open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਤੰਬੂਰਾ

**ਤਾਨਪੁਰਾ** ਜਾਂ **ਤੰਬੂਰਾ** ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਹਿਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਡਰੋਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੰਬੂਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੰਬਰੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਮੁੱਖ ਅੰਗ
ਤਾਨਪੁਰਾ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: 
* ਤੂੰਬਾ - ਇਹ ਕੱਦੂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਗੋਲ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਾਂਡ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
* ਤਬਲੀ - ਗੋਲ ਕੱਦੂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦਾ ਭਾਗ ਕੱਟਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਬਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
* ਘੁੜਚ (ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਘੋੜੀ) - ਇਹ ਤਬਲੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਚੌਕੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
* ਧਾਗਾ - ਘੁੜਚ ਅਤੇ ਤਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤੰਬੂਰੇ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
* ਕੀਲ (ਮੋਂਗਰਾ ਅਤੇ ਲੰਗੋਟ) - ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਨੂੰ ਬੰਨਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
* ਮਣਕਾ - ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਫਰਕ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਣ ਲਈ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੜਚ ਅਤੇ ਕੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ7 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਣਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਰ ਦੇ ਸਵਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
thumb|ਤਾਨਪੁਰਾ ਵਜਾ ਰਹੀ ਇੱਕ ਔਰਤ, ਸੀਏ. 1735
ਤਾਨਪੁਰਾ (ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟੰਬੁਰੂ ਵੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਗਭਗ 300 ਬੀ. ਸੀ. ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਭਰਤ ਮੁਨੀ (200 ਬੀ. ਸੀ-200 ਸੀ. ਈ.) ਦੁਆਰਾ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਡਰੋਨ ਅਧਾਰਤ ਸੰਗਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਤਾਨਪੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ) । ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰ (13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮੁਗਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ *ਤੰਬੂਰ* ਵਾਦਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਵਾਧੂ ਸਬੂਤ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਦੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਕਡ਼ ਦਾ, ਬੇਢੰਗਾ  ਤਾਨਪੁਰਾ (ਤੰਜੌਰ ਸ਼ੈਲੀ) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੌਕੀ (ਤੂੰਬੇ ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ 

ਤਨਪੁਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਡ਼੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਨਪੁਰਾ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਦਰਭ ਰਾਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਗ (ਮੈਲੋਡਿਕ ਮੋਡ) ਲੰਗਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

### ਤਾਨਪੁਰਾ ਨਿਰਮਾਤਾ 
ਮਿਰਾਜ ਦੇ ਸਿਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਨਪੁਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਤਪਾਦਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1850 ਤੋਂ ਸੱਤ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤਨਪੁਰਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਰਜ ਤਨਪੁਰਾ ਦਾ ਦਸਤਖਤ ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਦਾ ਖੋਲ ਹੈ ਜੋ ਤਨਪੁਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੌਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਲਟਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁੱਕਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਲੱਕਡ਼ ਤੋਂ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਨਪੁਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼
ਸੁਏਸ ਨਹਿਰ

**ਸੁਏਸ ਨਹਿਰ** ਜਾਂ **ਸਵੇਜ਼ ਨਹਿਰ** ( '''') ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ 'ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪਣ-ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 10 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਇਹਨੂੰ 1869 ਦੀ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜਿਆਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੁਆਲ਼ਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬੰਧੇਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ 7000 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰਾ ਬੁਰਸੈਦ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰਾ ਸੁਏਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੌਫ਼ਿਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਸਮੈਲੀਆ ਇਹਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ 3 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਇਹਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਸਰੋਤ
* Britannica (2007) "Suez Canal", in: *The new Encyclopædia Britannica*, 15th ed., **28**, Chicago, Ill. ; London: Encyclopædia Britannica, ISBN 1-59339-292-3
* Galil, B.S. and Zenetos, A. (2002). "A sea change: exotics in the eastern Mediterranean Sea", in: Leppäkoski, E., Gollasch, S. and Olenin, S. (eds), *Invasive aquatic species of Europe: distribution, impacts, and management*, Dordrecht ; Boston: Kluwer Academic, ISBN 1-4020-0837-6, p.&nbsp;325–336
* Garrison, Ervan G. (1999) *A history of engineering and technology: artful methods*, 2nd ed., Boca Raton, Fla. ; London: CRC Press, ISBN 0-8493-9810-X
* Karabell, Zachary (2003) *Parting the Desert: The Creation of the Suez Canal*, Knopf, ISBN 978-0-375-40883-0
* Oster, Uwe (2006) *Le fabuleux destin des inventions: le canal de Suez* , TV documentary produced by ZDF and directed by Axel Engstfeld (Germany)
* 
* Sanford, Eva Matthews (1938) *The Mediterranean world in ancient times*, Ronald series in history, New York: The Ronald Press Company, 618 p.
* Pudney, John. Suez; De Lesseps' Canal. New York: Praeger, 1969. Print.
* Thomas, Hugh. Suez. [1st U.S ed.]. New York: Harper & Row, 1967. Print.
* Arrow, Sir Frederick. "A fortnight in Egypt at the opening of the Suez Canal", London: Smith and Ebbs, 1869.

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
* ਸਰਕਾਰੀ **ਸੁਏਸ ਨਹਿਰ** ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* Plan of the Suez Canal — 1882 
* Howstuffworks.com: Suez Canal article 
* Panoramio.com: Suez Canal Photos 
* Darius the Great's Suez Inscriptions 
* Constantinople Convention of the Suez Canal, 1888 
* Encyclopedia of the Orient: *Suez Canal* 
* Entrance of the Suez Canal — 1882
* Suez Canal Container Terminal at Port Said 
* Opening of the Suez Canal, 1869 
* Bibliography on Water Resources and International Law Peace Palace Library

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ
ਆਸੀਆਨ

**ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ** (**ASEAN**  ,  ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਦਸ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਅਰਥੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਹੈ ਜੀਹਨੂੰ 8 ਅਗਸਤ, 1967 ਨੂੰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਫ਼ਿਲਪੀਨਜ਼, ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਬਰੂਨਾਏ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਲਾਓਸ, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵੀ ਇਹਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧੇ, ਸਮਾਜਕ ਤਰੱਕੀ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ, ਇਲਾਕਾਈ ਅਮਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਪਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਤਕਰਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ਼ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ
* Taiwan ASEAN Studies Center; ASEAN Outlook Magazine; May 2013. Myanmar’s Overlooked Industry Opportunities and Investment Climate, by David DuByne

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
; ਜੱਥੇਬੰਦੀ
* ASEAN Secretariat, retrieved 13 March 2007.
* ASEAN Regional Forum , retrieved 13 March 2007.
* BBC Country Profile/Asean, retrieved 13 March 2007.

; ਆਸੀਆਨ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ
* 24th ASEAN Summit 
* 23rd ASEAN Summit 
* 14th ASEAN Summit
* 13th ASEAN Summit  official site. Retrieved 16 September 2007.
* 12th ASEAN Summit, retrieved 13 March 2007.
* 11th ASEAN Summit (official site)  12–14 December 2005 in Kuala Lumpur, Malaysia. Retrieved 13 March 2007.

; ਆਸੀਆਨ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ
* ASEAN's official directory of ASEAN organisations 
* ASEAN Architect 
* ASEAN Law Association
* ASEAN Ports Association 
* US-ASEAN Business Council
* ASEAN-China Free Trade Area 

; ਆਸੀਆਨ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ
* ASEAN Economic Community
* Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸੀਆਨ
ਲੂਣੀ ਝੀਲ

**ਲੂਣੀ ਝੀਲ** ਉਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਘਣੇ ਲੂਣਾਂ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ (ਆਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਲੂਣ) ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ, ਲੂਣੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਲੂਣੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

**ਲੂਣੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ**:
:ਘੱਟ-ਲੂਣੀਆਂ 0.5–3 ‰
:ਹਾਈਪੋ-ਲੂਣੀਆਂ (ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ-ਲੂਣੀਆਂ) 3–20 ‰
:ਮੇਸੋ-ਲੂਣੀਆਂ 20–50 ‰
:ਅਤਿ-ਲੂਣੀਆਂ (ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ-ਲੂਣੀਆਂ) 50 ‰ ਤੋਂ ਵੱਧ

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ

**ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ** (ਜਨਮ 9 ਅਪਰੈਲ 1970) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਰੰਗਮੰਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਅਪਰੈਲ 1970 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਧੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਬੀਰ ਨੇ *ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ, ਧੂਰੀ* ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜ਼ੂਏਸ਼ਨ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਥਿਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ।

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ
2000 ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਨੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਹਾਸਰਸ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ *ਜੁਗਨੂੰ ਮਸਤ ਮਸਤ* ਅਤੇ *ਨੌਟੀ ਨੰ. 1* ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ *ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ* ਅਤੇ *ਪਰਛਾਵੇਂ* ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
* ਵਿਸਾਖੀ ਲਿਸਟ (ਫ਼ਿਲਮ)
* ਲਵ ਪੰਜਾਬ
* ਅਰਦਾਸ
* ਚੰਨੋਂ ਕਮਲੀ ਯਾਰ ਦੀ
* ਓ ਯਾਰਾ ਐਂਵੀ ਐਂਵੀ ਲੁੱਟ ਗਿਆ
* ਪੰਜਾਬ 1984
* ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਾ ਕਰੋ
* ਨਾਬਰ (2013)
* ਆਰ.ਐੱਸ.ਵੀ.ਪੀ. (2013)
* ਓਏ ਹੋਏ ਪਿਆਰ ਹੋਗਿਆ (2013)
* ਫੇਰ ਮਾਮਲਾ ਗਡ਼ਬਡ਼ ਗਡ਼ਬਡ਼ (2013)
* ਡੈਡੀ ਕੂਲ ਮੁੰਡੇ ਫੂਲ (2013)
* ਜੱਟ & ਜੂਲੀਅਟ 2 (2013)
* ਰੰਗੀਲੇ(2013)
* ਬਿੱਕਰ ਬਾਈ ਸੈਂਟੀਮੈਂਟਲ(2013)
* ਯਮਲੇ ਜੱਟ ਯਮਲੇ (2012)
* ਸਾਡੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਸ਼ਾਨ (2012)
* ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਂਝੇ (2012)
* ਕੈਰੀ ਓਨ ਜੱਟਾ (2012)
* ਜੱਟ & ਜੂਲੀਅਟ (2012)
* ਟੌਹਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ (2012)
* ਕਬੱਡੀ ਵੰਸ ਅਗੇਨ (2012)
* ਪਤਾ ਨੀ ਰੱਬ ਕਿਹਡ਼ਿਆਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀ (2012)
* ਏਕ ਨੂਰ (2011)
* ਇੱਕ ਕੁਡ਼ੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ (2010)
* ਚੰਨਾ ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ (2010)
* ਚੱਕ ਜਵਾਨਾਂ (2010)
* ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ (2010)
* ਕਬੱਡੀ ਇੱਕ ਮੁਹੱਬਤ (2010)
* ਮੁੰਡੇ ਯੂ.ਕੇ. ਦੇ (2009)
* ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ (2008)
* ਮਿੱਟੀ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ (2007)
* ਦਿਲ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ (2006)
* ਰੱਬ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜੋਡ਼ੀਆਂ (2006)

### ਮਹਿਮਾਮਈ ਭੂਮਿਕਾ
## ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਕਿਣ ਮਿਣ ਤਿੱਪ ਤਿੱਪ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ)
* 20 ਨਵੰਬਰ (ਨਾਵਲ)
* ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

## ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
'ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਸ਼ਬਦ 'ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ culture' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ **ਕਲਚਰਡ** ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ
**ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਨਫਾਸਤ** ਦਾ ਅਰਥ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਸੀਮਿਤ ਅਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਿਰਸਕੋਵਿਤਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ 'ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ'ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।1 947 ਈ. ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਘਟੀ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਣਾ। ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ, ਚੀਨ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ‘ਪਾਕਿਸਤਾਨ` ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ‘ਪਾਕਿ` ਅਤੇ ‘ਸਥਾਨ` ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਪਾਕਿ` ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਪਵਿੱਤਰ` ਅਤੇ ‘ਸਥਾਨ` ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਥਾਂ` ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਹੁਣ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ (ਸਤਲੁਜ਼, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ, ਜੇਹਲਮ) ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾ ਦੀ ਵੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢਾ  ਹੀ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਿਆ। ਧਨੀ, ਪੋਠੋਹਾਰ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੰਚ ਪੂਰਬੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਧੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਬਲੇਚੀ ਆਦਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੌਮੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ, ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗਊ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਫ਼ਤਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾ
ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੋਨੋਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਇਕੋ-ਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਧ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਉਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਂਝਾ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
 
## ਹਵਾਲੇ
# ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ
 ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਧੀਮਾਨ 
# ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ 
 ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ
# ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ            
 ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫਰੈਂਕ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਪਰਵੀਨ ਫ਼ੈਜ਼ ਜ਼ਾਦਾਹ ਮਲਾਲ

**ਪਰਵੀਨ ਫੈਜ਼ ਜ਼ਾਦਾਹ ਮਲਾਲ** ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸਤਰੀ ਕਵਿਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪਰਵੀਨ ਫੈਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੰਧਾਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਲੋ-ਏ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਲਈ ਲਿਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵੀ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1988 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਜਾ ਵਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1987 ਅਤੇ 1999/2000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ-ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, *ਵਾਈਟ ਪੇਜਿਜ਼*, ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ਤੋ ਕਵੀ
ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ)

**ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ** ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ABP ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ| ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ| ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਨੂੰ 1947 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਏਪਿਸੋਡ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੀ ਵੀ ਸ਼ੋਅ
ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ

thumb|ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ
**ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ** (30 ਅਪਰੈਲ 1935 - 22 ਦਸੰਬਰ 2014) ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ ਤੇ ਕੰਮ
ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ 30 ਅਪਰੈਲ 1935 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਜੱਸੋਵਾਲ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ), ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੈਲਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਚੌਥੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦੱਸਵੀਂ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ ਟੀ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਐਮ ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।
## ਅਹਿਮ ਵੇਰਵੇ
****ਬਾਪੂ ਖੁਸ਼ ਹੈ*** (ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨਿੰਦਰ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ)
**ਹਨੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਜੁਗਨੂੰ* (ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਣੀ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ)
## ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਭਵਨ
ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਭਾਈਬਾਲਾ ਚੌਕ ਤੋਂ ਪੱਖੋਵਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਦਾਦ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੀ ਕਲੋਨੀ, ਪਾਲਮ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਭਵਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਟਰਸਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ

**ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: per mil،per mille ਜਾਂ per mill) ਹਜ਼ਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਮਗਰ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਂਕੜਾ ਚਿੰਨ੍ਹ (%) ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਟਾ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ੀਰੋ ਵੱਧ **‰** ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1000 (ਨੰਬਰ)
ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ

**ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ** ਪੁਸਤਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਕੱਟੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ| ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ| ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ 1994 ਤੋਂ 1999 ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਲੋਕਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਪਾਰਥੀਡ-ਵਿਰੋਧੀ ਜੁਝਾਰੂ ਆਗੂ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿੰਗ ਉਮਖੋਂਤੋ ਸਿਜਵੇ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ 27 ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੰਗਭੇਦ ਨੀਤੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਏ।

## ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ
ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ 1918 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਸੀ। ਨੈਲਸਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵੰਸ਼ ਚੋਂ ਕੋਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੈਲਸਨ ਨੇ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਨਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜੁਟ ਗਿਆ।ਪਰੰਤੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੋ ਨੈਲਸਨ ਨੂੰ 27 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੇਲਾਂ ਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ 1994 ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨੂੰ ਲੋਕਮਤ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 300 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਨੈਲਸਨ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਵੇ। ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ 5 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ।

## ਅਧਿਆਏ ਵੇਰਵਾ
ਹੇਠਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕੁਲ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਨਾਮ-ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ

**ਪ੍ਰੋ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ** ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਾਰਚ 1936 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸੇਵਕ ਬੈਜਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਿਆ ਦੇਵੀ ਸੀ।

## ਤਾਲੀਮ 
ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਬੀ.ਏ. (ਆਨਰਜ਼) ਮੈਡਲਿਸਟ, ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰੀਬ 40 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1982 `ਚ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1982 ਈ. ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਊਸ਼ਾ ਸ਼ੰਕਰ ਜੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਤੋਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1957 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਡੇ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ` ਬਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਦ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਕੂਲਰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 3 ਅਪਰੈਲ 1984 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ 48 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤਾਗਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 1981 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਪਰਵਾਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਡਾਕਟਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾੜੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਡਾਕਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੀਨ ਸੀ| ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ|  

## ਰਚਨਾਵਾਂ
1) ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਯਾਦਾਂ (1957)

2) ਤਨ ਦੀ ਚਿਖਾ (1966)

3) ਅੱਕ ਦੀ ਅੰਬੀ (1977)

4) ਗਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਟਪਾਥ ਤੀਕ (1980)

5) ਚੁੱਪੀ ਦੀ ਪੈੜ

6) ਇੱਕਲ ਤੋਂ ਇੱਕਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

7) ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੀਕ (1978)

8) ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓਏ (1972)

9) ਰੱਬ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ (1981 ਦੋ ਭਾਗ)

10) ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ

### ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ
1) ਚਿਣਗਾਂ (1957)

2) ਡੇਲੀਆ (1961)

3) ਕੁੱਖ ਦੀ ਚੋਰੀ (1981)

### ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨੀ
1) ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (1968)

### ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ
1) ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (1969)

2) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ (1970)

### ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ
1) ਪਿਆਰੇ ਜੀਓ (1978)

### ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ
1) ਵਿਦਿਆ ਚਰਣ (1964)

2) ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਪੀਲ (1957)

3) ਨਾਨਕ ਸਿਮਰਣ (1973)

4) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ (1974)

5) ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ (1975)

6) ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੀਕ (1978)

7) ਤਿਵਾੜੀ ਰਚਨਾਵਲੀ-2 ਜਿਲਦਾਂ (1981)

### ਅਨੁਵਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
1) ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ (1972 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ)

### ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕਾਂ
#	Language of Chandigarh (1967)
#	42 Willington Crescent (1974)
#	Nehru and Indian Literature (1981)
#	Understanding Nehru (1981)
#	Nehru the writer in Goal (1981)
#	Collected work of Tewari (1979)
#	Nehru and Secularism (1983)
#	Punjab: A Cultural Profile (1983)
# ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਸਰਕਿਪਟ

## References
ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ - ਛੇਵੀਂ

**ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ - ਛੇਵੀਂ** ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ 1718 ਈਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਵਿਖੇ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਬਧ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਕਥਾ
ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ 21 ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।

1. ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵਿਸਤਾਰ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖੀ ਹੈ।

2. ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆ ਸਾਜ਼ਿਸਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

3. ਤੀਸਰੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ।

4. ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

5. ਪੰਜਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

6. ਛੇਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਸੁਲਹੀਖਾਨ ਪਾਸ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ।

7. ਸੱਤਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਜ਼ਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਰਣਨ ਹੈ।

8. ਅੱਠਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸਿੱਖਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਆਉਣ ਬਾਰੇ-ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

9. ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਖੀਆ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।।

10. ਦੱਸਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲੜ੍ਹਾਈ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਸੀ।

11. ਗਿਆਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਬੀਰੋ ਤੇ ਸਾਧੂ ਜਨ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

12. ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੋਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।

13. ਤੇਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਜ਼ ਕੀਤਾ।

14. ਚੌਦਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਨਵਾਬ ਅਬਦੁਲ ਖਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਮੁਗਲਾ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਸੀ।

15. ਪੰਦਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਿੱਖਾ ਬਾਰੇ ਸਾਖੀਆ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

16. ਸੋਲ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

17. ਸਤਾਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਿਆ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆ ਰੀਤਾ, ਰਸਮਾਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

18. ਅਠ੍ਹਰਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਥਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਬਾਰੇ ਹੈ।

19. ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਥਾਵਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਿਆਨ ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੁਰਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ।

20. ਵੀਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੈਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਰਣਨ ਹੈ।

21. ਇਕੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਰਜ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ - ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ
ਹੈਰਤਾ ਬਰਲਿਨ

**ਹੇਰਤਾ ਬਰਲਿਨ**, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।, ਜੋ ਬੁੰਡਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਹੇਰਤਾ ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਮਟਿਆਨੀ

'''ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਮਟਿਆਨੀ 'ਸ਼ੈਲੇਸ਼'**, ਆਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਮ **ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਮਟਿਆਨੀ'* (14 ਅਕਤੂਬਰ 1931 – 24 ਅਪਰੈਲ 2001), ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ *ਮੁੱਠਭੇੜ*, *ਬੋਰੀਬਲੀ ਸੇ ਬੋਰੀਬੰਦਰ* ਵਰਗੇ ਨਾਵਲ; *ਚੀਲ*, *ਅਰਧਾਂਗਣੀ* ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕ ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* *ਦੋ ਦੁਖੋਂ ਕਾ ਏਕ ਸੁਖ* (੧੯੬੬)
* *ਨਾਚ ਜਮੂਰੇ ਨਾਚ*,
* *ਹਾਰਾ ਹੁਆ*,
* *ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਮੰਗਲ* (੧੯੭੫),
* *ਮਹਾਭੋਜ* (੧੯੭੫),
* *ਚੀਲ* (੧੯੭੬),
* *ਪਿਆਸ*
* *ਪੱਥਰ* (੧੯੮੨),
* *ਬਰਫ ਕੀ ਚੱਟਾਨੇਂ* (੧੯੯੦)
* *ਸੁਹਾਗਿਨੀ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ* (੧੯੬੭),
* *ਪਾਪ ਮੁਕਤੀ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ* (੧੯੭੩),
* *ਮਾਤਾ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ* (੧੯੯੩),
* *ਅਤੀਤ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ*,
* *ਭਵਿਸ਼੍ਯ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ*,
* *ਅਹਿੰਸਾ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯ ਕਹਾਨੀਆਂ*,
* *ਭੇਂੜੇ ਔਰ ਗੱਡਰੀਏ*
### ਨਾਵਲ 
* *ਹੌਲਦਾਰ* (੧੯੬੧),
* *ਚਿੱਠੀ ਰਸੇਨ* (੧੯੬੧),
* *ਮੁਖ ਸਰੋਵਰ ਕੇ ਹੰਸ*,
* *ਏਕ ਮੂਠ ਸਰਸੋਂ* (੧੯੬੨),
* *ਬੇਲਾ ਹੁਈ ਅਬੇਰ* (੧੯੬੨),
* *ਗੋਪੁਲੀ ਗਫੂਰਨ* (੧੯੬੨),
* *ਨਾਗਵੱਲਰੀ*, 
* *ਆਕਾਸ਼ ਕਿਤਨਾ ਅਨੰਤ ਹੈ*
* *ਬੋਰੀਬਲੀ ਸੇ ਬੋਰੀਬੰਦਰ*,
* *ਭਾਗੇ ਹੁਏ ਲੋਗ*,
* *ਮੁਠਭੇੜ* (੧੯੯੩),
* *ਚੰਦ ਔਰਤੋਂ ਕਾ ਸ਼ਹਰ* (੧੯੯੨)
* *ਕਿੱਸਾ ਨਰਮਦਾ ਬੇਨ ਗੰਗੂ ਬਾਈ*,
* *ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ*,
* *ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਕਸ਼ੀ*,
* *ਬਾਵਨ ਨਦੀਆਂ ਕਾ ਸੰਗਮ*,
* *ਬਰਫ ਗਿਰ ਚੁਕਨੇ ਕੇ ਬਾਦ*,
* *ਕਬੂਤਰਖਾਨਾ* (੧੯੬੦),
* *ਮਾਯਾ ਸਰੋਵਰ* (੧੯੮੭)
* *ਰਾਮਕਲੀ*

### ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ
* *ਮੁਖ੍ਯ ਧਾਰਾ ਕਾ ਸਵਾਲ*, 
* *ਕਾਗਜ ਕੀ ਨਾਵ* (੧੯੯੧),
* *ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਕਾ ਸਵਾਲ*, 
* *ਯਦਾ ਕਦਾ*,
* *ਲੇਖਕ ਕੀ ਹੈਸਿਯਤ ਸੇ*, 
* *ਕਿਸਕੇ ਰਾਮ ਕੈਸੇ ਰਾਮ* (੧੯੯੯),
* *ਜਨਤਾ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ* (੧੯੭੬),
* *ਯਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗ*, 
* *ਕਭੀ-ਕਭਾਰ* (੧੯੯੩), 
* *ਰਾਸ਼ਟਰੀਯਤਾ ਕੀ ਚੁਨੌਤੀਆਂ* (੧੯੯੭)
* *ਕਿਸੇ ਪਤਾ ਹੈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਰਮ ਕਾ ਮਤਲਬ'' (੧੯੯੫)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਓਲੰਪਿਕ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਬਰਲਿਨ)

**ਓਲੰਪਿਕ ਸਟੇਡੀਅਮ**, ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਰਤਾ ਬਰਲਿਨ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 74,064 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
	
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*ਓਲੰਪਿਕ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਬਰਲਿਨ) ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ
ਮਕੈਨਿਕਸ

**ਮਕੈਨਕੀ** (ਯੂਨਾਨੀ ) ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਅਸਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਥੋਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਘੋਖ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਸਤੂ ਅਤੇ ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਗੇਤੇ ਅਜੋਕੇ ਜੁੱਗ ਵਿੱਚ ਗਲੀਲੀਓ, ਕੈਪਲਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਇਹ ਟਕਸਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਲੇਖ-ਜੋਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਫ਼ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ
* ਰਾਬਰਟ ਸਟਵੈੱਲ ਬਾਲ (1871) Experimental Mechanics from Google books.
* 

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ 
* iMechanica: the web of mechanics and mechanicians
* Mechanics Blog by a Purdue University Professor
* The Mechanics program at Virginia Tech 
* Physclips: Mechanics with animations and video clips  from the University of New South Wales
* U.S. National Committee on Theoretical and Applied Mechanics 
* Interactive learning resources for teaching Mechanics 
* The Archimedes Project

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਕੈਨਕੀ
ਦਿਏਗੋ ਦੇ ਵਾਲੇਰਾ

**ਦਿਏਗੋ ਦੇ ਵਾਲੇਰਾ** (1412–1488) ਇੱਕ ਸਪੇਨੀ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫੈਨਸਿੰਗ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਫੈਨਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਟ੍ਰੀਟਾਇਸ ਆਨ ਆਰਮਸ (Treatise on Arms) ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਟੀ ਜੇ ਐੱਸ ਜਾਰਜ

**ਥਾਇਲ ਜੈਕਬ ਸੋਨੀ ਜਾਰਜ** (ਜਨਮ 7 ਮਈ 1928), ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ **ਟੀ ਜੇ ਐੱਸ ਜਾਰਜ**, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਵਾਸਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਯਾਫਤਾ (2011) ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਲੇਖਕ
ਕਾਮੀਲੋ ਆਗਰਿੱਪਾ

**ਕਾਮੀਲੋ ਆਗਰੀਪਾ** ਪੁਨਰਜਾਗਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੈਨਸਰ, ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਅਤੇ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਫੈਨਸਿੰਗ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਇਹਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਲਾਨ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਆਗਰੀਪਾ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹੋਲੀ ਲੈਂਡ ਦੀ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਕਾਰਦੀਨਲ ਆਲੇਸਾਨਦਰੋ ਫਾਰਨੇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੁਮੈਟਰੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਟ੍ਰੀਟਾਇਸ ਆਨ ਦਾ ਸਾਇੰਸ ਆਫ਼ ਆਰਮਸ ਵਿਦ ਫਿਲੋਸੋਫੀਕਲ ਡਾਇਲੋਗ (Treatise on the Science of Arms with Philosophical Dialogue (published in 1553)), ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਫੜਨ ਨਾਲੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਫੜਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**Dialogo sopra la generazione di venti*
**Nuove inventioni sopra il modo di navigare*, 1595
**Trattato di transportare la guglia in su la piazza di s. Pietro*
**Treatise on the Science of Arms with Philosophical Dialogue*
**Dialogo di Camillo Agrippa milanese del modo di mettere in battaglia presto & con facilità il popolo di qual si voglia luogo con ordinanze & batagglie diverse*, 1585

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
*Trattato Di Scientia d’ Arme,con un Dialogo di Filosofia - *Treatise on the Science of Arms with Philosophical Dialogue*. Online version in PDF
*Dialogo del modo di mettere in battaglia - *Dialogo di Camillo Agrippa milanese del modo di mettere in battaglia presto & con facilità il popolo di qual si voglia luogo con ordinanze & batagglie diverse*. Online Version
*http://www.iath.virginia.edu/rome/article.html  - Leonardo Lombardi, "Camillo Agrippa's Hydraulic Inventions on the Pincian Hill (1574-1578)", in Waters of Rome, Occasional Journal (5), 2008.
*Ken Mondschein's English translation of Agrippa's *Treatise on the Science of Arms.*

## ਹਵਾਲੇ
*
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ
ਨਾਗਾਰਜੁਨ (ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ)

**ਨਾਗਰਜੁਨ** ਜਾਂ **ਨਾਗਾਰਜੁਨ** ਜਾਂ **ਨਾਗਅਰਜੁਨ** (, ,  , , ) (c. 150 – c. 250 CE) ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਬੋਧੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਮਾਧਿਅਮਿਕਾ ਸਕੂਲ (ਮੱਧ ਮਾਰਗ) ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ‘ਸ਼ੂਨਿਅਤਾ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਮੌਲਕ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ) - *ਮੂਲਮਾਧਿਅਮਿਕਾ ਕਾਰਿਕਾ* (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਧਿਅਮਿਕਾ ਕਾਰਿਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ *ਵਿਗਰਹਿਵਿਅਵਰਤੀਨੀ* ਹਨ, ਜੋ ਹੋਂਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ

ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ** ਅਤੇ ਮਿਕਦਾਰ ਮਕੈਨਕੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਹਨ। ਟਕਸਾਲੀ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਮਕੈਨਕੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਰ ਹੇਠ ਚੱਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਖਿਆਣ ਕਰਨ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ ਸਾਇੰਸ, ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ **ਨਿਊਟਨੀ ਮਕੈਨਕੀ** ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ 
### ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ 
#### ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਪੀਡ 
#### ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ 
#### ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚੇ (ਰੈੱਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਫਰੇਮਾਂ) 
### ਫੋਰਸ; ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ 
### ਕੰਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ (ਵਰਕ ਅਤੇ ਐਨ੍ਰਜੀ) 
### ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ 
## ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ 
### ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਉਟੋਨੀਅਨ ਸੰਖੇਪਤਾ 
### ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਖੇਪਤਾ 
## ਇਤਿਹਾਸ 
## ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

*ਸਟੈਟਿਕਸ, ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਫੋਰਸਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ
*ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੋਰਸਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਸਬੰਧ ਦਾ ਅਧਿਐਨ
*ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ, ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨਿਰੀਖਤ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣਾ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੰਡ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
*ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ
*ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ
*ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ

ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਪਯੋਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

* ਕਲੈਸਟੀਅਲ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਤਾਰਿਆਂ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਕਾਸ਼ੀ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ
ਕੰਟੀਨੱਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਡਲਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਠੋਸ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਤਰਲ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ
*ਸਾਪੇਖਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ
*ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਅਤੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥੂਲ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਦਾਰਥਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
*ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ
*ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
*ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
*ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
*ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
*ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ
*ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਥਿਊਰੀ
*ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ
*ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਤਾਂ 
*
*
*
*
*
*
*
**
* 
*

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
*Crowell, Benjamin. Newtonian Physics  (an introductory text, uses algebra with optional sections involving calculus)
*Fitzpatrick, Richard. Classical Mechanics (uses calculus)
*Hoiland, Paul (2004). Preferred Frames of Reference & Relativity 
*Horbatsch, Marko, "*Classical Mechanics Course Notes*".
*Rosu, Haret C., "*Classical Mechanics*". Physics Education. 1999. [arxiv.org: physics/9909035]
*Shapiro, Joel A. (2003). Classical Mechanics
*Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack & Mayer,Meinhard E. (2001). Structure and Interpretation of Classical Mechanics 
*Tong, David. Classical Dynamics (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism)
*Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL) Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an e-book library of classic texts on mechanical design and engineering.
*MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics  Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams.
*Alejandro A. Torassa, On Classical Mechanics

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਅਾਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪਸ 'ਚ ਦੁਹਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਉ ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪਸ 'ਚ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮਤਭੇਦ ਤੇ ਰਾਇ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨਹਿੱਤ ਰੱਖਾਂਗੇ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
## **ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ** ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗਾਤਮਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਅਰਥ-ਗੌਰਵ ਸਿਰਜਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। **ਵਿਦਵਾਨ ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ** ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵ੍ਹਾਲ ਘੇਰੇ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਤਾਰਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਵ੍ਹਾਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਬੁਨਿਆਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। 
## ਸੰਬੰਧ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ 'ਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸੰਬੰਧ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ,
* ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵ੍ਹਾਲ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਸ਼ਬਦ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਹੁੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। 
*ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। 
* ਹਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ-ਜਿੱਤਾਂ, ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਨੇੜਲਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਸਰੇ ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਲੋਕ ਧਰਮ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। 
*ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੜਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਦਲੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਝਲਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਹੇਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਹਨ।

## ਸਿੱਟਾ
ਸੋ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੁ-ਪੱਖਤਾ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭਿਆਚਰ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਮੀਨਾਮਾਤਾ ਰੋਗ

''''*, ਜਿਹਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ  ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੰਤੂ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਰੇ ਦੇ ਘੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਵਿਚਲੀ ਬੇਮੇਲਤਾ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਨਿਗ੍ਹਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਘਟਣਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੇ ਬੋਲਂਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪੁੱਜਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਮਾੜੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮੂੜ੍ਹਤਾ, ਅਧਰੰਗ, ਕੋਮਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ 
*Oiwa, Keibo. (2001). *Rowing the Eternal Sea: The Story of a Minamata Fisherman*. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 0-7425-0021-7
*Steingraber, Sandra. (2001). *Having Faith: An Ecologist Journey to Motherhood*. Perseus Publishing. ISBN 0-425-18999-6
**Approaches to Water Pollution Control, Minamata City, Kumamoto Prefecture *
*Allchin, Douglas. *The Poisoning of Minamata *
* Saito, Hisashi. (2009). *Niigata Minamata Disease: Methyl Mercury Poisoning in Niigata, Japan''. Niigata Nippo.
* Walker, Brett. (2010) "Toxic Archipelago: A History of Industrial Disease in Japan." University of Washington Press. ISBN 0-295-98954-8

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ 
* ATSDR – ToxFAQs: ਪਾਰਾ  – Frequently asked questions about Mercury
* National Institute for Minamata Disease 
* Minamata Disease: The History and Measures – The Ministry of the Environment's summary of Minamata disease
* Soshisha  – The Supporting Center for Minamata Disease and the Minamata Disease Museum
* Aileen Archive  – Copyright holder of W. Eugene Smith's Minamata photos
* Photograph by W. Eugene Smith – Tomoko Uemura in Her Bath, 1972
* Minamata disease – Chapter from *Industrial Pollution in Japan* by Dr Jun Ui
* Toxic Archipelago: Industrial Pollution in Japan – A talk by Brett Walker, September 16, 2010 
* Minamata Timeline  by Minamata City Council.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੀਨਾਮਾਤਾ ਰੋਗ
ਜ਼ਹਿਰ

ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਦਾਇਤ 67/548/EEC ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੋਪੜੀ ਅਤੇ ਕਾਟਾ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।]]

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਜ਼ਹਿਰ** ਜਾਂ **ਵਿਹੁ** ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਕਰਨ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਅਣੂ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ। 
ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ) ਅਤੇ ਜੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ ਤੋਂ ਅੱਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
* Agency for Toxic Substances and Disease Registry
* American Association of Poison Control Centers
* American College of Medical Toxicology
* Clinical Toxicology Teaching Wiki 
* Find Your Local Poison Control Centre Here (Worldwide)
* Poison Prevention and Education Website
* Cochrane Injuries Group , Systematic reviews on the prevention, treatment and rehabilitation of traumatic injury (including poisoning)
* Pick Your Poison—12 Toxic Tales  by Cathy Newman

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਹਿਰਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
ਵਿਸ

ਦਾ ਡੰਗ]]

**ਵਿਸ** ਜਾਂ **ਵਿਹੁ** ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀਹਨੂੰ ਵਿਹੁਲੇ (ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ) ਜਾਨਵਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੀੜਤਾਂ ਅੰਦਰ ਦੰਦੀ, ਡੰਗ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ

**ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ**, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੋਰੇਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਮਿਲ,ਤੇਲਗੂ,ਬੋਲੀਵੁਡ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ | ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਚੀਸ ਸਾਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੋਰਾਨ, ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਿਖਾਏ | ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਨ੍ਰਿਤ ਲੇਖਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ *ਭਾਰਤੀ ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ ਨੇ ਤਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰਆਤ 1990 ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2000 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ; *ਕਧਾਲਾਨ* (1994), *ਲਵ ਬਰਡਸ* (1996), *ਮਿਨਸਾਰਾ ਕਨਾਵੂ* (1997), *ਕਾਥਾਲਾ ਕਾਥਾਲਾ* (1998) ਅਤੇ*ਵਾਨਾਥਾਈ ਪੋਲਾ* (2000), ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ *ਨਾਵ੍ਵੋਸ੍ਤਾਨਾਂਤੇ ਨੇਨੋਦ੍ਦਾਂਤਾਨਾ* ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ |ਅਭਿਨੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਾ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਤੋਂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ *ਸ਼ੰਕਰਦਾਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ* (2007), *ਪੋੱਕੀਰੀ* (2007), *ਵਾੰਟੇਡ* (2009), *ਰਾਉਡੀ ਰਾਠੋਰ* (2012) ਅਤੇ *ਆਰ... ਰਾਜਕੁਮਾਰ *(2013).

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ

**ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ** ( ਤੋਂ) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਿਊਂਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ; ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਟੀ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਇਹ ਮਾਦਾ ਨਿੱਕੇ ਅਣੂ, ਪੈਪਟਾਈਡ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੂਹੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਏ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
* T3DB: Toxin-target database
* ATDB: Animal toxin database 
* Society of Toxicology
* The Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases
* ToxSeek: Meta-search engine in toxicology and environmental health 
* Website on Models & Ecotoxicology

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਹਿਰਾਂ
ਕੁੜੀ

thumb|ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ
ਨਾਰੀ ਮਾਨਵ ਲਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਕਬੀਲਦਾਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ***ਕੁੜੀ*** ਜਾਂ ***ਲੜਕੀ*** ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਂ ਜਾਂ ਬਾਪ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਦੌਰਾਨ *ਕੁੜੀ* ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਧੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ *ਕੁੜੀ* ਪੜ੍ਹਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਬਿੰਬ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਥੀ *ਗਰਲ* ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਦੁਖ਼ਤਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਪਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਅਚਾਰ ਵਿਚਲੇ ਔਰਤ ਪਦ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਬਰਾਬਰਲੇ ਪਦ
ਮਾਨਦੀਆਂ ਹਨ,ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

### ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿਚ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੀਫਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਫ਼ਿਰਊਨ ਹਟਸ਼ੀਪਸੂਟ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਥੂਟਮੋਜ਼ ਦੂਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਫੈਰੋ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਨੇਫੁਰਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਉਸ ਦੇ ਟੂਟੋਰਟਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਜੋਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ| ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਫ਼ਰਾਓ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕਰੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਸੀ, ਉਥੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲਿੰਗਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਵਖਰੇਵੇ ਸਨ|ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਬੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਪਰੀ ਕਲਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਰੀਫੁਮਰਸ ਅਤੇ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

## ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਅਤੇ ਟਰੇਡਿੰਗ ਕੁੜੀਆਂ
ਕੁੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾੜ, ਸਵਾਰ, ਜਾਂ ਵਾਨੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਲਾੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੀੜਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਕਿ ਲਾੜੀ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਮਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹਨ। 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 66 ਫ਼ੀਸਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਗਰਿਕ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੜਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੜਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਰੇਬੀਅਨ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਨੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਹੈ: ਪਲੈਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਲ 65 ਨਿਮਨ, ਮੱਧਮ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁੰਡੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਲਗਭਗ 92 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਗੁਆਚ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ

File:Henna girl.jpg|ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਉਂਦੀ ਕੁੜੀ
File:Gymnastics-07923-nevit.jpg|ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ ਕਰਦੀ ਕੁੜੀ 
File:Little joys.jpg|ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕੁੜੀਆਂ 
File:Kampung Punjut Orang Asli girls playing.jpg|ਡੱਕਾ-ਚੁੱਕ ਖੇਡਦੀਆਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ 
File:Uzbeki_girl.jpg|ਇੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਕੁੜੀ 
File:Colorful Girl near Momostenango.jpg|ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਦੀ ਕੁੜੀ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਲੋਕ
ਹਿੰਸਾ

ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਅਨੁਸਾਰ **ਹਿੰਸਾ** ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ: "ਜਾਣ ਬੁਝਕੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਧੱਕੇ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ Iਇਹ ਧੱਕਾ-ਜ਼ੋਰੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈI ਇਹ ਧੱਕਾ-ਜ਼ੋਰੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਪਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈI ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਫੇਟ ਲਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈI" ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ *ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ* ਵਾਕੰਸ਼ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ 15 ਲੱਖ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨI ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਰ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ ਭਾਵ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਾਰਨ ਜਾਨ ਗੁਆਂਦੇ ਹਨ, 35 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਹੋਰਾਂ ਹਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 12 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈI

ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਣ ਹੋਈ ਹਰ ਇੱਕ ਮੌਤ ਕਈ ਦਰਜਨ ਮਰੀਜਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬੰਦੀ ਹੈ, ਸੈਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਰਡਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈI ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਅਸਹਿ ਪੀੜਾ ਵੀ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲੀਹੋਂ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਸਾ
ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ

**ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ**(1916 – 21 ਸਤੰਬਰ 1990) ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ "ਸਾਡਾ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ ਵੇ," " ਅੱਖੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਵਾਬ ਨਾ," "ਲਾਈ ਬੇਕਦਰਾਂ ਨਾਲ ਯਾਰੀ," ਅਤੇ "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ" ਆਦਿ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਤੁਫੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ 1916 ਵਿੱਚ, ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ.

ਤੁਫੈਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਖੇ 'ਪੱਖਵਾਜੀ ਸਨ। "ਉਸ ਦੇ ਵਡਾਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਬਾਬੀ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤੁਫੈਲ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਨੇੜੇ ਪੰਬਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਇੱਕ ਰਬਾਬੀ ਤੌਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।

## ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀ ​​ਵੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਤੁਫ਼ੈਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 26 ਨਵੰਬਰ 1964 ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਆਨ-ਏਅਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤੂਫੈਲ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਣਾ, "ਲਈ ਬੇਕਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯਾਰੀ ਤੇ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤੜੱਕ ਕਰ ਕੇ" ਚੁਣਿਆ।

ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੀਟੀਵੀ(PTV) ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਸਲਮ ਅਜ਼ਹਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਫ਼ੈਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੀਰ "ਪੀਰ ਨਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ" ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਨਾ ਕਰੋ, ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੁਸ਼ਤੂਨ ਨਿਆਜ਼ੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ. ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੁਫ਼ੈਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਫ਼ੈਲ, ਮਾਸਟਰ ਤੁਫ਼ੈਲ, ਮੀਆਂ ਤੁਫ਼ੈਲ ਜਾਂ ਤੁਫ਼ੈਲ ਮੁਲਤਾਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਇਕ ਦੌਰਾ ਤੁਫ਼ੈਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ। 21 ਸਤੰਬਰ 1990 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ,ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨੇੜੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਤੂਫੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਜਾਵੇਦ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੂੰ 30 ਮਈ, 2011 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ (ਪੀ ਐਨ ਸੀ ਏ) ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਵਿਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

## ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ
ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਇਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ, ਇਕ ਰੂਹਾਨੀ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਸੂਫੀ ਤੱਤ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਅਕਸਰ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਗਾਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
*ਮਾਈ ਭਾਗੀ
*ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ
ਰੋਬਿਨ ਵਿਲੀਅਮਸ

**ਰੋਬਿਨ ਮੈਕਲੌਰਿਨ ਵਿਲੀਅਮਸ** (21 ਜੁਲਾਈ 1951 – 11 ਅਗਸਤ 2014) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਮੇਡੀਅਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਤੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਤੋਂ ਅੱਧ-1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੇਡੀਅਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਕਾਮੇਡੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। 

### ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਰੌਬਿਨ ਮੈਕਲੌਰਿਨ ਵਿਲੀਅਮਸ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜੁਲਾਈ, 1951 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਦੇ ਸੇਂਟ ਲੂਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਬਰਟ ਫਿਟਜ਼ਗਰਲਡ ਵਿਲੀਅਮਸ, ਫੋਰਡ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲਿੰਕਨ-ਮਰਕਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਲੌਰੀ ਮੈਕਲੌਰਿਨ, ਜੈਕਸਨ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ  ਭਰਾ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਮਤਰੇਈ ਭਰਾ-ਰਾਬਰਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਟੌਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਮਾਮਾ-ਮਤਰੇਈ ਭਰਾ ਮੈਕਲੌਰਿਨ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਕਾਟਿਸ਼, ਵੈਲਸ਼, ਆਇਰਿਸ਼, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਸਨ।ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੀ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਐਪੀਸਕੋਪਲ ਚਰਚ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਗੌਰਟਨ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਤੇ ਲੇਕ ਫੌਰੈਸਟ ਦੇ ਪਬਲਿਕ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਡੀਅਰ ਪਾਥ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਬੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਡਰਾਮਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।1963 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਲੀਅਮਸ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਡੈਟਰੋਇਟ ਵਿੱਚ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਦੇ ਉਪਨਗਰੀਏ ਬਲੂਮਫੀਲਡ ਹਿੱਲਜ਼ ਵਿਖੇ 20 ਏਕੜ ਦੇ ਇੱਕ 40 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਡੇਟ੍ਰੋਇਟ ਕੰਟਰੀ ਡੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ  ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਵਿਲੀਅਮਸ 16 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਲਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਾਰਿਨ ਕਾਉਂਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਟਿਉਬੂਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਲੀਅਮਸ  ਲਾਰਕਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੈਡਵੁਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਗਿਆ।.

### ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਰਡ ਸਕੂਲ 
ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਕਲੇਰਮਾਂਟ ਵਿੱਚ ਕਲੈਰੇਂਟ ਮੈਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਕੈਂਟੈਂਟਫੀਲਡ ਦੇ ਇਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਮਾਰਿਨ, ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।1973 ਵਿਚ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਜੁਲੀਅਰਡ ਸਕੂਲ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਟ ਅਤੇ ਮੈਂਡੀ ਪੈਟੀਕਿਨ ਵੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸਨ।1974, 1975 ਅਤੇ 1976 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੌਸਾਲਿਟੋ ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਾਇਡੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

### ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵੈਲੇਰੀ ਵੇਲਾਰਡੀ ਨਾਲ ਜੂਨ 1978 ਵਿਚ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਅਲੇਨ ਬੂਸਲਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵੇਲਾਰਡੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 1976 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਤੇ ਬਾਰਟੇਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਜ਼ੈਕਰੀ ਪਿਮ "ਜ਼ੈਕ" ਵਿਲੀਅਮਸ ਦਾ ਜਨਮ 1983 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਵੇਲਾਰਡੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮਸ ਦਾ 1988 ਵਿਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ 1986 ਵਿਚ ਜ਼ੈਕਰੀ ਦੀ ਨੈਨੀ ਮਾਰਸ਼ਾ ਗਾਰਸਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।30 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1989 ਨੂੰ, ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੇ ਗੈਰਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਜ਼ੈਲਡਾ ਰਾਏ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1989 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੋਡੀ ਐਲਨ ਵਿਲੀਅਮਸ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

### ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* 
* 
* 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰ

**ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰਾ** ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕਪੜਿਆਂ, ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਵੇਨ ਰੂਨੀ

ਵੇਨ ਮਾਰਕ ਰੂਨੀ (ਜਨਮ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ. **ਵੇਨ ਰੂਨੀ** ਇੰਗਲੈਡ ਅਤੇ ਮੈਨਚਸਟਰ ਉਨਿਟੇਡ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਹੈ.ਯੋਨ

9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੂਨੀ ਨੇ ਏਵਰਟਨ ਨਾਮ ਦੇ ਕਲਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ. ਦੋ ਸੀਜ਼ਨ ਮੇਰੀਸੈਇਦ ਕਲਬ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਨੀ ਨੂੰ 250 ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨਚਸਟਰ ਉਨਿਟੇਡ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਲਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ. ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਇੰਗਲੈੰਡ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ. ਰੂਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੈਚ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਖਿਲਾਫ਼ ਖੇਡਿਆ. ਰੂਨੀ ਦੀ ਦਾਦੀ ਆਇਰਲੇੰਡ ਵਿੱਚ ਪੇਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਇਰਸ਼ ਸਪੋਰਟਰਸ ਨੇ ਰੂਨੀ ਨੂ ਆਇਰਲੇੰਡ ਵਲੋਂ ਖੇਡਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ. 
ਰੂਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੂਰ੍ਨਾਮੇੰਟ 2004 ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਿਆ ਹੋਈਆਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰੋ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਬਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਇਆ.

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕ੍ਰੋਕਸੇਥ, ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ. ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਿਨੇਟ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਥੋਮਸ ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਹੈ. ਰੂਨੀ ਆਈਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਨਾਤਾ ਰਖਦਾ ਹੈ. ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਰੋਮਨ ਹੈ. ਵੇਨ ਰੂਨੀ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਹਨ. ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਜੋਨ ਹੈ. ਜੋਨ ਰੂਨੀ ਵੀ ਫੂਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ.

## ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
### ਕਲਬ
### ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ
ਕੁਫਰ

ਕੁਫ਼ਰ ਰੱਬੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਚੀਜ਼ਾ, ਵਸਤੂਆਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਬੇਦਗੀ ਜਾ ਬੇਇਜਤੀ ਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ

ਪਟਿਆਲੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਹੋਏ।

## ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸੂਚੀ
*ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
*ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ