ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ

**ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ** ( **ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ**, 1931–2007) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਥਾਰਟੀ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੁਦਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ  ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਜਰਨਲ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਕਈ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਸਰ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਾਕੰਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। &#x5B; '''' &#x5D;

ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪ੍ਰੀਹਿਸਟੋਰਿਕ ਐਂਡ ਕੁਆਟਰਨਰੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ 
ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਪੱਖੀ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਬਰ (ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

- ਡਾ. ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ

ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ, ਐਸ. ਗੋਪਾਲ ਅਤੇ ਕੇ.ਐਨ. ਪਨੀਕਰ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ  ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਦਸੰਬਰ 1994 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀਟੋ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜੇ. ਗੋਲਸਨ (ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ) 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 'ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ'। ਜੇ. ਗੋਲਸਨ ਨੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ' ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀਟੋ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਗੇ'।

ਬੀਬੀ ਲਾਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ:ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ [ਅਯੁੱਧਿਆ] 'ਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਇਸ 'ਤੇ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ? ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। - ਬੀਬੀ ਲਾਲ, ਦ ਏਸ਼ੀਅਨ ਏਜ, 7 ਦਸੰਬਰ, 1994 ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਪਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਆਰੇ ਰਹੇ।

3 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸਨ, ਗੰਭੀਰ ਦਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਉਹ 76 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 
**ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ**

* *ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ* (1975)
* *ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ* (1980) (ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਸਕਰਣ: 1990)
* *ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ* (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਲਾਲ), ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਡੀ.ਕੇ. ਪ੍ਰਿੰਟਵਰਲਡ, 2002,  .
* *ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤ: ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਮਿਤੀ ਸਮੇਤ* (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਐਸਪੀ ਅਸਥਾਨਾ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, 2002,  .
* *ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ* (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਵੀ. ਸੋਮਸ਼ੇਖ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਪਾਲੀਓ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, 2010,  .

**ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ**

* *ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ* (1971)
* *ਮਹਾਭਾਰਤ, ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ - ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ* (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਸ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਐਡ.) ਦਿੱਲੀ: ਅਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1976।
* *ਸੋਵੀਅਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ* (2 ਭਾਗ) (1978)
* 'ਸਿੰਧੂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ *( ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ, ਐਡੀ.)।* *ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1984।*
* *ਗੁਆਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ*, ਜੋਧਪੁਰ: ਕੁਸੁਮਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984
* *ਸਿੰਧ-ਸਰਸਵਤੀ ਸਭਿਅਤਾ*, ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ (1996)।
* *ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਮਾਪ* (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇਐਸ ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਸੰਪਾਦਨ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1993।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ