open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਬੌਖ਼ੂਸੀਆ ਮੋਨਛੇਨਗਲਾਡਬਾਛ

**ਬੌਖ਼ੂਸੀਆ ਮੋਨਛੇਨਗਲਾਡਬਾਛ**, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਮੋਨਛੇਨਗਲਾਡਬਾਛ, ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੌਖ਼ੂਸੀਆ-ਪਾਰਕ, ਮੋਨਛੇਨਗਲਾਡਬਾਛ ਅਧਾਰਤ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੰਡਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*ਬੌਖ਼ੂਸੀਆ ਮੋਨਛੇਨਗਲਾਡਬਾਛ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ (ਫ਼ਿਲਮ)

***ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ*** (ਮਰਾਠੀ: *संत तुकाराम*) 1936 ਮਰਾਠੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਤਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥੰਮ ਤੁਕਾਰਾਮ (1577–1650) ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਦਾਮਲੇ ਅਤੇ ਐੱਸ ਫੱਤੇਲਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਪੰਤ ਪਗਨੀਸ ਨੇ ਸੰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

*ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ* ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਢੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਦੋਂ ਪਾਰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੇ ਸਭ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਈ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਨਿੱਬੜੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਅਤੇ ਪਾਗਨੀਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ

**ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ** ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸੋਢੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੋਢੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੋਢੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੀ ਵਾਰਸ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਮਿਹਰਵਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 575 (6 ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ) ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ "ਸੱਚਖੰਡ ਪੋਥੀ` (ਮਿਹਰਬਾਨ), "ਹਰਿ ਜੀ ਪੋਥੀ`, ਅਤੇ "ਚਤੁਰਭੁਜ ਪੋਥੀ` ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖੀਆਂ, ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 302 ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ "ਸੱਚਖੰਡ ਪੋਥੀ` ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ 19 ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ 288 ਗੋਸ਼ਟਾਂ/ਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਮਿਹਰਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨੋ ਭਾਗ 288 ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1963 ਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆ ਹਨ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ "ਮੀਣੇ-ਗੁਰੂਆਂ` ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਖੀ/ਗੋਸ਼ਟਿ ਦੇ ਪਿਛੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀ/ਗੋਸ਼ਟਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਾਖੀਕਾਰ (ਮਿਹਰਬਾਨ) ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਹਰ ਨਿਜੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਮਈ ਪਰਮਾਰਥ ਹਨ।

## ਹਵਾਲਾ
ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਥਾਨਕ-ਰੂੜੀਆਂ (ਲੇਖਕ: ਕਵਲਜੀਤ ਗਰੋਵਰ)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ।
ਜਿਨਸ (ਮਾਰਕਸਵਾਦ)

ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ, **ਜਿਨਸ** ਮਨੁੱਖੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ("ਉਤਪਾਦ" ਜਾਂ "ਸਰਗਰਮੀ") ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਨਸ ਸਾਡੀ ਸਵੈਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਹੀਰਾਕ ਰਾਜਾਰ ਦੇਸ਼ੇ

***ਹੀਰਾਕ ਰਾਜਾਰ ਦੇਸ਼ੇ*** ( *Hirok Rajar Deshe*,ਭਾਵ "ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੇਸ਼". English title: Kingdom of Diamonds, 1980) ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ 1969 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ *ਗੂਪੀ ਗਾਇਨ ਬਾਘਾ ਬਾਇਨ* ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਤ *ਗੂਪੀ ਗਾਇਨ ਬਾਘਾ ਬਾਇਨ ਲੜੀ* ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਲੱਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਦੀ ਵਾਰ

'ਵਾਰ' ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਵਿਚਲੇ ਯੌਧਿਆਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਵਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਖੇਤਰ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਵਧ ਚੜਕੇ ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜੱਸ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾੱਡੀ ਜਾਂ ਭੱਟਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸ ਬੀਰ-ਰਸ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਜੋਰਦਾਰ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਚੀਆ ਸਾਨੂੰ ਛੇ ਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਨਮੂਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਜਬਾਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪੂਜੀਆ ਹਨ। ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਲੰਗੀਆ ਨਹੀਂ ਹਨ।” 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
“ਲੱਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਦੀ ਵਾਰ- ਇਸ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਮਹਲਾ 4 ਦੀ ਵਡਹੰਸ ਦੀ ਵਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਲੱਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਪੁਤ ਸਰਦਾਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ- 
ਕਾਲ ਲੱਲਾ ਦੇ ਦੇਸ ਦਾ ਖੌਹਿਆ ਬਹਿਲੀਮਾ।
ਹਿੱਸਾ ਛੱਟਾ ਮਨਾਇਕੈ ਜਲ ਨਹਿਰੋਂ ਦੀਨਾ।” 

“ਲਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਕੀ ਵਾਰ-
ਲਲਾ ਅਤੇ ਬਹਿਲੀਮਾ ਪੜੌਸੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਲੱਲਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖੁਸ਼ਕ ਅਰ ਬਹਿਲੀਮਾ ਦਾ ਸਰਸਬਜ਼ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਰਸਾਤ ਕਮ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਲੱਲਾ ਨੇ ਬਹਿਲੀਮਾ ਤੋਂ ਨਿੱਤ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕੂਲ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਅਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਛੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਫਸਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਪੁਰ ਲੱਲਾ ਬਚਨੌਂ ਫਿਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਫਤੇ ਬਹਿਲੀਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪੋੜੀ ਇਉਂ ਹੈ-
ਕਾਲ ਲਲਾ ਦੇ ਦੇਸ ਦਾ ਖੌਹਿਆ ਬਹਿਲੀਮਾ,
ਹਿਸਾ ਝਠਾ ਮਨਾਇਕੈ ਜਲ ਨਹਿਰੋਂ ਦੀਮਾ
ਫਿਰਾਹੂਨ ਹੁਇ ਲਲਾ ਨੇ ਰਣ ਮੰਡਿਆਂ ਧੀਮਾ,
ਭੇੜ ਦੁਹੂ ਦਿਸ ਮਚਿਆ ਸਟ ਪਈ ਅਜ਼ੀਮਾ,
ਸਿਰ ਧੜ ਡਿਗੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ ਵਾਹਣ ਢੀਮਾ,
ਮਾਰ ਲੱਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਨੇ ਰਣ ਮੇ ਧਰ ਸੀਮਾ।”

## ਹਵਾਲੇ
1)	ਡਾ. ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਸਰਤਾਜ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, ਸਫਾ 57 
2)	ਉਹੀ, ਸਫਾ 60
3)	ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ, ਪਟਿਆਲਾ, ਸਫਾ 66

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੰਪਰਕ

**	ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ** ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦੋ ਕਬੀਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਰੀਤਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਆਦਿ ਦੇ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭਿਅ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਾਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਆਂ ਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਖਈਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਂ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
1. ਜਿਥੇ ਆਏ ਨੇ ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲ ਗਿਆ।
2. ਜਿਥੋ ਆਏ ਉੱਥੇ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰੀ
3. ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਣ ਨਾਲ ਤੀਜਾ ਨਵਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
 
## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
	ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ ਅਨੁਸਾਰ- “ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਜਨ ਸਮੂਹ ਕਿੰਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਵਿਚਲੇ ਲੋਟ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗਾ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਜਨ ਸਮੂਹ ਵੱਲ ਦੂਜੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਫੱਸਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

### ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ
	ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਪਾਏ। ਇਹਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਲ ਨੂੰ ਈਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੋਕ-ਚਾਵਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮੂਲੀ, ਸਲਗਮ, ਅਦਰਕ ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵੀਹਾ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕਾਢ ਸੀ। ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਚੋਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ।1

### ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
	ਜਦੋਂ ਇੰਡੋ-ਅਰੀਅਨ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਆ ਵਸੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਨਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਪਏ “ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕ ਬਲੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਤਾਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਭਾਗ ਸੀ।
	ਆਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਏ ਹਨ। ਆਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਵਾਲੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਥੀਅਨ ਕਬੀਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਹਨਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।2

### ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ
	ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ, ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਮਲਾਵਾਰਾ ਵਜੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। “ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸੰਪਰਕ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਚਰਖਾ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਸਾਜੀ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨਾ, ਸੀਸਧਰ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।”

## ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ
1)	ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 231-232.
2)	ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 233.
3)	ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 234.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਭਿਆਚਾਰ
ਰੋਨਲਡ ਇੰਡਨ

**ਰੋਨਲਡ ਇੰਡਨ** ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੰਦਵਿਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮੀਰੇਟਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਉਪ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ-

## ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾ ਜੀਉਣਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਉਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। 
“ਫਰੀਦਾ ਬਾਹਿ ਪਰਾਇਐ ਬੱਸਣਾ ਸਾਂਈ ਮੁਝੇ ਵਾ ਦੇਹਿ॥
ਜੇ ਤੂ ਏਵੇਂ ਰਖਸੀ ਜੀਉ ਸਰੀਰਹੁ ਲੇਹਿ॥42॥”

ਇਹ ‘ਬਾਰਿ ਪਰਾਇ ਬੈਸਣ` ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਪੰਜਾਬੀ ਆਚਰਨ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾੜਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜਿਉਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਨਾ ਜੀਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਹੈ।”1
ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ

ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਵਸੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਰਤਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵੱਰ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਚਾਲ ਰਹੀ ਹੈ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਹੈ।

## ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦਾ ਦੁਖਾਉਣਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾ ਜੀਉਣਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੱਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣਕੇ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੋਵੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਂਦੇ।
ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸਖੀਪੁਣਾ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਉਸਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ ਘਰ ਆਏ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਬੇਗਾਨੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹੈ।

## ਅਣਖ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ
ਬਹਾਦਰਤਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਭਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਦਰੇ ਖੱਬਰ, ਕੁਰੱਮ, ਟੋਚੀ, ਬੋਲਾਨ ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾ ਲਈ ਦੁਆਰ ਰਹੇ ਹਨ ਵਿਦੇਸੀ ਹਮਲਾਵਰ ਇਹਨਾਂ ਰਾਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਦੇ। “ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਇਸੇ ਗੁਣ ਵੱਲ ਹੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਜਵਾਨ` ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:
ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨ ਗ਼ੁਲਾਮੀ
ਜਾਨ ਕੋਹ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਦਿੰਦੇ।
ਪਰ ਟੈਂ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਿਸੇ ਦੀ.......
ਸੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਸੀ ਦਾ ਇਹ ਈਮਾਨ ਹੈ।”

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਲੀ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹਾਨ, ਚੰਗੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ
1)ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫਰੈਂਕ, ਪ੍ਰੋ., ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਨਾ 130.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਭਿਆਚਾਰ
ਹੈਨੋਫ਼ਾ ੯੬

**ਹੈਨੋਫ਼ਾ ੯੬**, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਹੈਨੋਫ਼ਾ, ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਐੱਚ.ਡੀ.ਆਈ-ਆਰੇਨਾ, ਹੈਨੋਫ਼ਾ ਅਧਾਰਤ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੰਡਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਹੈਨੋਫ਼ਾ ੯੬ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ)
** ਹੈਨੋਫ਼ਾ ੯੬ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਐੱਚ.ਡੀ.ਆਈ-ਆਰੇਨਾ

**ਐੱਚ.ਡੀ.ਆਈ-ਆਰੇਨਾ**, ਇਸ ਨੂੰ ਹੈਨੋਫ਼ਾ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਨੋਫ਼ਾ 96 ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 49,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
	
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਹੈਨੋਫ਼ਾ 96 ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ)
** ਹੈਨੋਫ਼ਾ 96 ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ
ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਾਵਿ

'''''ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਾਵਿ (ਪਾਸ਼, ਉਦਾਸੀ, ਮੁਕਤੀਬੋਧ ਅਤੇ ਨੇਰੂਦਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ)''''' ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਜੁਝਾਰ/ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਰ ਕਵੀਆਂ (ਪਾਸ਼, ਉਦਾਸੀ, ਮੁਕਤੀਬੋਧ ਅਤੇ ਨੇਰੂਦਾ) ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੀਰਭੂਮ

**ਬੀਰਭੂਮ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,757 ਵਰਗ ਮੀਲ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ 14,46,158 (1961) ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਲ ਪਰੰਗਨਾ (ਬਿਹਾਰ), ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰੀ ਅੰਬ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਰਧਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰਾ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਡਕੌਂਦਾ (ਪਿੰਡ)

ਡਕੌਂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਨਾਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਭਾ ਤੋਂ 25 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੇ 59 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ | ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਨ ਕੋਡ 147104 ਹੈ। ਡਕੌਂਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾਕ-ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 347 ਘਰ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁਲ ਵਸੋ 1934 ਹੈ। ਡਕੌਂਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੱਟ ਸਿਖ ਚੀਮਾ ਜਾਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਹੰਦੇ ਹਨ।ਡਕੌਂਦਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡ ਲਗਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਭਾਦਸੋਂ, ਡਕੌਂਦਾ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਖੇਰੀ ਜੱਟਾਂ, 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲੌਟ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਡਕੌਂਦਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿਲਾ ਸਿਰਹਿੰਦ ਤੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਦਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿਲਾ ਪਟਿਆਲਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
 http://www.onefivenine.com/india/villages/Patiala/Nabha/Dakaunda

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਰ

**ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਮੂਚਾ ਪਾਠ ਸਾਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਰ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 1 ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਸਾਰੰਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

## ਕਥਾਨਕ
ਜਦ ਅਸਰਾਜ ਆਪਣੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਸਾਰੰਗ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਾਦ ਉਸ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸਰਾਜ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ

ਭਬਕਿਓ ਸ਼ੇਰ ਸਰਦੂਲ ਰਾਇ, ਰਣ ਮਾਰੂ ਬੱਜੇ।
ਖਾਨ ਸੁਲਤਾਨ ਬਡ ਸੂਰਮੇ, ਵਿੱਚ ਰਣ ਦੇ ਗੱਜੇ।
ਖ਼ਤ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜ ਨੂੰ, ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅੱਜੇ।
ਟਿਕਾ ਸਾਰੰਗ ਬਾਪ ਨੇ, ਦਿਤਾ ਭਰ ਲੱਜੇ।
ਫਤਹ ਪਾਇ ਆਸਰਾਇ ਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰ ਸੱਜੇ।

## ਹਵਾਲਾ
*ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ;2000; ਪੰਨਾ 56

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ

**ਜੋਸਫ ਡੇਵੇ ਕਾਨਿੰਘਮ** (9 ਜੂਨ 1812 - 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1851) ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ *ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿਖਸ* (History of the Sikhs 1849) ਨਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐਲਨ ਕਨਿੰਘਮ ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਸਰ ਅਲਜੈਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵੇਤਾ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਚੰਗੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਿਆ। ਉਹ 1834ਈ. ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ
1834 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਨਿੰਘਮ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਨਸੀ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣਿਆ। 1837 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨਲ ਵੇਡ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨਲ ਵੇਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (ਦਸੰਬਰ 1845) ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ।

ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬੱਦੋਵਾਲ (22 ਜਨਵਰੀ 1846) ਅਤੇ ਅਲੀਵਾਲ (28 ਜਨਵਰੀ 1846) ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰ ਹੇਨਰੀ ਸਮਿਥ ਦੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਅਫਸਰ ਵੱਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸਰ ਹੇਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਵੱਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਰਾਜ ਦਾ (1846-1850 ਤੱਕ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸਨੇ 1849 ਈ. ਵਿੱਚ *ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿਖਸ* (History of the Sikhs 1849) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਵਾਈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ 1851ਈ. ਵਿੱਚ ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਪੀਟਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਹੇਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਵਰਤੀ ਧੋਖੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਏ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪਏ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਰੈਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮੇਰਠ ਡਵੀਸਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੇਇਜਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ 1851 ਈ. ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

 
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਭੋਲਾ ਨਾਥ ਵਾਰਿਸ

**ਭੋਲ਼ਾ ਨਾਥ ਵਾਰਿਸ** (1867 - 1936) ਇੱਕ ਲਾਹੌਰੀ ਮਸੀਹੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਸੀ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਤਾਰੀਖ਼ ਏ ਸ਼ਹਿਰ ਲਹੌਰ*
**ਸਭ ਦੇਸ਼ ਪਰਾਇਆ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1867
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1936
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ
ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਵਾਰ

**ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਵਾਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਮੁਚਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਾਰ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ੩ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

## ਕਥਾਨਕ
ਵਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਕੰਦਰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਛਡਾ ਲਵੇ।

## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ

ਸਿਕੰਦਰ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਗਲ ਹੈ ਕਾਈ।
ਤੇਰੀ ਸਾਡੀ ਰਣ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਛਿੜ ਪਈ ਲੜਾਈ।
ਤੂੰ ਨਾਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਹੀਂ, ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਆਈ।
ਰਾਜਪੂਤੀ ਜਾਤੀ ਨੱਸਿਆਂ, ਰਣ ਲਾਜ ਮਰਾਹੀਂ।
ਲੜੀਏ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਕਰੇ ਸੋ ਸਾਈਂ।

## ਹਵਾਲਾ
*ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ;2000; ਪੰਨਾ 56-57

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਸ਼ਰਦ ਅਲੋਕ

**ਸ਼ਰਦ ਅਲੋਕ** ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਾਰਵੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਜਾਣ *ਪਰਿਚਯ* ਅਤੇ *ਸਪਾਇਲ* (ਦਰਪਣ) ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਆਲੋਕ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਡਾ. ਸੁਰੇਸ਼ਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇਜੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਰਜਨੀ*
**ਨੰਗੇ ਪਾਂਵੋਂ ਕਾ ਸੁਖ*
**ਨੀੜ ਮੇਂ ਫੰਸੇ ਪੰਖ* 
**ਗਲੋਮਾ ਸੇ ਗੰਗਾ ਤੱਕ*
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਸਰਹੱਦੋਂ ਕੇ ਪਾਰ*
**ਅਰਥਰਾਤਰੀ ਕਾ ਸੂਰਜ* 
**ਪਰਵਾਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ*
### ਅਨੁਵਾਦ
**ਗੁੜੀਆ ਕਾ ਘਰ* (ਮੂਲ ਲੇਖਕ ਇਬਸਨ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤਿਵਾਰੀ

ਡਾ. **ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤਿਵਾਰੀ** (ਜਨਮ 1940) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ 1913 ਤੋਂ 1917 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੈ। ਉਹ ਗੋਰਖਪੁਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ *ਦਸਤਾਵੇਜ਼* ਨਾਮਕ ਸਾਹਿਤਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ 1978 ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਏ ਕਮਾਲ ਮਉਜ ਦੀ ਵਾਰ

**ਰਾਏ ਕਮਾਲ ਮਉਜ ਦੀ ਵਾਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਮੂਚਾ ਪਾਠ ਸਾਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਰ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਮਉਜ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

## ਕਥਾਨਕ
ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਸਾਰੰਗ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੰਗ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਪਿਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਉਜ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ

ਰਾਣਾ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਦੀ, ਰਣ ਭਾਰਾ ਬਾਹੀ।
ਮਉਜ ਦੀਂ ਤਲਵੰਡੀਓਂ, ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਾਬਾਹੀ।
ਢਾਲੀਂ ਅੰਬਰ ਛਾਇਆ, ਫੁੱਲੇ ਅੱਕ ਕਾਹੀ।
ਜੁਟੇ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਜੇ ਝਲਕਾਹੀ।
ਮਉਜੇ ਘਰ ਵਧਾਈਆਂ, ਘਰ ਚਾਚੇ ਧਾਹੀਂ।

## ਹਵਾਲਾ
*ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ;2000; ਪੰਨਾ 56

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ

**ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ** (9 ਮਾਰਚ 1821 – 6 ਨਵੰਬਰ 1840) ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਅਪਰੈਲ 1837 ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਵਰ ਨੂੰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਖਿਲਾਫ਼ ਭੜਕਾ ਕੇ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਕੰਵਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨਈ ਦਰਵਾਜੇ (ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ) ਰਾਹੀਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਾਰੂਦ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਡੋਗਰਾ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੰਵਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਕੰਵਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥ-ਪਥ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ
## ਮੌਤ
5 ਨਵੰਬਰ, 1840 ਦੇ ਦਿਨ ਜਦ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਘੜੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੇਟ ਦਾ ਛੱਜਾ ਸੁਟਵਾ ਕੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੀਆਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੇਟ ਦਾ ਛੱਜਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੀਆਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਰ ਗਿਆ ਪਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਥੋੜੀਆਂ ਜਹੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਹੀ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਤਿਆਰੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਜਬਰੀ ਇੱਕ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ) ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਪਾਲਕੀ ਲੈ ਕੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਪਿਟਦੀ ਰਹੀ। ਉੱਧਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਮਰਵਾ-ਮਰਵਾ ਕੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਚੰਦ ਕੌਰ

**ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ** (1802 – 11 ਜੂਨ 1842) ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬਣੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ।

1840 ਈ. ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਤਖਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਦਾਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ, 5 ਨਵੰਬਰ 1840 ਤੋਂ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਤੱਕ, ਰਾਜ ਕੀਤਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)।
## ਜੀਵਨ 
 ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ]]
ਚੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 1802ਈ. ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1812 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 23 ਫ਼ਰਵਰੀ 1821 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1837 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।

27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਸਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸੁਲ੍ਹਾ
18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਈਸਵੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁਤਰ ਤੇ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦਾ ਦੋਤਰਾ , ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਜਰਨੈਲ , ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ; ਲੰਮੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁਕਣ ਪਿੱਛੋਂ  ਲਾਹੌਰ ਕਿੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਘੋਲ ਵਿਚ, ਜਦ ਰਾਣੀ ਤੇ ਭਾਰੂ ਪਿਆ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਨੇ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਿਕ੍ਰਮਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਸਹੀ ਪਾਈ।
# ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹਾਲ ਰਹੇਗਾ।
# ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਜੀ ਲਈ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੌ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
# ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਦਵੇਗਾ ਜੋ , ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜੇ।
# ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ , ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸ੍ਰਦਾਰ ਅੱਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਖਾਲੀ ਕਰ ਜਾਣਗੇ।
# ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਹ ਖੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ; ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖੇ ਤੇ ਚਾਹੇ ਸ਼ਹਰ ਵਿਚਲੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1802
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1842
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਹਸਨੇ ਮਹਿਮੇ ਦੀ ਵਾਰ

**ਹਸਨੇ ਮਹਿਮੇ ਦੀ ਵਾਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਮੂਚਾ ਪਾਠ ਸਾਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਾਖਾ ਢਾਡੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹਸਨੇ ਅਤੇ ਮਹਿਮੇ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰਾਜਪੂਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ੪ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

## ਕਥਾਨਕ
ਵਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਹਸਨੇ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਸਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਸਨਾ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਲੜਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ

ਹਸਨੇ ਮਹਿਮਾ ਰਾਣਿਆ, ਦੋਹਾਂ ਉਠਾਈ ਦਲ।
ਮਹਿਮਾਂ ਹਸਨਾਂ ਮਾਰਿਆ, ਦੁਧ ਤੋਂ ਮੱਖੀ ਗਈ ਟਲ।
ਬਹੁਤੇ ਰੰਗ ਵਿਗੁਤਿਆ, ਅਥਰਬਣ ਬੇਦ ਪਾਇਆ ਟੁਟ ਗਲ।
ਆਖੀਂ ਮਾਖੇ ਢਾਡੀਆਂ, ਦੋ ਸੀਂਹ ਨਾ ਟੁਰਦੇ ਰਲ।
ਮਹਿਮਾ ਹਸਨਾ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਏ ਭਾਰੇ ਭੱਟੀ।
ਹਸਨੇ ਬੇਈਮਾਨਗਈ ਨਾਲ ਮਹਿਮੇ ਖੱਦੀ।
ਭੇਦ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੱਚਿਆ, ਸਰ ਵਗੇ ਫੱਟੀ।
ਮਹਿਮੇ ਪਾਇ ਫੜ੍ਹੇ ਰਣ, ਗਲ ਹਸਨੇ ਘਟੀ।
ਬੰਨ੍ਹ ਹਸਨੇ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਜਸ ਮਹਿਮੇ ਖੱਟੀ।

## ਹਵਾਲਾ
*ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ;2000; ਪੰਨਾ 57-58

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਵੀ.ਆਰ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਇਰ

ਜਸਟਿਸ ਵੈਦਿਆਨਾਥਾਪੁਰ ਰਾਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਇਰ (15 ਨਵੰਬਰ 1914 - 4 ਦਸੰਬਰ 2014) ਭਾਰਤੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤ ਕੇ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਜਸਟਿਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਜ, ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਜੀਵਨ ਲਾਲਸਾ (ਨਾਵਲ)

, Amsterdam (F77v)]]

***ਜੀਵਨ ਲਾਲਸਾ*** ***(Lust for Life)*** (1934) ਮਸ਼ਹੂਰ ਡੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਵਿਨਸੈਂਟ ਵਾਨ ਗਾਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਇਰਵਿੰਗ ਸਟੋਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਨਾਵਲ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ

thumb|ਸੀ ਮਾਰਕੰਡਾ
**ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ** (ਜਨਮ 18 ਫਰਵਰੀ 1944) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ/ਲੇਖਕ ਹੈ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ ਦਾ ਜਨਮ ਟੂਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 18 ਫਰਵਰੀ 1944 ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਬਾਬੂ ਰਾਮ ਮਾਰਕੰਡਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਸਫਰਨਾਮੇ, ਦੋ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। 
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਸੂਰਜ ਦਾ ਜਨਮ* 
**ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ* (1977)
**ਮਾਈਸਰਖਾਨਾ ਤੋਂ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ* (2001)
**ਡੂਗਰ ਵਾਟ ਬਹੁਤੁ*
### ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ
**ਪਰਿਕਰਮਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ* (ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ)
**ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ*
**ਕੁੰਭ ਦਾ ਨ੍ਹਾਉਣ*
### ਆਲੋਚਨਾ
**ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ*
**ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਵਿ ਚੇਤਨਾ*
### ਹੋਰ
**ਟੂਸੇ ਦੀ ਟਹਿਕ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਹਾਲੀਨਾ ਪੋਸਵਿਆਤੋਵਸਕਾ

**ਹਾਲੀਨਾ ਪੋਸਵਿਆਤੋਵਸਕਾ** (9 ਮਈ 1935 &ndash; 11 ਅਕਤੂਬਰ 1967), ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀ ਸੀ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਾਵਿ ਲਈ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਪਿਆਰ, ਵਜੂਦ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਸਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਥੀਮਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਆਵੇਸ਼ਮਈ ਪਰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਰਹਿਤ ਕਵਿਤਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ, ਸ਼ਹੀਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਪਿਆਰ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਚਾਹਤ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਗੱਡਵੇਂ ਨਿਭਾਓ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਪੋਲੈਂਡ ਤੇ ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ 32 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਲ ਦੀ ਰੋਗਣ ਹੋ ਗਈ ਹਾਲੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਲਫਰੈਡ ਰਿਖਰਡ ਪੋਸਵਿਆਤੋਵਸਕਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਕਰਾਕੋਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੇਂਸਤਾਖੋਵ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਵੀ ਹਾਲੀਨਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਹਾਲੀਨਾ ਮਾਤਰ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 1958 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਫਿਲਾਡੈਲਫੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਕੋਵ ਦੀ ਯਾੱਗੇਲੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜਾਉਣ ਲੱਗੀ। 1967 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਅਠਵੇਂ ਦਿਨ 11 ਨਵੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ* (1963)
**ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਗੀਤ* (1966)
**ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਮਰਤੀ* (1967) 
### ਨਾਵਲ
**ਦੋਸਤ ਲਈ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ* (ਆਤਮਕਥਾਤਮਕ ਛੋਟਾ ਨਾਵਲ)
## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ
### ਸੂਰਜਮੁਖੀ

ਪ੍ਰੇਮ ਚ ਡੁੱਬਿਆ 
ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਸੂਰਜਮੁਖੀ
ਹਾਂ ਇਹੀ ਹੈ
ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ।

ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਚੋਂ ਝਾਕਦੀਆਂ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਸੰਗ 
ਉਹ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰ 
ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਮਖਿਆਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਲੀ ਚ।

ਨੀਲੀ ਭਿਣਭਿਣੀ ਗੂੰਜ ਚ
ਵਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸੂਰਜਮੁਖੀ
ਚਹੁੰ ਕੂੰਟੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਫਿਰ ਸੋਨਰੰਗੀ ਲੋਅ।

ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ
ਮਨ ਮਾਤਰ ਚ ਵਸਿਆ ਵਾਨ ਗਾਗ
ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਕਕੇ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਕੈਨਵਸ ਤੇ
ਤੇ ਚਾਨਣਾਂ ਦੇ ਛੱਟੇ ਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਨਿਰਦੇਸ਼।

(ona nosi imię wysokiego słonecznika...)
 (ਮੂਲ ਪੋਲਿਸ਼)

ona nosi imię wysokiego słonecznika
który zakochany bardzo
odwraca wniebowziętą głowę
z tysiącem złotawych źrenic

w szerokie liście
rojem pszczół
opada słońce

więc dźwięczy
słonecznik
w niebiesko rzucony
złoto

a Van Gogh - który
istniał tylko w wyobraźni aniołów
sadzi go na płótnie
i przykazuje świecić

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਲਿਸ਼ ਕਵੀ
ਟਰੇਸੀ ਚੈਪਮੈਨ

**ਟਰੇਸੀ ਚੈਪਮੈਨ** (ਜਨਮ 30 ਮਾਰਚ 1964) ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤਾਂ "Fast Car" ਅਤੇ "Give Me One Reason", "Talkin' 'bout a Revolution", "Baby Can I Hold You", "Crossroads", "New Beginning" ਅਤੇ "Telling Stories" ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਮਲਟੀ-ਪਲਾਟੀਨਮ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਵਾਰ ਗਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਖਮਲੀ ਆਵਾਜ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਤਾਮ ਝਾਮ ਰਹਿਤ ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। 
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਚੈਪਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਓਹੀਓ, ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਟਰੇਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਚ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਦੀ ਘੋਰ ਤੰਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੁਕਲੀਲ ਖਰੀਦ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚੈਪਮੈਨ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ * ਹੀ ਹਾ * ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ
ਗੰਗਨਮ ਸਟਾਈਲ

"**ਗੰਗਨਮ ਸਟਾਈਲ**" (, ) ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਾਇ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾ - ਪੌਪ-ਸਿੰਗਲ ਗਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਣਾ ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਸਾਇ 6 (ਸਿਕਸ ਰੂਲਸ), ਭਾਗ 1 ਦੇ ਅੰਤਰਗੱਤ ਵਿਮੋਚਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਗਾਉਣ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਤਾਰੀਖ਼ 21 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ, ਗੰਗਨਮ ਸਟਾਇਲ ਯੂ ਟਿਊਬ ਵੀਡੀਓ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵੀਡੀਓ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਯੂ ਟਿਊਬ ਤੇ 2.15 ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀਡੀਓ 24 ਨਵੰਬਰ 2012 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੇ ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ ਦੇ ਸਿੰਗਲ *ਬੇਬੀ* ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ ਯੂ ਟਿਊਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੀਡੀਓ ਹੈ। 1 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਯੂ ਟਿਊਬ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਯੂ ਟਿਊਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਫਟਵੇਇਰ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਡਬਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ

**ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ**, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ *ਕੋਚ ਏਂਡ ਹੋਰਸ ਗ੍ਰਾਉਂਡ*, ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਅਧਾਰਤ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਰਦਰਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਨ ਸਾਊਥ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ੨੪ ਅਕਤੂਬਰ, ੧੮੫੭ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਗਰਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ।

ਫੀਫਾ ਆਰਡਰ ਓਫ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਨੂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਲਬਧਤਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਂਗਲਿਸ਼ ਫੁਟਬਾਲ ਹਾਲ ਓਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਕ ਵੈਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ

ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ 16 ਕਾਵਿ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਪੱਥਰ ਦੀ ਅੱਖ* 
**ਗੁਲਾਬ ਫਲੂਸ ਤੇ ਬਰਫ*
**ਆਨੰਦਪੁਰ ਬਨਾਮ ਦਿੱਲੀ*
**ਮੋਹ ਮਹਿਲ*
**ਸੰਦਲੀ ਰੁੱਤ*
**ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੋਰ*
**ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਜਾਂਦੇ*
**ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ*
**ਚੀਨੇ ਕਬੂਤਰ*
**ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰਾਂ*
**ਕਾਸ਼ਨੀ ਦੇ ਫੁੱਲ*
**ਵਿਅੰਗ-ਵਢਾਂਗਾ*
### ਵਾਰਤਿਕ
**ਮੇਲ-ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ*
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਮਸਦਰ (ਵਿਆਕਰਨ)

**ਮਸਦਰ** ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ *ਮਸਦਰ*, ਕਲਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ (ਇਸਮ, ਫ਼ਿਅਲ ਅਤੇ ਹਰਫ਼) ਵਿਚੋਂ ਇਸਮ ਯਾਨੀ ਨਾਂਵ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ ਐਸੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਯਾਨੀ ਮਸਦਰ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਦੇ ਕਰਨ ਦਾ ਚਿਹਨਤ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਕੰਮ ਦੇ ਕਰਨ/ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਲ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਰੀਬੀ ਸ਼ਬਦ infinitive ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਮੂਲ ਨਾਲ *ਨਾ* ਜਾਂ *ਣਾ* ਪਿਛੇਤਰ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪ ਮੁੱਖ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਕਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਤੇਰਾ ਇਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ

'ਉੱਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ'' ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਹਾਂ ਨਾਚ (1941) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਭਾਰਤੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਮਹੱਬਤ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

## ਪਾਠ
### ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ

ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ?
ਆਪੇ ਕਹੇਂ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤੇਰੀ"
ਆਪੇ ਕਹੇਂ, "ਨਾ ਛੋਹ"-
ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ?

ਰੋਵਾਂ ਜਦ ਆਖੇਂ, "ਹੱਸ ਛੇਤੀ"
ਹੱਸਾਂ, ਆਖੇਂ "ਰੋ"
ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ?
ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਉਜਾਲਾ,
ਆਖੇਂ, "ਬਾਲ ਨਾ ਦੀਵਾ"
ਰਹਾਂ ਜੋ ਬੈਠ ਹਨੇਰੇ ਅੰਦਰ 
ਆਖੇਂ, "ਕਰ ਲੈ ਲੋ"-
ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ?

ਤੁਰਦਾ ਰਹਾਂ ਤਾਂ ਦਏਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 
"ਮੰਜ਼ਲ ਦੂਰੋ ਦੂਰ";
ਜੇ ਮੈਂ ਅੜ ਬੈਠਾਂ ਤਾਂ ਆਖੇਂ,
"ਹੁਣ ਹੈ ਇਕੋ ਕੋਹ"-
ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ?
ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀ

**ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀ** ਗੁਜਰਾਤ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਣਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਣੇ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਗੰਢ ਕੇ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਟਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ। *ਪਟੋਲਾ* ਸ਼ਬਦ ਇੱਕਵਚਨ *ਪਟੁਲੂ* ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛਪਾਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 4 ਤੋਂ 5 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ।
## ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਤਕਨੀਕ
ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀ ਹਥਕਰਘੇ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਟੋਲਾ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਚੀ, ਹਾਥੀ, ਤੋਤਾ, ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਪੱਤੀ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਨਮੂਨੇ, ਜਲੀ ਬੂਟੇ, ਦੂਹਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਲੀਦਾਰ ਚਿੱਤਰ (ਪੂਰੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਉੱਤੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ) ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਡੂੰਘੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਹਿਰਾਵਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਨਾਂਵ

**ਨਾਂਵ** (ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ *nōmen*, ਸ਼ਾਬਦਿਕ 'ਨਾਮ') ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਾਕ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਵਸਤੂ, ਸੰਕਲਪ, ਜੀਵ, ਗੁਣ, ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ, ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਰਮ, ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਕ ਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

## ਕਿਸਮਾਂ 
ਨਾਂਵ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:-

#ਆਮ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ
#ਖਾਸ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਨਿੱਜ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ
#ਇਕੱਠਵਾਚਕ ਨਾਂਵ
#ਵਸਤੂਵਾਚਕ ਨਾਂਵ
#ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 

### ਆਮ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਸਤੂ, ਜੀਵ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ  ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :- ਕਿਤਾਬ , ਬਸ , ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ।

**ਬੱਚਾ** ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ – ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਮ ਨਾਂਵ ਹੈ।

### ਖਾਸ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਨਿੱਜ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੀਵ, ਖ਼ਾਸ ਵਸਤੁ, ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਨਾਂਵ ਜਾਨ ਨਿੱਜ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :-

, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ , ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ ਆਦਿ।

**ਸਤਲੁਜ** ਦਾ ਪਾਣੀ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ – ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਖਾਸ ਨਾਂਵ ਹੈ

### ਵਸਤੂਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਤੋਲਣ, ਮਿਣਨ ਜਾਂ ਮਾਪੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ , ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :- ਤੇਲ, ਪੈਟਰੋਲ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ।

**ਪੈਟਰੋਲ** ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ – ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲ ਵਸਤੂ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਹੈ।

### ਇਕੱਠਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :- ਫ਼ੌਜ, ਜਲੂਸ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ , ਸਭਾ ਆਦਿ।

ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ **ਜਲੂਸ** ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ – ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਇਕੱਠ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਹੈ।

### ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਭਾਵ, ਗੁਣ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਵ ਇਨਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :- ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ , ਉਦਾਸੀ ਆਦਿ।

**ਇਮਾਨਦਾਰੀ** ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਸੰਭਵ ਹੈ – ਇਸ ਇੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ
ਸੁਭਾਸ਼ ਨੀਰਵ

**ਸੁਭਾਸ਼ ਨੀਰਵ** (27 ਦਸੰਬਰ 1953) ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਥਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਦੋ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਘੂ ਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲਘੂਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਤੇਲਗੂ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸੁਭਾਸ਼ ਨੀਰਵ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਰਾਦ ਨਗਰ ਵਿੱਚ 27 ਦਸੰਬਰ 1953 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੇਰਠ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਦੈਤਿਆ ਤਥਾ ਅੰਨਯਾ ਕਹਾਨੀਆਂ* (1990) 
**ਔਰਤ ਹੋਨੇ ਕਾ ਗੁਨਾਹ* (2003) 
**ਆਖਰੀ ਪੜਾਵ ਕਾ ਦੁੱਖ* (2007)
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਯਤਕਿੰਚਿਤ* (1979) 
* *ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਲਕੀਰ* (2003)
### ਬਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਮਿਹਨਤ ਕੀ ਰੋਟੀ (2004) 
### ਲਘੂ ਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*“ਸਫਰ ਮੇਂ ਆਦਮੀ” (2012)

ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੌਲਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸਦੀਆਂ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
### ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ
*ਕਾਲ਼ਾ ਦੌਰ 
*ਪੰਜਾਬੀ ਕੀ ਚਰਚਿਤ ਲਘੂ ਕਥਾਏਂ
*ਕਥਾ ਪੰਜਾਬ - 2 
**ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਕੀ ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਹਾਨੀਆਂ*
**ਤੁਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਤੇ*(ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 
**ਜਖਮ ਦਰਦ ਔਰ ਪਾਪ* (ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ)
**ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ* (ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਲਿਤ ਜਵਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ)
**ਪਾਏ ਸੇ ਬੰਧਾ ਹੁਆ ਕਾਲ* (ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਾਂਸ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 
**ਰੇਤ* (ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ਦਾ ਨਾਵਲ) 
**ਧਰਤਰਾਸ਼ਟਰ* (ਡਾ. ਐੱਸ ਤਰਸੇਮ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ** (4 ਦਸੰਬਰ 1807 - 15 ਸਤੰਬਰ 1843) ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲਿਆ।

## ਰਾਜ 
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 27 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ,  ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਬਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਜਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸੀ।  ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਗਸਤ ਸ਼ੋਫਟ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਲਈ, ਫਿਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਰੀਜੈਂਟ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ। ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, "ਕਿੰਨਾ ਧੋਖਾ"। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਨ।

## ਨੋਟਸ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* Maharaja Sher Singh (1807 - 1843) 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1807
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1843
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹ
ਲੱਖ

**ਲੱਖ** ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਂਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਣਿਤੀ ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ (100,000; ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ:&nbsp;105) ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਗਿਣਤੀ ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 1,00,000 ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼, ਨੇਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਭੋ ਗਿਆਨਚੰਦਾਨੀ

**ਸੋਭੋ ਗਿਆਨਚੰਦਾਨੀ** (1920 – 2014) ਸਿੰਧ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਐਨਜੇਵੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਡੀਜੇ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਐੱਸਸੀ ਸਾਹਨੀ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਗੈਰ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 'ਕਮਾਲ-ਏ-ਫਨ ਪੁਰਸਕਾਰ' (2014) ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ।
## ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ
ਕਾਮਰੇਡ ਸੋਭੋ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ 'ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਿਹਨਤੀ ਔਰ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲੜਕਾ ਹੂੰ, ਆਪ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਦਾ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ਮੰਦ ਹੂੰ, ਲੇਕਿਨ ਆਪ ਦੇ ਪੁਰੀ ਐਡਮਿਸ਼ਨ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।' ਉਸਨੂੰ ਚੰਦ ਰੋਜ਼ ਬਾਦ ਜਵਾਬ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬਗ਼ੈਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਰਟ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਂ ਵਕਤ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਹੁਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ।'
## ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ
ਸੋਭੋ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1943 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੰਧ ਤੋਂ 25-30 ਨੌਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਸੋਭੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਸਹਿਤ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਦ ਸੋਭੋ ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼, ਸੱਜਾਦ ਜ਼ਹੀਰ, ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ, ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਅਲੀ, ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸਲਾਮ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਜਤੋਈ ਵਰਗੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ

**ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ** (ਸੀਪੀਪੀ) () ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਹੈ।

## ਬੁਨਿਆਦ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 6 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੱਖ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ
ਜੈਸੀ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ

**ਜੈਸੀ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ**, ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਜੈਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ (1958 - 9 ਦਸੰਬਰ 2014) ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦਾ ਉੱਘਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ BJS Electronics ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਜੈਸੀ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ-ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੋਡ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੰਕਾਰਾ ਆਈ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ। 
## ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਜੈਸੀ ਸਿੰਘ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ
ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ

**ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ** (, ), ਪਹਿਲਾਂ 1865-66 ਨੂੰ 1864 ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਨਮਾਇਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਨੂੰ 1894 ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਮਾਲ ਰੋਡ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਚੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਮਰਕਜ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਡਿਆਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਾਨ ਲਾਕਵੁੱਡ ਕਿਪਲਿੰਗ ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਬੜੇ ਮੱਦਾਹ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਿਊਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। 2005 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਤਕਰੀਬਨ 250,000 ਤੋਂ ਵਧ ਸੀ।  ਸਨ। ਇਸਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੱਦਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਉਰਦੂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਡਿਸਪਲੇਅ ਲਈ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਹਿਣੇ, ਬਸਤਰ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ ਸਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ
ਤੇਜ ਸਿੰਘ

*ਉੱਤੇਜ ਸਿੰਘ*' ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Heroes and Villains of Sikh Rule 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ

**ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ** ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ 18 ਅਪਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਚਿਟਾਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ
ਸ਼ੱਬੀਰ ਅਹਿਮਦ ਉਸਮਾਨੀ

**ਸ਼ੱਬੀਰ ਅਹਿਮਦ ਉਸਮਾਨੀ** (ਉਰਦੂ: شبیر احمد عثمانی, ਸ਼ਬੀਰ ਅਹਿਮਦ 'ਉਸਮਾਨੀ; 6 ਅਕਤੂਬਰ 1886 - 13 ਦਸੰਬਰ 1949) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਤਹਿਰੀਕ

**ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਤਹਿਰੀਕ** (تحریک ریشمی رومال ਤਹਿਰੀਕ-ਇ-ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ) ਦਿਓਬੰਦ ਦੇ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਤੋਰੀ 1913 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਬ-ਇਸਲਾਮੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਉਸਮਾਨੀਆ ਸਲਤਨਤ, ਜਰਮਨ ਸਲਤਨਤ, ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਦਿਓਬੰਦ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਤਹਿਰੀਕ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਮਹਿਕਮੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਿਰਦਰਦੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਦਾਰੁਲ ਉਲੂਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਸਤਾ ਹੁਜਰੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਲਹਿੰਦ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਤਹਿਰੀਕ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਦਿਓਬਣਦੀ ਆਗੂ ਦੀ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਗੂ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲ ਹਸਨ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਫੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੇ ਪੱਤਰਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਤਹਿਰੀਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ
ਉਮਰ ਖ਼ਾਲਿਦੀ

**ਉਮਰ ਖ਼ਾਲਿਦੀ** (1952 – 29 ਨਵੰਬਰ 2010) ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਐਮਆਈਟੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਸੀ।

ਉਮਰ ਖ਼ਾਲਿਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ "ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਚੈੰਪੀਅਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਇਸ ਜਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸਾਪੇਖਿਕ ਐਟਮੀ ਪੁੰਜ

1 ਹੈ। ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦਾ *ਮਿਆਰੀ ਐਟਮੀ ਭਾਰ** 1.008 ਹੈ (ਇਹ ਮੁੱਲ ਇੱਥੇ ਉਮੀਦ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ)। ਐਟਮੀ ਭਾਰ **ਸਾਪੇਖਿਕ ਐਟਮੀ ਪੁੰਜ** ਹੀ ਹੈ। ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਐਟਮੀ ਵਜ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (ਡਿਉਟੇਰੀਅਮ) ਦੀ ਅੰਤਰਵਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਨਮੂਨੇ ਕਿਥੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।]]
**ਸਾਪੇਖਿਕ ਐਟਮੀ ਪੁੰਜ*' (ਸੰਕੇਤ: *A*) ਇੱਕ ਪਾਸਾਰਰਹਿਤ ਭੌਤਿਕ ਮਾਤਰਾ, 
(ਇੱਕ ਇੱਕਲੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਮੂਨੇ ਜਾਂ ਸਰੋਤ ਤੋਂ) ਲਏ ਤੱਤ ਦੇ ਐਟਮਾਂ ਦੇ **ਔਸਤ** ਪੁੰਜ ਦਾ  ਕਾਰਬਨ-12 (ਜਿਸਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਐਟਮੀ ਪੁੰਜ ਯੂਨਿਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਐਟਮ ਨਾਲ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਪਾਸਾਰਰਹਿਤ ਮਾਤਰਾ

**ਪਾਸਾਰਰਹਿਤ ਮਾਤਰਾ** ਅਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਪਾਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਕੇਵਲ ਅੰਕ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਸਾਬ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਈ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸਾਰਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੂਬ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਜੈਪਾਲ

**ਜੈਪਾਲ** ਕਾਬਲ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 964 ਤੋਂ 1001 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਲਘਮਾਨ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਸੀ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਹਤਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪਾਲ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ।.

ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਜੈਪਾਲ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 977 ਵਿੱਚ ਗਜਨੀ ਦੇ ਸੁਬੁਕਤਗੀਨ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਾਰ ਹੋਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਾਹ ਕਰਣੀ ਪਈ। ਹੁਣ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੁਬੁਕਤਗੀਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜਨਵੀ ਨੇ ਜੈਪਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅਨੰਗਪਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਕੇ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼ੋਵੇਨਿਜ਼ਮ

**ਸ਼ੋਵੇਨਿਜ਼ਮ** (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ:chauvinisme) ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਹੰਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਅਵੈੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਅਰਥ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਜਾਂ ਧੜੇ ਲਈ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖ/ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਮਰਦ ਦੀ ਔਰਤ ਤੋਂ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 'ਮੇਲ ਸ਼ੋਵੇਨਿਜ਼ਮ' (male chauvinism) ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜਕੱਲ ਆਮ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਅਕਸਰ ਅਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਵਤੀਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ

**ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ** (ਪੰਜਾਬੀ: فکرعزیزادیں) ਇੱਕ ਵੈਦ, ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰ, ਰਾਜਦੂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।

## ਪਰਿਵਾਰ
ਉਹ ਹਕੀਮ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ, ਨੂਰ ਉੱਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਇਮਾਮ ਉੱਦ-ਦੀਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਵੈਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਕੀਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

## ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵੈਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਫ਼ਕੀਰ ਨੂੰ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਡੂੰਗਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ 1809 ਈ. ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1780
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1845
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਨਿਕੀ ਕਰੀਮੀ

**ਨਿਕੀ ਕਰੀਮੀ** (ਜਨਮ ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ 10 ਨਵੰਬਰ 1971) ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਐਕਟਰੈਸ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
* 
*
ਅੰਨਾ ਕਾਮੀਏਂਸਕਾ

thumb
**ਅੰਨਾ ਕਾਮੀਏਂਸਕਾ** (12 ਅਪਰੈਲ 1920 – ਵਾਰਸਾ, 10 ਮਈ 1986) ਪੋਲਿਸ਼ ਕਵਿਤਰੀ, ਲੇਖਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਕਾਮੀਏਂਸਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਸਨੀਸਤਾਵ ਵਿੱਚ 12 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ 1920 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਲਿਸ਼ ਕਵੀ
ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ

**ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ** (, PCC) ਕਿਊਬਾ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ
ਲਾਰਡ ਜਿਮ

***ਲਾਰਡ ਜਿਮ*** (1900), ਜੋਜ਼ਫ ਕੋਨਰਾਡ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ''ਬਲੈਕਵੁੱਡ'ਜ ਮੈਗਜੀਨ'' ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ 1899 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1900 ਤੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ
ਪਾਲ ਇਲਯਾਰ

**ਪਾਲ ਇਲਯਾਰ** (), ਜਨਮ ਸਮੇਂ **Eugène Émile Paul Grindel** (; 14 ਦਸੰਬਰ 1895 – 26 ਨਵੰਬਰ 1952), ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹ ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਇਲਯਾਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 
## ਨਮੂਨਾ ਕਾਵਿ

 ਸੱਚ
ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ
ਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦੇ
ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚਿਹਰਾ
ਉਹ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।
ਮੈਂ ਹਿਲਦਾ - ਡੁਲਦਾ ਨਹੀਂ
ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਗਾਏ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ
ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ
ਲੇਕਿਨ ਅਸਲੀ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ
ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ

**ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ** ਦਾ ਮਸਲਾ ਧਰਮ, ਨੈਤਕਤਾ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਂਝਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ