ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਵਾਹਨ

[right|thumb| **ਸਿਰਲੇਖ** : [ਗਰੁੜ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵਾਹਨ)

**ਆਕਾਰ** : 177 X 151.5 X 97.5 ਸ.ਮੀ.**ਸਮੱਗਰੀ** : ਲੱਕੜ

**ਉਤਪਤੀ** : ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ**ਸਮਾਂ** : 19ਵੀਂ ਸਦੀ

**ਐਕ.** **ਨੰ.** 70.51]]
ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਜਾਂ "ਗੱਡੀਆਂ" ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ **ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਾਹਨਾਂ** (**Carved Wood Vahanas**) ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ *ਵਾਹਨ* ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ *ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ* ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਵਾਹਨ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ *ਵਾਹਨਾਂ* ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰੇਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ 
*ਵਾਹਨ* ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੋਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਵਾਹਨ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਨੰਦੀ*, ਬਲਦ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਹਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਦਾ ਵਾਹਨ, ਮੋਰ, *ਪਰਵਾਨੀ*, ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਵਾਹਨ, *ਹਮਸਾ*, ਬੁੱਧੀ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਾਹਨ ਜਾਨਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਣੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ, ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਮੋਰ ਦੇ ਘਮੰਡ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਮੁਸ਼ਿਕਾ" 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਗਣੇਸ਼ ਬੇਕਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸ਼ਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਗਿਰਝ, ਕਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਵਾਹਨ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 
* ਗਰੁੜ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵਾਹਨ), ਲੱਕੜ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ

ਇਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪੰਛੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪਹਾੜ ( *ਵਾਹਨ* )। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਆਦਮੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ, ਖੰਭ, ਬਾਜ਼ ਦੀ ਚੁੰਝ ਵਰਗੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਤਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰੱਥ ਜਲੂਸ **ਰੱਥ-ਉਤਸਵ** ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

* ਮੋਰ (ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਵਾਹਨ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਕੱਚ, ਤੰਜੌਰ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ)

ਇਹ ਮਯੂਰ ਵਾਹਨ (ਮੋਰ ਵਾਹਨ) ਭਗਵਾਨ ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਜਾਂ ਮੁਰੂਗਨ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੋਰ ਵਾਹਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਤੰਜੌਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਉੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੋਰ ਦੀਆਂ ਆਦਮ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

* ਘੋੜਾ, ਲੱਕੜ, ਤੰਜੌਰ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਯੱਪਨ, ਬੁੱਢਾ, ਰੇਵੰਤਾ, ਚੰਦਰ (10 ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰੱਥ), ਇੰਦਰ (ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾਸ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਰੱਥ - ਤਸਵੀਰ), ਸੂਰਿਆ (ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਜਾਂ ਸੱਤ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਰੱਥ), ਕੁਬੇਰ, ਕਲਕੀ।

## ਗੈਲਰੀ

ਤਸਵੀਰ:Garuda_NM.jpg|thumb| ਗਰੁੜ ਦਾ ਕਲੋਜ਼ਅੱਪ
ਤਸਵੀਰ:PeacockNM.jpg|thumb| **ਸਿਰਲੇਖ** : ਮੋਰ (ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਦਾ ਵਾਹਨ)**ਸਮੱਗਰੀ** : ਲੱਕੜ
ਤਸਵੀਰ:Wooden_Horse,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|thumb|ਘੋੜਾ
ਤਸਵੀਰ:Museum_artefacts_15_nm.JPG|thumb| **ਸਿਰਲੇਖ** : ਘੋੜਾ**ਆਕਾਰ** : 178 X 183 X 112 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ**ਸਮੱਗਰੀ** : ਲੱਕੜ**ਉਤਪਤੀ ਸਥਾਨ** : ਤੰਜੌਰ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ)**ਸਮਾਂ** : 19ਵੀਂ ਸਦੀ**ਐਕ.** **ਨੰ.** 70.52

## ਹਵਾਲੇ