () ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਵੱਡੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1901 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੀ ਖ਼ਯਾਲ *ਗਾਇਕੀ* ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਗਾਇਕ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਗਾਇਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਕਬਾਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਬੰਦਨਵਾਜ਼ੀ, ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੀਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਗਾਇਕੀ  ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 
[thumb|205x205px| [ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]]
[thumb|150x150px| [ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਗਾਇਕ)|ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ]]
[thumb|190x190px| [ਫ਼ਰੀਦਾ ਖ਼ਾਨਮ|ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ]]
ਹੋਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ।

## ਅ 
* ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ
* ਏ ਨਈਅਰ
* ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ
* ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਅੱਤਾਉੱਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਈਸਾ ਖੇਲਵੀ
* ਅਮਜਦ ਪਰਵੇਜ਼

## ਬ 
* ਬੇਗਮ ਅਖਤਰ
* ਬੱਚਾ ਜ਼ਰੀਨ 

## ਫ 
* ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ

## ਗ 
* ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ
* ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ

## ਹ 
* ਹਬੀਬ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ
* ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਇ 
* ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ

## ਖ 
* ਖਲੀਲ ਹੈਦਰ

## ਮ 
* ਮਲਿਕਾ ਪੁਖਰਾਜ
* ਮੇਹਦੀ ਹਸਨ
* ਮੁੰਨੀ ਬੇਗਮ

## ਨ 
* ਨਈਰਾ ਨੂਰ
* ਨੂਰ ਜਹਾਂ
* ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਸ 
* ਸੱਜਾਦ ਅਲੀ
* ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ
* ਸ਼ਫਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਟ 
* ਤਾਹਿਰਾ ਸਈਦ
* ਟੀਨਾ ਸਾਨੀ
* ਤੁਫੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ
ਪੰਡਿਤ ਪੂਰਨਚੰਦਰ

**ਪੂਰਨਚੰਦਰ ਪੰਡਿਤ**, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਪੰਡਿਤ ਪੂਰਨਚੰਦਰ** ਅਤੇ **ਪੂਰਨਚੰਦ "ਗਵਈਆ"** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  (1929 – 1991) ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ  ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ, ਪੰਡਿਤ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਰਾਇਣ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮਨੀਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।  

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929
ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ

**ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਾਮ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਤਾਬੋਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮਨਿੰਦਰ ਗੋਗੋਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਧਮਕੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲਡ਼ਾਈ (ਐਮ. ਆਈ. ਜੀ. ਐਚ. ਟੀ.) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਾਮ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਬਾਰੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼ਰਮਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ (ਐਫਆਈਆਰ) ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਨੂੰ 8 ਮਾਰਚ 2017 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਗ ਪੇਰੋਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।}}

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀਰਾਮ

ਸ਼੍ਰੀ **ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀਰਾਮ** (1889 – 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1934), ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ **ਮੋਤੀਰਾਮ ਪੰਡਿਤ** ਅਤੇ **ਮੋਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ, ਪੰਡਿਤ ਮਨੀਰਾਮ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀਰਾਮ ਪੰਡਿਤ ਮਨੀਰਾਮ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮ 1972 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ  ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਮੇਵਾਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ, ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਹਨਾਂ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਜੋਤੀਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜੋੜੀ **ਮੋਤੀ-ਜਯੋਤੀ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਜੋਤੀਰਾਮ, ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ, ਪੰਡਿਤ ਨੱਥੂਲਾਲ, ਉਸਤਾਦ ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਨੇ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।  ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀਰਾਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਜੋਤੀਰਾਮ ਨੇ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ  ਤਾਲੀਮ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ, ਪੰਡਿਤ ਨੱਥੂਲਾਲ ਲਈ ਸੀ। 

### ਕੈਰੀਅਰ 
ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਉਸਮਾਨ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ  ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। 

### ਮੌਤ 
24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1934 ਨੂੰ ਸਿਰਫ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਫਸੋਸ ਕਿ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਉਸਮਾਨ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨਾ ਸੀ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
### ਸੰਗੀਤ ਯੋਗਦਾਨ 
ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਨੇ ਕੋਈ ਰਾਗ ਰਚਿਆ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿਆਲਾਂ ਅਤੇ ਭਜਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* "ਬ੍ਰਿਜਾ ਬਨਵਾਰੀ, ਚਲੈ ਮੋਹੇ ਨਿਸਾਦਿਨਾ ਕੁੰਜ ਮੇਂ ਰੋਕੇ;" ਰਾਗ ਅਬਿਰੀ ਟੋਡੀ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।
* "ਲਾਇ ਜਾ ਰੇ ਬਦਰਾ ਸੰਦੇਸਾ;" ਰਾਗ ਹੰਸਧਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।
* "ਪਵਣ ਪੂਤਾ ਹਨੁਮਾਨ ਲਾਲਾ ਤੁਮਾ;" ਰਾਗ ਹੰਸਧਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।
* "ਗਲੇ ਭੁਜੰਗ ਭਸਮ ਅੰਗ," ਰਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਜਨ।
* "ਤੁਮਾ ਬਿਨੁ ਮਿਲੈ ਮੋਹਿ ਚੇਨ ਪਰਤਾ ਨਹਿ;" ਖਯਾਲ ਰਾਗ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ ਵਿੱਚ।
* "ਹਮਕੋ ਬਿਸਾਰਾ ਕਹਾਂ ਕਾਲੇ ਸਲੋਣ ਸਾਈਆਂ;" ਰਾਗ ਨਾਗਧਵਾਨੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।
* "ਅਰਿ ਮਾ ਸਕਲਾ ਬਨਾ ਗਗਨਾ ਪਵਣਾ ਕਾਲਤਾ ਪੂਰਵੈ ਰੇ;" ਖਯਾਲ ਰਾਗ ਖਮਾਜ ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ।
* "ਜਯਾ ਜਯਾ ਜਯਾ ਸੁਤਾ ਮਹੇਸ਼ਾ ;" ਰਾਗ ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।
* "ਸੁਣੋ ਬੰਸੀਵਾਲੇ ਬਿਨਤੀ ਹਮਾਰੀ;" ਬੰਦਿਸ਼ ਕੀ ਠੁਮਰੀ ਰਾਗ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
* "ਕਾਹੇ ਸੋਰਾ ਮਚਾਵੇ;" ਰਾਗ ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ।

### ਚੇਲੇ 
ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੀਰਾਮ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਜਸਰਾਜ ਸਨ। 

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੇਘੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬੱਚੇ ਨੇ ਮਨੀਰਾਮ (ਪੁੱਤਰ), ਪਦਮਾ (ਧੀ), ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਰਾਇਣ (ਪੁੱਤਰ), ਰਾਮਾ (ਧੀ), ਰਾਜਾਰਾਮ (ਪੁੱਤਰ), ਪੁਸ਼ਪਾ (ਧੀ), ਅਤੇ ਜਸਰਾਜ (ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੇਘੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨੌ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਣੀਰਾਮ (ਪੁੱਤਰ),ਪਦਮਾ (ਪੁੱਤਰੀ),ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਰਾਇਣ (ਪੁੱਤਰ), ਰਾਜਾਰਾਮ (ਪੁੱਤ੍ਰ ਪੁਸ਼ਪਾ(ਪੁੱਤਰੀ) ਅਤੇ ਜਸਰਾਜ (ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1985
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1910
ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ

**ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ** (1837–1923) ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਦੁ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਾਥਨ ਪੀਰ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ। ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਬੰਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਯਾਲ ਗਾਇਕੀ ਸਾਰੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਦੁ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੜੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ (1852–1922) ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਧੀਗਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਭਾਵਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤਾ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਥਨ ਖਾਨ ਪੀਰ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੱਕ ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਹੱਦੁ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਖ਼ਯਾਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।ਹੱਦੁ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲ ਬੰਤ ਨੂੰ ਖ਼ਯਾਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨਾ ਖ਼ਿਆਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1837
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1923
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਅੱਲਰ ਭਾਸ਼ਾ

**ਅੱਲਰ** (ਜਿਸ ਨੂੰ **ਚਟਨ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਦਰਾਵੜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪੂਜਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਉਦਯੋਗਪਤੀ)

ਪੂਜਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਜਨਮ c. 1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਬੇਕਰੀ ਵਿੱਚ 150 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਪੂਜਾ ਸ਼ਰਮਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੰਦੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਿ-ਵਿਦਿਅਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 2005 ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਮਾ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ 2010 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਲੈ ਗਈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਾਵਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿਲਾਈ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵਿਕਣਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇੱਕ ਆਲ-ਫੀਮੇਲ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਸ਼ਤੀਜ਼, ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੰਦੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਕੰਮ 'ਤੇ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਦਲੀਆ (ਦਲੀਆ), ਲੱਡੂ, ਜਵਾਰ (ਜਵਾਰ) ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਨਟਸ ਵੇਚਦੀ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਕਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ 150 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਫਲੈਕਸਸੀਡ, ਓਟਮੀਲ ਅਤੇ ਅਖਰੋਟ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਿਸਕੁਟ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀਆਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਅੰਤੋਦਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਮਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 2022 'ਤੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਆਜ ਰੰਗ ਹੈ

***ਆਜ ਰੰਗ ਹੈ*** (; ) ਜਿਸ ਨੂੰ **ਰੰਗ** 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫੀ ਕਵੀ, ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕੱਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਖੁਸਰੋ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ *ਮੁਰਸ਼ਿਦ* (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਵਾਲੀ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਵਾਲੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਰੰਗ" ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਨੁਵਾਦ "ਰੰਗ" ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਭਿਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਰੰਗਿਆ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਤਰ-ਬਤਰ ਦਾ ਥੀਮ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਪਿਆਰੇ ਵਜੋਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, "ਰੰਗ" ਉਸ ਖੁਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਚਮਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸਰੋ ਆਪਣੇ *ਪੀਰ* (ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, "ਰੰਗ" ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੁਸਰੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਜਗਾਉਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਗੀਤ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸਾਧਕ, ਪਿਆਰੇ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

1978 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ *ਜੂਨਨ* *ਅੱਜ ਰੰਗ ਹੈ* ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਨੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਵਿਤਾ,ਗੀਤ ਜਾਂ ਕ਼ਵ੍ਵਾਲੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਤਿਕੜੀ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਬੰਧੂ ਨੇ ਫਿਲਮ ਬਜਰੰਗੀ ਭਾਈਜਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਰੰਗ ਹੈ ਗਾਇਆ। ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੱਵਾਲੀ ਗਾਇਕ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕਾ ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੱਵਾਲੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੀ 2004 ਦੀ ਫਿਲਮ *ਮਕਬੂਲ* ਦੇ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਦੇ *ਝੀਂ ਮਿਨ ਝੀਨੀ* ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2012 ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ ਹਦੀਕਾ ਕੀਨੀ ਨੇ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 5 ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਤੀਜੀ ਸੋਲੋ ਐਲਬਮ *ਮੁਹ ਦਿਖਾਈ* ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੱਵਾਲੀ ਗਾਇਕ ਅਮਜਦ ਸਾਬਰੀ ਨੇ ਵੀ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ 2017 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ  ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਮੀਰ ਨਾਜ਼ਾ, ਮਹੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਰਾਓ, ਅਤੇ ਮੁਸਤਫਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਾਧੂ ਬੋਲ ਅਤੇ ਓਨੀ-ਆਦਿਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਣੇ
ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ

**ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ** (**ਅੱਲ੍ਹਾਹੂ**) ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੂਫੀ ਉਚਾਰਨ (ਧਿਕਰ) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਰੱਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। () *ਅੱਲਾਹੂ ਅੱਲਾਹੁ ਅੱਲਾਹੂ ਸ਼ਬਦ* ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਬਦ ਹੱਕ(ਸੱਚ) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।। ਸੂਫੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਬੂ ਬਕਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਹੋਰ ਧੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ *ਅੱਲ੍ਹਾਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾਹੂ* 400 ਜਾਂ 600 ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

"ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਉਰਦੂ -ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੂਫੀ ਭਗਤੀ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦ-ਸਾਧਨ 
"ਹੂ" ਪਿਛੇਤਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਨ ਵਾਲਾ ਨਾਮਾਤਰ ਹੈ ( i`rab ) *-u* (ḍamm) ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਅੱਲ੍ਹਾਹੁ* ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: *ਅੱਲ੍ਹਾਹੂ ਅੱਲਾਹੁ ਅੱਲਾਹ ਨੂੰ* /al:a:hual:a ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। :hual:a:h/ (*ਅੱਲ੍ਹਾਹੂ ਅਕਬਰ* ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ *-u*ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੂਫੀ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ, *-ਉ* ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੱਕ "ਸੱਚ" ਲਈ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ "ਰੱਬ ਤੇ ਹੈ। ਰੱਬ ਹੈ। ਰੱਬ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।"

ਇੱਕ ਨਾਅਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: "ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀਆ ਪਾਈਆਂ ਪੁਕਾਰਨ ਆਕਾ ਆਯਾਨ ਭਰਨ"।

## ਕੱਵਾਲੀ 
"ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੱਵਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਗੀਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, "ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਜੋ ਸਾਬਰੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦੀ 1978 ਦੀ ਐਲਬਮ ''ਕੱਵਾਲੀ 'ਤੇ  ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ'' ਉਸ ਗੀਤ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜੋ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਜਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੱਵਾਲ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 1991 ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਸੰਕਲਨ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ ਬਹਾਉਦੀਨ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ " ਤਾਜਦਾਰ-ਏ-ਹਰਮ, ਭਾਗ 2" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਾਂਝੇ ਹਨ)। ਗੀਤ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ, ਮਾਸਟਰ ਸਲੀਮ, ਫੈਜ਼ ਅਲੀ ਫੈਜ਼, ਅਤੇ ਨੂਰਾਂ ਸਿਸਟਰਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਕੱਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ *ਅਲ-ਮੁਆਲੀਮ* (2003) ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ ਸਾਮੀ ਯੂਸਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਸੰਸਕਰਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਨਸ਼ੀਦ ਸਮੂਹ ਰਾਏਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਇਹ ਸੂਫੀ ਰੌਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਲਮਾਨ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਜੂਨੂਨ ਦਾ ਸੀ।

*ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)* ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, "ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਨੂੰ ਅਲੀ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਸਈਨ ਤੁਫੈਲ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੀ।

*ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਇੰਡੀਆ)* ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, "ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਿਤੇਸ਼ ਸੋਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਨੂਰਾਂ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ 

"ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ" ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਨਾਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਮੌਲਾਨਾ ਸਈਅਦ ਹਸਨ ਇਮਦਾਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ
ਅਨੀਤਾ ਭਾਰਦਵਾਜ

**ਅਨੀਤਾ ਭਾਰਦਵਾਜ** ਇੱਕ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤੀ ਬਚਾਅ ਡਾਕਟਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਕਸ ਸਿਗਮਾ ਹਾਈ ਅਲਟੀਟਿਊਡ ਮੈਡੀਕਲ ਰੈਸਕਿਊ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। 

## ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਸਿਕਸ ਸਿਗਮਾ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਹਾਈ ਅਲਟੀਟਿਊਡ ਮੈਡੀਕਲ ਰੈਸਕਿਊ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੇ (ਮਾਰਚ 2018 ਤੱਕ) 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ ਜੋ 24,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ ਸ਼ੌਰਿਆ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇਣ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ 50,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ।
left|thumb|ਮੇਨਕਾ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ 2017 ਲਈ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 'ਤੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ (2018 ਵਿੱਚ) -ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਹਾਡ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਹਡ਼੍ਹ, ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਅਤੇ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਹਿਲ) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ।

ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ ਨੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪਹਾਡ਼ੀ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫੰਡਿੰਗ ਨਾਲ 1,200 ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਕਸ ਸਿਗਮਾ ਹਾਈ ਅਲਟੀਟਿਊਡ ਮੈਡੀਕਲ ਰੈਸਕਿਊ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਪ੍ਰਦੀਪ ਭਾਰਦਵਾਜ, ਸੀ. ਈ. ਓ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡਾ. ਅਰਵਿੰਦ ਕੁਮਾਰ, ਡਾ. ਪਰਵੇਜ਼ ਅਹਿਮਦ, ਭੀਮ ਬਹਾਦੁਰ, ਦੇਬਜੀਤ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਾ. ਪ੍ਰਦੀਪ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ

**ਓਡੀਸ਼ਾ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ** ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਜਿਹੀ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਾਲ 1993 ਵਿੱਚ ਗਠਿਤ ਕਿਤੀ ਗਈ, ਇੱਕ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਓਡੀਸ਼ਾ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਨਿਆਂਇਕ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਵੀਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ 
ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ  ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ।

ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀਃ

* ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ।
* ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜਾ ਕੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ।
* ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨਾ।
* ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਧਾਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।

ਓਡੀਸ਼ਾ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਟਸਐਪ ਨੰਬਰ 7205006039 ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

## ਰਚਨਾ 
ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ ਇੱਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸੋਧੀਆਂ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਮਿਨਾਤੀ ਬੇਹਰਾ ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ 3 ਸਾਲ ਲਈ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣਗੇ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ

**ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ** ਪੱਛਮੀਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਟਰੋਲਰ ਬੋਰਡ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੱਛਮੀਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1993 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਿਰਫ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਐਕਟ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ 29 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਸੀਪੀਸੀਪੀਆਈਐੱਮ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਰਚਨਾ 
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ ਇੱਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸੋਧੀਆਂ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲੀਨਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ 3 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣਗੇ।

## ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ 1993 ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀਃ

* ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤਹਿਤ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।
* ਜੇਕਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਏਜੰਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ।
* ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨਾ।
* ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਵੀ ਕਰਨਾ।
* ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਹਿਤ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ।
* ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਕਰਨਾ।
* ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਹਾਤੇ, ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਮਾਂਡ ਹੋਮ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਨਾ ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਕੈਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ।
* ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰੋ।
* ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰੋ।
* ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨਾ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਹਿਲਾ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਰਾਹਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਕਮਿਸ਼ਨ ਧਾਰਕ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
[thumb|192x192px| [ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]
[thumb|226x226px| [ਆਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ|ਆਤਿਫ ਅਸਲਮ]]

## ਸਮੱਗਰੀ 
ਹੋਰ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ।

## ਅ 
* ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ
* ਆਤਿਫ ਅਸਲਮ
* ਆਲਮਗੀਰ ਹੱਕ

## ਫ 
* ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ

## ਗ,ਘ 
* ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ
* ਗੁਲ ਪਨਰਾ

## ਹ 
* ਹਦੀਕਾ ਕੀਆਨੀ
* ਹਮੇਰਾ ਅਰਸ਼ਦ

## ਇ,ਈ 
* ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਭੱਟੀ

## ਜ,ਝ 
* ਜਵਾਦ ਅਹਿਮਦ

## ਲ 
* ਲੈਲਾ ਖਾਨ

## ਮ 
* ਮਾਲਾ
* ਮਸੂਦ ਰਾਣਾ
* ਮੇਹਦੀ ਹਸਨ

## ਨ 
* ਨਸੀਮ ਬੇਗਮ
* ਨਈਰਾ ਨੂਰ
* ਨਾਜ਼ੀਆ ਹਸਨ
* ਨੂਰ ਜਹਾਂ
* ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਰ 
* ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਸ,ਸ਼ 
* ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ
* ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਵ 
* ਵਾਰਿਸ ਬੇਗ

## ਜ਼ 
* ਜ਼ੋਹੇਬ ਹਸਨ
* ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਖਾਨਮ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* PakistaniMusic.com 
* PakHits.com 
* History on Pakistani Film music
* Information about Indo-Pakistan music
ਕਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ

**ਕਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ** (ਜਨਮ 1965) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟਾਇਲਟ ਬਿਲਡਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 50 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲਾ ਟਾਇਲਟ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 4,000 ਪਖਾਨੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸੀਤਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੈਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇ. ਕੇ. ਮੰਦਰ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰਵਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ ਸ਼੍ਰਮਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸਮੂਹ ਲਈ ਫਲੋਰ ਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੂਰਵਾ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ "ਜੀਵਤ ਨਰਕ" ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਮਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ 10-20 ਸੀਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 200,000 ਰੁਪਏ ਲੱਭਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇ ਉਹ 100,000 ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ। ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ 50 ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਸੀ।
[left|thumb|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।]]
ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਲੌਤਾ ਤਨਖਾਹ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਖੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ 700 ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਾਇਲਟ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਦਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਏਡ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਖਾਨਿਆਂ ਲਈ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ। ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਵਿੱਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਮਦਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਏਜੰਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੀ। ਉਹ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਸਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੁਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਟਵੀਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਤ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਦਾਲਾ ਭੂਦੇਵੀ, ਬੀਨਾ ਦੇਵੀ, ਆਰਿਫਾ ਜਾਨ, ਚਾਮੀ ਮੁਰਮੂ, ਨੀਲਜ਼ਾ ਵਾਂਗਮੋ, ਰਸ਼ਮੀ ਉਰਧਵਰਦੇਸ਼, ਮਾਨ ਕੌਰ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚਕਰਬਰਤੀ, ਅਵਨੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ, ਭਵੰਨਾ ਕਾਂਤ, ਮੋਹਨਾ ਸਿੰਘ ਜਿਤਰਵਾਲ, ਭਗੀਰਤੀ ਅੰਮਾ, ਕਾਰਥਿਆਨੀ ਅੰਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਸੁਨੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸਰਸੇਹੜੀ

**ਸਰਸੇਹੜੀ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਵਣਸਤਰੀ

**ਵਣਸਤਰੀ** ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ ਜੋ 2008 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਕੰਨਡ਼, ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ। ਕੰਨਡ਼ ਵਿੱਚ, ਵਨਸਤਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ"। 2013 ਤੱਕ, ਵਣਸਤਰੀ ਵਿੱਚ 150 ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਖੇਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2017 ਤੱਕ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਣਸਤਰੀ ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਵਣਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਿਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਣਸਤਰੀ ਬਾਗ਼ ਨੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਧਵਨ ਨੇ ਵਣਸਤਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸਤਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਏ ਹੰਡਰਡ ਹੈਂਡਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਲਾਈਯਾਂਘ

**ਲਾਈਯਾਂਘ  ਸ਼ਹਿਰ** () ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ੈਂਡੋਂਗ (ਸ਼ੈਂਡੋਂਗ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ) ਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਝਿੰਘਧਾਓ ਦੀ ਕੋਲ ਯਾਂਧਾਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਾਉਂਟੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੇ ਜਿਆਦੇ ਲੋਕ (70%) ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਲਾਈਯਾਂਘ ਨਾਸ਼ਪਤੀਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੇ । 2010 ਤੱਕ, ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 923,000 ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* 
*
ਪਰੁੱਕਲ (ਪੂਰਬੀ)

**ਪਰੁੱਕਲ (ਪੂਰਬੀ)** ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੇ ਅਰੀਯਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਦਯਾਰਪਲਯਮ ਤਲੁਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਨਿਵਰੁਤੀ ਰਾਏ

**ਨਿਵਰੁਤੀ ਰਾਏ** (ਜਨਮ ) ਇੰਟੇਲ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਇੰਟੈੱਲ ਫਾਊਂਡਰੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਨਿਵਰੁਤੀ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿੱਚ  ।   ਉਸਨੇ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

2022 ਤੱਕ, ਉਹ ਇੰਟੈੱਲ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ 7,000 ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 150,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਇੰਟੈੱਲ ਫਾਊਂਡਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।  ਉਹ ਟਾਟਾ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਜ਼ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। 

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 2022 'ਤੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਤੋਂ 28 ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਗਸਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਬਰਾਡਬੈਂਡ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਚਿਪਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਾਟਾ ਗਰੁੱਪ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਕਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ

***ਕਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ*** () ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਪੌਪ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸੋਲੋ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2 ਮਾਰਚ 2010 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ **ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੁਡੇ** ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
*ਕਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ* ਅਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਐਲਬਮ *ਤਾਬੀਰ* (2008) ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਟਰੈਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ *ਸਾਗਰ* (2002) ਅਤੇ  (2008) ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਸਿੰਗਲ ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਲੀ ਨੇ "ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।"

## ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ 
*ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ* (ਇੰਡੀਆ) ਨੇ *ਕਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ*  *ਨੂੰ* "ਰਾਗਾ-ਰੌਕ ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਚੱਕਰ" ਦੱਸਿਆ  ਹੈ ਅਤੇ " ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ " ਦੱਸਿਆ *,* ਜੋ ਕਿ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੂਫ਼ੀ -ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕ ਗੀਤ - "ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਨਾਵਾਂ," "ਜਾਏਂ ਕਹਾਂ," "ਮਾਹੀਆ," ਅਤੇ "ਪਹਾੜੀ" - ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਉਦਾਸ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਚੁਭਨ, ਪੁਨਰ-ਮਿਲਨ ਦੀ ਤਾਂਘ, ਅਤੇ ਅਣਥੱਕ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਅਲੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਟਰੈਕ "ਸਾਦਾ ਦਿਲ" ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ " ਵੀ ਵਿਲ ਰਾਕ ਯੂ " ਅਤੇ "ਰਾਣੀ" ਦੁਆਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਗੀਤ ਦੀ ਬੀਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਸੰਦ ਆਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ  ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ 'ਸਾਡਾ ਦਿਲ' ਬਣ ਗਏ *,* ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਧੁਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣਾਂ ਪਿਆ ਸੀ।

ਸਿਰਲੇਖ (ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ) ਟਰੈਕ "ਕਿਓਂ ਦੂਰਿਆਂ," ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਿਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੌਪ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਲੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ।"

"ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਨਾਵਾਂ" ਖਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਲੀ ਨੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੋਰਸ ਲਾਈਨ ਉਧਾਰ ਲਈ ਪਰ ਗੀਤ ਲਈ ਨਵੇਂ ਬੋਲ ਲਿਖੇ, ਨੋਟ ਕੀਤਾ: "ਮੈਂ ਉਸ ਗੀਤ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ।" "ਪਹੜੀ" *ਰਾਗ* *ਪਹਾੜੀ* ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ *ਠੁਮਰੀ* ਹੈ,  ਇੱਕ ਰੌਕ ਗੀਤ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਜਾਏਂ ਕਹਾਂ" ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ *ਰਾਗ* ''ਮਾਲਕੌਂਸ ''' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।

## ਟਰੈਕ ਸੂਚੀ 
"ਮਾਹੀਆ" ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ, ਰਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਟਰੈਕ।

* "ਕਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ" 4:55
* . "ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਨਾਵਾਂ" 6:23
* "ਜਾਏਂ ਕਹਾਂ" 6:04
* "ਮਾਹੀਆ" 5:54
* "ਨੌਕਰ ਤੇਰੇ" 4:10
* "ਨਾਲ ਨਾਲ" 3:56
* . "ਸਾਦਾ ਦਿਲ" 3:41
* . "ਪਹਾੜੀ" 4:48
* . "ਤੂ ਹੀ ਸਨਮ" 4:25
* "ਵੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ" 5:58
* "ਕਰਤਾਰ (ਦਰਬਾਰੀ) (ਬੋਨਸ ਟਰੈਕ)" 3:32 ਭਾਰਤ ਲੰਬਾਈ: 53:46

## ਹਵਾਲੇ
ਉੱਤਰਾ ਪਦਵਾਰ

**ਉੱਤਰਾ ਪਦਵਾਰ** ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚੈਰਿਟੀ ਵਰਕਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਉੱਤਰਾ ਪਦਵਾਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ "ਪ੍ਰਯਾਸ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਿਤੀ" ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਬੈਗਾਸ, ਗੋਂਡੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਅਭੁਝਮਰੀਆ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਵਾਰ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜਮਾਤ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਬਣ ਗਈ ਜੋ "ਰਾਣੀ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਸਕੂਲ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਆਮ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਦਾ ਗੱਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੱਦਾ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆ ਠੰਡੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਦਵਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੈਰਿਟੀ ਸਪਲਾਈ "ਵਿੰਟਰ ਕਿੱਟਾਂ" ਹੈ। ਕਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ, ਉੱਨੀ ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪਦਵਾਰ ਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਚੌਦਾਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ। ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਅਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ

**ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ** ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰhttps://www.indiaculture.gov.in/ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪਰਦਾਨ ਹੋ ਸਕੇ।

## 12ਵਾਂ ਨਾਟਕ ਬਠਿੰਡਾ
ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 15 ਰੋਜ਼ਾ 12ਵਾਂ ਕੌਮੀ ਨਾਟਕ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ
ਉੱਘੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਕੀਰਤੀ ਕਿਰਪਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਥ ਜ਼ੋਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਡ੍ਰੀਮ ਹਾਈਟਸ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ
ਸਾਧਨਾ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ

**ਸਾਧਨਾ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ** ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਨਜੀਓ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਬਿਮਾਰੀ 2019 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਗਾਹਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਸਨ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਗਠਨ 2011 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਦੀ ਸਕੱਤਰ ਐਮ. ਗੀਤਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ 2009 ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ HIV ਵਰਗੇ ਜੋਖਮਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਨਜੀਓ ਹਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਐੱਚਆਈਵੀ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਨਜੀਓ ਇਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ 
ਮਾਰਚ 2020 ਤੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਗਾਹਕ ਵਾਇਰਸ ਫੜਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਕੋਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ 1,000 ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 55% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਾਹਕ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਵਕਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਹਕ ਆਪਣੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਕਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਧਨਾ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਈ 2020 ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।  ਇੱਕ ਵਰਕਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐੱਚਆਈਵੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਡੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਵਿਡ-19 ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨ ਸਕਦੇ।

## ਅਵਾਰਡ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਵਾਰਡ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ( ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ) ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ, 2017 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ 31 ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰ)

'**ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਰਿਕੁਜ਼ੀਸ਼ਨਿਸਟ)**' 1969 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ; ਇਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਓ) ਸੀ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ)

**ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ)** ਜਾਂ **ਕਾਂਗਰਸ (ਓ)** ਜਾਂ **ਸਿੰਡੀਕੇਟ**/**ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਂਗਰਸ** ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

**ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC) ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਲੰਬਿਤ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਏਆਈਸੀਸੀ ਦੁਆਰਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* All India Congress Committee – AICC Official Indian National Congress website
* Sessions List
ਝਿੰਝੌਟੀ

**ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ  ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖਮਾਜ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਰਾਗ ਹੈ।

**ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ -**

* ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ 
* ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ 'ਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ ਭਜਨ ਇਤਿਅਦਿ ਵੀ ਗਾਏਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
* ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

*ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਖਰਦਾ ਹੈ:-
*ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਮ ਗ ;
*ਮ ਗ ਸ ਰੇ ;
*ਨੀ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ);
*ਪ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ 
*ਰੇ ਮ ਪ ਧ ਨੀ ਧ 
*ਪ ਧ ਮ ਗ 
*ਰੇ ਗ ਸ ਰੇ 
*ਨੀ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ 
*ਰੇ ਮ ਪ ਨੀ ਧ 
*ਪ ਧ ਸੰ 
*ਸੰ ਰੇ ਨੀ ਧ ਪ 
*ਧ ਪ ਮ ਗ 
*ਮ ਗ ਰੇ ਸ

## ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ 
## ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ 
**"ਕੋਮਲ ਮਨਿ ਝਿੰਝੌਟੀਹੈ,ਚਢਤ ਨ ਲਗੇ ਨਿਸ਼ਾਦ।**
**ਕਹੂੰ ਕੋਮਲ ਗੰਧਾਰ ਹੈ,ਧ-ਗ ਸੰਵਾਦੀ-ਵਾਦੀ ।।"** 

- **ਰਾਗ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾਸਾਰ**
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ  
ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੀ ਠੁਮਰੀ "ਪਿਆ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਆਵਤ ਚੇਨ" ਹੈ ਜੋ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।

*ਗੁਲੋਂ ਮੇਂ ਰੰਗ ਭਰੇ,* ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਾਗੱਨਾਪੱਲੀ ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ

**ਕਾਗੱਨਾਪੱਲੀ ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਈ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ, ਤਿਰੂਮਾਲਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਰਸਮ ਮੁੰਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਨਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 

## ਜੀਵਨ 
ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਨਾਈਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਤਿਰੂਮਾਲਾ ਤਿਰੂਪਤੀ ਦੇਵਸਥਾਨਮ ਮਹਿਲਾ ਨਾਈਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਈ ਚਿੰਤਤ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
left|thumb|ਮੰਦਰ ਦੇ ਬੂਥ 97 ਅਤੇ 99 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਮੁੰਦਰਾ
ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਰੂਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਮੁੰਡਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗੁਦਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ 166 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਜਿੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿੱਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਪਡ਼ੀ ਉੱਤੇ ਗੰਜਾ ਪੈਚ ਸੀ। ਇਹ ਗੰਧਰਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੀਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/110922/tirumala-brahmotsavams-1189-barbers-to-be-roped-in-for-tonsure-servi.html

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ