ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ

**ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ**, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਖਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇਰਾਨੀ 31 ਮਈ 2019 ਤੋਂ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਲ 1985 ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। 30 ਜਨਵਰੀ 2006 ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਆਦੇਸ਼ 
ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਆਦੇਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨੋਡਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ/ਸੋਧਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਣੀ ਨੋਡਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੰਤਰਾਲਾ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਆਮ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸ਼ਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀਆਂ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਸਕਣ।

## ਸੰਗਠਨ 
ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ. ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇਰਾਨੀ, ਮੰਤਰੀ; ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਵਰ ਪਾਂਡੇ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸੱਤ ਬਿਊਰੋਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਕੋਲ 6 ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

* ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਕੋਆਪਰੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਚਾਈਲਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (ਐਨ.ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ.ਡੀ.)
* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (NCW)
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਆਫ ਚਾਈਲਡ ਰਾਈਟਸ (NCPCR)
* ਕੇਂਦਰੀ ਗੋਦ ਲੈਣ ਸੰਸਾਧਨ ਅਥਾਰਟੀ (CARA)
* ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ (CSWB)
* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਸ਼ (RMK)

NIPCCD ਅਤੇ RMK ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1860 ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਹਨ। CSWB ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਐਕਟ, 1956 ਦੀ ਧਾਰਾ 25 ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ/ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ 1992 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਖਰ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਆਫ ਚਾਈਲਡ ਰਾਈਟਸ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ 2007 ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਠਿਤ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਗੋਦ ਲੈਣ ਸਰੋਤ ਅਥਾਰਟੀ ਅੰਤਰ-ਦੇਸ਼ ਗੋਦ ਲੈਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। CARA ਜੁਵੇਨਾਈਲ ਜਸਟਿਸ (ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ, 2015 ਦੇ ਉਪਬੰਧਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

## ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇ 
* ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ
* ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ
* ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਨੀਤੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ।
* ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਐਂਡੋਮੈਂਟਸ
* ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵੈਇੱਛਤ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
* ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ -
** ਅਨੈਤਿਕ ਟਰੈਫਿਕ ਇਨ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਗਰਲ ਐਕਟ 1956 (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1986 ਤੱਕ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ)।
** ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ (ਰੋਕਥਾਮ) ਐਕਟ, 1986 (1986 ਦਾ 60)।
** ਦਾਜ ਮਨਾਹੀ ਐਕਟ। 1961 (1961 ਦਾ 28)
** ਸਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਰੋਕਥਾਮ) ਐਕਟ, 1987 (1988 ਦਾ 3), ਇਹਨਾਂ ਐਕਟਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
* ਇਨਫੈਂਟ ਮਿਲਕ ਸਬਸਟੀਟਿਊਟ, ਫੀਡਿੰਗ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਇਨਫੈਂਟ ਫੂਡ (ਉਤਪਾਦਨ, ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਯਮ) ਐਕਟ, 1992 (1992 ਦਾ 41) ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ।
* ਹਰ ਥਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਲਈ ਸਹਿਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ (CARE)
* ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਖੋਜ, ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਫਾਰਮੂਲੇਸ਼ਨ, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਡੇਟਾ ਬੇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਮੇਤ।
* ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਲ ਫੰਡ (ਯੂਨੀਸੇਫ)
* ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ (CSWB)
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਕੋਆਪਰੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਚਾਈਲਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (ਐਨ.ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ.ਡੀ.)
* ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਬੋਰਡ
* ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਬੋਰਡ (FNB)
** ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਕਰਨ।
** ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ.
* ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ।
** ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ
** ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਸ਼ (RMK)
** ਬਾਲ ਨਿਆਂ (ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ, 2015।
** ਨਾਬਾਲਗ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ।
** ਗੋਦ ਲੈਣ, ਕੇਂਦਰੀ ਗੋਦ ਲੈਣ ਸਰੋਤ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਚਾਈਲਡ ਹੈਲਪ ਲਾਈਨ (ਚਾਈਲਡਲਾਈਨ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦੇ।
** ਚਿਲਡਰਨ ਐਕਟ, 1960 (1960 ਦਾ 60)।
** ਬਾਲ ਵਿਆਹ - ਰੋਕ ਐਕਟ, 1929 (1929 ਦਾ 19)।

## ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
## ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ
* ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਬਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੋਸਾਇਟੀ
* ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਮਾਤ੍ਰਿਤਵ ਸਹਿਯੋਗ ਯੋਜਨਾ (IGMSY)

## ਹਵਾਲੇ 

*
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ