ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ ਰਾਗ

**ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਤੋੜੀ** (ਹਨੂਮਾਟੀ ਅਤੇ ਤੋਦੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗਮ ਹੈ। ਇਹ 8ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ (72 ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ *ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ* (ਸੁਰ ਅਤੇ ਇੰਟੋਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ) ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾਓਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਬਰਾਬਰ ਫਰੀਜੀਅਨ ਮੋਡ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤੋੜੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੋੜੀ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ *ਤੋੜੀ*  ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਸ਼ੁਭਪੰਤੁਵਰਾਲੀ* (ਜੋ ਕਿ 45ਵਾਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਹੈ) ਹੈ। ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕੀ *ਤੋੜੀ* ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ* ਹੈ, ਪਰ ਗਮਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨਾਲ *ਟੋਡੀ* ਸਕੇਲ
ਇਹ ਦੂਜੇ *ਚੱਕਰ ਨੇਤਰ* ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ *ਨੇਤਰ-ਸ਼੍ਰੀ* ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ *ਸਾ ਰਾ ਗੀ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ* ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ *ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ*  ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋਃ

* ਅਰੋਹਣ : ਸ ਰੇ1 ਗ2 ਮ1 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
* ਅਵਰੋਹਣ : ਸੰ  ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ2 ਰੇ1 ਸ [b]  

ਇਹ ਸਕੇਲ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸਾਧਨਾ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਸਾਰੇ 7 *ਸਵਰਮ* ਵਾਲਾ ਰਾਗ। ਇਹ ਭਵਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ* ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 44ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹੇਠਲੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਰੱਖਿਆ" ਰਾਗ (ਉੱਚ ਸੁਰੀਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਹਨੂੰਮਟੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਯ ਰਾਗ (ਇਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਸਕੇਲ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਵੇਰੀ, ਜਨਤੋਦੀ, *ਧਨਿਆਸੀ*, ਪੁੰਨਾ*ਪੁੰਨਾਗਵਰਾਲੀ* ਅਤੇ *ਸ਼ੁੱਧ ਸੀਮਨਥਿਨੀ* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਟੋਡੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਯਾਵਾਂ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ *ਟੋਡੀ* ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 32 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਰਚਨਾ ਤਿੰਨ ਅੱਠਵਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਨੋਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥਾਈ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜੋ ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਕ੍ਰਿਤੀ* ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। *ਤੋੜੀ* ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਵਰਨਮ* ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ *ਇਰਾ ਨਾਪਾਈ* ਹੈ।

ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨਃ

* ਏਰਾ ਨਾ ਪਾਈ ਐਨ ਆਦਿ ਥਾਲਾ ਵਰਨਮ ਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ
* *ਦਾਨੀ ਸਮਾਜੇਂਦਰ*, *ਸਰੀਦਿਸਵਾਸਾ* (ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮਸ) 
* *ਕਧਾਨੂ ਵਾਰੀਕੀ*, *ਡਾਕੂ ਕੋਵਲੇਨਾ*, ਪ੍ਰੋਦਪੋਯੇਨੂ, *ਦਸਾਰਥੀ ਨੀ ਰੁਨਾਮੂ*, ਅਰਾਗਿੰਪਵੇ, *ਰਾਜੂ ਵੇਦਾਲੇ*, ਐਂਡੂ ਡਾਗਿਨਾਡੋ, ਚੇਸਿਨਾਡੇਲ੍ਲਾ, *ਕੋਲੁਵਾਮਾਰੇਗਾਡਾ*, *ਨੀ ਵੰਤੀ ਦੈਵਮੂ ਸਦਾਨਨਾ* ਅਤੇ *ਗਾਤੀ ਨੀਵਾਨੀ* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ
* *ਸਰਸੀਜਨਭਾ ਮੁਰਾਰੇ*, *ਦੇਵਦੇਵਮ ਪਲਾਇਆ*, *ਜਪਥਾ ਜਪਥਾ*, ਦੇਵਦੇਵ ਮਮ ਪਲਾਯਮ, *ਮੰਦਰਾ ਧਾਰਾ*, *ਪੰਕਜਕਸ਼ਾ ਤਵਾ ਸੇਵਮ*, ਸਵੋਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ *ਸਮੋਦਮ ਕਲਯਾਮੀ*ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ
* *ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ ਭਜਮਾਨਸਾ*, ਦਕਸ਼ਯਾਨੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਓਮ ਰਕਸ਼ਤੂ ਅਤੇ ਕਮਲੰਬਿਕੇ-ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
* ਰਵੀ ਹਿਮਗਿਰੀ ਕੁਮਾਰੀ, *ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਇਲਾਲੋ*-ਸਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
* ਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕੰਗਲੀਦਯਾਤਕੋਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਜਾ
* ਓਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਥਾਈ ਯਸ਼ੋਦਾਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
* ਇਨੂ ਧਨਿਆਲੋ ਲਕੁਮੀ, *ਬੰਦਾ ਨੋਦੀ ਗੋਵਿੰਦਾ*, *ਨਿੰਨਾ ਨੋਦੀ ਧਨਿਆਨਾਡੇਨੋ* ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
* ਵਿਜੈ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ *ਸ਼ਾਰਦੇਏ ਕਰੁਣਾ ਵਰਧੀ*
* ਜਯਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ *ਗਜਾਨਨਮ ਗਣਪਤੀਮ*ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ
* *ਕਾਰਥੀਕੇਆ ਗੰਗੇਆ* ਅਤੇ ਥਾਮਾਥਮ ਏਨ ਸਵਾਮੀ-ਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* *ਪਰੇਡਵਾਥੇ ਨਿਨ ਪਦ ਭਜਨਮ*-ਇਰਾਇੰਮਨ ਥੰਪੀ
* *ਵਰਨਮ *ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਨੀਡੂ ਗਿਆਨਾਨੰਦ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ (ਯੋਗੀਰਾ ਵੀਰ ਰਾਘਵ ਸਰਮਾ) *ਗਿਆਨਾਨੰਦ ਤੀਰਥ (ਯੋਗੀਰਾ ਵੀਰ ਰਾਘਵ ਸਰਮਾ) ਦੁਆਰਾ*
* ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ *ਸਰਸੀਜਨਅਭਾ ਮੁਰਾਰੇ* *
* *ਕ੍ਰਿਤੀ *ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਸਦਾ ਗਿਆਨਾਨੰਦ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ (ਯੋਗੀਰਾ ਵੀਰ ਰਾਘਵ ਸਰਮਾ) *ਗਿਆਨਾਨੰਦ ਤੀਰਥ (ਯੋਗੀਰਾ ਵੀਰ ਰਾਘਵ ਸਰਮਾ) ਦੁਆਰਾ*
* ਬੇਲਾਰੀ ਐਮ. ਸ਼ੇਸ਼ਗਿਰੀ ਆਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ *ਅੰਜਨੀਅਮ ਉਪਸਮਹੇ*
* ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਨੇ ਨਾਮਮਿਨਨੂ
* ਅੰਡਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਰੂਪਵਈ ਦਾ ਨੌਟਰੂ ਸੁਵਰਗਮ ਹਿੱਸਾ
* ਬਾਲਾਮੁਰਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ *ਸੁਧਾ ਨਿਧੀ ਮਮਾਵਾ ਸਾਧਨਾ*

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਤੋੜੀ ਦੇ *ਸੁਰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 5 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਕਲਿਆਣੀ*, *ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ*, *ਨਟਭੈਰਵੀ*, *ਖਰਹਰਪਰੀਆ* ਅਤੇ *ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ* ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ ਪੇਜ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ ਭਾਗ ਵੇਖੋ।

## ਨੋਟਸ 
## ਸੰਰਚਣਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ 
  

**ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਤੋੜੀ** (ਹਨੂਮਾਟੀ ਅਤੇ ਤੋਦੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗਮ ਹੈ। ਇਹ 8ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ (72 ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ *ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ* (ਸੁਰ ਅਤੇ ਇੰਟੋਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ) ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾਓਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਬਰਾਬਰ ਫਰੀਜੀਅਨ ਮੋਡ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤੋੜੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੋੜੀ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ *ਤੋੜੀ*  ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਸ਼ੁਭਪੰਤੁਵਰਾਲੀ* (ਜੋ ਕਿ 45ਵਾਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਹੈ) ਹੈ। ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕੀ *ਤੋੜੀ* ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ* ਹੈ, ਪਰ ਗਮਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨਾਲ *ਤੋੜੀ* ਸਕੇਲ
ਇਹ ਦੂਜੇ *ਚੱਕਰ ਨੇਤਰ* ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ *ਨੇਤਰ-ਸ਼੍ਰੀ* ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ *ਸਾ ਰਾ ਗੀ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ* ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ *ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ*  ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋਃ

* ਅਰੋਹਣ : ਸ ਰੇ1 ਗ2 ਮ1 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [ਏ] 
* ਅਵਰੋਹਣ : ਸੰ  ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ2 ਰੇ1 ਸ [ਬੀ]  

ਇਹ ਸਕੇਲ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸਾਧਨਾ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਸਾਰੇ 7 *ਸਵਰਮ* ਵਾਲਾ ਰਾਗ। ਇਹ ਭਵਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ* ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 44ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹੇਠਲੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਰੱਖਿਆ" ਰਾਗ (ਉੱਚ ਸੁਰੀਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਹਨੂੰਮਟੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਯ ਰਾਗ (ਇਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਸਕੇਲ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਵੇਰੀ, ਜਨਤੋਦੀ, *ਧਨਿਆਸੀ*, ਪੁੰਨਾ*ਪੁੰਨਾਗਵਰਾਲੀ* ਅਤੇ *ਸ਼ੁੱਧ ਸੀਮਨਥਿਨੀ* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਟੋਡੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਯਾਵਾਂ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ *ਟੋਡੀ* ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 32 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਰਚਨਾ ਤਿੰਨ ਅੱਠਵਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਨੋਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥਾਈ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜੋ ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਕ੍ਰਿਤੀ* ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। *ਤੋੜੀ* ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਵਰਨਮ* ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ *ਇਰਾ ਨਾਪਾਈ* ਹੈ।

ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨਃ

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਤੋੜੀ ਦੇ *ਸੁਰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 5 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਕਲਿਆਣੀ*, *ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ*, *ਨਟਭੈਰਵੀ*, *ਖਰਹਰਪਰੀਆ* ਅਤੇ *ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ* ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ ਪੇਜ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ ਭਾਗ ਵੇਖੋ।

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
 
## ਹਵਾਲੇ 
 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ