ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ

ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵਿਦਰੋਹ 1970ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਗਰਮ-ਦੱਲ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਟੈਂਸੀ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰੇ। 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਭਾਸ਼ਾ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ । 1ਨਵੰਬਰ 1966 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਸੀ । ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਣੀ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਵਿੱਚ  ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।

ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਹੀੰ ਸੁਲਝਾਈਆਂ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਪਰਾਇਆਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। 1973 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤਾ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਮਤੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਸਾਨ ਮਸਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੱਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਮਤਾ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦੱਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤਾ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਾਰਚ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਕਿ, ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਂਝੇਪਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਵਾਪਿਸ ਦੁਵਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੱਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਹੱਥੀਂ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ; ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਢਾਈ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ ਨੇ ਸੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਰੱਵਈਆ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੈ। 

9 ਸਤੰਬਰ 1981 ਨੂੰ ਜੱਗਬਾਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ 
ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪੁਲੀਸ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਲੈ ਕੇ ਚੰਦੋ 
ਕਲਾਂ (ਹਰਿਆਈ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਹਦਾਇਤਾਂ 'ਤੇ ਭਜਨ ਲਾਲ 
ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਈ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਪਈਏ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਚੱਕ ਮਹਿਤਾ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰਾ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਦਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਚੱਕ ਮਹਿਤਾ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਨੂੰ 
ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਨੀਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਦ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ 
ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਮਨਾਉਏ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਜੇ 
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ 
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਏ ਲਪੇਟੇ ਵਿੱਚ ਲਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ 
'ਤੇ ਸਵਾਰ ਤਿੰਨ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ 
ਗਏ ਅਤੇ 12 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਹਿੰਸਕ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। 

## ਵਿਦਰੋਹ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ 
### ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ 
### ਹਰੇ ਇੰਨਕਲਾਬ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
=== ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ

### ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੱਥ 
### ਅੱਤਵਾਦ 
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਮਸੀਹਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ 'ਸੰਤ' ਕਿਹਾ, ਇੱਕ ਕਰਿਸ਼ਮਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀਰੀਅਲ ਕਾਤਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਛੋਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

 ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਉਸਨੂੰ SAD (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ) ਦੀ ਮੱਠੀ, ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ (puritan) ਵਧੇਰੇ ਸਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ (non-committal) ਸਨ।

 ਉਹ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਕੀਲ, ਉੱਜਲ ਦੋਸਾਂਝ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦੋਸਾਂਝ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ 'ਮੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜਨੂੰਨ' (obsessed with my hair) ਪਾਇਆ - ਇਸ ਤੱਥ ਬਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਦੋਸਾਂਝ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੋਸਾਂਝ ਨੂੰ 'ਹਰਾਮੀ' ਕਿਹਾ, ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਕੱਟਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸਥਾਨਕ ਝਗੜਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਫਤਵੇ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਕੋਰ ਸੈਟਲ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਥ ਸਕੁਐਡ (death squads) ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 

ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ, 1981 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਾਈਜੈਕ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ; ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ - ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੰਜੇ ਦੁਆਰਾ - ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੰਗਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੀੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ (crackdown) ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਵਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਵੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ 'ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸੋਟੀ' ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। 

ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਇਸ ਫ੍ਰੈਂਕਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ - ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦੋਵੇਂ - ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੀਮੋਰਾਲਾਈਜ਼ਡ (ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟੀ) ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਕਾਤਲ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ: ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਕੇ.ਪੀ.ਐਸ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: "ਅਟਵਾਲ ਦਾ ਕਤਲ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।

 4 ਮਈ, 1984 ਨੂੰ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੋੜੀ-ਮਰੋੜੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ। ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ - ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ 'ਆਰਜ਼ੀ ਰਿਹਾਇਸ਼' - ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ। ਦੋਵੇਂ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਈ; ਲਾਸ਼ਾਂ, ਤੋੜੀ-ਮਰੋੜੀ, ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ, ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰੀਆਂ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਨਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਮੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ (execution) ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।"

ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ, ਢਿਲਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀ ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅੱਗੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੱਸ ਨੂੰ ਹਾਈਜੈਕ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ। ਗਿਆਰਾਂ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ (sandbagged positions) ਲੈ ਲਈਆਂ। ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਕਾਰਵਾਈ (crackdown) ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਵਿਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਂਡੋ ਭੇਜ ਕੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਛੱਤ ਤੋਂ ਫੜ ਲਵੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਰਜੀਕਲ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜੋ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।

## ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ 
thumb|ਸ੍ਰੀ  ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸੀ ।

ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ (Operation Blue Star) ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। 

ਇਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ 9 ਜੂਨ, 1984 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਾਤ 10:30 ਵਜੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ 3,200-4,000 ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 400-500 ਖਾੜਕੂਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।

ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ (Operation Blue Star) ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਮੇਸ਼ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ (Turmoil In Punjab ਕਿਤਾਬ) ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ 717 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 501 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 216 ਮਿਲੀਟੈਂਟ (ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 

ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲੀਟੈਂਟਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 783 ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਪੀ.ਐਨ. ਹੂਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਅਨਟੋਲਡ ਸਟੋਰੀ' (The Untold Story) ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਕਰੀਬਨ 336 ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲ 1053 ਲੋਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅੰਦਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ 1782 ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ।

## ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਲੇਆਮ 
## ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਦ 
## ਸਮਾਂਰੇਖਾ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
*1984 ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ
*ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ-ਸਟਾਰ
*ਖਾਲਿਸਤਾਨ
*1991 ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਤਲ
*1987 ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਤਲ
*ਭਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ 
*
*
*
*
* *Cry, the beloved Punjab: a harvest of tragedy and terrorism*, by Darshan Singh Maini. Published by Siddharth Publications, 1987.
* *Genesis of terrorism: an analytical study of Punjab terrorists*, by Satyapal Dang. Published by Patriot, 1988.
* *Combating Terrorism in Punjab: Indian Democracy in Crisis*, by Manoj Joshi. Published by Research Institute for the Study of Conflict and Terrorism, 1993.
* *Politics of terrorism in India: the case of Punjab*, by Sharda Jain. Published by Deep & Deep Publications, 1995. ISBN 81-7100-807-0.
* ''Terrorism: Punjab's recurring nightmare*, by Gurpreet Singh, Gourav Jaswal. Published by Sehgal Book Distributors, 1996.
* *Terrorism in Punjab: understanding grassroots reality*, by Harish K. Puri, Paramjit S. Judge, Jagrup Singh Sekhon. Published by Har-Anand Publications, 1999.
* *Terrorism in Punjab*, by Satyapal Dang, V. D. Chopra, Ravi M. Bakaya. Published by Gyan Books, 2000. ISBN 81-212-0659-6.
* *Rise and Fall of Punjab Terrorism, 1978-1993*, by Kalyan Rudra. Published by Bright Law House, 2005. ISBN 81-85524-96-3.
* *The Long Walk Home*, by Manreet Sodhi Someshwar. Harper Collins, 2009.
* *Global secutiy net ''2010, Knights of Falsehood by KPS Gill, 1997

## ਹਵਾਲੇ 
*1984: Capital Lessons Yet to be Learnt , ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ
*Amnesty International on Punjab lack of Justice and Impunity 
*http://articles.chicagotribune.com/1986-12-02/news/8603310128_1_sikh-extremists-punjab-gurcharan-singh-tohra 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ