ਕਿਤਾਬ (ਨਾਟਕ)

***ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਕਿਥਾਬ*** ( ਮਲਿਆਲਮ : കിത്താബ്), ਮਲਿਆਲਮ-ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਦਾ ਹਾਸ-ਪੂਰਨ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਅਜ਼ਾਨ *(ਬਾਂਗ ),* ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਲ ਵਿਚ, ਅਜ਼ਾਨ ਆਮ ਤੋਰ 'ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਮੁਈਜ਼ਨ ਜਾਂ ਮੁਕਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਪੁਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੜਕੀ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚ ਕੇ, ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਂਗ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

'ਕਿਤਾਬ' ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਿਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਰਹੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਆਹਾਰ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਰਾਬ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਉਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਨਾਟਕ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਫੀਕ ਮੰਗਲਾਸਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਬਰੀਮਾਲਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਮਾਮ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਲਿਆਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ.ਕੇ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ *ਉਨਨੀ ਆਰ* ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਲਈ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਸੀ।

## ਕਹਾਣੀ 
ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੜਕੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਈਜ਼ਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਨ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਮੱਛੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਲੜਕੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ (ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵਰਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਲੜਕੀ ਫਿਕਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੱਧੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

ਇਹਨਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜ਼ਾਨ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ 'ਕਿਤਾਬ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਨਾਟਕ (ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕ) ਵਿੱਚ ਨਾ ਖੇਡ ਸਕੇ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਲਿਆਲਮ ਮੰਚ ਉੱਤੇ '''ਕਤਾਬੀਲੇ ਕੁਰਾ ''' ਨਾਮਕ ਇੱਕ 'ਇਸਦਾ-ਉਸਦਾ-ਕੀ' (ਵਹਟਅਬਾਉਟਰੀ) ਕਾਊਂਟਰ-ਪਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਲਿਆਲਮ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਬਾਸ ਕਲੇਥੌਡ ਨੇ ਕਾਊਂਟਰ-ਪਲੇ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਈ ਬਦਲਾਅਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, *ਮੰਗਲਾਸਰੀ* ਦੇ '''ਕਿਤਾਬ '* ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਮੁਕੀਰੀ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਅਧੂਰਾ ਵਖਿਆਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੇ ਖਲਨਾਇਕ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਭਰੇ ਹਨ।" ਮੰਗਲਾਸਰੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਨਾ ਜਿਹੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਕੀਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਪੁਜਾਰੀ-ਤਬਕੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਰਗੀ ਪਕੜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਖੋਲਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਮੰਗਲਾਸਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਥੇ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਟਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਧਰਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। " ਉਹਨਾਂ ਨੇ *ਕੋਟਮ ਕਰੀਮ ਨੂੰ* ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ *'ਇਰਟਾ ਜੀਵਸਥੰਗਲੀਲੋਡ'' ** (ਦੋ ਜੀਵਨਾਂ ਰਾਹੀਂ) ਦੀ ਵਧੀਆ ਪਟਕਥਾ ਲਈ ਕੇਰਲਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿਤਿਆ।**' ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਹਨ।'**

****

**'''

*

## ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ