ਨੌਬਤ ਖਾਨ

**ਨੌਬਤ ਖਾਨ** (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਕਰੋਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਾਦਕ ਵਾਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਮਨਸਬਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ *ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ* ਜਾਂ ਬੀਨ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਸਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਮਹਾਨ ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਸੀ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕਡੜ 
ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਕਿਸ਼ਨਗਡ਼੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਮੋਖਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਮੋਖਾਨ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੀਨਾ ਵਾਦਕ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਂਈਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਮੋਖਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਮਿਸਰੀ ਸਿੰਘ (ਨੌਬਤ ਖਾਨ) ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਿਸਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਅਲੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਲੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ *ਕਰੋਰੀ* ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਭਾਵ ਮਾਲੀਆ ਕੁਲੈਕਟਰ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨੱਕਰ ਖਾਨਾ ਦੇ ਦਰੋਗ਼ਾ ਦਾ ਵੱਕਾਰੀ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਲੀ ਖਾਨ ਕਰੋਰੀ ਨੂੰ *ਨੌਬਤ ਖਾਨ* ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 9 ਜੁਲਾਈ 1607 ਨੂੰ 500 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 200 ਘੋਡ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਕਿਸ਼ਨਗਡ਼੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਮੋਕਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਮੋਖਾਨ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੀਨਾ ਵਾਦਕ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ , ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਮੋਖਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਮਿਸਰੀ ਸਿੰਘ (*ਨੌਬਤ ਖਾਨ*) ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਿਸਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਅਲੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਲੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ *ਕਰੋਰੀ* ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਭਾਵ ਮਾਲੀਆ ਕੁਲੈਕਟਰ, ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨੱਕਰ ਖਾਨਾ ਦੇ ਦਰੋਗ਼ਾ ਦਾ ਵੱਕਾਰੀ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਲੀ ਖਾਨ ਕਰੋਰੀ ਨੂੰ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 9 ਜੁਲਾਈ 1607 ਨੂੰ 500 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 200 ਘੋਡ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
## ਵਿਆਹ 
ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਧੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਸੈਨੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਲਾਲ ਖਾਨ ਸੀ। ਲਾਲ ਖਾਨ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਲਾਸ ਖਾਨ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ। ਲਾਲ ਖਾਨ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਿਆ।   [ਤਸਦੀਕ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ] ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੰਸਾਮੁੰਦਰਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।

## ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 
ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਇਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਬਤ ਖਾਨ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ-ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ-ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਐਟਲੀਅਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਾਨਸੇਨ ਅਤੇ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੰਗੀਨ ਡਰਾਇੰਗ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਐਡਵਿਨ ਬਿੰਨੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਰਲ ਅਤੇ ਮੇਹਰਬਾਈ ਖੰਡਾਲਾਵਾਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਚੌਥੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ (ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼) ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਧਾਰੀਦਾਰ ਪਜਾਮਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਮਲਮਲ ਜਾਮਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੌਬਤ ਖਾਨ, ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜਵਾਈ (ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ) ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵਾਸਤੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਮੁਰੱਕਾ ਫੋਲਿਓ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ, ਜਾਂ ਬੀਨ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਸੰਤਰੀ ਲੌਕੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਅਕਬਰ ਕਾਲ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਮਲਮਲ ਚੱਕਰ (ਚਾਰ ਨੁਕੀਲਾ ਜਾਮਾ) ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਚਿੱਟਾ ਕੁਲਹਾਦਰ (ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਕਬਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੱਗ) ਹੈ। ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ *ਨਾਸਤਾਲਿਕ* ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਹੈ (ਸ਼ਾਇਦ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਪਡ਼੍ਹਨ ਦੀਃ 
 "ਚੰਦ ਗੁਈ ਜ਼ੇ ਕੋਜਾਈ ਓ ਕੋਜਾ ਅਜ਼ ਨਾਹਨ-ਖਾਨੇਹ-ਯੇ ਤਾਜਰਿਦਮ ਓ ਅਜ਼ਦ ਦੇਅਰ ਫ਼ਨਾ ਤੋ ਜਦਲ ਮੀ-ਕੋਨੀ ਅੰਮਾ ਚੇ-ਕੋਨੀ ਚੁਨ ਨਾ-ਕੋਨੀ ਗੋਫਟ ਹੱਕ ਦਾਰ ਹੱਕ-ਏ ਤੋ ਅਖ਼ਤਰ-ਏ-ਸ਼ੇ 'ਜਾਦਾਲਾ।
ਅਨੁਵਾਦ
 "ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਪੁੱਛੋਗੇਃ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ? ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦੇ ਕੰਧ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾਃ" ਸੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੋਗੇ। "

ਤਸਵੀਰ:Akbar_empfängt_Husayn_Quli_Khan_mit_Gefangenen_aus_Gujarat.jpg|ਹੁਸੈਨ ਕੁਲੀ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੀਨਾ ਵਾਦਕ ਨੌਬਤ ਖਾਨ (ਚਿੱਟੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ) ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ।[1] 1590 ਦੇ  ਅਕਬਰ-ਨਾਮਾ, ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਯੂ.ਕੇ.
ਤਸਵੀਰ:Naubat_Khan_Kalawant_inscribed.Museum_of_Fine_Arts_Boston.jpg|Iਭਾਰਤ, ਮੁਗਲ ਕਾਲ। ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਵੀਨਾ ਪਲੇਅਰ, ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਬੋਸਟਨ।[1]
ਤਸਵੀਰ:Naubat_Khan.jpg|18th century C.E. portrait of Naubat Khan Kalawant, San Diego Museum of Art, Edwin Binney 3rd Collection.
* ਓਮਰਾਓ ਖਾਨ ਬੀਨਕਰ 
* ਆਮਿਰ ਖਾਨ
* ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ, ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ) 
* ਦਬੀਰ ਖਾਨ

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
* ਸਦਰਾਂਗ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ