open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਇਸੁਦੀਨ

**ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਇਸੁਦੀਨ** (1901-1973) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਏਕੁਸ਼ੀ ਪਦਕ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਗੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਕੋਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਅੱਬਾਸੂਦੀਨ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਆਲਮ ਪੀਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਨਾਮ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਸ਼ਮਸੁਲ ਹੱਕ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। 

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਗੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਕੋਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਅੱਬਾਸੂਦੀਨ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਆਲਮ ਪੀਆ ਸੀ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਨਾਮ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਹੈ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਸ਼ਮਸੁਲ ਹੱਕ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।
## ਕੈਰੀਅਰ 
ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੁਲੋ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਬਿਹਾਰੀ ਮਲਿਕ ਤੋਂ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ।

ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਮਗੁਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਤੀ ਕਪੜੇ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਭਵਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗਿਰੀਜਾਸ਼ੰਕਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਥਾਨ ਸੀ,ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਨੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਾਰਜੀਤ ਕਾਂਜੀਲਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ।

ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਫਿਰਦੌਸੀ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਮਿਲੀਆ ਅਲੀ ਨੇ ਰਾਇਸੁਦੀਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਿਆ।

## ਕੰਮ 
* *ਸਰਲ ਸਬਗੀਤ ਸਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ*
* *ਛੋਟਾਦੇਰ  ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ*
* *ਅਭਿਨਬਾ ਸ਼ਤਰਗਾ*
* *ਸੰਗੀਤ ਪਰੀਚੇ*
* *ਰਾਗਾ ਲਹਰੀ*
* *ਗੀਤਾ ਲਹਰੀ*

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
* ਆਦਮਜੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਏਕੁਸ਼ੀ ਪਦਕ (1986) 

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਣ 1967

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901
ਉਸਤਾਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ

**ਉਸਤਾਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ** (1906-16 ਜੁਲਾਈ 1993) ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਿਦਾ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸਨ। ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਰੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਬਡ਼ੌਦਾ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਇਕਵਾਡ਼ ਤੀਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਤਰਾਨੇ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਦ ਖਾਨ ਹਨ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਸਤਾਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ  ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਡ਼ੌਦਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋਂ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਣ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ।

## ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ 
ਖਾਨਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰ, ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗਮਕਾਂ, *ਬੋਲ-ਤਾਨ* ਅਤੇ *ਸਰਗਮ* ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਤਰਾਨੇ  ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।

## ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ 
ਖਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲਾ ਉਹਨਾਂ  ਦਾ ਪਡ਼ਪੋਤਾ ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਾਯੂੰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼,  ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ  ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ. ਟੀ. ਸੀ. ਸੰਗੀਤ ਖੋਜ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਸਟਰ-ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ।

ਖਾਨਸਾਹਿਬ ਦਾ ਘਰਾਨਾ, ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸੈਂਆ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਫੀਦਾ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਸਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
* ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1971 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ 
* ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1970 
* ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ 
* 
* 
* ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1970 
* ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ
ਸ੍ਰੀਲੇਖਾ ਮੁਖਰਜੀ

**ਸ੍ਰੀਲੇਖਾ ਮੁਖਰਜੀ** ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 1989 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪਰਸ਼ੂਰਮੇਰ ਕੁਥਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਘ-*ਸ਼ਿਲਪੀ* ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (1994) ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਅਸਾਮੀ-ਬੰਗਾਲੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਫ਼ਿਲਮ *ਬੋਰੋਲਰ ਘੋਰ* (2012) ਵਿੱਚ ਦੇਬਾਸਮੀਤਾ ਬੈਨਰਜੀ (ਮੁਕਤਾ) ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਮਨੀ ਸੀ. ਕੱਪਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* 
* ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਮੁਖਰਜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਹੁਮਾ ਭਾਬਾ

**ਹੁਮਾ ਭਾਬਾ** (ਜਨਮ 1962) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪੌਗਕੀਪਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਲੱਖਣ, ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਮਾ ਭਾਬਾ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਈਰੋਫੋਮ, ਕਾਰਕ, ਰਬੜ, ਕਾਗਜ਼, ਤਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।  ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵੰਤ ਪੇਸਟਲ ਡਰਾਇੰਗ, ਡਰਾਉਣੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੋਲਾਜ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਐਡੀਸ਼ਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।  &#x5B;*better&nbsp;source&nbsp;needed*&#x5D;

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਹੁਮਾ ਭਾਬਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਭਾਬਾ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਘਰ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੱਕ, ਹੁਮਾ ਨੂੰ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

1981 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਬਾ ਨੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ (1985) ਤੋਂ ਬੀ. ਐੱਫ. ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੇਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲਗਭਗ 2 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। 1986 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਐਮ. ਐਫ. ਏ. (1989) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ, ਉਸਨੇ ਕੈਨਵਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਰਗੇ ਰਸਮੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮੇਅਰ ਵੈਸਮੈਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੈਟਵਰਕ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।

ਉਹ 2002 ਤੱਕ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਪੌਗਕੀਪਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੇਸਨ ਫੌਕਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਕੰਮ. 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962
ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਲਿਦ

**ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਲਿਦ** (ਜਨਮ 1972 ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਸਾਈਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਖਾਲਿਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਲਿਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਚਿੱਤਰਾਂ, ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ 'ਨਵ-ਲਘੂ' ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਆਇਸ਼ਾ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਰੀਜੈਕਸਕਡਮੀ, ਐਮਸਟਰਡਮ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਿਦ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਲਘੂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
## ਕੰਮ 
ਖਾਲਿਦ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ, ਵੀਡੀਓ, ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਲਿਦ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਐਲਿਸ ਅਵਾਰਡ (ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਸਤਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਕੇ, 2011 ਵਿੱੱਚ ਜਮੀਲ ਆਰਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਸਟ, ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਲਈ 'ਟੂ ਵਰਲਡਜ਼ ਐਜ਼ ਵਨ' ਸਟੇਟਨਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਆਈਡੀਆਜ਼, ਆਗਾ ਖਾਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਟੋਰਾਂਟੋ (2014) ਲਾਰਜਰ ਥਾਨ ਲਾਈਫ, ਵਿਟਵਰਥ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ (2012) ਲਾਰਜਰ ਦਾਨ ਲਾਈਫ, ਕੋਰਵੀ-ਮੋਰਾ, ਲੰਡਨ (2012) ਪੈਟਰਨ ਟੂ ਫਾਲੋ, ਚੌਕੰਡੀ ਆਰਟ, ਕਰਾਚੀ (2010) ਕਨਵਰਸੇਸ਼ਨਜ਼, ਪੰਪ ਹਾਊਸ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਦਨ (2008) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ 2009 ਵੇਨਿਸ ਬਾਇਨੇਲ, 2011 ਸ਼ਾਰਜਾਹ ਬਾਇਨੇਲ ਅਤੇ 2013 ਮਾਸਕੋ ਬਾਇਨੇਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972
ਮੈਰੀ ਓ 'ਡੋਨੇਲ ਡੀ ਗਾਰਮ

'''ਮੈਰੀ ਏਲੋਇਸ ਓ 'ਡੋਨੇਲ ਡੀ ਗਾਰਮ''' (3 ਨਵੰਬਰ, 1861-24 ਸਤੰਬਰ, 1953) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਕਲੱਬਵੁਮਨ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਰੇਵਪੋਰਟ, ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਅਤੇ ਕਾਰਪਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਯੂਜੀਨਿਕਸ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਡ਼ਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਸਜ਼ ਫਰੈਂਕ ਡੀ ਗਾਰਮੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਮੈਰੀ ਐਲੋਇਸ ਓ'ਡੋਨੇਲ ਦਾ ਜਨਮ 1861 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿੰਗਟਨ, ਕੈਂਟਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, [1][2] ਉਹ ਡੋਮਿਨਿਕ ਓ'ਡੋਨੇਲ ਅਤੇ ਸਾਰਾਹ ਜੇਨ ਵਿੰਗਲਰ ਓ'ਡੋਨੇਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। [3] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। [4] ਉਸਨੇ ਕੈਂਟਕੀ ਅਤੇ ਮਿਸੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [5]

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਮੈਰੀ ਡੀ ਗਾਰਮੋ 1890 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੇਵਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗਰਲਜ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਆਫ਼ ਮਦਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, [1] ਲੁਈਸਿਆਨਾ ਅਤੇ ਮਿਸੂਰੀ ਸਟੇਟ ਚੈਪਟਰਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ। [2][3] ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1908 ਵਿੱਚ ਲੁਈਸਿਆਨਾ ਸਟੇਟ ਫੇਅਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ "ਬੈਟਰ ਬੇਬੀਜ਼ ਕੰਟੇਸਟਸ" ਦੀ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। [4][5] ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਾਲ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਯੂਜੇਨਿਕਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਗਈ। [6]

1909 ਅਤੇ 1929 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬਵਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੱਡ ਰੋਡਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿੱਚ (ਕਿਉਂਕਿ ਮਾੜੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਸਨ)।[1] 1920 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀਕਰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ।[2] ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, 1917 ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਰਜਿਸਟਰਾਰਾਂ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ ਵਿੱਚ ਆਰਮਿਸਟਿਸ ਡੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ "ਕਈ ਸੌ ਲੋਕਾਂ" ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਸਟ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲਿਖਿਆ।[3]

ਉਸਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਗੋਲਡ ਸਟਾਰ ਹਾਈਵੇਅ ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਸੜਕਾਂ ਬਣੀਆਂ ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। [1] ਕਾਰਪਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਉਂਟੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। [2][3]

ਡੀ ਗਾਰਮੋ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਲਡਜ਼ ਬੇਬੀ ਯੂਜੇਨਿਕ ਅਲਮੈਨੈਕ ਫਾਰ ਪੇਰੈਂਟਸ, ਰੋਡ ਕੈਡੇਟ ਪੈਟਰੋਲ ਐਂਡ ਜੂਨੀਅਰ ਹੋਮ ਬਿਲਡਰਜ਼, ਪਲਾਨ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਕੰਟਰੀ ਚਾਈਲਡ ਵੈਲਫੇਅਰ, [1] ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਫਰੈਂਕ ਔਗਸਟਸ ਟੌਂਪਕਿੰਸ (1945) ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਅਤੇ ਪਾਥਫਾਈਂਡਰਜ਼ ਆਫ਼ ਟੈਕਸਾਸ, 1836 – 1846 (1951) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[2]

## ਨਿਜ਼ੀ ਜੀਵਨ 
ਮੈਰੀ ਓ'ਡੋਨੇਲ ਨੇ 1890 ਵਿੱਚ ਵਾਰਨਸਬਰਗ, ਮਿਸੂਰੀ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ ਡੀ ਗਾਰਮੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਮੈਰੀ ਡੀ ਗਾਰਮੋ ਬ੍ਰਾਇਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਰੇਟ ਡੀ ਗਾਰਮੋ ਪੇਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।[1] ਉਸਦੀ ਮੌਤ 1953 ਵਿੱਚ 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[2][3] ਉਸਦੇ ਪੇਪਰ ਟੈਨੇਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।[4]

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1953
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1861
ਆਇਸ਼ਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ

**ਆਇਸ਼ਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ** (ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1970) ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਕਰਾਚੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਅਕ ਨਈਅਰ ਜਮੀਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ, ਪੇਂਟਿੰਗ, ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਲ ਕੌਰਨਵਾਲ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਇਸਦੀਆਂ ਸਤਹੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਤੋਂ ਅਮੂਰਤ ਵੱਲ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੋੜ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। 

## ਕੰਮ 
ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਲਾ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1988 ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਫਰਨੀਚਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਰਟ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।1993 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਲੋ ਸਟੋਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਭਾਈਵਾਲ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2003 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਕਰਾਚੀ ਸਥਿਤ ਘਰੇਲੂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਆਬਜੈਕਟ ਲਈ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

### ਕਲਾ ਕੈਰੀਅਰ 
ਆਇਸ਼ਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970
ਤਾਜ਼ੀਨ ਕ਼ਯੂਮ

thumb|ਕਯੂਮ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ *ਬੈਂਕਾਕ ਆਰਟ ਬਾਇਨੇਲ 2022* ਲਈ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸਿਆਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੋਕਰੋਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਤਾਜ਼ੀਨ ਕਯੂਮ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਕਲਪੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਡਰਾਇੰਗ, ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪਛਾਣ, ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1973 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਤਾਜ਼ੀਨ ਕਯੂਮ ਨੇ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੰਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1996 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਐੱਫ. ਏ. ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

9/11 ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ, ਕਯੂਮ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਕਾਕਰੋਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਕਰੋਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏ ਹੋਲਡਿੰਗ ਪੈਟਰਨ, ਇੱਕ ਮਲਟੀ-ਮੀਡੀਆ ਟੁਕੜਾ ਜੋ ਕਿ 2013 ਵਿੱਚ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਪੀਅਰਸਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 
### ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 
ਕਯੂਮ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼, ਗੈਲਰੀ ਜੱਟਨਰ, ਏ. ਆਈ. ਆਰ. ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ, ਆਸਟਰੀਆ (2000) *ਮਨੁੱਖੀ ਵਖਰੇਵੇਂ*, ਆਈਕਨ ਸਮਕਾਲੀ (2008) ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਪੀਅਰਸਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ' ਤੇ *ਇੱਕ ਹੋਲਡਿੰਗ ਪੈਟਰਨ* (2013) (2015) (2015 ਵਿੱਚ) ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਕੈਨਵਸ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ (3) ਤਾਜ਼ੀਨ ਕਯੂਮਃ ਕੈਨਵਸ ਗੈਲਰੀ, ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਈ (2018) ਅਤੇ ਜ਼ਲਕੀ ਸਮਕਾਲੀ, ਟੋਟੋਂਟੋ (2022) ਵਿੱਚ *ਸਕੂਨ* ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਕਯੂਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਕਲਾਕਾਰ ਫੈਜ਼ਲ ਅਨਵਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਓਕਵਿਲੇ, ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973
ਸੂ ਐਸ. ਡੌਸਰ

ਸੂ ਐਸ ਡੌਸਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਡੌਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1888 ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਅਨਾਹੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਨਰਸਿੰਗ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।

## ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 
ਡੌਸਰ ਸਤੰਬਰ 1917 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨੇਵਲ ਬੇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਨੰਬਰ 3 ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਦਾ ਗ੍ਰੇਡ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਯੂਐਸ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਡੌਸਰ ਨੇ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਗੁਆਮ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਿਲੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਾਰਨ ਜੀ. ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। [1]

1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਡੌਸਰ ਕਈ ਨੇਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਸੀ।

## ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ 
ਡੌਸਰ ਨੂੰ 1939 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਕੋਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕੋਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 1945 ਤੱਕ 436 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 11,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਜੁਲਾਈ 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਸਥਾਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੈਂਕ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਪਤਾਨੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[1] ਕੈਪਟਨ ਡੌਸਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇਵੀ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਸਰਵਿਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਡਾਉਸਰ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ ਹੋਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* 
* 
* 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Nurses and the U.S. Navy -- Overview and Special Image Selection Naval Historical Center
* Sue S. Dauser Naval Historical Center

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888
ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
* ਕੋਲਕਾਤਾ - ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਸਨਮਾਨ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 ਨੂੰ।
* ਚੇਨਈ - ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਸਨਮਾਨ 2 ਮਈ 2012 ਨੂੰ।

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ 150ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ 
### ਰਵਾਇਤੀ/ਲੋਕ/ਕਬਾਇਲੀ/ਨਾਚ/ਸੰਗੀਤ/ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ 
* ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਪੰਡਿਤ
* ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ
* ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ
* ਪ੍ਰਭਾ ਅਤਰੇ
* ਵਨਰਾਜ ਭਾਟੀਆ
* ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਜਾਫ਼ਰ ਖਾਨ
* ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ
* ਸਾਬਰੀ ਖਾਨ
* ਬੁੱਧਦੇਵ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ
* ਨੇਦੁਨੁਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੂਰਤੀ
* ਸ਼੍ਰੀਪਦ ਪਿਨਾਕਪਾਣੀ
* ਆਰ.ਕੇ. ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਨ
* ਐਮਐਸ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
* ਨਤੇਸਨ ਰਮਾਨੀ
* ਵੇਲੋਰ ਜੀ. ਰਾਮਭਦਰਨ
* ਗੁਰੂਵਾਯੂਰ ਦੋਰਾਈ
* ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ 

### ਡਾਂਸ 
* ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਬਾਲੀ
* ਕਲਾਨਿਧੀ ਨਾਰਾਇਣਨ
* ਐਮ.ਕੇ. ਸਰੋਜਾ
* ਕੁਮੁਦਿਨੀ ਲੱਖੀਆ
* ਮਾਇਆਧਰ ਰਾਉਤ
* ਮਾਨਕੋਂਪੂ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਪਿੱਲਈ
* ਪਸੁਮਰ੍ਥੀ ਵੇਣੁਗਪਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਰਮਾ
* ਮਾਇਆ ਰਾਓ
* ਅਮਲਾ ਸ਼ੰਕਰ
* ਪੀ.ਕੇ. ਨਾਰਾਇਣਨ ਨਾਂਬਿਆਰ

### ਥੀਏਟਰ 
* ਮੋਹਿਤ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ
* ਸੱਤਿਆ ਦੇਵ ਦੂਬੇ
* ਵਿਜੈ ਮਹਿਤਾ
* ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਾਥ
* ਰੁਦਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨਗੁਪਤਾ
* ਐਲਿਕ ਪਦਮਸੀ
* ਸੌਮਿੱਤਰ ਚੈਟਰਜੀ
* ਆਰ. ਨਾਗਰਥਨੰਮਾ
* ਵੀ. ਰਾਮਾਮੂਰਤੀ

### ਸੰਗੀਤ 
* ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ
* ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ
* ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ  ==

### ਸੰਗੀਤ 
* ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
* ਸੁਨੰਦਾ ਪਟਨਾਇਕ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
* ਗਣੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਰਮਾ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
* ਅਮੀਆ ਰੰਜਨ ਬੈਨਰਜੀ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
* ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਵਲਾਰਾਮ ਹਲਦੰਕਰ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
* ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ - ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ
* ਤੰਜਾਵੁਰ ਸ਼ੰਕਰ ਅਈਅਰ - ਕਰਨਾਟਕ
* ਆਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਨ - ਕਰਨਾਟਕ ਸਾਜ਼
* ਮਾਯਾਵਰਮ ਸਰਸਵਤੀ - ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ
* ਕੁਮਾਰਪਿੱਲਈ ਵੇਲਕੁਟੀ ਨਾਇਰ - ਕਰਨਾਟਕ ਸਾਜ਼
* ਕੇ. ਚੇਲਈਆ - ਕਰਨਾਟਕ ਸਾਜ਼
* SRG ਰਾਜਨਾ - ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ
* ਕਰਮ ਚਾਓਬਾ ਸਿੰਘ - ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ

### ਡਾਂਸ 
* ਐਸ. ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ - ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ
* ਐਨ.ਐਸ. ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ - ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ
* ਰਾਜੀ ਨਾਰਾਇਣ - ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ
* ਚੇਮੇਂਸਰੀ ਕੁਨੀਰਾਮਨ ਨਾਇਰ - ਕਥਕਲੀ
* ਨਟੁਵਨ ਪਰਮਸਿਵ ਮੇਨਨ - ਕਥਕਲੀ
* ਦੇਵਜਾਨੀ ਚਲੀਹਾ - ਮਨੀਪੁਰੀ
* ਭਗਵਤੁਲਾ ਯਗਨਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਰਮਾ - ਕੁਚੀਪੁੜੀ
* ਰੀਠਾ ਦੇਵੀ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ - ਓਡੀਸੀ
* ਹਰੀਚਰਨ ਸੈਕੀਆ - ਸੱਤਰੀਆ
* ਪਟਰਾਯਾਨੀ ਸੰਗੀਤਾ ਰਾਓ - ਡਾਂਸ ਲਈ ਸੰਗੀਤ
* ਭਾਗਵਤੁਲ ਸੀਤਾਰਾਮ ਸਰਮਾ - ਨਾਚ ਲਈ ਸੰਗੀਤ

### ਥੀਏਟਰ 
* ਬਿਜੌਏ ਕੁਮਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ
* ਕੇਐਮ ਰਾਘਵਨ ਨਾਂਬਿਆਰ
* ਮਧੂਕਰ ਤੋਰਾਡਮਲ
* ਜਲਬਾਲਾ ਵੈਦਿਆ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਸ਼ਰਮਾਂ (ਸੰਯੁਕਤ ਪੁਰਸਕਾਰ)
* ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਾਵਕਰ
* ਚਾਟਲਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮੁਲੂ
* ਸੁਸ਼ਮਾ ਸੇਠ
* ਜੈਮਾਲਾ ਜੈਰਾਮ ਸ਼ਿਲੇਦਾਰ

### ਰਵਾਇਤੀ/ਲੋਕ/ਕਬਾਇਲੀ/ਨਾਚ/ਸੰਗੀਤ/ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ 
* ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਭਗਤ
* ਜ਼ਹੂਰ ਮੀਰ
* ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਸੇਨ
* ਮਹੀਪਤਰੇ ਕਵੀ
* ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਯਾਦਵ
* ਅਬੁੰਗਬਾਮ ਕਾਬੂਈ
* ਬਿਸ਼ਵ ਬੰਧੂ
* ਰਾਮਸਹਾਯਾ ਪਾਂਡੇ
* ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਦਮ
* ਗੰਭੀਰ ਦੇਵੀ
* ਸਾਡੇਮੇਰੇਨ ਲੋਂਗਕੁਮਰ
* ਅਨੁਸੂਇਆ ਦੇਵੀ
* ਗੋਪੀਰਾਮ ਬੋਰਗਾਯਨ

### ਸਮੁੱਚਾ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 
* ਐਮ.ਐਲ. ਵਰਦਪਾਂਡੇ
* ਬੀ.ਐਮ. ਸੁੰਦਰਮ
* ਰਾਮਚੰਦਰ ਚਿੰਤਾਮਨ ਢੇਰੇ
* ਰਾਜਾ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਸਿੰਘ
* ਨੀਲਾਮਾਧਬ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸਕੋਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ

**ਸਕੋਡਾ ਇਨਾਮ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ**: THE ŠKODA PRIZE)**, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਲਈ ਸਕੋਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 45 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 26 ਮਈ, 2010 ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਕਪੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਮਿੱਠੂ ਸੇਨ ਨੂੰ ਦੋ ਦੌਰ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕੁੱਲ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2011 ਤੋਂ, ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ "ਦ ਸਕੋਡਾ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਟਵੰਟੀ 2011-12" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵੀਹ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। 2011 ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਨਵੀਨ ਥਾਮਸ ਸੀ।

ਇਹ ਇਨਾਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ, ਪ੍ਰੋ ਹੈਲਵੇਟੀਆ ਅਤੇ ਸਕੋਡਾ ਸਮੇਤ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਜਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨ ਨਾਦਰ, ਵਿਵਾਨ ਸੁੰਦਰਮ ਵਰਗੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਹਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਕਾਰ ਜਿਤਿਸ਼ ਕਲਾਟ ਨੂੰ ਦ ਸਕੋਡਾ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਕੋਡਾ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਰੀਨਿਊ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

## ਜੇਤੂ ਐਂਟਰੀਆਂ 
### 2010 
2010 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਮਿੱਠੂ ਸੇਨ ਸੀ।

### 2011 
2011 ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਨਵਿਨ ਥਾਮਸ ਸੀ।

### 2012 
ਐਲ.ਐਨ. ਤੱਲੂਰ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਭਾਊ ਦਾਜੀ ਲਾਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ " *ਕੁਇੰਟੇਸੈਂਸ਼ੀਅਲ"* ਲਈ ਸਕੋਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  2012
ਪਟਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ

thumb| ਭਿਸਟੀ (ਪਾਣੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ)
**ਪਟਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Patna School of Painting**, ਜਾਂ **ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ** ਵੀ) ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਪਟਨਾ, ਦਾਨਾਪੁਰ ਅਤੇ ਆਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਮਿਲਡਰੇਡ ਆਰਚਰ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ: "*ਇਹ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੁਆਦ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਫੈਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੂਲ, ਦਰਅਸਲ, ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।*"

## ਮੂਲ 
ਇਹ ਪਟਨਾ ਦੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰ ਪੀ.ਸੀ. ਮਾਨੁਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖੋਜ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਲਾਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ *ਪਟਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ* ਅਤੇ ਇਹ 1943 ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਰਿਸਰਚ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ ਮੁਗਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਲਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਰੀਗਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਟਨਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇੰਡੋਫਾਈਲ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਆਏ।
thumb| ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਲੀ, ਲਗਭਗ 1795 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪੇਂਟਿੰਗ।

## ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ ਅੱਜ 
ਪਟਨਾ ਕਲਾਮ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੇਵਕ ਰਾਮ, ਹੁਲਾਸ ਲਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਲਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ, ਮਹਾਦੇਓ ਲਾਲ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰਮਾ ਸਨ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Painting_of_the_Golghar_Granary_(Patna_style).JPG|alt=Gol Ghar, 19th Century Painting| ਗੋਲ ਘਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ
ਤਸਵੀਰ:Durga_Puja,_1809_watercolour_painting_in_Patna_Style.jpg|alt=Durga Puja, 1809 watercolour painting in Patna Style| ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ, 1809 ਪਟਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ
ਤਸਵੀਰ:Golghar_at_Bankipur,_near_Patna,_1814-15.jpg|alt=GolGhar, 19th Century Painting| ਗੋਲਘਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ
ਤਸਵੀਰ:City_of_Patna,_on_the_River_Ganges,_19th_century.jpg|alt=Patna along The Ganges| ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਟਨਾ
ਤਸਵੀਰ:Snake_Charmer,_India,_Patna_School,_19th_century,_Honolulu_Museum_of_Art.JPG|alt=Snake charmer, 19th century| ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਨਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ

**ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Contemporary Indian Art**) ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸੀ ਜੋ 18 ਸਤੰਬਰ - 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1982 ਤੱਕ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗ ਸਨ, ਭਾਗ 1 ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਮੋਟਿਫ਼, ਜੋ ਕਿ 18 ਸਤੰਬਰ - 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1982 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ II ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1982 ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਪਦਮਸੀ, ਰਿਚਰਡ ਬਾਰਥੋਲੋਮਿਊ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਕਪੂਰ ਨੇ ਸਹਿ-ਕਿਉਰੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ  ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ,  ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਲਈ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮੇਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ,  ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕਲਾਤਮਕ ਜਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

## ਸੰਕਲਪ 
ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੀ ਝਲਕ ਹੈ। ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ 133 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਗੈਲਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ, 'ਦਿ ਜੈਸਚਰ, ਐਂਡ ਮੋਟਿਫ਼' ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਸਟੋਰੀਜ਼, ਸਿਚੁਏਸ਼ਨਜ਼', ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟਾਈਲਾਈਜ਼ਡ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਅਮੂਰਤਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਊਰੇਟਰ ਗੀਤਾ ਕਪੂਰ ਨੇ "ਪ੍ਰਗਟ ਮੋਟਿਫ" ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤਰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। 'ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਥਿਤੀਆਂ' ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਜਾਂ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

## ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ 
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ 45 ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 133 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਏ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਆਦਿ ਡੇਵਿਅਰਵਾਲਾ, ਅਕਬਰ ਪਦਮਸੀ, ਅਨੁਪਮ ਸੂਦ, ਅਰਪਿਤਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਲ ਛਾਬੜਾ, ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ, ਵਿਕਾਸ ਭੱਟਾਚਾਰਜੀ, ਬੀਰੇਨ ਡੇ, ਧਰੁਵ ਮਿਸਤਰੀ, ਫਰਾਂਸਿਸ ਨਿਊਟਨ ਸੂਜ਼ਾ, ਪੀ.ਆਰ.ਏ., ਗਣੇਸ਼ ਪਟੇਲ, ਪੀ.ਆਰ.ਏ., ਗਣੇਸ਼ ਗੁਨੇਮ, ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੇਖ, ਗਨੇਸ਼, ਗਨੇਸ਼, ਹਿੰਮਤ ਸ਼ੇਖ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ, ਜਗਦੀਸ਼ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ, ਜੇਰਮ ਪਟੇਲ, ਜੋਗੇਨ ਚੌਧਰੀ, ਕੇ. ਲਕਸ਼ਮਾ ਗੌਡ, ਕੇਸੀਐਸ ਪਾਨੀਕਰ, ਕੇਜੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ, ਕਨਈ ਕੁਨਹੀਰਾਮਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੰਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈੱਡੀ, ਲਤਿਕਾ ਕਾਟ, ਐਮਐਫ ਹੁਸੈਨ, ਮਨਜੀਤ ਬਾਵਾ, ਮਨੂ ਪਾਰੇਖ, ਮੀਰਾਏ ਮੁੰਝੇ, ਮੁੰਝੇ ਮੁੰਖਿਨ, ਮਨੂ ਪਾਰੇਖ।, ਨਾਗਜੀ ਪਟੇਲ, ਨਲਿਨੀ ਮਲਾਨੀ, ਨਸਰੀਨ ਮੁਹੰਮਦੀ, ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ, ਰਣਬੀਰ ਕਾਲੇਕਾ, ਐਸ ਐਚ ਰਜ਼ਾ, ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ, ਸੁਧੀਰ ਪਟਵਰਧਨ, ਤਾਇਬ ਮਹਿਤਾ, ਵੀ.ਐੱਸ. ਗਾਇਤੋਂਡੇ, ਵੇਦ ਨਾਇਰ, ਅਤੇ ਵਿਵਾਨ ਸੁੰਦਰਮ।

## ਹਵਾਲੇ
ਖੁੱਸਾ (ਜੁੱਤੀ)

right|thumb|200x200px| ਮੁਲਤਾਨੀ ਖੁੱਸਾ
**ਸਿੰਧੀ ਖੁੱਸੋ**, **ਮੁਲਤਾਨੀ ਖੁੱਸਾ** ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ **ਖੁੱਸਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Khussa** ਉਰਦੂ: کُھسّہ), ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਜੁੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁੱਸੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ-ਟੈਨ ਕੀਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਨਕਾਰੀ ਕਸਟਮਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗ 'ਤੇ ਖੁੱਸਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੇਂਟ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁੱਸਾ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਮੇਖਾਂ, ਕਾਉਰੀ ਸ਼ੈੱਲ, ਤੌਨਰਾ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰੇਮਿਕ ਮਣਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਲ ਤੱਕ ਦਾ ਬੰਧਨ ਵੀ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਬਲਕਿ ਚਮੜੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਤਪਾਦ ਰੇਂਜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
none|thumb| ਸਿੰਧੀ ਖੁੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਧੀ ਬੰਦਾਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜੱਟੀਆਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਜੇਉਤ-ਤੀ' ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ/ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ 'ਜੇਉ-ਟੀ') ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੱਟੀਆਂ ਵੀ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਜੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਜਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਨਾਮ ਖੁਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮੋਜਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਲੰਬੇ ਜੁੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸਲੀ ਭਾਰਤੀ ਜੁੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸੈਂਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਪੱਟੀ ਵਾਲੇ ਸੈਂਡਲ ਪਹਿਨਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਆਮ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸੈਂਡਲ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚਮੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮੜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਜੁਟੀ
* ਮੋਜਾਰੀ
* ਪਾਦੁਕਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗਲ ਕਲਾ
ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਆਲਾ

thumb|300x300px| ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਵਾਈਨ ਕੱਪ
**ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਵਾਈਨ ਕੱਪ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Wine cup of Shah Jahan**) ਚਿੱਟੇ ਨੈਫ੍ਰਾਈਟ ਜੇਡ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਕੱਪ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕੱਦੂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੈਸਲੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਂਡਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਭੇਡੂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਐਕੈਂਥਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੌਂਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਆਲੇ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, "ਸੰਯੋਜਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਭੂ" ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਉਪਾਧੀ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੈਮੂਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਆਏ ਸਨ। ਕੱਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਪਿਆਲੇ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ 1067 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਾਲ 31 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1657 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਭਾਰਤ ਸੀ। ਲੰਬਾਈ 18.7 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 14 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਲ ਚਾਰਲਸ ਸੇਟਨ ਗੁਥਰੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ RMW ਵਾਕਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ (12/7/1945, ਲਾਟ 146) ਦੁਆਰਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ, ਮੈਸਰਸ ਸਪਿੰਕ ਤੋਂ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮਾਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਪਿੰਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮਿਸਟਰ ਲਾਜ਼ਰਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਐਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* ਸਵੈਲੋ, ਡੇਬੋਰਾ ਅਤੇ ਜੌਨ ਗਾਈ ਐਡ. ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ: 1550-1900। ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਲ, ਜੌਨ ਗਾਈ, ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਮਰਫੀ, ਸੁਜ਼ਨ ਸਟ੍ਰੋਂਗ ਅਤੇ ਡੇਬੋਰਾਹ ਸਵੈਲੋ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤ। ਲੰਡਨ : ਵੀ ਐਂਡ ਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1990, ਪੰਨੇ 94-95, ਚਿੱਤਰ ਨੰ. 73।
* ਰੌਬਰਟ ਸਕੈਲਟਨ, ਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਕੱਪ, ਵੀ ਐਂਡ ਏ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਪਰਚਾ
* ਸੂਜ਼ਨ ਸਟ੍ਰੋਂਗ, 'ਕਰਨਲ ਗੁਥਰੀਜ਼ ਕਲੈਕਸ਼ਨ', ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ, ਭਾਗ। XXXIX, ਨੰ. 4, 1993-4, ਚਿੱਤਰ 1 ਪੰਨਾ 5।
* ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਲ, ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਵਿੱਚ। ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਅਦਾਲਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਲਾ, ਵੀ ਐਂਡ ਏ, 1982, ਬਿੱਲੀ। 318, ਪੰਨਾ 111, .

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਵਾਈਨ ਐਕਸੈਸਰੀ
* ਵਾਈਨ ਚੱਖਣਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗਲ ਕਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਮਨੀਪੁਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ

**ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Manipur State Museum**) ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਫਾਲ, ਮਨੀਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਾਤਮਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਨਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੀਪੁਰ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਘਰ। ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਮਨੀਪੁਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 23 ਸਤੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਪ-ਭਾਗ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ ਨਸਲੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੈਲਰੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜਪਾਲ ਵੇਦ ਮਾਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟੁਕੜਾ ਇੱਕ ਹਿਯਾਂਗ ਹੀਰੇਨ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਇਲਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 78 ਫੁੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੀਪੁਰ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਕੇ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਯੰਤਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਆਰਕਿਡ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 472 ਆਰਕਿਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਓਰਕਿਡ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼ਾਹੀ ਹਾਵਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰ ਮੇਡਿੰਗੰਗੂ ਚੁਰਾਚੰਦ ਸਿੰਘ ਕੇਸੀਐਸਆਈ (1891-1941 ਈ.), ਸੀਬੀਈ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥੀਮ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀ ਗਹਿਣੇ, ਮੀਤੇਈ ਗਹਿਣੇ, ਹੈੱਡਗੇਅਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦ, ਘਰੇਲੂ ਸੰਦ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਦ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਪਾਈਪ ਅਤੇ ਲਾਈਟਰ, ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਪੋਲੋ ਕਾਠੀ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਾਈਪ, ਮੀਤੇਈ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਮੀਤੇਈ ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਸਕ, ਤਾਬੂਤ, ਸਵਾਰ ਰਹਿਤ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਟੋਕਰੇ, ਕਬਾਇਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

"ਤਾਨਯੇਈ ਪੁੰਗ" ਅਤੇ "ਤਾਨਯੇਈ ਚੀ" ਵਰਗੇ ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੀਪੁਰ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੀਟੀਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਸ਼ਾਹੀ ਹਾਵੜਾ ਸਰ ਚੁਰਾਚੰਦ ਸਿੰਘ ਕੇਸੀਐਸਆਈ (1891-1941 ਈ.), ਸੀਬੀਈ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।

ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਨੀਪੁਰੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਇੰਫਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
* ਆਈਐਨਏ ਯੁੱਧ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
* ਕਾਕਚਿੰਗ ਗਾਰਡਨ
* ਕੀਬੁਲ ਲਮਜਾਓ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ - ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤੈਰਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ।
* ਖੋਂਗਮਪਤ ਆਰਕੀਡੇਰੀਅਮ
* ਲੋਕਤਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
* ਮਨੀਪੁਰ ਜ਼ੂਲੋਜੀਕਲ ਗਾਰਡਨ
* ਫੁਮਦੀ - ਮਨੀਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ
* ਸੇਕਟਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਜੀਵਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
* ਯਾਂਗੂਪੋਕਪੀ-ਲੋਕਚਾਓ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈੰਕਚੂਰੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਪਹਾੜਗੜ੍ਹ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਪਹਾੜਗੜ੍ਹ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Pahargarh caves**) ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਮੋਰੇਨਾ ਤੋਂ 58 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਗੜ੍ਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਲਿਖੀਛਜ** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ 1979 ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡੀਪੀਐਸ ਦਵਾਰਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਾੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦਵਾਰਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ, 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਗੇਰੂ -ਅਧਾਰਿਤ ਪੇਂਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਮੂਰਤ ਆਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਦਵਾਰਿਕੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ 25,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਲੋਹ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੀ ਲੱਭੀਆਂ। 1500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਖੁਦ 600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
* ਅਨੰਗਪੁਰ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਫਰੀਦਾਬਾਦ)
* ਭੀਮਬੇਟਕਾ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ (ਭੋਪਾਲ)
* ਮੰਗਰ ਬਾਣੀ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ)

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* ਦਵਾਰਿਕੇਸ਼, ਦਵਾਰਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਰਮਾ (1980)। ਪਹਾੜਗੜ੍ਹ ਗੁਫਾ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼: ਭਾਰਤੀ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ। ਪੱਛਮੀ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ.
* ਵਿਲਿਸ, ਮਾਈਕਲ ਡੀ.; ਮਾਰੂ, ਪੁਖਰਾਜ; ਮਿਸ਼ਰਾ, ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (2010)। ਚੰਬਲ ਘਾਟੀ: ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ। ਬੁੱਕਵੈੱਲ.
ਅਗਨੀਪਾਣੀ

**ਅਗਨੀਪਾਣੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Agnipani**) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੇਵ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਗਨੀ-ਧਾਰਕ", "ਅਗਨੀ" ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ "ਅਗਨੀਪਾਣੀ ਯਕਸ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੀਆ ਰਹੀ ਕੁਇੰਟਨੀਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਢਿੱਡਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੋ-ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਕਸ਼ ਮੁਦਗਰਪਾਣੀ ।

### ਅਗਨੀਪਾਨੀ ("ਫਾਇਰ-ਹੋਲਡਰ") ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ 
ਭਰਣਕਲਾਨ ਤੋਂ ਅਗਨੀਪਾਣੀ ("ਅੱਗ-ਧਾਰਕ") ਯਕਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਲਾਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ " ਔਰੀਓਲ " ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚੀਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੀਭਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੋਤਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ "ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ" ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਦਗਰਪਾਨੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ:

[thumb| ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ (ਸੱਜੇ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ [ਅਭਯਮੁਦ੍ਰਾ|ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ( ਕਾਰਤਿਕਯ ) ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।]]

## ਉਦਾਹਰਣਾਂ 

ਤਸਵੀਰ:Agnipani_aureole,_rear_view.jpg|alt=Aureole with tongues of flames (back view)| ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਔਰੀਓਲ (ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼)
ਤਸਵੀਰ:Agni_-_Kushan_Period_-_ACCN_40-2880_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-23_5714.JPG|alt=A Kushan Empire-era Agni statue| ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਮੂਰਤੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸਵਾਮੀ ਚਾਂਦੀ

[thumb| ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਜੱਗ, *ਰਿਪੋਸੇ* ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 1890, [ਚੇਨਈ]]
**ਸਵਾਮੀ ਚਾਂਦੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Swami silver**) ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਚੇਨਈ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਦਰਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਟ੍ਰੇ, ਚਾਹ ਦੇ ਸੈੱਟ, ਟੈਂਕਰਡ, ਜੱਗ, ਗੌਬਲੇਟ, ਈਅਰ, ਟਰਾਫੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡ ਕੇਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਤੋਂ।

ਸਵਾਮੀ ਸਿਲਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੰਪਨੀ, ਪੀ. ਓਰ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਰ ਭਰਾ, ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, 1843 ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੋਂ ਮਦਰਾਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੜੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਰਜ ਗੋਰਡਨ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਫ਼ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਸਮਤ ਬਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਗੋਰਡਨ 1849 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨੇ, ਹੀਰਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਂਦੀ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ 1944 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਘੜੀਆਂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।
thumb| ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੱਗ, ਹਿੰਦੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੀ. ਓਰ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼, ਚੇਨਈ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਲਗਭਗ 1890
1875 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ 1876 ਵਿੱਚ ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇੰਦੌਰ ਅਤੇ ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਚਾਹ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੋਚੀਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਮਿਠਾਈ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1876 ਵਿੱਚ, ਪੀ ਓਰ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਦੀ ਰਾਇਲ ਹਾਈਨੈਸ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੇਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਨ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਵਾਮੀ ਸਿਲਵਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵੱਲ ਅਸਾਧਾਰਨ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ *ਰਿਪੋਸੇ* ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਿਸਪ ਉੱਚ ਰਿਲੀਫ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਵ, ਗਣੇਸ਼, ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਤੇ "ORR & Sons, Madras.", "P. Orr & Sons of Madras," ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ "ORR" ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਪੀ ਓਰ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਉਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਅਤੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲਾ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਈਆ ਚੈਟੀ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਵਾਮੀ ਚਾਂਦੀ ਆਪਣੇ ਸਜਾਵਟੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਕੱਛ ਦੇ ਓਮਾਰਸੀ ਮਾਓਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਰਫੂਗਰ

**ਰਫ਼ੂਗਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Rafoogar;** ਰਫ਼ੂ ਗਾਰ, ਸੂਈ-ਕਾਰੀਗਰ, ਰਫ਼ੂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, رفو گر) ਇੱਕ ਕਢਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਜੋ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਹੈ, ਪਰ ਰਫ਼ੂਗਰ ਕੋਲ ਖਰਾਬ ਜਾਂ ਫਟੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਨਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਫੂਗਰ ਛੇਕਾਂ, ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਦਿੱਖ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਲ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ *ਸਦਾ-ਬਾਫ਼* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰ ਨੂੰ ਰਫੂਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਰਫੂਗਿਰੀ 
ਰਫੂਗਿਰੀ (ਡਾਰਨਿੰਗ) ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੂਈਆਂ ਅਤੇ ਧਾਗੇ (ਮੂਲ ਰੰਗਾਂ ਦੇ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿਲਾਈ, ਜੋੜ ਬਣਾਉਣਾ, ਲੂਪਿੰਗ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਜਾਂ ਘਿਸੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਰਫ਼ੂਗਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਫਟੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਣਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲੂਪ ਬਣਾ ਕੇ, ਟਾਂਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਬੁਣ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਰਫੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਫੂਗਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਲਾ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬਿਜਨੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਫ਼ੂਗਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

### ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਜਨ 
ਇੱਕ ਮਾਹਰ, ਰਫੂਗਰ, ਨੁਕਸਦਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਫ਼ੂਗਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਫ਼ੂਗਰ ਸਰਜਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਜਾਂ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ (ਮੁਰੰਮਤ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

### ਰਫੂਗਰ ਬੈਠਕ 
*ਰਫ਼ੂਗਰ ਬੈਥਕ* ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਾਫਟ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ
* ਡਾਰਨਿੰਗ
* ਸ਼ਾਲ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਢਾਈ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਮੋਹਰ

thumb|ਸ਼ਿਵ ਪਸ਼ੂਪਤੀ
**ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਮੋਹਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Pashupati seal;** **ਮਹਾਯੋਗੀ ਮੋਹਰ** ਵੀ, **ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸ਼ਿਵ ਮੋਹਰ** ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ "ਤਥਾਕਥਿਤ" ਕਈ ਵਾਰ" ਪਸ਼ੂਪਤੀ " ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਇੱਕ ਸਟੀਟਾਈਟ ਮੋਹਰ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹੇਨਜੋ-ਦਾਰੋ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ("IVC") ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, 1928 ਜਾਂ 1929 ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਖੁਦਾਈ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਮੋਹਰ ਇੱਕ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਟ੍ਰਾਈਸੇਫੈਲਿਕ (ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਇਥਾਈਫੈਲਿਕ (ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਲਿੰਗ ਹੋਣਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਿਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ IVC ਮਾਹਰ ਜੋਨਾਥਨ ਮਾਰਕ ਕੇਨੋਇਰ ਦੁਆਰਾ 2003 ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਆਦਮੀ ਨੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ - "ਪਸ਼ੂਪਤੀ" (ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਉਪਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ "ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸ਼ਿਵ" ਦੇਵਤਾ ਹੈ।]]
thumb| ਸਟੀਟਾਈਟ ਸੀਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
[thumb| [ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ|ਮਹਿਖਾਸੁਰ, ਮੱਝ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਿਰ, ਆਈਹੋਲ]]
alt=|thumb| ਅਗਨੀ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਗੁਡਾਹਾਂਡੀ

**ਗੁਡਾਹਾਂਡੀ** ਨੂੰ '**ਗੁਡਹਾਂਡੀ ਪਹਾੜੀਆਂ**' ਅਤੇ '**ਗੁਡਹਾਂਡੀ ਗੁਫਾਵਾਂ**' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਬਾਪਾਨੀ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਬਰੰਗਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਪਾਨੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਭਵਾਨੀਪਟਨਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ 88 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
*ਗੁਡਾਹਾਂਡੀ* ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਉੜੀਆ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, *ਗੁੜਾ* ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੱਚੀ ਖੰਡ ਅਤੇ *ਹਾਂਡੀ* ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਖੰਡ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਗੁਡਾਹਾਂਡੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰ, ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ 25,000 ਤੋਂ 20,000 ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ 
ਰੌਕ ਆਰਟ ਸ਼ੈਲਟਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਅਤੇ ਬਾਈ-ਕ੍ਰੋਮ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਚੱਟਾਨ ਕਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਰੌਕ ਆਰਟ ਪੈਨਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੈਟਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਾਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਿੱਡ ਪੈਟਰਨ, ਸਪੋਕ ਵਾਲੇ ਪਹੀਏ, ਅਪਸੀਡਲ ਪੈਟਰਨ, ਲਾਲ ਦੇ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਦੇ ਪੌਲੀਕ੍ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਿੰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਆਕਾਰ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Gudahandi_Rock_painting.jpg
ਤਸਵੀਰ:GudaHandi_Rock_Art.jpg

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ

**ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ** (**The Indian Society of Oriental Art**) ਇੱਕ ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1907 ਵਿੱਚ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਿਤ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।

## ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਾਰੇ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ 1920 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ:

"ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1907 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੂਰਬੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ; ਪੇਪਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ; ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ; ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਜਾਂ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ; ਇੱਕ ਜਰਨਲ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੱਗੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ, ਅਤੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਪੂਰਬੀ ਕਲਾ; ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਕਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ, ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਦਦ, ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੱਗੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।"

## ਸਥਾਪਨਾ 
ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1907 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਗਗਨੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ (ਈ.ਬੀ. ਹੈਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਨਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿਖੇ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1907 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲਾਰਡ ਕਿਚਨਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਨੌਰਮਨ ਬਲੌਂਟ ਅਤੇ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (ਸਕੱਤਰ) ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਕਿਚਨਰ, ਮਿਸਟਰ ਜਸਟਿਸ ਵੁੱਡਰੋਫ ( ਜੌਨ ਵੁੱਡਰੋਫ ), ਮਿਸਟਰ ਜਸਟਿਸ ਰੈਂਪਿਨੀ (ਰਾਬਰਟ ਫੁਲਟਨ ਫੁਲਟਨ), ਮਿਸਟਰ ਜਸਟਿਸ ਹੋਲਮਵੁੱਡ (ਹਰਬਰਟ ਹੋਲਮਵੁੱਡ), ਮਿਸਟਰ ਜਸਟਿਸ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਚੌਧਰੀ, ਮਿਸਟਰ ਰੂਬੋਸਨ (ਸਵੀਡਨ), ਮਿਸਟਰ ਮੂਲਰ (ਸਵੀਡਨ), ਨੌਰਮਨ ਬਲੌਂਟ (ਜੂਟ ਬ੍ਰੋਕਰ), ਨਾਟੋਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਦੀਂਦਰਨਾਥ ਰਾਏ, ਬਰਦਵਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾਧਿਰਾਜਾ ਵਿਜੈ ਚੰਦ ਮਹਿਤਾਬ, ਮਿਸਟਰ ਜੇ. ਚੌਧਰੀ, ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਕਸ਼ਤੀੰਦਰਨਾਥ ਮਜ਼ੂਮਦਾਰ, ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਗਿਰਧਾਰੀਲਾਲ (ਮੂਰਤੀ) ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਅਤੇ ਗਗਨੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਸ. ਵੈਂਕਟੱਪਾ, ਹਕੀਮ ਖਾਨ, ਸਾਮੀ-ਉਜ਼-ਜ਼ਾਮਾ, ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਮੋਦੇਕੁਮਾਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਦੇਵੀਪ੍ਰਸਾਦ ਰੇ ਚੌਧਰੀ, ਬੀਰੇਸ਼ਵਰ ਸੇਨ, ਸੈਲੇਂਦਰਨਾਥ ਦੇ, ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਕਾਰ, ਅਤੇ ਚੰਚਲਕੁਮਾਰ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 
ਸਮਾਵਾਇਆ ਮੈਂਸ਼ਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਹੌਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਵਰਲਡਕੈਟ 'ਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਸੂਰਤ ਜ਼ਰੀ ਕਰਾਫਟ

thumb|ਭਾਰਤ (ਸ਼ਾਇਦ ਬਨਾਰਸ) ਤੋਂ ਸਾੜੀ, 19ਵੀਂ - 20ਵੀਂ ਸਦੀ
**ਸੂਰਤ ਜ਼ਰੀ / ਜਰੀ ਕਰਾਫਟ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Surat Zari/Jari Craft**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੂਰਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੀ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣ ਕੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸੂਰਤ ਜ਼ਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੱਪੜੇ 'ਤੇ ਬੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਬਾਰਡਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਚੈਂਬਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ (FICCI) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, GI ਦਰਜਾ ਸੂਰਤ ਦੇ ਜ਼ਰੀ ਕਰਾਫਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 150,000 ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਗੁਣਵੱਤਾ ਕੰਟਰੋਲ 
ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਏਜੰਸੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ਹਸਤਕਾਰੀ) ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ

**ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Sant Kabir Award**) ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੱਪੜਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਹੁਨਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਰਾਹੀਂ ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਤ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਲਪ ਗੁਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1965 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਹਰ ਸਾਲ, ਜੇਤੂ ਐਂਟਰੀ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਚੋਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ੋਨਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੰਤਿਮ ਚੋਣ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ਹੱਥਖੱਡੀਆਂ) ਦੀ ਸਿਖਰ ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਉੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ 10 ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 6 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ 1990 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ "ਕਬੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  - "ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ"। ਹੈਂਡਲੂਮ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ।