open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ

**ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ** (18 ਸਤੰਬਰ 1883 -17 ਅਗਸਤ 1909) ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਿੱਤਾ ਮੱਲ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਲਈ ‘ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਟੜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ 21 ਮਕਾਨ, ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ 'ਤੇ 6 ਬੰਗਲੇ, 6 ਬੱਗੀਆਂ, ਕਾਰ ਤੇ ਕਈ ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬਰਿਸਟਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ’ਚੋ ਮਦਨ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ।
:ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਉਨੋ ਨੇ, ਮਿਟਤਾ ਨਹੀਂ ਨਿਸ਼ਾਂ ਮਗਰ

## ਜੰਗੇ ਅਜ਼ਾਦੀ
ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਿਆ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
## ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨ
ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਕਲਰਕ, ਟਾਂਗਾ ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

## ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੰਮ
ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਨ 1906 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਮਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਯੋਧੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੂੰ ‘ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ ਮੰਡਲ’ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢੀਂਗਰਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਜਦੋਂ ਖੁਦੀ ਰਾਮ ਬੋਸ, ਕੱਨਾਈ ਦੱਤ, ਸਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ 1909 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁੱਜੇ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਸਰ ਕਰਜਨ ’ਤੇ ਪੰਜ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ’ਤੇ 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਓਲਡ ਬੈਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਛਾਤੀ ਤਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ। 

::ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ,

## ਸ਼ਹੀਦੀ
ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ **ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ** ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ 17 ਅਗਸਤ, 1909 ਨੂੰ ਪੈਨਟਿਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਰੋਹ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883
ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੁੱਖ

thumb|right|ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੁੱਖ
**ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੁੱਖ** (ਮੁਰਾਇਆ ਕੋਏਨਿਜੀ, (Murraya koenigii); ਉਮਰ (syn) ਬਰਗੇਰਾ ਕੋਏਨਿਜੀ, (Bergera koenigii), ਚਲਕਾਸ ਕੋਏਨਿਜੀ (Chalcas koenigii) ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਤੇ ਅਰਧ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੁਤਾਸੇਈ (Rutaceae) ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਖਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਰਸੇਦਾਰ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਤਮਿਲ ਨਾਮ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਰਸੇਦਾਰ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ - ਕਾਲ਼ੀ ਨਿੰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕੌੜੀ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦਾ ਨਿੰਮ ਦੇ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤਾ ਤੇਜ ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੋ ਭੂ ਮਧਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖ ਹੈ।
	
## ਵਿਵਰਣ 
ਇਹ ਦਰਖਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਂਚਾਈ 4-6 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਤਣੇ ਦਾ ਵਿਆਸ 40 ਸੈਂ ਮੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਟਾਹਣੀ ਵਿੱਚ 11-21 ਪੱਤੀਦਾਰ ਕਮਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਮਾਨੀ 2-4 ਸੈਂ ਮੀ ਲੰਬੀ ਅਤੇ 1-2 ਸੈਂ ਮੀ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਫੁਲ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ, ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ, ਚਮਕੀਲੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਤਾਂ ਖਾਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਜਹਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਾਨ ਕਾਨਿਗ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਉਪਯੋਗ 
ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ- ਤਟ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਛੌਂਕ ਵਿੱਚ, ਖਾਸਕਰ ਰਸੇਦਾਰ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਲਕੁਲ ਤੇਜ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁ ਵਿੱਚ ਕਟੇ ਪਿਆਜ ਦੇ ਨਾਲ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਥੋਰਣ, ਵੜਾ, ਰਸਮ ਅਤੇ ਕੜ੍ਹੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਾਜਾ ਪੱਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁੱਲੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫਰਿਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਇਹ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕਾਏ ਹੋਏ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੁਰਾਇਆ ਕੋਏਨਿਜੀ (Murraya koenigii) ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਜੜੀ - ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਔਸ਼ਧੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀ – ਡਾਇਬੈਟਿਕ (anti-diabetic), ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ (antioxidant), ਐਂਟੀਮਾਇਕਰੋਬੀਅਲ (antimicrobial), ਐਂਟੀ-ਇੰਫਲੇਮੇਟਰੀ (ant-inflammatory), ਹੇਪਾਟੋਪ੍ਰੋਟੈਕਟਿਵ (hepatoprotective), ਐਂਟੀ-ਹਾਇਪਰਕੋਲੇਸਟਰੋਲੇਮਿਕ (anti-hypercholesterolemic) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤਾ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਤੰਦੁਰੁਸਤ ਵਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .

ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਪਯੋਗ ਰਸੇਦਾਰ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਹੋਰ ਕਈ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਉਪਜ 
ਬੂਟੇ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਤਾਜੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਮੁਰਝਾਏ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ-ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੰਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ (ਜਾਂ ਗੁੱਦ ਕੱਢਕੇ) ਗਮਲੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਨਮ ਬਣਾਈਂ ਰਖੋ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਸਾਲੇ
ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 1

**ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 1** ਇੱਕ 2012 ਦੀ ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਪਰਾਧ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਕਵਾਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ ਹੈ, ਇਹ ਧਨਬਾਦ, ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਕੋਲਾ ਮਾਫੀਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਪਰਾਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। *ਭਾਗ 1* ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਵਾਜਪਾਈ, ਜੈਦੀਪ ਆਹਲਾਵਤ, ਨਵਾਜ਼ੁਦੀਨ ਸਿਦੀਕੀ, ਹੁਮਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਤਿਗਮਨਸ਼ੁ ਧੂਲਿਆ, ਵਿਨੀਤ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ, ਪੀਊਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪੰਕਜ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਰਿਚਾ ਚੱਡਾ, ਪ੍ਰਣਾਯ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 1940 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 319 ਮਿੰਟ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 2012 ਦੇ ਕਾਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਥੀਏਟਰ ਪੰਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ 160 ਮਿੰਟ ਅਤੇ 159 ਮਿੰਟ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਤੋਂ ਏ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ।

*ਭਾਗ 1* ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਥੀਏਟਰ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਵਿੱਚ 22 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 25 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਵੈਤ ਅਤੇ ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। *ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ* ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਸਨਡੈਂਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੇ 55 ਵੇਂ ਏਸ਼ੀਆ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।

ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਆਡਿਓਗ੍ਰਾਫੀ, ਫਾਈਨਲ ਮਿਕਸਡ ਟ੍ਰੈਕ (ਆਲੋਕ ਡੀ, ਸਿਨਯ ਜੋਸੇਫ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਜੇਸ਼ ਨਾਇਰ) ਦੇ ਰੀ-ਰਿਕਾਰਡਿਸਟ ਜਿੱਤਆ ਅਤੇ 60 ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ (ਨਵਾਜ਼ੂਦੀਨ ਸਿਦੀਕੀ) ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ 58 ਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ (ਆਲੋਚਕ) ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ) ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ।

## ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
ਕਲਾਕਾਰ: ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ, ਹੁਮਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਰਿਚਾ ਚੱਢਾ, ਪੀਊਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ: ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਸੰਗੀਤ: ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਲਕਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਾਬਾ ਹਰੀਰਾਮ

thumbnail|**ਬਾਬਾ ਹਰੀਰਾਮ ਦਾ ਝੋਰੜਾ ਵਿਖੇ ਮੰਦਰ****ਬਾਬਾ ਹਰੀਰਾਮ** (ਹਿੰਦੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ: बाबा हरीराम) ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਜਨਮ 
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਗੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਵ 'ਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਝੋਰੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਮੇਲਾ 
ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਥ ਅਤੇ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਝੌਰੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਤ ਮਤ
ਰਾਮਦੇਵਜੀ

thumb|200px|ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ

***ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ*** (1409–1459) ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ-ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਕ ਤੰਵਰ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ 1409 ਨੂੰ ਅਜਾਮਲ ਦੇ ਘਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ ਨੇ 1459 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਮਾਧੀ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾਂ ਪੀਰ, ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਵਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਈ ਨੈਤਲ ਦਾ ਭਰਤਾਰ ਅਾਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ; ਸੁਗਣਾ ਬਾਈ ਅਤੇ ਲਾਛਾ ਬਾਈ ਸਨ।

ਸੰਮਤ 1425 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੋਕਰਣ ਤੋਂ 12 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਰੂਣਿਚਾ ਰੱਖਿਆ। ਜਿੱਥੇ ੨ ਭਾਦੋ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ

**ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ** (29 ਜੁਲਾਈ 1908 ਜਾਂ 29 ਜੁਲਾਈ 1909, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕੁਝ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ, *ਤਵਿਆਂ ਦਾ ਵਾਜਾ* ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਹਵਾਰੀ ਰਸਾਲੇ *ਲਿਖਾਰੀ* ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢਲਾ ਬਚਪਨ ਉਸ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਲ ਮੁਕੰਦ ਖੱਤਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ. ਉਹ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ, ਤਵੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਾਜਾ, ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲੇ ਲਖਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਜੰਮੂ ਜੀ ਤੁਸੀ ਬਾਰ੍ਹੇ ਰਾ ਅਤੇ ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ *ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ*, *ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ*, *ਡੇਢ ਆਦਮੀ*, *ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਪਸ਼ੂ*, *ਕਲਗ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਣੀਆਂ* ਅਤੇ *ਸ਼ਹਿਰ ’ਤੇ ਗਰਾਂ* ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਵਾਦੇ ਕੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ), ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ (ਅਮਰ ਗੁਰੂ ਰਿਸ਼ੀਮਨ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਕਲਗ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਣੀਆਂ) ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ।

## ਲਿਖਤਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ* (1939)
**ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ* (1943)
**ਨਵਾਂ ਰੰਗ/ਡੇਢ ਆਦਮੀ* (1952)
**ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਪਸ਼ੂ* (1954) 
**ਕਲਗ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਣੀਆਂ* (1966)
**ਸ਼ਹਿਰ ’ਤੇ ਗ੍ਰਾਂ* (1985)
**ਸਭ ਰੰਗ* (1949)
**ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ* (1951) 
**ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ* (1962)
* *ਪੱਤਨ ਤੇ ਸਰਾਂ* (1967)
* *ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ* (1976)
* *ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ* (1992)
* *ਲਾਲੀ ਹਰਿਆਲੀ* (1963) (ਸੰਪਾ.)
* *ਨਿਖਰੇ ਤਾਰੇ* (1974) (ਸੰਪਾ.)
* *ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ* (1975) (ਸੰਪਾ.)

### ਹੋਰ
**ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਸਿ਼ਕਾਰ* (1971)
**ਜੰਮੂ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਬੜੇ ਰਾਅ* (1977)
**ਅਮਰ ਗੁਰ ਰਿਸ਼ਮਾਂ* (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ, 1982)
**ਪਠਾਣ ਦੀ ਧੀ*
*"ਵੱਡੇ ਕੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ"

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ
* ਕੁਲਫ਼ੀ
* ਰਾਸਲੀਲਾ
* ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ
* ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ
* ਪਠਾਣ ਦੀ ਧੀ
* ਪਾਸੇ ਦਾ ਸੋਨਾ
* ਕਲਮ ਜਾਗ ਪਈ

## ਸਨਮਾਨ 
1986 ਵਿੱਚ *ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਗ੍ਰਾਂ* ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
*ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ
*ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ	1909
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1993
ਪਿੱਪਲੀ (ਮਸਾਲਾ)

**ਮਘ** (ਵਨਸਪਤੀ ਨਾਮ: Piper longum; ਮਲਿਆਲਮ: ਪਿੱਪਲੀ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Long pepper) ਮਟੇਂਸੀ ਕੁਲ (Myrtaceae) ਦੇ ਯੂਜੀਨਿਆ ਕੈਰਓਫ਼ਇਲੇਟਾ (Eugenia caryophyllata) ਨਾਮ ਦੇ ਔਸਤ ਕੱਦ ਵਾਲ਼ੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਕਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗੁਣਕਾਰੀ ਬੂਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਸਾਲੇ
ਪੀਲੀ ਕਨੇਰ

200px|thumbnail|right|ਪੀਲੀ ਕਨੇਰ
ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਨੇਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Yellow oleander) ਛੋਟੀ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲ਼ਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਕੌੜੀ, ਚੁਭਵੀਂ ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛਿੱਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗੇ ਪਤਲੇ ਦਸਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਨੇਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਬੀਜ 
ਕਨੇਰ ਦਾ ਬੀਜ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੀਜ ਵੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕਨੇਰ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਡਾਇਗਾਕਸੀਨ ਡਰੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਡਾਇਗਾਕਸੀਨ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦੀ ਗਤੀ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਨੇਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬੀਜ ਡਾਇਗਾਕਸੀਨ ਦੇ ਸੌ ਟੈਬਲੇਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇੱਕਦਮ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
thumbnail|right|ਗੁਲਾਬੀ ਕਨੇਰ

## ਹਵਾਲੇ
*http://www.missouribotanicalgarden.org/gardens-gardening/your-garden/plant-finder/plant-details/kc/a551/thevetia-peruviana.aspx

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਰੰਗ

right|300px|thumb|ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈਂਸਲਾਂ

**ਰੰਗ** ਆਭਾਸ ਬੋਧ  ਦਾ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਰਾ, ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਦੀ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ, ਚੀਜ਼,  ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਮੇ ਆਦਿ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਵਸ਼ੋਸ਼ਣ,  ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ,  ਉਤਸਰਜਨ ਵਰਣਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ 
ਅਨਵਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਣਕਰਮ (ਗਾਮਾ ਸੁਧਾਰ- 1.5 ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕਾਂ ਹੇਤੁ ਬਣਿਆ)

ਰੰਗ ਦੇ ਉਂਜ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਹੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਮੂਲ ਰੰਗ ਤਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਲਾਲ, ਨੀਲਾ, ਅਤੇ ਪੀਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ਾ ਵੀ ਮੂਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਪੀਲਾ ਮਿਲਾ  ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੀਲੇ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੱਦ ਹਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਿਲਾ  ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੱਦ ਜਾਮੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਰੰਗ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਪਰ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਲੇਖਣੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਜੋ ਚੀਜਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਸਨ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੰਗਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਜੀਠ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਜੀਠ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਬੱਕਮ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਿਲਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਪਿੱਪਲ, ਗੂਲਰ ਅਤੇ ਪਾਕੜ (ਪਿਲਕਨ) ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਲਾਖ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹ ਤੋਂ ਮਹਾਉਰ ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੰਧੂਰ ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

## ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼
ਕਰੀਬ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਦਯੋਗਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਫਲਸ‍ਰੂਪ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਧੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਵਧੀ ਹੋਈ ਮੰਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।  ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਪਾਰਕੀਸਨ ਏਨੀਲੀਨ ਤੋਂ ਮਲੇਰੀਆ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕੁਨੈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਸਨ।  ਤਮਾਮ ਪ੍ਰਯੋਗ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਨੈਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਬੈਂਗਨੀ ਰੰਗ ਜਰੂਰ ਬਣ ਗਿਆ ।  ਸਿਰਫ਼ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ 1856 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਇਸ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮੋਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ।  ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ 1860 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰੰਗ ,  1862 ਵਿੱਚ ਏਨਲੋਨ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਏਨਲੋਨ ਕਾਲ਼ਾ ,  1865 ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਾਈ ਭੂਰਾ ,  1880 ਵਿੱਚ ਸੂਤੀ ਕਾਲ਼ਾ ਵਰਗੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਰੰਗ ਹੋਂਦ  ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ।  ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੰਗ ਤਾਰਕੋਲ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ  ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ  ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਜਰਮਨ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਏਡੋਲਫ ਫੋਨ ਨੇ 1865 ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਟੀ ਨੀਲ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ।  ਕਈ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਮਿਹਨਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ 1882 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੀਲ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕੇ ।  ਇਸਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਰਾਸਾਇਣਕ ਨੀਲ ਵੀ ਬਨਣ ਲਗਾ ।  ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬੇਅਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 1905 ਦਾ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ।

ਮੁੰਬਈ ਰੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮਰਾਜੀ ਨਾਮਕ ਫਰਮ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1867 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰੰਗ  ( ਮਜੇਂਟਾ )  ਦਾ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ।  1872 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਰੰਗ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਲ ਏਲਿਜਿਰਿਨ ਨਾਮਕ ਰੰਗ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਰੇਜਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਚਲਾਣ ਲਈ ਤਮਾਮ ਹਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਏ ।  ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮੂਨੇ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਮੁਫਤ ਵੰਡੇ ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੱਛਾ ਖ਼ਾਸਾ ਮੁਨਾਫਾ ਵਸੂਲਿਆ ।  ਬਨਸਪਤੀ ਰੰਗਾਂ  ਦੇ ਮੁਕ਼ਾਬਲੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਰੰਗ ਕਾਫ਼ੀ ਸਸਤੇ ਸਨ ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਚਮਕ - ਦਮਕ ਵੀ ਖੂਬ ਸੀ ।  ਇਹ ਸੌਖ ਨਾਲ ਮਿਲ ਵੀ  ਜਾਂਦੇ ਸਨ ।  ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੰਗ ਸੌਖ ਨਾਲ  ਕਬਜਾ ਜਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ

ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਇਰਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਸੀ। ਇਹ 400 ਸਾਲ ਤੱਕ ਲਹਿੰਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ 2 ਮੁੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ ਏ।
ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਇਰਦ ਸ਼ੇਰ ਉਲ ਨੇ ਪਾਰ ਥੀਆ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਰਦ ਵਾਣ ਚਹਾਰੁਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਏਸ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਸਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਯਜ਼ਦਗਰਦ ਤੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਿਕਸਤ ਖਾਦੀ।
ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਮੂਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚ ਅੱਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਈਰਾਨ, ਇਰਾਕ, ਆਰਮੀਨੀਆ, ਜਨੂਬੀ ਕਫ਼ਕਾਜ਼, ਜਨੂਬ ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਵਸਤੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਤੁਰਕੀ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ, ਜ਼ਜ਼ੀਰਾ ਨਿੰਮਾ ਅਰਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਾਹਲੀ ਇਲਾਕੇ, ਖ਼ਲੀਜ-ਏ-ਫ਼ਾਰਿਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਜਨੂਬ ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।
ਸਾਸਾਨੀ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ "ਈਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ" ਯਾਨੀ ਇਰਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਆਖਦੇ ਸਨ।

## ਤਰੀਖ਼ 
ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀਬਨਿਆਦ ਅਸਤਖ਼ਰ ਚ ਇਰਦ ਸ਼ੇਰ ਬਾਬਕਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਵੀ ਅਨਾਹੀਤਿਆ ਦੇ ਕਾਹਨਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਚੋਂ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਚ ਇਰਦ ਸ਼ੇਰ ਪਰ ਸੀਸ (ਅੱਜ ਦੇ ਸੂਬਾ ਫ਼ਾਰਸ) ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਪਹਿਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ (309ਈ. ਤੋਂ 379ਈ.) 
## ਦੂਜਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ (498ਤੋਂ 622ਈ.) 
ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਕਾਵਾਦ ਉਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੌਰ-ਏ-ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹਪਤਾਲੀਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਕਾਵਾਦ ਉਲ ਨੇ ਬਾਜ਼ ਨਤੀਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 502ਈ. ਚ ਉਸਨੇ ਆਰਮੀਨੀਆ ਚ ਥੀਵਡੋਸੀਵਪੋਲਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ ਪੇ ਬਾਦ ਚ ਛੇਤੀ ਉਸਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਨਤੀਨੀਆਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਖੋ ਲਿਆ। 503ਈ. ਚ ਉਸਨੇ ਦਰੀਏ-ਏ-ਦਜਲਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਮੈਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

## ਜ਼ਵਾਲ ਤੇ ਸਕੂਤ 
ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੋਮ ਨੇ ਬਾਜ਼ ਨਤੀਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਚ ਅਗਰਚੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਇਰਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਕੌਮੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਚ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ ਆਇਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹਰਕੁਲੀਸ (610ਈ. ਤੋਂ 641ਈ.) ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫ਼ੈਦਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰੀ ਕੁੱਵਤ ਨਾਲ਼ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 622ਹ ਤੇ 627ਈ. ਵਸ਼ਕਾਰ ਅਨਾਤੋਲਿਆ ਤੇ ਕਫ਼ਕਾਜ਼ ਚ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਚ ਉਸਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਰਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ

**ਜਥੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਬਾਬਾ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ** ਸਾਹਿਬ ਜੀ 96 ਕਰੋੜੀ ਪੰਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ (1697–1753) ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਤੀਸਰੇ 96 ਕਰੋੜੀ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਤਰੀਖ਼ ਦੇ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1697 ਵਿੱਚ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵਿਰਕ ਗੋਤ ਪ੍ਰਵਾਰ 'ਚ ਕਾਲੌਕੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚ ਜੰਮਿਆ। 1721 ਚ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਟੋਲੀ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਗਿਆ। ਸੁੱਖ ਜੀਦਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸਹੁਰੇ-ਏ-ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੇਖ਼ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੋਚਿਆ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬੀ ਭੇਜੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਬਾਬਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 96 ਕਰੋੜੀ ਪੰਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਕਰ ਕੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿਤਾ। ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 96  ਕਰੋੜੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ 4 ਤਰਨੇ ਦਲ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਚੁਣੇ। ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਬਾਬਾ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ 96 ਕਰੋੜੀ ਪੰਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1753 ਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚ ਸੱਚਖੰਡ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਚਖੰਡ ਗਮਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ੪ ਜਥੇਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ੯੬ ਕਰੋੜੀ ਪੰਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਢੇ ਦਲ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਬਤੌਰ ਜਥੇਦਾਰ, ਰਸਮੀ ਚੋਣ (ਮਨਜ਼ੂਰੀ) 10 ਅਪਰੈਲ, 1754 ਦੇ ਦਿਨ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ।

## ਜੀਵਨ
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1697ਈ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲੋਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਓਹਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਨ 1721 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਗਏ, ਸ੍ਰੀ ਆਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਪੰਥ ਦੇ ਜਥੇਦਰ ਬਣੇ ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਵਾਬ ਵੀ ਸਨ।

## ਮੌਤ 
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1753 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ (ਧੰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ।

## ਲੜਾਈਆਂ/ਜੰਗਾਂ 
* ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1731)
* ਸੁਨਾਮ ਦੀ ਲੜਾਈ (1735)
* ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1735)
* ਬਾਸਰਕੇ ਦੀ ਲੜਾਈ (1736)
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1738)
* ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1738)
* ਚਨਾਬ ਦੀ ਝੜਪ (1739)
* ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ (1746)
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1748)
* ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ (1752)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1697
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1753
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਹੰਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ
ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਤਨਤ

ਸਨ 1500ਈ. ਚ]]
**ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਤਨਤ** ਦੱਖਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਇਕ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਨਾਂ ਏ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ 1342ਈ. ਚ ਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜਨੂਬੀ ਹਿੰਦ (ਦੱਕਨ) ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਕਨ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਰਕਜ਼ ਤੋਂ ਅਲੀਹਦਗੀ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਤੇ 1347ਈ. ਚ ਅਲਾਉਦੀਨ ਹੁਸਨ ਗੰਗੂ ਬਹਿਮਨੀ ਦਾ ਲਕਬ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਚ 4 ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨੋ ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ਼ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਲਤਨਤ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ਼ ਅਕਸਰ ਬਰਸਰਪੀਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਾਤੀਨ ਨੇ ਦੱਕਨ ਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਤੇ ਤਾਲੀਮ ਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਅਹਿਦ ਚ ਦੱਕਨ ਚ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਨੇ ਨਿਸ਼ੂ ਨਿੰਮਾ ਪਾਈ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਫੈਲਿਆ। 1490ਈ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਹਿਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਜ਼ਵਾਲ ਆਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆ। 1538ਹ ਚ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਗਈਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ5 ਛੋਟੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਬਰੀਦ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਤਨਤ, ਇਮਾਦ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਤਨਤ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਤਨਤ, ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਤਨਤ ਤੇ ਕੁਤਬ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ
ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ

**ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ** (ਉਰਦੂ: چیچہ وطنی) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਹੀਵਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਲਹੌਰ-ਕਰਾਚੀ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ-ਵਿਹਾੜੀ ਰੋਡ ਦੇ ਸੰਗਮ ’ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।

ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈੱਡਕਵਾਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲਹੌਰ-ਕਰਾਚੀ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ’ਤੇ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਫ਼ ਵਾਲ਼ੇ ਇੰਜਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚੰਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੰਗਲਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਮੌਜੂਦਾ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਲਹੌਰ-ਕਰਾਚੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ’ਚ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ *ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ* ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਅਰ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਨਹਿਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ (ਕਮਾਲੀਆ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸੇ) ਵਾਕਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ *ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ* ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲ਼ੇ ’ਚ ਅਬਾਦ ਇੱਕ ਬਲੋਚ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ *ਚੀਚਾ* ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ *ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ* ਹੈ।

## ਅਬਾਦੀ
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 1 ਲੱਖ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 5 ਲੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।  ਤਹਿਸੀਲ ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਅਬਾਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ, ਆਰਾਈਂ, ਡੋਗਰ ਅਤੇ ਮੁਸਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਗਲ਼ੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਜੱਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਧੋਥੜ, ਔਲਖ, ਵਿਰਕ, ਸਪਰਾ, ਵੀਨਸ, ਵੜੈਚ ਅਤੇ ਢਿੱਲੋਂ ਆਦਿ ਅਬਾਦ ਹਨ।

ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਅਕਸਰੀਅਤ ਸੰਨ 1947 ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਵੇਲ਼ੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮਹਾਜਰ ਹੋ ਕੇ ਆਈ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਰੋਪੜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦੇ ਹਨ।

ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕ 44 ਬਾਰਾਂ ਐੱਲ, ਚੱਕ 45 ਬਾਰਾਂ ਐੱਲ, ਚੱਕ 168 ਨਵ ਐੱਲ, ਚੱਕ 31 ਗਿਆਰਾਂ ਐੱਲ ਵਗ਼ੈਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਨਹਿਰ ਲੋਅਰ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ 12 ਐੱਲ, 11 ਐੱਲ ਅਤੇ 14 ਐੱਲ ਨਾਲ਼ ਸੇਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਗੰਗਾ ਰਾਮ

**ਗੰਗਾ ਰਾਮ** (ਅਪ੍ਰੈਲ 1851 - ਜੁਲਾਈ 10, 1927) ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਵਲ ਇੰਜਨੀਅਰ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਲਈ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਖਾਲਦ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਿਤਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। 
## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-
ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਮਾਂਗਟਾਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 1851 ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦਾ ਨਾਂ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੰਗਤਾਂ ਵਾਲਾ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸੀ। ਉਥੋਂ ਇਹ ਟੱਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1868 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਲਿਆ।
1871 ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਲਿਆ ਤੇ ਥਾਮਸਨ ਸਿਵਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਰੁੜਕੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਿਆ 1873 ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਜਿੱਤਿਆ। 1873 ਵੱਜ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਏਕੜ ਰੱਕੜ ਥਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹੀਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪਟੇ ਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਏਸ ਰੱਕੜ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਹਾਈ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਏਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਉਹਨੇ ਹਾਈਡਰੋਲਿਕ ਪਲਾਂਟ ਵੀ ਲਾਇਆ।

1900 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹਦੇ ਤੇ ਪਾਈ ਗਈ। 1903 ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਉਹਨੂੰ ਨਵੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪਿਓ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਡਾਕਖਾਨਾ  ਲਾਹੌਰ, ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ, ਲੇਡੀ ਮੈਕਲੈਗਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਮੀਊ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਅਲਬਰਟ ਵਿਕਟਰ ਹਿੱਸਾ, ਲਾਹੌਰ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵਿਮਨ, ਹਿੱਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ, ਮਾਜ਼ੂਰਾਂ ਲਈ ਰਾਵੀ ਰੋਡ ਹਾਊਸ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਟਰੱਸਟ ਬਿਲਡਿੰਗ, ਲੇਡੀ ਮੈਨਰ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਤੇ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਬਣਾਏ।

ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ 1921 ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। 1951 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਰੀਨਾਲਾ ਖ਼ੁਰਦ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਬਨਾਣ ਦਾ ਪਲਾਂਟ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਮੈਲਕਮ ਹਿੱਲੀ ਨੇ ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ,"ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ ਇੱਕ ਹੀਰੋ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਿੱਚ ਬਚਿਆਨਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਉਹਨੇ ਘੋੜ ਗੱਡੀ ਚਲਾਈ। ਏਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਵਧੀਆ ਵਹਾਈ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਗੰਗਾ ਰਾਮ 10 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਗਿਆ।

## ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ
ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਏ," ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਪਾਗਲਪਣ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਾ ਕੇ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਬੁੱਤ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰੇ, ਫਿਰ ਲੁੱਕ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਤ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ। ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਗਈ। ਫੱਟੜ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਉਣ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਜਲੂਸ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, “ਫ਼ਟਾ-ਫਟ ਕਰੋ, ਇਹਨੂੰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਚੱਲੋ।”

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1851
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1927
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ

**﻿ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ** ਦਿੱਲੀ ਭਾਰਤ ‘ਚ੍ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯਾਦ ‘ਚ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1783‘ਚ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 1664 ‘ਚ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ।
thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ 1783 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ, ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ

**ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ** ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਟਲ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਆਕਰਸ਼ਣ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਖਰਲ

**ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਖਰਲ** (1785-1857) (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ: احمد خاں کھرل) ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ ਨੀਲੀ ਬਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਨੀਲੀ ਬਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 1857 ਦੀ ਜੰਗ 'ਚ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 80 ਸਾਲ ਸੀ। 21 ਸਤੰਬਰ 1857 ਗੋਗੇਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਲੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਪਿੱਠਭੂਮੀ 
ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਰਲ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਮੁਹੰਮਦ ਆਸਫ ਖਾਨ ਅਨੁਸਾਰ: ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਣ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਸਾਹੀਵਾਲ ਅੱਪੜੀਆਂ ਤਾਂ ਮੁਰਦਾਨਾ, ਧਾਰਾਨਾ, ਤਰਿਹਾਨਾ, ਕਾਠੀਆਵਾੜ, ਸਿੱਪਰਾ, ਵਹਿਣੀਵਾਲ, ਜੋਇਆ, ਮਸੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮੁਲਕੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਖਰਲ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਅਣਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਹ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਭੜਕ ਪਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਯੋਧਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 21 ਸਤੰਬਰ 1857 ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਲਈ ਨਵਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਬਤਾ ਠੱਪ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। “ਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜੁਗਤ ਲੜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰ ਜੌਹਨ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੂਹੀਏ ਨੂੰ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਹੀਏ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਹੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ” (16 ਸਤੰਬਰ 1857, ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਡੇਲੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਖਰਲ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*http://www.apnaorg.com/articles/shafqat-5/ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ

**ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ** ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਿਰੋਹੀ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਕੋਲ ਵਸੇ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚੌਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਹੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੀਜ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਥਾਂ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਸ 
thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਨੱਕੀ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਤੇਤੀ ਕਰੋੜ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਯੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਵ੍ਹੀਵੇਂ ਤੀਥਕਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜੈਨੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਕ ਤੀਰਥ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬੂ ਨਾਂਅ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਆਰਬੁਆਦਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਪਿਆ। ਆਰਬੁਆਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੱਪ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਹਨ ਨੰਦੀ ਬੈਲ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ।

## ਦਰਸ਼ਨੀ ਥਾਂਵਾਂ 
 ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਬੋਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਰਿਪੂਰਣ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ।

### ਨੱਕੀ ਝੀਲ ਅਤੇ ਗੋਮੁਖ ਮੰਦਰ
ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਬਣਾਈ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਡੱਡੂ ਦੇ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਚੱਟਾਨ ***ਟੋਡ ਰੋਕ*** ਅਤੇ ***ਨੱਨ ਰੋਕ*** ਬੜਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਕੋਲ ਗਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਝਰਨਾ ਹੈ।

### ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਸੰਨਸੇਟ ਪੁਆਇੰਟ
ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1727 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਸੰਨਸੇਟ ਪੁਆਇੰਟ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣਾ ਵੇਖਣਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

### ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ
ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹਨ। ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਤੋਂ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਗੁਰੂ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹਨ। ਦਿਲਵਾੜਾ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।

### ਅਚਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਦਿਲਵਾੜਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਅਚਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮੇਘਦੂਤਮ

ਮੇਘਦੂਤ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ]]

***ਮੇਘਦੂਤ*** (मेघदूतम्) ਮਹਾਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੂਤਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰ੍ਸਿੱਧ ਕਾਵਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਕਹਾਣੀ ਸਾਰ
ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਕਸ਼ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੁਦਾਈ ਜਿਸ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਹੁਣ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਾੜ੍ਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੇਘ ਉਮੜਦੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਬਿਰਹੀ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਲਈ ਛਟਪਟਾਉਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੱਤਕਾਲ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਪਰਤਣਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਪਿਆਰੀ ਉਸਦੇ ਬਿਰਹਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਇਕੱਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰ ਰਹੇ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਸਿਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਮੇਘ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਬਿਰਹਾ-ਕੁੱਠੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੱਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚੀ।
ਮੇਘਦੂਤ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਕੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਈ ਦੂਤਕਾਵਿ ਲਿਖੇ। ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜੋ ਉਦਾੱਤ ਪ੍ਰਸਾਰ ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਮੇਘਦੂਤ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੂਪਮ ਅੰਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮੇਘਦੂਤ ਕਵਿਤਾ ਦੋ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੈ। ਪੂਰਵਮੇਘ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਮਗਿਰੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਤੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਮੇਘ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਰਹਾਕੁਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਵੀ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅੰਜਕ (ਆਤਮਪਰਕ) ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 115 ਪਦ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਐੱਸ. ਕੇ. ਡੇ ਦੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ 111 ਪਦ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਜੋੜੇ ਗਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 
thumb|right|200px|ਕਾਲੀਦਾਸ ਰਚਿਤ ਮੇਘਦੂਤ ਦਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਯਕਸ਼, ਅਮਰਾਵਤੀ, ਤੀਜੀ ਸਦੀ

## ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ
ਮੇਘਦੂਤ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਹੋਰੇਸ ਹੇਲਮਨ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ *ਕਲਾਉਡ ਮੈਸੇਂਜਰ* 1813 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

## ਹੋਰ ਦੂਤਕਾਵਿ 
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਨਲ ਨਾਮਕ ਆੱਖਾਨ ਵਿੱਚ ਨਲ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬੱਦਲ ਨ੍ਹੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਜੋ ਕਥਾ ਆਈ, ਉਹ ਵੀ ਦੂਤਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ। ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ (੯ਵੀਂ ਸ਼ਤੀ ਈਸਵੀ) ਮੇਘਦੂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਦਾਕਰਾਂਤਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਕਰ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਾਰ ਸਰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪਾਰਸ਼ਵਾਭਿਉਦਏ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਘ ਦੇ ਦੂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਘਦੂਤ ਦੇ ਸ਼ਤਾਧਿਕ ਪਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ੧੫ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਨੇਮੀਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਮਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕਰਮ ਕਵੀ ਨੇ ਨੇਮੀਦੂਤ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਘੂਦਤ ਦੇ ੧੨੫ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਾ ਕੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨੇਮੀਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਤਿਅਕਤ ਰਾਜਮਤੀ ਦੇ ਬਿਰਹੁੰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੈਨ ਕਵੀ ਚਰਿਤਰਸੁੰਦਰ ਗਣੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਰਸਪਰਕ ਜੈਨ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ੀਲਦੂਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵਿਮਲਕੀਰਤੀ ਦਾ ਚੰਦਰਦੂਤ, ਅਗਿਆਤ ਕਵੀ ਦਾ ਚੇਤੋਦੂਤ ਅਤੇ ਮੇਘਵਿਜੈ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ‘ਮੇਘਦੂਤ ਸਮੱਸਿਆ’ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹੋਰ ਜੈਨ ਕਾਵਿ ਹਨ।
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*ਮੇਘਦੂਤ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ

thumb|ਗਿੱਦੜਾਬਾਹਾ (ਪੰਜਾਬ) ਨੇੜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਜ਼ਾਰਾ***ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ*** ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਡੀ ਨਹਿਰ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਹੈ,ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਇਆ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਦਾ ਨਾਂਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਸੀ।
## ਸਰੋਤ
ਇਸ ਨਹਿਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਨਾਂਅ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

## ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ 
ਇਸ ਨਹਿਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਗੰਗਾਨਗਰ,ਬੀਕਾਨੇਰ,ਚੁਰੂ,ਨਾਗੌਰ,ਜੋਧਪੁਰ,ਜੈਸਲਮੇਰ,ਬਾੜਮੇਰ ਅਤੇ ਜਾਲੋਰ ਜਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪੰਹੁਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਣ ਨੂੰ ਠੱਲ
[thumb|ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਨੇਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [ਥਾਰ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ]]
ਵਧਦੇ ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਨੇੜਲੀ ਜਮੀਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਜਿਵੇਂ *Dalbergia sissoo*, *Eucalyptus terticornis*, *Eucalyptus camaldulensis*, *Morus alba*, *Tecomella undulata*, *Acacia tortilis*, *Azadirachta indica*, *Albizia lebbeck*, *Cassia fistula*, *Popular ciliata*, *Melia azedarch*, and *Acacia nilotica* ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਿੱਕਰ,ਸਰ੍ਹੀਂ,ਅਮਲਤਾਸ,ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਰੋਹਿੜਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
*Anon. 1998. Statistical Abstract Rajasthan. Directorate of Economic and Statistics, Rajasthan, Jaipur
*Balak Ram, 1999. Report on Wastelands in Hanumangarh district, Rajasthan.CAZRI, Jodhpur
*Kavadia, P.S. 1991. Problem of waterlogging in Indira Gandhi Nahar Project and outline of Action Plan to tackle it.
*Singh, S. and Kar, A. 1997. Desertification Control - In the arid ecosystem of India for sustainable development. Agro-Botanical Publishers, Bikaner
*Burdak, LR, 1982. Recent advances in Desert Afforestation, Dehradun

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰਾਂ
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ, ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨ ਚਾਲ ਕਾਰਨ ਯਾ ਹੋਰ ਕਈ ਖੁਦਗਰਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਬਜੁਰਗ਼ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਯਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸਣ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

### ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜੁਰਗਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕਨੂੰਨ 
ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਈ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਕਨੂੰਨ ਵਿਵੱਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

### ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਕਨੂੰਨ 
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਟਰੱਸਟਾਂ ਨੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਹੋਮ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਥੀ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਚਲੋ ਇਕੱਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਉਪਰਾਲੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਧੜਾਧੜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਔਲਾਦ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪੋਲ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਓਨਾ ਚਿਰ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ।

ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ, ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ ਕਹੇ ਪਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ।ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਤੜਪ ਇਥੌਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਸਾਂਭਣ ਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਤਰਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਣ ਦੀ।
#### ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਗੀਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ “ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਨਹੀਉਂ ਲਭਣੇ, ਹੁਸਨ,ਜਵਾਨੀ,ਮਾਪੇ” ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਗੀਤ,ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦਾ ਕਲਾਮ 
:“ਤੁਸੀਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਮੌਤੇ ਮਾਰੋਗੇ,
:ਓਸੇ ਮੌਤੇ ਆਪ ਮਰੋਗੇ-ਮੈਨੂੰ ਕੀ?”

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਪਿਛਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ  ਪਰਵਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ  ਬਜ਼ੁਰਗਾ ਦਾ ਆਰਥਕ ਸ਼ੋਸਣ 
* ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ 
* ਕਿਥੌਂ ਲੱਭੀਏ ਸਰਵਣ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਇੱਕ ਕਲੰਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਬਿਨ ਸੁੰਨੇ ਵਿਹੜੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਐਕਟ 2007 ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਐਕਟ ਤੇ ਇੱਕ ਝਾਤ 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਰਗ
ਸੂਮਰ

**ਸੂਮਰ** (ਅੱਕਦੀ: *ਸ਼ੂਮਰੂ*; ਸੂਮਰੀ: *ਕੀਂਗੀਰ*) ਦੱਖਣੀ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਹਿਤਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਸੂਮਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ 4500 ਅਤੇ 4000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੈਰ-ਸਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕਲ "ਉਬੈਦੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸਾਮਰਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਕਾਫ਼ਤ) ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।

## ਉਬੈਦ ਕਾਲ ਅਤੇ ਊਰੂਕ ਕਾਲ
**ਉਬੈਦ ਕਾਲ** (ਤਕਰੀਬਨ 6500 ਤੋਂ 3800 ਈਸਾ-ਪੂਰਵ) ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਏ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਰਾਕ ਦੇ ਜ਼ੀ ਕਾਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਊਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਥੇਹ ਅਲ-ਉਬੈਦ ਤੋਂ ਪਿਆ ਏ।

**ਊਰੂਕ ਕਾਲ** (ਤਕਰੀਬਨ 4100 ਤੋਂ 2900 ਈਸਾ-ਪੂਰਵ), ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੂਮਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਊਰੂਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਏ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ (ਕਦੀਮੀ) ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਕੀਲਾਕਾਰ (Cuneiform Script) ਲਿਪੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਪਿਛੇਤੇ ਊਰੂਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮੋਨਤੈਸਕੀਉ

﻿**ਮੋਨਤੈਸਕੀਉ** (ਫਰਾਂਸੀਸੀ: de La Brède et de Montesquieu) (18 ਜਨਵਰੀ 1689 - 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1755) ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਜੁੱਗ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ
2 ਸਟੇਟਸ

***ਟੂ ਸਟੇਟਸ: ਦ ਸਟੋਰੀ ਆੱਫ਼ ਮਾਇ ਮੈਰਿਜ*** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: 2 States: The Story of My Marriage; ਅਨੁਵਾਦ: ਦੋ ਸੂਬੇ: ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਚੇਤਨ ਭਗਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਫਿਲਮ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਫਿਲਮ 18 ਅਪਰੈਲ 2014 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* 
* 
* 
* 2 States Unbiased Review 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ChetanBhagat.com 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2009 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ
ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪ

ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇੜਨ ਦੀ ਗਤੀਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਣਸ਼ਕਤੀ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਗੇੜ ਦੀ ਗਤੀਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਜਣ,ਟਰਬਾਈਨ ਯਾ ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਤੌਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪੰਪ ਇੰਪੈੱਲਰ ਵਿੱਚ ਗੇੜਨ ਦੇ ਧੁਰੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਨ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਪੈੱਲਰ ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੇਂਦਰ ਤੌਂ ਬਾਹਰ ਵਲ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਖਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਾਸ ਰਸਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

#### ਕਿੰਨੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲਾਗਤ
ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪ ਦਾ ਚਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼|thumb
ਲੁੜੀਂਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੇ ਕਿ ਕਿੰਨਾਂ ਬਹਾਵ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿੰਨਾਂ ਤਰਲ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਲੀਆਂ ਦੀ ਰਗੜ ਪੈਦਾ ਕਰਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕੀ ਹੇ?
ਇਕ ਮੰਜ਼ਲੇ ਕਿਰਨਗਤ ਵਹਾਅ ਵਾਲੇ ਪੰਪ ਲਈ SI ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਨਲਿਖਿਤ ਸਮੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-
:
P_i= \cfrac{\rho\ g\ H\ Q}{\eta}

ਜਿਥੇ,
:P_i ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ (W)
:\rho ਤਰਲ ਦੀ ਘਣਤਾ (kg/m3)
: *g* ਆਦਰਸ਼ ਗੁਰੂਤੱਵ ਦੁਆਰਾ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ (9.80665 m/s2)
:H ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਚਾਈ (m)
:Q ਵਹਾਅ ਦੀ ਗਤੀ (m3/s)
:\eta ਡੈਸੀਮਲ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ

ਸਕਤੀ ਦੇ ਖਰਚ ਚਾਲ ਨੂੰ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਊਰਜਾ ਲਾਗਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

#### ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
:ਕੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਬਾਅ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ
:ਇੰਪੈਲਰਾਂ ਦਾ ਖੁਰਣਾ
:ਕੇਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਖੁਰਣਾ
:ਘੱਟ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਪੰਪ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ
:ਘੁੰਮਦੇ ਗਜ਼ ਯਾ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਦੁਆਲਿਓਂ ਤਰਲ ਸਿੰਮਣਾ 
ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ।

#### ਬਹੁਮੰਜ਼ਲੇ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ
ਜਿਸ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਯਾ ਵੱਧ ਇੰਪੈੱਲਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਮੰਜਲਾ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ (multistage centrifugal) ਪੰਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਗਜ਼ ਤੇ ਯਾ ਇੱਕ ਤੌਂ ਵੱਧ ਗਜਾਂ ਤੇ ਲਗਾਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਜਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਯਾ ਹੈੱਡ ਲਈ ਇੰਪੈੱਲਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਲਸਲੇਵਾਰ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਆਦਾ ਬਹਾਅ ਲਈ ਇੰਪੈੱਲਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨੰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
John Richards (1894). Centrifugal pumps: an essay on their construction and operation, and some account of the origin and development in this and other countries. The Industrial Publishing Company. pp.&nbsp;40–41. http://books.google.com/books?id=013VAAAAMAAJ&pg=PA41.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਟਿਊਬਵੈੱਲ

thumb|250px|right|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਇੱਕ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਿਸਟਮ
px 250|thumb|right|ਟਿਊਬਵੈੱਲ

**ਟਿਊਬਵੈੱਲ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Tubewell) ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਖੋਦੇ 100-200 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (5 ਤੌਂ 8 ਇੰਚ) ਵਿਆਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਨਾਲੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਛਾਨਣੀ ਜਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪੰਪ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖੂਹ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਣੀ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਣਾ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖ਼ੁਦ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਪ, ਮੋਟਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ਼ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਡੀਜ਼ਲ ਤੇਲ ਦੇ ਬਾਲਣ ਰਾਹੀਂ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈ।

## ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਤੋਂ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਹਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹ ਥੱਲੇ ਜਾਂਦੀ ਗਈ, ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਅੰਦਰ 12.5 ਲੱਖ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪਾਂ ਨਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ਹੇਠੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੱਲਰ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿੱਕਲ ਆਉਣ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੱਡੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਸਤਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕਟ ਆਪਣੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ
ਟਿਊਬਵੈੱਲਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਰੀਚਾਰਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਥੱਲੇ ਜਾਣਾ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 72 ਫ਼ੀਸਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 21 ਫ਼ੀਸਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਮੋਗਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। 1973 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹ 10 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 2000 ਵਿੱਚ 53 ਫ਼ੀਸਦੀ, 2002 ਵਿੱਚ 76 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਦਕਿ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਤਹ 20 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
*http://deshsewak.com/index.php?mode=story&story_id=42917
*http://www.nisot.com/june2005/punjabsecond.html
*http://deshsewak.com/index.php?mode=cat&cat_id=19&a=1252
*http://deshsewak.com/index.php?mode=cat&cat_id=19&a=730

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ
ਬੈਲਜੀਅਮ

**ਬੈਲਜੀਅਮ**, ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ** ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬੈਲਜੀਅਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 30,528 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ 1.1 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਸਰਿਆ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ: ਡੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲੈਮਿਸ਼ ਲੋਕ (ਕਰੀਬ 60%) ਅਤੇ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਲੂਨ ਲੋਕ (ਕਰੀਬ 40%) ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ 'ਫ਼ਲੈਂਡਰਸ' ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ 'ਵਲੋਨੀਆ' ਹਨ। ਬ੍ਰਸਲਜ਼ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਹੈ ਪਰ ਫ਼ਲੈਮਿਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਵਲੋਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਸਿਆਸੀ ਮਸਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
thumb|left| ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸੂਬੇ (ਸੰਤਰੀ, ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਖੇਤਰ) ਅਤੇ ਲਿਐਜ ਦੀ ਬਿਸ਼ਪਰੀ (ਹਰੀ)

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਲਕਸਮਬਰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ "ਹੇਠਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਬੈਨੇਲੂਕਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਸੂਬੇ ਗੈਲਿਆ ਬੈਲਜੀਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੈਲਜੀਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਇਹੋ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1830 ਦੀ ਬੈਲਜੀਅਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਬੈਲਜੀਅਮ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀ ਜੰਗ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਬੈਲਜੀਅਮ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 'ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਸਤੀਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ 'ਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਫ਼ਲੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਤੇ ਵਲੋਨੀਆ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਾ-ਬਰਾਬਰ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰੀ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਗਤਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਕਈ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ (ਪਹਿਲੋਂ ਏਕਾਤਮਕ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਘੀ ਬਣਾਇਆ) ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਥੇਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2007 ਤੋਂ 2011 ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ। 
[thumb|left|*1830 ਦੀ [ਬੈਲਜੀਅਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ* (1834), ਐਜੀਡ ਚਾਰਲਸ ਗੁਸਤਾਵ ਵਾਪਰਸ ਦੁਆਰਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਬ੍ਰਸਲਜ਼]]

thumb|ਭਾਈਚਾਰੇ:
   ਫ਼ਲੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ / ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਇਲਾਕਾ
thumb|Regions:

## ਇਤਿਹਾਸ
## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ
## ਸੂਬੇ 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ―

## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

File:2014 Flower Carpet Brussels Infiorate on Grand Place 01.jpg|ਗ੍ਰੈਂਡ ਪਲੇਸ (ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼)'ਤੇ ਇਨਫਿਉਰੇਟ
File:Binche Porte Saint-Paul statue du Pierrot (bronze) 2014.jpg|ਸੇਂਟ-ਪਾਲ ਡੋਰ 'ਤੇ ਪਿਯਰੋਟ ਦਾ ਬਿੰਚੇ ਦਾ ਬੁੱਤ
File:Boursebxlnuit.jpg|ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਰਸਲਜ਼ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਜ਼
File:Galerie nuit royal.jpg|ਗੈਲਰੀਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਗੈਲਰੀ ਡੇ ਲਾ ਰੀਨ ਡੀ ਨਿਉਟ ਸਾਈਡ ਤੇ ਸੇਂਟ-ਹੁਬਰਟ 
File:Zinneke Parade Brussels.jpg|ਜ਼ਿੰਨੇਕੇ ਪਰੇਡ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼, ਇੱਕ ਗੋਲਡਨ ਡਾਂਸਰ
File:Zinneke Parade à Bruxelles (2).jpg|ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਮਾਹੌਲ
File:Zinneke Parade à Bruxelles (5).jpg|ਜ਼ਿੰਨੇਕੇ ਪਰੇਡ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼
File:Zinneke Parade à Bruxelles (7).jpg|ਜ਼ਿੰਨੇਕੇ ਪਰੇਡ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼
File:Gilles lors du Carnaval de Binche.jpg|ਬਿੰਚੇ ਕਾਰਨੀਵਲ ਦੌਰਾਨ ਗਿਲਜ਼

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਛਛੂੰਦਰ

**ਛਛੂੰਦਰ** ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 30 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੀ ਅਕਸਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਹ ਅਕਸਰ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛਛੂੰਦਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡੂੰਘੀ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਲੇਨੁਮਾ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਦਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ 200 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬੀ ਸੁਰੰਗ ਸੌਖ ਨਾਲ ਖੋਦ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਲ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਛਛੂੰਦਰ ਦੇ ਪੰਜੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਫਾਹੁੜੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਇੰਨੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਛਛੂੰਦਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ 12 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
]]
]]

## ਹਵਾਲੇ
ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਜੂਲੀਅਨ ਗ੍ਰੇਮਾਸ

**ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਜੂਲੀਅਨ ਗ੍ਰੇਮਾਸ** (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਮ: ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਜੂਲੀਅਸ ਗ੍ਰੇਮਾਸ; ਲਿਥੂਨੀਆ, 1917 - ਪੈਰਿਸ, 1992) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਚਿਹਨਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਚਿਹਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਈਸੋਟੋਪੀ, ਐਕਤਾਂਸ਼ੀਅਲ ਮਾਡਲ, ਕਥਾ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚਿਹਨ ਸਾਸ਼ਤਰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਥੂਆਨੀਆਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਏ.ਜੇ. ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਮਾਰਚ 1917 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ 193 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੁਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੂਲੀਅਨ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਉਦੋਂ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਨਸਤਨਸੀਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਜੂਲੀਅਨ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਥੂਨੀਆ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਐਲਗਿਰਦਾਸ ਜੂਲੀਅਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਢਲੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਥੂਨੀਆਈ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿਖ ਲਈਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੇ ਨੀਤਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ੌਪਨਹਾਵਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। 1934 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਏਨਤਤਾਸ ਮੈਗਨਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੌਨਾਸ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜਾਂਡਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਅਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ