ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤ

**ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ** ਵਰਖਾ, ਸਤਹ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ  ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਲਗਭਗ  ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਲਗਭਗ  *ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ* ਹਰ ਸਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ। ਕੁਝ 80&nbsp;ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ  ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਰਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮਾਂ (ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ) ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ ਉੱਤਰੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਨਦੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਲਈ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਥਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਇਸਦੇ ਉਪਲਬਧ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਤਹ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ  (20&nbsp;2010 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ  ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ,  ਮਿਉਂਸਪਲ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ  ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ

ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਾ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।  ਭਾਵੇਂ ਸਮੁੱਚੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ/ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਕੁੱਲ ਜਲ ਸਰੋਤ ਲਗਭਗ 1200 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਪਿੰਗ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਮੈਗਾ ਵਾਟਰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ ਸਸਤਾ ਵਿਕਲਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦੇ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 98% ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਜਾਂ ਪੌਲੀਟਨਲ ਫਸਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਭਾਫੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰਨਗੇ।
left|thumb|282x282px| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ।
thumb| ਨਕਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ

## ਸੋਕਾ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਪੈਟਰਨ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਰਖਾ, ਲਗਭਗ 85%, ਗੰਗਾ-ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ-ਮੇਘਨਾ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਰਜਬਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ, ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਲਾਨਾ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੰਬੇ ਸੁੱਕੇ ਸਪੈਲ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਘਾਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨਿਯਮਿਤ ਬਾਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੂਨ-ਸਤੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਭਰਪੂਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੱਸਿਆ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਤਬਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸਤਹ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 
ਭਾਰਤ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 6% ਜਾਂ  ਸਟੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ   , ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ 250% ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੀਚਾਰਜਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 5,000 ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਡੈਮ, ਬੈਰਾਜ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੈਮਾਂ (59 ਨੰਬਰ) ਦੀ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ  ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭੋਜਨ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਣ/ ਖੋਦਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਸਤਹ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨ ਆਧਾਰਿਤ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਢੁਕਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਲਈ, ਨਦੀ ਦੇ ਡੈਲਟਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।

## ਹਾਈਡਰੋ ਪਾਵਰ ਸੰਭਾਵੀ 
ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਪਹਾੜਾਂ ( ਹਿਮਾਲਿਆ, ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ, ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ, ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ, ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ, ਆਦਿ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਦਲਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ, ਤਰਜੀਹਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

## ਨਦੀਆਂ 
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ:

* ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣਾ: ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ, ਮਹਾਨਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਵੇਰੀ, ਆਦਿ।
* ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣਾ: ਸਿੰਧ, ਨਰਮਦਾ, ਤਾਪਤੀ, ਆਦਿ।

## ਝੀਲਾਂ 
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਕਟ ਝੀਲ, ਕੋਲੇਰੂ ਝੀਲ, ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ, ਚਿਲਿਕਾ ਝੀਲ, ਕੁੱਟਨਾਦ ਝੀਲ, ਸੰਭਰ ਸਾਲਟ ਲੇਕ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਵੈਟਲੈਂਡਸ 
ਭਾਰਤ ਰਾਮਸਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਹੈ

## ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ 
ਕਵਰੇਜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਧਿਆ ਹੈ। ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਵਰੇਜ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 1% ਸੀ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ 21% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਧਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 1990 ਵਿੱਚ 72% ਤੋਂ 2008 ਵਿੱਚ 88% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 72% ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਧਾਰੀ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਂ ਔਸਤ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੱਟ ਸਥਿਤੀ/ਸੋਕੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਮੁੱਦਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਵੰਡ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ 90% ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 1999 ਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੁੱਲ ਸਵੱਛਤਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ-ਨਿੱਜੀ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਣੀ

## ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 
ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਰੇ ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਚੌਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਝਾੜ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਸਰਪਲੱਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਨਵ-ਜਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਬੇਸਫਲੋ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲੂਣ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੁਆਰਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।

## ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਗੜੇ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਵਾਮਸਾਧਾਰਾ, ਮੰਡੋਵੀ, ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ-ਸਤਲੇਜ਼, ਨਰਮਦਾ, ਤਾਪਤੀ, ਮਹਾਨਦੀ ਆਦਿ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲ ਵਾਧੂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧਾ।

## ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 
ਭਾਰਤ ਦੇ 3,119 ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿਰਫ਼ 209 ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਕ ਇਲਾਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 8 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ (WHO 1992) [ ਅੱਪਡੇਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ]  114 ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ, ਅਣਸੋਧਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਣ, ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਧੋਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

### ਗੰਗਾ 
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧੀ ਹੈ।

### ਯਮੁਨਾ 
ਯਮੁਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਕਾਰਨ, ਯਮੁਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਯਮੁਨਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇਪਾਲ, ਚੀਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭੂਟਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ । ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਗਰਮ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਵਾਮਸਾਧਾਰਾ, ਮੰਡੋਵੀ, ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ-ਸਤਲੇਜ਼, ਨਰਮਦਾ, ਤਾਪਤੀ, ਮਹਾਨਦੀ ਆਦਿ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ । ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲ ਵਾਧੂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧਾ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਰਸ਼ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਫਟ ਨਹਿਰਾਂ, ਪਾਈਪ ਲਾਈਨਾਂ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
 * ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ
* ਕਲਪਾਸਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ
* ਘੁਲਿਤ ਲੋਡ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ
* ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਨਦੀ ਜਲ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ
* ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ ਨੀਤੀ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* Children's Eyes on Earth 2012 photography contest – in pictures Peaceful Co-existence Guardian 9 October 2012
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ