ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ

**ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ** ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ (ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ) ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾੰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ (ਰੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤਰੱਕੀ-ਅਧੀਨ ਕੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਥਾਪਿਤ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਆਦਰਸ਼ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ, ਅਕਸਰ ਜਿਸਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਪੇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਨਬਿੰਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।

ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣੀ ਅਕਸਰ ਕਾਫੀ ਅਸਾਨੀ-ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਆਪਣੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਇੰਨੇ ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਹੋਣ, ਕਿ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਤਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਅਧੀਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਖਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਨਯੋਗ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਓਪੇਲਸੈਂਸ (ਅਪਾਤਕਲੀਨ ਰੰਗ ਤਬਦੀਲੀ) ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਤਾਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਾਸਤੇ, ਛੂਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਮਾਮਿਲਆਂ ਅੰਦਰ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਮੀਦਵਾਰ "ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ" ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।

ਅਜਿਹਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥੂਲਾਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੈ ਜੋ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਕਣ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀਖਤ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਫਿਤਰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰੱਦ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਯੋਗ (ਅਯੋਗ) ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਿਕ (ਲੋਕਲ) ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਖੇਤਰ (ਦਾਇਰਾ) ਹੈ। 
ਅਸਥੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ (ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ) ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ (ਗੁੰਜਾਇਸ਼) ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। 
## ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਸਕੋਪ 
### ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ 
### ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਅਸਥਿਰਾਂਕ 
## ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ 
### ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਕੁਆਸੀ-ਰੇਡੀਏਸ਼ਨਹੀਣ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ 
### ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ 
#### ਮੈਮਰੀ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ 
### ਵਧਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ 
## ਮੁਢਲੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 
## ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ, ਸਤੇ ਸਥਿਰਤਾ 
## ਸਥਾਨਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ 
### ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਸਥਾਨਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ 
### ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਦੀ ਮਿਲਨੇ ਦੀ 1928 ਵਾਲ਼ੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
## ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ 
## ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਬਲ 
## ਔਂਸਾਗਰ ਸਬੰਧ 
## ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਾਸਤੇ ਕਲਪਿਤ ਹੱਦਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ 
## ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗ 
ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫੋਲਡਿੰਗ/ਅਨਫੋਲਡਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਂਬ੍ਰੇਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਪੂ੍ਰਵਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾਤਮਿਕ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਡਿੱਸੀਪੇਟਿਵ ਸਿਸਟਮ
* ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਪੈਦਾਵਾਰ
* ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਹੱਦਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ
* ਸਵੈ-ਸੰਗਠਨ
* ਆਟੋਕੈਟਾਲਿਟਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਰਚਨਾ
* ਸਵੈ-ਸੰਗਠਨ ਅਪਾਤਕਾਲੀਨਤਾ
* ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਬੋਗੋਲੀਓਬੋਵ-ਬੌਰਨ-ਗ੍ਰੀਨ-ਕਿਰਕਵੁਡ-ਯੋਨ ਪਦ-ਕ੍ਰਮ
* ਬੋਲਟਮਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ
* ਵਲਾਸੋਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ
* ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ
* ਸੂਚਨਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ
* ਕੰਸਟ੍ਰਕਚਲ ਥਿਊਰੀ
* ਤਤਕਾਲ ਸਮਰੂਪਤਾ ਟੁੱਟਣਾ

## ਹਵਾਲੇ 
### ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ 
*Callen, H.B. (1960/1985). *Thermodynamics and an।ntroduction to Thermostatistics*, (1st edition 1960) 2nd edition 1985, Wiley, New York,।SBN 0-471-86256-8.
*Eu, B.C. (2002). *Generalized Thermodynamics. The Thermodynamics of।rreversible Processes and Generalized Hydrodynamics*, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht,।SBN 1-4020-0788-4.
*Glansdorff, P., Prigogine,।. (1971). *Thermodynamic Theory of Structure, Stability, and Fluctuations*, Wiley-Interscience, London, 1971,।SBN 0-471-30280-5.
*Grandy, W.T., Jr (2008). *Entropy and the Time Evolution of Macroscopic Systems*. Oxford University Press.।SBN 978-0-19-954617-6.
*Gyarmati,।. (1967/1970). *Non-equilibrium Thermodynamics. Field Theory and Variational Principles*, translated from the Hungarian (1967) by E. Gyarmati and W.F. Heinz, Springer, Berlin.
*Lieb, E.H., Yngvason, J. (1999). 'The physics and mathematics of the second law of thermodynamics', *Physics Reports*, **310**: 1–96. See also this.

## ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ 
*Ziegler, Hans (1977): *An introduction to Thermomechanics*. North Holland, Amsterdam.।SBN 0-444-11080-1. Second edition (1983)।SBN 0-444-86503-9.
*Kleidon, A., Lorenz, R.D., editors (2005). *Non-equilibrium Thermodynamics and the Production of Entropy*, Springer, Berlin.।SBN 3-540-22495-5.
*Prigogine,।. (1955/1961/1967). *Introduction to Thermodynamics of।rreversible Processes*. 3rd edition, Wiley।nterscience, New York.
*Zubarev D. N. (1974): *Nonequilibrium Statistical Thermodynamics*. New York, Consultants Bureau.।SBN 0-306-10895-X;।SBN 978-0-306-10895-2.
*Keizer, J. (1987). *Statistical Thermodynamics of Nonequilibrium Processes*, Springer-Verlag, New York,।SBN 0-387-96501-7.
*Zubarev D. N., Morozov V., Ropke G. (1996): *Statistical Mechanics of Nonequilibrium Processes: Basic Concepts, Kinetic Theory*. John Wiley & Sons.।SBN 3-05-501708-0.
*Zubarev D. N., Morozov V., Ropke G. (1997): *Statistical Mechanics of Nonequilibrium Processes: Relaxation and Hydrodynamic Processes*. John Wiley & Sons.।SBN 3-527-40084-2.
*Tuck, Adrian F. (2008). *Atmospheric turbulence: a molecular dynamics perspective*. Oxford University Press.।SBN 978-0-19-923653-4.
*Grandy, W.T., Jr (2008). *Entropy and the Time Evolution of Macroscopic Systems*. Oxford University Press.।SBN 978-0-19-954617-6.
*Kondepudi, D., Prigogine,।. (1998). *Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures*. John Wiley & Sons, Chichester.।SBN 0-471-97393-9.
*de Groot S.R., Mazur P. (1984). *Non-Equilibrium Thermodynamics* (Dover).।SBN 0-486-64741-2
*Ramiro Augusto Salazar La Rotta. (2011). *The Non-Equilibrium Thermodynamics, Perpetual*

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*Stephan Herminghaus' Dynamics of Complex Fluids Department at the Max Planck।nstitute for Dynamics and Self Organization
* Non-equilibrium Statistical Thermodynamics applied to Fluid Dynamics and Laser Physics  - 1992- book by Xavier de Hemptinne.
* Nonequilibrium Thermodynamics of Small Systems - PhysicsToday.org
* the Cool - 2005 book by Dorion Sagan and Eric D. Schneider, on nonequilibrium thermodynamics and evolutionary theory.
*Thermodynamics ‘‘beyond’’ local equilibrium

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ