1991 ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ

12 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ 25 ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਦਾਯੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਗਿਆਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 13 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਨ। ਗਿਆਰਵੇਂ ਕੈਦੀ, ਇੱਕ 15 ਸਾਲਾ ਲਡ਼ਕੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ 10 ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਨ-ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ'। 2016 ਵਿੱਚ, ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ 47 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ 43 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। 

## ਪਿਛੋਕਡ਼ 
ਪੀਲੀਭੀਤ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਨੇਪਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਦਲਦਲੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਰਾਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਨੇਡ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਬਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ੰਕੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤਰਾਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਗਿਰੋਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨੈਟਵਰਕ ਜਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਲਈ ਰਾਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਖਤਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਐਕਟ (ਟਾਡਾ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀਆਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਫਾਂਸੀ ਜਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ। ਟਾਡਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਮਾਨਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਗਵਾਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਡਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਜਾਂ ਪਤਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ, ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਘਟਨਾ 
29 ਜੂਨ ਤੋਂ 13 ਜੁਲਾਈ 1991 ਤੱਕ 25 ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਕਈ ਰਾਜਾਂ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 13 ਪੁਰਸ਼ (ਦੋ ਬਜ਼ੁਰਗ) 9 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 3 ਬੱਚੇ (ਉਮਰ 10,12 ਅਤੇ 15 ਸਾਲ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਨਕ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇਡ਼ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ। 

12 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਹਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਦਾਯੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਕਚਲਾ ਘਾਟ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕਿਆ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਕਿ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਵੈਨਾਂ, ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜੀਪਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 60-70 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ 13 ਪੁਰਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਦੋਵੇਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 11 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਵਾਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਨ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਪੀਲੀਭੀਤ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵੱਲ ਮੋਡ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਹਨ ਪੀਲੀਭੀਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਵਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

## ਮੁਲਾਕਾਤ 
14 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਨੇਪਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਜੰਗਲਾਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ ਕੈਦੀ, ਇੱਕ 15 ਸਾਲਾ ਲਡ਼ਕਾ ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਬਿੱਲੂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਰ. ਡੀ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਨ, ਜੋ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਵਰਗੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ 10 ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਨ-ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਬਾਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ'-ਬਾਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ।  ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮਦਦ ਲਈ ਚੀਕਿਆ, ਫਿਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 

## ਪੀਡ਼ਤਾਂ 
ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਹਰੇਕ ਪੀਡ਼ਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਡ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਬਿੰਦਰ ਸਿੱਘ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ. ਬਿਚਚੇੱਤਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਸਨੀਕ), ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਰਸੀਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰੀਆ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਨਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ।

## ਪਿੱਛੋਂ 
ਬੱਸ ਡਰਾਈਵਰ ਮੁਸੱਰਾਫ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੱਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਬਿਆਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ ਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪੀਲੀਭੀਤ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤਹਿਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਨੋਟਿਸਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਧ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾਃ 23 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 21 ਅਗਸਤ ਨੂੰ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਨਿਰਭਰ ਲਈ Rs.50,000 ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ 47 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 47 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ. ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 43 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।

## ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ 
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਾਰੇ 47 ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ 4 ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 43 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ 8 ਲੱਖ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ 2 ਲੱਖ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਗਿਰੀ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ, ਲਖਨ ਸਿੰਘ, ਨਜ਼ੀਮ ਖਾਨ, ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ", ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ-, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀਰ, ਕਰਨ ਸਿੰਘ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਰਾਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ/, ਨੇਮਚੰਦਰ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਅਹਿਮਦ, ਸਤੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਨੀਸ, ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ, ਵੀਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਨੱਥੂ ਸਿੰਘ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਧਨੀਰਾਮ, ਸੁਗਮਚੰਦਰ, ਕਲੱਕਰ ਸਿੰਘ ", ਕੁੰਵਰ ਪਾਲ ਸਿੰਗ", ਸ਼ਿਆਮ ਬਾਬੂ, ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ, ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਕੁਮਾਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਅਰਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਮ ਨਗੀਨਾ, ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵਿਜੇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਿੱਤਲ, ਐਮ. ਸੀ. ਦੁਰਗਪਾਲ, ਆਰ. ਕੇ. ਰਾਘਵ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ