ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ

**ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ** (1905 - 1980) ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ, ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਉਹ ਹੋਂਦਵਾਦ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਆਗੂ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿਉਰੀ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਧਾਂਤ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਸਿਮੋਨ ਦ ਬੋਵੁਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਵੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਾਮ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਲਟਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।"

## ਜੀਵਨ 
ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 1905 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਜ਼ਾਂ ਬਪਤਿਸਤੇ ਸਾਰਤਰ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਸਾਰਤਰ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਐਨੀ ਮੇਰੀ ਸਵੇਤਜ਼ਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘਿਆ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੌਜ਼ੂਆਂ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

### ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿੰਦਗੀ 
ਜੀਨ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜੂਨ 1905 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਸਾਰਤਰ ਅਤੇ ਐਨ-ਮੈਰੀ (ਸਵਿੱਟਜ਼ਰ) ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਲਸੈਟਿਅਨ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੇਤੂ ਐਲਬਰਟ ਸਵਿੱਟਜ਼ਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਤਾ ਲੂਈ ਥੀਓਫਾਈਲ ਐਨ-ਮੈਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਤਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਡੋਚਿਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਐਨ-ਮੈਰੀ ਵਾਪਸ ਮੇਡਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚਾਰਲਸ ਸਵਿਟਜ਼ਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਜੋ ਜਰਮਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰਤਰ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ।

1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਰਤਰ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਲੇਖ ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਫ੍ਰੀ ਵਿਲ: ਐਨ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਕੋਰਸ ਹੈੱਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।

ਉਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਤਰਕ, ਆਮ ਦਰਸ਼ਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡਿਪਲਾਮੇ ਡੀ 'ਅਟੁਡਜ਼ ਸੁਪਰੀਰੀਅਸ [ਫਰਬਰੀ] (ਲਗਭਗ ਇਕ ਐਮ.ਏ.  ਸੁਪਰਿਅਰ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ੍ਰੈਂਚ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਲਈ ਅਲਮਾ ਮਟਰ ਸੀ।

ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭਰ, ਕਈ ਵਾਰ ਖਿਆਲੀ, ਰੇਮੰਡ ਆਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਨੌਰਮਾਲੇ ਵਿਖੇ 1929 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਮੋਨ ਡੀ ਬਿਓਵੋਇਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੋਰਬਨੇ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ, ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਏਕਾਵਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।  ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਬਿਓਵੋਇਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਓਵੋਇਰ ਦੂਜੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ ਕੀ ਕੋਈ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੇਪਰ ਕਟਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦਾ ਪੇਪਰ ਕਟਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ: ਸਾਰਤੱਤ ਸੀ। ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਸਾਰਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ: "ਵਜੂਦ, ਸਾਰਤੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ "। ਇਹ ਧਰਨਾ ਉਸਦੇ ਇਸ ਦਾਹਵੇ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਦ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।

### ਸਾਹਿਤ 
ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਬਹੁਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਹੁਈਸ-ਕਲੋਜ਼ (ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ), ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਾਈਨ "ਲਾਂਫਰ, ਸੀ 'ਲੇਸ ਆਟਰੇਸ" ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ "ਨਰਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਮੁਕੰਮਲ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪੋਲੀਮਿਸਟ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਅਡੈਪਟਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਕਾਮੁਸ ਵਾਂਗ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ।  1948 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੇ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਓਵਰ ਨੂੰ ਇੰਡੈਕਸ ਲਿਬਰੋਰਮ ਪ੍ਰੋਹਿਬਿਟ੍ਰਮ (ਨਿਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ) 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ