ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ

**ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ** ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਲਾਅ) ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਾਵਸ (ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਚੰਦ ਵਾਲੀ ਰਾਤ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਮਾਸਿਕ ਇਕੱਠ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।

## ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ (1469–1708) 
ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਮੀਨ 157,000 ਮੋਹਰ ਲਈ ਖਰੀਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ ਦੇ ਜੱਟ ਚੌਧਰੀ (ਮੁਖੀ) ਅਮਰੀਕ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਘਰ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬਤ 1647 (1590) ਨੂੰ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਝੀਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਸੰਤ (1506–1631) ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਖੀ ਸਰਵਰ (ਸੁਲਤਾਨੀਆਂ) ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੱਟ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਢਿੱਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰੀੀਅਤ ਰੱਖੀ। ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਸਠਿਆਲਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਭੁੱਲਰ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਰਾਹੀਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

## 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ (1748–1801) 
ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਪਢਾਣਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਦੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਯੋਧੇ 1739 ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਾਏ ਨੂਰਦੀਨ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜੀ ਗਈ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ (1682–1757) ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ 1757 ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ?

ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1750 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1760 ਤੋਂ 1802 ਤੱਕ ਅਸਲ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

1768 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਜੱਟ ਚੌਧਰੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ (1697-1753) ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (1723-1803) ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ।

## ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (1799–1849) 
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ (1799-1839), ਜੋ 1802 ਤੋਂ 1837 ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਗਏ ਸਨ, ਨੇ 1836-1837 ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦੋ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੁਆਰਾ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਝਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਗੇਟ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਥੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੋਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ (1821-1840) ਤਰਨਤਾਰਨ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ (ਝੀਲ ਜਾਂ ਤਲਾਅ) ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੀ (1845-1846) ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1848-1849) ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।

## ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ (1849–1947) 
1877 ਵਿੱਚ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਜੋ 1873 ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਕੁਝ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬੇਦੀਆਂ ਦੇ ਫੇਰੇ (ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮੀ ਵਿਆਹ)। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ।

1883 ਵਿੱਚ, ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ (1832–1887) ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1927 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਤ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (1849-1947) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1923-28 ਦੌਰਾਨ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਲਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ (1865–1926), ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਸਰਵਣੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1600 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰੀਤ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਸ਼ੇਰਾ ਨੰਗਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਜੋ 1752 ਵਿੱਚ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਸਿੱਖ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1907 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

1905 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਚਾਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਕਮਲ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। 1921 ਵਿੱਚ ਲਾਲਚੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਈ। 1921 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ - ਪਿੰਡ ਅਲਾਦੀਨਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੂ ਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ। 26 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਸਤੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ (1947–ਵਰਤਮਾਨ) 
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ (ਕਾਰ ਸੇਵਾ) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ 1970 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੁੰਗੇ ਟਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ (ਸਰੋਵਰ) ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2005 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਜੜਿਆ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।

### ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ ਗੇਟਵੇ ਦਾ ਅੰਸ਼ਕ ਵਿਨਾਸ਼ 
ਮਾਰਚ 2019 ਵਿੱਚ *"*ਕਾਰ ਸੇਵਾ" ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ *ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉੜੀ* (ਗੇਟਵੇ) ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਆਗੂ, ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ 'ਤੇ ਹੋਏ ਰੋਹ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Photograph_of_Gurdwara_Sri_Tarn_Taran_Sahib,_circa_1890.jpg|alt=Photograph of Gurdwara Sri Tarn Taran Sahib, circa 1890| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਲਗਭਗ 1890
ਤਸਵੀਰ:Photograph_of_Gurdwara_Sri_Tarn_Tarn_Sahib,_circa_1940's.jpg|alt=Photograph of Gurdwara Sri Tarn Tarn Sahib, circa 1940's| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਲਗਭਗ 1940 ਦਾ ਦਹਾਕਾ
ਤਸਵੀਰ:Details_of_an_entrance_at_Gurudwara_Tarn_Taran_Sahib,_Amritsar.jpg|alt=Details of an entrance at Gurudwara Tarn Taran Sahib| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
ਤਸਵੀਰ:GurudwaraTarn_Taran_Sahib,_Punjab,_India.jpg|alt=Gurudwara Sri Tarn Taran Sahib, Punjab, India.| ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ।
ਤਸਵੀਰ:A_Sikh_devotee_by_the_Sarovar_at_GurudwaraTarn_Taran_Sahib,_Punjab,_India.jpg|alt=A Sikh devotee by the sarovar at Gurdwara Tarn Taran Sahib.| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ।
ਤਸਵੀਰ:Sarovar_at_GurudwaraTarn_Taran_Sahib,_Punjab,_India.jpg|alt=Sarovar at Gurudwara Tarn Taran Sahib| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰੋਵਰ
ਤਸਵੀਰ:Tarn_Taran_1.jpg|alt=Tarn Taran Sahib at night: one of the largest sarovar (sacred pool)| ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ)

## ਹਵਾਲੇ 
* ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ   'ਤੇ  ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ