ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ

[thumb| ਗਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, [ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਸੀ.ਈ. "ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ" ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।]]
**ਡੇਅਰੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dairy**) ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ, ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜੋ 187 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਯਾਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ, ਪਨੀਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਵਧੇਰੇ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ੈਬੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜੋ 8,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁੱਧ, ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਫਲੱਡ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁੱਧ ਮੱਝਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੂਰ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਦਰਾਮਦ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਰਿਫ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇਅਰੀ ਵਿਕਾਸ ਬੋਰਡ ; ਅਤੇ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ। 

## ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
### ਪਕਵਾਨ 
ਡੇਅਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਨੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾਲ ਮੱਖਣੀ ਕਾਲੀ ਦਾਲ, ਗੁਰਦੇ ਬੀਨ, ਮੱਖਣ ਅਤੇ ਕਰੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਪਨੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਟਰ ਪਨੀਰ, ਪਾਲਕ ਪਨੀਰ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਨੀਰ, ਪਨੀਰ ਕੋਫਤਾ, ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਭੁਰਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਨੀਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਨੀਰ ਪਕੌੜੇ (ਇੱਕ ਤਲੇ ਹੋਏ ਸਨੈਕ) ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਪਰਾਠਾ (ਪਨੀਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਵਾਲੀ ਚਪਾਤੀ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਿਓ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਰਯਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਖਮੀਰੀ ਰੋਟੀਆਂ (ਰੋਟੀ) 'ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਵਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਤੇਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੇਵੀ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਮਲਾਈਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰੀਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁੱਧ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਚਾਹ (ਚਾਏ) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਪਤ ਖੰਡ ਵਾਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਚਾਹ ਪੀਣਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਖਪਤ 2018 ਤੱਕ 0.78 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (1.7 lb) ਸੀ।

### ਧਰਮ 
[thumb| [ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂ, 2019]]
ਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੱਝਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੀਟ (ਕੈਰਾਬੀਫ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਮੱਝ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੱਝ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ, ਯਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੱਝ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਤਰਜੀਹ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਓ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। 

ਵੈਂਡੀ ਡੋਨੀਗਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਮ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਰਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਤੋਂ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ।  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ "ਸ਼ਿਕਾਰ" ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਰੱਖਿਅਤ" ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਸੀ।  ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘਿਓ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਗਊ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਨ। 

ਦੁੱਧ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਠੰਡਾਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਡਰਿੰਕ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਓਨਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ 8.5 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਅਹਿੰਸਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਟਕਰਾਅ ਸੀ, ਕਿ ਕੀ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਨੈਤਿਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਜੈਨ ਧਰਮ, *ਅਹਿੰਸਾ* ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀਵਾਦ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੈਨ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੈਨ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਅਰੀ (ਉਨ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਬਿਨਾਂ *ਹਿਸਾ* (ਨੁਕਸਾਨ) ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

### ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ 
ਦੁੱਧ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਵਿਕਲਪਕ ਦਵਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪਾਚਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁੱਧ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੇਵਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਉਤਪਾਦਨ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ ਹੈ।   ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ 186 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸੀ।

2020 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਲਗਭਗ 4.2% ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 4.9% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2018-19 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ 187.7 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਪਲਬਧਤਾ 394 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਸੀ। 

2019 ਦੀ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਊਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 192.49 ਮਿਲੀਅਨ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ 109.85 ਮਿਲੀਅਨ ਮੱਝਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਪਾਣੀ ਮੱਝਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ; ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। 2019 ਤੱਕ, ਮੱਝਾਂ ਨੇ 91.82 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ 2017-18 ਤੱਕ 4% ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਨੂੰ A2A2 ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ A2 ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸੀ ਗਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 3.73 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (8.2 lb) ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਸਲੀ ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 7.61 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (16.8 lb) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗਾਵਾਂ ਲਈ 11.48 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (25.3 lb) ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸੀ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ, ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 1968 ਅਤੇ 2001 ਦਰਮਿਆਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 80 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 2004-05 ਤੱਕ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 90.7 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। 2010 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 20% ਸੀ।

ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ 2014 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਧਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪਰ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਹੈ। 1992 ਤੱਕ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੀ, 204 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਦੇ 75 ਮਿਲੀਅਨ ਪੇਂਡੂ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 10 ਜਾਂ ਘੱਟ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

[thumb| 2015 ਵਿੱਚ ਕੋਡਾਸਰੀ, ਤ੍ਰਿਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [ਮੱਝ]]
[alt=|thumb|[ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਮੂਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ]]

## ਖਪਤ 
[thumb| [ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੇਤਾ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2019]]
2018 ਤੱਕ, ਤਰਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖਪਤ 67.7 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 6-7 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੈਲਯੂ-ਐਡਡ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘਿਓ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਸੁੱਕੇ ਦੁੱਧ (NFDM) ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 600,000 ਟਨ ਅਤੇ 5.6 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। ਰਸਮੀ (ਸੰਗਠਿਤ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸਚੁਰਾਈਜ਼ਡ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ
* ਅਮੁਲ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ