ਹਰਿਦਾਸ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ

ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਤਾਂ, ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਨੂੰ *ਵਿਆਸਕੁਟ* ਅਤੇ ਦਾਸਕੁਟ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਸਕੁਟ ਪੁਜਾਰੀ ਸੰਤ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਮਾਮਾਧਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। *ਦਾਸਕੂਟ* ਵਿਆਸਕੁਟ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਯਾਯਾਵਰ ਜਾਂ ਘੁੱਮਕੜ ਫ਼ਕੀਰ/ਸੰਤ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕੰਨਡ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਇਆ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਸੰਗੀਤਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਵਿਆਸਸਰਾਏ ਦਾ ਇੱਕ ਚੇਲਾ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾਹਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਵਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਢਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪਾਂਡੁਰੰਗਾ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਨਡ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਤ 'ਤ੍ਰਿਏਕ' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਰਨਾਟਕ ਜਾਂ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਥਿਊਰੀ 
15ਵੀਂ ਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀਪਦਰਯਾਰੂ, ਕਾਲੀਨਾਥ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ (ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੇ *ਸੰਗੀਤਰਤਨਾਕਰ* 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ) ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਦਾਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਆਸਰਾਜਾਰੂ, ਵਾਦਿਰਾਜਾਰੂ, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸਾਰੂ ਅਤੇ ਕਨਕ ਦਾਸਾਰੂ (15ਵੀਂ-16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਜੋ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਮਾਤੀਆ (ਸਵਰਮੇਲਕਲਾਨਿਧੀ ਪੋਲੂਰੀ ਗੋਵਿੰਦਕਾਵੀ (ਰਾਗਤਾਲਚਿੰਤਾਮਣੀ) ਅਤੇ ਪੁੰਡਾਰਿਕਾ ਵਿੱਠਲ (ਸਦ੍ਰਗਚੰਦਰੋਦਿਆ, *ਰਾਗਮਾਲਾ*, *ਰਾਗਮੰਜਰੀ* ਅਤੇ *ਨਰਤਾਨਨਿਰਨਾਇਆ*)। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਦਰਾਚਲ ਰਾਮਦਾਸ, ਵੀਰਸ਼ੈਵ ਸੰਤ ਨਿਜਾਗੁਨਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਜੈਨ ਸੰਤ ਰਤਨਾਕਰਵਰਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।

ਇਸ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਿਆ। ਪੈਰਾਡਾਈਮੈਟਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਮੱਧਮਾ ਗ੍ਰਾਮ* ਦਾ *ਸਡਜਗ੍ਰਾਮ* ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ,*ਸਡਜਗ੍ਰਾਮ* ਦੇ ਫਰੇਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ, ਇੰਟਰਵੈਲਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਕੇਲਰ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ, ਕੀਬੋਰਡ ਕੋਰਡੋਫੋਨ ਦੀ ਟਿਊਨਿੰਗ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਰੀਲੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਮਾਡਲ ਹਰੀਦਾਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

*ਤੰਬੂਰੀ* (ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਡਰੋਨ ਯੰਤਰ) ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸਰਾਏਰੂ ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸਾਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੀਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਲਕੁਰਿਕੀ ਸੋਮਨਾਥ (14ਵੀਂ ਸਦੀ) ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਅਤੇ ਨਿਜਾਗੁਨਾ ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ 
ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਢਲੇ ਸੋਲਫੈਜੀਓ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਾਲੇ (ਸਵਰਾਲੀ) ਜੰਤੀ (ਵਰਸੇ) ਤਾਲ-ਅਲੰਕਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ *ਪਿਲਾਰੀ ਗੀਤ* ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਬਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਵੈਂਕਟਦਾਸ (17ਵੀਂ ਸਦੀ) ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਨੇ ਗੀਤਾ, ਥਾਏ, ਸੁਲਦੀ, ਉਗਭੋਗ, ਪਦ, ਪਦਯ-ਵਰਤ (ਵ੍ਰਿਤਨਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਥਾਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁਣ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਗੀਤ ਜਾਂ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ (ਕੇਰੇਯਾ ਨਿਰਨੂੰ ਕੇਰੇਗੇ ਚੇਲਲੀ) ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਲਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਤੇ ਹੋਰ, *ਅਨਾਲੇਖਾਰਾ* ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰੀ ਗੀਤਾ ਸੀ। *ਸਵਰਾਜਤੀ*, *ਵਰਨਾ*, *ਕ੍ਰਿਤੀ* ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਯਾਮਾਲਵਗੌਲਾ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਲਵਗੌਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ(ਔਡਵ,ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੈਪਟੈਟੋਨਿਕ(ਸ਼ਾਡਵ,ਛੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਲਵਗੌਲਾ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਗ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਗ ਮਲਹਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੂਹਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਗੌਲਾ, ਮਲਹਾਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਤੀਸਾ (32 ਰਾਗ) ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਾਡਲ ਸ਼ੁੱਧ-ਸਵਰ-ਸਪਤਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ *ਕਨਕੰਗੀ* ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਲਾਦੀ ਤਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

## ਸੰਗੀਤ ਸਮੱਗਰੀ   
### ਰਾਗ 
ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀਸਾ ਰਾਗ ਨਾਮਕ ਬੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਕੰਨਡ਼ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਨੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਵੈਲਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਿੰਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੰਜ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤਾਂ-*ਪ੍ਰਿਥਵੀ*, *ਉੱਪ*, ਤੇਜ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ, ਇਹ ਰਾਗ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਚਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

### ਤਾਲ 
ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਯੋਗਦਾਨ ਤਾਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਲ, ਵਿਆਪਕ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਸੰਕਲਪੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸੀ ਤਾਲਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੁਲਾਦੀ ਤਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ਿਆਦੀ ਅਤੇ ਮੱਧਿਆਦੀ ਤਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਦੇ ਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ,ਤਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ *ਸਲਾਗਾਸੁਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਥਾਨਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਾਦੀ ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰੁਵ, ਮੱਠ, ਰੂਪਕ, ਝੰਪਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਤ, ਆਟਾ ਅਤੇ ਏਕ ਤਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਤਾਲਾਂ ਹੁਣ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

### ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ 
14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਨਰਹਰੀ ਤੀਰਥ ਨੇ ਪਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਰਿਦਾਸ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪ, *ਕ੍ਰਿਤੀ* ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨੂੰ *ਦੇਵਰਨਾਮਾ* ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਲਾਗਾਸੁਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਾਦੀ ਅਤੇ ਉਗਭੋਗ, ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਕੰਨਡ਼ ਲੋਕ ਸਰੋਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਰੀ, *ਕੋਲੁਹਾਡੂ*, *ਉਦਯਾਰਗਾ*, ਸੁਵੱਕੇ, *ਸੋਬੇਨ*, *ਗੁੰਡਕਰੀਆ* ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਦਿਆ, ਚੰਦਰਨਿਕਾ, ਡੰਡਕ, ਸ਼ੁਕਾਸਰੀਤ, ਉਮਾਤਿਲਕ ਅਤੇ *ਸੁਦਰਸ਼ਣ* ਨੂੰ ਮੁਡ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤਨਾਮ ਨਾਲ ਨਵੀਨਤਾ ਕੀਤੀ। ਵਾਦਿਰਾਜਾ ਨੇ *ਭਰਮਰਾਗੀਤਾ* ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕੋਰਵਨਜੀ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਸੀ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਉਲਝਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਨੇ ਭੰਡਿਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਦਿਰਾਜਾ ਨੇ ਤੁਲੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂਰੀ , ਵੀਨਾ, ਡੰਡਿਕਾ, ਕੋੰਬੂ, ਬੰਸਰੀ, ਗਿੱਟੇ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਭ੍ਰਿੰਗੀਮੇਲਾ, ਪੰਚਵਾਦਿਆ ਮੱਡਲਾ, ਫੇਰੀ, ਰੁਦਰਵੀਨਾ, ਟਿੱਟੀ, ਨਾਗਾਸਵਰ, ਸ਼ੰਕ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਾ, ਝਾਂਝ, ਡੁੰਡੂਭੀ, ਦਮਾਰੂ, ਤੰਬਾਟਾ, ਮੌਰੀ, ਤੁੱਤੂਤੀ, ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾ ਮਹਾ ਸ਼ਬਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਹਰੀਦਾਸਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਤੁਲਜਾ, ਤੰਜੋਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ (AD) ਨੇ ਆਪਣੇ *ਸੰਗੀਤਸਾਰਾਮ੍ਰਿਤ* ਵਿੱਚ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਸਰਾਏ ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ' ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਉੱਘੀਆਂ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

## ਨੋਟਸ