open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)

**ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ** ਜਾਂ **ਅਜ਼ਰਬੈਜਾਨ** ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
*ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ, ਕਾਕੇਸਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਲਕ
**ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸਾਮਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ, ਪੂਰਬਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ (1936-1991) ਦਾ ਹਿੱਸਾ
**ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਲੋਕਰਾਜੀ ਗਣਰਾਜ, ਇੱਕ ਥੁੜ੍ਹ-ਚਿਰੀ ਮੁਲਕ (1918-1920)
**ਪੱਛਮੀ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਸਿਆਸੀ ਧਾਰਨਾ), ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਛੁਟਕਾਰਾਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾ
*ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਇਰਾਨ), ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਲਾਕਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਸੂਬੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:
**ਅਰਦਬੀਲ ਸੂਬਾ
**ਪੂਰਬੀ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਸੂਬਾ
**ਪੱਛਮੀ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਸੂਬਾ
**ਜ਼ਨਜਾਨ ਸੂਬਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ

**ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ** ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੋਡ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਨਵਾਬ ਸੈਫ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਥੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਤਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਚਬਟੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ 11 ਹਾੜ੍ਹ ਸੰਮਤ 1732 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖਾਤਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਭਰਤਗੜ੍ਹ, ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਮਕਾਰੋਂਪੁਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਸੈਫਬਾਦ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡ ਸੈਫਾਬਾਦ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਗਜ਼ਟ 1904 ਅਨੁਸਾਰ 1837 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ, ਇੱਕ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਛਿਪਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਡੇਰਾ ਹੀਰਾ ਬਾਗ ਪਟਿਆਲਾ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ 40 ਦਿਨ ਚਲੀਹਾ ਕੱਟਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਖੂਹੀ ਵੀ, ਸਰਹਿੰਦੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਨਿਕਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਜੋਸਿਪ ਬਰੋਜ਼ ਟੀਟੋ

**ਜੋਸਿਪ ਬਰੋਜ਼ ਟੀਟੋ** (ਜਨਮ ਸਮੇਂ **ਜੋਸਿਪ ਬਰੋਜ਼**; ; Јосип Броз Тито; 7 ਮਈ 1892 ਜਾਂ 25 ਮਈ 1892 - 4 ਮਈ 1980) ਇੱਕ ਯੋਗੋਸਲਾਵ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ। ਉਹ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ) (1939 - 80) ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਯੋਗੋਸਲਾਵ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਅੰਦੋਲਨ (1941 - 45) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ ਯੁਗੋਸਲਾਵੀਆ (SFRY) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ (1945 - 63) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1953 - 80) ਬਣੇ। 1943 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1980 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਹ ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਫੌਜ, ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਪੀਪੁਲਸ ਫੌਜ (JNA) ਦੇ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਫ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸਵੈ-ਹਾਨੀ

**ਸਵੈ-ਹਾਨੀ** ਜਾਂ **ਸਵੈ-ਨੁਕਸਾਨ** ਵਿੱਚ **ਸਵੈ-ਚੋਟ** ਅਤੇ **ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣਾ** ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਰ ਸਵੈ-ਘਾਤ ਦੀ ਲੋਚਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸਿੱਧੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪੰਹੁਚਾਣਾ, ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਤਵਚਾ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਲਣਾ, ਖਰੋਂਚਨਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਕਰਨਾ, ਬਾਲ ਪੱਟਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਹੁਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਿਗਲਣਾ ਆਦਿ ਵੀ ਆਤਮ-ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ
ਕੁਤਰਦੰਦੀ ਜੀਵ

**ਕੁਤਰਦੰਦ** ਜਾਂ **ਕੁਤਰਦੰਦੀ ਜੀਵ** ਜਾਂ **ਕੁਤਰਖਾਣੇ ਜੀਵ** () **ਰੋਡੈਂਸ਼ੀਆ** ਕੁੱਲ ਦੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਹੜਬਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਕੁਤਰਦੰਦਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮਾਂ 'ਚ ਰਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਰੁੱਖ-ਪਸੰਦ, ਖੁੱਡ-ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਜਲੀ ਵੀ ਹਨ। ਆਮ ਕੁਤਰਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਊਦਬਿਲਾਉ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਤਰਦੰਦੀ ਜੀਵ
ਥਣਧਾਰੀ

ਇੱਕ **ਥਣਧਾਰੀ** (ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ *ਮਾਮਾ*  ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ 'ਛਾਤੀ' ) ਮੈਮਲੀਆ (/məˈmeɪli.ə/) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ  ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਣਧਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਓਕਾਰਟੈਕਸ ਖੇਤਰ, ਫਰ ਜਾਂ ਵਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਨ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 6,640 ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 27 ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਮੈਮੋਲੋਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਚੂਹੇ, ਚਮਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਯੂਲੀਪੋਟਾਈਫਲੈਨ (ਸੇਹ (ਝਾੜ-ਚੂਹਾ), ਛਛੂੰਦਰ/ mole ਅਤੇ ਚਕਚੂੰਦਰ/ Shrews ਸਮੇਤ) ਹਨ। ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ (ਮਨੁੱਖ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਲੇਮਰ ਸਮੇਤ), ਸਮਾਨ-ਪੰਜੇ ਵਾਲੇ ਅਨਗੁਲੇਟ (ਸੂਰ, ਬੋਵਿਡ ਅਤੇ ਵ੍ਹੇਲ ਸਮੇਤ), ਅਤੇ ਕਾਰਨੀਵੋਰਾ (ਬਿੱਲੀਆਂ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਸੀਲ ਸਮੇਤ) ਹਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੋਲ ਵੱਡਾ ਦਿਮਾਗ, ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੁਗੰਧ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਲਾਰਮ ਸਿਗਨਲ, ਗਾਉਣਾ, ਈਕੋਲੋਕੇਸ਼ਨ; ਅਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਖੰਡਨ-ਫਿਊਜ਼ਨ ਸਮਾਜਾਂ, ਹਰਮ ਅਤੇ ਪਦ-ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ - ਪਰ ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਬਹੁ-ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਇੱਕ-ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬਹੁ-ਪਤਨੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਣਧਾਰੀ
ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲ

**ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲ** () (ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1937) ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹਨ। 1979 ਵਿੱਚ *ਨੌਕਰ ਕੀ ਕਮੀਜ* ਨਾਮ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਮਨੀ ਕੌਲ ਨੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ *ਦੀਵਾਰ ਮੇਂ ਏਕ ਖਿੜਕੀ ਰਹਤੀ ਥੀ* ਲਈ ਸਾਲ 1999 ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲ਼ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 59ਵੇਂ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਉਹ 12ਵਾਂ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।

ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਰਾਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਬਣ ਨਿਬੜੇਗਾ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

## ਲਿਖਤਾਂ
**ਨੌਕਰ ਕੀ ਕਮੀਜ* (1979)
**ਦੀਵਾਰ ਮੇਂ ਏਕ ਖਿੜਕੀ ਰਹਤੀ ਥੀ*
**ਹਰੀ ਘਾਸ ਕੀ ਛੱਪਰ ਵਾਲੀ ਝੋਪੜੀ* 
**ਬੌਨਾ ਪਹਾੜ*
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ

**ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ** ਜਾਂ **ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ** ਉਹ ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਸੂਲ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕਦੇ ਜਾਂ ਥਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਬਾਕਾਇਦਾ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾ-ਖੋਹਣਯੋਗ ਮੂਲ ਹੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪਕ (ਸਾਰੇ ਕਿਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਅਤੇ ਸਮਾਨ (ਸਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ) ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਨੂੰਨ, ਸੰਸਾਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਨਸਲ ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤਕ ਪੁੱਜੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ
*13ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਮੈਗਨਾ ਕਾਰਟਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਝੌਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧੀਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੀ। 
*1689 ’ਚ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਯੁਗ ਪਲਟਾਊਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਉਂ ਲਾਹ ਕੇ ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ‘ਬਿਲ ਆਫ ਰਾਈਟਸ (ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
*1776 ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਲਾਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
*ਫਰਾਂਸ ’ਚ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਕੀਤਾ।

## ਅਹਿਦਨਾਮਾ
ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ (ਯੂ.ਐਨ.ਓ.) ਨੇ 10 ਦਸੰਬਰ, 1948 ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। 30 ਮੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ’ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
## ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ
*1857 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗੇ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ ਹਰ ਖਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
*ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਆਰਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਾਵਾਂਪਣ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਰਾਬਰਤਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਹੋਵੇ। 
*ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ, 1930 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਇਜਲਾਸ ’ਚ ਸੰਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਸੌਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੈ।
*ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਧਾਰਾ 21) ਮੁੱਢਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
*ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ, ਲਿਖਣ ਬੋਲਣ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਹਨ।
*ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਹੋ।
*ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।
*ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਚਰਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਕੋਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

## ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ 
ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਟਾਡਾ, ਪੋਟਾ, ਅਫਸਪਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ (ਰੋਕੂ) ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੁਆਲ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਊਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਅਰਥ ਵਿਹੂਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ
ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ

**ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ** ਜਾਂ **ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ** ਜਾਂ **ਸਵੈ-ਘਾਤ** ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸਾ-ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦਿਲਗੀਰੀ, ਬੇਦਿਲੀ, ਸਕਿਟਸੋਫ਼ਰੇਨੀਆ, ਦੂਹਰੀ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਅਮਲ, ਨਸ਼ਈਪੁਣਾ ਆਦਿ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਲੀ ਤੰਗੀ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਫਿੱਕ ਵਰਗੇ ਬੋਝ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਦਿਮਾਗੀ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਈਪੁਣੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਤਰਤ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ
ਸਦਾਚਾਰ

ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਠੀਕ ਗਲਤ ਵਿਚੋਂ ਠੀਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਦਾਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨੀਤਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। 'ਨੀ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ - ਲੈ ਜਾਣਾ, ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ। ਅਰਥਾਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ, ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਮੋਰੈਲਟੀ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਮੋਰਲ" ਹੈ, ਜੋ 
ਲਾਤੀਨੀ ਮੂਲਕ ਸ਼ਬਦ 'ਮੋਰਜ' ਤੋ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਰਥ ਰਿਵਾਜ, ਸੁਭਾਅ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਰਥੀ ਸ਼ਬਦ 'ਐਥਿਕਸ' ਜੋ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ 'ਈਥੋਸ' ਤੋ ਨਿਕਲਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਰਿਵਾਜ, ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਵਿਵਹਾਰ ਦਰਸਨ, ਨੀਤੀ ਦਰਸਨ ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ,ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਸਦਾਚਾਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ,ਜਿਸਦਾ ਸਬੰਧ ਮੂ਼ਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਚੱਜ ਆਚਾਰ' ਜਾ 'ਆਚਰਣ ' ਨਾਲ ਹੈ।ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਯਮਾ ਦੀ ਉੁਲਘਣਾ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤ ਸਜਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
#ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ,ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ। 
#ਆਰਟੀਕਲ-ਡਾ.ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ ਭਾਠੂਆਂ,ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ, ਹਰੀ ਬਿ੍ਜੇਸ਼ ਕਲਚਰਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਭਿਆਚਾਰ
ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ

**ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ** ਜਾਂ **ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ** ਜਾਂ **ਆਚਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ** ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣਾ, ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਚਿਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਫ਼ਾਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨੂੰ ਘੋਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
*ਪਰਾ-ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਕਥਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਤਲਬ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਸਚਾਈ ਦੱਸਣ ਬਾਰੇ
*ਮਾਪਕ ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਅਮਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ
*ਵਿਹਾਰਕ ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਿਰਿਆ-ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਤਿਕਤਾ
ਅਜ਼ੀਜ਼ ਪਾਸ਼ਾ

**ਸਯਦ ਅਜੀਜ ਪਾਸ਼ਾ** (1945) ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਗੂ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1974 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਏਆਈਐਸਐਫ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
2014 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ

**ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ** ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਗਲਾਸਗੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 20ਵੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 3 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਚੱਲਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਖੇਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ 71 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹਜਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ। ਗਲਾਸਗੋ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਸੈਲਟਿਕ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਆਜੋਯਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਜਾਰਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਗਲਾਸਗੋ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਐਲਈਡੀ ਸਕਰੀਨ (100 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ, 11 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ, ਕਰੀਬ 38 ਟਨ ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੀ) ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਅਰਬ ਲੋਕ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖਣਗੇ।
ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2014

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਘਰ

thumb
**ਘਰ** ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ,ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਕਾਨ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਮੋਬਾਇਲ ਘਰ, ਜਾਂ ਝੋਂਪੜੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਰਹਿਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਘਰੇਲੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਮਰੇ,  ਜਿੱਥੇ ਸੌਣਾ, ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਨਵ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ ਤੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।thumb|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ
ਮਕਾਨ

thumb|ਮਕਾਨ
**ਮਕਾਨ** ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ
ਮਸਨਵੀ

**ਮਸਨਵੀ** ਸ਼ਬਦ੍ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੋ ਦੋ। ਇਹ ਫਾਰਸੀ ਦਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਮਸਮਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਰੂਮੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਵਿਸਤਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀਆਂ ਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 50,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਫ਼ੌਜਸ਼ਾਹੀ

**ਫ਼ੌਜਸ਼ਾਹੀ** ਜਾਂ **ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ** ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਖੀਆਂ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ *ਫ਼ੌਜੀ ਜੁੰਡੀ* ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਨੂੰਨੀ ਅਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਫ਼ੌਜਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਰਿਵਾਇਤੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਆਗੂ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਹਿਰ ਉਲ-ਕਾਦਰੀ

**ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਹਿਰ ਉਲ-ਕਾਦਰੀ** (, Muhammad Tahir-ul-Qadri) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

## ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ 
'ਕਾਦਰੀ' ਵਿਚ 'ਕ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿੰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਰ 'ਕੇ' ਵਰਗਾ ਹੈ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਕਈਮਤ’ ਅਤੇ ‘ਕੁਰਬਾਣੀ’ ‘ਕ’ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ
ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਨੂੰਨ

ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਡਨਮੋਰ ਦਾ ਐਲਾਨ]]

**ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ** ਜਾਂ **ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ** () ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ (ਐਮਰਜੈਂਸੀ) ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਥੱਪੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਗਰੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਨਗਰੀ ਅਦਾਰੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨੋਂ ਉੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੰਮਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜੋਂ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਲਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ
ਮੁਨਸਫ਼ਰਾਜ

**ਮੁਨਸਫ਼ਰਾਜ** ਜਾਂ **ਜੱਜਰਾਜ** ਪੁਰਾਤਨ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸਫ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸਫ਼ਾਂ (, *ਸ਼ੋਫ਼ਤਿਮ*) ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਰਾਜ

**ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਰਾਜ** ਜਾਂ **ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤੰਤਰ** ਇੱਕ ਹਕੂਮਤੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਸਾਕੱਸੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ ਸੋਮਾਲੀਆ ਦੇ ਜੰਗੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਕੀਨੀਆ ਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੇਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਲੋਕਰਾਜ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ
ਚਮਚਾਰਾਜ

**ਚਮਚਾਰਾਜ** (ਹੋਰ ਨਾਂ **ਪੁਤਲੀਰਾਜ** ਜਾਂ **ਕਠਪੁਤਲੀਰਾਜ** ਹਨ) ਸਿਆਸੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਇਸਤਲਾਹ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੇਲੋੜੀਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ

**ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ (ਕਹਾਣੀ)
* ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ (ਫ਼ਿਲਮ)
ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼

**ਸੇਰਾਕਿਊਸ ਦਾ ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼** (; ਈ.ਪੂ.– ਈ.ਪੂ.) ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਹਿਸਾਬਦਾਨ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਕਾਢਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
### ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ 
ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਿਸਲੀ ਦੇ ਸਿਰਾਕੀਊਸ ਨਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 287 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਾ ਯੂਨਾਨੀ ਨਸਲ ਦੇ ਸਨ। ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਾਕੀਊਸ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੀਰੋ ਨਾਲ ਸੀ। ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਨੇ 'ਅਲੈਕਜ਼ੈਂਡਰੀਆ'(ਮਿਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
### ਹੋਰ 
ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਯੂਕਲਿਡ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗਣਿਤ ਰੇਖਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਬਡ਼ੇ ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
### ਕੁਝ ਖੋਜਾਂ 
ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਨੇ ਛੱਡਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ-
* ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਨੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਲੰਬਾ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਿਆ।
* ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲ ਇੱਕ ਗੁਰ ਲੱਗਿਆ।
* ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗੋਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਰ ਲੱਭਿਆ।
* ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਲਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਏ ਗਏ ਗੋਲੇ ਦੇ ਘਣ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਵਿਗਿਆਨੀ

ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ। ਖੱਬਿਓਂ ਸੱਜੇ:ਸਿਖਰੀ ਕਤਾਰ: ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼, ਅਰਸਤੂ, ਇਬਨ ਅਲ-ਹੈਤਮ, ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ, ਗੈਲੀਲੀਓ ਗਲੀਲੀ, ਐਂਟਨੀ ਵਾਨ ਲਿਊਵਨਹੁੱਕ; ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ: ਇਸਾਕ ਨਿਊਟਨ, ਜੇਮਜ਼ ਹਟਨ, ਆਂਤੋਆਨ ਲਾਵੋਆਜ਼ੀਏ, ਜੌਨ ਡਾਲਟਨ, ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ, ਗਰੈਗਰ ਮੈਂਡਲ; ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ: ਲੂਈ ਪਾਸਟਰ, ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ, ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਂਕਾਰੇ, ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰੌਇਡ, ਨਿਕੋਲਾ ਟੈੱਸਲਾ, ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ; ਚੌਥੀ ਕਤਾਰ: ਅਰਨਸਟ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ, ਮੈਰੀ ਕਿਊਰੀ, ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਨੀਲਜ਼ ਬੋਰ, ਅਰਵਿਨ ਸ਼ਰੌਡਿੰਗਰ, ਐਨਰੀਕੋ ਫ਼ਰਮੀ; ਹੇਠਲੀ ਕਤਾਰ: ਐਲਨ ਟੂਰਿੰਗ, ਰਿਚਰਡ ਫ਼ਾਇਨਮਨ, ਈ. ਓ. ਵਿਲਸਨ, ਜੇਨ ਗੁਡਾਲ, ਸਟੀਵਨ ਹਾਕਿੰਗ ਅਤੇ ਨੀਲ ਡੀਗਰਾਸ ਟਾਈਸਨ]]

**ਵਿਗਿਆਨੀ**, ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਨੇਮਬੱਧ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਤੰਗ ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਘੋਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਭੌਤਿਕ, ਹਿਸਾਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਸਮੇਤ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ
ਗੋਦਾਨ

**ਗੋਦਾਨ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਗੋਦਾਨ (ਨਾਵਲ), ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ
* ਗੋਦਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ), ਉਸ ਨਾਵਲ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਫ਼ਿਲਮ
ਉੱਤਰ-ਪੂੰਜੀਵਾਦ

**ਉੱਤਰ-ਪੂੰਜੀਵਾਦ** ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਹਾਈਪੋਥੈਟੀਕਲ ਆਰਥਿਕ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਹਿਜ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਚੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਤਰਕੀਬਾਂ ਘੜਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।

## ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ
ਆਮਦਨ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਲਦੇ ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਤਰ-ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂੰਜੀਵਾਦ
ਮੈਕਸ ਪਲਾਂਕ

**ਮੈਕਸ ਕਾਰਲ ਅਰਨਸਟ ਲੂਡਵਿਗ ਪਲਾਂਕ**, ਐਫ਼.ਆਰ.ਐਸ (23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1858 &ndash; 4 ਅਕਤੂਬਰ 1947) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮਿਕਦਾਰ ਮਕੈਨਕੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ 1918 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਮਗਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਚੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ। ਪਲਾਂਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਹਾਦਸਾ

**ਹਾਦਸਾ** ਜਾਂ **ਦੁਰਘਟਨਾ** ਇੱਕ ਅਚਨਚੇਤ ਅਤੇ ਅਣ-ਵਿਉਂਤਿਆ ਵਾਕਿਆ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਣਚਾਹੀ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਆਮ ਭਾਵ ਇੱਕ ਭੈੜੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗੌਰ ਫਰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
"ਦੁਰਘਟਨਾ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਣਪਛਾਤੇ ਜਾਂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਜੋਖਮ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ "ਦੁਰਘਟਨਾ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਟ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਆਕਾਰ, ਸਿਹਤ, ਸਥਾਨ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਨੇ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸਹੀ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਵੱਲੋਂ ਮੀਡੀਆ ਜੋੜਤੋੜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੋਜ਼ੇ ਵਤਨ

***ਸੋਜ਼ੇ ਵਤਨ*** ਨਾਮਕ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਵਾਬ ਰਾਏ (ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ) ਹਨ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 1908 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਸੋਜ਼ੇ ਵਤਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਦ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਨ। *ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਸਭ ਸੇ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ*, *ਸ਼ੇਖ ਮਖਮੂਰ*, ਯਹੀ ਮੇਰਾ ਵਤਨ ਹੈ, *ਸ਼ੋਕ ਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ* ਅਤੇ *ਸਾਂਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰੇਮ*। ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਲੈਕਟਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਨਵਾਬ ਰਾਏ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ
ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ

***ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ*** (***दुनिया का अनमोल रतन***) ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਰਦੂ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਜਮਾਨਾ ਵਿੱਚ 1907 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਸੋਜ਼ੇ ਵਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਇਬਨ ਅਲ-ਹੀਸ਼ਮ

'*** (), ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ **ਇਬਨ ਅਲ-ਹੀਸ਼ਮ*' ਕਰ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਰਬੀ: ;  965–  1040), ਇੱਕ ਅਰਬ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਬਹੁ-ਜਾਣਕਾਰ, ਹਿਸਾਬਦਾਨ, ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾਦਾਨ ਸੀ ਜਿਹਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਹਿਸਾਬ, ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।.

## ਹਵਾਲੇ
ਅਰਨਸਟ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ

**ਅਰਨਸਟ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ,** ਨੈੱਲਸਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਰਨ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ, (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Ernest Rutherford;** 30 ਅਗਸਤ 1871 - 19 ਅਕਤੂਬਰ 1937) ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਹਨੂੰ ਪਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀਕਾ* ਇਹਨੂੰ ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇਅ (1791-1867) ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। 1911 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਹੰਸ ਗੀਗਰ ਅਤੇ ਅਰਨੈਸਟ ਮਾਰਸਡੇਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਫੁਆਇਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੌਰਾਨ ਰਦਰਫੋਰਡ ਸਕੈਟਰਿੰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚੇ। 1912 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਬੋਹਰ-ਰਦਰਫੋਰਡ ਮਾਡਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੋਈ। 1917 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨਿਊਕਲੀਅਸ 'ਤੇ ਅਲਫ਼ਾ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਕਣ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ" ਕਿਹਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਮੋਸਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਰਦਰਫੋਰਡ 1919 ਵਿੱਚ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੈਵੇਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, 1932 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਚੈਡਵਿਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੌਨ ਕਾਕਕ੍ਰਾਫਟ ਅਤੇ ਅਰਨੈਸਟ ਵਾਲਟਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਰਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਆਈਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਰਦਰਫੋਰਡੀਅਮ (104Rf) ਦਾ ਨਾਮ 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ

ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।]]
**ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ** ਜਾਂ **ਚਾਨਣ ਵਿਗਿਆਨ** ਭੌਤਿਕੀ ਦੀ ਉਹ ਸਾਖ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹਦੇ ਵਤੀਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਯੂ.ਵੀ. ਅਤੇ ਆਈ.ਆਰ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ ਹੈ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ, ਮਾਈਕਰੋ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕਿਰਨਾਂ ਇਹਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਔਪਟਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਅਤੇ ਔਰੋਰਾ ਬੋਰੀਅਲਿਸ ਬਰਗੇ ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਖ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ
ਤਾਬਿਸ਼ ਦੇਹਲਵੀ

ਮਸਊਦ ਅਲਹਸਨ **ਤਾਬਿਸ਼ ਦੇਹਲਵੀ** () (ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ 1911 - 23 ਸਤੰਬਰ 2004), ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲਗ਼ੋ ਸ਼ਾਇਰ, ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਬਰਾਡਕਾਸਟਰ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ *ਤਮਗ਼ਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼* ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਤਾਬਿਸ਼ ਦੇਹਲਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਅਰ ਤੇਰਾ ਬਰਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ 1931 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਸਾਲੇ *ਸਾਕੀ* ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। 
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
#ਜ਼ਰੀਨਾ ਮੁਖਤਾਰ
#ਸ਼ਹਾਨਾ ਤਾਬਿਸ਼ 
#ਦੁਰਦਾਨਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ
#ਰਾਸ਼ੀਕਾ ਰਿਜ਼ਵੀ
#ਸੌਦਾ ਤਾਬਿਸ਼
## ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ
**ਚਿਰਾਗ਼-ਏ-ਸਹਿਰ*
**ਗ਼ੁਬਾਰ-ਏ-ਅੰਜੁਮ*
**ਮਾਹੇ ਸ਼ਿਕਸਤਾ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਅਲੀਤੇਤ ਨੇਮਤੁਸ਼ਕਿਨ

**ਅਲੀਤੇਤ ਨਿਕੋਲਾਏਵਿੱਚ ਨੇਮਤੁਸ਼ਕਿਨ** (12 ਨਵੰਬਰ 1939 - 2006) ਇੱਕ ਏਵੰਕ ਰੂਸੀ ਕਵੀ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਏਵੰਕੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਕਰ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਮਰ ਰਹੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 31 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਏਵੰਕੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਜੋਸ਼ ਮਲਸੀਆਨੀ

**ਜੋਸ਼ ਮਲਸੀਆਨੀ** (1883-1976) ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਲੱਭੂ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿਰਕੱਢ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਮਲਸੀਆਂ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ 1913 ਵਿੱਚ ਨਕੋਦਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਉਭਰਦੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਤੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਥੰਮ ਦਾਗ਼ ਦਿਹਲਵੀ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਓਤੋਮੋ ਨੋ ਯਾਕਾਮੋਚੀ

Yakamochi'' by Kanō Tan'yū, 1648]]

 ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਨੀਤੀਵੇਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕਾ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਿਯੋਸ਼ੂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਰਤਾ ਸਨ। ਉਹ  ਜਾਪਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਯਾਕਾਮੋਚੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਓਤੋਮੋ ਤਾਬਿਤੋ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨੀ ਕਵੀ
ਜੇਮਜ਼ ਸਕਿੱਨਰ (ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਅਫ਼ਸਰ)

ਕਰਨਲ **ਜੇਮਜ਼ ਸਕਿੱਨਰ** ਸੀਬੀ (1778 - 4 ਦਸੰਬਰ 1841) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਦਲੇਰ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਦੋ ਘੋੜਸਵਾਰ ਟੁਕੜੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਕਿੱਨਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ ਹਰਕੁਲੀਜ਼ ਸਕਿੱਨਰ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਔਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।
## ਹਵਾਲੇ
http://punjabitribuneonline.com/2013/11/%E0%A8%9C%E0%A9%87%E0%A8%AE%E0%A9%9B-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%A8%E0%A8%B0-%E0%A8%89%E0%A8%B0%E0%A9%9E-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE/

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1778
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1841
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕ
ਰੇਗੇ

**ਰੇਗੇ** (Reggae) ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜੋ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਮੈਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮੈਕਾਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੇਗੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਸਕਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸਟੀਡੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।
## ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ
ਜਮੈਕਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੇ 1967 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੇਗੇ (reggae) ਨੂੰ ਰੇਗੇ (rege) ਲਈ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਵਰਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਗੇ-ਰੇਗੇ (rege-rege) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਚੀਥੜੇ, ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਜਾਂ ਰੱਟਾ, ਝਗੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)

**ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ** ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾਭਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ 2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ 2017 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਸਨ।

## ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 
2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਭਾ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਧਾਇਕ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਧਰਮਸੋਤ ਨੂੰ 51,554 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮਸੋਤ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2022 ਤੋਂ 2027 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 2022-2027
ਜਮੈਕਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

**ਜਮੈਕਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ** ਜਮੈਕਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਮੇਰਿਕਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਲਹਿਜੇ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਹੀ ਵਰਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਆਂ
ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

**ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ** ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਗਭਗ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਤਦਾਦ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਹਿਜ਼ਾ ਜਨਰਲ ਅਮਰੀਕੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ, ਨਸਲੀ, ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਫ਼ਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਆਂ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਫ਼ਿਲਮ)

***ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ*** 1990 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ, ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਇਰਫ਼ਾਨ ਖਾਨ।
ਬਰਤਾਨਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

**ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ** ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟਾਪੂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ, ਭਾਰਤ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਆਂ
ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ

**ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ** (ਜਨਮ 6 ਦਸੰਬਰ 1945) ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਦਾਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ

**ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ** ਜਾਂ **ਮਾਂ ਕਾਲੀ** (, ਜਾਂ ) ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਡਰਾਵਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ **ਕਾਲੀ**, *ਕਾਲਾ* ਜਾਂ *ਕਾਲ* ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਮੌਤ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ "ਕਾਲੀ" ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮੌਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ **ਮਹਾਕਾਲੀ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗਾ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਕਤ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਜਾਂ **ਬ੍ਰਾਹਮਣ** ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਕਾਰੀ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੰਗ ਢੇਸੀਆਂ

**ਸੰਗ ਢੇਸੀਆਂ** (ਢੇਸੀਆਂ ਸੰਗ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਫਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸੰਗ ਜੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ

(Hz) ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਹੈ – ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਦੇ ਲਿਸ਼ਕਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) – ਜਦਕਿ  ਲਿਸ਼ਕਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਕਿੰਟਾਂ (s) ਵਿੱਚ ਦੌਰ ਹੈ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਹਰੇਕ  f ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟੇ ਹਨ।]]

**ਵਾਰਵਾਰਤਾ** ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਾਕਿਆ ਦੀ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ **ਵਕਤੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਥਾਨੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕੋਣੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਅੱਡ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੌਰ ਜਾਂ ਪੀਰੀਅਡ ਕਿਸੇ ਮੁੜ-ਵਾਪਰਦੇ ਵਾਕਿਆ ਵਿਚਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਿਆਦ (ਸਮਾਂ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਮਿਆਦ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦਾ ਗੁਣਕ ਉਲਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਮਿੰਟ 'ਚ 120 ਵਾਰ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਧੜਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਦਾ ਦੌਰ – ਧੜਕਨਾਂ ਵਿਚਲਾ ਸਮਾਂ – ਅੱਧੇ ਸਕਿੰਟ (60 ਸਕਿੰਟ (ਭਾਵ ਇੱਕ ਮਿੰਟ) ਨੂੰ 120 ਧੜਕਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਾਗ ਕਰ ਕੇ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਮਾਪ
ਸੂਖਮ ਛੱਲ

, ਵੈਨਚੁਰਾ ਕਾਊਂਟੀ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਡਿਸ਼ ਅੰਟੀਨਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੂਖਮ ਛੱਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਇੱਕ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਬੁਰਜ]]

**ਸੂਖਮ ਛੱਲ** ਜਾਂ **ਨਿੱਕੀ ਛੱਲ** ਜਾਂ **ਸੂਖਮ ਤਰੰਗ** ਬਿਜਲਈਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਹਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੀਹਦੀ ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਜੀਹਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ 300&nbsp;MHz (0.3&nbsp;GHz) ਤੋਂ 300&nbsp;GHz ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਡੀਓ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ

ਦੀ ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ, λ, ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੜਾਅ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਨਾਪ ਕੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਟੀਸੀਆਂ, ਡੂੰਘਾਂ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਰੀ ਲਾਂਘਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ।]]

ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਾਈਨਨੁਮਾ ਛੱਲ ਦੀ **ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ** ਉਸ ਛੱਲ ਦੀ ਸਥਾਨੀ ਮਿਆਦ ਜਾਂ ਫੈਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਮਗਰੋਂ ਛੱਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹਨੂੰ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਪੜਾਅ ਵਾਲ਼ੇ ਦੋ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੀਸੀਆਂ, ਡੁੰਘ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਰੀ ਲਾਂਘੇ) ਵਿਚਲੀ ਵਿੱਥ ਕੱਢ ਕੇ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਦੋਹੇਂ ਛੱਲਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਥਾਨੀ ਛੱਲ-ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ *ਲੈਮਡਾ* (λ) ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਗੈਰ-ਸਾਈਨਨੁਮਾ ਅਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਹਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ ਮੀਟਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੱਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੰਬਾਈ
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ

ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਜੀਹਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਧੁਰੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਲਕੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲਗ-ਅਲੱਗ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।]]

**ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ** ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ *ਮਾਤਰਾ* (ਜਾਂ ਮਾਪ) ਅਤੇ *ਦਿਸ਼ਾ* ਦੋਹੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਵ ਇਹ ਸਦਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਇਸਤਲਾਹ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪਰ ਰਲ਼ਦੇ-ਮਿਲਦੇ ਖੇਤਰਾਂ  ਅਤੇ  ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਕਾਈ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਟੈਸਲਾ ਅਤੇ ਅੰਪੀਅਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੀਟਰ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨੋਟ-ਕਥਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੁੰਬਕਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲਈਚੁੰਬਕਤਾ
ਅਪਵਰਤਨ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

**ਅਪਵਰਤਨ**: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੜ ਜਾਂ ਝੁਕ ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ **ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਪਵਰਤਨ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਵਾ ਤੋਂ ਕੱਚ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਭਿਲੰਬ ਵਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੱਚ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਭਿਲੰਬ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਇੱਕ ਵਿਰਲਾ ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਕੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੰਘਣਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਦੋਂ ਵਿਰਲੇ ਮਾਧਿਅਮ (ਹਵਾ) ਤੋਂ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ (ਕੱਚ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਭਿਲੰਬ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੱਚ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਭਿਲੰਬ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੀਮ ਕਿਸੇ ਵੈਕੱਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦਰਮਿਆਨ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦਰਮਿਆਨ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੀਮ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਤਿ ਔਰਥੋਗਨਲ (ਜਾਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੀਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੇ ਦੋ ਨਿਯਮ ਹਨ।

1) ਅਪਾਤੀ ਕਿਰਨ,ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਸਤਹ ਤੇ ਅਭੀਲੰਬ,ਅਪਵਰਤਿਤ ਕਿਰਨ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਪਲੇਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
## ਕਿਰਿਆ
ਜੇ ਕੋਈ ਪੈੱਨਸਿਲ ਦਾ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਪੈੱਨਸਿਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਤਰਿਲੋਕੀ ਨਾਥ ਕੌਲ

**ਤਰਿਲੋਕੀ ਨਾਥ ਕੌਲl** (ਜਾਂ **ਟੀ. ਐਨ. ਕੌਲ**) (1913 - 16 ਜਨਵਰੀ 2000) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ (1967 - 1972) ਅਤੇ.ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਰਹੇ।
## ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ 1913 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਿੰਗਜ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 16 ਜਨਵਰੀ 2000 ਨੂੰ ਰਾਜਗੜ੍ਹ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਕੌਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਕੁਝ ਇਹ ਹਨ:
* Diplomacy in Peace & War
* Recollections and Reflections (1978)
* Life in a Himalayan Hamlet (1982)
* My Years through Raj and Swaraj (1993)
* A Diplomat’s Diary (1947-1999) (2000)

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*T.N. Kaul materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ
ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਧਰ

**ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਧਰ** (ਡੀ ਪੀ ਧਰ) (1918-1975), ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ।

ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਰਿਹਾ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਡੀ.ਪੀ. ਧਰ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਮਈ 1918 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਕਰਨ ਲਈ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ
ਤਾਬਾ ਰਾਮ ਤੁਰਕੀ

**ਪੰਡਿਤ ਤਾਬਾ ਰਾਮ ਤੁਰਕੀ** (1776- 1847) ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਭਾਰਤ) ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ। ਬੇਤਾਬ ਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ
ਮੱਖੀਆਂ (ਨਾਟਕ)

***ਮੱਖੀਆਂ*** () ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 1943 ਚ ਲਿਖਿਆ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਟਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਬਦਰੁਦੀਨ ਤਯਾਬਜੀ

**ਬਦਰੁਦੀਨ ਤਯਾਬਜੀ** (10 ਅਕਤੂਬਰ 1844 – 19 ਅਗਸਤ 1906) ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।

## ਜੀਵਨ
ਬਦਰੁਦੀਨ ਤਯਾਬਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1844 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਲਾਹ ਤੱਯਬ ਅਲੀ ਅਰਬ ਦੇ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਬੋਹਰਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ.। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਓਦੋਂ ਪੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਦੋਂ ਪਛਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਪ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 1867 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਤਯਾਬਜੀ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ ਬਣਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1844
ਮੈਕਾਲੇਵਾਦ

**ਮੈਕਾਲੇਵਾਦ** ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਦੇਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਪਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੇਤਾ ਥਾਮਸ ਬੈਬਿੰਗਟਨ ਮੈਕਾਲੇ (1800-1859) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਥਾਮਸ ਮੈਕਾਲੇ
ਥਾਮਸ ਮੈਕਾਲੇ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1800 ਨੂੰ ਲਿਸੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗਲਾਸਗੋ

**ਗਲਾਸਗੋ** ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 3,395 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਕਾਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਾਈਡ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ *ਗਲਾਸਵਿਗਨਸ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ
ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਵੱਸ

***ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਵੱਸ*** () ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ ਬਰੂਨੋ ਆਪਿਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। 1958 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਨਾਵਲ, ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂ, ਬੁਖਨਵਾਲਡ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਜ਼ੀ ਤਸੀਹਾ ਕੈਂਪ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਉਹਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ 25 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 28 ਤੋਂ ਵਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇੱਕ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਕ ਸੈਲਫ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਬਣਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
## ਕਥਾਨਕ
ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਜਰਮਨੀ ਅੰਦਰ ਬੁਖਨਵਾਲਡ ਨਾਜ਼ੀ ਤਸੀਹਾ ਕੈਂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀ ਹਨ। ਉਥੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਯਹੂਦੀ ਬੱਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਬਘਿਆੜਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਨਾਵਲ
ਅਥਲੈਟਿਕਸ (ਖੇਡਾਂ)

**ਅਥਲੈਟਿਕਸ** ਦੌੜਾਂ, ਛਾਲਾਂ, ਥਰੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਟ੍ਰੈਕ ਐਂਡ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਈਵੈਂਟਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ 60ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 100 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 400 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 800 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 1500 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 5000 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 10,000 ਮੀਟਰ ਦੌੜ, 110 ਮੀਟਰ (ਅੜਿੱਕਾ ਦੌੜ) ਤੇ400 ਮੀਟਰ(ਅੜਿੱਕਾ ਦੌੜ), 3000ਮੀਟਰ ਸਟੈਪਲ ਚੇਜ਼, 4×100 ਮੀਟਰ(ਰਿਲੇਅ ਦੌੜ), 4×400 ਮੀਟਰ(ਰਿਲੇਅ ਦੌੜ) ਛਾਲ ਦੇ ਮੁਕਬਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਛਾਲ, ਲੰਬੀ ਛਾਲ, ਪੋਲ ਵਾਲਟ, ਤਿਹਰੀ ਛਾਲ, ਥਰੋਅ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾ ਸੁੱਟਣਾ, ਚੱਕਾ ਸੁੱਟਣਾ, ਨੇਜਾਬਾਜ਼ੀ, ਹੈਮਰ, ਰੋਡ ਈਵੇਂਟ ਵਿੱਚ ਮੈਰਾਥਨ, 20 ਕਿਟਗਬਣਡ
ਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਦੌੜ, 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਦੌੜ, ਡੀਕੈਥਲਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ
ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ 1896 ਤੋਂ 2012 ਤਕ ਦੇ 116 ਸਾਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਹੀ ਜਿਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਤਗਮੇ 1900 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲੋ ਨਸਲ ਦੇ ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੀਟ ਨੌਰਮਨ ਪ੍ਰਿਤਚਾਰਡ ਨੇ 100 ਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਅਥਲੀਟ ਉਡਣਾ ਸਿੱਖ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ 1960 ਦੀਆਂ ਰੋਮ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਆਖਰੀ ਸੈਕਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਛੜ ਗਏ ਸਨ।ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ,ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਪੀ.ਟੀ.ਊਸ਼ਾ, ਅੰਜੂ ਬਾਬੀ ਜਾਰਜ,ਵਿਕਾਸ ਗੌੜਾ,ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੂਨੀਆ,ਲਲਿਤਾ ਬਾਬਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਇਨਲ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਸੰਘ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ

**ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ** (1886-1963) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਖਬਾਰ ਸੰਪਾਦਕ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ 1886 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਐਮ.ਏ. ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਡਿਗਰੀ ਲਏ ਹੀ 1909 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 

## ਸਿੱਖਿਆ
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ  ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਨਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰ *ਸਿੱਖ ਰਿਵਿਊ* ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਸਿੱਖ ਰਿਵਿਊ" ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ  ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੰਧ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਖਾਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।  ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਵਿਆਇਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਖਬਾਰ 'ਨਿਊ ਹੈਰਾਲਡ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1919 ਵਿੱਚ, ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ
**ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਐਂਡ ਵਰਲਡ ਪੀਸ*
**ਆਲ ਦ ਈਅਰ ਰਾਊਂਡ*
**ਗੁਰੂ ਅਰਜਨਸ ਟਵੈਲਵ ਮੰਥਜ਼ ਆਫ਼ ਲਵ ਐਂਡ ਵਰਸ਼ਿਪ*
**ਬੈਟਲ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ*
**ਹਾਉ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਫਾਟ ਇਟ*
**ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੂਵਮੈਂਟ*
**ਦ ਕਰਾਸ ਐਂਡ ਦੀ ਕਰਾਊਨ*
**ਰੀਪਬਲੀਕਨਿਜ਼ਮ ਇਨ ਰਿਲਿਜਨ*
**ਦ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਜੋਆਇ*
**ਸਪਿਰਟ ਆਫ਼ ਸਿਖਇਜ਼ਮ*
**ਏ ਸਿੱਖ ਕਿੰਗ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ*
**ਟੂ ਜਵੈਲਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਫੂਲ*
**ਦ ਪਰਾਬਲਮ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼*
**ਇੰਡੀਆ ਜ਼ ਫਾਈਟ ਫਾਰ ਫਰੀਡਮ* (1936)
**ਸਿੱਖ ਸਟਡੀਜ਼* (1937)
**ਨਾਨ ਵਾਇਉਲੈਂਟ ਨਾਨ ਕੋਆਪਰੇਸ਼ਨ*
* *ਦ ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਟ ਟਾਰਚਰ ਕੈਂਪ* (1946) 
**ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ* (1969)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886
ਚਿੜੀ-ਛਿੱਕਾ

**ਬੈਡਮਿੰਟਨ** ਇੱਕ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱੜੀ ਬੱਲੇ ਨਾਲ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਲੱਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਇਕੱਲੇ ਮਰਦ, ਔਰਤ, ਦੋਨੋਂ ਮਰਦ, ਦੋਨੋਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਖੇਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 13.4 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨੈੱਟ 1.55 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ
ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ

**ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ** ( 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930 - 11 ਮਾਰਚ 2024) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।

ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਪੱਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਹੁਣ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1957 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1961 ਤੱਕ ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ , ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ 'ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਿਹਾ।  

ਡਾਕਟਰ ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਪੱਟੀ , ਜ਼ਿਲਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਡਾਕਟਰ ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪਰਨਾਇਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1957 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1961 ਤੱਕ ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ , ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ‘ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ‘ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ । ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦੇ ਰਹੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਰਿਸ਼ਤੇ’ ਅਤੇ ‘ਫੁੱਲ ਵੀ ਅੰਗਿਆਰ’ ਪਾਏ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ‘ਕਲਮ ਦੀ ਅੱਖ’ ਅਤੇ ‘ਜਿਨ੍ਹਾ ਪਛਾਤਾ ਸੱਚ’ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈਆਂ । ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਮੈਂ ਭੋਲਾਵਾ ਪਗ ਦਾ,’ ‘ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ‘ਅਤੇ ‘ ਏਨੀ ਮੇਰੀ’ ਬਾਤ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਲੰਘੀ ਸਦੀ ਦੇ 70ਵਿਆਂ ਅਤੇ 80ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਤਿਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੂਸੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾਇਆ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ ਬੇਟੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ ।

## ਲਿਖਤਾਂ
ਡਾ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ 17 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ, ਫ਼ਿਓਦਰ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਓ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਰਿਸ਼ਤੇ* 
**ਫੁਲ ਵੀ ਅੰਗਾਰੇ ਵੀ* 
### ਹੋਰ
*ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ (1997)
**ਕਲਮ ਦੀ ਅੱਖ* (ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ)
**ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੌਰਵ ਗ੍ਰੰਥ* 
**ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ* 
**ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ* 
**ਪਾਣੀ ਕੇਰਾਂ ਬਦਬੁਦਾ* (ਸਵੈਜੀਵਨੀ)
**ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ* / ਨਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024
ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ

**ਮੁਕੇਬਾਜ਼ੀ** ਇੱਕ ਦੁਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇ ਮਾਰਕੇ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸਵਾਮੀ ਅਗਨੀਵੇਸ਼

**ਸਵਾਮੀ ਅਗਨੀਵੇਸ਼** (21 ਸਤੰਬਰ 1939 – 11 ਸਤੰਬਰ 2020) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਸੁਧਾਰਕ, ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਸਨ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਸਵਾਮੀ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕਾਕੁਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 21 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਵੀਪਾ ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਓ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ (ਹੁਣ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ) ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਪੋਤਾ ਸੀ। 
ਸਵਾਮੀ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਨੇਸ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਮੁਖਰਜੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਸਟਿਸ ਬਣਿਆ, ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕੀਤੀ।

## ਰਾਜਨੀਤੀ
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1970 ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (ਜੋ ਉਸਨੇ 1974ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, *ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ* ਵਿੱਚ ਸੂਤਰਬਧ ਕੀਤੇ ਹਨ) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਭਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਲਈ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1979 ਤਕ ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਬੰਧੂਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵੱਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚੋ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਓਹਨਾ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਚੜਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020
ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ

**ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ** (ਜਨਮ 20 ਮਈ 1945)ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।

## ਪਿਛੋਕੜ
ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1945 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਲੈਫ ਕਰਨਲ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪ੍ਰਨੀਤ ਕੌਰ ਭੈਣਾਂ ਹਨ।

## ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 
### 2022 ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਪ-ਚੌਣ
### ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022 ਅਮਰਗੜ੍ਹ
ਅ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)

**ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)** ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ) ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ, ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 1 ਮਈ ਨੂੰ 1994 ਨੂੰ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੁਖ ਮੁੱਦਾ, ਸਿੱਖਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ 1989 ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਚ 13 ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿਚੋਂ 7 ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਦਲ
ਇਲਿਆਸ ਘੁੰਮਣ

**ਇਲਿਆਸ ਘੁੰਮਣ** ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਇੰਜਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ 25 ਤੋਂ ਵਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 170 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। 

## ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਇਲ ਕੋਕੋ: (ਇਲਿਆਸ ਘੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ; ਸੰਪਾਦਕ, ਜਗਤਾਰ)

### ਨਾਵਲ
*ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ
*ਪਿੰਡ ਦੀ ਲੱਜ
*ਮਿੱਟੀ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਬਹਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਚੌਧਰੀ ਅਫ਼ਜਲ ਹੱਕ

**ਚੌਧਰੀ ਅਫ਼ਜਲ ਹੱਕ ** (1891–8 ਜਨਵਰੀ 1942) ਲੇਖਕ, ਮਾਨਵਵਾਦੀ, ਆਗੂ ਅਤੇ ਮਜਲਿਸ-ਏ-ਅਹਰਾਰ-ਏ-ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਕ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਆਸੀ ਹਸਤੀ ਸੀ। 
## ਲਿਖਤਾਂ
*ਜ਼ਿੰਦਗੀ
*ਮਹਿਬੂਬ-ਏ-ਖੁਦਾ
*ਦੀਨ-ਏ-ਇਸਲਾਮ
*ਆਜ਼ਾਦੀ-ਏ-ਹਿੰਦ
*ਮੇਰਾ ਅਫਸਾਨਾ
*ਜਵਾਹਰਾਤ
*ਮਾਸ਼ੂਕਾ-ਏ-ਪੰਜਾਬ
*ਸ਼ਊਰ
*ਦੇਹਾਤੀ ਰੂਮਾਨ
*Pakistan and untouchability
*ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਅਹਰਾਰ
*ਦੁਨੀਆ ਮੇ ਦੋਜਖ
*Islam and Socialism 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ (ਨਾਵਲ)

**ਜ਼ਿੰਦਗੀ** ਬਰਤਾਨਵੀ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਕ ਚੌਧਰੀ ਅਫਜ਼ਲ ਹੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਬਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। *ਜ਼ਿੰਦਗੀ* 1930 ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ
ਰੰਗਾਵਲ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਰੰਗਾਵਲ** ਜਾਂ **ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ** () ਪੱਧਰੇ ਅਤੇ ਚਮਕਾਏ ਹੋਏ ਤਲਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਪਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਪੱਧਰੇ ਤਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੋਣ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕੋਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਪ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਲਿਪਾਂਕ

**ਲਿਪਾਂਕ** ਕਿਸੇ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਰਥ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਖੇੜਨ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਧੁਨੀਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਿਪਾਂਕ ਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਚ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਇਕਹਿਰੇ ਧੁਨੀਮ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਲਿਪਾਂਕਾਂ 'ਚ ਅੱਖਰ, ਜੁੜਵੇਂ ਅੱਖਰ, ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ, ਹਿੰਦਸੇ, ਵਿਸਰਾਮ ਚਿੰਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪਾਂਕ