ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ

**ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ** (ਜਿਸਨੂੰ '**ਆਦਿ ਗੌੜ**' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਜ ਉੱਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜੋ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਮੂਲ 
ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸਰ ਜਾਰਜ ਕੈਂਪਬੈਲ ਦੀ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਤਾਬ" ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੌੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਘੱਗਰ ਨਦੀ] ਤੋਂ ਲਏ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ।

**ਯੋਗ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ**:

## ਕੁਛ ਵਰਗ
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਾਹੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਗੌੜਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਪ ਭਾਗ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੌੜ, ਗੁੱਜਰ ਗੌੜ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੌੜ, ਤਗਾ ਗੌੜ ਅਤੇ ਸਨਾਦਿਆ ਗੌੜ ਅਤਿਆਦੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ '**ਆਦਿ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ** (ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ *ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ* ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

## ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ 
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੌੜ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਸਵਤ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆਕੁਬਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤਪਤੀ ਮਾਰਤੰਡ (ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਿਤਾਬ ਹੈ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਪਰਸ਼ ਦੋਸ਼ (ਛੁਆ ਛੁੱਤ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

## ਫੌਜ 
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨਸਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਓਹੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪ-ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ '**ਮਾਰਸ਼ਲ ਟਰਾਇਬ**' ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

**ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ**:
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲੜਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ, ਸ਼ਸ੍ਰਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ, ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ, ਨੇਪਾਲ, ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣੇ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਮਾਤੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ।

**ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸਨ**:

* ਫਸਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸ
* ਥਰਡ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸ
* ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ

#### ਫੌਜੀ ਭਾਵਨਾ: 
"ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਅਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਲਾ (ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਲਾਲ ਦੇਵੀ ਸੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ (ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ।"

ਹਰਿਆਣਾ ਸਟੇਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ:
"ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਵਕੀਲਾਂ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ, ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।"

## ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ  ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਦਵੈਤ ਤੇ ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ, ਸ਼ਿਵ, ਦੁਰਗਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲਾ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧੋਬੀ, ਨਾਈ, ਚਮਾਰ, ਗੁੱਜਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਤਹਿਸੀਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਹਨ।

### ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ/ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੌਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 506 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸ਼ਡਿਊਲ (25 ਤੋਂ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 95% ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 97.03% ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੈ।

**ਫਾਦਰ ਮੋਨਸੇਰੇਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 988/1581 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਪਰ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ 999/1591 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ), ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ:**
ਦੇਲੀਨਮ [ਦਿੱਲੀ] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅਮੀਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਈ [ਬ੍ਰਾਹਮਣ] ਵਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇੱਕ ਮੰਗੋਲ [ਮੁਗ਼ਲ] ਗੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਹਵੇਲੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ, ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।...ਸਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋਮਾਨਿਸ [ਯਮੁਨਾ] ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

**ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼। ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:** ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਟ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।

## ਰਾਜਨੀਤੀ 
ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹਨ।

#### ਹਰਿਆਣਾ 
ਜੀ.ਟੀ.-ਕਰਨਾਲ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੱਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਐਮ.ਪੀ. ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਕੁੱਝ ਹਸਤੀਆਂ 
### ਧਾਰਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ
* ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ – 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

* ਸੰਤ ਦਾਦੂ ਦਯਾਲ – 16ਵੀਂ ਸਦੀ (1544-1603 ਈ.) ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

* ਸ਼੍ਰੀ ਭੱਟ ਦੇਵਾਚਾਰਿਆ – 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਨਿਮਾਨੰਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤ-ਬਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿੱਖੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 'ਜੁਗਲ ਸ਼ਤਕ' ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਿ ਯੋਗ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

* ਹਿਥ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਮਹਾਪ੍ਰਭੁ – 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਵੱਲਭ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਥ ਚੌਰਾਸੀ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਭਗਤਿ ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਤ ਪ੍ਰੇਮਾਨੰਦ ਜੀ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੰਤ ਹਨ।

* ਬਾਬਾ ਬਾਲਕਨਾਥ – ਹਿੰਦੂ ਸ਼ੈਵ ਸੰਤ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

* ਮਹਾਤਮਾ ਅਲਮਸਤ – 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਦਿ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਜੋ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ 4 ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦੀ ਉਦਾਸੀ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

* ਮਹਾਤਮਾ ਬਲੂ ਹੱਸਣਾ – 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਦਿ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਜੋ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ 4 ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦੀ ਉਦਾਸੀ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

* ਮਹਾਤਮਾ ਬਾਲਚੰਦਰ ਬਨਖੰਡੀ – 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸਾਧੂ ਬੇਲਾ ਤਿਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

* ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਤ ਰੇਣ – 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਜੇ, ਮਨ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਅਨਭੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਬੋਧ" ਵਰਗੇ ਅਨਮੋਲ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿੱਖੇ।

* ਸੰਤ ਰਾਮ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ – 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੰਤ ਸਨ, ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਗੁਰੂ ਰਹੇ।

* ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਭੱਟ ਕਵੀ – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦਰਜ਼ ਹੈ।

### ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਸਤੀਆਂ 
* ਹੇਮਚੰਦਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ – 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ।

* ਰਾਏ ਨੰਦਲਾਲ ਚੌਧਰੀ – ਜੋ ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਲ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਲਈ ਬਲਿਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

* ਤਾਨਸੇਨ – ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗਿਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੱਤਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨੋ ਰੱਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

* ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਸਿੰਘ – ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ 42 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

* ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਜਮਾਦਾਰ – ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

* ਮਿਸਰ ਤਰਲੋਕ ਚੰਦ – ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ

* ਜਰਨੈਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ – ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਜਰਨੈਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 14 ਸਾਲ ਸੀ।

* ਰਾਏ ਧੰਨ ਸਿੰਘ – ਦਾਦਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ 1857 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦਾ ਫੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਰਾਏ ਸ਼ਿਵਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਸਿਬਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜ੍ਹੀ। 
* ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ – ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਰਿਆਸਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਜੋ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ 8000 ਲੋਕ ਸੁਰਖਯਤ ਭਾਰਤ ਭੇਜੇ।

### ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ 
* ਮਹਾਮਾਨਾ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ– ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਏਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਨਮਾਨ, ਭਾਰਤ ਰਤਨ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਏ।
* ਨੇਕੀ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ – ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1952 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

### ਰਾਜਨੀਤੀ 
* ਸ਼ੰਕਰ ਦਿਆਲ ਸ਼ਰਮਾ – ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਿਸਨੇ 1992 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

* ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ - ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

* ਭਗਵਤ ਦਯਾਲ ਸ਼ਰਮਾ – ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

* ਟੀਕਾ ਰਾਮ ਪਾਲੀਵਾਲ – ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

### ਫੌਜ 
* ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ – ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਨਮੋਲ  ਰੱਤਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਚੱਕਰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ "ਹੀਰੋ ਆਫ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ" ਰੁੱਸ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।
* ਮੇਜਰ ਮੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ – ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਚੱਕਰ ਸਨਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ