ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ

**ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ**
ਕਾਵਿ ਸਾ਼ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਣਕਯ ਨੇ 400 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ" ਵਿਚ ਰਾਜਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ,ਪਰਿਪੂਰਣਤਾ,ਮਾਧੁਰਣ,ਔਦਾਰਯ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਆਦਿ ਛੇ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਧੁਰਯ ਅਤੇ ਔਦਾਰਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਰਨਾਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰਦਾਮਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਦ,ਮਾਧੁਰਯ,ਓਜ,ਕਾਂਤੀ,ਉਦਾਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੱਦਕਾਰ ਬਾਣਭੱਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸਾ਼ ਦੀਆਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
 ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆ ਗੁਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਨਿਖੇੜਿਆ ਬਾਰੇ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਝੇਵਾਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਗੁਣ ਦੇ ਭੇਦ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਸਲੇਸ਼,ਪ੍ਰਸਾਦ,ਸਮਤਾ,ਸਮਾਧੀ,ਮਾਧੁਰਯ,ਓਜ,ਪਦਸੁਕੁਮਾਰਤਾ,ਅਰਥਵਿਅਕਤੀ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਆਦਿ 10 ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਰਤਮੁਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਦ,ਮਾਧੁਰਯ, ਅਤੇ ਓਜ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚੈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

 ਦੰਡੀ ਨੇ ਭਰਤਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ 10 ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ ਵੈਧਰਭ ਅਤੇ ਗੌੜ ਦੱਸ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਜਿੰਦਜਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।
 
 ਅਗਨੀਪੁਰਾਣਕਰਤਾ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਉਹੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਸਾਦ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਕਾਵਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਗਣੀਪੁਰਾਣਕਰਤਾ ਨੇ ਸ਼ਬਦਗੁਣ,ਅਰਥਗੁਣ,ਉਭਯਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸ ਕੇ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਹਨ।ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਕਾਇਆ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣ ਸਲੇਸ਼,ਲਾਲਿਤਯ,ਗਾਂਭਿਰਯ,ਸੌਕੁਮਾਰਯ, ਉਦਾਰਤਾ,ਸਤੀ ਅਤੇ ਯੌਗਿਕੀ ਆਦਿ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। 
 
ਸਰਸਵਤੀਕੰਠਾਭਰਣ ਦੇ ਲੇਖਕ ਭੋਜ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਸ਼ਬਦ,ਅਰਥ ਅਤੇ ਵੈਸੇ਼ਸਿਕ ਦੱਸੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪਭੇਦ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 72 ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ।

   ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਚਾ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਹ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਿਰੰਗ ਜਾ ਬਾਹਰੀ ਅੰਗ ਕਿਹਾ।ਵਾਮਹ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ"ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੋ਼ਭਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਗੁਣ ਹਨ।ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਅਤੇੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।"
 
 ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਧਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਮਾਧੁਰਯ,ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੀ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਮੰਮਟ,ਹੇਮਚੰਦ੍, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰਸ ਦੇ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਥੇ ਰਸ ਹੈ, ਉਥੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਰਸ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
 
 ਉਦਭੱਟ ਨੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿੰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰਸ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ 10ਗੁਣ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ 20 ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਧੁਰਯ,ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਗੁਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਵੱਡੀ ਲਿਖਤਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

1.‌‍ਮਾਧੁਰਯ:

ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਉਹ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦਾ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਅ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਸ੍ਰਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ (ਸੰਭੋਗ,ਸ੍ਰਿੰਗਾਰ,ਕਰੁਣ ਸ੍ਰਿੰਗਾਰ,ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਸ੍ਰਿੰਗਾਰ) ਅਤੇ ਸਾ਼ਤ ਰਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਟ,ਠ,ਡ,ਢ ਆਦਿ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕ ਤੋਂ ਮ ਤਕ ਕਵਰਗ,ਚਵਰਗ,ਤਵਰਗ ਅਤੇ ਪਵਰਗ ਤਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਮਹ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨੀ ਹੈ।ਪਰ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਸਾ ਜਾ ਮੱਧਮ ਸਮਾਸਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 ਜੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਇਆ
 ਤੇਰੇ ਲੱਕ ਨੂੰ ਪਏ ਕੜਵੱਲ ਮੋਈਏ।
 ਜੇ ਤੂੰਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈ ਮਹਿੰਦੀ
 ਭਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਸ਼ੱਕੀ ਤੂੰ ਹੱਲ ਮੋਈਏ! ( ਪ੍ਰੋ਼.ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)
ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਸ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਟਵਰਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਹੈ।

2.ਓਜ ਗੁਣ:

ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸੀ ਪਦਾਂਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਿਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਓਜ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਵੀਰਰਸ, ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਅਤੇ ਰ੍ਰੌਦ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ (ਕ,ਚ,ਟ,ਤ,ਪ) ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਅੱਖਰਾਂ (ਗ,ਜ,ਡ,ਦ,ਬ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ (ਖ,ਛ,ਠ,ਥ,ਫ) ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅੱਖਰਾਂ (ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ)ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਓਜ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਦੋ ਤੁੱਲ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ (ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਤੀਜੇ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਚੌਥੇ)ਟਵਰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ,ਤਾਲਵੀ ਸ਼ ਅਤੇ ਮੂਰਧਨੀ ਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਸਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਓਜ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਜਾਂ ਤਿੱਖਾਪਣ ਵੀ ਓਜ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
 ਘੋੜੇ ਮਰਦ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪੈਣ ਉਤਾਣਾ।
 ਜਿਵੇਂ ਮੋਛੇ ਕਰ ਕਰ ਸੁਟੀਆਂ ਗਨੀਆਂ ਤਰਖਾਣਾਂ। (ਨਜਾਬਤ)
ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਰਸੀ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਓਜ ਗੁਣ ਹੈ।

 3.ਪ੍ਰਸਾਦ:
 
ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਾਮਾਜਿਕ ਬਿਨਾਂ ਉਚੇਤ ਤੋਂ ਸਮਝ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ-ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ,ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ,ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ ਕਾਵਿਦਾ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਮਹ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨੀ ਹੈ।ਜੋ ਕਾਵਿ ਸੁਣਨ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਬੈਠੇ,
 ਲੋਕਾਂ ਆ ਹਜ਼ੂਰ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ,
 ਪਾਣੀ ਬਾਝ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫਦੇ ਹਾਂ,
 ਆ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਾਰ ਲੀਤੀ।' (ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ)
ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਰਿਆਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ 
1.ਸ਼ਰਮਾ, ਸੁ਼ਕਦੇਵ ਪ੍ਰੋ਼:(2017) ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ISBN 978-81-302-0462-8
2.ਸ਼ਰਮਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਪ੍ਰੋ:(2017) ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋISBN 978-81-302-0462-8
                                                            **
                                                               ****ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ**'''

ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਣਕਯ (400 ਈ.ਪੂਰਵ) ਨੇ ਰਾਜਕੀਯ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਛੇ ਗੁਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਧੁਰਯ ਅਤੇ ਔਦਾਰਯ ਸਾਹਿਤਕਲਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰਦਾਮਨ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ, ਕਾਂਤੀ, ਉਦਾਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗਦਕਾਰ ਬਾਣਭੱਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ 'ਕਾਵਿਗੁਣ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

''''ਉਦੀਚਯ' (ਉੱਤਰੀ) ਕਵੀ: ਸ਼ਲੇਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ।
'ਪ੍ਰਤੀਚਯ' (ਪੂਰਵੀ) ਕਵੀ: ਅਰਥ-ਪ੍ਰਧਾਨ।
'ਦਾਸ਼ਿਣਾਤਯ' (ਦੱਖਣੀ) ਕਵੀ: ਉਤਪ੍ਰੇਖਿਆ ਪ੍ਰਧਾਨ।'''

ਗੌੜ੍ਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਵੀ: ਸ਼ਬਦਾਡੰਬਰ ਵਾਲੀ 'ਕਾਵਿ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਕੁੱਝ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ। ਕੁੱਝ ਨੇ 'ਕਾਵਿ' ਵਿੱਚ 'ਗੁਣਾਂ' ਦੀ ਅਚਲ (ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ) ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਕੁੱਝ ਨੇ 'ਗੁਣਾਂ' ਨੂੰ 'ਰਸ' ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਨੇ 'ਗੁਣਾਂ' ਅਤੇ 'ਰੀਤੀ' ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਕੁੱਝ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨਤਾ ਮੰਨੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ. ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ: ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥਗੁਣ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ (ਮਾਧੁਰਯ, ਸੰਵੀਧਾਨ, ਕੋਮਲਤੱਵ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪੌੜ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਯਿਕਤੱਵ) ਅਤੇ ਉਭਯਗੁਣ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ (ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੌਭਾਗਯ, ਯਥਾਸੰਖਯ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪਾਕ ਅਤੇ ਰਾਗ) ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਭੋਜ (ਸਰਸਵਤੀਕੰਠਾਭਰਣ):ਭੋਜ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 24 ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਦਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 72 ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕੁੰਤਕ: ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ (ਸੁਕੁਮਾਰ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਮਧਮ) ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ (ਓਜ, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਲਾਵਣਯ, ਆਭਿਜਾਤਯ) ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ (ਔਚਿਤਯ, ਸੌਭਾਗਯ) ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਵਾਮਨ:ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਫਰਕ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ (ਅੰਤਰੰਗ) ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਬਾਹਰੀ (ਬਾਹਰੀ ਅੰਗ) ਅੰਗ ਹਨ। ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਉਸ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਓਜ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੀ ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ (ਨਿੱਤ) ਧਰਮ ਹਨ.
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਕੀਤੇ: ਸ਼ਬਦਗੁਣ ਅਤੇ ਅਰਥਗੁਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਗੁਣ' ਨੂੰ 'ਰਸ' (ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ) ਦਾ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੰਮਟ, ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਪਾਠ 'ਗੁਣ' ਅਤੇ 'ਅਲੰਕਾਰ' ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣ: ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ 'ਰਸ' (ਭਾਵਨਾ/ਸੈਂਟੀਮੈਂਟ) ਦੇ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਮਗਤੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਲੰਕਾਰ: ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਠੀ (ਹਾਰ) ਵਾਂਗ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅੰਤਰ: 'ਗੁਣ' 'ਰਸ' ਦੇ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਅਲੰਕਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਹਨ। 'ਗੁਣ' 'ਰਸ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, 'ਅਲੰਕਾਰ' ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਗੁਣ' ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਰਸ' ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਭਾਵ (ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ) ਸੰਬੰਧ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਅਲੰਕਾਰ' ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨਿਯਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਰਸ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ)।

ਉਦਭੱਟ ਦਾ ਮਤ: ਉਦਭੱਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲ (ਗਹਿਣੇ) ਦਾ ਸੰਯੋਗ (ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਪਹਿਨ ਲਵੋ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਉਤਾਰ ਲਵੋ) ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੌਕਿਕ ਗੁਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਦਰੀ) ਦਾ ਆਤਮਾ ਨਾਲ 'ਸਮਵਾਯ' (ਅਟੁੱਟ) ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰ 'ਸਮਵਾਯ' ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੰਮਟ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ : ਮੰਮਟ ਨੇ ਉਦਭੱਟ ਦੇ ਇਸ ਮਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਗੁਣ' ਨੂੰ ਰਸ (ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਅਲੰਕਾਰ' ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ (ਭਾਵ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ) ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਦਸ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਥ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ — ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ — ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਮਨ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ 'ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ' ਮਾਤਰ ਹੀ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ: ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਗੁਣ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਲੇਸ਼, ਸਮਾਧੀ, ਉਦਾਰਤਾ) 'ਓਜ' ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੁਣ (ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ, ਪ੍ਰਸਾਦ) ਹੀ ਮੰਨੇ ਹਨ, ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਰਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ: ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ (ਗੁਣਾਂ) ਅਤੇ ਖਾਸ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਰਸਾਂ) ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਅੱਖਰਾਂ (ਵਰਣਾਂ), ਸਮਾਸਾਂ (ਸਮਾਸ) ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।

ਮੰਮਟ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਪਾਠ ਮੰਮਟ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਸ ਆਵਾਜ਼ਾਂ/ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਸਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ

ਪਾਠ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:
1. ਮਾਧੁਰਯ-ਗੁਣ (ਮਿਠਾਸ/ਮੋਹਿਨੀ)
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਇਹ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ "ਪਿਘਲ" ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਹਲਾਦ (ਖੁਸ਼ੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਬੰਧਿਤ ਰਸ: ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ (ਕਾਮੁਕ/ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭਾਵਨਾ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰੁਣ (ਦਇਆ), ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਸ਼ਿੰਗਾਰ (ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ), ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ (ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ) ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਟ, ਠ, ਡ, ਢ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, 'ਕ' ਤੋਂ 'ਮ' ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਵਿਅੰਜਨ)। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਮੱਧਮ ਸਮਾਸ) ਅਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. ਓਜ-ਗੁਣ (ਊਰਜਾ/ਮਹਾਨਤਾ)
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਇਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਭਬਕ ਉੱਠੇ)। 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿੱਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। (ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਸ ਗੁਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਖਾਸ ਅੱਖਰਾਂ/ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ)।
ਪ੍ਰਸਾਦ-ਗੁਣ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ‘ਪ੍ਰਸਾਦ-ਗੁਣ’ ਕਾਵਿ ਦਾ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਸਾਰ ਹੀ ਅਰਥ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਸੋਖਣ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ: ਦੂਜੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਖਾਸ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ‘ਪ੍ਰਸਾਦ-ਗੁਣ’ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ (ਭਾਵਨਾਵਾਂ) ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ: ਵਾਮਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ 'ਗੁਣ' ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਅਤੇ ਮੰਮਟ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ—ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ 'ਰਸ' ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।