ਸਿੱਖ ਕਲਾ

**ਸਿੱਖ ਕਲਾ**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀਆਂ।

## ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
### ਨੱਕਾਸ਼ 
'ਨਕਾਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ।ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਜਾਵਟਕਾਰ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ" ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਰਾਏ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰੂਪ-ਲੇਖਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਰਾਏ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ 1688 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 1600 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ (ਕਾਂਗੜਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ) ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ (1820-1882) ਦੀ ਸਵੈ-ਤਸਵੀਰ।
ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਸਤੀਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਿੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ   ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਸੋਹਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿਵਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ , ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲੰਡਰ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਸਿੰਘ ਜੌੜੇ  ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਰਜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਰਹੈਲ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਕੂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦੇਹਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੇਹਿਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ *ਘਰਵਾਂਝ* ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰਵਾਂਝ ਇੱਕ "ਸਜਾਵਟੀ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਢਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ"। ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਘਰਵਾਂਝ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਕੋਬਰਾ, ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ ਅਤੇ ਪਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਹਿਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਪੱਟਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਵੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਡੀਹਿਨ ਫੀਚਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ 1670 ਅਤੇ 1720 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿੱਚ ਤਖਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਭਾਈ ਡੱਲਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉੱਤੇ 1710 ਅਤੇ 1740 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ।* ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੈਸਕੋ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਚੀਨੀਓਟ ਅਤੇ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਸਲਿਮ ਨਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਈਰਾਨੀ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

* ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜਾਂ ਪੈਟਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਐਚਿੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ  ਫਰੈਸਕੋ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਸਤਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਚੂਨਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੂਨਾ ਗਿੱਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ  ਸੀ। ਪਲਾਸਟਰ ਬੁੱਝੇ ਹੋਏ ਚੂਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁਦਾ ਸੀ ਅਤੇ  ਲੱਕੜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ (*ਗਰਮਾਲਾ* ਐਜਵੇਅਜ਼) ਨਾਲ ਰੇਤ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਪੱਧਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ. ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ *ਇੰਟੋਨਾਕੋ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਰੀਕ ਦਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਲਾਸਟਰ ਪਰਤ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਰੀਸੀਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਲਾਸਟਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਗੇਟ ਪਾਲਿਸ਼ਿੰਗ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਕਿ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।। ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਪਲਾਸਟਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਅਖੀਰਲੀ ਪਰਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਹਿਲੀ ਖੁਰਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਖੁਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਹਿਲੀ ਪਰਤ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਬਰੀਕ ਕੰਕੜ ਚੂਨੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਖੁਰਦਰਾ ਕੰਕੜ ਚੂਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟੇ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਮਸਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਦਿਵਾਰ ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਕੜ ਚੰਗੀ ਹੋ ਸਕੇ। 

### ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਰੰਗ 
ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ (ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰੇਕ ਰੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ 

## ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
* ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਕਾਸ਼
* ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ
* ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
* ਫੁਲਨ ਰਾਣੀ
* ਐੱਸ. ਜੀ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ
* ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ
* ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਕਾਰ

## ਗੈਲਰੀ 

File:Illuminated and illustrated opening preface and introduction folio of the Guru Nanak Dev University Manuscript (GNDU MS 1245), ca.1599.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਲੰਕਰਿਤ ਸਫਾ(GNDU MS 1245), circa 1599
File:Janamsakhi painting of the story of Guru Nanak being shaded by the cobra from a manuscript dated to 1658.jpg|ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂਨਾਨਕ ਤੇ ਸਰਪ ਦੀ ਛਾਂ ਦਰਸਾਂਉਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ।
File:Miniature painting of Guru Nanak listening to musicians, circa 1680.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਲਗਭਗ 1680.  ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਪਲੱਬਧ ਜਾਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ।
File:Painting of five Sikh gurus and Bhai Mardana, Deccan, circa late 1770's.jpg|ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਿਤਰ ਲਗਭਗ  ਮਗਰਲੇ 1770ਵੇਂ
File:Mural of Guru Nanak and Guru Gobind Singh meeting under a tree from Gurdwara Ramsar (no longer extant), circa late 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਹਿਬ ਬ੍ਰਿਛ ਥੱਲੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ (ਹੁਣ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ) ਲਗਭਗ ਮਗਰਲੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ
File:Trilok Singh Bhatewali.jpg|ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿਤਰ  ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
File:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ     ਦਾ ਮੁਹਰਲਾ ਪੰਨਾ
File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ  ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ( ਆਟੋਗਰਾਫ ਜਾਂ ਸਿਗਨੇਚਰ) ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ  ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ  ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ।
File:Gurdwara-baba-atal.jpg|ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ  ਤੋਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ
File:SikhNakashi.jpg|ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਉਤਾਰੇ ਉੱਪਰ ਓਪੇਕ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰੰਗ 1880ਈ
File:Durbar of Maharaja Dalip Singh, c 1845.jpg|Painting of the durbar of Maharaja Dalip Singh Sukerchakia.
File:Ranjit Singh and Hira Singh, Punjab, c 1835-9.jpg|ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ  ਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ  ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ
File:Order of merit ranjit singh.jpg|ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਤਗ਼ਮਾ , ਜੋ ਲੈਜਿਨ ਦਾ ਹਾਨਰੇਰੀ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪਰਭਾਵਤ ਸੀ।
File:Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਂਗਟ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਜੜੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੀ ਛੱਤ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ।
File:Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral arabesques 02.jpg|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ ਸਾਹਿਬ , ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਿਤ ਪੋਥੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਤੇ ਫਲਦਾਰ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ  1803 ਬਿ ਸੰ ( 1746 ਈ) ਦੀ ਹੈ।arabesques
File:Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, Mewar painting.jpg|ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ( ਮੇਵਾੜ  ਦੀ ਚਿਤਰਕਲਾ )
File:Illustrations of female figures on a robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister Bebe Nanaki.jpg|ਜ਼ਨਾਨਾ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦਰਸਾਂਉਦਾ ਇੱਕ ਚੋਲਾ ( ਚੋਘਾ) ਜੋ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸਦੀਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ