open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਗੌਰੀ ਮੌਲੇਖੀ

**ਗੌਰੀ ਮੌਲੇਖੀ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਪਲ ਫਾਰ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਦੀ ਟਰੱਸਟੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ, ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਰਥਕ, ਉਸਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਤ ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਗੌਰੀ ਮੌਲੇਖੀ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਲੰਟੀਅਰ ਵਜੋਂ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਪੀਪਲ ਫਾਰ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਸ਼ੂ ਆਸਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਛੱਡੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ। 2004 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪ੍ਰੀਵੈਂਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕਰੂਏਲਟੀ ਟੂ ਐਨੀਮਲਜ਼ (SPCA) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਐਨਜੀਓ ਰਾਹਤ ਨਾਲ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ NGO ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਰੁੱਝਿਆ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੀਪਲ ਫਾਰ ਐਨੀਮਲਜ਼ - ਪੀਪਲ ਫਾਰ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਮੌਲੇਖੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਗੜੀਮਈ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਬਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਾਹੀ ਆਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੜ੍ਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੌਲੇਖੀ ਨੇ ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮੌਲੇਖੀ ਨੇ ਸੋਨੀਪੁਰ ਪਸ਼ੂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੇ (ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ) ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਮੌਲੇਖੀ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

2019 ਵਿੱਚ ਮੌਲੇਖੀ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਸ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਰਡਾਂ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜੋ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਟਾਫ਼ ਜਾਂ ਬਜਟ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। 2020 ਵਿੱਚ ਮੌਲੇਖੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿੱਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

## ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
* 2013: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ
* 2017: ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਲੂਸ਼ ਇਨਾਮ
* 8 ਮਾਰਚ 2018: ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ।
* 2018: ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਲਈ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੂਮਨੀ ਅਵਾਰਡ
* 2018: ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ, ਯੂਐਸਏ ਵਿਖੇ ਹਿਊਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਸ਼ੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਵਾਰਡ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਸ਼ੁ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਹੱਕ
ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ

**ਦੇਵਰਧੀ** ਜਾਂ ਵਚਨਚਾਰੀਆ ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ ਜਾਂ ਦੇਵਵਚੱਕ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜੈਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਯਪ ਗੋਤਰ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼) ਦੀ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਰਾਜਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਾਊਧਰਮੰਦਰ (ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ-ਦੇਵਤਾ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।"ਹਰਿਨਾਇਗਮੇਸ਼ਿਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਰੂਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵਾਨੰਦ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਲ ਦੀ ਕੁੱਝ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ *ਨਿਰਵਾਣ* ਦੇ 1000 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ *ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਵਾਦ* (ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅੰਗ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ) ਦਾ ਅੰਤਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ *ਕਲਾਵਤੀ*  ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ *ਦੇਵਰਧੀ* ਰੱਖਿਆ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤ 
ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਜਾਨਲੇਵਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਜੇ ਬਚਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਚਾਰੀਆ ਲੋਹਿਤਸੁਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਿਆ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿੱਚ ਭਿਕਸ਼ੂ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਯੋਗਦਾਨ 
ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਜੈਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ 453 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਵੱਲਭ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।
alt=The Second Vallabhi Council|thumb|262x262px|ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਵੱਲਭ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੂਰਤੀ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣਾ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
alt=Devardhigani Kshamashraman with Shramans|thumb|300x300px|453 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੂਜੀ ਵੱਲਭੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ

## ਸਰੋਤ 
* ਜੈਨ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਗਰਮਾਲ, "ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ", ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ।
* ਵਿਜੈ ਰਤਨਾਪ੍ਰਭ, "ਸਥਾਵਿਰਾਵਲੀ"।
* ਸ਼ਾਹ, ਸੁਧੀਰ ਐੱਮ. "ਜੈਨ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ"।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਜਸਵੰਤ ਵਾਗਲਾ

**ਜਸਵੰਤ ਵਾਗਲਾ** ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਵਾਗਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਮਾਰਚ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰਟੈਂਡਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਪੁਸਤਕਾਂ
ਜਸਵੰਤ ਵਾਗਲਾ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ-
*ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ 
*ਝਾਂਜਰ
*ਸਿਲਸਿਲਾ
*ਸ਼ਿਅਰ ਦਰਬਾਰ (ਸੰਪਾਦਨ)
*ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ (ਸੰਪਾਦਨ)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ

**ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ** (1915–1979)  ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।  ਉਸ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।   

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ 5 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 3 ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਤੁੜ 1980 ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਬਣਿਆ।

ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ (1947 – 2016), ਵੀ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916
ਜਾਨਕੀ ਵਸੰਤ

**ਜਾਨਕੀ ਵਸੰਤ** (ਜਨਮ ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 2016 ਦਾ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਜਾਨਕੀ ਵਸੰਤ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀ  ਉਹ ਪੈਨ ਐਮ ਫਲਾਈਟ 73 ' ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਹਾਈਜੈਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ NGO ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਵਸੰਤ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 250 ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੀਕੇ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ 2016 ਦਾ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ

**ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ** ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿ ਉਹ ਇਮੇਜਾਂ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਨਵ ਵਰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢ ਸਕਣ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਅੱਜਕਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ:

### 1. ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ 
ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਣ। ਕਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੈਨੂਅਲ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਏਅਰਪੋਰਟਾਂ, ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 2. ਅਣਜਾਣ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 
ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਅਣਪਛਾਤੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਨਾਂ ਰੁੱਖੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਣਪਛਾਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

### 3. ਚਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ 
ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਸਕ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ।

### 4. ਆਬਜੈਕਟ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ 
ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਆਬਜੈਕਟ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਦੂਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਤਰਨਾਕ ਆਬਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

### 5. ਮੋਨੀਟਰਿੰਗ ਅਤੇ ਅਲਾਰਮ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀਸੀਟੀਵੀ ਕੈਮਰੇ, ਮੋਨੀਟਰਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਨੂੰ ਅਲਾਰਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। AI ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਾਮਾਨ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

### 6. ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨੰਬਰ ਪਲੇਟ ਪਹਿਚਾਣ 
ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਵਹੀਕਲ ਨੰਬਰ ਪਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਰੂਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਆਸਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
2024 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ

**2024 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ** 60ਵੀਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਸੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਵਾਰ, 5 ਨਵੰਬਰ, 2024 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਬਰਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਓਹੀਓ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਜੇਡੀ ਵੈਂਸ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ ਅਤੇ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਟਿਮ ਵਾਲਜ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਹੈ।

## ਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ
ਵੋਰੋਨੱਝ਼

**ਵੋਰੋਨੱਝ਼** (ਰੂਸੀ: **Воронеж**) ਵੋਰੋਨੱਝ਼ ਰਾਜ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੋਲੋਨੱਝ਼ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਬਾਦ ਇਹ ਡੌਨ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੋਰੋਨੱਝ਼ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ, ਜੋ ਯੂਰਪੀ ਰੂਸ ਨੂੰ ਯੁਰੱਲ ਪਹਾੜ, ਸਾਈਬੀਰੀਆ, ਕਾਕੇਸਸ, ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਅੰਮ ੪ ਹਾਈਵੇ (ਜਾਂ ਮਾਸਕੋ-ਵੋਰੋਨੱਝ਼-ਰੋਸਤਵ-ਆਨ-ਦੋਨ-ਨੋਵੋਰੋੱਸਿਈਸਕ) ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛਲੇ ਸਾਲਾਂ’ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀ । 2021 ਦੇ 1,057,681 ਲੋਕ ਵੋਰੋਨੱਝ਼ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ 2010 ’ਚ 889,680 ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ 14ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਨਤੁੰਗਾ

ਆਚਾਰੀਆ **ਮਨਤੁੰਗਾ** (ਅੰ. ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਜੈਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ *ਭਗਤਮਾਰਾ ਸਟੋਤਰ* ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਭਜਨ 'ਨਾਮੀਅਨ ਸਟੋਤਰ' ਜਾਂ 'ਭਾਯਾਹਾਰ ਸਟੋਤਰ' ਜੋ ਕਿ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

## ਜੀਵਨੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਕਚਰਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮਕਸ਼ਤਰੀਆ ਧਨਦੇਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਮੁਰਤੀਪੁਜਕ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਵਨਵਾਸੀ ਗੱਚਾ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਜਿਨਸਿੰਹਸੁਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭਗਤਾਮਰਾ ਸਟੋਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਕਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪੱਟਾਵਲੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜੋ 
* 
* 
* 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਰਵੀਸੇਨਾ

**ਆਚਾਰੀਆ ਰਵੀਸੇਨਾ** ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਿਗੰਬਰ ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 678 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ *ਪਦਮਪੁਰਾਣਾ* (ਜੈਨ ਰਾਮਾਇਣ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। *ਪਦਮਪੁਰਾਣਾ* ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੱਤਕੰਠਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਲਟਕਦਾ ਧਾਗਾ।

ਰਵੀਸੇਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਦਯੋਤਨ ਸੂਰੀ (ਵਿਕਰਮ 835) ਦੇ ਕੁਵਾਲਯਾ-ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਿਨਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਪੁਰਾਣ (ਵਿਕਰਮ 840) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
* 
* 
* 
* 
* 

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* ਰਵੀਸ਼ਨਾ*ਪਦਮਪੁਰਾਣਾ*, ਐਡੀ. ਪੀ. ਜੈਨ, 3 ਖੰਡ, ਕਾਸ਼ੀ, 1958-9।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਫੋਨੈਟਿਕ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਲੇਆਉਟ

ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ ਟਾਈਪਿੰਗ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਭੋਗਤਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟੈਕਸਟ ਟਾਈਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਲੱਕੜ ਲਿਪੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਿਐਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ, ਅਤੇ ਸਪੀਚ ਥੇਰਪੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਉਪਾਦ

1. ਫੋਨੈਟਿਕ ਅਲਫਾਬੇਟ:

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਨੈਟਿਕ ਅਲਫਾਬੇਟ (IPA): ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਧਵਨੀ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਸਿਸਟਮ: ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫੋਨੈਟਿਕ ਸਿਸਟਮ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ X-SAMPA ਜਾਂ ARPAbet।

2. ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ:

ਖਾਸ ਫੌਂਟ ਜੋ ਫੋਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

Doulos SIL

Charis SIL

Gentium

3. ਇੰਪੁੱਟ ਢੰਗ:

ਉਪਭੋਗਤਾ ਫੋਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੀਬੋਰਡ ਲੇਆਉਟ ਜਾਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਵਰਤੋਂ

1. ਭਾਸ਼ਾਵਿਜਿਆਨ:

ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਲਿਖਤ, ਧਵਨੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀकरण ਲਈ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣਾ:

ਫੋਨੈਟਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

3. ਬੋਲਚਾਲ ਥੇਰਪੀ:

ਸਪੀਚ-ਲੈਂਗੂਏਜ ਪੈਥੋਲੋਜਿਸਟ ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੋਲਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੇਰਪੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

4. ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕਸ:

ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਫੋਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਪੀਚ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਫਾਇਦੇ

ਸਹੀਤਾ: ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਧਵਨੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਿਆਰੀकरण: IPA ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਸਟਮ ਧਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਟੈਂਡਰਡਾਈਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਈ: ਫੋਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਜਟਿਲਤਾ: ਫੋਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਸਮਰਥਨ: ਸਾਰੇ ਟੈਕਸਟ ਐਡੀਟਰ ਜਾਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਿਸਪਲੇਅ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

1. ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ ਚੁਣੋ: ਉਹ ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ ਡਾਊਨਲੋਡ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਲ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

2. ਇੰਪੁੱਟ ਢੰਗ ਚੁਣੋ: ਆਨਲਾਈਨ IPA ਕੀਬੋਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਟੈਕਸਟ ਐਡੀਟਰ ਨੂੰ ਫੋਨੈਟਿਕ ਟਾਈਪਿੰਗ ਲਈ ਕਨਫਿਗਰ ਕਰੋ।

3. ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ: ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਵਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਵੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਟਾਈਪਿੰਗ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਹੀਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਏਗਾ।

ਨਤੀਜਾ

ਫੋਨੈਟਿਕ ਫੌਂਟ ਟਾਈਪਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ, ਸਿੱਖਣ, ਅਤੇ ਸਪੀਚ ਥੇਰਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਧਵਨੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਝ ਬਦਲਣਾ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਭਦਰਾ (ਜੈਨ ਫਿਲਾਸਫਰ)

ਆਚਾਰੀਆ ਹਰੀਭਦਰਾ ਸੂਰੀ ਇੱਕ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਜੈਨ ਨੇਤਾ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਡੌਕਸੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਲਈ ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ  459-529 ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, 1919 ਵਿੱਚ ਜਿਨਵਿਜੈ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਮਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਤ ਵਿਕਲਪ 650 ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਭਦਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਧਰ ਕੁਲ ਦੇ ਜਿਨਭਦਰ ਅਤੇ ਜਿਨਦੱਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੋਗਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਸਾਮੁਚਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਬੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ।

## ਕੰਮ 
ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ

* ਅਨੇਕਾਂਤਜਯਪਟਕਾ [ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਦਾ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬੈਨਰ (ਰਿਲੇਟਿਵਵਾਦ]-ਜੋ ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਬਾਰੇ ਦਲੀਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
* *ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦਪ੍ਰਵੇਸ਼,* ਜੈਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਅਨੇਕਾਂਤਸਿੱਧੀ, ਇਹ ਗੈਰ-ਅਲਹਿਦਗੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਨੇਕਾਂਤ) ।*...*
* *ਆਤਮਸਿੱਧੀ* (ਆਤਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੰਮ) 
* *ਉਪਦੇਸ਼ਪਦ*, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ
* ਦਾਨਾਸੰਧੂ, ਪਾਠ ਸੰਯੋਸੰਗਦਰਸ਼ਣ (ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
* *ਦਰੀਸਾਨਸਤਾਰੀ,* ਸੰਯੋ*ਸੰਗਦਰਸ਼ਣ* ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ
* *ਧੰਮਾਸੰਗਾਹਨੀ, ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰੋ*
* ਲੋਕਾਤੱਤਵਨਿਰਣਯ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ
* *ਸਰਸਾਰਾਡਵਨਲਾਸਤੂਤੀ, ਤਿਰਤਾਨਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤੀਰਥੰਕਰਾ*
* ਸਮਰੈਚਕਾਹਾ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* *ਸੰਬੋਹਪਯਾਰਨਾ,* ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ
* *ਅਸ਼ਟਕਪ੍ਰਕਰਣ* (*ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਿਆਖਿਆ*) 
* *ਧਰਮਬਿੰਦੂ*-ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਅਨੰਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮੋਕਸ਼ਾ
* ਧੂਰਤੱਖਿਆਨਾ (ਦ ਰੋਗਜ਼ ਸਟੋਰੀਜ਼) 
* *ਪੰਚਾਸਕ*-ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ
* ਸੱਦਰਸ਼ਨਾਸਾਮੁਚਾਇਆ (ਛੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।*) -ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ*
* ਸਮਰੈਚਕਾਹਾ (ਸਮਰੈਚਕਾਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ-ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵੈਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।
* *ਸ਼ਾਸਤਰਵਰਤਾਸਾਮੁਚਾਇਆ* (*ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ*) 
* *ਯੋਗਬਿੰਦੂ* (ਯੋਗ ਦੇ ਬੀਜ-ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਮ) ਯੋਗਾ
* ਯੋਗਾਦ੍ਰੀਸ਼ਤੀਸਾਮੁਕਾਇਆ (ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਡ਼ੀ-ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ) 
* ਯੋਗਸ਼ਾਤਕਾ-ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਕੰਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਸੰਮਤੀ ਪ੍ਰਾਕਰਨ

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
* 
* 
* ਪੂਰਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ (1995) (†. ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਜ਼, ਨਿਊਯਾਰਕ) 
* ਵਿਲੀ, ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਐਲ. *ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼* ਲੈਨਹੈਮ, ਐਮਡੀਃ ਦ ਸਕੈਰਕਰੋ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਲਿਮਟਿਡ 2004.  ISBN 0-8108-5051-6.&nbsp;
* 
* 

## ਹੋਰ ਪੜੋ 
* ਹਰਿਭਦਰਾ ਅਨੇਕਾਨਤਜਯਪਟਾਕਾ, ਐਡੀ. ਐਚ. ਆਰ. ਕਪਾਡੀਆ, 2 ਖੰਡ, ਬਡ਼ੌਦਾ, 1940 ਅਤੇ 1947।
* ਹਰਿਭਦਰਾ ਆਸ਼ਤਕਪ੍ਰਕਰਾਣਾ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1918
* ਹਰਿਭਦਰਾ *ਧੁਰਤਾਖਿਆਨਾ*, ਐਡੀ. ਏ. ਐਨ. ਉਪਾਧਿਆਏ, ਬੰਬਈ, 1944
* ਹਰਿਭਦਰਾ ਲਲਿਤਵਿਸਤਾਰਾ, ਐਡੀ. ਮੁਨੀ ਭਾਨੁਵਿਜੈ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1963
* ਹਰਿਭਦਰਾ ਸਮਰਾਇਕਕਾਹਾ, ਐਡੀ. ਐਚ. ਜੈਕੋਬੀ, ਕਲਕੱਤਾ, 1926.
* ਹਰਿਭਦਰਾ *ਯੋਗਬਿੰਦੂ*, ਐਡੀ. ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ. ਕੇ. ਕੇ. ਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1968
* ਹਰਿਭਦਰਾ ਯੋਗਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਸਾਮੁਚਾਇਆ, ਐਡੀ. ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ. ਕੇ. ਕੇ. ਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1970

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਪਲਟਾਵਾ ਐਪ

ਪਲਟਾਵਾ ਐਪ (Paltawa App) 

ਪਲਟਾਵਾ ਐਪ ਇੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਪ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਨੋਟਸ, ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸੋਰਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

1. ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਪਰਕ: ਇਸ ਐਪ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨੋਟਸ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ।

ਲਾਈਵ ਚੈਟ: ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ।

2. ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ

ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੌਖਾ ਇੰਟਰਫੇਸ: ਇਹ ਐਪ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਕਰਤਾ ਦੇ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।

ਨਵੀਨਤਮ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ: ਇਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਪਡੇਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

3. ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ

ਟੈਗਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ: ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੋਸਟਾਂ ਨੂੰ ਟੈਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣਾ: ਯੂਜ਼ਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੀਮਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ

ਡਾਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ: ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੇ ਡਾਟੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਈ ਪਦੱਥਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

5. ਉਪਲਬਧਤਾ

ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਟੈਬਲੇਟ: ਇਹ ਐਪ Android ਅਤੇ iOS ਦੋਹਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵਾਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

6. ਉਪਯੋਗਿਤਾ

ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਵਾਂ: ਇਸ ਐਪ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ 'ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ: ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਰਤਣ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਕਲਪ

ਪਲਟਾਵਾ ਐਪ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹੱਈਆ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਆਰਿਫ਼ਾ ਜਾਨ

**ਆਰਿਫ਼ਾ ਜਾਨ** (ਜਨਮ  ) ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗਲੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਾਨ ਨੂੰ 8 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਆਰਿਫ਼ਾ ਜਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀ  ਉਹ ਗਲੀਚਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਮਦਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਾਫਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਮਦਾ ਟੈਕਸਟਾਈਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਨਾਮਦਾ ਗਲੀਚੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਫੇਲਟਿਡ (ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਨ ਦੇ ਫਾਈਬਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਮਕਦਾਰ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰ ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੰਗਾਈ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਹੁਨਰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰੀਅਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਨਿਰਮਾਣ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 25 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 100 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੇਲਟਿਡ ਗਲੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੇਕੀਦਾਫਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ, ਨੂਰਬਾਗ ਅਤੇ ਨਵਾ ਕਦਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
[left|thumb| 2020 ਵਿੱਚ [ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ' ਤੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ । ਜਨ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸੱਜੇ]]
ਜਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮਗਨੀਨਿਸੈਂਟ ਸੇਵਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਨਈ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸਨੇਹਾ ਮੋਹਨਦੌਸ, ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਸਰਵਾਈਵਰ ਮਾਲਵਿਕਾ ਅਇਅਰ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨੁਮਧਾ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਬੀਨਾ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਲ ਸੰਭਾਲਵਾਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਮੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਬੰਜਾਰਾ ਹੈਂਡੀਕ੍ਰਾਫਟ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਵਿਜੇ ਪਵਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਮਿਸਤਰੀ ਕਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ  ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987
ਸਿੱਧਸੇਨ

**ਸਿੱਧਸੇਨ ਦਿਵਾਕਰਾ** ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤੰਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਜੈਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹ ਜੈਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ *ਦਿਵਾਕਰਾ* "ਸੂਰਜ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੰਮਤੀਤਾਰਕਾ ('ਸੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਤਰਕ') ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਤਰਕ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੈਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਿਆਣ ਮੰਦਿਰ ਸਟੋਤਰ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਜਨ ਹੈ ਜੋ 23ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰਾ ਮੁਰਤੀਪੁਜਕ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ 9 ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠਾਂ (ਨਵ ਸਮਾਰਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧਸੇਨ ਦਿਵਕਾਰਾ ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ *ਆਚਾਰੀਆ* ਵ੍ਰੁਧਵਾਦੀਸੁਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਕੁਮੁਦਚੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਾਣਮੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਚਾਰੀਆ ਵ੍ਰੁਧਵਾਦੀਸੁਰੀ ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜੈਨ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਚਾਰੀਆ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਾਰੀਆ ਸਿੱਧਸੇਨਸੁਰੀ ਜਾਂ ਅਚਾਰੀਆ ਸਿਧਾਰਸੇਨ ਦਿਵਕਰਸੁਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਆਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਹੇਮਚੰਦਰ
* ਦੇਵਰਧੀਗਾਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸਰਮਨ

## ਹਵਾਲੇ 
### ਹਵਾਲੇ 
### ਸਰੋਤ 
* 
* 
* 
* 
* ਸ੍ਰੀ ਅਭਿਦਾਨ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੋਸ਼ ਵਾਲੀਅਮ 5, ਆਚਾਰੀਆ ਰਾਜਿੰਦਰਾਸੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ (1827-1906) 
* 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਯਤੀਵਰਸ਼ਭ

**ਯਤੀਵਰਸ਼ਭ** (**ਜਾਤੀਵਾਸਹ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ 500-570 ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਰੀਆ ਮੰਕਸੂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਹਸਤੀਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਆਰੀਆਭੱਟ (476-550) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਗੁਪਤ (1) ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  (PDF version)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ
ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ

**ਕਿਰਵਾਨੀ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।ਇਹ  ਪੈਮਾਨਾ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਮਾਇਨਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਰਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੀਲੂ ਦੇ ਰੰਗ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਗ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਾਗ ਕੀਰਵਾਨੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ ਦਾ ਪਰਿਚੈ:-

**ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ :-**

* **ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ** ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
* **ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ** ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਦ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ** ਸੁਭਾ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਚਲ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ** ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਠੁਮਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਨੇ ਇਸ ਰਾਗ 'ਚ ਸੁਰ-ਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਾਏ ਹਨ।

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੁਰ-ਸੰਗਤੀ **ਰਾਗ ਕਿਰਵਾਨੀ** ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀਆਂ ਹਨ-  

**ਸ ਰੇ ਗਮਧ ਪ; ਧ ਪ ਮਗ ਰੇ ਗਮ ਪ** **; ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ; ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ ; ਪ ਧ ਸ ਰੇੰ ; ਸੰ ਰੇੰ ਗੰ ਰੇੰ ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ; ਸੰ ਰੇੰ ਗੰ ਰੇੰ  ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ; ਪ ਧ ਨੀ ਰੇੰ ਨੀ ਧ प ; ਨੀ ਧਮ; ਧਮਗ ਰੇ ;ਗ ਪ ਮਗ ਰੇ ਸ, ਨੀ ; ਗ ਰੇਸ,ਨੀ(ਮੰਦਰ),ਧ(ਮੰਦਰ), ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਰੇ ਸ  ;** 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਪਕੜ ਜਾਂ ਚਲਣ 
ਧ-ਪ-ਗ- ਰੇ--ਸ ਰੇ --, ਰੇ--ਗ ਮ ਪ ਧ ਪ
ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ

**ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਦਾ ਪਰਿਚੈ:-

**ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-**

* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸੰਧੀ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਪੁਰਵਾੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਦਾ ਸੁਭਾ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਰਹਸਮਈ ਰਾਗ ਹੈ।
* ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੁਰ **ਮ** ਦੇ ਦੋਂਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਯਾਨੀ ਕਿ **ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮ** ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਸੁਰ **ਸ਼ੁੱਧ ਮ** ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਰਫ ਅਵਰੋਹ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿੰਵੇਂ- **ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ ਗ** ਮਤਲਬ **ਸ਼ੁੱਧ ਮਧ੍ਯਮ (ਮ) ਗੰਧਾਰ** ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਰਾਗ ਦੀ ਵਾਚਕ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਚਮ (ਪ) ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਨਾ ਰੁੱਕ ਕੇ **ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ ਗ** ਵਾਲੀ **ਸੁਰ ਸੰਗਤ** ਲਗਾ ਕੇ ਰਾਗ ਪੂਰਿਆ ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** 'ਚ ਮੀੰਡ ਅਤੇ ਗਮਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** 'ਚ ਵੱਡਾ ਖਿਆਲ,ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ,ਮਸੀਤਖਾਣੀ  ਗਤ ਤੇ ਰਜਾਖਾਨੀ ਗਤ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਰਾਗ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ** ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।

* **ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ,ਰੇ ਮ --ਗ**
* **ਗ ਮ ਗ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ** 
* **ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਧ ਪ -- ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ -- ਗ**
* **(ਪ) ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ)ਗ ਮ ਗ ਰੇ ਗ ਰੇ ਮ ਗ** 

ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ 'ਚ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ -

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਹਿੰਦੀ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ
ਬਝ਼ੇਦੁਗੁਈਆਂ

**ਬਝ਼ੇਦੁਗੁਈ** (ਅਦੀਗ਼ੁਏ: Бжъэдыгъу) ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਬਾਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ, ਕ੍ਰੱਸਨੋਦਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਬਝ਼ੇਦੁਗੁਈ ਲੋਕ ਆਦੀਗੇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੱਸਨੋਦਰ ਕ੍ਰਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਦੀਗ਼ੁਏ ਜਿਆ ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਝੇਦੁਗ ਲੋਕ ਚਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਦੀਗ਼ੁਈਏ ਭਾਸ਼ਾ

thumb|ਯਿਨਲ ਅਦੀਗ਼ੁਈਏ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ।
**ਅਦੀਗ਼ੁਈਏ** ਜਾਂ **ਪੱਛਮੀ ਸਿਰਕਾੱਸੀ** ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੌਕੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰਕਾੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ, ਜਾਰਡਨ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ  ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ (1864-1870) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਬਾਰਦੀ (ਪੂਰਬੀ ਸਿਰਰਾੱਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਸਰਕੈਸੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਰੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਕ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪੀਲੂ (ਰਾਗ)

**ਰਾਗ** **ਪੀਲੂ**  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਮਧੁਰ  *ਰਾਗ* ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਲਕੇ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ *ਥੁਮਰੀਸ* ।

## ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ 
**ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਖਾਸਿਅਤ-**

* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਵਿੱਚ ਕਦੀ ਕਦੀ ਕਈਆਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕੀਰਣ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਭਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ।ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ, ਟੱਪਾ. ਭਜਨ ਆਦਿ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹ੍ਨ।
* ਚੰਚਲ ਸੁਭਾ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਪਦ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਰਾਗ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਪੁਰਵਾੰਗ ਵਾਦੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਸਪਤਕ ਦਾ ਚਲਣ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਬੇਸ਼ਕ **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਦੀ ਜਾਤੀ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੀਂ ਵੀ ਗਾਇਆ-ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਪ,ਨੀ(ਮਨ੍ਦ੍ਤਰ)  ਸ ਗ ,ਗ ਰੇ ਸ,ਨੀ(ਮੰਦਰ) ;ਨੀ (ਮੰਦਰ) ਸ -ਇਹ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੂਪ ਦਿਖਾਂਦੀ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** 'ਚ ਫਿਲਮੀ ਗਾਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਆਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
### ਆਰੋਹ 
ਪ(ਮੰਦਰ) ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ 

ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ 

ਸ ਗ ਮ ਪ ਧ  ਸੰ

ਸ ਰੇ ਮ  ਪ ਨੀ ਸੰ 

### ਅਵਰੋਹ 
ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ 

ਸੰ ਨੀ ਸੰ ਧ ਨੀ ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ (ਮੰਦਰ) ਸ 

ਕੁੱਝ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ।

## ਆਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
          ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਰਾਗ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।          

**ਰਾਗ** **ਪੀਲੂ**  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਮਧੁਰ  *ਰਾਗ* ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਲਕੇ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ *ਥੁਮਰੀਸ* ।

ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚਯ

**ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਖਾਸਿਅਤ-**

* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਵਿੱਚ ਕਦੀ ਕਦੀ ਕਈਆਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕੀਰਣ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਭਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ।ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ, ਟੱਪਾ. ਭਜਨ ਆਦਿ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹ੍ਨ।
* ਚੰਚਲ ਸੁਭਾ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਪਦ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਰਾਗ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਪੁਰਵਾੰਗ ਵਾਦੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਸਪਤਕ ਦਾ ਚਲਣ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਬੇਸ਼ਕ **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** ਦੀ ਜਾਤੀ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੀਂ ਵੀ ਗਾਇਆ-ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਪ,ਨੀ(ਮਨ੍ਦ੍ਤਰ)  ਸ ਗ ,ਗ ਰੇ ਸ,ਨੀ(ਮੰਦਰ) ;ਨੀ (ਮੰਦਰ) ਸ -ਇਹ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੂਪ ਦਿਖਾਂਦੀ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਪੀਲੂ** 'ਚ ਫਿਲਮੀ ਗਾਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

### ਆਰੋਹ 
ਪ(ਮੰਦਰ) ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ 

ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ 

ਸ ਗ ਮ ਪ ਧ  ਸੰ

ਸ ਰੇ ਮ  ਪ ਨੀ ਸੰ 

### ਅਵਰੋਹ 
ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ 

ਸੰ ਨੀ ਸੰ ਧ ਨੀ ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ (ਮੰਦਰ) ਸ 

ਕੁੱਝ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ।
ਪੂਰਵੀ (ਥਾਟ)

thumb|400x400px| *ਰਾਗ ਪੂਰਵੀ*, 17ਵੀਂ ਸਦੀ
**ਪੂਰਵੀ** ਜਾਂ **ਪੂਰਵੀ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

## ਵਰਣਨ 
ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਮਲ ਧੈਵਤ (ਧ) ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ। ਇਸ ਥਾਟ ਵਾਲੇ  ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਵਰਾ ਮੱਧਮ(ਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰ ਇਸ ਨੂੰ  ਸਵੇਰ ਦੇ ਰਾਗਾਂ (ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ) ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਚਿੱਤਰਣ, ਅਕਸਰ ਪੂਰਵੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦੇ ਸੁਰ ਹਨ-

ਸ ਰੇ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਨੀ 

## ਰਾਗ - 
ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਪੂਰਵੀ
* ਪੁਰੀਆ ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ
* ਗੌਰੀ
* ਸ਼੍ਰੀ
* ਪਰਜ
* ਬਸੰਤ
* ਲਲਿਤ
ਮਾਰਵਾ (ਥਾਟ)

thumb|*ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਦਾ ਰਾਗਿਨੀ ਮਾਰੂ*, 1628 ਤੋਂ 1685 ਤੱਕ, ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ
**ਮਾਰਵਾ** ਜਾਂ **ਮਾਰਵਾ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ-

**ਸ ਰੇ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍) ਪ ਧ ਨੀ** 

## ਵਰਣਨ 
ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ ਜੋੜ ਕੇ ਮਾਰਵ ਥਾਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਵਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ  ਹੈ।

## ਮਰਵਾ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗ 
ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਗ: 

* ਮਾਰਵਾ
* ਪੁਰੀਆ
* ਸੋਹਣੀ
* ਲਲਿਤ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)
* ਬਿਭਾਸ (ਬਿਭਾਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਜਾਂ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ)
* ਪੰਚਮ (ਹਿੰਡੋਲ ਪੰਚਮ)
* ਮਾਲੀਗੌੜਾ
* ਪੂਰਬਾ (ਪੁਰਬਿਆ)
* ਪੂਰ੍ਵਕਲਿਆਣ
* ਜੈਤ (ਜੈਤ) ( ਜੈਤ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ)
* ਵਾਰਤਿ (ਰਾਗ)
* ਭਟਿਆਰ
* ਭੰਕਰ
* ਲਲਿਤਾ ਗੌਰੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)
* ਸਾਜ਼ਗਿਰੀ

ਓ. ਠਾਕੁਰ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਵਾ ਕਲਿਆਣ ਜੇ ਸੁਰ **ਪ** ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕੋਮਲ ਰੇ 'ਤੇ ਘੱਟ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰਵਾ  ਹੈ। ਆਰ ਝਾਅ ਭਾਟੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਵਾ ਅਤੇ ਮੰਡ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਮਾਰਵਾ ਗਉੜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਲੇਖਕ (ਬੀ. ਸੁਬਾ ਰਾਓ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਉਟਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।  ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਵਾ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

## ਰਾਗ  
ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ : 

* ਮਾਰਵਾ
* ਪੂਰੀਆ
* ਸੋਹਨੀ
* ਲਲਿਤ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਬਿਭਾਸ (ਦੋ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਿਭਾਸ ) ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਜਾਂ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
* ਪੰਚਮ (ਹਿੰਡੋਲ ਪੰਚਮ) 
* ਮਾਲੀਗੌਰਾ
* ਪੂਰਬਾ (ਪੂਰਬੀਆ) 
* ਪੂਰਵਕਲਿਆਣ
* ਜੇਤ (ਜੇਤ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣਾ) 
* ਵਰਤੀ (ਰਾਗ)
* ਭਟਿਆਰ
* ਭੰਕਰ
* ਲਲਿਤਾ ਗੌਰੀ (ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੂਰਵੀ ਥੱਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) 
* ਸਾਜ਼ਗਿਰੀ

ਓ. ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਵਾ ਕਲਿਆਣ 'ਪਾ' ਦੇ ਨਾਲ 'ਮਾਰਵਾ' ਹੈ ਅਤੇ 'ਕੋਮਲ ਰੇ' 'ਤੇ ਘੱਟ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰ. ਝਾਅ [ਪੂਰਾ ਹਵਾਲਾ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ] ਭਟਿਆਰ  ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਮਾਂਡ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਲੇਖਕ (ਬੀ. ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ) ਇੱਕ ਰਾਗ ਮਾਰਵਾ ਗੌਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਤਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਆਸਾਵਰੀ (ਥਾਟ)

thumb| *ਆਸਾਵਰੀ ਰਾਗਿਨੀ*, 1750, ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ, ਹੋਨੋਲੂਲੂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ
**ਆਸਾਵਰੀ** **ਥਾਟ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

## ਵਰਣਨ 
ਕਾਫੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਧੈਵਤ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਆਸਵਰੀ ਥਾਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਆਸਾਵਰੀ *ਤਿਆਗ*, ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਾਮ/ਰਾਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਰਾਗ-ਜਿਵੇਂ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਅੜਾਨਾ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਤਣਾਅ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਨਾਲ ਆਸਾਵਰੀ ਥਾਟ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

**ਆਸਾਵਰੀ ਥਾਟ ਦੇ ਸੁਰ-**

**ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ** 

**ਆਸਾਵਰੀ ਥਾਟ** ਵਿੱਚ ਰਾਗ:

# ਅਸਵਾਰੀ
# ਦੇਸੀ
# ਦਰਬਾਰੀ
# ਕੌਂਸੀ ਕਨਾਡਾ
# ਅਡਾਨਾ
# ਜੌਨਪੁਰੀ
# ਦੇਵਗੰਧਾਰ
ਕਾਫੀ (ਥਾਟ)

thumb| *ਕੈਫੀ ਪੁਤਰੀ* ਸੀ.ਏ. 1725 ਈ
**ਕਾਫੀ** **ਥਾਟ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

## ਵਰਣਨ 
**ਕਾਫੀ** **ਥਾਟ ਵਿੱਚ**  ਕੋਮਲ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਮਲ ਗੰਧਾਰ ਨੂੰ ਖਮਾਜ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਰਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਪੈਮਾਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਪੈਮਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

**ਕਾਫੀ** **ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ-**

**ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ** 

## ਰਾਗ 
**ਕਾਫੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗ  ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ**:

* ਅਭੋਗੀ
* ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ
* ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ—ਅੰਗ ਚੰਦ੍ਰਕੌਣਸ
* ਬਹਾਰ
* ਬਰਵਾ
* ਭੀਮਪਾਲਸੀ
* ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਣੀ ਸਾਰੰਗ
* ਢਾਣੀ
* ਹੈਂਸਕਿਨੀ
* ਜੋਗ
* ਕੈਫੀ
* ਮੇਘ
* ਮਲਹਾਰ
* ਨਾਇਕੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ 
* ਪਤਦੀਪ
* ਪਿਲੁ
* ਜੈਜੈਵੰਤੀ
* ਰਾਮਦਾਸੀ ਮਲਹਾਰ
* ਸਹਾਣਾ
* ਸੂਰਦਾਸੀ ਮਲਹਾਰ

## ਰਾਗ 
ਕਾਫੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

* ਆਭੋਗੀ
* ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ
* ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ-ਅੰਗ ਚੰਦਰਕੌਂਸ
* ਬਹਾਰ
* ਬਾਰਵਾ
* ਭੀਮਪਲਾਸੀ
* ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਨੀ ਸਾਰੰਗ
* ਧਾਨੀ
* ਹੰਸਕਿਨਕਿਨੀ
* ਜੋਗ
* ਕਾਫ਼ੀ
* ਮਧੁਰੰਜਨੀ
* ਮੇਘ
* ਮਲਹਾਰ
* ਨਾਇਕੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ
* ਪਟਦੀਪ
* ਪੀਲੂ
* ਜੈਜੈਵੰਤੀ
* ਰਾਮਦਾਸੀ ਮਲਹਾਰ
* ਸਹਾਨਾ
* ਸੂਰਦਾਸੀ ਮਲਹਾਰ
* ਆਨੰਦ ਸਾਰੰਗ
* ਦੇਵਾ ਮਲਹਾਰ
* ਵਰਿੰਦਾਵਨੀ ਸਾਰੰਗ
ਤੋੜੀ (ਥਾਟ)

thumb| *ਤੋੜੀ  ਰਾਗਿਨੀ*, ਸੀ.ਏ. 1625, ਅੰਬਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
**ਤੋੜੀ ਥਾਟ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

## ਵਰਣਨ 
ਤੋੜੀ  ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ, ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੱਧਮ ਤੀਵ੍ਰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਤੋੜੀ ਰਾਗ ਕੋਮਲ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗਾਇਆ-ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'''ਤੋੜੀ ਥਾਟ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ'''

ਸ ਰੇ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਨੀ 

## ਰਾਗ 
ਤੋੜੀ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ -
* ਮੀਆਂ ਕੀ ਤੋੜੀ/ਤੋੜੀ / ਦਰਬਾਰੀ ਤੋੜੀ
* ਗੁਜਰੀ ਤੋੜੀ
* ਮਧੁਵੰਤੀ
* ਮੁਲਤਾਨੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਕਲਿਆਣ (ਥਾਟ)

thumb|348x348px| ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ *ਦੀਪਕ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਰਾਗਿਨੀ*, 1756
**ਕਲਿਆਣ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ  "ਯਮਨ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

## ਵਰਣਨ 
ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ  ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਟ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਤੀਵ੍ਰ ਮੱਧਮ ਇਸ ਦੀ ਖਾਸ ਪਹਿਚਾਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਤ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਰਾਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ-ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

**ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ-**

**ਸ ਰੇ ਗ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਨੀ** 

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਾਟਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁੱਧ (ਸ਼ੁੱਧ) ਨੋਟ ਹਨ।

**ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰਾਗ** -

* ਯਮਨ
* ਭੂਪਾਲੀ 
* ਹਿੰਡੋਲ 
* ਕੇਦਾਰ 
* ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ 
* ਸ਼ਿਆਮ ਕਲਿਆਣ 
* ਯਮਨ ਕਲਿਆਣ 
* ਖੇਮ ਕਲਿਆਣ 
* ਸਾਵਣੀ ਕਲਿਆਣ 
* ਛਾਇਆਨੱਟ
* ਹਮੀਰ 
* ਗੌੜ ਸਾਰੰਗ
* ਕਾਮੋਦ
* ਮਾਰੂ ਬਿਹਾਗ 
* ਨੰਦ

## ਰਾਗ 
ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰਾਗਃ

* ਰਾਗ ਯਮਨ

* ਰਾਗ ਭੂਪਾਲੀ
* ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ
* ਰਾਗ ਕੇਦਾਰ
* ਰਾਗ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ
* ਰਾਗ ਸ਼ਿਆਮ ਕਲਿਆਣ
* ਰਾਗ ਯਮਨ ਕਲਿਆਣ
* ਰਾਗ ਖੇਮਾ ਕਲਿਆਣ
* ਰਾਗ ਸਾਵਨੀ ਕਲਿਆਣ
* ਰਾਗ ਛਾਇਆਨੱਟ
* ਰਾਗ ਹਮੀਰ
* ਰਾਗ ਗੌਡ਼ ਸਾਰੰਗ
* ਰਾਗ ਕਾਮੋਦ
* ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਬਿਹਾਗ
* ਰਾਗ ਨੰਦ/ਆਨੰਦ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਭੈਰਵੀ (ਥਾਟ)

thumb| *ਰਾਗਿਨੀ ਭੈਰਵੀ*, 1600 ਅਤੇ 1625 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
**ਭੈਰਵੀ** ਥਾਟ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। 

## ਵਰਣਨ 
ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਕੋਮਲ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿੰਵੇਂ ਰਿਸ਼ਭ, ਗੰਧਾਰ, ਧੈਵਤ, ਨਿਸ਼ਾਦ। ਭੈਰਵੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ, ਗਾਇਕ ਸਾਰੇ 12 ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭੈਰਵੀ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ( ਭੈਰਵ ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਦੇ ਸੁਰ 
**ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ** 

## ਰਾਗ 
ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ :

* ਭੈਰਵੀ
* ਬਿਲਾਸਖਾਨੀ ਤੋੜੀ 
* ਭੂਪਾਲ ਤੋੜੀ 
* ਕੌਂਸੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ
* ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ ਅਸਵਾਰੀ
* ਮਾਲਕੌਂਸ

## ਰਾਗ  
ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

* ਭੈਰਵੀ
* ਬਿਲਾਸਖਾਨੀ ਤੋੜੀ 
* ਭੂਪਾਲ ਤੋੜੀ 
* ਕੌਂਸੀ ਕਾਨਹਡਾ
* ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ ਅਸਾਵਰੀ
* ਮਾਲਕੌਂਸ
ਭੈਰਵ (ਥਾਟ)

thumb|300x300px| ਮੀਰ ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਦੁਆਰਾ *ਭੈਰਵ ਰਾਗ*, ਚੁਨਾਰ, 1591
**ਭੈਰਵ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਸ ਮੂਲ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਥਾਟ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਥਾਟ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

## ਵਰਣਨ 
ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਧੈਵਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੰਗੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰ 'ਚ ਜਟਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਲਿਬੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਗੁਣ ਹਨ।

ਭੈਰਵ ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਰ  ਸੰਜੋਗਾਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮੇਹ੍ਸੂਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿੰਵੇਂ ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ, ਆਲਮ ਭੈਰਵ, ਆਨੰਦ ਭੈਰਵ, ਬੈਰਾਗੀ ਭੈਰਵ, ਬੀਹਦ ਭੈਰਵ, ਭਵਮਤ ਭੈਰਵ, ਦੇਵਤਾ ਭੈਰਵ, ਗੌਰੀ ਭੈਰਵ, ਨਟ ਭੈਰਵ, ਸ਼ਿਵਮਤ ਭੈਰਵ ਇਤਿਆਦੀ।

## ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਦੇ ਸੁਰ 
ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ
## ਰਾਗ 
ਰਵ ਥਾਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

* ਬਸੰਤ ਮੁਖਾਰੀ
* ਭੈਰਵ ਬਹਾਰ
* ਭੈਰਵ
* ਬਿਭਾਸ
* ਰਾਮਕਲੀ
* ਗੰਕਲੀ
* ਜੋਗੀਆ
* ਜ਼ੈਲਫ਼
* ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਭੈਰਵ
* ਬੰਗਲ ਭੈਰਵ
* ਕੋਮਲ ਭੈਰਵ
* ਮੰਗਲ ਭੈਰਵ
* ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ
* ਆਲਮ ਭੈਰਵ
* ਆਨੰਦ ਭੈਰਵ,
* ਬੈਰਾਗੀ ਭੈਰਵ,
* ਬੀਹਦ ਭੈਰਵ
* ਕੌਸ਼ੀ ਭੈਰਵ
* ਭਵਮਤ ਭੈਰਵ
* ਦੇਵਤਾ ਭੈਰਵ
* ਗੌਰੀ ਭੈਰਵ
* ਨਟ ਭੈਰਵ
* ਸ਼ਿਵਮਤ ਭੈਰਵ
* ਭਟਿਆਰੀ ਭੈਰਵ
* ਵਿਰਾਟ ਭੈਰਵ
* ਕਬੀਰੀ ਭੈਰਵ
* ਪ੍ਰਭਾਤ ਭੈਰਵ
* ਰੂਪਕਲੀ
* ਬਕੁਲਾ ਭੈਰਵ
* ਹੁਸੈਨੀ ਭੈਰਵ
* ਕਲਿੰਗਦਾ
* ਦੇਵਰੰਜਨੀ
* ਆਸਾ ਭੈਰਵ
* ਜੌਨ ਭੈਰਵ
* ਮੰਡ ਭੈਰਵ
ਗੁਣਾਭੱਦਰਾ (ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ)

**ਗੁਣਾਭੱਦਰਾ** (9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ *ਦਿਗੰਬਰ ਭਿਕਸ਼ੂ* ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਨਸੇਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'ਮਹਾਪੂਰਣ' ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਨ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਚੰਦਰਸੇਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਰੀਅਨੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਆਰੀਅਨੰਦੀ ਨੇ ਵੀਰਸੇਨਾ ਅਤੇ ਜੈਸੇਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਵੀਰਸੇਨ ਨੇ ਛੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦਸ਼ਰੈਗੁਰੂ ਜਿਨਸੇਨ, ਵਿਨੈਸੇਨ, ਸ਼੍ਰੀਪਾਲ, ਪਦਮਸੇਨ ਅਤੇ ਦੇਵਸੇਨ ਸਨ। ਦਸ਼ਰੈਗੁਰੂ ਅਤੇ ਜਿਨਸੇਨਾ ਨੇ ਗੁਣਭੱਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕਸੇਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਵਿਨੈਸੇਨ ਨੇ ਕੁਮਾਰਸੇਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ਥ ਸੰਘ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

## ਟੈਕਸਟ 
ਗੁਣਾਭੱਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਟੈਕਸਟ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਨੂਸਨ (ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ 2019 ਵਿੱਚ ਵਿਜੈ ਕੇ ਜੈਨ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
### ਹਵਾਲੇ 
### ਸਰੋਤ 
* 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*
ਸ਼ਿਵਕੋਟੀਆਚਾਰੀਆ

***ਸ਼ਿਵਕੋਟੀਅਚਾਰੀਆ*** (9ਵੀਂ-10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਸ਼ਿਵਕੋਟੀਆ) ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜੈਨ ਪਾਠ *ਵੱਦਰਾਧਨ* (ਭਾਵ "ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ", ਸੀ. ਏ. 900) ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਪੁਰਾਣੇ-ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਵਾਰਤਕ ਬਿਰਤਾਂਤ (ਪੂਰਵਾ ਹਲੇਗੰਨਾਡਾ) *ਵੱਦਰਾਧਨ* ਨੂੰ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 6 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸਮੱਗਰੀ 
ਵਿਦਵਾਨ ਆਰ. ਐਸ. ਮੁਗਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ *ਵੱਦਰਾਧਨ* ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ (ਜੈਨਸ ਇਹ ਮਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ (*ਕਰਮ* ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ, ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਛੂਆਛੂਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮੇਤ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰ ਮੰਦਰ (*ਦੇਵਲਿਆ*) ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗਲੀ (ਲੋਕਾਂ, ਘੋੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ) ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰ (ਡੂਸਿਗਰ) ਹੀਰੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ (ਬੈਕਕਾਰਾ ਸਾਮੰਤੀ (*ਸਾਮੰਤਾ*) ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਨਿਆਗੀ) ਅਨਾਜ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੰਡ (*ਗ੍ਰਾਮ* ਅਤੇ ਕਸਬੇ (*ਨਗਰ*)) । ਇਹ ਪਾਠ *ਕਾਲੀ ਯੁੱਗ* ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਜਨਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਿਆਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਰੱਖਿਅਕਾਂ (ਵੈਲੇਵਾਲੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਾਉਦਿਕ਼ੋ ਮੰਨਸੂਰ

**ਹਾਉਦੀਕ਼ੋ ਮੰਨਸੂਰ ਸ਼ੁਪਾਗੋ** ਜਾਂ **ਹੌਉਦ-ਓਗ਼ਲੂ ਮੰਨਸੂਰ**) ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਸੀ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡ੍ਰੑ ਸੀ ਜੋ 1839ਅਤੇ 1846 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਰਕੱਸੀ ਕਨਫੱਡਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਲੀਡਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੂਸੀ-ਸਰਕਸੀ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।  ਉਹ ਸ਼ੁਪਾਗੋਆਂ ਦੇ ਲੀਡ੍ਰੑ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨਤੂਖੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਬੀਲਾ ਸੀ। ਕਾਲੇਬਟਿਕੋ ਸ਼ੂਪਾਗੋ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1846
ਜੇ. ਡੀ. ਵੈਨਸ

**ਜੇਮਜ਼ ਡੇਵਿਡ ਵੈਨਸ** (ਜਨਮ **ਜੇਮਜ਼ ਡੋਨਾਲਡ ਬੋਮਨ**, 2 ਅਗਸਤ 1984) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਰੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 50ਵੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ 2003 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਓਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਯੇਲ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਕੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, *ਹਿਲਬਿਲੀ ਐਲੀਜੀ*, 2016 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਵੈਨਸ ਨੇ ਓਹਾਇਓ ਵਿੱਚ 2022 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਟਿਮ ਰਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 2016 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਟਰੰਪ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਏ। ਜੁਲਾਈ 2024 ਵਿੱਚ, ਟਰੰਪ ਨੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।

ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੱਜੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ, ਬੰਦੂਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵੈਨਸ ਬੇਔਲਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਨੋਟ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* Campaign website

* 
* J.D. Vance at PolitiFact

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਖਮਾਜ

**"ਆਰੋਹਣ ਮੇਂ ਰੇ ਵਰਜਿਤ ਕਰ,ਗਾਵਤ ਰਾਗ ਖਮਾਜ।**

**ਦ੍ਵਿਤੀਯਪ ਪ੍ਰੇਹਰ ਨਿਸ਼ਿ ਗਾਈਏ,ਰਖਿਏ ਗ-ਨੀ ਸੰਵਾਦ।।"**

.............ਰਾਗ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਸਾਰ 

**ਰਾਗ ਖਮਾਜ ਦਾ ਪਰਿਚੈ**:-

**ਰਾਗ ਖਮਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ:-**

* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦੇ ਅਰੋਹ 'ਚ ਧੈਵਤ (ਧ) ਥੋੜਾ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦੇ ਅਵਰੋਹ 'ਚ ਪੰਚਮ(ਪ) ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ 'ਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਨੀ ਧ,ਮ ਪ ਧ, ਮ ਗ  
* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਗ,ਮ,ਪ,ਨੀ ਸੁਰਾਂ 'ਚ ਸਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਚੰਚਲ ਸੁਭਾ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ,ਠੁਮਰੀ ਤੇ ਟੱਪਾ ਜਿਆਦਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਸੀਤ੍ਖਾਨੀ ਗੱਤ ਤੇ ਰਜਾਖਾਨੀ ਗੱਤ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਲਗਦੀ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ **ਰੇ** ਭਾਂਵੇਂ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਪਰ ਠੁਮਰੀ ਗਾਉਂਦੇ ਵਕ਼ਤ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੱਧ ਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਜਦੋਂ **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ "**ਮਿਸ਼੍ਰ ਖਮਾਜ"** ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਰਾਗਮ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ **ਰਾਗ ਖਮਾਜ** ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰ੍ਸ਼ਾਂਦੀਆਂ ਹਨ-

**ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ; ਪ ਧ ;ਮ ਪ ਮ ਗ ;ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ;ਨੀ ਸੰ ਪ;ਪ ਧ ਪ ਸੰ;**

**ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ;ਧ ਪ ਮ ਪ ਧ ਪ ਮ ਗ ਮ ;ਪ ਮ ਗ ਰੇ ;ਗ ਸ;ਸ ਗ ਮ ਪ ; ਗ ਮ ਪ ਧ;** 

**ਪ ਨੀ ਧ ਪ ; ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਪ ਨ ਗ ; ਮ ਪ ਗ ਮ ਗ ਰੇ ਗ ਸ;ਸੰ ਰੇੰ ਸੰ ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ;**

**ਮ ਪ ਮ ਮ ਗ ਰੇ ਸ ;ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ** 

**ਰਚਨਾਵਾਂ-**

* ਸੁਧੀ ਬਿਸਾਰਾ ਗਾਈ... ( ਸਦਰਾ ਰੂਪ - ਝਪਤਾਲ  ਵਿੱਚ। ਕਿਰਾਣਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ)
* "ਬਨ ਬਨ ਧੂੰਦਾ ਲਯੋ ਬਨਵਾਰੀ......" (ਆਚਾਰੀਆ ਡਾ ਪੰਡਿਤ ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਤੀਨਤਾਲ ਵਿੱਚ ) 
* "ਨੰਦ ਘਰ ਆਜ ਬਾਜੇ ਬਧਾਈ......" ( ਆਚਾਰੀਆ ਡਾ ਪੰਡਿਤ ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਤੀਨਤਾਲ ਵਿੱਚ) 
* ਪੀਆ ਤੋਰੀ ਤਿਰਛੀ ਨਜਰ ਲਾਗੇ ਪਿਆਰੀ ਰੇ... ( *ਬੋਲ ਬਨਾਵ ਕੀ ਠੁਮਰੀ* ਰੂਪ। ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ)
* ਕੋਇਲੀਅਨ ਕੁਹੂਕ/ਕੂਕ ਸੁਨਾਵੇ... (ਖਯਾਲ/ਬੰਦਿਸ਼ੀ ਠੁਮਰੀ ਰੂਪ - ਤੀਨਤਾਲਾ ਦੇ 16 ਬੀਟ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ। ਰਾਮਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਅਜੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਗਾਇਆ।
* ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਡਾਰੀ... ( ਧਰੁਪਦ ਰੂਪ - ਧਮਾਰ ਤਾਲ ਵਿੱਚ। ਐੱਨ. ਜ਼ਹੀਰੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਅਤੇ ਐੱਫ. ਵਾਸਫੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ)
* ਅਬ ਮਾਨ ਜਾਓ ਸਾਈਆਂ... (ਦਾਦਰਾ) ਰਾਮਪੁਰ ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ
* ਸੁਧ ਨ ਲੀਨਿ ਜਬਸੇ ਗਏ... ( ਦਾਦਰਾ ਰੂਪ - ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਦੇ ਕਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਮਲਿਕਾ ਭਾਗ 2 ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)

**ਰਾਗ ਖਮਾਜ** **ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ:-**

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਹਿੰਦੀ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ
ਅਵਤਾਰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ

**ਅਵਤਰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ** ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਛਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਛਾਯਾਨਟ (ਰਾਗ)

**ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ** ਦਾ ਪਰਿਚੈ-

**ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-**

* **ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ** ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਧੁਰ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* **ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ** ਦੋ ਰਾਗਾਂ ਛਾਯਾ ਅਤੇ ਨਟ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਹੈ।
* ''''ਰੇਗਰੇਸ; ਧਨੀਧਪ ;ਰੇਗਰੇਸ'-'''ਰਾਗ ਦੀ ਇਹ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਧੁਰ ਹੈ।
* ਸ਼ੁੱਧ ਮਧ੍ਯਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਖੁੱਲ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤੀਵ੍ਰ ਮਧ੍ਯਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਰਫ ਅਰੋਹ 'ਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਦੇ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਮੀੰਡ ਲੇ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪੰਚਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦਾ ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਰੰਗ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
* **ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ **'ਚ ਅਲਾਪ ਜਾਂ ਤਾਨ ਅਕਸਰ ਸੁਰ ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
* **ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ** ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮੱਧ ਸਪਤਕ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ 'ਚ ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਹੁਤ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:-

**ਰੇ ਰੇਗ ;ਗ ਮ ਪ ਮ ;ਗ ਮ ਰੇ ;ਰੇਗ ਮ ਪ ;ਪਧਪ ਰੇ ;ਰੇਗ ਮ ਪ ;ਮ ਗ ਮ ਰੇਸ ; ਪ(ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ)ਸ ; ਪ(ਮੰਦਰ) ਰੇ ਸ; ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਪ ਰੇ ; ਰੇ ਰੇਗ ; ਗਗ ਮ** 

'''ਰਾਗ ਛਾਯਾਨਟ 'ਚ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ-'''

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ

thumb|ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
thumb|ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
**ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ** (ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਬਾਲ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1955 ਪਿੰਡ ਲੜੋਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਲਈ ਅਤ੍ਵੇ 
ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਬਲਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮੁਕੰਦਰਪੁਰ (ਜਿਲਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟ ਡਿਪਲੋਮਾ- ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਫਗਵਾੜਾ ਤੋਂ ਕੀਤਾ। ਬੀ ਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।    

ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ  ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਕੋਲ਼ੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਵਿਧਾ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ “ਦੀਪਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਕੂਲ” ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ  ‘ਰੌਸ਼ਨ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਕੂਲ” ਵੀ ਕਾਰਜ਼ਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ। 

ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ —

ਲਗਾ ਕੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦੋ ਬੂਟੇ ਅਨਾਰਾਂ ਦੇ।

ਤੁਸੀਂ ਦਸਦੇ ਹੋ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਖਸ ਨੂੰ ਕਿੱਸੇ ਬਹਾਰਾਂ ਦੇ।

ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਧੁਖਾਉਣਾ ਹੈ ਬੜਾ ਔਖਾ,

ਬੜੇ  ਸੰਤਾਪ ਨੇ  ਸੀਨੇ ‘ਚ  ਦੱਬੀਆਂ  ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ।

ਕਲੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਮੈਂ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੁਸਕਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ,

ਹਵਾ   ਵਿਚ  ਝੂਮਦੇ  ਦੇਖੇ  ਨਹੀ  ਪੱਤੇ  ਚਿਨਾਰਾਂ  ਦੇ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਹਿਲਦਾ ਹੈ,

ਮੇਰੇ  ਵਲ ਦੇਖ  ਕੇ  ਦਿਲ  ਡੋਲਦੇ  ਨੇ  ਤਾਜਦਾਰਾਂ ਦੇ।

ਨਾ  ਹੰਝੂ  ਦਿਸ ਰਹੇ ਨੇ, ਨਾ  ਨਹੱਕਾ ਖ਼ੂਨ  ਦਿਸਦਾ ਹੈ,

ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿਣ ਬਸ ਪੁਤਲੇ ਨੱਚਾਰਾਂ ਦੇ।

ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ  ਆਬਰੂ  ਕੁਝ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ  ਰਹਿਮ ਉੱਤੇ ਹੈ,

ਇਰਾਦੇ ਹੁਣ ਨਹੀਂ  ਸਾਵੇਂ  ਰਹੇ  ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ।

ਅਸੀਂ ਜਦ ਦਰਦ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ‘ਚ ਗਾਉਣਾ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,

ਸਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੁਰ ਹੋ ਗਏ ਗੁੰਗੇ ਸਿਤਾਰਾਂ ਦੇ।

ਪਈ ਬਰਸਾਤ ਜਦ ਇਹਨਾਂ ‘ਚੋੰ ਕੁਕਨਸ ਹੋਣਗੇ ਪੈਦਾ,

ਜੋ ਕੱਚੇ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੰਭ ਖਿਲਰੇ ਨੇ ਗੁਟਾਰਾਂ ਦੇ।

ਬੜਾ ਕੋਹਿਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ,

ਕਵੀ ‘ਰੌਸ਼ਨ’ ਤਾਂ ਸਦਕੇ ਫੇਰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ ਯਾਰਾਂ ਦੇ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਕਿਣਮਿਣ, ਘੁੰਗਰੂ, ਮਹਿਫ਼ਿਲ, ਤਹਿਰੀਕ, ਕਾਲ਼ਾ ਸੂਰਜ, ਮਨ ਦਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਆਪਣੇ ਰੂਬਰੂ, ਜ਼ਲਜ਼ਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਿ ਹਨ।

### ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਸੂਹੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਜ਼ਰਦ ਮੁਸਕਾਨ-1984, 
*ਕਾਲੇ ਹਾਸ਼ੀਏ-1990, 
*ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਨਾਵੇਂ-1997, 
*ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ-2000, 
*ਤਿ੍ਕਾਲ-2002, 
*ਹੁਣ ਤਕ-2003, 
*ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ-2004, 
*ਜ਼ਲਜ਼ਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ-2007, 
*ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼-2007, 
*ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ-2009, 
*ਆਪਣੇ ਰੂਬਰੂ-2013, 
*ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਮਾਤਮ-2014, 
*ਮੰਜ਼ਰੀ ਗਜ਼ਲਾਂ-2016, 
*ਮਨ ਦਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ-2016, 
*ਮਹਿਫ਼ਿਲ-2017, 
*ਘੁੰਗਰੂ-2018, 
*ਕਿਣਮਿਣ-2019, 
*ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਹੈ-2019, 
*ਕਾਲ਼ਾ ਸੂਰਜ-2022, 
*ਤਹਿਰੀਕ-2023, 

### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ-1991, 
*ਮੇਰੇ ਗੀਤ ਸੁਣ-1997, 
*ਰੰਗ ਹੱਸੇ ਰੰਗ ਰੋਏ-1999, 
*ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆ-2002, 
*ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼-2010, 
*ਧਰਤੀ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ-2014, 
*ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਰਸੀਆ-2017, 
*ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਹਾਂ-2017, 
*ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ-2022, 
*ਕਲੰਦਰੀ-2024, 

### ਬਾਲ ਕਾਵਿ
*ਆਓ ਰਲ ਮਿਲ ਗਾਈਏ (ਸਾਂਝਾ)-1995, 
*ਉੱਡਣੇ ਘੋੜੇ (ਸਾਂਝਾ)-1995, 
*ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ-1998, 
*ਨਰਸਰੀ ਗੀਤ-2003, 
*ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ-2017, 

### ਹੋਰ
*ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ-2016, 
*ਸੱਤ ਸਵਾਲ-2016  
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ
ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼

ਸਾਧੂ **ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼** (1894–1945)  ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ *ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ* ਪੰਜਾਬੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 26 ਦਸੰਬਰ 1894 ਨੂੰ  ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।   ਉਸਨੇ 
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ, ਕਈ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਅਤੇ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਹੀ,ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਆਮ ਗੈਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਕਿਤਾਬ *ਫ਼ਨਾਹ ਦਾ ਮਕਾਨ*, 1914 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ *ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਲਾਸ* 1915-16 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 22 ਸਾਲ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਦਗੀ ਬਿਲਾਸ, ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ *ਸਪੁੱਤਰ ਬਿਲਾਸ*, *ਫਨਾਹ ਦਰ ਮਕਾਨ*, *ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ* ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹਨ। 

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ 'ਢਾਡੀ ਜੱਥਾ' ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ 'ਪ੍ਰਸੰਗ' ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, *ਸਪੁੱਤਰ ਬਿਲਾਸ* 1921 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ
**ਸਾਧੂ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤਾਂ* (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ)

## ਨਮੂਨਾ
(ਸਾਧੂ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼ ਦੇ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਲਾਸ‘ ਵਿਚੋਂ)

ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰਿਆ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ,
ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਭਲਕੇ।
ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਾਣੀਏ ਨੇ,
ਛੱਡ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਭਲਕੇ।
ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਤਰ-ਫ਼ਲੇਲ ਮਲੀਏ,
ਹੋਣਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਅਸਥਾਨ ਭਲਕੇ।
ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਜੇ ਇਸ ਕਲਬੂਤ ਵਿਚੋਂ,
ਕੱਢ ਲੈਣ ਜਮਦੂਤ ਪਰਾਣ ਭਲਕੇ।
ਪਤਾ ਰੱਬ ਕਰੀਮ ਨੂੰ ਦਯਾ ਸਿੰਘਾ,
ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਜ਼ਮੀਂ ਆਸਮਾਨ ਭਲਕੇ।
*****
ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਵਿਚ ਊਤ ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਤੈਂ
ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਜੇ ਹੁਸਨ ਦੀ ਝੜੀ ਰਹਿਣੀ,
ਖਾ ਲੈ ਖਰਚ ਲੈ ਪੁੰਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰ ਲੈ
ਦੌਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪੜੀ ਰਹਿਣੀ,
ਕੋਈ ਰੋਜ਼ ਤੂੰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੈਰ ਕਰ ਲੈ 
ਬੱਘੀ ਵਿਚ ਤਬੇਲੇ ਦੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿਣੀ,
ਆਖ਼ਰ ਉਮਰ ਦੀ ਡੋਰ ਨੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ 
ਗੁੱਡੀ ਸਦਾ ਨਾ ਜੱਗ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਰਹਿਣੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1894
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ