ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਾਖ਼ਲੇ

ਭਾਸਕਰ ਰਘੁਨਾਥ ਬਾਖ਼ਲੇ (17 ਅਕਤੂਬਰ 1869-8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922) (ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰਰਾਓ ਜਾਂ ਭਾਸਕਰਬੁਆ ਜਾਂ ਭਾਸਕਰਬੂਵਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਭਾਸਕਰ ਬਾਖ਼ਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਥੋਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰਹਾਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ  ਵਡੋਦਰਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਬੁਵਾ ਪਿੰਗਲੇ ਤੋਂ ਧ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਕੀਰਤਣ ਵਿੱਚ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਡੋਦਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੌਲਾ ਬਕਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ  ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਰਲੋਸਕਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਏਟਰ ਮੰਡਲੀ ਕਿਰਲੋਸਕਾਰ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ  ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਗੰਡਾ-ਬੰਧਨ ਰਸਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ । ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ 1901 ਵਿੱਚ ਨਥਨ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1899 ਵਿੱਚ, ਨਥਨ ਖਾਨ ਨੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। 1901 ਵਿੱਚ, ਬਾਖ਼ਲੇ ਨੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਨਥਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 1922 ਤੱਕ ਬਖ਼ਾਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਬਖਾਲੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਕੇ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਰੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸੇਠ ਵਿੱਠਲਦਾਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਆਪਣਾ 1922 ਦਾ ਮੁੰਬਈ ਪਾਠ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦੀ ਬਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਫ਼ਈਆਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਬਾ ਕੈਰੀਅਰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਰਿਹਾ।ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਪਡ਼ਾਇਆ।ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੱਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖ਼ਲੇ।  &#x5B;''''&#x5D;

## ਸ਼ਗਿਰਦ 
ਬਾਖਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ, ਤਾਰਾਬਾਈ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਬਾਗਲਕੋਟਕਰ (ਦਤੋਬਾ), ਬਾਪੁਰਾਓ ਕੇਤਕਰ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਸਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੇਜ ਗੀਤਾਂ (ਅੱਧਾ/ਹਲਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ) ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਕਿ ਨਰੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਯਨ ਲਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਬਾਗਲਕੋਟਕਰ, ਨਰਹਰ ਪਾਟਣਕਰ, ਗੁੰਡੋਪੰਤ ਵਾਲਾਵਾਲਕਰ, ਗਣਪਤ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਬਾਲੀ, ਭਾਈ ਲਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਗਣੇਸ਼ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਹਿਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਤੇਂਬੇ, ਜੋ 1901 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪੰਪ ਆਰਗਨ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਬਾਖਲੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਬਾਖਲੇ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਨੂੰ 10 ਮਹੀਨੇ ("ਭਾਰਤ ਗਾਯਨ  ਸਮਾਜ" ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਗ 'ਸਿੰਧੂਰਾ') ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੀਮਤ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਤੇਂਬੇ ਦਾ 50 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ, ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ, 5 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਆਡੀਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਰਹੇ। ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ, ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ, ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲੰਮਾ ਕਰੀਅਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ। 1920 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਤਾਰਾਬਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, [1] ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ; [2] 1946 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਕੁਝ ਲਾਈਵ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦੀ ਬਾਖਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੀ ਚੇਲੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਕਰੀਅਰ ਰਿਹਾ। [3] ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜੋ ਉਸਨੇ ਪੰਡਿਤ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖਲੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਆਂ।.&#x5B;''''&#x5D;
## ਵਿਰਾਸਤ 
ਬਾਖ਼ਲੇ ਕਈ ਘਰਾਣੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਗਡ਼੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਣਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੂ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੈੱਟਾਂ ਦਾ ਅਸਫਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ  ਦੀਆਂ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਰਡ਼ੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਫੈਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ  ਪੋਤੇ ਸੁਧੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ੈਲਾ ਦਾਤਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1922 ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਭਾਰਤ ਗਿਆਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਰਾਗਸੰਗਰਾਹਮਾਲਾ ਦੇ ਸੱਤ ਖੰਡ ਲਿਖੇ। ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਭਾਰਤ ਗਿਆਨ ਸਮਾਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਗਾਉਣ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ 1926 ਵਿੱਚ ਬਾਖਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਲਿਆਣ ਗਿਆਨ ਸਮਾਜ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ "ਦੇਵ ਗੰਧਰਵ ਮਹੋਤਸਵ" ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਹਰ ਸਾਲ "ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਭਾਸਕਰ ਰਾਓ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਰ ਸਾਲ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖ਼ਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
* http://audiofarm.org/audiofiles/6497 (ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ, ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ ਫਾਈਲਾਂ) 
* http://web.me.com/wvdm/Meersahebs_noblog_on_music/Articles/Entries/2007/11/13_Dilip_Chandra_Vedi.html (ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ ਫਾਈਲਾਂ
* https://web.archive.org/web/20120327155040/http:// www. sawf. org/library/? d = page & parent = 57 & pid = sp181 (ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਆਡੀਓ ਫਾਈਲਾਂ) 
* http://www.parrikar.org/raga-central/bhairavi-page2(http://www.parrikar.org/raga-central/bhairavi-page2/) (ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਟੇਂਬੇ ਦੀ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਭੈਰਵੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਆਡੀਓ ਫਾਈਲ
* https://www.youtube.com/watch?v=5TOvh6Ec2H0 (ਸੰਗੀਤ ਸਵੈਮਵਰ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਫਾਈਲ) 
* http://courses.nus.edu.sg/course/ellpatke/Miscellany/bal%20gandharva.htm  (ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ) 
* http://www.cs.washington.edu/homes/mausam/bakhle.html (ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਲੇਖ ਬਖਾਲੇ ਬਾਰੇ
* https://web.archive.org/web/20110902080851/http:// www. pracheenkalakendra. org/Activities _ bhaskar. php
* http://www.punebharatgayansamaj.org(http://www.punebharatgayansamaj.org/)  16 ਜਨਵਰੀ 2021 at the Wayback Machine
* https://web.archive.org/web/20120326110519/http:// www. Kalyangayansamaj. org/dmaboutus _ eng. html
* http://www.bookganga.com/eBooks/Book/4951430475352089766.htm
* http://shailasudhirdatar.com/profile.html 
* https://web.archive.org/web/20111003090713/http:// ਉਲਹਾਸਕਾਸ਼ਾਲਕਰ. ਟ੍ਰਿਪੋਡ. ਕਾਮ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰ. ਐਚ. ਟੀ. ਐਮ.
* http://www.parrikar.org/vpl/profiles/tembe_profile.pdf  15 January 2021 at the Wayback Machine (ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਟੇਂਬੇ ਦਾ ਸੋਗ ਸੰਦੇਸ਼) 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1869