open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਲਾਰਡ ਵੈਲਜਲੀ

**ਲਾਰਡ ਵੈਲਜਲੀ** (20 ਜੂਨ 1760 – 26 ਸਤੰਬਰ 1842) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ **ਰਿਚਰਡ ਕੂਲੇ ਵੈਲਜਲੀ** ਸੀ। ਓਹ (1795 ਤੋਂ 1805 ਈ.) ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸੀ। ਉਹ ਮੌਰਨਿੰਗਟਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ, ਇੱਕ ਆਈਰਿਸ਼ ਪੀਅਰ ਅਤੇ ਐਨੇ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸਕੌਨਟ ਡੰਗਨਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਆਰਥਰ, ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ।ਵੇਲਜਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਐਨੀ ਸੀਸੀਲਿਆ ਬੋਊਜ਼-ਲਿਓਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀ ਨਾਨੀ ਸੀ, ਸਟ੍ਰੈਥਮੋਰ ਦੀ ਕਾਉਂਟੀ ਅਤੇ ਕਿੰਗਹੋਰਨ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੂਜੀ ਦੀ ਨਾਨੀ ਸੀ।
## ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਵੈਲਜਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1760 ਵਿਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਸੈਂਸੀਡੇਸੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।ਉਹ ਰਾਇਲ ਸਕੂਲ, ਅਰਹਮਗ, ਹੈਰੋ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਈਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਵਜੋਂ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ।ਉਹ ਹੈਰੋ ਅਤੇ ਈਟਨ ਦੋਵੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।1780 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਮ ਲਈ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਇਰਨ ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਰਨਿੰਗਟਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਲ ਬਣ ਗਏ।ਉਸ ਨੂੰ 1782 ਵਿਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਲਾਜ ਦਾ ਗਰੈਂਡ ਮਾਸਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਰਜ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸਟੇਟ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ।ਹਾਲਾਂਕਿ, 1781 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਮੇਟ ਦੇ ਕਸਟੋਸ ਰੋਟੋਲੋਰਮ ਦੀ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1784 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਬੇਰੇ ਅਲਸਟਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ।
ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਲੀਅਮ ਪਿਟ ਦੀ ਯੂਅਰਜਰ ਦੁਆਰਾ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।1793 ਵਿਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿਟ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਓਰੀਐਂਟਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ 1797 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

## ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ 
ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਰੰਤੂ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਰਨਿੰਗਟਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਇਕ ਯੁਗ ਬਣਾਇਆ।ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਮੌਨਿੰਗਟਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡੇੱਕਨ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਬਣਾਇਆ।ਅਪ੍ਰੈਲ 1798 ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਗੱਠਜੋੜ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।ਮੋਰਨਿੰਗਟਨ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੁਆਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਲੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1760
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1842
ਰਾਖੀ ਬਿਰਲਾ

**ਰਾਖੀ ਬਿਰਲਾ** (ਜਨਮ 1987) ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕੈਬੀਨੇਟ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲ ਪੁਰੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਵਜੋਂ ਬਿਰਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਸਦੇ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਬਿਧਲਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਰਲਾ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਐਨਬੀਏ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੋਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ, ਜੈਨ ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਜੈਨ ਟੀਵੀ ਨਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੁੱਲ 7 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ।

### ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ 
ਉਹ ਜਨ ਲੋਕਪਾਲ ਬਿੱਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ।

## ਅਹੁਦੇ 
* ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ, ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (28 ਦਸੰਬਰ 2013 – 14 ਫਰਵਰੀ 2014)
* ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 10 ਜੂਨ 2016 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਹਨ।
* ਚੇਅਰਪਰਸਨ, ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ, ਪਟੀਸ਼ਨ, ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ
* ਮੈਂਬਰ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਅਮੀਰ ਮੀਨਾਈ

**ਅਮੀਰ ਮੀਨਾਈ** (Urdu: امیر مینا ئی ), (ਜਨਮ 1828 - ਮੌਤ 1900) ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ **ਅਮੀਰ ਅਹਿਮਦ ਮੀਨਾਈ** ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਉਘੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ਕਾਰ (lexicographer) ਵੀ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਾਇਰ ਗ਼ਾਲਿਬ ਅਤੇ ਦਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਤਖ਼ੱਲਸ ਅਮੀਰ ਤਹਿਤ ਲਿਖਿਆ. ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:
نام كا نام, تخلص كا تخلص ہے امير 
ايک يہ وصف خداداد مرے نام ميں ہے

ਨਾਮ ਕਾ ਨਾਮ, ਤਖ਼ੱਲਸ ਕਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਹੈ ਅਮੀਰ
ਇਕ ਯੇ ਵਸਫ਼ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾਦ ਮਰੇ ਨਾਮ ਮੇਂ ਹੈ

ਉਹ ਮੌਲਵੀ ਕਰਮ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਮਖ਼ਦੂਮ ਸ਼ਾਹ ਮੀਨਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਹ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਮੀਨਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਮੀਨਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ "ਮੀਨਾ ਬਾਜ਼ਾਰ" ਜਾਂ "ਮੁਹੱਲਾ-ਏ ਮੀਨੀਆਂ" (ਮਿਨੀਆਂ ਦਾ ਚੌਥਾਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਨੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨ ਫਰੰਗੀ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਸਨਮਖਾਨਾ-ਏ-ਇਸ਼ਕ* 
**ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਨਾਤਿਯਾ ਕਲਾਮ* 
**ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਲੁਗਤ* 
**ਮਹਾਮਿਦ-ਏ-ਖਾਤਿਮ-ਉਲ-ਨਬਿਯਾਂ* 
## ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ
**ਉਸ ਕੀ ਹਸਰਤ ਹੈ ਜਿਸੇ ਦਿਲ ਸੇ ਮਿਟਾ ਭੀ ਨ ਸਕੂੰ* 
**ਤੁੰਦ ਮੈ ਔਰ ਐਸੇ ਕਮਸਿਨ ਕੇ ਲਿਯੇ* 
**ਸਰਕਤੀ ਜਾਯੇ ਹੈ ਰੁਖ਼ ਸੇ ਨਕ਼ਾਬ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ* 
**ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ ਹਸ਼੍ਰ ਮੇਂ ਵੋ ਆਂਖ ਸ਼ਰਮਾਈ ਹੁਈ* 
**ਜਬ ਸੇ ਬੁਲਬੁਲ ਤੂਨੇ ਦੋ ਤਿਨਕੇ ਲਿਯੇ* 
**ਇਸ਼ਕ਼ ਮੇਂ ਜਾਂ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਤੇ ਹੈਂ ਗੁਜ਼ਰਨੇ ਵਾਲੇ* 
**ਹੰਸ ਕੇ ਫ਼ਰਮਾਤੇ ਹੈਂ ਵੋ ਦੇਖ ਕਰ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀ* 
**ਬੰਦਾ ਨਵਾਜ਼ਿਯੋਂ ਪੇ ਖੁ਼ਦਾ-ਏ-ਕਰੀਮ ਥਾ* 
**ਅੱਛੇ ਈਸਾ ਹੋ ਮਰੀਜ਼ੋਂ ਕਾ ਖ਼ਯਾਲ ਅੱਛਾ ਹੈ* 
**ਝੋਂਕਾ ਇਧਰ ਨ ਆਯੇ ਨਸੀਮ-ਏ-ਬਹਾਰ ਕਾ* 
**ਹੈ ਦਿਲ ਕੋ ਸ਼ੌਕ਼ ਉਸ ਬੁਤ-ਏ-ਕ਼ਾਤਿਲ ਕੀ ਦੀਦ ਕਾ* 
**ਫ਼ਿਰਾਕ਼-ਏ-ਯਾਰ ਨੇ ਬੇਚੈਨ ਮੁਝਕੋ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਾ* 
**ਕੈਦੀ ਜੋ ਥਾ ਦਿਲ ਸੇ ਖਰੀਦਰ ਹੋ ਗਯਾ* 
**ਨਾ ਸ਼ੌਕ਼ ਏ ਵਸਲ ਕਾ ਦਾਵਾ*

## ਕੰਮ
1856 ਵਿਚ ਲਖਨਊ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਮਲੇ ਅਤੇ 1857 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਘਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੀਨਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬੇ ਕਾਕੋਰੀ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਵੀ ਮੋਹਸਿਨ ਕਾਕੋਰਵੀ ਕੋਲ ਪਨਾਹ ਲਈ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1829
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1900
ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ

thumb|ਊਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 27 ਫਰਵਰੀ, 2009

**ਪਿਲਾਵੁਕੰਦੀ ਤੇਕੇਪਰਰੰਬਿਲ ਊਸ਼ਾ** (ਮਲਿਆਲਮ: പിലാവുള്ളകണ്ടി തെക്കേ പറമ്പിൽ ഉഷ; ਜਨਮ 27 ਜੂਨ 1964)), **ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ** ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਪੀ. ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੈਟਿਕ ਦੀ ਸਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਖਿਡਾਰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਡਣ ਪਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀ. ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ 101 ਮੈਡਲ ਹਾਸਿਲ ਕਿੱਤੇ।

## ਖੇਡ ਜੀਵਨ
ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜੂਨ 1964 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪੀ. ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੇਡ ਅਤੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੈਡਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ
*1979 ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਸਕੂਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤਾ। 
*1980 ਵਿੱਚ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ 100 ਅਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜਨ ਵਾਲੀ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਡ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। 
*1982 ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਆਡ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਨੇ 100 ਅਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਰੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਰੈਕ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨੀ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
*1984 ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ 400 ਮੀਟਰ ਹਰਡਲ ਰੇਸ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਵਾਲੀ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਥਲੀਟ ਬਣੀ। ਉਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਡਣ ਪਰੀ ਨੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
*1985 ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਏਸ਼ੀਆ ਟਰੈਕ ਤੇ ਫੀਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਕਾਬਿਲੇ-ਤਾਰੀਫ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਥਲੈਟਿਕ ਈਵੈਂਟਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਣੀ।
* 1986 ਸਿਓਲ ਏਸ਼ੀਆਡ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਨੇ 4 ਸੋਨੇ ਤੇ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ।

## ਸਨਮਾਨ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਨ 1984 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਨ 1984, 1985, 1986, 1987 ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਬੈਸਟ ਅਥਲੀਟ ਚੁਣੀ ਜਾਂ ਦਾ ਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1985-1986 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਰਡ ਟਰਾਫੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਚਿਰਾਗ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ 2012 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਪੀਡ ਸਟਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964
ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ

**ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ** ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਥੰਮ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਨੂਠੇ ਮੋਟੇ-ਤਾਜ਼ਾ ਐਂਦਰੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ *ਚੁੱਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੂੰ ਮੈਂ* ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।
## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜਨਵਰੀ 1911 ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤਾਰੀਫ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇਜ ਬਹਾਦੁਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ-ਲਛਮਣ ਦੀ ਜੋੜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ 8-9 ਸਾਲ ਦਾ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਲੇਕਿਨ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜੋੜੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਦੀ ਅਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੋਂਡਾ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1935-36 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਕੀਲ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ।

ਸੰਨ 1929 ਵਿੱਚ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਧਰਮਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਥ ਦੇ ਬਾਅਦ 1935 ਵਿੱਚ ਟੀਬੀ ਨਾਲ ਧਰਮਵਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਚੌਵ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਅਣਹੋਂਦ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਵ ਬਣਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ।

ਯੁਵਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਮਈ 1993 ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਹਿੰਦੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ

**ਹਿੰਦੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ**, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਜਿਲਦ ਜੁਲਾਈ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਤੱਕ ਇਸ 'ਤੇ 1,03,773+ ਲੇਖ ਅਤੇ 75,861+  ਲੇਖਬੱਧ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਸਨ।
28 ਜੂਨ 2016 ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ 104,325 ਲੇਖ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਸੰਸਾਰ
ਕਕੜ

**ਕਕੜ** (barking deer) ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹਿਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੰਕਾਰੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਭੌਂਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਕਿੰਗ ਡੌਗ ਭਾਵ ਭੌਂਕਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ 150 - 350 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਥਰਾਟ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। 
ਅੱਜ ਦੀ ਜਿੰਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਅਰਥਾਤ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰੀਲੰਕਾ, ਚੀਨ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਇੰਡੋਚਾਇਨਾ ਅਤੇ ਮਲਾ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕੇ) ਦੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਜਾਨਵਰ
ਲੂਕਾਨਸ

**ਮਾਰਕਸ ਐਨਾਇਉਸ ਲੂਕਾਨੁਸ** (ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ: *Marcus Annaeus Lucanus*) (3 ਨਵੰਬਰ 39 ਈ - 30 ਅਪਰੈਲ 65 ਈ), ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ **ਲੂਕਾਂ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲਾਤੀਨੀ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਕਵੀ
ਓਰੀਗਾਮੀ

ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਰਿਵਾਇਤੀ ਜਪਾਨੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1900 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਟੀਚਾ ਕਿਸੇ ਕੋਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੇ ਤਾਅ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤਰਾਸ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਰਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸੇ ਟੱਕ-ਵੱਢ ਜਾਂ ਗੂੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਓਰੀਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਟੁੱਕਣ ਅਤੇ ਗੂੰਦ ਨਾਲ਼ ਚਿਪਕਾਉਣ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀਰੀਗਾਮੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ

**ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਜੂਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਿਕ 10 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
* ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਰਜ, ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮਾਰਕ
* ਸੋਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ
* ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਖੁਰਦ
* ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਕਲਾਂ

## ਨੋਟ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਹਸਨ

**ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਹਸਨ** (ਉਰਦੂ: شاهدا حسن ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Shahida Hassan) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਉਰਦੂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਸਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਯਹਾਂ ਕੁਛ ਫੂਲ ਰਖੇਂ ਹੈਂ' ਅਤੇ 'ਏਕ ਤਾਰਾ ਹੈ ਸਰਹਾਣੇ ਮੇਰੇ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ
ਹਸਨ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਛੋਹ ਨਾਲ, ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਨਿਲ ਕਾਕੋਦਕਰ

**ਅਨਿਲ ਕਾਕੋਦਕਰ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਨਵੰਬਰ, 2009 ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 1996 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਭਾਭਾ ਪਰਮਾਣੂ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਕਾਕੋਦਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1943 ਨੂੰ ਬਰਵਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ (ਵਰਤਮਾਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ) ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਜੋੜੀ, ਕਮਲਾ ਕਾਕੋਦਕਰ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਕਾਕੋਦਕਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਖਾਰਕੋਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਉਹ ਪੋਸਟ-ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਤਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ

**ਤਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ** (20 ਅਗਸਤ 1917- 9 ਦਸੰਬਰ 2007) ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਾਵਿਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤਾਖਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਤੰਭਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸਤੰਭ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ
ਸਵਰਾਜ ਪਾਲ, ਬੈਰਨ ਪਾਲ

**ਸਵਰਾਜ ਪਾਲ, ਬੈਰਨ ਪਾਲ**, ਪੀਸੀ (18 ਫਰਵਰੀ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਆਧਾਰਿਤ ਦਿੱਗਜ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਸਮਾਜਸੇਵੀ, ਅਤੇ ਲੇਬਰ ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਹਨ। 1996 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਲਾਇਫ ਪੀਅਰ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਸਟਮਿਨਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਬੈਰਨ ਪਾਲ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲੇਬਨ ਦੇ ਹਾਉਜ ਆਫ ਲਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ। ਦਸੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਰਡਸ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਉਸਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਪਦ ਤੋਂ ਹੱਟਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਯੁਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਸੰਸਦੀ ਖਰਚ ਘੁਟਾਲੇ, ਵਿੱਤੀ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦਾ ਇਲਜਾਮ, ਅਤੇ ਓੜਕ ਅਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਰਡਨ ਬਰਾਉਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਾਰਾ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਹਨ। ਪਾਲ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ, ਦੁਆਬਾ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ, ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ ਅਤੇ MechE ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਐਮਆਈਟੀ) ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦਯੋਗਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਗਵਾਲੀਅਰ

**ਗਵਾਲੀਅਰ** ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 319 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਿਰਦ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ, 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤੋਮਰਾਂ ਅਧੀਨ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਸਿੰਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

ਇੱਥੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੰਬਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ, 15 ਅਗਸਤ 1947, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2014 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

## ਨਿਰੁਕਤੀ
ਸਥਾਨਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਗਵਾਲੀਪਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਈ ਖੁਦਾਈ ’ਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਅਸ਼ਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ 600 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ 800 ਈਸਵੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੁਦਾਈਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੌਰੀਆ ਵੰਸ਼, ਸ਼ੁੰਗ ਵੰਸ਼, ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼, ਨਾਗ ਵੰਸ਼, ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਈਸਾ ਤੋਂ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਇੱਥੇ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ (ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ) ਦੇ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਨੰਦ ਰਾਜੇ, ਸ਼ਿਵਨੰਦੀ ਨੇ ਨਾਗ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਗ ਤੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਦਮ ਪਵਾਇਆ ਗ੍ਰਾਮ (ਨੇੜੇ ਗਵਾਲੀਅਰ) ਸੀ। ਸਮੁੰਦ ਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ’ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ, ਸਕੰਦ, ਵੱਧੂ, ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ, ਵਿਭੂ, ਭਵਨਾਭ, ਦੇਵਮ (ਦੇਵਭ), ਵਿਆਂਗਰ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨਾਗਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਕਾਲਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਣ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਹਰਗੁਲ ਦਾ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਸਬੰਧੀ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ’ਤੇ ਪਤੀਹਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਹਰਭੋਜ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤੀਹਾਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 836 ਤੋਂ 882 ਈ. ਤਕ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁੱਜਰ, ਪਤੀਹਾਰ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਛਪਘਾਤ ਵੰਸ਼ ਗਵਾਲੀਅਰ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਇਆ।
## ਸਿਧੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
*1727 - 1745: ਰਾਨੋਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (+1745)
*1745 - 1755: ਜੈਪਾਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (v. 1720-1755)
*1755 - 1761: ਜਨਕੋਜੀ ਰਾਓ ਲੇਰ ਸਿੰਧੀਆ (+1761)
*1761 - 1764: ਕੰਦਾਰਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ(+ap.1764)
*1764 - 1768: ਮਾਨਾਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ
*1768 - 1794: ਮਾਧਵਾ ਰਾਓ ਲੇਰ ਸਿੰਧੀਆ (1729-1794), ਰਾਦਜਾਹ ਡੇ ਗੋਹਦ ਇਨ 1765 ਪਿਉਸ ਮਹਾਰਾਜਦਜਾਹ ਡੇ ਗਵਾਲੀਅਰ
*1794 - 1827: ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ(1779-1827)
*1827 - 1843: ਜਨਕੋਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ II ਮੁਕੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (1805-1843)
*1843 - 1886: ਜਾਯਾਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (1835-1886)
*1843 - 1844: ਦਾਦਾ ਖਸਜੀਵੱਲ੍ਹਾ
*1886 - 1925: ਮਾਧਵਾ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ II (1876-1925)
*1925 - 1948: ਜਾਰਜ ਜੀਵਾਜੀ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (1916-1961

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

**ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ** ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਭਾਰਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਹੈ।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ *ਤੁਮਕੋ ਦੇਖਾ ਤੋ ਯੇਹ ਖਿਆਲ ਆਇਆ* ਅਤੇ *ਇਤਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਮੇ ਦੇਨਾ ਦਾਤਾ* ਵਰਗੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪੋਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ *ਸਾਥ-ਸਾਥ* ਅਤੇ *ਅੰਕੁਸ਼* ਦਾ ਲਿਖਿਆ। />

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ

**ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ** ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ, ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੈਕਸਟਨ ਸਟਰੀਟ ਅਤੇ ਪਾਮਰ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ
ਮੁੱਲ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ

**ਮੁੱਲ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ** (ਜਰਮਨ: Wertgesetz) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।
ਆਕਟੋਪਸ

**ਆਕਟੋਪਸ** 2 ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ 8 ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂੰਦਰੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਥਿਓਰਮ

ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 370 ਗਿਆਤ ਸਬੂਤ ਹਨ]]
**ਥਿਓਰਮ** (theorem) ਜਾਂ **ਪ੍ਰਮੇਯ** ਇੱਕ ਐਸਾ ਬਿਆਨ (statement) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀਆਂ ਥਿਓਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈਸਿਧੀਆਂ (axioms) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੇਯ (ਥਿਓਰਮ) ਦਾ ਹੱਲ ਫ਼ਰਜ਼ ਕੀਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (hypotheses) ਦੀਆਂ ਮੰਤਕੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਚਿਤਰਾ ਸਿੰਘ

**ਚਿਤਰਾ ਸਿੰਘ** (*ਮੂਲ* ਦੱਤਾ) ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਭਾਰਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾਮਵਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ 10 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ਜ਼ਲ ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ 1970 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਿਤਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਪਨ ਏਜੰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇਬੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੱਤਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਬੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉਸ ਵਾਂਗੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਵਿਆਹ 1950 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜੋੜਾ 1959 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ, ਮੋਨਿਕਾ, ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣੇ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਬੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਚਿਤਰਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 1967 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੱਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਚਿਤਰਾ ਨੂੰ ਜਗਜੀਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ 'ਦੇਖਭਾਲ' ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 1968 ਵਿੱਚ, ਚਿਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ 9 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਈ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। 1969 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਮੋਨਿਕਾ ਨੂੰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।

ਚਿਤਰਾ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਬਣੇ। ਚਿਤਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਵਿਵੇਕ ਦੀ 27 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਦਮਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਚਿਤਰਾ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 2011 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ
* *A Milestone* (1976)
* *The Unforgettables* (1978)
* *Gold Disc* (1979)
* *Ae mere dil* (1980)
* *The earliest recordings of Jagjit and Chitra Singh*
* *Live in concert with Jagjit Chitra Singh*
* *Live at Wembley*
* *Live at Royal Albert Hall*
* *The Latest
* *Desires*
* *Arth/Saath Saath*
* *Chirag*

* *Live in Trinidad*
* *Main aur Meri Tanhaayee* (1981)
* *The Latest* (1982)
* *Ecstasies* (1984)
* *A Sound Affair* (1985)
* *Echoes* (1985–86, Live Recordings)
* *Beyond Time* (1987)
* *Someone Somewhere* (1990)
* *H O P E'' (1991)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਗਾਇਕ
ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

**ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ** () ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ।

thumb|ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ
ਉਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ

**ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ** (ਜਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉੱਚਾਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ) (29 ਦਸੰਬਰ 1844 – 21 ਜੁਲਾਈ 1906) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ 1844 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। 1864 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਜਾਭਾਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੰਦਨ ਗਏ। 1867 ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ। 1868 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਇਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਗੌਰਵ 1885 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ 1890 ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1844
ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ

**ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ** (United Communist Party of India) ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਲੱਗ ਹੋਏ ਐਸ ਏ ਡਾਂਗੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁੱਟਾਂ ਦੀ 1989 ਵਿੱਚ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਉਘੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੋਹਿਤ ਸੇਨ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ
ਨਾਦੇਜ਼ਦਾ ਤੋਲੋਕੋਨੀਕੋਵਾ

**ਨਾਦੇਜ਼ਦਾ ਐਂਦਰੀਏਵਨਾ ਤੋਲੋਕੋਨੀਕੋਵਾ** (; ਜਨਮ 7 ਨਵੰਬਰ 1989), ਪਿਆ ਨਾਮ "ਨਾਦੀਆ ਟੋਲੋਕਨੋ" (Надя Толокно), ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਸੰਕਲਪੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਤਿਨਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਸੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪੰਕ ਰਾਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬੈਂਡ ਸਮੂਹ ਪੂਸੀ ਰਾਇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਕਲਾਕਾਰ
ਲੈਨਿਨਵਾਦ

1920.]]
**ਲੈਨਿਨਵਾਦ** ਉਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਲੈਨਿਨ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੁਗ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।
ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਢੰਗ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਸਰਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ।  ਲੇ ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰਜਨਸ਼ੀਲ ਆਤਮਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦ
ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ

**ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ** (ਜਨਮ 24 ਜਨਵਰੀ 1945) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਦਾਕਾਰ,ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਲੇਖਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਨੋਬੂਓ ਓਕੀਸ਼ੀਓ

**ਨੋਬੂਓ ਓਕੀਸ਼ੀਓ** (置 塩 信 雄?, 2 ਜਨਵਰੀ 1927-13 ਨਵੰਬਰ 2003) ਕੋਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। 1979 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਇਕੋਨੋਮੀਟਰਿਕਸ ਦੀ ਜਪਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਾਪਾਨੀ ਆਰਥਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਨੋ ਲੋਗੋ

***ਨੋ ਲੋਗੋ*** (*No Logo: Taking Aim at the Brand Bullies*) ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੇਖਕ ਨੈਓਮੀ ਕਲੇਨ ਦੀ ਦਸੰਬਰ 1999 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। 1999 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸੀਐਟਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮਨਿਸਟਰੀਅਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਮੇਂ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵੱਲ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ

**ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Economics**) ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਰਥਿਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਘਰ, ਫਰਮ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਰੋ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ, ਖਪਤ, ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਖਰਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਕਿਰਤ, ਪੂੰਜੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਅਤੇ ਉੱਦਮ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, "ਕੀ ਹੈ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, "ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ; ਆਰਥਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ; ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੇਟਰੋਡੌਕਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਵਿੱਤ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅਪਰਾਧ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ, ਨਾਰੀਵਾਦ, ਕਾਨੂੰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਯੁੱਧ, ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
'', 2014.]]

ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਹਨ। ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਐਡਮ ਸਮਿਥ (1776) ਉਦੋਂ ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ "ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ:
:ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਜਾਰੇਯੋਗ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਨਿਰਬਾਹ ... [ਅਤੇ] ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ [ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ] ਇੱਕ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਇਕ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ

**ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ** (ਜਰਮਨ: Produktionsverhältnisse) ਅਕਸਰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਾਸ ਕੈਪੀਟਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਜਰਮਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਤੋਂ, ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ

**ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ** (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ: *Misère de la philosophie*) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਪੈਰਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਤੋਂ 1847 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ 1843 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।
## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਪਰੂਧੋਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ
ਪੇਅਰ-ਜੋਸਿਫ਼ ਪਰੂਧੋਂ (1809-1865) ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਰੂਧੋਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜ ਇੱਕ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਲਾਮਬੰਦੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਵਿਜੇ ਘਾਟੇ

**ਵਿਜੇ ਘਾਟੇ** (ਜਨਮ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1964) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਤ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਨ।
## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਘਾਟੇ ਦਾ ਜਨਮ ਜਬਲਪੁਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ,2014
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1964 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕ
ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖਾਨ

**ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖਾਨ** (5 ਜੂਨ 1892 - 25/26 ਦਸੰਬਰ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਸੀ। ਯੂਨੀਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ (1.4.1935 ਤੋਂ 20.10.1935) ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਸਰ ਜੇਮਸ ਬਰੇਡ ਟੇਲਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣੇ।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖਾਨ, ਸਰ ਸਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਖੱਟਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ, ਨਵਾਬ ਮੁਹੰਮਦ ਹਯਾਤ ਖਾਨ, ਵਾਹ ਦੇ ਸੀਐਸਆਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,

## ਹਵਾਲੇ
ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ

**ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ** (ਜਨਮ 13 ਜਨਵਰੀ 1969) ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। *ਘਸਿਆ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ* ਉਸਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੈਮੂਅਲ ਜੌਹਨ ਦਾ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਬਲਜਿੰਦਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਨਸਰਾਲੀ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਹੈ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਉਥੇ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਖੰਨੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ ਉਹਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗੀ। ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਵਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ  ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।  ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ, ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।  

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਨਾਵਲ
**ਹਾਰੇ ਦੀ ਅੱਗ* (1990, 2020)
*''ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਥਾ'(2004,2014)*
**ਅੰਬਰ ਪਰੀਆਂ  (2019, 20, 22, 23, 25)*

### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਡਾਕਖਾਨਾ ਖਾਸ* (1995, 2020)
**ਔਰਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ (2014)*
*ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (2026)

### ਹੋਰ
**ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ* (2006) 
**ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ'' (2010)
*  ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਤੱਕ - ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ  (2010)

### ਯੂਟਿਊਬ ਵੀਡੀਓਜ਼ 
* https://www.youtube.com/@dr.baljindernasrali (ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ)
* https://www.youtube.com/watch?v=Xc_4ftiA37s
* https://www.youtube.com/watch?v=USUqv9Ssr7w
* https://www.youtube.com/watch?v=K1QKU2ziirs
* https://www.youtube.com/watch?v=S6j0zoGN6rk
* https://www.facebook.com/share/v/1DVZWNdjfr/

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਬਾਲਕਨੀਕਰਨ

**ਬਾਲਕਨੀਕਰਨ** ਇੱਕ ਭੂ-ਸਿਆਸੀ ਇਸਤਲਾਹ ਜਾਂ ਪਦ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੁਟੇਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਵੈਰਪੂਰਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ, ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ (ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਨ) ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨੂੰ ਚੁਭਵੀਂ ਗੱਲ ਜਾਂ ਤਾਅਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲਕਨ
ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦਾ ਅੰਗ-ਨਿਖੇੜ

**ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦਾ ਅੰਗ-ਨਿਖੇੜ** 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਟਾਕਰੇ ਅਤੇ ਤਰਥੱਲੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚਲੇ ਸਿਆਸੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰ ਮਗਰੋਂ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸੰਘਟਕ ਗਣਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਅਣ-ਸੁਲਝੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੇ ਕੌੜੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਨਸਲੀ ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰ ਬੋਸਨੀਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕੇਟੀ ਪੈਰੀ

**ਕੈਥਰੀਨ ਅਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਡਸਨ** (ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1984), ਆਪਣੇ ਮੰਚੀ ਨਾਮ ਕੇਟੀ ਪੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਵਪਾਰੀ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਪੇਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਹਿਟ *ਯੂਰ ਸੋ ਗੇ* ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਲੋ ਗੀਤ **ਆਈ ਕਿਸਡ ਅ ਗਰਲ** ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ 'ਡਾਰਕ ਹਊਸ' ਗੀਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਜੁਰਮ

ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ **ਜੁਰਮ** ਜਾਂ **​​ਅਪਰਾਧ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਵਰਗ ਹੈ (ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜੁਰਮ ਹੈ ਜੇਕਰ ਲਾਗੂ ਕਾਨੂੰਨ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)।

ਕਤਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ​​ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜਦਾਰੀ ਜੁਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੁਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਨੂੰਨ
ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ

, ਕੈਨੇਡਾ.]]
**ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ** ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰਾਂ, ਹੋਟਲਾ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਾਰਬੋਨੇਟਿਡ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਠੰਡ ਜਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 27 ਮਾਰਚ, 1944 ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਜਾਰਜੀਆ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਢ ਜਾਨ ਪੈਬਰਟਨ ਨੇ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੰਸਾਰ ਸਾਫਟ-ਡ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਆਸਾ ਗਰਿਗਜ ਕੈਂਡਲਰ ਨੇ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ 1986 ਤੋਂ 24 ਘੰਟੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਾਰਜੀਆ ਸੂਬਾ ਦੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਚੌਕਸੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 29 ਮਾਰਚ 1886 ਨੂੰ ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਜਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ
ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ

**ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ** (ਨੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਭਾਇ) ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਚੀਨੀ-ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੇਲੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਜਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਚੀਨੀ-ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਹਾਸ ਵਾਲੀ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੇਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਬਰਮੇਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।
 at Bhaktapur Durbar Square.]]
, dated Nepal Sambat 1072 (1952 AD).]]

## ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਨੇਵਰ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਨੇਵਾਰੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਨੈਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਨੋਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ।

## ਨੇਵਾਰ ਲਿਪੀ
ਨੇਵਾਰ ਜਾਂ ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਪੀਆਂ - ਰੰਜਨਾ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਭੁਜਿੰਗੋਲ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਆਦਿ। ਇਹ ਲਿਪੀਆਂ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਤਰਫ਼ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰਮਾਲਾ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਮਾਲਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਸਵਰ ਅੱਖਰ
## ਵਿਅੰਜਨ
## ਮਾਤਰਾਵਾਂ
## ਸੰਖਿਆਸੂਚਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਵਾਰ ਲਿਪੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ
ਬਮਰ ਲੋਕ

**ਬਮਰ ਲੋਕ** (; ) ਜਾਂ **ਬਰਮੀ ਲੋਕ**, ਬਰਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਬਰਮਾ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਲੋਕ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹੀ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਬਰਮੀ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਰਾਵਦੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਜਲਸੰਭਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜੇਕਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 2010 ਵਿੱਚ ਬਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 3 ਕਰੋੜ ਸੀ।

## ਉਤਪਤੀ
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਧੁਨਿਕ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਤੋਂ 1200-1400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਉੱਤਰੀ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਇਰਾਵਤੀ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਇਰਾਵਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਯੂ ਲੋਕ, ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਜਾਂ ਉਹ ਬਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ।

## ਭਾਸ਼ਾ
ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ (  , ਦੇਸ਼ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਬਰਹਮਦੇਸ਼' (ਬਰਮਾ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ) ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਅਸਾਮ, ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਰਮੀ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ-ਤਿੱਬਤੀ, ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਬਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। 

## ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
### ਪਹਿਰਾਵਾ
 ਬਰਮੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਲੋਂਗਈ ਨਾਮਕ ਲੂੰਗੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਰੁਮਾਲ-ਦੁਪੱਟੇ ਅਤੇ ਜੈਕਟ ਪਹਿਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਰਦ ਅਕਸਰ 'ਗਾਊਂਗ ਬਾਊਂਗ' ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਅਤੇ 'ਤਾਇਕਪੋਨ' ਨਾਮਕ ਬੰਦ ਗਲੇ ਵਾਲੀ ਜੈਕਟ ਪਹਿਣਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ 'ਹੰਯਾਤ ਫ਼ਨਤ' ਨਾਮ ਦੀ ਮਖ਼ਮਲੀ ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਣਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ 'ਜਾਪਾਨੀ ਜੁੱਤੀ' ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*The Silken East – A Record of Life and Travel in Burma by V. C. Scott O'Connor 1904 
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਂਮਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ
ਸ਼ਿਲਾਜੀਤ

**ਸ਼ਿਲਾਜੀਤ**, **ਸਿਲਾਜੀਤ**, **ਸ਼ਲਾਜੀਤ** ਜਾਂ **ਮੁਮੀਜੋ**, **ਮੋਮੀਓ** ਅਤੇ **ਮੂਮੀਓ** ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਮੋਟਾ, ਚਿਪਚਿਪਾ ਰਾਲ-ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਰੰਗ ਸਿਆਹੀ ਮਾਇਲ ਚਾਕਲੇਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਾਕੇਸਸ ਪਹਾੜ, ਅਲਤਾਈ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ
ਗਲਾਸਨਸਤ

**ਗਲਾਸਨਸਤ** ਜਾਂ **ਗਲਾਸਨੌਸਤ** (, ; ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ: "ਪ੍ਰਚਾਰ") ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਖਾਇਲ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸੀ।
ਗਲਾਸਨਸਤ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ, **ਪਿਰਿਸਤਰੋਇਕ** ਯਾਨੀ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਜੋਟੀ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ "ਗਲਾਸਨਸਤ" ਘੱਟੋ ਘੱਟ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ

**ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ** () (ਜਨਮ: 1952, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਇੱਕ ਬਣਤਰ (structure)ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ।
## ਸਨਮਾਨ
*ਇਹਨਾਂ ਨੂਂ 2009 ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਇਬੋਸੋਮ ਸਂਬਂਧੀ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।
*2010 ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ,ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।
## ਹੋਰ ਤਥ
ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ 1660 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਂਸਥਾ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਮਨੋਜ ਦਾਸ

**ਮਨੋਜ ਦਾਸ** (ਜਨਮ 1934) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ, ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਓੜੀਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਵਾਰਡ (ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਐਵਾਰਡ ਵੀ) ਭਾਵ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੋਜ ਦਾਸ 2001 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲੀਅਨ ਅਵਾਰਡ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓੜੀਆ ਲੇਖਕ
ਕੰਦਾਸਨ

**ਕੰਦਾਸਨ** (24 ਜੂਨ 1927&nbsp;– 17 ਅਕਤੂਬਰ 1981) ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 1980 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ *ਚੇਰਮਨ ਕਦਲੀ* ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ, ਕੁਜਹੰਥੈੱਕਾਗਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਇਨਾਮ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਕੰਨਦਾਸਨ ਦਾ ਜਨਮ ਤਮਿਲਨਾਡੁ ਦੇ ਕਰਾਇਕੁਡੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰੁਕੁਦਾਲਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਸਤੱਪਨ ਅਤੇ ਵਿਸਾਲਕਸ਼ੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ 8 ਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 10 ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਮੁਥਿਆ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ 54 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਤਮਿਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਨਦਾਸਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਤਮਿਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਛੀਗੱਪੀ ਆਚੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 7000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇ ਕੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਰੀਕੁਦੱਲਪੱਟੀ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀਪੁਦੂਰ ਵਿੱਚ 8 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਰੁਵੋਟਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਕੰਨਦਾਸਨ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਰੱਖਿਆ। ਐਮਐਸਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਸਾਂਝਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

## ਨਾਸਤਿਕਤਾ
ਮੁਥਿਆ ਇੱਕ ਕੱਟਰ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਦਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਗਦ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਂਡਾਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਤੀਰੁੱਪਵਾਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਉਸ ਓੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਅਤਿਅੰਤ ਆਤਮ ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਕੰਨਦਾਸਨ ਰੱਖਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਗਹਨ ਗਿਆਨ - ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਲੜੀ *ਅਰਥਮੂਲ ਹਿੰਦੁ ਮਤੰ* ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੈਰਕੁਡੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਸਿਰੁਕੁਡਲਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ

## ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ 
ਤਾਮਿਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਨਦਾਸਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਸ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਕੰਨਦਾਸਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਈ ਗੀਤਕਾਰ ਪਪਨਸਮ ਸਿਵਨ, ਕੰਬਦਾਸਨ, ਵਿੰਧਨ, ਏ. ਮਾਰੂਤਾਕਾਸੀ, ਅਤੇ ਕੁ. ਮਾ. ਬਾਲਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਤਾਮਿਲ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਕੰਨਦਾਸਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੇ। ਕੰਨਦਾਸਨ ਇੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਗਾਣੇ ਕੰਨਦਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਮਝ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਐਪਰ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਪੰਧ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਨਦਾਸਨ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

## ਮੌਤ 
ਕੰਨਦਾਸਨ ਦੀ ਮੌਤ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ 54 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਫਿਲਮ 'ਮੂਨਦ੍ਰਮ ਪੀਰਾਈ' ਦਾ "ਕਨੇ ਕਲੇਮਨੇ" ਗਾਣਾ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਗਾਣਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲ ਕਵੀ
ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਲੈਕਚਰ

ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 1828 ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।]]
***ਸੁਹਜਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਲੈਕਚਰ*** () ਹੀਗਲ ਦੇ ਹੇਡਲਬਰਗ ਵਿੱਚ 1818 ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ 1820/21, 1823, 1826 ਅਤੇ 1828/29 ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਾਦਨਾ 1835 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਹੇਨਰਿਖ ਗੁਸਤਾਵ ਹੋਥੋ ਨੇ ਹੀਗਲ ਦੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੋਟਿਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਨੋਟਿਸਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀਗਲ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿੱਖਰੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਆਮ ਜੋਸ਼ੀ

**ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਆਮ ਜੋਸ਼ੀ** ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼ਰੇਸ਼ਟ ਗਦਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਵਿਅੰਗਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਲੇਖਕ, ਜਨਵਾਦੀ-ਵਿਚਾਰਕ, ਫਿਲਮ ਪਟ-ਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਸਨ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕਾਂ - *ਬੁਨਿਆਦ*, *ਨੇਤਾਜੀ ਕਹਿਨ*, *ਮੁੰਗੇਰੀ ਲਾਲ ਕੇ ਹਸੀਂ ਸਪਨੇ*, *ਹਮ ਲੋਕ* ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਰੰਗ-ਕਰਮ ਦੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਮਲਾ ਰਾਏ ਚੌਧੁਰੀ

**ਮਲਾ ਰਾਇ ਚੌਧੁਰੀ** (ਜਨਮ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1939) (মলয় রায়চৌধুরী) ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਭੁੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਹੰਗਰੀ ਜਨਰੇਸ਼ਨ) ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲਪੁਥਲ ਮਚਾਈ।

## ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ 
ਸਤੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਮਾਲੇਈ ਆਪਣੀ 1963 ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੈਦਯੁਤਿਕ ਚੁਤਰ" ("ਸਟਾਰਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜੀਸਸ") ਨਾਲ, ਜੋ ਹੰਗਰੀਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਇਕਬਾਲੀਆ ਕਾਵਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪਾਂ (ਜਿਵੇਂ, ਸੋਨੇਟ, ਵਿਲੇਨੈਲ, ਮਿਨੇਸਾਂਗ, ਪੇਸਟੋਰੈਲ, ਕੈਨਜ਼ੋਨ, ਆਦਿ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲੀ ਮੀਟਰ (ਉਦਾ., ਮੈਟਾਬ੍ਰਿੱਤੋ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਬਰਬਿਟੋ) ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਜਾਖਮ" ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ 
ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਟਾਰਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜੀਜਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਾਲ 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਮ੍ਰਿਗਨਕਾਸੇਖਰ ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਤੇ ਹਯਸ਼ ਤਨਮਯ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ 15 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੋਣ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ "ਸਰਬੋਤਮ ਵੀਡੀਓ ਆਰਟ", ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ", ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਵਿੱਚ "ਸਰਬੋਤਮ ਕਲਪਨਾ ਫਿਲਮ" ਜਿੱਤੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ ਸਕੂਲ

**ਫਰੈਂਕਫ਼ਰਟ ਸਕੂਲ** () ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਾਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ ਵਿੱਚ ਗੋਏਥ਼ੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਸਮਾਜਕ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ

**ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ** ਵੱਖ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸਮਾਜੀ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਹੁੰਚਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰਿਆ।

ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਪੱਛਮੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਿਊ ਲੈਫਟ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਤਿਲ

**ਤਿਲ਼** (Sesamum indicum) ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਫਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਠਾ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁੜ ਵਿਚ ਕੁੱਟਕੇ ਪਿੰਨੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਭੁੱਗਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਕ ਵਰਤ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਭੁੱਗਾ ਕੁੱਟ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਉੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ, ਗੱਚਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਹੜੀ ਬਾਲਣ ਸਮੇਂ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਧੂਣੀ ਉਪਰ ਸਿੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ/ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਏ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤੇਲ ਖਾਣਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲਾਵਾਂ/ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਪਿਛੋਂ ਜੇ ਲਾੜੀ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਫੱਕਾ ਮਾਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਲਾਦ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੇ ਚੰਨ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਅਰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਿਰਸੰਤਾਨ ਇਸਤਰੀ 40 ਦਿਨ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਲ ਲਿਆ ਕੇ ਖਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਟੂਣਾ ਛੇਤੀ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਲ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਕਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ 'ਤੇ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ/ਹੈ। ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ/ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਜਾਮਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਡੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਡੋਡੀਆਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਵੱਢ ਕੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪੁਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਧੁੱਪੇ ਮੁਹਾਰੀਆਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮੁਹਾਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਡੋਡੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਪੂਲੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਲਟੇ ਦਾਅ ਕਰਕੇ ਝਾੜ ਕੇ ਤਿਲ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦੇ ਟਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਖੇਤੀ ਵਪਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਤਿਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

## ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
* Punjab Til No.1 (2015): ਇਹ ਕਿਸਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 2.8 ਕੁਇੰਟਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਫਾਈਲੌਡੀ ਅਤੇ ਸੀਅਸੋਸਪੋਰਾ ਪੱਤੇ ਦੇ ਝੁਲਸਣ ਲਈ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।
* RT 346 (2009): ਇਹ ਕਿਸਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 2.6 ਕੁਇੰਟਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ 87 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਕਾਸ਼ਤ 
### ਬੀਜ ਦਰ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ 
ਬੀਜ ਦੀ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। 30 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਬੀਜੋ। ਬੀਜ ਨੂੰ 4 ਤੋਂ 5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾ ਬੀਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਸਲ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ 'ਤੇ ਬਿਜਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

### ਵਾਢੀ 
ਪੌਦੇ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਵਾਢੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੋ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰ ਵੱਲ ਭੇਜੋ।

### ਪੌਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ 
#### ਕੀੜੇ- ਮਕੋੜੇ 
* Sesame leaf webber and capsule borer
* Jassid

#### ਬਿਮਾਰੀਆਂ  
* Phyllody
* Blight

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਵਿਲਹੈਲਮ ਰੋਂਟਗਨ

**ਵਿਲਹੈਲਮ ਕੌਨਰਾਡ ਰੋਂਟਗਨ** ਐਕਸਰੇਅ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਖੋਜੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ।
ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ, 1845 ਨੂੰ ਲੀਂਨੈਪ (ਜਰਮਨੀ) ਵਿਖੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬੜੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਏਪਲਡੌਰਨ (ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼) ਵਿਖੇ ਵੱਸ ਗਿਆ।
## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਵਿਲਹੈਲਮ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਫੈਡਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (ਸਵਿੱਟਜ਼ਰਲੈਂਡ) ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਕਰਕੇ ਵਰਟਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵਿਲਹੈਲਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਵੇਂ 1872 ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗੋਦ ਲੈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
## ਨੌਕਰੀ
ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਤਨੋ-ਮਨੋਂ ਰੀਝ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਗਦਗਦ ਹੋ ਉਠਦਾ ਤੇ ਕਾਫੀ ਸਕੂਨ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। 1874 ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਸ਼ਿਪ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਅਕੈਡਮੀ ਹੋਹੈਨਹਾਈਮ ਤੇ ਫਿਰ ਜੀਏਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜਰਮਨੀ) ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਦੇ ਪੋ੍ਰਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਮਿਊਨਿਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।
## ਐਕਸਰੇਅ ਦੀ ਖੋਜ
ਆਪ ਜਿਹੇ ਕਰਮਯੋਗੀ ਨੇ ਗੈਸਾਂ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਦਾਰਥਾਂ/ਵਸਤਾਂ ਉਪਰ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਐਕਸਰੇਅ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੁਆਇਆ। ਵਿਲਹੈਲਮ ਨੇ ਐਕਸਰੇਅ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨਿਯਮਾਂ/ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਲਿਖਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੇਪਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰਤ ਹੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਭੌਤਿਕ, ਰਸਾਇਣਕ, ਜੀਵ ਤੇ ਖਣਿਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਐਕਸਰੇਅ (X-R1Y) ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਐਕਸਰੇਅ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਹੈ।
;10 ਫਰਵਰੀ, 1923 ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਮਯੋਗੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਪੌਲ ਡੀਰੈਕ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ)

**ਪੌਲ ਏਡਰੀਅਨ ਮਰੀਸ ਡੀਰੈਕ**  ( ; 8 ਅਗਸਤ 1902 - 20 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਕਦਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਿਕਦਾਰੀ ਬਿਜਲੀ-ਗਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਲੂਕਾਸੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰ, ਮਿਆਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ

ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।]]

ਥਿਊਰਿਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ (ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ) ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਓਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪਤਾਵਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਇਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਔਜ਼ਾਰ (ਟੂਲ) ਵਰਤਦੀ ਹੈ।

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮਾਮਿਲਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵਜ਼ਨ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਵਕਤ, ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚਮਕਦਾਰ ਈਥਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝਾਉਣ ਕਾਰਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ।।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟਰ

**ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ** ਨੇਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ਨ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਗਤੀ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ (ਤੇਲ) ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਿਰਮਾਣਸਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦਨੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਫੌਰੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇ:
*ਮਰਚੈਂਟ ਜਹਾਜ
*ਕਰੂਜ਼ ਜਹਾਜ
*ਲੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ
*ਸਬਮੈਰੀਨ
*ਬਰਫ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ
*ਤੇਜ ਸਪੀਡ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ
*ਵਰਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ
*ਯੈਟਿੰਗ, 
## ਮੁੱਖ ਕੰਮ
*ਨੇਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਲੰਮੇਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। 
*ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਿ ਇਹ ਅਸਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਫਾਇਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਵੀ ਦੇਣ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ

**ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ**, ਜਿਹਨੂੰ **ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ 1** ਜਾਂ **ਐੱਫ਼1** ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ **ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਏ. ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁਕਾਬਲਾ** ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਟ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਟਰ-ਕਾਰ ਸੰਘ (ਐੱਫ਼।ਆਈ.ਏ.) ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ "ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਾਂ ਪ੍ਰੀ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਤੋਂ, ਮੂਲ ਭਾਵ 'ਮਹਾਨ ਇਨਾਮ') ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜੱਗ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਇਰਾਦਤਨ ਬਣਾਏ ਚੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰ ਦੌੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ