ਦੁਲਾਰੀ ਦੇਵੀ (ਕਲਾਕਾਰ)

**ਦੁਲਾਰੀ ਦੇਵੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dulari Devi;** ਜਨਮ 1968) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਦੇਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੀ ਗਈ ਦਲਿਤ ਮੱਲਾ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਮਹਾਸੁੰਦਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਧੂਬਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖੀ। ਮਹਾਸੁੰਦਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਕਰਪੂਰੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਲਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵੀ ਸਿਖਾਈਆਂ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਦੁਲਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ (ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਥਿਲਾ ਕਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੋਕ ਕਲਾ ਸਕੂਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਧੂਬਨੀ ਦੇ 'ਕਛਨੀ' (ਲਾਈਨ ਸਕੈਚਿੰਗ) 'ਅਤੇ 'ਭਰਨੀ' (ਰੰਗੀਨ) ਸਟਾਈਲ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਸ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਲੋਚਕ ਸੁਨੀਲ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਵੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ "ਅਥਾਹ ਹੁਨਰ" ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 2005 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤਾਰਾ ਬੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਲਕ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਦੇ ਇੱਕ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ *ਸਨ ਐਂਡ ਮੂਨ ਸੀ*, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ "ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ", ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਉਰੇਟਿਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਕਮਰ ਆਦਮਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ 'ਪੇਂਟਿੰਗ ਇਜ਼ ਮਾਈ ਐਵਰੀਥਿੰਗ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਧੂਬਨੀ ਕਲਾ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਧੂਬਨੀ ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਹੈ।

2011 ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਨੇ *"ਫਾਲੋਇੰਗ ਮਾਈ ਪੇਂਟ ਬਰੱਸ਼" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਿਤ ਆਤਮਕਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ,* ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੀਤਾ ਵੁਲਫ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਹਾਲੀਆ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ COVID-19 ਲੌਕਡਾਊਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਆਰਟਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਐਥਨਿਕ ਆਰਟ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਮਾਇਰਸ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿਖੇ 'ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ ਐਂਡ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮੇਸ਼ਨ: ਮਿਥਿਲਾ ਆਰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਤਾਸ਼ਾ ਅਰਬਨ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ "ਕੁੜੀ ਨਾਲੋਂ ਰੁੱਖ ਬਣਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ"। ਇਹ ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਪੁਰਖ-ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਥਿਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
* 2021 - ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ
* 2012 - ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968