ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ

**ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਥਿਲਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਜੋ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨੰਦਾ ਨਦੀ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਰਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ *ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ* ਕਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਗ ਆਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਮੌਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੀਲਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਵਿਦਿਆਪਤੀ ਠਾਕੁਰ, ਉਦਿਤ ਨਰਾਇਣ ਝਾਅ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ, ਕੁੰਜ ਬਿਹਾਰੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਖੰਡੇਲਵਾਲ, ਡਾ. ਸ਼ਾਂਤੀ ਜੈਨ, ਰਜਨੀ ਪੱਲਵੀ, ਪੂਨਮ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਰੰਜਨਾ ਝਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ।

## ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
ਇਹ ਭੀਲਿਨੀ ਦਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਸਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੌਤਮ, ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਬ-ਕਾਲੀ ਮਹਾਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ - ਮਧਿਆਮਾ ਮਾਰਗ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਿਥਿਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਵਤਾਵਾਦੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸਤਪੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੀਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗੋਸੌਨਿਕ ਗੀਤ ਜਾਂ ਗੋਸੌਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਾਂਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪੂਜਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਜੋ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਗੀਤ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਸੁਹਾਗ ਗੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਣੇ ਗਾਉਣਾ ਹੁਣ ਥੋੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲੋਕ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਮੈਥਿਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਥਿਲੀ ਔਰਤਾਂ, ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਔਰਤ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਪਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦਰਭ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲੇ, ਅੱਗੇ, ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਥਿਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਵੀ ਹਨ। ਗੀਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥੀਮ ਬਰਸਾਤ ਜਾਂ ਮੌਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਗੀਤ ਵੀ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਵਾਢੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮੈਥਿਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਵਰਗੀਕਰਨ 
ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਥੀਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕੈਲਾਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ (nd) ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ: **1.** ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਗੀਤ ***:*** ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ - ਜਨਮ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੰਸਕਾਰ, ਵਿਆਹ ਆਦਿ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਸਸਤਿਕਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਸਹਾਰਾ ਗੀਤ (ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ) ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਸਹਾਰਾ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੌਰਾਨ ਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਗੀਤ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਘੂੜੇ ਦੇ ਗੀਤ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। : **2.** ***ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ:*** ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਮਹੀਨੇ (ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਮਹੀਨਾ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 11 ਮਈ) ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮਨਵਮੀ, ਬਤਸਾਵਿਤਰੀ, ਨਾਗਪੰਚਮੀ, ਮਧੁਸ਼੍ਰਾਬਾਨੀ, ਕੋਜੇਗਰਾ, ਸਮਾਚਕੇਬਾ, ਭਾਰਦੂਤੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। **3.** ***ਮੌਸਮੀ ਗੀਤ:*** ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਜਾਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: a) ਧਾਰਮਿਕ, ਅ) ਖੇਤੀਬਾੜੀ c) ਬਿਰਤਾਂਤ, d) ਉਜਾੜ ਪਿਆਰ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ e) ਔਰਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਬਾਰਹਮਾਸਾ, ਚਹੋਮਾਸਾ ਅਤੇ ਚੰਨਮਾਸਾ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਹਨ। **4.** ***ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੀਤ:*** ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਤਾਲਾਬਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। **5.** ***ਭਗਤੀ ਗੀਤ:*** ਇਹ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੋਸੌਨਿਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਭਗਬਤੀ-ਗੀਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਠ। ਗਾਇਕ ਦੀ ਅਪਾਹਜਤਾ, ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। : **6.** ***ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਗੀਤ:*** ਇਹ ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਤਗਾਮੀ, ਗਵਾਲਰੀ, ਰਾਸਾ ਅਤੇ ਮਾਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। **7.** ***ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗੀਤ:*** ਇਹ ਗੀਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਹਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ।

## ਧੁਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
### ਮੇਲਿਜ਼ਮੈਟਿਕ ਸ਼ੈਲੀ 
ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਪਣੀ ਮੁਫਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਰੀਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। *ਅਥੌਂਗਰ* ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਧੁਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਾਣਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਾੜਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਾੜੇ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਥੌਂਗਰ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਬੀਟ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਫਤ ਗਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੁਮੇਲ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਜੋਗ* ਇਸ ਧੁਨ ਅਧੀਨ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾੜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਨਮਕ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਗ ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ, ਸਹਿਜ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਥੌਂਗਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ *ਲਗਨ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਂ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਜਾਂ ਲਾੜੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ (ਰਾਮਾਇਣ ) ਦੌਰਾਨ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਹਨ। ਦੂਜੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਬੀਟ ਹੈ।

### ਆਊਟ ਆਫ ਫੇਜ਼ ਟਿਊਨ ਟੈਸਟ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ 
ਇਸ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਆਇਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧੁਨ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਬੀਟ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮੇਲਿਸਮਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਧੁਨ ਪਿਛਲੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਡਮ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ *ਸਮਦੌਨ, ਉਦਾਸੀ* ਅਤੇ *ਕੁਮਾਰ* ਹਨ। ਸਮਦੌਨ ਨੂੰ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧਾ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਦੂਸਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕੁਮਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ (ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ). ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਧੁਨ ਸਮਦੌਨ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ