open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ

**ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ** ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਖੱਜਲਖੁਆਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। *ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ* ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਵਲ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਇਸ ਅਧੀਨ ਆਉਣਗੀਆਂ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੱਜਲਖੁਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਹੋ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 18 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਇਹ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੂਜਾ ਜਿਸ ਨੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਵਲ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ 47 ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ 20 ਸੇਵਾਵਾਂ ਇਸ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ, ਲਾਈਸੈਂਸ, ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ, ਬਿਜਲੀ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਫਰਦ ਤੇ ਅਸਲਾ ਲਾਈਸੈਂਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਫਰਦ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀਆ ਜਰੂਰੀ ਸਨ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਦ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧੀਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ 207 ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ (31 ਮਾਰਚ 2016) ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 351 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਤੋਰ 'ਤੇ ਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਖਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲੈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ
ਲੋਕਪਾਲ

**ਲੋਕਪਾਲ** ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਪਾਰੀ, ਸਨਅਤਕਾਰ, ਨੋਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਪੰਚ, ਸਰਪੰਚ, ਮੰਤਰੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੋਰਸਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਪਾਲ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਭਵਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਣ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕਪਾਲ ਬਿੱਲ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕਪਾਲ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

## ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ
ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਨਿਰਪੱਖ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਗਵਰਨਰ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਪ-ਰਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ।

## ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ
ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉੱਪਰੋਕਤ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਕ ਲੋਕਪਾਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ।

## ਸ਼ਕਤੀਆਂ
*ਲੋਕਪਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।
*ਲੋਕਪਾਲ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨ ਏਜੰਸੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।
*ਮੁਲਕ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ, ਲੋਕਪਾਲ ਕੋਲ ਜਾਂਚ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਪੀਲ ਝੂਠੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵੇ।

## ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤਕ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਲੋਕਪਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਲਈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ ਕੇਸ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਦਾਲਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕਰੇ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਅਪੀਲ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕਰੇ। ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ ’ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਧਨ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ।

## ਲੋਕਪਾਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 
ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਾਈ ਗਈ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਆਯੁਕਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ (2013) ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਭਾਜਪਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 2014 ਵਿਚ ਭਾਜਪਾ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਈ ਪਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਕੋਈ ਲੋਕਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਮਾਰਚ ੨੦੧੯ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਜਸਟਿਸ ਪਿਨਾਕੀ ਚੰਦਰ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਦਾਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਗ੍ਰਾਹਮ ਗ੍ਰੀਨ

**ਹੈਨਰੀ ਗ੍ਰਾਹਮ ਗਰੀਨ **, ਓ ਐਮ, ਸੀ ਐਚ, (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Henry Graham Greene;** 2 ਅਕਤੂਬਰ 1904 – 3 ਅਪਰੈਲ 1991) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਗ੍ਰਾਹਮ ਗਰੀਨ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1904 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਰਲਸ ਹੈਨਰੀ ਗਰੀਨ ਬਰਖਾਮਸਟੈਡ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀਅਨ ਗਰੀਨ (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਰੇਮੰਡ) ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਸੀ।
### ਨਾਵਲ
*ਮੈਨ ਵਿਦਇਨ (1929)
*ਦ ਨੇਮ ਆਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ (1930)
*ਰਿਊਮਰ ਐਟ ਨਾਈਟ ਫਾਲ (1931)
*ਸਟੈਮਬੂਲ ਟਰੇਨ (1932)
*ਇਟ ਇਜ ਏ ਬੈਟਲਫੀਲਡ (1934)
*ਇੰਗਲੈਂਡ ਮੇਡ ਮੀ (1935)
*ਏ ਗੰਨ ਫਾਰ ਸੇਲ (1936)
*ਬਰਾਇਟਨ ਰਾਕ (1938)
*ਦ ਕਾਨਫੀਡੈਂਸ਼ਲ ਏਜੰਟ (1939)
*ਦ ਪਾਵਰ ਐਂਡ ਦ ਗਲੋਰੀ (1940)
*ਮਨਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਫੀਅਰ (1943)
*ਦ ਹਾਰਟ ਆਫ਼ ਦ ਮੈਟਰ (1948)
*ਦ ਥਰਡ ਮੈਨ (1950)
*ਦ ਫਾਲਨ ਆਈਡਲ (1950)
*ਦ ਏੱਨਡ ਆਫ਼ ਦ ਅਫੈਅਰ (1951)
*ਲੂਜ਼ਰ ਟੇਕਸ ਆਲ (1955)
*ਦ ਕੁਆਇਟ ਐਮਰੀਕਨ (1956)
*ਅਵਰ ਮੈਨ ਇਨ ਹਵਾਨਾ (1958)
*ਏ ਬਰਨਟਾ ਆਉਟ ਕੇਸ (1961)
*ਦ ਕੋਮੈਡੀਅਨਜ਼ (1966)
*ਟਰੈਵਲਜ਼ ਵਿਦ ਮਾਈ ਆਂਟ (1969)
*ਦ ਆਨਰੇਰੀ ਕਾਊਂਸਲ (1973)
*ਕੈਪਟਨ ਐਂਡ ਦ ਐਨੀਮੀ (1988)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ
ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਮਿਸਾਇਲ)

**ਪ੍ਰਿਥਵੀ** ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਇਲ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਲਿਸਟਿਕ ਮਿਸਾਇਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
***ਪ੍ਰਿਥਵੀ-1** ਥਲ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਿਸਾਇਲ ਹੈ ਜੋ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਰੇਜ਼ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 1,000 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
***ਪ੍ਰਿਥਵੀ-2** ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇਸ ਮਿਸਾਈਲ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀਪੁਰ ਦੀ ਇੰਟੈਗਰੇਟਿਡ ਟੈਸਟ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਦਾਗਿਆ ਕੇ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਮਿਸਾਈਲ 250 ਤੋਂ 350 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੂਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੀ 500-1000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
***ਪ੍ਰਿਥਵੀ-3** ਜਲ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਿਸਾਇਲ ਹੈ ਜੋ 350 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੂਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 1000 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਡੀ.ਐਚ. ਲਾਰੰਸ

**ਡੇਵਿਡ ਹਰਬਰਟ ਲਾਰੰਸ** (11 ਸਤੰਬਰ 1885 – 2 ਮਾਰਚ 1930) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

### ਨਾਵਲ 
* The White Peacock - ਚਿੱਟਾ ਮੋਰ (1911)
* The Trespasser - ਅਹਿਦ ਸ਼ਿਕਨ 1912)
* Sons and Lovers - ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ  (1913)
* The Rainbow -  ਸਤਰੰਗੀ (1915)
* Women in Love - ਪ੍ਰੇਮ ਲੀਨ ਔਰਤਾਂ (1920)
* The Lost Girl -  ਗੁਮਸ਼ੁਦਾ ਲੜਕੀ (1920)
* Aaron's Rod - ਰਾਦ ਦੀ ਹਾਰੂਨ (1922)
* Kangaroo - ਕੰਗਾਰੂ (1923)
* The Boy in the Bush - ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ (1924)
* The Plumed Serpent - ਕਲਗੀ ਵਾਲਾ ਸੱਪ (1926)
* Lady Chatterley's Lover - ਲੇਡੀ ਚੈਟਰਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ (1928)
* The Escaped Cock - ਬਚ ਗਿਆ ਕੁੱਕੜ (1929)
* The Virgin and the Gypsy - * ਕੁਆਰੀ ਅਤੇ ਜਿਪਸੀ (1930)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1885
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1930
ਪਾਰਸਾ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)

**ਪਾਰਸਾ** ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਡਰਾਮਾ ਹੈ ਜੋ ਬੁਸ਼ਰਾ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਪਾਰਸਾ (ਨਾਵਲ) ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ| ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਪਾਰਸਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਡੇਵਿਡ ਨਾਂ ਦੇ ਈਸਾਈ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ|

## ਕਥਾਨਕ
ਪਾਰਸਾ (ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ) ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਨੇ ਇਸਾਈ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜਤਾ ਹੈ| ਪਾਰਸਾ ਉਹਨਾ ਦੇ ਈ ਮੁੰਡੇ ਡੇਵਿਡ(ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ) ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ| ਪਾਰਸਾ ਦੇ ਘਰਦੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਲਮਾਨ(ਅਦਨਾਨ ਸਿੱਦਕ਼ੀ) ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ| ਸਲਮਾਨ ਪਾਰਸਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਰਸਾ ਨੂੰ ਸਲਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ| ਡੇਵਿਡ ਤੇ ਪਾਰਸਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਉਹਨਾ ਦਾ ਧਰਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ| ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੇਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਇਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਪਾਰਸਾ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|

## ਕਾਸਟ
* ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ as ਪਾਰਸਾ
* ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ as ਡੇਵਿਡ
* ਅਦਨਾਨ ਸਿੱਦਕੀ as ਸਲਮਾਨ
* ਨਿਦਾ ਖਾਨ as ਮਰੀਅਮ
* ਸ਼ੇਹਰੋਜ਼ ਸਬਜਵਾਰੀ as ਸ਼ਾਹਰੁਖ
* ਸਨਾ ਅਸਕਰੀ as ਸੋਨੂੰ
* ਫਰਾਹ ਸ਼ਾਹ as ਸਦਫ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2010 ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ ਦੇ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ ਦੇ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਡਰਾਮੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਡਰਾਮੇ
ਅਣਖ ਹੱਤਿਆ

**ਅਣਖ ਖ਼ਾਤਰ ਕਤਲ** ਜਾਂ **ਸ਼ਰਮ ਕਰਕੇ ਕਤਲ** ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਕਤਲ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੂਜੇ ਮੈਂਬਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ, ਕਬੀਲੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਅਵੱਗਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਤਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧ ਰਖਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਸਮਲਿੰਗੀ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨਕ ਸਮੁਦਾਏ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਣਖ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਕਤਲ ‘ਅਣਖ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਨਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਮੱਧਯੁੱਗੀ ਕੁਪ੍ਰਥਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2008 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ 34 **ਅਣਖ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਤਲ** ਹੋਏ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਮਾਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਝੂਠੀ ਅਣਖ ਕਾਰਨ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਜੁਰਮ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਇਸ ਲਈ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਔਰਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਣਖ ਨਿੱਜੀ ਗੌਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬੰਦਾ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬੜੇ ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਅਣਖੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬੰਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਪੈਂਤੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਣਖ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਜਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਰਲ-ਗੱਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਖਮੀਰ ਵੀ। ਇਹ ਰਲੇਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕਈ ਨਾ ਹੱਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਦਾ ਕਈ ਅਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਕਤਲ।

#### ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਅਣਖ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਖਾਂ ਲਈ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਤਲੇਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਹਾਦਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਣਖ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਅਕਸਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 5,000 ਔਰਤਾਂ ਅਣਖ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੇੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਸਮੂਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਕਤਲੇਆਮ ਸਿਰਫ ਇਕਮਾਤਰ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੋਰ ਅਪਰਾਧ ਜਿਵੇਂ ਐਸਿਡ ਹਮਲੇ, ਅਗਵਾ ਕਰਨਾ, ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੁੱਟਣਾ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 2,823 ਅਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਸਨ।

#### ਢੰਗ 
ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਬਾਜ਼ੀ, ਛੁਰਾ ਮਾਰਨਾ, ਕੁੱਟਣਾ, ਸਾੜ ਦੇਣਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣਾ, ਲਟਕਣਾ, ਗਲਾ ਘੁੱਟਣਾ, ਜਾਨਲੇਵਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲੇ, ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਅਤੇ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਤਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਸਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2019
ਬਿਊਟੇਨ

**ਬਿਊਟੇਨ** ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਯੋਗਿਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੂਤਰ C4H10 ਜਿਸ ਵਿੱਚ **4** **ਕਾਰਬਨ** ਅਤੇ **10** **ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ** ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਊਟੇਨ ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਗੈਸ ਹੈ। ਬਿਊਟੇਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ '''*n*-ਬਿਊਟੇਨ** ਜਾਂ **ਆਈਸੋ-ਬਿਊਟੇਨ**। ਇਹ ਗੈਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਲਣਸ਼ੀਲ,ਰੰਗਹੀਨ ਤਰਲ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਕੇਨ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਆਮ ਸੂਤਰ **CnH2n+2''' ਹੈ।

## ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ
ਜਦੋਂ ਬਿਊਟੇਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਆਮ ਹੋਵੇ:
: 2 C4H10 + 13 O2 → 8 CO2 + 10 H2O
ਜਦੋ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
: 2 C4H10 + 9 O2 → 8 CO + 10 H2O
## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
ਅਲਕੇਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰਬਨੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ
ਮੋਮਲ ਸ਼ੇਖ

**﻿ਮੋਮਲ ਸ਼ੇਖ਼** () (ਜਨਮ 6 ਅਪਰੈਲ 1986) ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਚ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਦਮ ਰਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ *ਯੇਹ ਜਿੰਦਗੀ ਹੈ*, *ਮਿਰਾਤ-ਉਲ-ਉਰੂਸ* ਤੇ *ਮੁਝੇ ਖੁਦਾ ਪੇ ਯਕੀਨ ਹੈ* ਵਿਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। *ਮਿਰਾਤ-ਉਲ-ਉਰੂਸ* ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ *ਮਿਰਾਤ-ਉਲ-ਉਰੂਸ* ਦਾ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਹੈ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਮੰਗੀ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਭੈਣ, ਬੇਹਰੋਜ਼ ਸਬਜ਼ਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੋਜ਼ ਸਬਜ਼ਵਾਰੀ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾਦਰ ਨਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੈ। ਮੋਮਲ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਗਸਤ 2020 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਉਸ ਨੇ ਜੀਓ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਮੀਰਤ ਉਲ ਉਰੂਸ ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੈਪੀ ਭਾਗ ਜਾਏਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
* ਨਾਚ - 2013

### ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 
* *ਫ੍ਰੈਨਕ਼ੁਸੀ*
* *ਏਤਰਾਫ*
* *ਯੇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ*
* *ਮਿਰਾਤ-ਉਲ-ਅਰੂਸ*
* *ਏਕ ਮਾਮੂਲੀ ਲੜਕੀ*
* *ਕੁਦਰਤ*
* *ਮੁਝੇ ਖੁਦਾ ਪੇ ਯਕੀਨ ਹੈ*
* *ਜ਼ਾਰਾ ਔਰ ਮੇਹਰੁਨਿਸਾ*
* *ਸੁਬਹ ਸਵੇਰੇ ਸਮਾਂ ਕੇ ਸਾਥ*

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*Momal Sheikh Wedding Pictures 

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
* ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986
ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ

**ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ** ਹਰ ਸਾਲ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਥਾਈ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੀ ਜਰਨਲ ਅਸੈਬਲੀ ਨੇ 4 ਦਸੰਬਰ, 2000 ਨੂੰ ਮਤਾ ਨੰ: 55/76 ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਲ 2001 ਜੋ ਜਰਨਲ ਅਸੈਬਲੀ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਹੈ ਤੇ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ, ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ 67 ਲੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਮੁਲਕ ਹੀ ਪਨਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਵੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੇ ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੱਲੋਂ ਅਮੀਰ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2011 ਵਿੱਚ ਛਿੜੀ ਜੰਗ ਨੇ 25 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ 65 ਲੱਖ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੇਘਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮੁੱਕ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਇਹ ਦੁਖਾਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ 1947 ਨੂੰ ਝੱਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਪਲਾਨ ਕਰ ਗਏ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਨਾਹਗਾਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

1951 ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਨਸਲ, ਧਰਮ, ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
4 ਦਸੰਬਰ 2000 ਨੂੰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਸਭਾ ਨੇ ਮਤਾ 55/76 ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ, 2001 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ੨੦੦੧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ੧੯੫੧ ਦੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ੫੦ ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਫਰੀਕੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ ੨੦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਆਫ ਅਫਰੀਕਨ ਯੂਨਿਟੀ (ਓਏਯੂ) ਨੇ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕਾ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਮੁਝੇ ਖੁਦਾ ਪੇ ਯਕੀਨ ਹੈ

**ਮੁਝੇ ਖੁਦਾ ਪੇ ਯਕੀਨ ਹੈ** ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਰਕਤ ਸਿੱਦਕ਼ੀ ਹਨ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੀਮਾ ਮੁਨਾਫ਼ ਤੇ ਆਤਿਆ ਦਾਊਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

## ਜਾਣ-ਪਛਾਣ
ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਅਰਹਮ, ਅਰੀਬਾ, ਸ਼ਾਇਕ਼ ਅਤੇ ਨਰਮੀਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਅਰਹਮ ਉਸ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਕ਼ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜਿੰਦਗੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਓਂਕੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਰਮੀਨ ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਅਰਹਮ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਨਰਮੀਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਕ਼ ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕੇ ਬਿਖਰਿਆ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਚੌਥਾ ਪਾਤਰ ਨਰਮੀਨ (ਅਰਹਮ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਹਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਦਾਗ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਕਥਾਨਕ
ਚਲਾਕ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਨਰਮੀਨ ਅਰਹਮ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਪਰਤੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਇਕ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਕ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਹਮ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਇਲਜਾਮ ਲਗਾ ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਗਣੀ ਤੁੜਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਕ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਹਮ ਬੇਇਜਤੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ੇਹਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰੀਬਾ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਰੀਬਾ ਉਸ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਹੁਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਰਮੀਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਚੇਹਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਕਲਾਕਾਰ
* ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ ਅਰਹਮ ਵਜੋਂ 
* ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ ਨਰਮੀਨ ਵਜੋਂ 
* ਮਿਕਾਲ ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਸ਼ਾਇਕ਼ ਵਜੋਂ 
* ਮੋਮਲ ਸ਼ੇਖ ਅਰੀਬਾ ਵਜੋਂ 
* ਤਲਤ ਹੁਸੈਨ ਇਰਸ਼ਾਦ ਵਜੋਂ 
* ਸਮਰਾ ਸਾਰਾ ਵਜੋਂ 
* ਸ਼ਕੀਲ ਸ਼ਕੀਲ ਵਜੋਂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਸਲਫ਼ੋਨ

, ਸਲਫ਼ੋਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ]]

**ਸਲਫ਼ੋਨ** ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਸਲਫ਼ੋਨਾਈਲ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਛੇ-ਯੋਜਕੀ ਸਲਫ਼ਰ ਪਰਮਾਣੂ ਦੋਹੇਂ ਆਕਸੀਜਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਦੂਹਰੇ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਦੋਹੇਂ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਇਕਹਿਰੇ ਜੋੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਲਫ਼ੋਨ
ਪਾਰਸਾ

ਦੇਖੋ ਪਾਰਸਾ (ਨਾਵਲ)

ਦੇਖੋ ਪਾਰਸਾ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਫ਼ੇ
ਪਾਰਸਾ (ਨਾਵਲ)

**ਪਾਰਸਾ** ਬੁਸ਼ਰਾ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਮਰਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਓਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇਪਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਇਸੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ
ਏਡਿਥ ਵਾਰਟਨ

**ਏਡਿਥ ਵਾਰਟਨ** (;ਜਨਮ ਸਮੇਂ **ਏਡਿਥ ਨਿਊਬੋਲਡ ਜੋਨਸ**; 24 ਜਨਵਰੀ 1862 – 11 ਅਗਸਤ 1937) ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪ੍ਰਾਈਜ ਜੇਤੂ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1927, 1928 ਅਤੇ 1930 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਰੱਸਾ ਕਸ਼ੀ

**ਰੱਸਾ ਕਸ਼ੀ** ਇੱਕ ਟੀਮ ਖੇਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋ ਟੀਮਾਂ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਸਰੇ ਦੇ ਉਲਟ ਖਿਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਨੋ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਦਸ-ਦਸ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਖਿਡਾਰੀ ਹੀ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੱਸੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਡੇੜ ਇੰਚ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 90 ਫੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੀਮ ਪਹਿਲਾ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ 6 ਫੁੱਦ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਤਹਿ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਟੀਮ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ 2 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੁਰੀ ਤੋਂ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜੀ ਵਿਥੀ ਤੇ ਫੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬੀਡੀਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਉਸ ਟੀਮ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਰੇ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਡ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੇਸ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨਾਨ, ਗਰੀਸ ਜਾਂ ਚੀਨ 'ਚ ਇਹ ਖੇਡ ਪਹਿਲਾ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਟੀਮ ਦਾ ਭਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਰ ਜੋ 480, 520, 580 ਜਾਂ 640 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਮਿਨੀ ਉਲੰਪਿਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਦੀ ਪਿੰਡ
ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ
ਗੁਰਨਾਮ ਗਿੱਲ

**ਗੁਰਨਾਮ ਗਿੱਲ** (15 ਸਤੰਬਰ -1943 - 15 ਜਨਵਰੀ 2023) ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਿਬੰਧ ਦੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹੁਣ ਤਕ ਉਹ 20 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ*
**ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਲਟਕਦੇ ਸੁਪਨੇ*
**ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ*
**ਉਦਾਸ ਪਲਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ*
**ਖਾਮੋਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ*

### ਹੋਰ
**ਅੱਖਾਂ*
**ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ*
**ਪਿਆਸੀ ਰੂਹ*
**ਸਵੈ ਤੋਂ ਸਰਬ ਤੱਕ*
**ਅਕਸ ਅਤੇ ਆਈਨਾ* (2011)
**ਗੁਫ਼ਤਗੂ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ

**ਅ**

•	ਆਂਗਣ ਟੇਢਾ

•	ਆਂਸੂ

•	ਆਸ਼ਟੀ

•	ਆਸਮਾਨੋਂ ਪੇ ਲਿਖਾ

•	ਅਧੂਰੀ ਔਰਤ

•	ਅਹਿਮਦ ਹਬੀਬ ਕੀ ਬੇਟੀਆਂ

•	ਏਕ ਨਈ ਸਿੰਡਰੇਲਾ

•	ਐਨਕ ਵਾਲਾ ਜਿਨ੍ਨ

•	ਐਸਾ ਕਰੇਗਾ ਤੋਹ ਮਰੇਗਾ

•	ਅਕਬਰੀ ਅਸਘਰੀ

•	ਆਖਰੀ ਬਾਰਿਸ਼

•	ਅਕਸ

•	ਅਲਿਫ ਨੂਨ

•	ਅਲਫਾ ਬ੍ਰੇਵੋ ਚਾਰਲੀ

•	ਐਨਾ

•	ਅੰਧੇਰਾ ਉਜਾਲਾ

•	ਆਂਗਨ ਵਾੜੀ

•	ਅਨਕਹੀ

•	ਅਸੀਰਜਾਦੀ

•	ਅਸ਼ਕ

•	ਔਨ ਜ਼ਾਰਾ

**ਬ**

•	ਬੇਟੀਆਂ

•	ਬੰਧਨ

•	ਬੜੀ ਆਪਾ

•	ਬਰਸੋਂ ਬਾਅਦ

•	ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ

•	ਬਿਖਰਾ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ

•	ਬਿਨ ਤੇਰੇ

•	ਬੂਟਾ ਫ੍ਰੌਮ ਟੋਬਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ

•	ਬੁਲਬੁਲੇ

•	ਬੰਟੀ ਆਈ ਲਵ ਯੂ

**C**

•	ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤੇਂ

•	ਕੈਮਿਸਟਰੀ

•	ਕੋਕ ਕਹਾਣੀ

**D**

•	ਦਾਗ

•	ਦਾਮ

•	ਡੈਡੀ

•	ਡਰੇ ਡਰੇ ਨੈਨਾ

•	ਦਾਸਤਾਨ

•	ਧੂਪ ਕਿਨਾਰੇ

•	ਧੁੰਦਲੇ ਰਾਸਤੇ

•	ਧੂਆਂ

•	ਦਿਲ-ਏ-ਮੁਜਤਰ

•	ਦੋਰਾਹਾ

**E**

•	ਏਕ ਤਮੰਨਾ ਲਿਹਸਲ ਸੀ

**F**
	
•	ਫੈਮਿਲੀ ਫਰੰਟ

**G**

•	ਘਾਵ

•	ਗਾਜ਼ੀ ਸ਼ਹੀਦ

**H**

•	ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ

•	ਹਿਸਾਰ-ਏ-ਇਸ਼ਕ਼

•	ਹੋਟਲ

•	ਹਮ ਤੁਮ

•	ਹਮਨਸ਼ੀਨ

•	ਹਮਸਫ਼ਰ

**I**

•	ਇਸ਼ਕ਼ ਇਬਾਦਤ

•	ਇਸ਼ਕ਼ ਮੇਂ ਤੇਰੇ

•	ਇਸ਼ਕ਼ ਜਨੂੰਨ ਦੀਵਾਨਗੀ

**J**

•	ਜਲ ਪਰੀ

**K**

•	ਕੁਦਰਤ

•	ਕਹਾਨੀ ਰਾਇਮਾ ਔਰ ਮਨਾਹਿਲ ਕੀ

•	ਕੰਕਰ

•	ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੇਟੀ ਨਾ ਹੋਤੀ

•	ਕਸ਼ਕੋਲ

•	ਖੱਟੀ ਮੀਠੀ ਜਿੰਦਗੀ

•	ਖੋਇਆ ਖੋਇਆ ਚਾਂਦ

•	ਖੁਦਾ ਔਰ ਮੁਹੱਬਤ

•	ਖੁਦਾ ਕੀ ਬਸਤੀ

•	ਖੁਸ਼ੀ: ਏਕ ਰੋਗ

•	ਖਾਬ ਆਂਖੇ ਖਵਾਹਿਸ਼ ਚੇਹਰੇ

•	ਕਿਤਨੀ ਗਿਰਾਹੇੰ ਬਾਕੀ ਹੈਂ

**L**

•	ਲਾ

•	ਲਾਗ

•	ਲੇਡੀਸ ਪਾਰਕ

•	ਲੰਡਾ ਬਜਾਰ

**M**

•	ਮਾਤ

•	ਮਦੀਹਾ ਮਲੀਹਾ

•	ਮੈਂ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਹੂੰ

•	ਮੈਂ ਮੰਟੋ

•	ਮਲਾਲ

•	ਮਨ-ਓ-ਸਲਵਾ

•	ਮਾਨੇ ਨਾ ਯੇ ਦਿਲ

•	ਮਨਛਲੇ

•	ਮਰ ਜਾਏੰ ਭੀ ਤੋ ਕਿਆ

•	ਮਰਵੀ

•	ਮਸਤਾਨਾ ਮਾਹੀ

•	ਮੇਹਰ ਬਨੋ ਔਰ ਸ਼ਾਹ ਬਨੋ

•	ਮੇਹਮੂਦਾਬਾਦ ਕੀ ਮਾਲਕਿਨ

•	ਮੇਹੰਦੀ

•	ਮੈਂ ਹਰੀ ਪੀਆ

•	ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ

•	ਮੇਰਾ ਸਾਈ

•	ਮੇਰਾ ਸਾਈ 2

•	ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ

•	ਮੇਰੇ ਖਵਾਬ ਰੈਜ਼ਾ ਰੈਜ਼ਾ

•	ਮੇਰੇ ਕ਼ਾਤਿਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ

•	ਮੇਰੇ ਹਮਰਾਹੀ

•	ਮੇਰੀ ਬੇਹਨ ਮਾਯਾ

•	ਮੇਰੀ ਬੇਹਨ ਮੇਰੀ ਦੇਵਰਾਨੀ

•	ਮੇਰੀ ਦੁਲਾਰੀ

•	ਮੇਰੀ ਲਾਡਲੀ

•	ਮੇਰੀ ਮਾਂ

•	ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਮੇਰੀ ਹਮਜੋਲੀ

•	ਮੇਰੀ ਜਾਤ ਜ਼ਰਾ-ਏ-ਬੇਨਿਸ਼ਾਨ

•	ਮਿਲ ਕੇ ਭੀ ਹਮ ਨਾ ਮਿਲੇ

•	ਮਿਰਾਤ-ਉਲ-ਅਰੂਸ

•	ਮਸ਼ਾਲ

•	ਮੁਹੱਬਤ ਸੁਬਹ ਕਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ

•	ਮੁਹੱਬਤ ਜਾਏ ਭਰ ਮੇਂ

•	ਮੁਹੱਬਤ ਰੂਠ ਜਾਏ ਤੋ

•	ਮੁਝੇ ਰੂਠਨੇ ਨਾ ਦੇਨਾ

•	ਮੁਝੇ ਸਾਂਦਲ ਕਰ ਦੋ

•	ਮੁਝੇ ਖੁਦਾ ਪੇ ਯਕੀਨ ਹੈ

**N**

•	ਨਾ ਕਹੋ ਤੁਮ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ

•	ਨਦਾਮਤ

•	ਨੇਲ ਪੋਲਿਸ਼

•	ਨਾਨੀ

•	ਨੀਅਤ

•	ਨਿਜਾਤ

•	ਨਿਖਰ ਗਏ ਗੁਲਾਬ ਸਾਰੇ

•	ਨੂਰ ਪੁਰ ਕੀ ਰਾਨੀ

•	ਨਮ

**O**

•	ਓਮਰ ਦਾਦੀ ਔਰ ਘਰਵਾਲੇ

**P**

•	ਪਾਨੀ ਜੈਸਾ ਪਿਆਰ

•	ਪਰਛਾਈਆਂ

•	ਪੜੋਸੀ

•	ਪਾਰਸਾ

•	ਪਤਝੜ ਕੇ ਬਾਅਦ

•	ਫਿਰ ਚਾਂਦ ਪੇ ਦਸਤਕ

•	ਪਿਆਰੇ ਅਫਜਲ

**Q**

•	ਕ਼ੈਦ-ਏ-ਤਨਹਾਈ

•	ਕ਼ਦੂਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾ

**R**

•	ਰਾਜੂ ਰਾਕੇਟ

•	ਰਾਨੀ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ)

•	ਰਿਹਾਈ

•	ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਸੇ

•	ਰਿਯਾਸਤ

•	ਰੋਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰਾ

•	ਰੁ-ਬਰੂ

•	ਰਬਰ ਬੈੰਡ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ)ਰਬਰ ਬੈੰਡ

**S**

•	ਸਾਤ ਪਰਦੋਂ ਮੇਂ

•	ਸੈਕ਼ਾ

•	ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ

•	ਸਮੁੰਦਰ

•	ਸਾਂਝਾ

•	ਸ਼ਬ-ਏ-ਗਮ

•	ਸ਼ਹਿਰ-ਏ-ਜ਼ਾਤ

•	ਸ਼ੇਹਜੋਰੀ

•	ਸਿਤਮਗਾਰ

**T**

•	ਤਲਾਸ਼

•	ਤਲਾਫੀ

•	ਤਨਹਾਈ

•	ਤਨਹਾਈਆਂ

•	ਤਨਹਾਈਆਂ: ਨਏ ਸਿਲਸਿਲੇ

•	ਤਨਵੀਰ ਫਾਤਿਮਾ (ਬੀ.ਏ.)

•	ਤੀਨ ਬਟਾ ਤੀਨ

•	ਥਕਨ

•	ਤੁਮ ਜੋ ਮਿਲੇ

**U**

•	ਉੱਲੂ ਬਰਾਏ ਫਰੋਖਤ ਨਾਹੀਂ

•	ਉੜਾਨ

**V**

•	ਵਾਸੀ

**W**

•	ਵਾਰਿਸ

•	ਵੋਹ

**Y**

•	ਯਾਰੀਆਂ

•	ਯੇਹ ਜਿੰਦਗੀ ਹੈ

**Z**

•	ਜ਼ਰਦ ਮੌਸਮ ਹੈ

•	ਜੀਨਤ ਬਿਨਤ-ਏ-ਸ੍ਕ਼ੀਨਾ ਹਾਜਿਰ ਹੋ

•	ਜਿੰਦਗੀ ਧੂਪ ਤੁਮ ਘਨਾ ਸਾਇਆ

•	ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੈ

•	ਜਿਪ ਜੀਪ ਚੁਪ ਰਹੋ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ
ਬੁਸ਼ਰਾ ਰਹਿਮਾਨ

**ਬੁਸ਼ਰਾ ਰਹਿਮਾਨ** (ਜਨਮ ਅਗਸਤ 29, 1994) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਿਕਾ ਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ 
ਉਹ 1985 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

ਉਹ 1988 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ 2002 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ, 2008 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਸਨਮਾਨ
*ਅਪਰੈਲ 2004 ਵਿੱਚ **ਭਾਰਤ** ਵਲੋਂ **ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ** ਮਿਲਿਆ
*ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨਮਾਨ **ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ** on Saturday, March 24, 2007
*ਮਾਰਚ 3, 2012, ਅਦੀਬ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਲੋਂ **ਮਲਕਾ-ਏ-ਸੁਖਨ** ਸਨਮਾਨ on Saturday, March 24, 2007

## ਨਾਵਲ 
* ਅੱਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂ ਜੀ 
* ਬਹਿਸ਼ਤ
* ਬਰਾਹ ਏ ਰਾਸ਼ਤ 
* ਬਟ ਸ਼ਿਕਨ
* ਚਾਂਦ ਸੇ ਨਾ ਖੇਲੋ 
* ਚਾਰਾ ਗਰ
*ਚੁਪ
* ਏਕ ਅਵਾਰਾ ਕੀ ਖਾਤਿਰ
*ਖੁਬਸੂਰਤ
* ਕਿਸ ਮੋੜ ਪਰ ਮਿਲੇ ਹੋ 
* ਲਾਜ਼ਵਲ
* ਲਾਲਾ ਸੇਹਰਾਈ 
* ਲਗਨ
*ਪਿਆਸ
* ਸ਼ਰਮਿਲੀ
* ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਦਰ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਥੀ 
* ਤੁਕ ਤੁਕ ਦੀਦਮ ਟੋਕੀਓ 

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ
ਵੇਕ ਟਾਪੂ

**ਵੇਕ ਟਾਪੂ** ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿੰਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਹਵਾਈ ਫੌਜ, ਮਿਸਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕਮਾਣ ਹੇਠ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਟੀ ਲੰਬਾਈ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਫਲ 7.4 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ 150 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ 3,000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਹਵਾਈ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਵੇਕ ਟਾਪੂ 3 ਵਾਪੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰਸ਼ਲ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਹਿਸਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਾਪੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਖੇਤਰ
ਹੋਰਸ

**ਕੁਇੰਟਸ ਹੋਰਸੀਆ ਫਲਾਕਸ** (8 ਦਸੰਬਰ 65 ਈਪੂ – 27 ਨਵੰਬਰ 8 ਈਪੂ), ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ **ਹੋਰਸ** () ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਅਗਸਟਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੋਹਰੀ ਰੋਮਨ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ-ਮਾਹਿਰ ਕੁਇੰਤਲੀਅਨ ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਓਡਜ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਲਾਤੀਨੀ ਪ੍ਰਗੀਤ ਮੰਨਦਾ ਸੀ: "ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੁਨੱਖ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਬਰੇਜ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿੰਬ ਪਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵਾਹਵਾ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੈ।"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਕਵੀ
ਪੀਟਰ ਬਰੁਕ

**ਪੀਟਰ ਸਟੀਫਨ ਪਾਲ ਬਰੁਕ** (ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1925) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਥੀਏਟਰ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਾਢਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ 1970ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਮਹਾਂਭਾਰਤ (1989 ਫਿਲਮ)

***ਮਹਾਭਾਰਤ*** ਪੀਟਰ ਬਰੂਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ 1989 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ''ਮਹਾਭਾਰਤ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ

**ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ** (ਇਸਨੂੰ **ਇਸਲਾਮੀ ਇਨਕਲਾਬ**, **ਇਰਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਕਲਾਬ** ਅਤੇ **1979 ਇਨਕਲਾਬ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰੂਹੋਲਾਹ ਖ਼ੋਮੇਨੀ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਖੱਬੇਪੱਖੀ, ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਿਲ ਸੀ।
## ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਇਨਕਲਾਬ ਜਨਵਰੀ 1978 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1979 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਆਇਤਉੱਲਾ ਖ਼ੋਮੇਨੀ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਹਲਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ

**ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ** ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਤਰਿਕਾ, *ਵਿਗਿਆਨ ਜੋਤ* ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧੱਕੇ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਦਮਿਤਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਝੀ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਬੌਧਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਸਗੋਂ ਅਸਲੋ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਲਪ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਕਮਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੱਥਗਗੱਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
## ਕਿਤਾਬਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਨਚੀਕੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ* -1998
**ਖੂਹ ਗਿੜਦਾ ਹੈ* -2004
**ਖੁਸ਼ਕ ਅੱਖ ਦਾ ਖਾਬ* - 2013
**ਸ਼ਾਇਦ ਰੰਮੀ ਮੰਨ ਜਾਏ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ*( ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ) 2016
**ਰੰਗ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ* 2018

### ਵਾਰਤਕ 
*'ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ* - 2000
**ਤੁਰਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ* - 2003
**ਬਾਬਾ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ - ਗਦਰ ਤੋਂ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਤੱਕ* - 2008)
*Baba Bujha Singh - Gadar ton Naxalwari Tak - 2013 (English Version)
**ਖੁਸ਼ਕ ਆਖ਼ ਕਾ ਖ਼ਾਬ , 2019 ( ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ )* - 2019)
** ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ  ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ( ਬੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ ਭਗਤ ਦੀ ਜੀਵਨੀ )* -2023)

### ਸੰਪਾਦਨਾ
**ਨਰਕ ਕੁੰਡ* (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - 1997) 
**ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ* (ਜੀਵਨ ਤੇ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ - 2005) 
**ਪਾਸ਼ ਦੀ ਚੋਣਵੀ ਕਵਿਤਾ* (2010)
**ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ( ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ )* (2014)
**ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਬਲਦਾ ਕਣ-ਕਣ : ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ (ਜੀਵਨੀ) * (2018)
* ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ ਦੋ ਮਾਸਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ***ਵਿਗਿਆਨ ਜੋਤ **'' ਦਾ 21 ਸਾਲ ਅਤੇ **ਰਾਗ **( ਚੋ - ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ) ਦਾ 4 ਸਾਲ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ।

## ਸਨਮਾਨ
* ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਚੀਕੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ' ਲਈ (2000)
* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ 'ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਵ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (2003)
* ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕਲਕੱਤਾ ਵੱਲੋਂ 'ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ' (2005-06)

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਫ਼ਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਈਬੁਕਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰੰਮੀ ਮੰਨ ਜਾਵੇ
*ਪੰਜਾਬੀ ਈਬੁਕਸ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਬਲਦਾ ਕਣ-ਕਣ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ

**ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸੈਮੀਓਟਿਕਸ** ( ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੇਮੀਓਸਿਸ ਕੋਈ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀ, ਵਿਹਾਰ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਅਰਥ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਸੈਮੋਟਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਲਟ, ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਗੈਰ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ, ਅਹੁਦਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਰੂਪਤਾ, ਰੂਪਕ, ਮੀਟੋਨੀਮੀ, ਅਲੰਕਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਚਿਹਨੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਵਜੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।  ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤਾਰਕਿਕ ਪਾਸਾਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੈਮੀਓਟਿਕ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਵੇਂ ਢਲਦੇ ਹਨ।

ਬੁਨਿਆਦੀ -ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਹਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਬਾਇਓਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੂਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਮੀਓਟਿਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

### ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ

**ਸ਼ਖਸੀਅਤ** ਵਿਵਹਾਰ ਪੈਟਰਨ, ਬੋਧ ਅਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਪਖੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਦ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਥਰੈਟੀਕਲ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਪਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵੀ। ਸੁਭਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਲੱਖਣਤਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੈੱਟ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੇ ਇਹ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ
ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

thumb|ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
**ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** (ਜਨਮ 17 ਮਈ 1954) ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉੱਘਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਡੀਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਈ 1954 ਨੂੰ ਨਕੋਦਰ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੀ. ਏ. ਆਨਰਜ਼, ਐਮ. ਏ. ਆਨਰਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ (ਗੋਲਡ ਮੈਡਲਿਸਟ), ਐਮ.ਫਿਲ., ਐਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ। 1979 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੀਡਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ 35 ਸਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਅਧਿਆਪਨ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੰਗ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਡਾ. ਧਨਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

==ਪੁਸਤਕਾਂ
#ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ 2006
#ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕੌਮਾਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ 2007
#ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਸਾਹਿਤਾਰਥ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਦਬੀ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ 2007
#ਸਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ 2008
#1989 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਵੋਤਮ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ
#1996 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਸਰਵੋਤਮ ਗਲਪ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੁਸਤਕ ਖੂਹ ਖਾਤੇ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ
#2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਵੋਤਮ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਵੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ: ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ
#ਰਵਨੀਤ ਲਿੱਟ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1998
#ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ, ਜਗਰਾਉਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੋਖੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2001
#ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਨਿਝਰਾਂ, (ਆਰ.ਜੀ.) ਜਲੰਧਰ ਵਲੋਂ ਤੀਜਾ ਡਾ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ, 2002
#ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ, ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਵਡਮੁੱਲੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਨਮਾਨ, 2002
#ਰਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ, ਨਾਭਾ ਵਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ 2002 ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ।
#ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਲਮ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2006
#ਸ੍ਰ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2007, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼
ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ

**ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ** ਕੇਸਰ (19 ਨਵੰਬਰ, 1940 - 5 ਦਸੰਬਰ, 2004) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਕੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ।
## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਨਵੰਬਰ, 1940 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਕਲੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਹੈ। 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਤਲ* (1970)

### ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ
**ਖੋਜ ਚਿੰਤਨ* **ਸਾਹਿਤ ਖੋਜ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ*
**ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ*
**ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ*

### ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
**ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ*
**ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼*
**ਸਬੂਤੀ ਅਲਵਿਦਾ*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ
ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਜੇੱਟੀ

]]

**ਵਿਲੀਅਮ ਮਾਈਕਲ ਰੋਜੇੱਟੀ** (25 ਸਤੰਬਰ 1829 &ndash; 5 ਫਰਵਰੀ1919) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ
ਸੋਨੂ ਕੱਕੜ

**ਸੋਨੂ ਕੱਕੜ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦ ਅਜੇ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਉਸਨੇ ਜਾਗਰਣ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਥੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸੰਗੀਤ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੰਦੀਪ ਚੋਟਾ ਨੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚ ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ,' ਬਾਬੂਜੀ ਜ਼ਰਾ ਧੀਰੇ ਚਲੋ' ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ
ਮਨੁੱਖੀ ਨੱਕ

**ਨੱਕ** ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਉਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ, ਨੱਕ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਨੱਕ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਧਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਕੰਮ
ਨੱਕ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਹੀ ਯੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਪਰਖਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦ ਵੀ ਹੈ। ਨੱਕ ਦਾ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਘਣ-ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿੱਘੀ ਬਣਾ ਕੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਨੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗਰੀਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਵਿਚਲੇ ਵਾਲ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ, ਗਲਾ, ਕੰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
## ਕਿਸਮਾ
ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਚੌਦ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗੋਲ, ਮੋਟਾ, ਉਭਰਿਆ, ਪਿਚਕਿਆ, ਲੰਮਾ, ਤਿੱਖਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿੱਡਾ ਆਦਿ। 
## ਮਿਥਿਹਾਸ-ਇਤਿਹਾਸ
*ਰਾਮਾਇਣ, ਲਛਮਣ ਵੱਲੋਂ ਸਰੂਪਨਖਾ ਦੇ ਨੱਕ ਕੱਟਣਾ। 
*ਕਲੀਓਪੈਟਰਾ ਦੇ ਨੱਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
*ਰੋਮਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਨੱਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ।
*ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਲੌਂਗ, ਨੱਥ, ਕੋਕਾ, ਮਛਲੀ, ਤੀਲੀ, ਮੇਖ-ਮੁਰਕੀ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
*‘ਨੱਕ’ ਦੇ ਨਿੱਛ ਮਾਰਨਾ ਬਦਸ਼ਗਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਮੁਹਾਵਰੇ
ਨੱਕ ‘ਚ ਨਕੇਲ ਪਾਉਣਾ, ਨੱਕ ‘ਤੇ ਮੱਖੀ ਨਾ ਬੈਠਣ ਦੇਣਾ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ, ਨਾਸੀਂ ਧੂੰਆਂ ਦੇਣਾ, ਨੱਕ ਰੱਖਣਾ, ਨੱਕ ਵੱਢਣਾ, ਨੱਕ ਵੱਟਣਾ, ਨੱਕ ਥੱਲੇ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਨੱਕ ਚਾੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ‘ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਰਹਿਣਾ ਆਦਿ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਪਿੰਨ ਕੋਡ

**ਪਿੰਨ ਕੋਡ ਨੰਬਰ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ **Postal Index Number** or **PIN** or **Pincode**) ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਛੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨੰਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਾਕਘਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 15 ਅਗਸਤ 1972 ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਬਣਤਰ
ਭਾਰਤ ਦੇ 9 ਪਿੰਨ ਕੋਡ ਜੋਨ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋਨ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਨ ਕੋਡ ਛੇ ਅੰਕਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲ ਅੰਕ ਜੋਨ ਨੂੰ, ਦੁਜਾ ਅੰਕ ਸਬ-ਜੋਨ, ਤੀਜਾ ਅੰਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੇ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਸਬੰਧਤ ਡਾਕਘਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਵੰਡ
9 ਪਿੰਨ ਕੋਡ ਜੋਨ ਦੀ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

* 1 - ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
* 2 - ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਖੰਡ
* 3 - ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ, ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ
* 4 - ਗੋਆ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ
* 5 - ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕਾ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ
* 6 - ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲਾ, ਪਾਂਡੀਚਰੀ, ਲਕਸ਼ਦੀਪ
* 7 - ਓਡੀਸ਼ਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਨੀਪੁਰ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ, ਅਸਾਮ
* 8 - ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ
* 9 - ਆਰਮੀ ਡਾਕਘਰ (APO) ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਡਾਕਘਰ (FPO)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ
ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ

**ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ** ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ 1998 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ *ਨਿਕਾਹ*, *ਘਰ ਕਬ ਆਓਗੇ*, *ਇਸ਼ਕ਼ ਖ਼ੁਦਾ*, *ਦਿਲ ਤੇਰਾ ਧੜਕਨ ਤੇਰੀ* ਵਿੱਚ ਨਜਰ ਆਏ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਟੇਲੀਵਿਜਨ ਵੱਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੜੀਵਾਰ-ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਜਰ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਹਮ ਟੀਵੀ ਉੱਪਰ 2011 ਵਿੱਚ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੌਰਾਨ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੋਬਾਰਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਮ ਉਦੋਂ ਹਾਂਸਿਲ ਹੋਇਆ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਨਿਕਾਹ ਕੀਤੀ ਤੇ ਘਰ ਕਬ ਆਓਗੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਕਰਾਰ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ ਖੋਇਆ ਖੋਇਆ ਚਾਂਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਇਆ ਹੈ। 
 
## ਜੀਵਨ
ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ ਉਮਰਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕਾਫੀ ਹਿੱਸਾ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਪੜਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੌਂਕ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਤੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਹਨ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ
### ਫਿਲਮਾਂ
## ਟੇਲੀਵਿਜਨ
### ਰੇਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਰਦ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਰਦ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਰਾਣੀ ਕੀ ਵਾਵ

**ਰਾਣੀ ਕੀ ਵਾਵ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪਾਟਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀੜੀਦਾਰ ਖੂਹ ਹੈ। 22 ਜੂਨ 2014 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪਾਟਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਹਿਲਪੁਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਪੂਰਵ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਣੀ ਕੀ ਵਾਵ ਸਾਲ 1063 ਵਿੱਚ ਸੋਲੰਕੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮਦੇਵ ਪਹਿਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਉਦਿਆਮਤੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਵ 64 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ, 20 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ 27 ਮੀਟਰ ਗਹਿਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਲਗ ਵਾਵ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ
ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ

astronaut Neil Armstrong]]
**ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਲਵੀ** (25 ਅਕਤੂਬਰ 1919 – 27 ਜੁਲਾਈ 1980) 16 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤਕ ਇਰਾਨ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1967 ਨੂੰ **ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ** ਦੀ ਪਦਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਓਹ ਪਹਿਲਵੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਪੀਟਰ ਡਿੰਕਲਿਜ

**ਪੀਟਰ ਹੇਡਨ ਡਿੰਕਲਿਜ** ( ,) (ਜਨਮ 11,ਜੂਨ 1969) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਏਜੇਂਟ (2003) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਲਫ਼ (2003), ਫਾਈਨਡ ਮੀਂ ਗਿਲਟੀ (2006), ਅੰਡਰਡੋਗ (2007), ਡੇਥ ਐਟ ਏ ਫਿਊਨਰਲ (2007) ਦ ਕਰੋਨੀਕਲ ਆਫ ਨਾਰਨੀਆ (2008), ਆਇਸ ਏਜ- ਕੋਨਟੀਨੇਟਲ ਡਰੀਫਟ (2012) ਅਤੇ ਏਕਸ ਮੈਨ- ਡੇਜ਼ ਆਫ ਫਿਊਚਰ ਪਾਸਟ (2014)। ਓਹ 2011 ਤੋਂ ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ. ਚੈਨਲ ਦੇ ਨਾਟਕ ਗੇਮ ਆਫ਼ ਥਰੋਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਟੀਰੀਅਨ ਲੈਨਿਸਟਰ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਐਮੀ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਪੀਟਰ ਹੇਡਨ ਡਿੰਕਲਿਜ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਜੂਨ, 1969 ਨੂੰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਮੌਰਸਟਾਊਨ ਵਿਖੇ, ਜੌਨ ਕਾਰਲ ਡਿੰਕਲਿਜ, ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਡਿੰਕਲਿਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨ ਡਿੰਕਲਿਜ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਿੰਕਲਿਜ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਬੌਣਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਜੋਨਾਥਨ ਨਾਲ ਬਰੁਕਸਿਸ, ਨਿਊ ਜਰਜ਼ੀ 'ਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਡਿੰਕਲਿਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* Peter Dinklage at Emmys.com 
* 
**Interviews**
* Interview with Peter Dinklage about The Station Agent
* BBC Movies Interview about The Station Agent
* Playboy 20Q Interview with Peter Dinklage
**Talks**
* Peter Dinklage '91 Addresses Bennington College's Class of 2012

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਅਮੀਲੀਆ ਕਲਾਰਕ

**ਅਮੀਲੀਆ ਕਲਾਰਕ** (ਜਨਮ 1 ਮਈ 1987) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ. ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ *ਗੇਮ ਆਫ਼ ਥਰੋਨਜ਼* ਵਿੱਚ ਡੀਨੈਰਿਸ ਟਾਰਗੇਰੀਅਨ ਦੇ ਰੋਲ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨੂੰ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ

**ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ** ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਹਸਪਤਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਪਰਿਨਟੈਂਡੈਂਟ ਹੈ।ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਮੱਤ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੋਹਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ। ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਡਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮੈਡੀਕਲ ਆਫੀਸਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਮਾਹਰ (ਪੈਡੀਐਟਰੀਸ਼ੀਅਨ) ਤੇ ਫਿਰ ਡਿਪਟੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਪਰਿਨਟੈਂਡੈਂਟ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ।

## ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ 31ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੰਗਰੇਜੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਥਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਤਵੀਂ , ਅੱਠਵੀਂ ਨੌਂਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਬੀ.ਐੱਡ. ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

8 ਜੂਨ 2009 ਨੂੰ ਐਮਬੋਰੋਰੋ ਸੋਸ਼ਲ ਤੇ ਕਲਚਰਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ  ਐਸੋਸਈਏਸ਼ਨ (  MBOSCUDA ) ਇੱਕ ਐਨ ਜੀ ਓ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਵਜੋਂ ਪਰਚਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ , ਦਹੇਜ ਪ੍ਰਥਾ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਰਗੇ ਘਿਨੌਣੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ  ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਰਗੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

10 ਜੂਨ 2011 ਨੂੰ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਐਨ ਜੀ ਓ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ  ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਪਰਦੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ , ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਰਗੇ ਘਿਨੌਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੌਂ ਵਾਪਰਦੇ ਦੱਸ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕਿਰਿਆਵੰਤ  ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਰ-ਜ਼ੋਰ  ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਈ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ  ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵਧਾਇਆ।

## ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ
ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਇਸ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ।ਕੁਝ ਸਨਮਾਨ ਇੱਥੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤੇ ਹਨ:
#2006 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਾਡਲੀ ਮੀਡੀਆ ਸਨਮਾਨ।
#2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ “ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼” ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
#2015 ਸਟੀਲ ਵੋਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ  ਨੈਸ਼ਨਲ ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ

## ਹਵਾਲੇ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ
ਜਾਨ ਡਰਾਈਡਨ

**ਜਾਨ ਡਰਾਈਡਨ** (;  – ) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 1668 ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਦਾ ਕਵੀ ਲੌਰੀਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ
ਪਾਂਡੂਰੰਗ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਖਾਨਖੋਜੇ

**ਪਾਂਡੂਰੰਗ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਖਾਨਖੋਜੇ** (7 ਨਵੰਬਰ 1884 – 22 ਜਨਵਰੀ 1967) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883
ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.

**ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.** ਜਾਂ **ਐੱਚਬੀਓ** (**ਹੋਮ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ**) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਕੇਬਲ ਅਤੇ ਸੈਟਲਾਈਟ ਟੀਵੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਮਾਲਕ ਟਾਈਮ ਵਾਰਨਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਹਾਇਕ-ਕੰਪਨੀ *ਹੋਮ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ਇੰਕ.* ਹੈ। ਇਹਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ 'ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਕੇਬਲ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹਾਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐੱਚਬੀਓ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਅਦਾਇਗੀਯੋਗ ਟੀਵੀ ਸੇਵਾ ਹੈ ਜਿਹਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ 8 ਨਵੰਬਰ, 1972 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈੱਟਵਰਕ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨ

**ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨ** ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਗੂ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਦੋਵਾਲ ਵਿਖੇ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1879 ਨੂੰ ਕਿਰਸਾਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1898 ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਜਲਦ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਅਪਰੈਲ 1905 ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਵਾਂ ਕਟਵਾ ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਦੋ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ। ਤੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1907 ਨੂੰ ਮਨੀਲਾ (ਫਿਲਪਾਈਨ) ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਅੱਗੇ ਜਨਵਰੀ 1910 ਵਿੱਚ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ (ਅਮਰੀਕਾ) ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਹਦਾਇਤਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਪ ਆਪਣਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਛਡਾ ਕੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਆਪ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

1915 ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸੋਂਪਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਗਦਰੀਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਸੂਹ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਆਪਨੂੰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। 15 ਦਸੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਜੀ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਪਰ ਆਪਨੂੰ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਾਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਕਰਿੰਦੇ ਉਸਮਾਨ ਖਾਂ ਦਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1 ਜਨਵਰੀ 1916 ਨੂੰ ਆਪਦਾ ਉਸਮਾਨ ਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
	 
1916 ਤੋਂ 1937 ਤਕ ਆਪ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਸੁਡਾਨਿਸ਼ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਜਪਾਨੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਪਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸੰਘਾਈ (ਚੀਨ) ਦਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। 24 ਫਰਵਰੀ 1938 ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਫਰਵਰੀ – ਮਾਰਚ 1942 ਨੂੰ ਟੋਕੀਓ (ਜਪਾਨ) ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੀਗ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਕਾ ਨਿਭਾਈ, 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1942 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪਰਤ ਆਏ ਤੇ 1945 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾ ਟਾ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਡੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਤੀਆਂ ਤੇ ਜੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਆਪ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
	 
ਆਪ ਦੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਸਪੰਰਕ ਸੂਤਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਖਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1948 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈ। ਆਪਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਸ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬੱਦੋਵਾਲ ਵਿਖੇ 15 ਅਗਸਤ 1969 ਨੂੰ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮੀ ਸਾਥੋਂ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ

http://www.viewpunjab.com/baba-hari-singh-usman-ਬਾਬਾ-ਹਰੀ-ਸਿੰਘ-ਉਸਮਾਨ
ਕਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ

**ਕਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ** 8 ਸਤੰਬਰ 1978 ਨੂੰ ਇਰਾਨ ਦੇ ਜ਼ਾਲੇਹ (ਤਹਿਰਾਨ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਸ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ​ਸ਼ਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ
ਮਹਿਮੂਦ ਚਰਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ

**ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਚਰਾਗ਼-ਏ-ਦਿੱਲੀ** (ca 1274-1356) ਇੱਕ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸੀ। ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜਰਤ ਨਿਜਾਮੁਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦਾ *ਮੁਰੀਦ*, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਫੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਚਮਨ ਲਾਲ

**ਚਮਨ ਲਾਲ** (ਜਨਮ 27 ਅਗਸਤ 1947) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਮੂਲਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਉਹ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਮਨ ਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਗਸਤ 1947 ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  

## ਪੁਸਤਕਾਂ
### ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
**Jail Note book and Other Writings-Bhagat Singh* (ਸੰਪਾਦਨ, 2007) 
**Understanding Bhagat Singh* (2013)

### ਪੰਜਾਬੀ
*ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ (2011)
**ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ- ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ* (2009)
**ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ* (2008)
**ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਿਹਿਰੀ ਪੰਨੇ* (ਇਤਿਹਾਸ, 2005)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਮਨਜ਼ੂਰ ਏਜਾਜ਼

**ਡਾਕਟਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਇਜਾਜ਼** (ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1949) ਇੱਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵੱਸਦਾ ਉਘਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਮਨਜ਼ੂਰ ਏਜਾਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 60/5-L ਬੁਰਜਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹੀਵਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਮਿੰਟਗੁੰਮਰੀ (ਸਾਹੀਵਾਲ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ) ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਕੀਤੀ। ਉਹ *ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ* ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ (1972-77) ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਾਸਿੰਗਟਨ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ। ਪੈਨਸਿਲਵਾਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 1987 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਪੜ੍ਹਾਈ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਕੰਮ 
### ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ
ਏਜ਼ਾਜ਼ ਹੋਰਾਂ *ਵਿਚਾਰ* ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਬਸਾਈਟ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਆਰਟੀਕਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਵੈਬਸਾਈਟ ਤੇ ਸਿੰਧੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਟੀਕਲ ਹਨ।

*ਅਪਣਾ* (www.apnaorg.com) ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੈ।

## ਲਿਖਤਾਂ
*Epistemology of Development Economics
*ਨਜ਼ਮਾਂ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
*ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ (ਨਾਟਕ)
*My People, My Thought (ਲੇਖ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
**ਗਾਲਿਬ ਨਾਮਾ* 
**ਅੰਦਾਜ਼-ਏ-ਬਿਅਨ ਔਰ* (ਉਰਦੂ)  
**ਇਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼* 
**ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੂਰਖਤਾਵਾਂ* (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) 
**ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਤਾਰੀਖ਼* 
**ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਤਾਰੀਖ਼* (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)   
**ਅਜੋਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ* (ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ) 
**ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਨਾਮਾ* (74 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ) 
*ਜਿੰਦੜੀਏ ਤਾਣ ਦੇਸਾਂ ਤੇਰਾ ਤਾਣਾ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ) 
*ਰੂ ਮੇਂ ਹੇ ਰਕਸ਼-ਏ-ਉਮਰ (ਆਤਮਕਥਾ ਉਰਦੂ) 
* Life, I’ll Weave your Threads (ਆਤਮਕਥਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ)  
*ਵਾਰਿਸ ਨਾਮਾ (5 ਖੰਡ, ਹੀਰ 631 ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ) 
*ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
*ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ   
*ਮੇਰੇ ਲੋਕ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ (800 ਪੰਨੇ)  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ