ਮੋਹ

**ਮੋਹ**, **ਖਿੱਚ**, **ਸ਼ੁਦਾ**, **ਲਗਨਤਾ** ਜਾਂ **ਦੀਵਾਨਾਪਣ** ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਦਕਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਲਵਲੇ, ਰੋਗ, ਅਸਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। "ਮੋਹ" ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਦੋਸਤੀ ਜਾਂ ਸਾਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਵੇ।

## ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 
**ਮੋਹ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Moh**; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਮੁਹ) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਮੂਰਖ ਹੋਣਾ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣਾ, ਗਲਤੀ ਕਰਨਾ, ਗਲਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ"। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਹੋਣਾ, ਅਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਅਜਨਾਨ (ਅਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਭਰਮ)।

ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ "आसक्ति" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ राग द्वेश "ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ" ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ अज्ञान ਜੋ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਰਮ ਮਾਯਾ (ਮਾਇਆ) ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਰਮ, ਮੋਹ ਦਾ ਫੰਦਾ।" ਇਸਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਤੱਤ ਹਨ: ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਮਿਥਿਆ ਗਿਆਨ)। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਵਜੂਦ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਦੀ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਗਾਵ।

## ਵੇਰਵਾ 
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ *ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਨੂੰ* ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭਰਮਪੂਰਨ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਭਰਮ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, *ਮਾਇਆ* ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਕਲਾਸੀਕਲ, *ਅਦਵੈਤ* ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਦਭੁਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ *ਸਤਿਆ* ਜਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅੰਤਮ ਹਕੀਕਤ। *ਮਾਇਆ* ਇੱਕ ਮਿਰਾਜ, ਇੱਕ ਅਸਲ ਅਧੂਰੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਭਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਸਥਾਈ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਇਆ ਲਈ ਮੋਹ, ਭਾਵ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਾਰ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਟੀਚੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, *ਕਾਮ* (ਇੱਛਾ, ਪਿਆਰ) ਅਤੇ *ਲੋਭ* (ਅਧਿਕਾਰ, ਲੋਭ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, *ਅਹੰਕਾਰ* (ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ *ਮੋਹ ਨੂੰ* ਇੱਕ ਜਾਲ, *ਮਾਇਆਜਲ* ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ *ਮੋਹ* ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਮੋਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ *ਸਹਿਜ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### ਹੱਲ 
ਮੋਹ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਦਰ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ "ਨਦਰੀ ਕਰੇ ਤਾ ਏਹੁ ਮੋਹੁ ਜਾਇ - ਸਿਰਫ਼ (ਉਸਦੀ) ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮੋਹ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ"। ਸਹੀ ਉਪਾਅ ਇਹ ਸਮਝਣਾ (ਗਿਆਨ) ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਸਾਰ, ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਮਾਮਲੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਸਥਾਈ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਾਜੀਗਰ, ਇੱਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਰਵੱਈਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਾਰੂ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ, "ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਚਰਾਗਾਹ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। . . ਬਾਜੀਗਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਕ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿਆਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ