ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ

**ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ** (ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ **ਅਲਾਹਾਬਾਦ** ਜਾਂ **ਇਲਾਹਾਬਾਦ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ-ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ 13ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਡਿਵੀਜ਼ਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। 2011 ਤੱਕ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਰਾਜ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 36ਵਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀ 1.53 ਮਿਲੀਅਨ (15.3 ਲੱਖ) ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 40ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, 2016 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮੂਹ (ਨੋਇਡਾ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ "ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ", ਜਾਂ "ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ"।

ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਬਦ ਅਲ-ਕ਼ਾਦਿਰ ਬਦਾਯੂਨੀ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਇਲਾਬਾਸ" ਜਾਂ "ਇਲਾਹਾਬਾਦ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ 1858 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1902 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ।

## ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ 
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ "ਬਲੀਦਾਨ ਦਾ ਸਥਾਨ" (ਪ੍ਰਾ-, "ਅੱਗੇ-" + ਯਜ-, "ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਨਾ")। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲੀਦਾਨ (ਯੱਗ) ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰਯਾਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥ "ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ" ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਨਦੀ, ਅਦਿੱਖ ਸਰਸ੍ਵਤੀ, ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ (ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਮ) ਸੰਗਮ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ (), ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ", ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ 1575 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1584 ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਸ ਜਾਂ "ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਨਿਵਾਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਕਿਆਸਅਰਾਈਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਹਾਬਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਲੋਕ [ਕੌਣ?] ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਲਹਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਅਲਹਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਮਜ਼ ਫ਼ੋਰਬਸ ਦੇ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸ਼ੈਵਤ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜਾਂ "ਰੱਬ ਦਾ ਨਿਵਾਸ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਾਮ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਇਲਾਹਬਾਸ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਲਾਹਾ (ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲੀਗ੍ਰਾਮ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪ੍ਰਦੀਪ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ("ਇਲਾਹਾ") ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ("ਅੱਲਾਹ") ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1992 ਵਿੱਚ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2001 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਜੋ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ। ਨਾਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਅੰਤ ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਦਿਤਿਆਨਾਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ