open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਖਰਬੂਜਾ

**ਮਸਕਮੈਲੋਨ,** ਤਰਬੂਜ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀ-ਚਮੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਨੀਡਿਊ, ਕਰੈਨਸ਼ੌ, ਅਤੇ ਕਾਸਾਬਾ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਾੱਪੀਆਂ (ਕਟਲੌਪ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤਰਬੂਜ ਅਤੇ ਸਾਂਤਾ ਕਲੌਸ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਤਰਬੂਜ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਰਮੇਨੀਅਨ ਖੀਰੇ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਸਕਮੇਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦਾ ਇੱਕ ਖੀਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਗੋਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਪੇਪੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸਕਮੇਲਨ ਈਰਾਨ, ਐਨਨਾਟੋਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੇਸ਼ ਹਨ।
ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੇਲ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਖਰਬੂਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਮਈ, ਜੂਨ ਵਿਚ ਖਰਬੂਜੇ ਪੱਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਖਰਬੂਜਾ ਇਕ ਪੇਂਡੂ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਰਬੂਜੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਦੂ ਕੁ ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਘਰ ਖਾਣ ਜੋਗੇ ਖਰਬੂਜੇ ਜ਼ਰੂਰ ਬੀਜਦਾ ਸੀ। ਨਿਮਾਣੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੇਂ ਖਰਬੂਜੇ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸੀ ਖਰਬੂਜੇ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਪੱਕ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਗਤਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਹਰ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਖਰਬੂਜੇ ਨਹੀਂ ਬੀਜਦਾ। ਹੁਣ ਖਰਬੂਜੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਕਈ ਖਰਬੂਜੇ ਤਾਂ ਪੱਕ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਰਬੂਜੇ ਦੀ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਗਜ਼ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਰਬੂਜੇ ਵਿਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ. ਬੀ. ਸੀ. ਲੋਹਾ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਅਨੁਵੰਸ਼ 
Muskmelons monoecious ਪੌਦੇ ਹਨ ਉਹ ਤਰਬੂਜ, ਖੀਰੇ, ਪੇਠਾ, ਜਾਂ ਸਕੁਐਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਕਰਸ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ Cucumis Melo L ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਪੋਸ਼ਣ 
ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕੈਂਟਲਾਉਪ ਤਰਬੂਜ 34 ਕੈਲੋਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੱਧਰ (ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ) ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ (68% DV) ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ (61% DV) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ੍ਰੋਤ (20% ਜਾਂ ਵੱਧ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਮਤ, ਡੀਵੀ)। ਖਰਬੂਜੇ 90% ਪਾਣੀ ਅਤੇ 9% ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1% ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਉਪਯੋਗ 
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾਦਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਬੂਜ ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸੁਗੰਧ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਮਿਦੋਰੀ, ਮਾਸਕਮੇਲਨ ਨਾਲ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

File:Cucumis melo 1 (Piotr Kuczynski).jpg|Galia melon
File:03-05-JPN202.jpg|Japanese melon intended as a high-priced gift: The pictured melon is 6300 yen, or about US$62).
File:Squeredmelon inside001.jpg|'Squared melon' grown in Atsumi District, Aichi Japan, known as kakumero
File:Armenian cucumbers.jpeg|The Armenian cucumber, despite the name, is actually a type of muskmelon.
File:Prokudin-Gorskii-15.jpg|Melon vendor in Samarkand (between 1905 and 1915)

## ਹਵਾਲੇ 
### Notes 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਥੋਹਰ

**ਥੋਹਰ** ਜਾਂ **ਨਾਗਫਣੀ** ਜਾਂ **ਕੈਕਟਸ**, **ਕੈਕਟਾਸੀਏ** ਪੌਦਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਓਫ਼ਿਲੈਲਸ ਗਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਉਤਪਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਤਗੋਨੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ; ਸਿਵਾਏ *ਰਿਪਸੈਲਿਸ ਬੈਕਸੀਫ਼ੇਰਾ* ਦੇ ਜੋ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥੋਹਰ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕੁਝ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਕੀ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁੱਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਖਰੇ ਪੱਤੇ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਸੂਲਾਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਪੌਦੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਕੰਡੇ ਥੋਹਰ ਕੋਲ ਹਵਾ ਦਾ ਵਹਾਅ ਘਟਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਠਾਕਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਲਾਂ ਏਰੀਓਲ (areole) ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਢਾਂਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਸੁੰਗੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਏਰੀਓਲ ਥੋਹਰ ਦੇ ਪਹਿਚਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਏਰੀਓਲ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਫੁੱਲ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਲਕੀਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੰਖੜੀਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥੋਹਰ
ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ

**ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ** (24 ਅਗਸਤ 1886- 20 ਜਨਵਰੀ 1935) ਦਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਹਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਫੂਲਕੀਆ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਰਈਅਸ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰੂਹੇ ਰਵਾਂ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਸਨ।

## ਬਚਪਨ,ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਵਧੇਰੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਾਹਿਬ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪ ਬਰਨਾਲੇ ਪਲੇਗ ਅਫ਼ਸਰ ਲੱਗ ਕੇ ਆਏ। 1902 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਲਗਨ ਨੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
## ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਾਦੀ
ਆਪ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਿੱਥ ਲਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਨਪ ਰਹੀਆਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ, ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਸਮੇਂ ਫਜ਼ੂਲ-ਖਰਚੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। 
## ਜੇਲ੍ਹ
ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੰਤ 1926 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਘੁਰਕੀਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ, ਜਗੀਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਤੋਂ ਥਿੜਕਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।
## ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ 1928 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸੇਖਾ ਵਿਖੇ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਆਪ-ਹੁਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਘੋਲ ਅਤਿ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਸੀ। ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਘਰਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਕੋਈ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 64 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ-ਹੜਤਾਲ ਉਪਰੰਤ 19 ਅਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1935 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। 18 ਅਪਰੈਲ, 1935 ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 20 ਫਰਵਰੀ, 1935 ਨੂੰ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1935
ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ

ਹਰਿਆਣਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
## ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਸਵਰ

ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਸਵਰ** (**ਸ੍ਵਰ**) ਜਾਂ **ਇਲਤ** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।

## ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ:↵

ੳ - ਉ, ਊ, ਓ ↵

ਅ - ਅ, ਆ, ਐ, ਔ

ੲ - ਇ, ਈ, ਏ
## ਸਵਰ-ਵਾਹਕ ਚਿਨ੍ਹ 
**ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਵਰ-ਵਾਹਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।** ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਰ-ਵਾਹਕ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। **ਸਵਰ-ਵਾਹਕ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ ਤੇ ਰਲਗੱਡ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰ-ਵਾਹਕ (ੳ, ਅ, ੲ) ਤਿੰਨ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਰ-ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।** (ੳ, ਅ ਤੇ ੲ) ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਬਾਕੀ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਮੂੰਹ ’ ਚੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਭਾਵ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (*ੳ ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਭਾਵ (ਉ, ਊ, ਓ) ਮੂੰਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, (ਅ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਭਾਵ (ਅ, ਆ, ਐ, ਤੇ ਔ) ਮੂੰਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ (ੲ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ (ਇ, ਏ, ਈ) ਮੂੰਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ |*  ਇਸੇ ਪਰਕਾਰ ਬਾਕੀ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ (ਕ, ਖ, ਗ, ਘ, ਙ) ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ (ਪ, ਫ, ਬ, ਭ, ਮ) ਨੂੰ ਅੰਤਲੀ ਸ਼ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁੱਢਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ

**ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ** () ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਐਂਡਸ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ 600 ਮੀਲ (1000 ਕਿ.ਮੀ.) ਲੰਮੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਾਸਾ, *ਨੈਸ਼ਨਲ ਜਿਓਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ* ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਝੁਲਸਿਆ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਚਿਲੀ ਦਾ 40,600 ਵਰਗ ਮੀਲ (105,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ.) ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਘੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ (*salares*), ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਐਂਡਸ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਸਿਲਿਕਾ-ਭਰਪੂਰ ਲਾਵੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ

**ਰਾਜਸਥਾਨ** ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
## ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਚਕੋਰ

**ਚਕੋਰ** ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਪਰਬਤੀ ਤਿੱਤਰ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ ਹੈ। 'ਚੰਦ ਤੇ ਚਕੋਰ ਦੀ ਪਰੀਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਬਾਣੀ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਬੇਪਨਾਹ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵੱਲ ਉੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਮਝਕੇ ਚੁਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ 14 ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਇਸਰਾਈਲ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ 600 ਤੋਂ 4000 ਮੀਟਰ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪਥਰੀਲੇ ਅਤੇ ਰੇਤੀਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ’ਤੇ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਖਾਣਾ ਦਾਣੇ, ਘਾਹ-ਫੂਸ ਦੀਆਂ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤਣੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਨਾਲੋਂ ਭੱਜਣਾ ਬਹੁਤਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲੱਗੇ ਪਿੱਠਾਂ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਰੜੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ 4-5 ਪੰਛੀ ਗਰਦਨ ਅਕੜਾ ਚੌਕੰਨੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇੇ ਹਨ। 
## ਅਕਾਰ
ਇਹ 35 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਬਾ 600 ਤੋਂ 700 ਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗਠੀਲੇ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸਲੇਟੀ-ਭੂਸਲੇ ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਘਸਮੈਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਚਿੱਟੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਾਕਲੇਟੀ-ਕਾਲੀ ਪੱਟੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਚਿੱਟੀ ਠੋੋਡੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ 7-8 ਚਾਕਲੇਟੀ-ਕਾਲੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੰਭ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਲੇਟੀ-ਭੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਚਿੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭੂਰੀਆਂ ਬਿੰਦੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਘਸਮੈਲਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਛ 14 ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਕੋਰਾਂ ਦੀ ਚੁੰਝ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
## ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ
ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨਰ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੜਾਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਮਾਦਾ ਕਿਸੇ ਚੱਟਾਨ ਹੇਠ ਜਾਂ ਲੁਕਵੀਂ ਰੜੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਪੋਲਾ ਕਰਕੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਗੁਲਾਬੀ ਚੱਟਾਕ ਵਾਲੇ ਚਿੱਟੇ 10-20 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ 24 ਦਿਨ 'ਚ ਅੰਡੇ ਸੇਕ ਕੇ ਚੂਚੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਕਲਦੇ ਸਾਰ ਕੋਈ 6-7 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੌੜਨ-ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ
ਮੀਮ

**ਮੀਮ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: meme) ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜੀਨ ਜੈਵਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮੀਮ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੀਮ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਜਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਿਖਾਈ, ਭਾਸ਼ਣ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਕਲ ਲਾਇਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੀਮ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਦਬਾਅ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮੀਮ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ μίμημα ; ਮੀਮੇਮਾ ਦਾ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨਕਲ ਉਤਾਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਘੜਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਿਚਰਡ ਡਾਕਿਨਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ *ਦ ਸੈਲਫਿਸ਼ ਜੀਨ*(ਇਹ ਸਵਾਰਥੀ ਜੀਨ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੀਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਧਾਰਣਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮੀਮ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੀਤ, ਵਾਕੰਸ਼, ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਮੀਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਮ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਮ ਇਸਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ, ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਮੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੀਮ ਆਪਣੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਮੀਮ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ (ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ) (ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਭੈੜੇ ਦੇ ਲਈ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੀਮ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਮੀਮ ਪਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਮੀਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੀਮੈਟਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਵਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਰਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਲੱਦਾਖ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਲੱਦਾਖ਼ੀ** (), ਜਾਂ **ਭੋਤੀ**, ਲੱਦਾਖ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਿਆਰੀ ਤਿੱਬਤੀ ਨਾਲ਼ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਸਤੋਤਸਕਾਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਲੱਦਾਖ਼ੀ ਤਰਜ਼ਮਈ ਹਨ।
ਤਾਰ ਸਪਤਕ

**ਤਾਰ ਸਪਤਕ** ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇਯ ਨੇ 1943 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੱਤ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਬਣਾ ਕੇ 'ਤਾਰ ਸਪਤਕ' ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਨਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਲਨ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜਗਾਉਣਗੀਆਂ ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਣਾ ਹੀ ਕਵੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਗਜਾਨਨ ਮਾਧਵ ਮੁਕਤੀਬੋਧ, ਨੇਮੀਚੰਦਰ ਜੈਨ, ਭਾਰਤਭੂਸ਼ਣ ਅਗਰਵਾਲ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਮਾਚਵੇ, ਗਿਰਜਾਕੁਮਾਰ ਮਾਥੁਰ, ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਅਗੇਯ ਸਹਿਤ ਸੱਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਦੁਆਰਾ 1943 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕੋਹਕਾਫ਼ ਪਰਬਤ

thumb|ਕੋਹ ਕਾਫ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਝਾਤ
**﻿ਕੋਹ ਕਾਫ਼ ਜਾਂ ਕਫ਼ਕਾਜ਼** (ਤੁਰਕੀ: Kafkas; ਅਜਰਬਾਈਜਾਨੀ: Qafqaz; ਆਰਮੇਨੀਨ: Կովկասյան լեռներ; ਜਾਰਜੀਅਨ: კავკასიონი; ਚੇਚਨ: Kavkazan lämnaš; ਰੂਸੀ: Кавказские горы) ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੋਹ ਕਾਫ਼ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਕੋਹ ਅਲਬਰਜ਼ (Mt. Elbrus) ਹੈ, ਜਿਹੜੀ 5642 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲੇ ਤੀਕਰ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੀ ਕੋਹ ਕਾਫ਼ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਹ ਅਲਬਰਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਐਲਪਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦਾ ਮਾਊਂਟ ਬਲਾਂਕ ਜਿਸਦੀ ਉੱਚਾਈ 4806 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਪਰਬਤ-ਆਰੋਹੀ ਕੋਹ ਅਲਬਰਜ਼ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਰਬਤ ਚੋਟੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ
ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ?

**ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ?** (ਰੂਸੀ: Много ли человеку земли нужно?, Mnogo li cheloveku zemli nuzhno) ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ 1886 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡੇ ਪਤੇ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਕਦੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਦਮੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ, ਆਦਮੀ ਆਪਾਧਾਪੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।' ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ

**ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ** ( ਜਾਂ ; ਸਪੇਨੀ & ), ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ (ਮਾਦੇਈਰਾ ਅਤੇ ਰੀਓ ਨੇਗਰੋ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਹਨ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੇਟ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 7,050,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਲ ਦਰਿਆਵੀ ਵਹਾਅ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਉਤਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਰੀਓ ਨੇਗਰੋ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੋਲੀਮੋਏਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੇਰੂ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਅਤੇ ਏਕੁਆਦੋਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਪੇਨੀ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਰੂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਾਞੋਨ ਅਤੇ ਊਕਾਈਆਲੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਗਦੇ ਪਾਸੇ ਆਮਾਜ਼ੋਨਾਸ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਕਾਈਆਲੀ-ਅਪੂਰੀਮਾਕ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਚਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 1.6 ਤੋਂ 10 ਕਿ.ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ ਪਰ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ 48 ਕਿ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 240 ਕਿ.ਮੀ. ਚੌੜੇ ਜਵਾਰ ਦਹਾਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦਾ ਦਹਾਨਾ 80 ਕਿ.ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ *ਦਰਿਆਈ ਸਮੁੰਦਰ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਤਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁਲ (ਰੀਓ ਨੇਗਰੋ ਉੱਤੇ) 10 ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਿਆ। ਇਹ ਮਨਾਊਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ
ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ 1,100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚੋਂ 17, 1,500 ਕਿ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ:

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਨੂੰਨ ਉੱਤੇ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ ਪੀਸ ਪੈਲਸ ਪੁਸਤਕਾਲਾ
* ਐਕਸਟਰੀਮ ਸਾਇੰਸ ਤੋਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ 
* ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਾ 
* ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਹਾਨੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰੀ ਸਫ਼ਰ
* ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਅਲਾਈਵ: ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 
* ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ ਪਰਿਆਵਰਨਕ ਸਬੰਧ 
* ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਉਤਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲਾ ਦੀ ਘੋਖ 
* 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਕੂੰਜ

thumb|ਇੱਕ ਕੂੰਜ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ

**ਕੂੰਜ** (Demoiselle Crane ਜਾਂ Anthropoides virgo) ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਤੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਆਬਾਦੀ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਂ ਕੂੰਜਾਂ ਸਿਆਲ ਕੱਟਣ ਲਈ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿੰਦ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲ ਕਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ (ਖਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬੀ) ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੂੰਜ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: क्रौंच ਤੋਂ) ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਹ ਪਰਿੰਦਾ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ।
 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ
ਭੂਗੋਲੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

**ਭੂਗੋਲਕ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ** ਇੱਕ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉਤਲੇ ਹਰੇਕ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣਕ ਅਕਸਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਕ ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਾਂ ਤੀਜਾ ਅੰਕ ਲੇਟਵੀਂ। ਗੁਣਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵਿਥਕਾਰ, ਲੰਬਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਕਸ਼ਾਕਸ਼ੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ
ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, **ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ** ਜਾਂ **ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ** ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੇਖਕੀ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਕ ਜਾਂ **ਗੁਣਕ** ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਕਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਤਰਤੀਬੀ ਤਿਗੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਅੱਖਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ *x*-ਗੁਣਕ, ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣਕ ਮੁੱਢਲੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕੀ (ਰੀਅਲ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਮੂਰਤ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹਕੀਕੀ (ਕੰਪਲੈਕਸ) ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ਼ ਜਿਆਮਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੁਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ।

## ਗਿਣਤੀ ਰੇਖਾ
ਕਿਸੇ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਮਿਸਾਲ ਹੈ *ਗਿਣਤੀ ਰੇਖਾ* ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹਕੀਕੀ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨ ਮੰਨਿਆ ਬਿੰਦੂ *O* (*ਓਰਿਜਿਨ* ਜਾਂ *ਸਰੋਤ ਬਿੰਦੂ*) ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ *P* ਦਾ ਗੁਣਕ *O* ਤੋਂ *P* ਤੱਕ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮੇਤ ਫ਼ਾਸਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਯੁਕਤ ਫ਼ਾਸਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਾਸਲਾ ਜੋ *P* ਦੇ ਰੇਖਾ ਉਤਲੇ ਪਾਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਜ਼ਟਿਵ ਜਾਂ ਰਿਣ ਰਾਸ (ਨੈਗਟਿਵ) ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੂਠਾ ਗੁਣਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਹਕੀਕੀ ਅੰਕ ਕਿਸੇ ਅਨੂਠੇ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਗੁਣਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਕਾਰਤੀਸੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਲ ਰੂਪੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਰਤੀਸੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਲ ਉੱਤੇ ਦੋ ਲੰਬ-ਰੂਪੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੁਣ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਗੁਣਕ ਇਹਨਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਦਾਰ ਫ਼ਾਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿੰਨ ਆਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੰਬਮਾਪੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਕ ਹਰੇਕ ਤਲ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਯੁਕਤ ਫ਼ਾਸਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ *n*-ਆਯਾਮੀ ਯੂਕਲਿਡੀ ਖ਼ਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਗੁਣਕ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਹਵਾਂਗ ਹੋ

**ਹਵਾਂਗ ਹੋ** ਜਾਂ **ਪੀਲਾ ਦਰਿਆ**, ਯਾਂਗਤਸੇ ਮਗਰੋਂ ਚੀਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੰਬਾਈ 5,464 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦੇ ਛਿੰਘਾਈ ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਾਇਆਨ ਹਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦ ਇਹ ਦਰਿਆ ਚੀਨ ਦੇ ਨੌਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਹਾਈ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੇਟ ਦਾ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵਿਸਤਾਰ 1,100&nbsp;ਕਿ.ਮੀ. (1,180&nbsp;ਮੀਲ) ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਪਸਾਰਾ 1,100&nbsp;ਕਿ.ਮੀ. (684&nbsp;ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 742,443 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ
ਡਾਰਲਿੰਗ ਦਰਿਆ

**ਡਰਲਿੰਗ ਦਰਿਆ** ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੈਂਟਵਰਦ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਮੁਰੇ ਦਰਿਆ ਨਾਲ਼ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 1,472 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 2,844 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।

ਡਰਲਿੰਗ ਦਰਿਆ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਆਊਟਬੈਕ ਨਾਮਕ ਸੁੱਕੇ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ-ਵਰਤੋਂ, ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੋਕੇ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮਸਾਂ ਹੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਖਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਡਿੱਗਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦਰਿਆ ਪਿੱਛੋਂ ਡਰਲਿੰਗ ਵਿਭਾਗ, ਰਿਵਰੀਨਾ-ਡਾਰਲਿੰਗ ਵਿਭਾਗ, ਡਰਲਿੰਗ ਨਿਰਵਾਚਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਲਾਚਲਾਨ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਡਾਰਲਿੰਗ ਨਿਰਵਾਚਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ

thumb|ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ
**ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ ਜਾਂ ਦੱਰਾ-ਏ-ਖ਼ੈਬਰ** (ਉਰਦੂ:درۂ خیبر) ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਾੜੀ ਦੱਰਾ ਹੈ ਜੋ 1,070 ਮੀਟਰ (3,510 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਕੋਹ (ਦਰੀ:کوه‎ سفید) ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਢ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਰਾ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਂ 3.1 ਮੀਲ ਲੰਬਾ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੰਡੀ ਕੋਤਲ (لنڈی کوتل) ਨਾਮਕ ਬਸਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਰੇ
ਰੇਡੀਓ ਵਾਰਵਾਰਤਾ

**ਰੇਡੀਓ ਆਵਰਤੀ** (Radio frequency/RF) 3 ਹਰਟਜ ਤੋਂ 300 ਗੀਗਾ ਹਰਟਜ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਵਰਤੀ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤੀ ਧਾਰਾ (ਏ ਸੀ) ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਤਰੰਗ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰ ਲਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਰੇਂਜ ਦੀ ਆਵਰਤੀ, ਯਾਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ RF ਦਾ ਮੰਤਵ ਬਿਜਲਈ ਪਰਿਪਥਾਂ ਜਾਂ ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ ਵਿੱਚ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਥੇਮਜ਼ ਦਰਿਆ

**ਥੇਮਜ਼ ਦਰਿਆ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **River Thames**) ਦੱਖਣੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਵਰਨ ਦਰਿਆ ਮਗਰੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਗਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ, ਰੀਡਿੰਗ, ਹੈਨਲੀ-ਆਨ-ਥੇਮਜ਼, ਵਿੰਡਸਰ, ਕਿੰਗਸਟਨ ਉਪਾਨ ਥੇਮਜ਼ ਅਤੇ ਰਿਚਮੰਡ, ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੂਗੋਲਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਥੇਮਜ਼ ਘਾਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੁਆਲੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਥੇਮਜ਼ ਮੁੱਖ-ਦੁਆਰ (ਜਵਾਰਭਾਟਾਈ ਥੇਮਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ) ਅਤੇ ਥੇਮਜ਼ ਜਵਾਰ ਦਹਾਨਾ ਜੋ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਥੇਮਜ਼ ਵੈਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਾਊਂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਰਸਮੀ ਬਾਡੀ ਹੈ, ਦਾ ਨਾਮ ਇਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ

**ਵੋਲਗਾ** () ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਦਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਜਲ-ਡਿਗਾਊ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਵਿਭਾਜਕ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਰੂਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਦੇ ਵੀਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ (ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਾਸਕੋ ਸਮੇਤ) ਇਸ ਦੇ ਬੇਟ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰੂਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਮਤਲਬ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ *ਵੋਲਗਾ-ਮਾਤੂਸ਼ਕਾ* (ਮਾਂ ਵੋਲਗਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਤਸਵੀਰਾਂ

File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਵੋਲਗੋਗ੍ਰਾਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਡੈਲਟਾ, ਟੈਰਾ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)/MODIS 17-07-2010।
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|ਟੈਰਾ/MODIS, 17-05-2002।
File:Volga.250m.jpg|ਟੈਰਾ/MODIS, 10-10-2001।

## ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ

File:Volga barges.jpg|Feodor Vasilyev. Volga View. Barges. 1870
File:Volga repin.JPG|Ilya Repin. Storm on the Volga. 1870
File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|Ilya Repin. *Barge Haulers on the Volga*. 1870–1873
File:FreshWindOfLevitan.jpg|Isaak Levitan Fresh Wind, Volga River. 1895
File:Kustodiev promenade Volga.jpg|Boris Kustodiev. Promenade Along the Volga. 1909
|V. Ovchinnikov. Moonlight night on the Volga River. 1975
|N. Galakhov. Midday on the Volga River. 1975
|N. Galakhov. On the Volga River. 1993
|V. Ovchinnikov. Windy day on the Volga River. 1970
|V. Ovchinnikov. At the Volga River. 1975
|N. Galakhov. On the Volga River. 1975
|N. Galakhov. July on the Volga River. 1983

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*Information and a map of the Volga's watershed 
*ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਵੋਲਗਾ ਡੈਲਟਾ
*ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਤਸਵੀਰਾਂ (ਨਜ਼ਾਰੇ, ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ)
*ਵੋਲਗਾ ਤਟਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 
*"CABRI-Volga": EU-Russian project on environmental risk management in the Volga Basin 
*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ

**ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ** (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: कठ उपनिषद्) ਜਾਂ ਕਠੋਪਨਿਸ਼ਦ (कठोपनिषद) ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਚਿਅਤਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਦਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਲੇਹ

**ਲੇਹ**  (), ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਲਦਾਖ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਲੇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 45,110 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਕੱਛ, ਗੁਜਰਾਤ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ, ਲਦਾਖ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪੂਰਵਲੀ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੋਟਾਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 3,524 ਮੀਟਰ (11,562 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨਾਲ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਗ-1D ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਨਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਲੇਹ-ਮਨਾਲੀ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
## ਪਹੁੰਚ
ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਲੇਹ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਰਸਤੇ ਹਨ-ਇਕ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਕਾਰਗਿਲ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ। ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਲੇਹ ਤੱਕ 475 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ  ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਲੇਹ ਲਈ ਟੈਕਸੀਆਂ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਟੂਰਿਸਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਟੂਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਈ ਤੱਕ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ  ਨਾਲੋਂ ਕੱਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਆਕਰਸ਼ਣ 
# ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਤੂਪ
# ਲੇਹ ਪੈਲਸ
# ਹੇਮਿਸ ਮੱਠ
# ਲੇਹ ਪੈਂਡਾ ਰਸਤੇ
# ਜੰਗ ਅਜਾਇਬਘਰ
# ਚੰਬਾ ਮੰਦਰ
# ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੱਥਰ ਸਾਹਿਬ
# ਜੋ ਖਾਂਗ ਮੱਠ
# ਨਮਗਿਆਲ ਤਸੇਮੋ ਮੱਠ
# ਸੰਕਰ ਮੱਠ
# ਸਤੋਕ ਸ਼ਾਹੀ-ਮਹੱਲ
# ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਰਜ
# ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਕਿਲ੍ਹਾ

## ਤਸਵੀਰਾਂ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਤਾਓਵਾਦ

thumb|right|ਤਾਓਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਿੰਨ ਔਰ ਯਾਂਗ
**ਤਾਓਵਾਦ** (ਚੀਨੀ: 道教 ਦਾਓ - ਜਿਆਓ) ਚੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਓ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਚੀਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਾਓ ਨੇ ਬੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਧਾਰ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਾਓ ਧਰਮ ਦਰਮਿਆਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਾਓ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਲਿਆਓ -ਤਸੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਗਰੰਥ ਦਾਓ-ਦੇ-ਚਿੰਗ ਅਤੇ ਜੁਆਂਗ-ਜ਼ੀ ਹੈ। ਸਰਵੋੱਚ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਯਿਨ ਅਤੇ ਯਾਂਗ ਹਨ। ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਸ਼ਨ
ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ

**ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Elia Kazan) (ਜਨਮ: 9 ਸਤੰਬਰ 1909 ਕੋਂਸਤਾਂਤਨੀਪੋਲ (ਹੁਣ ਇਸਤਨਾਬੂਲ, ਤੁਰਕੀ - ਮੌਤ: 28 ਸਤੰਬਰ, 2003, ਮੈਨ ਹਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਹਾਲੀਵੁਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਮਰੀਕਾ ਰਹਿਣ ਆ ਗਏ। ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਰਾਡਵੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1948 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਜੈਂਟਲਮੈਨਜ ਐਗਰੀਮਨਟ' ਲਈ ਉੱਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਆਸਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਗਰੀਗਰੀ ਪੈਕ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਭੇਦਭਾਵ ਭਰਿਆ ਵਰਤਾਉ ਸੀ।

ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਆਨ ਦ ਵਾਟਰ ਫਰੰਟ' ਲਈ ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਆਸਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ *ਈਸਟ ਆਫ ਐਡਨ* ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਡੀਨ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹਕੀਕਤਪਸੰਦੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਬਹਾਈ ਧਰਮ

ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹਾਈਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।]]

**ਬਹਾਈ ਧਰਮ** ( ) ਇੱਕ ਏਕੀਸ਼ਰਵਾਦੀ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹਾਉਲ੍ਹਾ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਤੋਂ 60 ਲੱਖ ਬਹਾਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ੀਆ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਇਸ ਲਈ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ ਕਿ ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹਾਉੱਲਾ ਨੂੰ ਪੈਗੰਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਪੈਗੰਬਰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈਗੰਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ,ਮਿਸਰ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ’ਚ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ 1955 ’ਚ ਤਹਿਰਾਨ ਸਥਿਤ ਬਹਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1979 ਦੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਤਕਰਾ ਤੇ ਜਬਰ ਹੋਰ ਵਧਿਆ। ਸ਼ਿਰਾਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਮਿਸਰ ਵਿਚ 1960 ਵਿਚ ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1990ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਫਰਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੁਸਲਿਮ, ਈਸਾਈ ਜਾਂ ਯਹੂਦੀ ਦੱਸਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50 ਤੋਂ 80 ਲੱਖ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਦੁਖਾਂਤ
18 ਜੂਨ 1983 ਨੂੰ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਔਰਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 57 ਸਾਲ ਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਲਈ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਬਦਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਹਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਰਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹਾਈ ਧਰਮ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਜਦੋਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਈਸਾਈ, ਪਾਰਸੀ ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 1983 ਵਿਚ ਬਹਾਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾਸਵਰਾਜਵੀਰ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਹਾਈ ਧਰਮ
ਪਹੁੰਵਿੰਡ

**ਪਹੁੰਵਿੰਡ** ਪਿੰਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਤੋਂ ਖਾਲੜਾ ਬਾਰਡਰ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਅੰਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ, ਸੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ-ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ।
## ਪਿਛੋਕੜ
ਇਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਜੋ ਪਹੁੰਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਪਾਸ ਚੰਗੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਸੀ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਕੋਈ ਸਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਮਿਲੇ ਜਿਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਜਿਊਣੀ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਲੱਸੀ, ਮੱਖਣ, ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਸਾਗ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦੀਪ ਰੱਖਣਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਅਰਥਾਤ 14 ਮਾਘ 1739 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜਿਊਣੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦੀਪ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਿਆ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਵਿੰਡ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੰਮਤ 1757 ਤੋਂ 1762 ਤਕ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਾਸ ਹੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਖੀਏ ਬਣਾ ਕੇ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਵਿੰਡ ਆ ਗਏ।
ਸਿਆਲ

**ਸਿਆਲ** ਜਾਂ ਸ਼ਰਦੀਆਂ (ਪਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਜਾੜਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਰੁੱਤ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ:- ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ। ਸ਼ਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੁੱਤਾਂ
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ

ਸ਼ਹੀਦ **ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ** ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1955 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਗੋਆ, ਦਮਨ, ਦਿਓ (ਜਿਸ ’ਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ) ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਈਸੜੂ ਜੋ ਖੰਨਾ ਤੋਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਮ ਕੱਦ ਬੁੱਤ ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
### ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 50, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ 1930 ਵਿਚ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਰ ਦੱਸੇ ਬਗੈਰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਨਖਾਹ 7 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉਹ 5 ਰੁਪਏ ਘਰ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ। ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਛੇ ਭੈਣ ਭਰਾ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀ, ਫਿਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੈਣਾਂ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ, ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਤੇ ਕਰਨੈਲ ਕੌਰ।

### ਪੜ੍ਹਾਈ
ਆਪ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖੁਸ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਪਿੰਡ ਈਸੜੂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖੰਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

### ਅਧਿਆਪਕ
ਘਰ ਦੀ ਹਾਲਾਤ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਫ.ਏ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਪਿੰਡ ਬੰਬਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਬੇਸਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਜਗਰਾਉਂ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

### ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜ੍ਹਾਈ
ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਏ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਗੋਆ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ ਜਥਾ ਰੁਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਟ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ ਛਲਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਲੇਟ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਕੋਈ ਭਗਦੜ ਨਹੀਂ ਮਚੀ। ਝੰਡੇ ਵੱਲ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ। ਮਧੂਕਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਝੰਡਾ ਟੇਢਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਗੋਲੀਆਂ ਮਧੂਕਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਛਲਣੀ ਕਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਵਲੰਟੀਅਰ ਲਾਈਨਾਂ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਝੰਡਾ ਉਚਾ ਚੁਕਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚੀਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਚਿਤਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਕੌਮੀ ਝੰਡਾ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਾਲੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁਣ ਪੰਡਿਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਉਛਲ ਕੇ ਚਾਰ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ। ਸਾਥੀ ਚਿਤਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਿਆ। ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਈਸੜੂ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਵਿਰਾਸਤ
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1955
ਕੌਮੀ ਵੋਟਰ ਦਿਹਾੜਾ

**ਕੌਮੀ ਵੋਟਰ ਦਿਹਾੜਾ** ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 25 ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਮੰਡ ਜੁਬਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਉਮਰ ਸੀਮਾ ਘਟਾਈ ਗਈ
ਭਾਰਤ 1988 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 326 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰ ਕੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਉਮਰ ਸੀਮਾ 21 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 18 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

## 1 ਜਨਵਰੀ
ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 18-19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੋਟਰਾਂ ਨਾਮ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚੋਣ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਸਾਲ 1 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਵੋਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਲੱਖ ਚੋਣ ਬੂਥਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 25 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ **ਫ਼ੋਟੋ ਵੋਟਰ ਕਾਰਡ** ਕੌਮੀ ਵੋਟਰ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉੱਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤੀ ਕਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੈਜ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: *ਵੋਟਰ ਬਣ ਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹੋ*। ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਰੇਕ ਯੋਗ ਨਾਗਰਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਵੋਟਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਨਾਸਦੀਯ ਸੂਕਤ

**ਨਾਸਦੀਯ ਸੂਕਤ** ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ 10ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦਾ 129ਵਾਂ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।. ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੂਕਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਟੀਕ ਸਚਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਗਵੇਦ
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੂਕਤ

**ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੂਕਤ** ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ 12ਵੇਂ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਅਰਾਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 63 ਮੰਤਰ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਆ

**ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਆ** ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਿੱਦੀ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਸੈਨਿਕ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਰਕਬੇ ਮੁਤਾਬਕ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਇਹ ਸੂਚੀ 4,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਕ੍ਰਮਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਤਟਵਰਤੀ ਝੀਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਗਰਬੋਗਜ਼ਕੋਲ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਮਾਰਾਕਾਈਬੋ ਝੀਲ ਅਤੇ ਘਾਨਾ ਦੀ ਵੋਲਟਾ ਝੀਲ 15ਵੇਂ, 17ਵੇਂ ਅਤੇ 19ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ।

ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਜਾਂ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸੁੱਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ।

## ਟਿਕਾਊ ਝੀਲਾਂ 
### ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਝੀਲਾਂ
ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਚਿਲਮਚੀ ਹੈ (ਜੋ 1.1 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ) ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਰਤ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

### ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਝੀਲਾਂ
 ਖਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਲਈ ਹੈ।

## ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
* **ਅਫ਼ਰੀਕਾ**: ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ
* **ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ**: ਵੋਸਤੋਕ ਝੀਲ (ਉਪ-ਯਖ-ਨਦੀ ਝੀਲ)
* **ਏਸ਼ੀਆ**: ਬੈਕਾਲ ਝੀਲ (ਜਾਂ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ)
* **ਓਸ਼ੇਨੀਆ**: ਕਾਤੀ ਥੰਦਾ-ਆਇਰ ਝੀਲ, ਜਦੋਂ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਤਾਜ਼ਾ-ਪਾਣੀ: ਤੋਬਾ ਝੀਲ (ਮੋਕਲਾ ਓਸ਼ੇਨੀਆ), ਮੁਰੇ ਝੀਲ (ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਓਸ਼ੇਨੀਆ), ਤੌਪੋ ਝੀਲਾ ਜਾਂ ਤੇਗਾਨੋ ਝੀਲ (ਸੀਮਤ ਓਸ਼ੇਨੀਆ))
* **ਯੂਰਪ**: ਲਦੋਗਾ ਝੀਲ
* **ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ**: ਸੂਪੀਰਿਅਰ ਝੀਲ
* **ਕੈਰੀਬਿਆਈ ਟਾਪੂ**: ਐਨਰੀਕੀਯੋ ਝੀਲ
* **ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ**: ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ ਝੀਲ
* **ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ**: ਤੀਤੀਕਾਕਾ ਝੀਲ (ਜਾਂ ਮਾਰਾਕਾਈਬੋ ਝੀਲ, ਕੈਰੀਬਿਅਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਖਾਰੀ ਖਾੜੀ)

## ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ 
*ਨੋਟ: ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।*

## ਹਵਾਲੇ
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
*ਪੂਰਵਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, *ਪੂਰਵਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ* (1998) ISBN 0419239200
*ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ: ਭੌਤਕੀ ਲੱਛਣ, *ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਗਾਈਡ* (2011) ISBN 0312643020

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ
ਦਾਰੀਓ ਫ਼ੋ

**ਦਾਰੀਓ ਫ਼ੋ** (ਇਤਾਲਵੀ: Dario Fo; 24 ਮਾਰਚ 1926 – 13 ਅਕਤੂਬਰ 2016) ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਵਿਅੰਗਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 1997 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ 30 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ, ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਚਿਲੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਸਵੀਡਨ, ਰੋਮਾਨੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਸਪੇਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਨ।
## ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
* 
* 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਾਲਵੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਾਲਵੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ

**ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ** (2 ਦਸੰਬਰ 1920 - 8 ਫਰਵਰੀ 2010) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨ
ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਦਕਾ ਖੰਨੇ ਲਾਗੇ ਡਡਹੇੜੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਆਨੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀ  ਮਤੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਛੇ ਜਮਾਤਾਂ ਹੀ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅੱਠ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਦਰਜ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਧੰਦੇ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।

## ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਆਪ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਜਵਾਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲੇ (1944)
* ਪਹੁਫੁਟਾਲਾ (1948)
* ਧਰਤੀ ਮੰਗਦੀ ਮੀਂਹ ਵੇ (1952)
* ਪੱਤ ਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ (1955)
* ਬਿਰਹੜੇ (1960)
* ਅੱਗ ਦੇ ਪੱਤੇ (1976)
* ਕਾਲ਼ੀ ਬਰਛੀ (1980)
* ਸੰਜੀਵਨੀ (1983)
* ਸਿੰਘਾਵਲੀ (1983)
* ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ (1985)
* ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਵਾਂਗੇ (1988)
* ਟੂ ਦ ਪੰਜਾਬ ਆਫ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਇਮਸ, (To the Punjab of Farid and other Poems) - ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਈ ਬੁੱਕ

### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ (1950)
* ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ (1955)
* ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ (1958)
* ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਗਲਾਸ (1970)
* ਊਸ਼ਾ ਭੈਣ ਜੀ ਚੁੱਪ ਸਨ (1991)
* ਪੱਖੀ (1991)
* ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ
* ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼
 
## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ
* ਮੰਗੋ
* ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਵਾਰ
* ਮੇਰਾ ਉੱਜੜਿਆ ਗੁਆਂਢੀ
* ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ
* ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ

### ਨਾਵਲ
* ਨਵਾਂ ਜਨਮ
* ਸ਼ਰਾਬੀ ਜਾਂ ਦੋ ਫੂਲ (1963)
* ਯਾਦਗਾਰ (1979)
* ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ (1981)
* ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ (1991)
* ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਹਮਾਰਾ (1994)

## ਸਵੈਜੀਵਨੀ
* ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਸਵੈਜੀਵਨੀ)
* ਮੇਰੀ ਕਲਮ (ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ) 

## ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ
* ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਯਾਤਰਾ 

## ਅਨੁਵਾਦ
* ਕਬੀਰ ਰਚਨਾਵਲੀ 

## ਸਨਮਾਨ
* ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਇਨਾਮ (1979)
* ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਇਨਾਮ (1980)
* ਨਾਗਮਣੀ ਇਨਾਮ (1982)
* ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ (1991)
* ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿੱਪ (1993)

## ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ
* To the Punjab of Farid and other poems. PDF

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010
ਐਰਨ ਸਵਾਰਟਜ਼

**ਐਰਨ ਸਵਾਰਟਜ਼** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Aaron H. Swartz) (8 ਨਵੰਬਰ, 1986 – 11 ਜਨਵਰੀ, 2013) ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕੰਪਿਉਟਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਰ, ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਐਕਟੇਵਿਸ ਸੀ। ਵੈਬ ਫੀਡ ਫਾਰਮਿਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦਾ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਰੇਡਿਟ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਇਟ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਆਦ ਵਿੱਚ ਇਨਫੋਗਾਮੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹਿਸ਼ੇਦਾਰ ਸੀ। ਐਰਨ ਸਵਾਰਟਜ਼ 2010 ਵਿੱਚ ਹਾਰਵਰਡ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਫਰਾ ਕੇਂਦਰ 'ਚ ਖੋਜੀ ਰਿਹਾ। ਆਪ ਨੇ ਆਨ ਲਾਈਨ ਪਾਈਰੇਸੀ ਰੋਕਣ ਲਈ 'ਆਨ ਲਾਈਨ ਗਰੁੱਪ ਡੀਮਾਡ ਪ੍ਰੋਗੈਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੂਟਸਟਰਾਈਕਰ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਜੋ ਕਿ ਕੰਪਿਉਟਰ ਐਕਟਿਸਟ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰ
ਓਮ

**ॐ (ਓਮ)**  ਜਾਂ **ਓਅੰਕਾਰ** ਦਾ ਨਾਮਾਂਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਹ ਈਸ਼ੁਵਰ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਈਸ਼ੁਵਰ ਨਾਲ ਓਅੰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਚੀ-ਵਾਚਕ-ਭਾਵ ਸੰਬੰਧ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਸੰਕੇਤਕ ਨਹੀਂ। ਸੰਕੇਤ ਨਿੱਤ ਜਾਂ ਸਵੈਭਾਵਕ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਓਅੰਕਾਰਰੂਪੀ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਹੀ ਸਫਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦਨੰਤਰ ਮੱਤ ਕਰੋੜ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਚੀ ਆਤਮੇ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿ ਕਰ ਛਲੀਆਂ ਸ੍ਰਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਇਆਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਮਲੀਨ ਛਲੀਆਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ।
## ਬਣਤਰ
ਓਮ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਓ+ਅ+ਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਓ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਪੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਅ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਛਾਤੀ ਚੋਂ ਅਤੇ ਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਠ ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ,ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਕੰਠ 'ਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਅਰਥਾਤ ਨੀਲਕੰਠ ਦਾ ਵਾਸ(ਨਿਵਾਸ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
*ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* Aum in the Upanishads, Bhagavad Gita, and Yoga Sutras 
* About.com on Aum in Hinduism 
* Improbable research: The repetitive physics of Om

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਤਰ
ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ

**ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ** (ਗੁਜਰਾਤੀ: અલકા યાજ્ઞિક ਹਿੰਦੀ: अलका याज्ञनिक) ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।

ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਫਲ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਐਲਬਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ, ਦੋ ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ 36 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਸੱਤ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਯਾਗਨਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੋਲੋ ਗਾਏ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਆਲ-ਟਾਈਮ ਚੋਟੀ ਦੇ ਚਾਲੀ ਟਰੈਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ 20 ਟਰੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2022 ਤੱਕ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਟਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 1 ਹੈ। ਉਹ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਯੂਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ 283 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ 20 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਗਨਿਕ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਗਾਨਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਤੋਂ ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਆਗੂ ਹੋਈ। ਅਲਕਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ 700 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਯਾਗਨਿਕ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਂਗ-ਅਧਾਰਤ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨੀਰਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਾਇਸ਼ਾ ਹੈ। 

## ਸੰਦਰਭ 
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*
ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ

[thumb|ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੇ ਮੰਦਰ [ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ ਵਿਖੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ]]
**ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ,ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
## ਕਥਾ ਦਾ ਸੰਖਿਪਤ ਸਰੂਪ
ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਚਲੇ। ਪਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਵੇਖਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਸੂਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਸੂਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਨੇਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਹੋਣ ਲਗਾ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਦਰਾਚਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲਗਾ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕੂਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਂਤ ਫੇਰ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਵਜੋਂ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਵਾਸੂਕੀ ਨਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਰਾ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਣਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਪ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਠ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਨਾਲ ਕਾਮਧੇਨੁ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਯੱਗ ਉਪਯੋਗੀ ਘੀ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉੱਚੈ:ਸ਼ਰਵਾ ਘੋੜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਦੈਂਤਰਾਜ ਬਲੀ ਨੇ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਐਰਾਵਤ ਨਾਮ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਾਥੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸਦੇ ਉੱਜਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਚਾਰ ਦੰਦ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਲਪ ਰੁੱਖ ਨਿਕਲਿਆ ਜੋ ਜਾਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੇ ਚਿਰ ਅਭੀਸ਼ਟ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ।

ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਕਮਲਨੈਣੀ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਭਗਵਾਨ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਏ ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਸਨ। ਹੁਣ ਦੈਤ ਧਨਵੰਤਰੀ ਕੋਲੋਂ ਹਠ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਖੋਹ ਲੈ ਗਏ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੋਹਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਝਗੜਾ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਿਹਾਸ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਕੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਹਣੀ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਵ -ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਪਿਲਾਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇਸ ਚਾਲ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸਦੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਦ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਹੂ ਦੈਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਤੱਤਕਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੜ ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੁ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਕੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ
ਚਿੱਟਾ ਸਮੁੰਦਰ

**ਚਿੱਟਾ ਸਮੁੰਦਰ** () ਰੂਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਰੰਟ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਭੀੜੀ ਖਾੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰੇਲੀਆ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੋਲਾ ਪਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਨਿਨ ਪਰਾਇਦੀਪ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਚਿੱਟਾ ਸਮੁੰਦਰ ਰੂਸੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਰਖੰਗਲਸਕ ਅਤੇ ਮੁਰਮੰਸਕ ਓਬਲਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰੇਲੀਆ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
## ਕੁਝ ਝਲਕੀਆਂ 

ਤਸਵੀਰ:Кандалакшский залив.jpg|ਕੰਦਾਲਾਕਸ਼ਾ ਖੇਤਰ
ਤਸਵੀਰ:Kiy-island Russia.jpg|ਚਿੱਟੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਅ ਟਾਪੂ ਤੇ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ