open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ

## ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ 
ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਆਚਰਣ, ਚਿਹਨ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਦਿ ਦਾ ਆਂਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੁਨਿਧ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। **ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦ ਉਸ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।**

## ਨਿਬੰਧ ਜਾਂ ਲੇਖ 
ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਨਿਬੰਧ ਜਾਂ ਲੇਖ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨੀ, ਨਿਬੰਧ, ਸੰਸਮਰਣ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਆਦਿ ਵਾਰਤਕ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਭੇਦ ਵੀ ਪਾਏ ਮਿਲਦੇ ਹਵ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼,ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਥੇ ਲੇਖਕ ਚਰਿਤ੍ਰ,ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਦੇ ਨਾਲ -ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦੋਂ ਓਸ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਕਹਿਲਾਓਂਦਾ ਹੈ।

## ਨਾਮਕਰਣ 
ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ **ਰੇਖਾ+ਚਿੱਤਰ** ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ **ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚਿੱਤਰ** ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਈ **ਸਕੈੱਚ**(Sketch) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ 
ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਤਕ ਮਤਭੇਦ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ, ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ, ਕਲਮੂੀ-ਚਿੱਤਰ, ਸੁਭਾ-ਚਿੱਤਰ, ਵਿਅਕਤੀ-ਚਿੱਤਰ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਿਗਾਰੀ, ਨਕਸ਼:ਨਿਗਾਰੀ ਅਤੇ ਖਾਕਾ ਨਿਗਾਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
*ਦੀ ਨਿਊ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀਕਾ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਕਲਪਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਚਿਤਰਣ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"
*ਡਾ.ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਵਿੱਚ ਤਰੇ-ਮੁਖੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਰੇਖਾਕਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੀ।ਉਹ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ -ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ,ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ।"
*ਡਾ.ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਗਲ ਅਨੁਸਾਰ :-"ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਮਰਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੱਖ ਉਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਸਦੀ ਕਲਮੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,ਪੋਰਟਰੇਟ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

## ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ
*ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਸਾਹਿਤਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਸੰਸਮਰਣਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਵਰਨਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
*ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ
## ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਤੱਤ
*ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ
*ਨਿਰਪੱਖਤਾ
*ਏਕਾਤਮਕਤਾ
*ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ
*ਸੰਜਮਤਾ 
*ਵਰਣਨਾਤਮਕਤਾ
*ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ
*ਚਿੱਤਰਾਤਮਕਤਾ
*ਵਾਰਤਾਲਾਪ
*ਭਾਸ਼ਾ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ
ਰੱਬ ਦੀ ਖੁੱਤੀ

**ਰੱਬ ਦੀ ਖੁੱਤੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁੱਤੀਆਂ ਜਮੀਨ ਉੱਪਰ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਖੁੱਤੀ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਮਗਰੀ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁੱਤੀਆਂ ਕੋਲ ਖੜਦੇ ਹਨ। ਵਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜੋਰ ਦੀ ਗੇਂਦ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਬੋਚਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖਿਡਾਰੀ ਗੇਂਦ ਬੋਚਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮਾਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਘੋੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਤਾਂ ਖੁੱਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਵਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਘੋੜੀ।ਜੇ ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਥ ਨਾਂ ਆਵੇ ਤਾਂ ਗੇਂਦ ਪਕੜਨ ਦੀ ਦੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਗੇਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਘੋੜੀ ਬਣੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਰੋੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਖੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੇਂਦ ਰੱਬ ਦੀ ਖੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੋੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੋੜੀ ਬਣਿਆ ਖਿਡਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

**ਹਵਾਲੇ**

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ
ਸੰਸਮਰਣ

**ਸੰਸਮਰਣ** ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਰਤਕ ਰਚਦਾ ਹੈ,ਮਿੱਠੀਆਂ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ,ਅਭੁੱਲ,ਰੌਚਕ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੰਨਗੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੁਲਾਏ ਨਾਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ,ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਰੌਚਕ ਬਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਮਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਮਰਣ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੌਚਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।,

## ਅਰਥ 
*ਸੰਸਮਰਣ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ,ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਮ-ਸਮਰ -ਲਯਦ[ਅਣੂ]ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਯਕ ਅਤੇ ਸਮਰਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਸਮਯਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਆਤ੍ਮਗਤ' ਅਤੇ ਸਮਰਣ ਦਾ ਅਰਥ 'ਯਾਦਾਂ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੰਸਮਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 'ਸਵੈ ਯਾਦਾਂ 'ਬਣਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਅਰਥਾਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਸੰਸਮਰਣ ' ਸ਼ਬਦ ਲਈ 'ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ' ਨਾਮ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ "ਮੈਮਾਇਰ" ਦਾ ਪਰਿਆਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ,ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:ਯਾਦ ਕਰਨਾ।
*ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਯਾਦ,ਸਮ੍ਰਿਤੀ,ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰਾਈਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ,ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਮਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਓਂਦਾ ਹੈ।,

## ਸੰਸਮਰਣ ਦੇ ਰੂਪ 
*ਸਵੈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਯਾਦਾਂ 
*ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਯਾਦਾਂ
## ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਮਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ 
*ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ:ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ,1943
*ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ:ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ
*ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ:ਮੇਰੀਆਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਾਂ,1945
*ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ:ਮੇਰੀ ਯਾਦ,1945
*ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ:ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼,1979
*ਡਾ.ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ:ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ,1999
*ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ: ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ 
*ਡਾ.ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ:ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਂ "ਇਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਜਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਆਉਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਾਸ਼ਿਕ੍ਰਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਸ਼ਤਾਖਰ ਹੈ।ਕਨੈਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਚਰਾਵੀ" (1963)," ਜੁਰਮ ਦੇ ਪਾਤਰ"(1968), "ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ" (1969), "ਕੋਨ ਪ੍ਰਤਿਕੋਨ" (1971), "ਸ਼ੈਲੀ ਪੁਸਤਕ "(1973), ਅਤੇ" ਜਿੱਥੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ" (1978), ਹਨ।ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਨੈਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਸ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਨੇ ਠੀਕ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਹੈ:(ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਝੀ)'ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗ ਬਣ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਧਨਾਢ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਵਾਸੀ ਕਹਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ 'ਚ ਲਿਖਣੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਭਰਵੇਂ ਧੁਰ ਉਦਰੇਵੇਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਲਾਇਤੋਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾ ਕੇ ਵਤਨ ਮੁੜਨ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਲਾਇਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਸੱਵਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਗਿੱਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਬੰਨ ਸ਼ੁੱਭ' ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤਰਵਿੰਦਰ ਦਾ ਤਨਾਅ ਸ਼ੱਕ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੀ ਹੈ।ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੰਪਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਣਾਅ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਹਨ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਥਾ -ਜੁਗਤਾਂ ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨੂੰ ਅਜਨਬੀ ਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਅਜ਼ਨਬੀਕਰਨ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ।"ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਕਥਾਨਕ ਹੈ।ਥੀਮ ਦੀ ਚੋਣ, ਭਾਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਮੋਟਿਫ਼, ਸਥਿਤੀ ਉਤੇਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਤਨਾਉ, ਗੋਂਦ, ਵਿਗੋਪਨ,ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ, ਕਥਾ ਕਲਾ ਤੋਂ ਕਥਾ ਸਥਾਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਵੰਨ -ਸੁਵੰਨਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।"ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਜੁਗਤਾਂ ਜੋ ਅਚੇਤ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਰੂੜੀਆਂ ਤੇ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਕੇਵਲ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ।ਰੂੜੀਆਤਮਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੇਧਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਥਾ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੇਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ

**ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ** (born DOB) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਿੱਖਿਆਵਿਦ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਕਾਰੀ ਅਨੁਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।  ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਯੂਜੀਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ Narrating Partition ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਆਨਰਜ਼ ਲਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕੋਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।

## ਕਿਤਾਬਾਂ 
### ਆਲੋਚਨਾ 
* *Narrating Partition*
 ਟੈਕਸਟ, ਵਿਆਖਿਆ, ਵਿਚਾਰ 
ਇੰਡੀਆਲਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2004
* *The New Story*
 ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਛੋਟੀ ਗਲਪ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ
 ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਲਾਈਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦਿੱਲੀ, 1990
* *Man, Woman and Androgyny*
 ਥੀਓਡੋਰ ਡਰੇਜ਼ਰ, ਸਕਾਟ ਫਿਜਰਾਲਦ ਅਤੇ ਅਰਨਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ
 Indus Publishing Co. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1989

### ਸੰਪਾਦਨ 
* *The Dying Sun: Stories by Joginder Paul*
 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 
 ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2013

 ਮਲਾਸ਼ਰੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ
 ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2012

 ਮਲਾਸ਼ਰੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ
 Penguin India, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2009

 ਫਰੈਂਕ ਸਟੀਵਰਟ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ
 ਹਵਾਈ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਵਾਈ, 2009

 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮਲਾਸ਼ਰੀ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 
 ਪੀਅਰਸਨ ਲੌਂਗਮੈਨ'ਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2007
* *Cultural Diversity, Linguistic Plurality and Literary Traditions of India*
 ਸੰਪਾਦਕ, ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ 
 ਮਕਮਿਲਨ ਇੰਡੀਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2006
 ਬੀ.ਏ ਆਨਰਜ਼ ਲਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕੋਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਪੁਸਤਕ

 Collection of Essays
 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮਲਾਸ਼ਰੀ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 
 IIAS, ਸ਼ਿਮਲਾ, 2002
* *Ismat, Her Life Her Times*
 ਇਸਮਤ ਚੁਗਤਾਈ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਟੁਕੜੇ.
 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਸਿਦੀਕੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 
 ਏਐਲਟੀ (ਅਨੁਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ) ਸੀਰੀਜ਼, ਕਥਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2000
* *Mapping Memories*
 ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਸਿਦੀਕੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 
 ਕਥਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1998
 ਮੌਲਿਕ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਜ਼ਦੀਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਥਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 1998

 ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
 ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ
 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਡਵਾਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਸ਼ਿਮਲਾ, 1993

### ਅਨੁਵਾਦ 
* *Stories of Joginder Paul*
 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ.
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2003
* *Sleepwalkers: Joginder Paul*
 ਸੁਨੀਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਅਤੇ ਸੁਕਰੀਤਾ ਪਾਲ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਕ ਨਾਵਲ
 ਕਥਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2001

### ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
* *Seven Leaves, One Autumn*
 ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2011
* *Poems Come Home (Bilingual, Translated by Gulzar)*
 ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2011
* *Rowing Together*
 ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2008
* *Without Margins*
 ਬਿਬਲੀਓਫਿਲ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2005
* *Folds of Silence*
 ਕੋਕਿਲ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1996
* *Apurna*
 ਲੇਖਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਕਲਕੱਤਾ, 1988

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ
30 ਦਾ ਦਹਾਕਾ

**30 ਦਾ ਦਹਾਕਾ** ਵਿੱਚ ਸਾਲ 30 ਤੋਂ 39 ਤੱਕ ਹੋਣਗੇ|

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1ਵੀਂ ਸਦੀ
ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਕਬਾਲ

**ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਕਬਾਲ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ, ظفر اقبال) ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਹੈ।** ਉਸਦਾ ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ 1932 ਨੂੰ ਬਹਾਵਲ ਨਗਰ, ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਾਵਿ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਿਨਫ਼ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਖੱਟਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਕਬਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿੜ ਦੀ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀ ਹੈ। 

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ 
ਜ਼ਫਰ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਬਹਾਵਲਨਗਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਓਕਰਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਵਿਧਾ ਰਵਾਇਤੀ ਉਰਦੂ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵਕੀਲ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਲੌਕਿਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਿਕ *ਪਿਆਰ*  ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤਬੱਸਮ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਸਾਹਿਤ ਦੀ*  20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਕਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ( ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨੀਫ਼ ਰਮਾਏ ਜੋ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਹ 35 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਕੀਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਓਕਾਰਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ 2003 ਤੱਕ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵਕਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਜ਼ਫਰ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਫ਼ਤਾਬ ਇਕਬਾਲ ਵੀ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਚੰਗਾ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਫ਼ਤਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟੀਵੀ ਐਂਕਰ ਵੀ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
* 2014 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹਿਲਾਲ ਏ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਵਾਰਡ (ਕ੍ਰੇਸੈਂਟ ਆਫ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ)। 
* 1999 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਪਰਫ਼ਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ।

## ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
* ਤਾਮਜੀਦ
* ਤਕਵੀਮ
* ਤਾਸ਼ਕਿਲ
* ਤਾਜਵਾਜ
* ਤਵਾਰੀਦ
* ਘਾਹ ਹਨੂਮਾਨ
* ਅਬ ਤਕ
* ਗੁਲ ਆਫ਼ਤਾਬ

## ਪੁਸਤਕਾਂ 
* ਆਬ-ਏ-ਰਾਵਨ 
* ਗੁਲਾਫਤਬ
* ਰਤਬ-ਓ-ਯਬੀਸ
* ਘੁਬਾਰਾਲੂਦ ਸਿਮਟੌਂ ਕਾ ਸੁਰਗ 
* ਸਰ- ਏ-ਆਮ
* ਆਈਬ-ਓ-ਹੁਨਰ
* ਵਹਿਮ-ਓ-ਗੁਮਾਨ

## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ 
 ਕਹੀ ਬਰੂਟੀ ਫੁਲੀ ਆ,ਹਰ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਆ,
 ਨੰਗ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਚੁਭੇ ਨੀ,ਰੰਗ ਤਲੀ ਵਿੱਚ ਖੁਭੇ ਨੀ|

 ਅੰਨੇ ਹਨੇਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਵੇ,ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ,
 ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਮੁਕਾਵਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ
ਜ਼ਫ਼ਰ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਵਾਂ ਮੁਹਵਰਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ| ਪ੍ਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਤ ਦੇ ਅਥਰੂ, ਲਾਲ ਹਨੇਰੀ, ਕਾਲੀ ਹਨੇਰੀ, ਕਾਲੀ ਉਦਾਸੀ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ| ਵਾਸਤਿਵ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰ ਪ੍ਚਲਿਤ ਭਸ਼ਾਈ-ਮੁਹਵਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਂ ਉਲਟਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ- 
 ਖਾਕੀ ਫੁਲ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਖਿੜ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ,
 ਨੀਲਮ ਨੀਲ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਬਣਿਆ ਪਤਾ ਪਾਸ ਦਾ|

 ਕਿਥੇ ਅਗ ਦਾ ਫੁਲ ਖਿੜਿਆ ਕਿਥੇ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ,
 ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੇ ਸਾਵੀ ਪੀਲੀ ਲੋ|
ਅੱਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸਾਵੀ ਲੋ,ਖਾਕੀ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਪ੍ਚਲਿਤ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਸੱਜਰਾਪਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
 ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰੇ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋਈ ਚਿਕੜ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੋਈ,
 ਕਚੀ ਮਿਟੀ ਉਤੇ ਪੱਕਾ ਬਦਲ ਵਰਿਆ|

 ਪੱਤ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪੇ ਝੜਦੇ ਪਏ ਨੇ,
 ਰੁਖ ਰਾਂਗਲੀ ਰਾਹ ਦੇ ਤਾਅਨੇ ਦੇਣ ਹਵਾ ਨੂੰ|

ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਜ਼ਲਾਂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਫਿਕਰ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ ਜਿਕਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
 
 ਅਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲਈ ਸੂਰਤ ਚੜਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀ,
 ਨੰਗੀ ਅਲਫ਼ ਖਲਾਰ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਜਾਨ|

ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਜ਼ਲ 'ਸਵੇਰਾ'ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਾ ਸੀ-
 
 ਹਥ ਲਾਵਣ ਏ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਏ ਉਭੇ ਨੀ,
 ਕੀ ਵਡਾਸੈਂ ਦੰਦੀਆਂ,ਕੀ ਛਿਕਵਾ ਸੈਂ ਬੁਬੇ ਨੀ |

 ਲਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਗਲੀ ਚੋਂ ਫੜ੍ ਕੇ ਅੰਦਰ ਸੁਟ ਲਈ,
 ਉਸਦੇ ਲਖ ਸਵਾਲ ਸਨ ਮੇਰਾ ਇਕ ਜਵਾਬ!
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ
ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਕੈਨੇਡਾ

**ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਕੈਨੇਡਾ** (Statistics Canada, Statistique Canada) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਕਨੇਡੀਅਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਹੈ
ਸਟਕਸਨੈੱਟ

**ਸਟਕਸਨੈੱਟ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Stuxnet) ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਇਰਸ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ-ਇਜਰਾਇਲੀ ਸੈਬਰ ਵੈਪਨ ਵੱਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਓਬਾਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ
ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਮੋਸ਼

**ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਮੋਸ਼** (23 ਨਵੰਬਰ 1931- 20 ਜਨਵਰੀ 2020) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ। ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪਾਸਾਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹੇੜੀਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ. 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਨਾਨਕੇ ਰਿਹਾ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਨਾਨਕੇ ਹੀ ਪੜਿਆ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਰੁੜਕੀ ਲੈ ਗਏ। ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਸਿੱਖਿਆ
ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰੈਪ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਐਮ.ਡੀ.ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਐਸ.ਸੀ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੇੜੀਕੇ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਬੀ.ਏ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਕੀਤੀ। 1954 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਨਾਵਲ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਨੇ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਨਾਵਲਾ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਨਾਵਲ
**ਚਾਨਣ ਦਾ ਜੰਗਲ* (1980)
**ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ* (1978)
**ਇਕ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਹੋਰ* (1987)
**ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ* (1991)
**ਕਰਜ਼ਈ ਸੁਪਨੇ* (1998)
**ਕਾਫ਼ਰ ਮਸੀਹਾ* (2002)
**ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਬੂਤਰੀ*(2008)
**ਕੁਠਾਲੀ ਪਿਆ ਸੋਨਾ* (2009)
**ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਣਜਾਰਾ* (2010)
**ਹੁਸਨਪ੍ਰਸਤ* (2010)
**ਲਟ ਲਟ ਲਾਟ ਬਲੇ* (ਵਿਕਟਰ ਹੀਊਗੋ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ)

### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਦਿਲ ਦੇ ਬੋਲ*
**ਧੜਕਦੇ ਬੋਲ*
**ਗਾਉਂਦੇ ਬੋਲ*

## ਅਨੁਵਾਦ
**ਚਾਨਣੀਆਂ ਪੈੜਾਂ* (ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ: ਤਿਖੋਨ ਸਾਈਮੁਸ਼ਕਿਨ)
**ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ ਛੇ* (ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ: ਐਂਤਨ ਚੈਖੋਵ)
**ਅਗਨ ਗੀਤ* (ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ: ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ)

## ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਦੀ ਨਾਵਲੀ ਸੰਵੇਦਨਾ* (ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖਾਹਰਾ, 1994 ਵਿਚ)

ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਨਾਵਾਲਾਂ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਵਧੇਰੇ ਮਾਲਵਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਆਂਚਲਿਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ʻਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਮਲਵਈ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਉਚੇਚੇਪਣ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਲਾਰ ਨਹੀਂ। ਚਾਨਣ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਖੁਦਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਵਲ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਸ਼ਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕਾਫ਼ਰ ਮਸੀਹਾ ਨਾਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਫ਼ਰ ਮਸੀਹਾ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਲੀਓ ਦੀ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਔਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਰਚੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931
ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ

## ਜੀਵਨ
ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1918 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਢਿੱਲਵਾਂ,ਜ਼ਿਲਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਸ.ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਿਓਂ ਦਸਵੀਂ,ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਿਓਂ ਐਫ਼.ਏ., ਫਾਰਮਨ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰੋਂ ਬੀ.ਏ. ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,1942 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਤੇ 1939-42 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ 1946 ਤਕ ਐੱਫ਼.ਸੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤੇ 1954 ਤਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਫ਼ਿਰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕਾਲਜ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨਾਟਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੰਗਮੰਚ 'ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਹਿਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੰਚਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ ਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੇੜਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਿਆ।[ ਆਪ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਹ ਨ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:
### ਇਕਾਂਗੀ
ਉਦੋਂ ਤੇ ਹੁਣ (1947), ਸਤਿ ਜੁੱਗ ਤੋਂ ਕਲਿ ਜੁਗ (1952), ਮੋਹ ਆਇਆ (1952), ਚੋਣਵੇਂ ਇਕਾਂਗੀ (1955), ਸਭ ਚੋਰ (1955), ਪੰਦਰਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਇਕਾਂਗੀ (1958)
### ਨਾਟਕ
ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ (1950), ਵਣਜਾਰੇ, ਯੁਵਰਾਜ, ਅਰਵਿੰਦ (1954), ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
### ਕਹਾਣੀ
# ਹਾਏ ਕੁਰਸੀ
# ਮੇਰੀਆਂ ਦਸ ਕਹਾਣੀਆਂ
# ਦਸ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਪਰਿਭੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ

**ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ** ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਭੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ ਰੰਗਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। 1945 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਸੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਡਾ. ਸੰਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਖਿਆਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ
*ਪਰਛਾਵੇਂ
*ਛਲੇਡਾ
*ਤੜਸਾਕਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ
*ਮੋਹਣੀ, ਕੋਂਪਲ ਫੁਟੀ ਲਾਵੇ ਵਿਚੋਂ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ, ਪਾਤਰ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇ
*ਮਹਾਂ ਅਛੂਤ
*ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਹੀ,
### ਇਕਾਂਗੀ
*ਪਲੇਟ ਫ਼ਾਰਮ
*ਗੱਡੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
*ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ
*ਬੇਨਾਮ ਹੋਂਮ
*ਜ਼ਕਾਤ
*ਭਈਚਾਰਾਂ 
### ਬਾਲ ਨਾਟਕ
*ਐਟਮ ਜਿਨ 
### ਕਵਿਤਾ
*ਰੋਹੀ ਦਾ ਰੁਖ
*ਬੇਰੀ ਦਾ ਬੇਰ
*ਚਾਨਣ ਦੀ ਡੱਬੀ
### ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦਿਲ 
### ਲੇਖ
*ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ

## ਇਨਾਮ
*ʻਪਰਛਾਵੇਂʼ (1956) ਦਿੱਲੀ ਵਾਟ ਸੰਘ ਵਲੋਂ ਦੂਜਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।
*ʻਛਲੇਡਾʼ (1959) ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
*ʻਕੋਂਪਲ-ਫੁਟੀ ਲਾਵੇ ਵਿਚੋਂʼ (1969) ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਅਵਾਰਡ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 
*ʻਤੜਕਸਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾʼ(1979) ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮਿਆ ਗਿਆ। 
## ਹਵਾਲੇ
*ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ, ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸਨਜ਼ 5751 ਜੋਗੀਵਾੜਾ, ਦਿੱਲੀ -110006
* ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ. ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖ,ਨਸੀਬ ਬਵੇਜਾ, ਬੀ.ਕੇ ਆਫਸੈਟ ਦਿੱਲੀ 110032, ਪੰਨਾ 37
*ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪਿੱਛੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਇੱਕ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਸੇਸ਼ਣ. ਡਾ.ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਪਟਿਆਲਾ ਪੰਨਾ 57

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ

**ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ** ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ,ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਹੈ,ਸੋਚ ਦੀ ਖ਼ੋਜ ਲਈ।ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ।ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਮਈ ਕਿਰਿਆ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ,ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ.ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ,ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ,ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਆਰੰਭ 1960-61 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਮਹਿਜ ਨਾਅਰੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ,ਨਵੀਂ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ,ਇਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ 'ਪ੍ਰਯੋਗ' ਸੀ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪੜੀ ਲਿਖੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਯਥਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁੱਢਲੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੰਕਟ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਅਨਾਸਥਾਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਨਾਤਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਵੀ ਆਤਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
*ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-"ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕਢਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਹੈ।"

## ਕਮੀ
ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਸਬੰਧੀ ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲਮ ਖੁਲੀ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਨਿਬੜੀ ਹੈ।ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ।ਕਈ ਕਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮੰਨਦੇ।ਡਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਸ਼ਟੰਡ ਹੀ ਜਾਪੀ ਹੈ।ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਗਾਮੀ ਸਨ।ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 
*ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਦਾ ਆਗ੍ਰਿਹ 
*ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ 
*ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ 
   ਧੁਖ ਰਹੀ ਹੈ ਅਗਰਬੱਤੀ   ਫਿਰ ਅਜ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ   ਮਹਿਕ ਚੰਦਨ ਦੀ   ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਆ ਰਹੀ   ਸੋਚਦਾ ਕੀ ਏਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਵਜੂਦ?

## ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
*ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ =ਨੰਗੇ ਰੁੱਖ,ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ
*ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ =ਸਾਧਨਾ,ਵੈਰਾਗੇ ਨੈਣ
*ਅਜੀਤ ਕੌਰ =ਮੌਤ ਅਲੀ ਬਾਬੇ ਦੀ,ਗੁਲਬਾਨੋ
*ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼=ਕਚਕੜੇ,ਮੁਕਤੀ
*ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ =ਪੌਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਗੇ ਜਿਸਮ,ਅਲੀ ਬਾਬਾ ਤੇ ਪਾਗਲ ਹਵਾ
## ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 
*ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ =ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ, ਸੈਲ ਪੱਥਰ
*ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜਸੂਜਾ =ਮੱਕੜੀ ਜਾਲ,ਇਕ ਹੀਰੋ ਦੀ ਤਲਾਸ਼
*ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ =ਜਿਊਂਦੀ ਲਾਸ਼,ਮੂਕ ਸੰਸਾਰ
*ਚਰਨਦਾਸ ਸਿੱਧੂ =ਭਜਨੋ,ਅੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸੇਂਗੀ
*ਆਤਮਜੀਤ =ਕਬਰਸਤਾਨ,ਹਵਾ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪਰਿਚਿਤ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ 1911 ਈ. ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪੀ. ਈ. ਰਿਚਰਡਜ਼ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਜੋ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੌਰਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਸੀ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 'ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਟ ਸੋਸਾਇਟੀ' ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਈ. ਸੀ. ਨੰਦਾ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 
ਆਈ ਸੀ ਨੰਦਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਗਏ।ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਲੇਖਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਉ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰੇਡੀਉ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਖੋਸਲਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਕਰੀਬੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਮੂਅਲ ਬੈਕੇਟ, ਇਆਨੈਸਕੋ, ਆਰਤੋ ਅਤੇ ਬਰੈਖਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਬਸਰਡ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 'ਟੋਟਲ ਥੀਏਟਰ' ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼ਨਾਖਤ, ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤ- ਸ੍ਵੈ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਪਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਤਮਜੀਤ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਬਰੈਖਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਵਰਾਜ ਬੀਰ, ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਦਮਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੋਸ਼ਨ ਹਸਤਾਖਰ ਹਨ।

ਪਰਵਾਸੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨੇ ਬੜੇ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ 'ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ' ਦੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਕਮਲ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਿਰੂਪਣ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਗੀਤ ਗਰੁੱਪ ਹਨ: ਹੀਰਾ ਗਰੁੱਪ, ਤਾਰਾ ਆਰਟਸ ਗਰੁੱਪ, ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਨਜ਼ਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ, ਅਸ਼ਫਾਕ ਅਹਿਮਦ, ਅਖ਼ਤਰ ਹਾਸ਼ਮੀ, ਸੱਜਾਦ ਹੈਦਰ, ਸ਼ਾਹਿਦ ਨਦੀਮ, ਸਰਮਦ ਸਹਿਬਾਈ, ਨਜ਼ਰ ਫਾਤਿਮਾ, ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ, ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ, ਮਨੂ ਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜਾਵੇਦ ਦੇ ਨਾਮ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ।ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਚਿੰਤਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਵੀ.ਨਾਟਕ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਕਸਿਤ ਵਿਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੀ. ਵੀ. ਰਾਹੀਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਪਰੰਪਰਾ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ
ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਕਰਵਰਤੀ

**ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਕਰਵਰਤੀ** (1 ਜਲਾਈ 1904 - 7 ਮਾਰਚ 1971) ਇੱਕ ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਕਵੀ,ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਲ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ' ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ 'ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਗਬਰ' ਲਿਖੇ। ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਨਾਟਕ ਤੋ ਬਾਅਦ 'ਮਾਲਵੇਂਦਰ' ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਗਰਾਮ ਦੇ ਪਰਮ ਨੇਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਦਰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ- "ਚਕਰਵਰਤੀ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਿਪਟ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਘੱਤਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਿਪਟ ਇਤਿਹਾਸ।" ਦੇਵਿਦੰਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ- "ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।"

## ਮਿਸਾਲ

ਰਾਜਹੰਸ ਜਿਉਂ ਧੌਣ ਤੇ,ਮਸਤ ਮਤੰਗ ਜਿਉਂ ਹਾਲ।
ਥਰ ਹਰ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ,ਰਖਣ ਪੈਰ ਸੰਭਾਲ।
ਉਚਾ ਲੰਮਾ ਕੰਦ ਇਉਂ,ਸਰੂ ਜਿਵੇਂ ਇਕਸਾਰ।
ਗਰਦਨ ਲੰਮੀ ਸਵਾ ਗਿੱਠ, ਦੀਰਘ ਨੇਣ ਅਧਾਰ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ(ਸੁਧਾਰਕ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਕੈਦੀ, ਦੇਸ਼ ਪੂਜਾ, ਸਾਹੀ ਕੈਦੀ, ਗਊਦਾਨ)

### ਨਾਟਕ
ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਗ਼ੰਬਰ
### ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਮਾਲਵੇਂਦਰ
### ਨਾਵਲ
ਬੀਤ ਰਾਗ, ਅੜਬੰਗੀ, ਜੈ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗਰਹਿ
ਸਤਨਾਜਾ

ਚਕਰਵਰਤੀ ਨੇ 'ਮਾਲਵੇਂਦਰ' ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ 'ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ' ਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾ 'ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ' ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਤਰਕਾਰ
ਅੱਕੜ ਬੱਕੜ ਬੰਬੇ ਬੋ

ਅੱਕੜ ਬੱਕੜ ਬੰਬੇ ਬੋ **ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹਾਸਿਆ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਹੈ |
**
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆ 
* Akkad Bakkad Bambey Bo Official Site 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਮੋਗਾ, ਭੋਗਪੁਰ

**ਮੋਗਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Moga) ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਭੋਗਪੁਰ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੰਬਰ 9030610 ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 144201 ਹੈ।
## ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 851 ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 428 ਮਰਦ ਅਤੇ 423 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 77% ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ 70% ਹੈ। ਇਸ ਪੰਡ ਵਿੱਚ 286 ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ 565 ਲੋਕ ਵਿਹਲੇ ਹਨ। 286 ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 46 ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਡਾਲਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)

**ਡਾਲਰ ਚਿੰਨ੍ਹ** ਜਾਂ **ਪੇਸੋ ਚਿੰਨ੍ਹ** ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਸੋ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੁਦਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ ਦਾ "S" ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਦਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਹਾਂਸ ਟਾਪੂ

ਹਾਂਸ ਟਾਪੂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਵੀਰਾਨ ਬੰਜਰ ਟੀਲਾ ਹੈ।
ਸਹਾਇਕ ਲੇਬਲ

**ਸਹਾਇਕ ਲੇਬਲ** ਇੱਕ ਉਹ ਲੇਬਲ ਹੈ ਜੋ ਕੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲੇਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਾਰਮੇਸੀ
ਪਿਰਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ

thumb|
**ਪਿਰਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ** (5 ਮਾਰਚ 1952 - 18 ਜੁਲਾਈ 1979) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲਾਇਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਸੀ। ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਾਰਚ 1982 ਪਿਤਾ ਮੇਜ਼ਰ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਬਚਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
## ਸਿੱਖਿਆ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਕਸਬ ਦਸੂਹਾ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। ਪੀ-ਮੈਡੀਕਲ ਟਾਂਡਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਬੀ.ਐੱਸ.ਸੀ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਓਥੋਂ ਹੀ ਐਮ.ਐੱਸ.ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਖੁਦ ਨੇ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੁੱਗਤ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 
ਤਲਖ ਹਕੀਕਤਾ ਨਾਲ ਚਾਹ 'ਚ ਸਾਡੀ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਪਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਸਮੂਹਿਕ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਚਮਕਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਬਣ ਗਏ।

## ਕਤਲ
18 ਜੁਲਾਈ,1979 ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਿ ਨਾਲ ਗੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਬੇਰਹਿਮ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਲਾਈ ਪਲਾਸਟਰ ਟੈਪ (ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਣ) ਲਾਹੁਣੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਤੇ ਪੋਸਟਮਰਟਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ-ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਇਕ ਰਿਹਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1978
ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ

**ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ** - ਜਾਬਤਾ ਫੋਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ, 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 2(ਓ) ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਉਹ ਅਪਰਾਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਡ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਮਾਨਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋ ਰਿਹਆ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਪਰਾਧ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪਹਿਲੇ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿੱਚ ਦਿਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਛਾਛੀ

**ਛਾਛੀ** ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛਛ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ “ਨਾ”, “ਨੀ”, “ਨੇ” ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ “ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ” ਨੂੰ ਛਾਛੀ ਵਿੱਚ “ਪਾਣੀ ਨਾ ਗਿਲਾਸ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ “ਨੀਈਂ” ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ “ਸੀ”, “ਸਨ” ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ “ਹੀਆ”, “ਹੈਅ” ਅਤੇ “ਹੀਆਂ” ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਮਾਖੀ ਟੀਸਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਛੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਗੋਤ ਕੁਨਾਲਾ

**ਗੋਤ ਕੁਨਾਲਾ** ਜਾਂ **ਗੋਤ੍ਰਾਥਲੀ** ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਨਾਲੀ (ਥਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਿਆ ਖਾਣ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਥਾਲੀ ਪਰੋਸ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਕਵਾਨ ਛੋਟੀਆਂ- ਛੋਟੀਆਂ ਕਟੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਈ ਵਹੁਟੀ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਿੱਚੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ - ਵਾਰੀ ਮਿੱਠਾ (ਲੱਡੂ) ਪਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮ ਸੱਤ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਤ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਆਈ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਤ/ਬੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪਰਾਂਤ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਗੋਤ ਕੁਨਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਤ ਕੁਨਾਲੇ ਦੀ ਰਸਮ ਮਿੱਠੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੰਸ, ਘਰਾਣਾ। ਕੁਨਾਲਾ ਪਰਾਂਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ/ ਕੁੜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੋਤ ਵਿਚ, ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤ ਵਿਚ, ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਆਈ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਤ ਕੁਨਾਲੇ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਜਰਨ ਨਾਲ ਫੇਰ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਗੋਤ ਤੇ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦਾ ਗੋਤ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਮੁੰਡੇ/ਕੁੜੀ ਦਾ ਗੋਤ ਜੇ ਇਕੋ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਇਸ ਬਦਲਾਵ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਗੋਤ ਕੁਨਾਲੇ ਦੀ ਰਸਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ
ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ

**ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ** ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1908 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ 1948 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਵਸਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 6000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੇ ਕੋਰਸ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕਾਲਜ
ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਅਪਰਾਧ

**ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਅਪਰਾਧ**ਜਾਬਤਾ ਫੋਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ 1973 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਈ ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ .ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵਰੰਟ ਤੋ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਰਾ ਆਮ ਤੋਰ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਤਾ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 121,124,302,304,379 ਅਤੇ 384 ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ .
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਸ਼ਿਕਾਇਤ

**ਸ਼ਿਕਾਇਤ** ਜਾਬਤਾ ਫੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਿੰਦਰ

**ਦੇਵਿੰਦਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਰੇਡਿਓ ਨਾਟਕਕਾਰ ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਗਸ਼ੀਏ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 

ਦੇਵਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜਨਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰ.ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਫੀਚਰ ਰੇਡਿਓ ਨਾਟਕ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਸੀ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ 26 ਅਗਸਤ 2004 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਦੀ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਨਵਾਂ ਮਾਸਟਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ ਰੇਡਿਓ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੰਗਮੰਚ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
 
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਦੋ ਕਿਨਾਰੇ (1951,1954,1957) 
*ਗੀਤ ਤੇ ਪੱਥਰ
*ਸਾਂਵਲੀ ਸਹਿਜਾਦੀ
*ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਮਸੀਹਾ
*ਚਾਨਣ ਦੇ ਘੇਰੇ
*ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ
*ਕੋਲਾਜ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਦੇਵਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ। 
### ਨਾਵਲ
*ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ਬੋ
*ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ
*ਥਕਾਵਟ ਚੰਦਰਮਾ
*ਮਿਨੀ ਨਾਵਲ
*ਚੰਨ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਦਾਗ
*ਸ਼ਾਇਰਨਾ 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਵਿੰਦਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਕਲਮ ਦਾ ਭੇਤ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਜੀਵਨੀ) ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਮਾੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖੀਰ ਜੁਲਾਈ 1958 ਨੂੰ ਦੇਵਿੰਦਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਗੋਂ ਸੂਫੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਫੀ ਨਾਟਕ ਰੱਤੇ ਇਸ਼ਕ ਖੁਦਾ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤ੍ਰਰਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਬਾਰੇ ਅਵਫ ਅੱਲਾ ਚੰਬੇ ਦੀ ਬੂਟੀ, ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਨਚਾਇਆ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਹਾਲ ਦਾ ਮਹਿਰਮ ਤੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਡੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਨਾਟਕ ਹਨ।

### ਨਾਟਕ
*ਰੁੱਖ ਚੰਨਣ ਦਾ
*ਢੱਕਰ ਚੰਨਣ ਵਾਲਾ
*ਅੰਤਿਮ ਉਪਦੇਸ਼
*ਦਰਦ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੋਏ।
ਗੁਲਵੰਤ ਫਾਗਾ ਅਨੁਸਾਰ ʻʻਦੇਵਿੰਦਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹਨ।ʼʼ

ਲੋਚਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ; ʻʻਦੇਵਿੰਦਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਿਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ʼʼ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਿੰਦਰ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਾਟਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤਾਖਰ ਹੈ।
## ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਬਹਾਵਲਪੁਰੀ

**ਬਹਾਵਲਪੁਰੀ** ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਨਾਦੀ ਮਹਾਂਪਰਾਣ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਨਾਦੀ ਮਹਾਂਪਰਾਣ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ "ਦ" ਧੁਨੀ "ਡ" ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਦੇਖਿਆ" ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ "ਡਿੱਠਾ" ਅਤੇ "ਦੁਖੀ" ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ "ਡੁਖੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ

**ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ** ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ ਰੰਗਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। 1945 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਸੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਡਾ.ਸੰਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਖਿਆਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ
*ਪਰਛਾਵੇਂ
*ਛਲੇਡਾ
*ਤੜਕਸਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ
*ਮੋਹਣੀ, ਕੋਂਪਲ ਫੁਟੀ ਲਾਵੇ ਵਿਚੋਂ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ, ਪਾਤਰ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇ
*ਮਹਾਂ ਅਛੂਤ
*ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਹੀ,
### ਇਕਾਂਗੀ
*ਪਲੇਟ ਫ਼ਾਰਮ
*ਗੱਡੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
*ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ
*ਬੇਨਾਮ ਹੋਂਮ
*ਜ਼ਕਾਤ
*ਭਈਚਾਰਾਂ 
### ਬਾਲ ਨਾਟਕ
*ਐਟਮ ਜਿਨ 
### ਕਵਿਤਾ
*ਰੋਹੀ ਦਾ ਰੁਖ
*ਬੇਰੀ ਦਾ ਬੇਰ
*ਚਾਨਣ ਦੀ ਡੱਬੀ
### ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦਿਲ 
### ਲੇਖ
*ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ

## ਇਨਾਮ
*ʻਪਰਛਾਵੇਂʼ (1956) ਦਿੱਲੀ ਵਾਟ ਸੰਘ ਵਲੋਂ ਦੂਜਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।
*ʻਛਲੇਡਾʼ (1959) ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
*ʻਕੋਂਪਲ-ਫੁਟੀ ਲਾਵੇ ਵਿਚੋਂʼ (1969) ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਅਵਾਰਡ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 
*ʻਤੜਕਸਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾʼ(1979) ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮਿਆ ਗਿਆ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਗੈਰ ਜਮਾਨਤੀ ਅਪਰਾਧ

**ਗੈਰ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ** –ਜਾਬਤਾ ਫੋਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ, 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 2(ਓ) ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਤੋ ਭਾਵ ਹੈ ਕੋਈ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੈਰ ਜਮਾਨਤੀਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੈਰ ਜਮਾਨਤੀ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਕੇਸਾ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤ ਅਦਾਲਤ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਮਾਨਤ ਪੁਲਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ ਜਮਾਨਤਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਲਤ ਹੀ ਜਮਾਨਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਸਫ਼ੇ
ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ

## ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ
ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਚੋਖੀ ਲਚਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਵੱਛ ਤੇ ਪਰਪੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮੋਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਉਸਾਰ ਕੇ ਕਲਾਮਈ ਸੰਕੇਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਵੇਧਰੇ ਸੰਕੇਤਕ ਤੇ ਪਾਰਮਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਹਸਨ ਵਿਅੰਗਮਈ ਵਿਸ਼ਿਆ ਲਈ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਵਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨਾਟਕ
*ਕੰਮ ਕਿ ਘਤੁਮ
*ਪਰਛਾਵਿਆ ਦੀ ਪਕੜ
## ਇਕਾਂਗੀ
*ਆਸਾ ਦੇ ਅੰਬਾਰ
* ਜੀਵਨ ਝਲਕਾਂ
ਪਰਛਾਵਿਆ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਵੀ ਚੋਖਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ **ਆਸ ਦੇ ਅੰਬਾਰ** **ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਾ ਕੋਟ** ਤੇ **ਆਂਦਰਾ** ਕਾਫੀ ਸਫਲ ਹਨ।
ਡਾ. ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ 1947 ਤੋਂ ਪਿਛੋ ਕੁਝ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। **ਪਰਛਾਵਿਆ ਦੀ ਪਕੜ** ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਟਕ ਸੀ ਅਤੇ **ਜੀਵਨ ਝਲਕਾਂ** ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਸਦਕਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਕਿਊ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੱਖਰ)

**Q** (ਨਾਮ *ਕਿਊ* ) ਆਈ.ਐਸ.ਓ (ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ) ਬੇਸਿਕ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਸਤਾਰਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਈ.ਐਸ.ਓ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰ
ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸ਼ਤਾਕ

**ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸ਼ਤਾਕ** (1917-1981) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1917 ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਾਲਮੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਗਾਇਣ ਕਰਕੇ ਰੰਗ ਬੰਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ 'ਬਜ਼ਮਿ ਅਦਬ' ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਗੁਜ਼ਲਗੋ ਵੀ ਸੀ।

ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ:
"ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਲੇ ਗਜ਼ਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਕੋਲ ਹੈ।" 1981 ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
* ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ:-
* ਚਮਤਕਾਰੇ: 1949
* ਕਿੱਸਾ ਮਜ਼ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਜੋਧਾ: 1955
* ਮੇਰੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ: 1962
* ਦੇਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ: 1962
* ਚਿਤਵਣੀ: 1974
* ਵਤਨ ਦੀ ਪੁਕਾਰ: 1974
* ਨੂਰੀ ਗਜ਼ਲ: 1977
* ਵਤਨ ਨੂੰ ਬਚਾਓ: ਵਤਨ ਦੀ ਪੁਕਾਰ

## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ
1 ਜਾਤਾਂ ਵਰਣਾ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਖਤਮ ਹੋ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਪੂਤ ਕਦੇ ਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਅਛੂਤ ਪੰਨਾ ਨੰ -47

2 ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਖਾਤਿਰ,ਆਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਜਨੂਨ ਬੋਲੇਗਾ,
ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੇ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਖੂਨ ਬੋਲੇਗਾ,
ਜੁਲਮ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁਕ ਜਾਣੀ ਏ,ਹੋਣਾ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰਾ ਏ,
ਤੇਰਾ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਏ,ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਏ ਕੱਲ ਮੇਰਾ ਏ, ਪੰਨਾ ਨੰ -45

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ

**ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ**
ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੋਰ ਕਾਫ਼ੀ ਧੀਮੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਤਬਕਾ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਡਰਾਮੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

***ਸਟੇਜੀ ਨਾਟਕ**
***ਰੇਡੀਓ ਡਰਾਮੇ**
***ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ/ਨਾਟਕ**

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਟੇਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਟਕ ਜੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

* ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ=ਮੁਸੱਲੀ
* ਸਰਮਦ ਸਹਿਬਾਈ=ਤੂੰ ਕੌਣ
* ਅਖ਼ਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ=ਮੱਤ
* ਨਿਵਾਜ਼=ਸੁਹਾਣਾ ਖਾਬ
* ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜੀ=ਕਿੱਸਾ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ
* ਨਜ਼ਰ ਫਾਤਿਮਾ=ਸੱਤ ਰੰਗ

ਇਹਨਾਂ ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਕੇ ਛਪੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।**ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜੀ ਨਾਟਕ** ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ **ਰੇਡੀਓ ਡਰਾਮੇ** ਵਧੇਰੇ ਛਪੇ ਤੇ ਨਸਰ ਹੋਏ ਹਨ।ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਡਰਾਮੇ ਵੀ ਨਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਦੀ ਛਪੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ **ਹਵਾ ਦੇ ਹਉਕੇ** ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੁਜਾਦ ਹੈਦਰ ਹੀ ਹੈ। **ਸੁਜਾਦ ਹੈਦਰ** ਨੇ **ਸੂਰਜਮੁਖੀ**, **ਪੱਤਣ**, ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਸਾ ਅਸ਼ਰਫ ਨੇ **ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾ**, **ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ**, ਅਸਫਾਕ ਅਹਿਮਦ, ਫ਼ਖਰ ਜਮਾਨ, ਨਿਵਾਜ਼ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਨਾਟਕ/ਸੀਰੀਅਲ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 2 ਹੀ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਛਪ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਦੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਦਾ ਮਜਮੂਆ **ਆਸੇ ਪਾਸੇ** ਹੈ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਮਨੂੰ ਭਾਈ ਦੀ ਰਚਨਾ **ਜ਼ਜੀਰ** ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਹ **20-25 ਮਿੰਟ ਦੀਆਂ 13 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਟੀ ਵੀ ਸੀਰੀਅਲ 3 ਵਾਰ ਟੈਲੀਕਾਸਟ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ**।
ਸਮੁੱਚੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੋਟੋ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਨੀ ਰੇਡਿਆਈ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਅਗਾਹ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ
ਸੱਤਪਾਲ ਭੀਖੀ

thumb

thumb
thumb
thumb|ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ
**ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ ** ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭੀਖੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ (ਸਵ) ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 20 ਦਸੰਬਰ 1972 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਐਮ ਏ ਅਤੇ ਈ.ਟੀ ਟੀ. ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਤੌਰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਸਨਮਾਨ 
ਸਤਪਾਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਪਾਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ *ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਬੋਲੇ* ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ 2017 ਦਾ 'ਮਾਤਾ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਮੌਲਿਕ ਬਾਲ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
### ਕਵਿਤਾ 
*ਪਲਕਾਂ ਹੇਠ ਦਰਿਆ
*ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾਲ
*ਮਾਫ਼ ਕਰੀਂ,ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ

### ਜੀਵਨੀ 
*ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸੂਹੇ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ: ਕਾਮਰੇਡ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ

### ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ 
*ਰਿੰਕੂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ- ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਮੇਲੇ ਜਾਂਵਾਂਗੇ- ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
*ਤਿੰਨ ਆੜੀ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਸਾਰੇ ਅੱਖ਼ਰ ਬੋਲੇ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਸਰ੍ਕਸ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਨਰਸਰੀ ਗੀਤ ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ
*ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਿਆਰੀਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ

### ਅਨੁਵਾਦ 
*ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵ ਕਹਾਣੀਆ 
*ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਤਿਤਲੀ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ

## ਕਾਵਿ ਵੰਨਗੀ 

ਤੀਸਰੀ ਟਿਕਟ 

ਦੋ ਟਿਕਟਾਂ ਨਾਲ 
ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ 
ਤੀਸਰੀ ਟਿਕਟ ਲਈ 
ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕੰਡਕਟਰ 
ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ 
ਮੇਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਝੂਟਦੀ 
ਮੈਨੂੰ ਘੋੜਾ ਬਣਾ ਖੇਡਦੀ 
ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ 
ਅਚਾਨਕ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ 
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ

ਟਿਕਟ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਮੈਨੂੰ 
ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅਗਲੇ 
ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਰਹੱਸ

ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੱਸ ਤੇ ਨਹੀਂ 
ਤਿੰਨ ਟਿਕਟਾਂ ਸਮੇਤ 
ਤਿੰਨ ਸਫਰਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਰ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ !!

ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ 

ਬੂਟੇ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ
ਰੁੱਖ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਬੀਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਬਾਲਟੀ ’ਚ ਪਿਆ ਪਾਣੀ
ਬੋਲਦਾ ਹੈ
‘‘ਗੁਰਨੀਰ ਸਿੰਘ
ਮੈਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈ
ਕੁਝ ਸਿੰਜ ਲੈ’’
ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇ
ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਕਿਧਰੇ
ਫੁੱਟ ਰਹੀਆਂ
ਹਰੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ
ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ
ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ
ਰੁੱਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ!
ਬੀਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ!!

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972
ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ

ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਂਤਰਿਕ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮਾਂ,ਤਰਕਾਂ ਵਿਤਰਕਾਂ, ਇਛਾਵਾਂ, ਆਪੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਨਿਰਪੇਖ ਸਤਾ ਦੁਜੈਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਬਚਨੀ, ਸਵੈਗਤ ਕਥਨ, ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ, ਤਨਜ਼ ਅਤੇ ਸਵੈ ਕਟਾਖਸ਼ ਮੂਲ ਕਾਵਿਕ ਜੁਗਤਾਂ, ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚਾਰ,ਐਲਾਨ ਜਾਂ ਨਾਹਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਹਜਭਾਵੀ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਬੋਧਨੀ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਇਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ.ਸ. ਮੀਸ਼ਾ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਹਨ।
## ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਕਵੀ
## ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ
ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਉੱਥਲ ਪੁੱਥਲ, ਸਵੈ ਵਿਰੋਧਾਂ, ਮਨੋ-ਤਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਟੇਢੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਨਿਪੁੰਨ ਚਿਤੇਰਾ ਹੈ।
### ਰਚਨਾਵਾ
*ਲਾਸ਼ਾ(1955)
*ਨਾ ਧੁੱਪੇ ਨਾ ਛਾਵੇਂ (1967)
*ਸੜਕ ਦੇ ਸਫੇ ਤੇ (1920) 
*ਟੁੱਕੀਆਂ ਜੀਭਾ ਵਾਲੇ (1977)

## ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਤਿੱਖੇ ਮਨੋ-ਸੰਰਚਨਾਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਪਾਹ ਦੇ ਸੰਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਬੌਧਿਕ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। 
### ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਅਸਲੇ ਦੇ ਓਹਲੇ(1953)
*ਇਹ ਮੇਰੇ ਸੰਸੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਗੀਤ(1965)

## ਸ.ਸ.ਮੀਸ਼ਾ
ਸ.ਸ. ਮੀਸ਼ਾ ਨਿੱਜਭਾਵੀ ਸਮੂਹਭਾਵੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰਨਵਾਲਾ ਮਾਣਨਯੋਗ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ।
### ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਚੁਰੱਸਤਾ 
*ਦਸਤਕ 
*ਕੱਚ ਦੇ ਵਸਤਰ
## ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ
ਸ਼ਿਵ, ਕਮਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਰਦ ਤੇ ਪੀੜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੁਰ ਆਤਮਕ ਮੰਡਲਾਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਵੇਦਨਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 
### ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ 
*ਲਾਜਵੰਤੀ
*ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ
ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ, ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਰਣਯੋਗ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ
ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ

**ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ** ਜਾਬਤਾ ਫੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਰਿਪੋਰਟ ਜਿਹੜੀ ਜਾਬਤਾ ਫੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 173 (2) ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੱਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੀ ਪੁਲਿਸ
ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ

**ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ** (9 ਫਰਵਰੀ 1936 - 28 ਜੁਲਾਈ 2005) ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਤੀ ਦੁੰਨੇ ਕੀ, ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। 28 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਬਿਹਾਗ(1968),
*ਜ਼ਿਕਰ(1976)
*ਈਮਾਨ(1980)
*ਅੱਟਣਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ(1982)
*ਨਿਆਜ਼(1987)
*ਬਾਵਨੀ(1989 ਕਾਵਿ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ)
*ਉਤਰ ਬਾਵਨੀ(1992)
*ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੱਜਣ ਸੁਹੇਲੜੇ(1994)
*ਚੌਵੀ ਕੈਰੇਟ(1996)
*ਪ੍ਰੋਟੋਨ(1999)
*ਪ੍ਰੇਰਣਾ(2000)
*ਖ਼ਤਾ(2000)
*ਰਹਾਓ(2000)
*ਰਹਿਮਤ(2001)
*ਆਤਮ ਸੰਜੀਵਨੀ(ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ)

## ਵਿਸ਼ੇ
ਡਾ. ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ ਨੇ ਗਦਮਈ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਵਨੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਤੋਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਪਕਾਂ ਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਤੋਤਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਤੇ ਨਿਮਨ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਤੌਖਲਾ ਉਤਪੰਨ ਗੋਣਾ ਬੜਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ **ਬਾਵਨੀ** ਕਾਵਿ ਕਿਤੇ ਬਾਮਣ ਕਾਵਿ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ।
## ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ
*ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਮ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡ, 1976
*ਸਾਹਿਤ ਟਰੱਸਟ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵੱਲੋਂ ਬਾਵਨੀ ਉੱਤੇ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਪੁਰਸਸਾਰ, 1992
*ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1994
*ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ, 1998 ਤੋਂ 2000 ਤਕ
*ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1999
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005
ਕੈਲੋਰੀ

*ਕੈਲੋਰੀ * (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Calorie) ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਇਸਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
*ਇੱਕ **ਛੋਟੀ ਕੈਲੋਰੀ** ਜਾ ਫਿਰ **ਗ੍ਰਾਮ ਕੈਲੋਰੀ** (ਚਿੰਨ: **cal**) ਉਸ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਉੱਪਰ ਗਰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 1 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵੱਧ ਜਾਵੇ।
*ਇੱਕ **ਵੱਡੀ ਕੈਲੋਰੀ** ਜਾ ਫਿਰ **ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕੈਲੋਰੀ** (ਚਿੰਨ: **Cal**), ਇਸਨੂੰ **ਭੋਜਨ ਕੈਲੋਰੀ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕੈਲੋਰੀ,  ਛੋਟੀਆਂ ਕੈਲੋਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ 1 **ਕਿਲੋਕੈਲੋਰੀ** (ਚਿੰਨ: **kcal**).

1824 ਵਿੱਚ ਪਿਹਲੀ ਵਾਰ ਨਿਕੋਲਸ ਕਲੇਮੈਂਟ ਨੇ ਕੈਲੋਰੀ ਨੂੰ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇਕਾਈ ਕਿਹ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, 1841 ਅਤੇ 1867 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਰੈਂਚ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੈਲੋਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਕੈਲੋਰੀ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੋਟੀ ਕੈਲੋਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਐਸਆਈ ਯੂਨਿਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਲੋਕੈਲੋਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਾਪ ਨੂੰ 1&nbsp;°C ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਊਰਜਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਾਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਪ ਦੇ ਵਾਧਾ ਕੈਲਵਿਨ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
*ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ
*ਆਹਾਰ ਤੱਥ ਲੇਬਲ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਊਰਜਾ ਦੇ ਯੂਨਿਟ
ਸੰਮਨ ਕੇਸ

**ਸੰਮਨ ਕੇਸ** ਜਾਬਤਾ ਫੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ 1973 ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਵਿੱਚ ਸੰਮਨ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰੰਟ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਕੇਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ 2 ਸਾਲ ਤੋ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਖੀ

**ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਖੀ** ਦਾ ਜਨਮ 29 ਸਤੰਬਰ 1948 ਨੂੰ **ਮਾਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ**, **ਪਿਤਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ** ਦੇ ਘਰ ਨਾਗਲਪੱਟੀ ਮਛਰਾਲੀ ਜਿਲ੍ਹਾ ਯਮਨਾ ਨਗਰ (ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ।ਸੁਰਜੀਤ ਸਖੀ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਕਾਇਨਾਤ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਇਰੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਅਸੰਚ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੋਰੀਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਤਾਤਿਕ ਨਹੀਂ। ਬਲਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਗੋਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਵਿਚ ਅਕਾ ਹੈ ਨਾ ਥਕਾ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਕਿਰਨਾਂ (1979)
*ਅੰਗੂਠੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ (1985)
*ਜਵਾਬੀ ਖਤ (1989)
*ਮੈਂ ਸ਼ਿਕੰਦਰ ਨਹੀਂ (2001)

## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ

ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕੰਦਰ ਨਹੀਂ
ਨਾ ਸੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਕੋਈ
ਇਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ
ਸਿਰਫ ਤੈਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ।

## ਪਦਵੀ ਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
*ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਵਿ ਕਿਆਰੀ, ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪਸ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ
*ਅਕੈਡਮੀ ਅੌਫ਼ ਆਰਟ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਲੈਂਗੁਏਜਿਜ਼, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸਮਾਨਿਤ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਕੌੜਾ ਵੱਟਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘਰ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼-ਵਸਤੂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਦੀ ਰਸਮ ਤੱਕ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਪਕਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਰੋਟੀ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰੋਟੀ ਜੇ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁੜਮ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਜੁਆਨ ਜਾਂ ਕੁਆਰਾ ਮਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਜਾਂ ਮਾਮੇ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਕੋੜੀ ਰੋਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
	ਮ੍ਰਿਤੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੌੜੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਮੋੜਵੀਂ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ‘ਕੌੜਾ-ਵੱਟਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।’ 
	ਕੌੜੇ-ਵੱਟੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਸ ਦਾਲ, ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅੱਧ ਸਬਜ਼ੀ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਡੇਰਾ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੜਾਹ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ
ਢੱਡਾ

ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
* ਢ – ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ
* ਢੱਡਾ, ਜਲੰਧਰ – ਬਲਾਕ ਜਲੰਧਰ ਪੂਰਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ