ਚੜਤ ਸਿੰਘ

**ਸਰਦਾਰ** **ਚੜਤ** **ਸਿੰਘ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Charat Singh;** 1721–1770 ਜਾਂ 1733–1774), ਜਿਸ ਨੂੰ **ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 150 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸਦੀ ਵੱਖਰੀ ਗੁਰੀਲਾ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਮੂਹ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਧਰੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ (ਮੌਤ 1752) ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ (1670 – 1718), ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। 1756 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਦੀ ਧੀ ਦੇਸਨ ਕੌਰ ਵੜੈਚ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਹੇਜ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਧੀਆਂ, ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਅਤੇ ਸੇਹਰ ਕੌਰ।

## ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਠਜੋੜ 
“ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਗੱਠਜੋੜ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ।

* ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੋਗਲਚੱਕ - ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
* ਅਲੀਪੁਰ ਦੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ ਨੇ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਸੀ।
* ਸੋਹਲ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
* ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੂਜੀ ਧੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। "- **ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ** 

## ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 
1761 ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਸਨੇ ਖੁਸ਼ਾਬ ਵਿਖੇ ਅਗਸਤ 1761 ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ ਦੁਆਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਸਬਿਆਂ, ਭੇੜਾ, ਮਿਆਣੀ ਅਤੇ ਚੱਕ ਸਾਨੂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਕਸਬੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੀਜਾ ਰਿਹਾ। ਉਜਾੜ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਗਾਊਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਅਫਗਾਨ, 12,000 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਦਰਜੇ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਬਰਾਮਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਆਬੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ, ਦੁਰਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ, 1761 ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਭੰਗੀ ਮੁਖੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਡੇਰੇ ਲਾਏ। ਖਵਾਜਾ ਆਬੇਦ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਟਕੇ ਦੇ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਘੋੜੇ, ਊਠ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।

ਜਨਵਰੀ, 1762 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਚਾਨਕ 5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ (ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਮੌਕੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਜਨਵਰੀ, 1764 ਵਿਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਜਾਨੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮਨੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂ ਸਿੰਘ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਏ।

ਮਈ 1767 ਵਿਚ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਗਖਰ ਮੁਖੀ ਪਨਾਹ ਲਈ ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾਦਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਸਰਫਰਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨਵਾਬ ਸਰਬੁਲੰਦ ਖਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਨਵਾਬ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਫਰਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ 12,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਫਿਰੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਈ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ। ਰੋਹਤਾਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਬਾਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਢਾਣੀ, ਪੋਠੋਹਾਰ, ਚਕਵਾਲ, ਜਲਾਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸੱਯਦਪੁਰ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ।thumb| ਅਫਗਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ|center
## ਮੌਤ 
1774 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਣਜੀਤ ਦਿਓ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈ ਗਈ। ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਾਚਿਸ ਦਾ ਤਾਲਾ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਆਗੂ ਜੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਸਲਾਂ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
[thumb| ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [ਵਿਜੈਨੰਦਸੂਰੀ|ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਜਯਾਨੰਦ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ *ਸਮਾਧੀ* ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰ, 1918 ਤੋਂ ਫੋਟੋ।]]
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ (ਇੰਡਿਕ ਸੀਨੋਟਾਫ ਮਕਬਰੇ) ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਅਚਾਰੀਆ ਵਿਜੇਆਨੰਦ ਸੂਰੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜੈਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਖੰਡਨ *ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ* ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਹੈ। ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ 1838 ਨੂੰ ਜਲਾਲ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ *ਅਰਦਾਸ* ਕੀਤੀ ਅਤੇ 200 ਰੁਪਏ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਰਾਲਾ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜਲਾਲ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
## ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ 
* ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)
* ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)
* ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)  
* ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ਾ 
* ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ (1762) 
* ਕੁਪ ਦੀ ਲੜਾਈ
* ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ
* ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1763)
* ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1763) 
* ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1763)
* ਕਰਾਵਲ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)
* ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764) 
* ਰੋਹਤਾਸ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)
* ਰੋਹਤਾਸ ਦੀ ਲੜਾਈ (1767)
* ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੜਾਈ (1774)

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 
* 2010 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੀਵੀ ਲੜੀ *ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ* ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ' ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਹਿਗਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਾ