ਤਬਲਾ

**﻿ਤਬਲਾ** (, , , , ) ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕਪਸੰਦ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਲਫ਼ਜ਼ ਤਬਲਾ, ਅਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਤਬਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਤਲਬ ਢੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਖਾਸਕਰ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਖਾਲੀ ਡੱਬੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੱਥ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਬਲਾ, ਸੱਜਾ ਜਾਂ ਦਾਹਿਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਛੋਟੇ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਿੱਧਾ, ਜਾਂ ਬਾਇਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 13ਵੀੰ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਪਖਾਵਜ ਨੂੰ ਗੱਭੇ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਤਬਲੇ ਦੀ ਕਾਢ ਕਢੀ ਸੀ। ਤਬਲੇ ਦੀ ਕਾਢ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਭਾਜੇ ਗੁਫਾਫਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।  ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਸਲਾ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ 12 ਸਦੀ ਦੀ ਨਕਾਸ਼ੀ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਂਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਉਦਾ ਹੈ।
thumbnail|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਾਜੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ 200 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਰਤਕੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।|alt=
## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ
* ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਖਾਂ
* ਅਹਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ
* ਉਸਤਾਦ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ
*
## ਮੂਲ
ਤਬਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ। ਥਿਓਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਇੱਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

## ਤੁਰਕ-ਅਰਬ ਦੇ ਮੂਲ
ਪਹਿਲਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਸ਼ਬਦ ਤਬਲਾ ਦੇ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਤਬਲ ਦੇ ਅਰਥ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਡਰੱਮ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਹੁਤਾਤ ਵਾਲੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਸੈਨਿਕ ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋੜੀ ਵਾਲੇ ਢੋਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰੱਮਾਂ ਨੂੰ ਵਸਨੀਕਾਂ, ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਕੁੱਟਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਤੁਰਕ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਟਾਲੀਅਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੋੜੀ ਵਾਲੇ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸ ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦੇ ਡਰੱਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਾ ਹੀ ਤਬਲਾ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਵੱਜਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੋੜੀ ਵਾਲੇ ਡਰੱਮ ਸਨ ਅਤੇ ਨੱਕਕਾਰਾ (ਸ਼ੋਰ, ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੀਲ ਸੋਰਰੇਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਬਲਾ ਢੋਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਖਵਾਜ ਢੋਲ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ "ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ"।

## ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ
ਭਾਰਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤਬਲਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਭਜਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੁਝ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਲਈ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਬਲਾ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਰਬੀ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਢੋਲ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਈ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 6 ਵੀਂ ਅਤੇ 7 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਵਰਾ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ। ਇਹ ਕਲਾਵਾਂ ਢੋਲਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬੈਠ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਛੋਟੇ ਢੋਲ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਉਹ ਢੋਲ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਢੋਲ ਅਤੇ ਤਾਲ (ਸੰਗੀਤ) ਦਾ ਵੇਦ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਢੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪੁਸ਼ਕਲਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉਪ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਢੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਜੰਤਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਛੋਟੇ ਤਬਲੇ ਵਰਗੇ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠੇ ਢੋਲ, ਇੱਕ ਕੇਟਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਡਾਂਗ ਡਰੱਮ ਅਤੇ ਝਾਂਜਾਂ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੈਠੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ, ਪਰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਢੋਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਿੱਬਤੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ rdzogs (ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜ਼ੋਕਪਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਾਰਾ ਦੇ ਢੋਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਵਯਸੂਤਰ, ਲਲਿਤਵਿਸਤਾਰਾ ਅਤੇ ਸੂਤਰਲਮਕਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਏਕਲਿੰਗਜੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਿਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤਬਲੇ ਵਰਗੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੋੜੀ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਸ਼ਾਸਨ (1210 ਤੋਂ 1247) ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੋਟੇ ਡਰੱਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤਾ ਰਤਨਾਕਰ ਨੂੰ ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਮਾਧਵ ਕੰਦਾਲੀ, 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਸਾਮੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਪਤਾਕੰਦ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਨੇ ਆਪਣੇ "ਰਮਾਇਣ" ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ, ਜਿਵੇਂ ਤਬਲ,ਝਾਂਜਰ, ਦੋਤਰ, ਵੀਣਾ, ਰੁਦਰਾ-ਵਿਪੰਚੀ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ (ਭਾਵ ਇਹ ਯੰਤਰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ)। ਇੱਥੇ ਤਾਬਲਾ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਈਕਾਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਹੈ 1799। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਹੁਣ ਭਾਜੇ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਕਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਬਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਤਬਲਾ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 500 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ। ਤਬਲਾ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਯਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੂਰਤ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਤਬਲਾ ਪਾਖਵਾਜ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੇ ਉਲਟ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਖੇਡੀ "ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਉਂਗਲ ਦੀ ਟਿਪ ਅਤੇ ਹੈਂਡ ਪਰਸਕਸੀਵ" ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਬਲਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਦਯਾਨ ਲਈ ਛੋਟਾ ਪਖਵਾਜ ਹੈੱਡ, ਬੇਯਾਨ ਲਈ ਨੱਕਾ ਕੈਟਲਡ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਢੋਲਕ ਦੇ ਬਾਸ ਦੀ ਲਚਕਦਾਰ ਵਰਤੋਂ।

## ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਛੋਟਾ ਡਰੱਮ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦਯਾਨ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਤੇ "ਸੱਜਾ" ਪਾਸਾ), ਦੀਹਿਨਾ, ਸਿੱਧ ਜਾਂ ਚੱਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਤਬਲਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਾਗ ਦੇ ਗੁੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਲੱਕੜ ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨੋਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਟੋਨਿਕ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਂ ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਸਬਮਡੀਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੁਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿਓਨਿੰਗ ਸੀਮਾ ਸੀਮਤ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਡਾਇਸ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਿਲੰਡ੍ਰਿਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਲਾਕ, ਗੱਟਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਤੂੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈੱਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਕਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਛੋਟੇ, ਭਾਰੀ ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਲੰਬਵਤ ਧੜਕਣ ਵੇਲੇ ਵਧੀਆ ਟਿਓਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੱਡੇ ਡਰੱਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਬਯੀ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਖੱਬੇ") ਦੁੱਗਾ ਜਾਂ ਧਮੀ (ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਦੱਗਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਡੂੰਘਾ ਬਾਸ ਟੋਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ, ਕੇਟਲ ਡਰੱਮ. ਬਾਯੀ ਕਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤਲ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੈ, ਤਾਂਬਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲਮੀਨੀਅਮ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਅਕਸਰ ਖਰਚੇ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੰਢਣਸਾਰਤਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ:

ਗੱਲਬਾਤ, ਚੰਤੀ, ਕਿਨਾਰ, ਕਿਨਾਰ,
ਸੁਰ, ਮੈਦਾਨ, ਲਾਓ, ਲਵ, ਮੈਦਾਨ
ਕੇਂਦਰ: ਸਿਹੀ, ਸੀਆਹੀ, ਗੈਬ

ਹਰੇਕ ਡਰੱਮ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ "ਟਿਓਨਿੰਗ ਪੇਸਟ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀਹੀ (ਲਿਟ. "ਸਿਆਹੀ"; ਏ.ਕੇ.ਏ.ਏ.ਸੀ. ਸ਼ੈ ਜਾਂ ਗੈਬ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਟਾਰਚ (ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਕਣਕ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਪੇਸਟ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਪਾਊਡਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਢੋਲ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਿੱਚ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ (ਅਣਹੋਂਦ ਦੇਖੋ) ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਇਸ ਯੰਤਰ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਘੰਟੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ. ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੁਨਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਦੀ ਗੁਣਵਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਜਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਹਰੇਕ ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਟੋਰਾਈਡਲ ਬੰਡਲ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੁੱਟਾ ਜਾਂ ਗੁੱਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਾ ਫਾਈਬਰ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖਰਾਬ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਣਾਂ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਤੱਕ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੰਕੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਤਬਲਾ ਸਟਰੋਕ ਨਾਮ, ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ (ਜਨਮ 1813 ਵਿੱਚ ਚੋਲੇ ਖ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਸੀ ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸੂਫੀਜ਼ਮ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ "ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ" ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਬੜੌਦਾ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ, "ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੋਵਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ," ਬੜੌਦਾ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ, "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਕੈਡਮੀ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਮੁੱਢਲੇ ਸਟਰੋਕ
ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਟਰੋਕ ਹਨ ਜੋ ਦਿਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਬੇਅਨ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਨ:

ਤਾ: (ਦਯਾਨ ਦੇ ਦਿਨ) ਰਿੰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੰਡੈਕਸ ਫਿੰਗਰ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ ਨਾਲ ਸਿਹੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਕੋਮਲ ਦਬਾਅ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਬਣੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ।
ਘੇਅ ਜਾਂ ਗਾ: (ਬੇਯਾਨ ਤੇ) ​​ਗੁੱਟ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੀਹੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਧੱਕਣਾ; ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ-ਉਂਗਲਾਂ ਫਿਰ ਮਾਈਡਨ ਨੂੰ ਮਾਰੋ (ਗੂੰਜ)
ਗਾ (ਬੇਯਾਨ ਤੇ) ਇੰਡੈਕਸ ਫਿੰਗਰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ।
ਟੀਨ: (ਦਿਨੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਸੱਹੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਿਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਿਹੀ ਅਤੇ ਮਾਈਡਨ (ਗੂੰਜ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਮਾਰਨਾ।
ਧਾ: ਨਾ ਅਤੇ (ਗਾ ਜਾਂ ਗਾ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ।
ਧਿਨ: ਤਿਨ ਅਤੇ (ਗਾ ਜਾਂ ਗਾ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ।
ਕਾ ਜਾਂ ਕਥ: (ਬੇਯਾਨ ਤੇ) ​​ਸਮਤਲ ਹਥੇਲੀ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕਾ (ਗੈਰ-ਗੂੰਜ)।
ਨਾ: (ਦਯਾਨ ਦੇ ਦਿਨ) ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ।
ਟੀ: (ਦਯਾਨ ਦੇ ਦਿਨ) ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਸਿਹੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ (ਗੈਰ-ਗੂੰਜ)।
ਤੂ | ਤੁਨ: [34] (ਡੇਆਨ ਦੇ ਦਿਨ) ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਬਣੀ ਵਿਧੀ (ਗੂੰਜ) ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਸਿਹੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ
ਧੇਰੇ ਧੇਰੇ (ਦਯਾਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਹੀ ਦੀ ਮਾਰ।
## ਤਬਲਾਵਾਦਨ ਕੇ ਕੁਛ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਰਾਣੇ
*ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣਾ
*ਅਜਰਾੜਾ ਘਰਾਣਾ
*ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ
*ਫ਼ਰ੍ਰੁਖਾਬਾਦ ਘਰਾਣਾ
*ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ
*ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ

## ਤਬਲਾ ਤਾਲ
ਕੁਝ ਤਾਲ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਧਾਮੜ, ਏਕ, ਝੂਮਰਾ ਅਤੇ ਚਾਉ ਤਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਟੈਂਪੂਜ਼ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਭਗਤੀ ਜਿਵੇਂ ਝਪ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਤਾਲਸ. ਟ੍ਰਿਟਲ ਜਾਂ ਟੈਂਟਲ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ. ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:

## ਵਿਰਲੇ ਭਾਰਤੀ ਤਾਲ
## ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤ 
[thumb|406x406px|ਕੇਹਰਵਾ ਤਾਲ [ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਸੰਕੇਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੋਲ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਾਤਰਾਂ (ਬੀਟ ਮਾਪ) ਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'X' 'Sum' (ਪਹਿਲੀ ਬੀਟ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'O' 'ਖਾਲੀ' ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ-ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਮਝ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਖੁਦ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਲਾ ਸਟਰੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸੰਕੇਤ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਓਨੋਮੈਟੋਪੋਇਟਿਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਕੇਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤ*ਖੰਡੇ* ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਲਾਤੀਨੀ ਜਾਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਲੀ, ਖਲੀ, ਸਮ (ਇੱਕ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਬੀਟ) ਅਤੇ ਖੰਡ (ਡਿਵੀਜ਼ਨ) । ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਤਰ ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬੀਟ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਕਾਂਡੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ, ਇਸਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਜੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ