ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ

**ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ** ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ 1939 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ (ਸਕੂਲ) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਉਸ ਦੁਆਰਾ 5 ਮਈ 1901 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਿਲੇਬੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1939 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਵਿਨੇ ਚੰਦਰ ਮੌਦਗਲਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਵਿਨਾਇਕਰਾਓ ਪਟਵਰਧਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਪੰਡਿਤ ਮਧੂਪ ਮੁਦਗਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਕੋਰਸ 
ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ  ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ :

# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ: ਗਾਉਣ  
# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣ: ਸਿਤਾਰ, ਬਾਂਸੁਰੀ (ਬਾਂਸ ਦੀ ਬੰਸਰੀ), ਤਬਲਾ, ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਵਾਇਲਨ
# ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨ੍ਰਿਤ: ਕਥਕ, ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ

ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੋਰਸ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1200 ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ 800 ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 2007 ਵਿੱਚ, ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ।

## ਕੋਰਸ 
ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈਃ

# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਃ ਵੋਕਲ
# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ਃ ਸਿਤਾਰ, ਬਾਂਸੁਰੀ (ਬਾਂਸ ਦੀ ਬਾਂਸੁਰੀ) ਤਬਲਾ, ਹਾਰਮੋਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਾਇਲਨ
# ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚਃ ਕੱਥਕ, ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ

ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਓਹ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾਇਆ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1200 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ 800 ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 2007 ਵਿੱਚ, ਦਾਖਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ।
## ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1939 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੰ. ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਵਿਨੈ ਚੰਦਰ ਮੌਦਗਲਿਆ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹਾਊਸ, ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਮਲਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਖਾ  ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪੰਡਿਤ ਵਿਨੈ ਚੰਦਰ ਮੌਦਗਲਾਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੀ.ਟੀ. ਮਧੂਪ ਮੁਦਗਲ 1995 ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1,200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ 60 ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ "ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਉਤਸਵ" ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਮਿਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

## ਦਾਖਲਾ 
ABGMM ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ / ਡਿਪਲੋਮੇ ਸਫਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

# *ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ* (2 ਸਾਲ ਦਾ ਕੋਰਸ) ਭਾਵ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ

ਭਾਵ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ

# *ਸੰਗੀਤ ਮਧਿਆਮ* (2 ਸਾਲ ਦਾ ਕੋਰਸ) ਭਾਵ, ਡਿਪਲੋਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ
# *ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾਰਦ* (3 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ) ਭਾਵ, ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸੰਗੀਤ)
# *ਸੰਗੀਤ ਅਲੰਕਾਰ* (2 ਸਾਲ ਦਾ ਕੋਰਸ) ਭਾਵ, ਐਮ.ਏ (ਮਾਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ।

ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਹਰ ਉਮਰ, ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ। ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ **ਸੰਗੀਤ ਸਿਲੇਬਸ ਦੀ** ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਖਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸਿਲੇਬਸ 
ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਗੀਤ ਸਿਲੇਬਸ ਗੰਧਰਵ ਮੰਡਲ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਨੇ  'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

**1.** **ਪ੍ਰਰਾਮਭਿਕ (ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ):** ਪ੍ਰੀ-ਮੈਟ੍ਰਿਕ. ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਧ ਸਵਰਸ, ਵਾਦੀ, ਸੰਵਾਦ, ਊਦਵ-ਸ਼ਾਦਵ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ ਦਾ ਗਿਆਨ।

**2.** **ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ (ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ):** ਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸੁਰ,ਅਲੰਕਾਰ, ਨਾਦ, ਸਪਤਕ, ਮੇਲਾ, ਰਾਗ, ਜਾਤੀ, ਅਲਾਪ, ਤਨ ਅਤੇ ਪਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ।

ਰਾਗ: ਆਸਾਵਰੀ (ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭ), ਬਿਭਾਸ, ਵ੍ਰਿਦਾਵਾਨੀ ਸਾਰੰਗ, ਭੀਮਪਾਲਸ, ਦੁਰਗਾ, ਦੇਸ

**3.** **ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ (ਦੂਜਾ ਸਾਲ):** ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ।

ਵਧੀਕ ਰਾਗ: ਅਲਹੀਆ ਬਿਲਾਵਲ, ਕੇਦਾਰ, ਬਿਹਾਗ, ਭੈਰਵ, ਮਲਕੌਂਸ, ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ, ਖਮਾਜ

ਤਾਲ: ਇਕਤਾਲ ਵਿਲੰਬਿਤ, ਚੌਤਾਲ, ਧਮਾਂਰ, ਰੂਪਕ, ਸਾਰੇ ਤਾਲਾਂ ਦੀ  ਦੁਗੁਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ; ਨਾਦ, ਵਰਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਦੀ ਸੁਰਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਤਖੰਡੇ ਪਧਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ: ਖ਼ਯਾਲ, ਧਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ, ਟੱਪਾ, ਠੁਮਰੀ, ਭਜਨ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਸ਼ਰੁਤੀ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਜਨਯ ਰਾਗ, ਗ੍ਰਹਿ ਅੰਸ਼, ਨਿਆਸ, ਮੀਂਦ, ਕਣ ਸੁਰ , ਪੂਰਵਾਂਗ, ਉਤਰਰਾਂਗ, ਸੰਕੀਰਨ ਰਾਗ, ਗਤ, ਤੋੜਾ, ਸਪਰਸ਼, ਕਰੀਂਤਨ,ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ।

**4.** **ਮੱਧਮ (ਤੀਜਾ ਸਾਲ):** ਤਾਨਪੁਰਾ ਦੀ ਟਿਊਨਿੰਗ, ਸੱਤ ਸੁ  ਵਿੱਚ 22 ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ।

ਜੌਨਪੁਰੀ, ਮਾਲਕੌਂਸ, ਹਮੀਰ, ਪਟਦੀਪ, ਤਿਲੰਗ, ਦੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਡਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧੀਮੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ'ਚ ਖਿਆਲ। ਭੂਪਾਲੀ, ਯਮਨ (ਕਲਿਆਣ) ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਲੰਬਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਤ ਖ਼ਯਾਲ।

ਤਾਲ: ਝੁਮਰਾ, ਸੂਲ, ਤਿਲਵਾੜਾ ਅਤੇ ਦੀਪਚੰਦੀ; ਲਯ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ; ਮੀਂਡ, ਸੂਤ, ਘਸੀਟ, ਮੁਰਕੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ। ਤਾਨਾਂ: ਸਰਲ, ਕੂਟ, ਮਿਸ਼ਰ, ਸਪਤ, ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ, ਗਮਕ, ਉਥਵ, ਚਲਨ, ਨਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਰੂਤੀ; ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਰ ਦੇ ਦੁਗੁਨ ਅਤੇ ਚੌਗੁਨ ਲਿਖਣਾ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਭਾਤਖੰਡੇ ਪਧਤੀ ਦੀ ਸੁਰ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ।

**5.** **ਮੱਧਮਾ (ਚੌਥਾ ਸਾਲ):** ਮੱਧਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ਧਵਨੀ,ਕੰਪਨ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸਹਿਤ ਰਾਗ ਛਾਇਆਨਟ, ਕਾਮੋਦ, ਗੌਡ ਸਾਰੰਗ, ਜੈਜੈਵੰਤੀ, ਪੂਰੀਆ ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼ੰਕਰਾ; ਅਲਹੀਆ ਬਿਲਾਵਲ, ਭੈਰਵ, ਭੀਮਪਾਲਸੀ, ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਣੀ ਸਾਰੰਗ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਆਦਿ 'ਚ ਖਯਾਲ।ਧਵਨੀ,ਕੰਪਨ, ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਗਿਆਨ; ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ; ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ (ਨੁਕਸ)। ਅਲਪਤਵ, ਬਹੁਤਵ, ਅਵਿਰਭਾਵ, ਤਿਰੋਭਾਵ, ਪ੍ਰਬੰਧ, ਚਤੁਰੰਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ; ਅਨੁਲੋਮ, ਵਿਲੋਮ, ਵੇਦ, ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ, ਚਿਕਾਰੀ, ਝਾਲਾ, ਦਿਲੀਬਾਜ, ਪੂਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਅੰਕਟਮੁਖੀਆਂ ਦੇ  80 ਮੇਲੇਕਾਰਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ।

**6.** **ਵਿਸ਼ਾਰਦ (ਪੰਜਵਾਂ ਸਾਲ):**

ਤੋੜੀ , ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਰੰਗ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਯਮਨ, ਬਿਹਾਗ, ਪੂਰਿਆ ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ , ਰਾਗੇਸ਼੍ਰੀ, ਜੋਗ, ਸ਼ੰਕਰਾ ਆਦਿ 'ਚ ਵਿਲੰਬਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰੂਤ ਲਯ ਦੇ ਖਯਾਲ ਗਾਉਣ ਦਾ ਗਿਆਨ। ਆੜਾ ਚੌਤਾਲ, ਅਧ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਧੂਮਾਲੀ, ਚਾਚਰ ਅਤੇ ਸੂਲ ਦਾ ਗਿਆਨ।

ਦੁਗੁਨ, ਤਿਗੁਨ, ਚੋਗੁਨ ਅਤੇ ਛਗੁਨ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ-ਧਮਾਰ।

ਛਗੁਨ ਔਰ ਅਠਗੁਨ ਤਾਨਾ ਜੋੜ, ਅਲਾਪ ਝਾਲਾ, ਮਸੀਤਖਾਨੀ ਗਤ ਦਾ ਗਿਆਨ।

ਅਲਾਪ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ; ਤਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ; ਵਿਦਰੀ, ਰਾਗਲਕਸ਼ਨ, ਜਾਤੀਗਯਾਨ, ਵਿਨਿਆਸ, ਅਪਨਿਆਸ, ਗਾਯਕੀ, ਨਾਯਕੀ, ਲਦਾਂਤ। ਸੁਰਲਿਪੀ (ਨੋਟੇਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ; ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ।

**7.** **ਵਿਸ਼ਾਰਦ (ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ)**

ਭੈਰਵ, ਕੋਮਲਰਿਸ਼ਭ ਆਸਾਵਰੀ, ਦੇਸ਼ਕਾਰ, ਮਧਮਦ ਸਾਰੰਗ, ਪੁਰੀਆ ਕਲਿਆਣ, ਹਮੀਰ, ਭੂਪਾਲੀ, ਕਲਾਵਤੀ, ਗੋਰਖ ਕਲਿਆਣ, ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੱਧ ਲਯਾ ਖਿਆਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੰਬਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰੂਤ ਖ਼ਯਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ, ਮਸੀਤਖਾਨੀ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾਖਾਨੀ ਗਤ, ਤ੍ਰਿਵਤ, ਚਤੁਰੰਗ; ਵਿਲੰਬਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਤ ਖਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ, ਪਦ ਕਵਿਤਾ; ਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ: ਮੱਤ, ਸਵਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਰੁਦਰ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਵਰ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਉਚਿਤ ਗਿਆਨ; ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਤਾਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ। ਗਰਾਮ, ਮੂਰਛਨਾ, ਕਲਾਵੰਤ, ਪੰਡਿਤ, ਵਾਗਯਾਕਰ, ਖੰਡਰਬਾਣੀ ਨੌਹਰਬਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਗਮਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਰਾਗ-ਰਾਗਿਨੀ ਪਦਤੀ, ਉਹ ਪਧਾਤੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਪਧਾਤੀ। ਜੈਦੇਵ, ਗੋਪਾਲ ਨਾਇਕ, ਖੁਸਰੋ, ਤਾਨਸੇਨ, ਸਵਾਮੀ ਹਰੀਦਾਸ, ਬੈਜੂ, ਸਦਾਰੰਗ, ਭਾਸਕਰਬੂਆ, ਵਜ਼ੇਬੂਆ, ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਆ, ਮਸੀਤ ਖਾਨ, ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ। ਸਟਾਫ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗਿਆਨ; ਸਾਜ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਝੰਕਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ; ਤਰਬ ਦੀ ਲੋੜ; ਚਿਕਰੀ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ.

**8.** **ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਤ੍ਰਿਤੀਆ (ਅਪ੍ਰੈਲ/ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ)** - ਰਾਗ ਹਨ ਲਲਿਤ, ਬਿਲਾਸਖਾਨੀ ਤੋੜੀ , ਜੌਨਪੁਰੀ, ਮਾਰੂਬਿਹਾਗ, ਨੰਦ, ਮੀਆਂਮਲਹਾਰ, ਹੰਸਧਵਨੀ, ਦਰਬਾਰੀ, ਬਸੰਤ, ਤਿਲਕ ਕਾਮੋਦ।

**9.** **ਸੰਗੀਤ ਅਲੰਕਾਰ (ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਾਲ): ਐੱਮ. ਸੰਗੀਤ**

ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

(a) ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ

(ਬੀ) ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਗੀਤ

(c) ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ (ਮੁੰਬਈ), ਗੰਧਰਵ ਨਿਕੇਤਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੀ, ਮਿਰਾਜ 416410 (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ-ਨਿਆਮਾਵਲੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਹਨ।

ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ, ਮੁੰਬਈ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਪੈਕਟਸ ਅਤੇ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਈਸਟਰਨ ਫੇਅਰ ਸੰਗੀਤ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ
* ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ