ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ

**ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Jai Singh Kanhaiya;** 1712–1793) ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਨੂਹ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 21 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕਾਹਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਘਾਹ ਵੀ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 1759 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਸਾਂ ਕੌਰ (ਜੋ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ) ਨੇ ਉਸਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

## ਮਿਸਲਦਾਰ 
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਰਿਆੜਕੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੋਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀ। 1763 ਵਿੱਚ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਲੁੱਟ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਲਈ, ਪਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੁੱਟ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਗੜ ਗਏ। ਉਸਦੇ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇਲਾਕੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1765 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਰੋਲ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਜੰਮੂ ਤੋਂ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਟਾਲਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨੂਰਪੁਰ, ਦਾਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸੀਬਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਮੁਖੀ ਉਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ। 1774 ਵਿੱਚ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਟੜਾ ਕਨ੍ਹਿਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1778 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਂਸੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1781 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

### ਜੰਮੂ, 1774 
1774 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾੜੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮੰਗਿਆ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।

ਇਹ ਲੜਾਈ 22 ਦਿਨ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਫਟ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਫ਼ਾਈ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਫ਼ਾਈ ਸੇਵਕ ਨੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ। ਜੰਮੂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੱਗਾਂ ਬਦਲੀਆਂ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਦੀਨਾਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ​​ਬੈਠਾ।

### ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ 
ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਚ ਦਾ ਦਿਨ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1784 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ ਅਤੇ ਖੰਡਰ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਧੋਖੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨਾ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਜੈ ਸਿੰਘ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

1784 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਮਜੀਠਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਦੋਵੇਂ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਬਟਾਲਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਲੜਾਈ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੜੀ ਗਈ, ਲੜਾਈ ਛੇ ਘੰਟੇ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਪੁੱਤਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਨ੍ਹਈਆ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਈ।

ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਮਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਦੇ ਤਰਕਸ਼ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਲੈ ਗਏ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਈ।

ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰਪੁਰ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਹਿਜਾਪੁਰ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਬੱਗਾ ਨੇ ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

### ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ 
ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਪਣਾ ਕਾਂਗੜਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਅਟਲਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਾਂਡਰਾਂ, ਦਯਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ 1,000 ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਟੁਕੜੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲਾਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦਯਾ ਰਾਮ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੇ ਆਦਮੀ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਰੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਇਲਾਕੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।

## ਵਿਆਹੁਤਾ ਗੱਠਜੋੜ 
ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਚਲਾਕ ਔਰਤ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਈ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ, 1786 ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸਿਰਫ ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੁਕਰਚਕੀਆ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲਾਂ ਇਸ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਸਨ।

## ਮੌਤ 
ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1793 ਵਿੱਚ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਨੂੰਹ ਸਦਾ ਕੌਰ ਉਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ