ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ

**ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ** ( ਹਿੰਦੀ : मनसा देवी मंदिर, हरिद्वार) ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਿਲਵਾ ਪਰਵਤ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਲਵਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਅੰਦਰ *ਪੰਚ ਤੀਰਥ* (ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਨਾਗ (ਸੱਪ) ਵਾਸੂਕੀ ਦੀ ਭੈਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਮਾਨਸਾ* ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੋਕ ਕਥਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਕੁੜੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਧਾਗੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਮੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਨਾਰੀਅਲ, ਫਲ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਧੂਪ ਸਟਿਕਸ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਇੱਕ *ਸਿੱਧ ਪੀਠ* ਹੈ (ਇਹ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਜਿਹੇ ਤਿੰਨ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਦੋ ਚੰਡੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਹਨ।  ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅੱਠ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਤਿੰਨ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ।

## ਮੰਦਰ 
[left|thumb|218x218px| ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੋਪਵੇਅ। ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ [ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਰੂਟ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰੱਸੀ-ਵੇਅ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। "ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਉਡੰਖਟੋਲਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰੋਪ-ਵੇਅ ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਚੰਡੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਪ-ਵੇਅ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਪ-ਵੇਅ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ  ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ  ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਦਿਨ, ਮੰਦਿਰ ਸਵੇਰੇ 5 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ 12 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।

ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਮਾਨਸਾ ਅਤੇ ਚੰਡੀ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੂਜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਚਕੂਲਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਡੀ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਿਲਵਾ ਪਰਵਤ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ।  ਸਥਿਤ ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਦਲ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਸਵੇਰੇ 8:00 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 5:00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ 
* ਮਾਂ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਬੰਧਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਰਾਜਨੰਦਗਾਓਂ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ
* ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਪੰਚਕੂਲਾ, ਹਰਿਆਣਾ
* ਮਾਨਸਾ ਬਾਰੀ, ਕੋਲਕਾਤਾ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਅਲਵਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਧੂਰੀ, ਪੰਜਾਬ
* ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨਸਾ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਹਸਮਪੁਰ, ਸੀਕਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਨਰੇਲਾ, ਦਿੱਲੀ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਸੀਤਾਮੜੀ, ਬਿਹਾਰ
* ਮਾਂ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਤੋਮਰਗੜ੍ਹ (ਖੁਟੈਲਪੱਟੀ), ਮਥੁਰਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਾਂ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਮੇਰਠ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਮੁਕਮਾਲਾ, ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਨਾਇਡੂਪੇਟਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਤਿਲਾਰੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਦੋਰਨੀਪਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਕਨੂਮਾਲਾਪੱਲੇ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਚਿਨਾਦੁਗਮ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਕੁਰਨੂਲ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਨੇਲੋਰ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਥੁਰਪੂ ਰੋਮਪੀਡੋਡਲਾ, ਨੇਲੋਰ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਏਲੁਰੂ, ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹਿਰੋਰ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Wikimapia - ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ
* ਹਰਿਦੁਆਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ
* ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ, ਪੰਚਕੂਲਾ