ਕਰੇਲਾ

**ਮੋਮੋਰਡਰਿਕਾ ਚਾਰੰਟੀਆ**, *(ਇੰਗ: Momordica charantia; Bitter Gourd)* ਜਿਸਨੂੰ "**ਕਰੇਲਾ**" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, Cucurbitaceae ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਯੁਕਤ ਵਾਈਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਰੀਬੀਅਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁੜੱਤਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਕਰੇਲੇ (Bitter gourd) ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: kaipakka (കിയാപാക്ക്ക) ਮਲਿਆਲਮ ਵਿਚ, kakarakaya (కాకరకాయ) ਤੇਲਗੂ ਵਿਚ, Hāgala (ಹಾಗಲ) ਕੰਨੜ ਵਿਚ, pākal (பாகல்) ਤਾਮਿਲ ਚ and karela (करेला and كاريلا) or kareli (करेली and کریلی) ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ. ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਚ, ਇਸ ਨੂੰ uchche (ਉਚੇਈ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਮਾਇਕਾ ਦੇ ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਸਪਰਸੀਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਕਾਜੇਟਾਨ ਮੈਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਆਨਾ ਵਿੱਚ ਪੌਦਾ ਨੂੰ ਕੋਰੀਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਮਪਾਲਯਾ ਜਾਂ ਐਮਰਗੋਸੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।thumb|ਦੋ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਕਰਾਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰੇਲਾਕਰੇਲਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ ਅਤੇ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ, ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰਸੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਰੇਲਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੌੜੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਗਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਸੰਗਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਅਖਾਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਇਕ ਕਰੇਲਾ, ਦੂਜੇ ਨਿੰਮ ਚੜ੍ਹਿਆ' ਕਰੇਲੇ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝਾੜ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਧ ਝਾੜ੍ਹ ਲੈਣ ਲਈ ਵੇਲਾਂ ਨੂੰ ਝਿੰਗਾਂ ਉਪਰ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੇਲਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਫਲ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗੀਆਂ (ਸ਼ੱਕਰਰੋਗ) ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 50 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਖੂਹਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਸਬਜ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੋਂ ਕਣਕ ਤੇ ਜ਼ੀਰੀ ਦਾ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਚੱਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਘਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰੇਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਕਰੇਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁਣ ਲੋਕ ਵਪਾਰ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਰਸੋਈ ਵਰਤੋ 
left|thumb|ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹਾ ਹਰਾ ਕਰੇਲਾ (ਮੂਹਰੇ) ਅਤੇ ਓਕੀਨਾਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ - ਗੋਈਆ ਚੰਨਪੁਰੁ (ਪਿੱਛੇ)।ਕਰੇਲ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰੇ ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਕੋਮਲ ਤਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਗਰੀਨ ਪੜਾਅ ਤੇ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਰੇਲਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਸੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕੜਵਾਹਟ ਭਰਨ ਲਈ ਪਾਸੇ 'ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।left|thumb|ਕਰੇਲੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਨਰਮ ਡਰਿੰਕ।
## ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ 
### ਲਾਭ
ਕਰੇਲੇ ਹਿੰਦੂ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਆਯੁਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਏਸ਼ਿਆਈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਰਬਲ ਦਵਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੇਲਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਲੀਪੀਪਾਈਡ-ਪੀ, ਇੱਕ ਇਨਸੁਲਿਨ ਐਨਕਲੋਪ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ, ਸਫੇਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੇਟ, ਲੈਕੇਟਿਵ, ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ, ਐਮਐਟਿਕ, ਐਂਥਮੈਨਟਿਕ ਏਜੰਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਜ਼ਖ਼ਮ, ਅਲਸਰ, ਗੂੰਟ, ਅਤੇ ਰਾਇਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰੇਲੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਸ਼ੂਗਰ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਐਚਆਈਵੀ ਅਤੇ ਏਡਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਅਤੇ ਲਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੰਭਾਵੀ ਕਲੀਨੀਕਲ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, "ਇਸਦੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ"।
### ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਦਸਤ, ਪੇਟ ਦਰਦ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਹਾਈਪੋਗਲਾਈਸੀਮੀਆ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਲਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਹੱਲ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
### ਗਰਭ 
ਗਰਭਸਥ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਰੇਲੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੂਨ ਵਗਣ, ਸੁੰਗੜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
## ਗੈਲਰੀ 
### ਪੌਦਾ 

File:Momordica charantia 01.JPG|ਪੌਦਾ
File:Momordica charantia 22042014 (2).JPG|ਲੀਫ ਬਡ
File:Momordica charantia - flower 02.jpg|ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ
File:MomordicaCharantia flowers.jpg|ਫੁੱਲ
File:Momordica charantia - Female flower.JPG|ਮਾਦਾ ਫੁੱਲ
File:Momordica charantia - Male flower.JPG|ਨਰ ਫੁੱਲ
File:Momordica charantia 24042014 (2).jpg|ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 2 ਦਿਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਫਲ
File:Momordica charantia 25042014.jpg|3 ਦਿਨ ਦੇ ਫ਼ਲ
File:Momordica charantia 01052014.jpg|10 ਦਿਨ ਦਾ ਫਲ
File:Momordica charantia - Immature fruit.JPG|ਅਪਾਹਜ ਫਲ
File:Taiwan 2009 Tainan City Organic Farm Bitter Gourd FRD 7956.jpg|ਕੱਚਾ ਫ਼ਲ
File:Momordica charantia - D7-09-2953.JPG|ਬੀਜ
File:Bitter gourd- bitter melon plant.JPG|ਕੰਟੇਨਰ ਵਿੱਚ ਕਰੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ
File:Wiki cundeamor con de tutoreo.jpg|ਕਰੇਲੇ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਫਸਲਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੈੱਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਟਰਿਲਿਆਂ ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ

### ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ 

File:Aloo Karela Bhaaji from India.jpg|ਆਲੂ ਕਰੇਲਾ ਭਾਜੀ, ਕਰੇਲਾ ਅਤੇ ਆਲੂ ਕਟੋਰੇ, ਭਾਰਤ
File:Nice Bittergourd.jpg|ਕਰੇਲਾ ਕਟੋਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਸ
File:Momordica charantia (jetalone).jpg|ਕਰੇਲਾ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਪਕਾਉਣ ਲਈ
File:Cooking Bitter Melons.jpg|ਕਰੇਲਾ ਤਲੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨਾਨ, ਤਾਇਵਾਨ
File:Bittermelonsambal.jpg|ਇਕ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ-ਸ਼ੈਲੀ ਕਰੇਲਾ ਕਟੋਰੇ ਦੇ ਨਾਲ 
File:Ampalayajf.JPG|ਫਿਲੀਪੀਨੋ ampalaya con carne ਅੰਡੇ ਦੇ ਨਾਲ
File:Karela capsules 2.jpg|ਕਰੇਲਾ ਭੋਜਨ ਪੂਰਕ ਕੈਪਸੂਲ
File:Goya chanpuru - Okinawan food - June 14 2015.jpg|Okinawan ਸ਼ੈਲੀ goya chanpuru (ゴーヤーチャンプルー), ਇੱਕ ਹਿਲਾਉਣਾ-ਤਲੇ ਕਟੋਰੇ
File:Bitter gourd Curry 02.jpg|ਕਰੇਲਾ ਫਰਾਈ ਨਾਲ ਆਲੂ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼