ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ

ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ (ਜਨਮ ਸਾਲ 1880- ਦੇਹਾਂਤ ਸਾਲ 1955) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਸਾਜ਼  ਵਾਦਕ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ 
ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਨਾਂ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਜਾਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਚਾਚੇ ਮਾਮਨ ਖਾਨ,ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾਗਰ ਵਾਦਕ ਸਨ ਅਤੇ  ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਹਾਊਸ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।

ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ(ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1935 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ-ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ 27 ਸਾਲ  ਤੱਕ ਇੰਦੌਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ *ਮੀਂਡ ਸੂਤ ਕੀ ਸਰਗਮ* ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਆਵਰਤੀ ਧੁਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਸੁਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ  ਨੂੰ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਤਾਨ-ਪਲਟਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ-ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲਕੌਂਸ, ਮਲਹਾਰ, ਭੈਰਵ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ।

"ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਦੀ ਸਾਰੰਗੀ ਆਮ ਸਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ  ਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਝ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ  ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।

ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ *ਜੌਹਰ-ਏ-ਮੌਸੀਕੀ*, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ *ਸੰਗੀਤ ਵਿਵੇਕ ਦਰਪਣ* ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੂਨ 1934 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ 
ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ 13 ਜਨਵਰੀ 1955 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। "1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨ ਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉਮਰਾਓ ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
1985 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ (ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼)
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1955
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1880

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਜਾਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਮਾਮਨ ਖਾਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾਗਰ ਵਾਦਕ ਸਨ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਹਾਊਸ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਈ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1935 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ-ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ 27 ਸਾਲ ਇੰਦੌਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ *ਮੀਂਡ ਸੂਤ ਕੀ ਸਰਗਮ* ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਆਵਰਤੀ ਧੁਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਸੁਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਤਾਨ-ਪਲਟਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ-ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲਕੌਂਸ, ਮਲਹਾਰ, ਭੈਰਵ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ।

"ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਦੀ ਸਾਰੰਗੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਡ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਝ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।

ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ *ਜੌਹਰ-ਏ-ਮੌਸੀਕੀ*, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ *ਸੰਗੀਤ ਵਿਵੇਕ ਦਰਪਣ* ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੂਨ 1934 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।