ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ

**ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ** (2 ਫਰਵਰੀ 1927-27 ਜੁਲਾਈ 2011) ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਡਾਗਰ ਵਾਣੀ ਧਰੁਪਦ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ 19ਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ *ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਸਿਰ ਜ਼ਹੀਰੂਦੀਨ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਫ਼ੈਯਾਜ਼ੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੂੰ ਜੂਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਜ਼ਿਆ ਮੋਹਿਉਦੀਨ ਡਾਗਰ, ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਅਤੇ ਐਚ. ਸਈਦਉਦੀਨ ਡਾਗਰ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2010 ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ,ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਬੰਦੇ ਰਹੀਮਉਦੀਨ ਖਾਨ ਡਗਾਰ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1975 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1927 ਵਿੱਚ ਅਲਵਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਕੋਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ 35 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇਸ ਵਿੱਚ 52 ਅਲੰਕਾਰਾਂ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ) ਨਾਦ ਯੋਗ, ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਕ ਧਰੁਪਦ-ਧਮਾਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਉਸਤਾਦ ਜ਼ਿਆਉਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਤੋਂ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਦਾ ਤਾਲੀਮ ਲਈ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਚਾਚੇ ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ (ਤਾਨਸੇਨ ਪਾਂਡੇ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਇਮਾਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਗਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ) ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਬਕ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਗਿਰੀਧਾਰੀਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖੀ।

ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਲਾਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੱਮੂਲ ਭੰਡਾਰ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ 12ਵੀਂ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ । ਉਹਨਾਂ  ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸ਼ਾਏ ਗਏ ਹਨ:
ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ (1956)[1]
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1993-94),[2] [1]
ਧਰੁਪਦ ਰਤਨ (1993-94)[1]
ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (1996)
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1997)[1]
ਉਸਤਾਦ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਵਾਰਡ (1997)[1]
ਮੇਵਾੜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (2002)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ (2002)
ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ (2002)
ਬਿਹਾਰ ਧਰੁਪਦ ਰਤਨ (2002)[1]
ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (2003)[1]
ਸੰਗੀਤ ਭੂਸਨ (2003)
ਸ਼ਮਾ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਵਾਰਡ (2004)
ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਧਰੁਪਦ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ (2005)[1]
ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ (2007)[1]
ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਵਾਰਡ (2008),[3] [1]
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (ਰਤਨਾ ਪੁਰਸ਼ਕਰ) (2010)।
ਉਸਤਾਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ (2011)[1]

## ਅਵਾਰਡ 
ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ (1956)[1]

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1993-94),[2][1]

ਧਰੁਪਦ ਰਤਨ (1993-94)[1]

ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (1996)

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1997)[1]

ਉਸਤਾਦ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਵਾਰਡ (1997)[1]

ਮੇਵਾੜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (2002)

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ (2002)

ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ (2002)

ਬਿਹਾਰ ਧਰੁਪਦ ਰਤਨ (2002)[1]

ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (2003)[1]

ਸੰਗੀਤ ਭੂਸਨ (2003)

ਸ਼ਮਾ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਵਾਰਡ (2004)

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਧਰੁਪਦ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ (2005)[1]

ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ (2007)[1]

ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਵਾਰਡ (2008),[3][1]

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (ਰਤਨਾ ਪੁਰਸ਼ਕਰ) (2010)।

ਉਸਤਾਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ (2011)[1] 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927