ਵਰਾਲੀ ਰਾਗਮ

**ਵਰਾਲੀ** ਜਾਂ **ਵਰਾਲੀ** (ਉਚਾਰਨ ਵਰਾਲੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ 39ਵੇਂ ਮੇਲਾ ਕਾਰਥਾ ਰਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ (39ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ *ਝਾਲਾਵਰਾਲੀ* ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੇਲ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ *ਵਕਰਾ* ਪੈਮਾਨੇ (ਵੱਧਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਸੁਰਾਂ) ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ 5 *ਘਾਨਾ* ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਹੈ (ਨਾਟ *ਗੌਲਾ*, ਅਰਭੀ ਅਤੇ *ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗਮ* ਹੋਰ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ *ਵਰਤੀ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ *ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਧਾ* ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਾਰਾ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
*ਵਰਾਲੀ* ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਵਕਰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਕਰਾ-*ਸੰਪੂਰਨਾ*-ਸੰਪੁਰਨਾ ਰਾਗਮ (ਸੰਪੂਰਣਾ ਭਾਵ ਸਾਰੇ 7 ਸੁਰ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ

* ਅਰੋਹਣ: ਸ ਗ1 ਰੇ1 ਗ1 ਮ2 ਪ ਧ1 ਨੀ3 ਸੰ [a] 
* ਅਵਰੋਹਣ: ਸੰ ਨੀ3 ਧ1 ਮ2 ਗ1 ਰੇ1 ਸ [b] 

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟ ਸ਼ਡਜਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ, ਪੰਚਮ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ। ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੱਧਯਮ ਪ੍ਰਤੀ *ਮੱਧਮਮ* ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿਊਟਾ ਪੰਚਮਾ ਮੱਧਮਾਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਾਲੀ ਮੱਧਯਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ ਰੇ1 ਗ1 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਨਕਾਨੁਚਿਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

## ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ 
ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਾਲੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਖਣ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
*ਵਰਾਲੀ* ਰਾਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ* ਇਹ ਹਨ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਚੌਥਾ ਪੰਚਰਤਨ ਕ੍ਰਿਤੀ *ਕਨਕਨਾ ਰੁਚਿਰਾ*, 5 ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ 'ਇਤਿ ਜਨਮਮ ਈਦੀ', 'ਕਰੁਣਾ ਏਲਾਗੰਤੇ', 'ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜਿਥਾ ਰਾਮ', 'ਧਰਨੂ ਨੀ ਸਰੀਦੈਵਮੂ', 'ਇੰਦੁਕੇਮੀ', 'ਨੋਰੇਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ', "ਪਾਈ ਪਰਮਥਮਾ ',' ਪਾਈ ਰਾਮਾ ਰਮਨਾ ',' ਵਡਦੁੰਡੇ ',' ਭਵਸੰਨੂਥਾ ',' ਮਰਾਕਥਾਮਨੀ 'ਅਤੇ' ਨੇ ਪੋਗਡਾਕੁੰਟੇ '
* ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਮਾਵਾ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ, ਲੰਬੋਦਰਾਇਆ ਨਮਸਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲਾ ਨਾਇਕਮ
* ਕਰੁਣਾਜੁਦਵੰਮਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਰੂ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ
* ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ *ਮਮਾਵਾ ਪਦਮਨਾਭ*
* ਇੰਥਾ ਪ੍ਰਦਾਯੇ ਅਤੇ ਵਲਪੁਦਾਚ-ਖੇਤਰਜਨ ਪਦਮ
* *ਕਾ ਵਾ ਵਾ* ਅਤੇ *ਡਿੱਕੂ ਵੇਰਿਲਾਈ*-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* *ਵਲਯੁੰਨੀਹਾ* ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਲਿਆਲਮ ਪਦਮ
* ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ *ਇੱਲੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨੰਮਾ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ*ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
* ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ *ਈਦੀਗੋ ਭਦਰਾਦਰੀ*
* ਅੰਡਾਲ ਦੁਆਰਾ 'ਆਝੀ ਮਜ਼ਹਾਈ ਕੰਨਾ' ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਅਯੰਗਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 
*ਵਰਾਲੀ* ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ*  ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਹਨ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਚੌਥਾ ਪੰਚਰਤਨ ਕ੍ਰਿਤੀ *ਕਨਕਨਾ ਰੁਚਿਰਾ*, 5 ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਏਤਿ ਜਨਮਮ ਈਦੀ, ਕਰੁਣਾ ਏਲਾਗੰਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜਿਥਾ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜਯਾ ਰਾਮ, ਧਰਨੂ ਨੀ ਸਰੀਦੈਵਮੂ, ਇੰਦੁਕੇਮੀ, ਨੋਰੇਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਪਾਈ ਪਰਮਥਮਾ, ਪਾਈ ਰਾਮ ਰਮਨਾ, ਵਡਦੁੰਦੇ, ਈ ਮੇਨੂ ਕਲਿਗਿਨਾ, ਭਵਸੰਨੂਥਾ, ਮਰਾਕਥਾਮਨੀ ਅਤੇ ਨੇ ਪੋਗਡਾਕੁੰਟੇ
* ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮਾਮਾਵਾ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ, ਲੰਬੋਦਰਾਇਆ ਨਮਸਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲਾ ਨਾਇਕਮ
* *ਕਰੁਣਾਜੁਦਵੰਮਾ ਅਤੇ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਬੰਗਾਰੂ* ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ  ਰਚਿਤ ਬੰਦਿਸ਼ 
* ਇੰਥਾ ਪ੍ਰਦਾਯੇ ਅਤੇ ਵਲਪੁਦਾਚ-ਖੇਤਰਈਆ ਪਦਮ
* *ਕਾ ਵਾ ਵਾ* ਅਤੇ *ਡਿੱਕੂ ਵੇਰਿਲਾਈ*-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਲਿਆਲਮ ਪਦਮ ਅਤੇ ਮਮਾਵਾ ਪਦਮਨਾਭ *ਵਲਯੁੰਨੀਹਾ*
* ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ *ਇੱਲੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨੰਮਾ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ*ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
* ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ *ਈਦੀਗੋ ਭਦਰਾਦਰੀ*
* ਅੰਡਾਲ ਦੁਆਰਾ 'ਆਝੀ ਮਜ਼ਹਾਈ ਕੰਨਾ' ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਅਯੰਗਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ