ਚਾਮੁੰਡਾ

**ਚਾਮੁੰਡਾ** (Sanskrit: चामुण्डा, IAST: Cāmuṇḍā) ਨੂੰ **ਚਾਮੁੰਡੀ**, **ਚਾਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ**, **ਚਾਰਚਿਕਾ** ਅਤੇ **ਰਕਤ** **ਕਾਲੀ** ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੰਡੀ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵ ਮਾਤਾ, ਦਾ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਉਹ ਮੁੱਖ ਯੋਗੀਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੌਂਹਟ ਜਾਂ ਚੁਰਾਸੀ ਤੰਤਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰੀਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਨਾਂ ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਦੋ ਰਾਖਸ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਲਈ ਚੰਡੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਾਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚਾਮੂੰਡਾ ਆਪਣੇ ਚੰਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਸਮ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀਦਾਨ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਸ਼ੂ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੈਵਵਾਦ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਮੂਲ 
ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਾਲ ਭੰਡਾਰਕਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਮੁੰਡਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ 'ਚ ਪੁਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀਦਾਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਮੁੰਡਾ ਦੀ ਤਾਂਤਰਿਕ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਅ ਵੈਦਿਕ ਰੁਦ੍ਰ (ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕਈ ਵਾਰ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵੰਗੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਿੰਦੂ ਦੰਤਕਥਾ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ "ਦੇਵੀ ਮਹਾਤਮਾ" ਵਿੱਚ, ਚਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਤੋਂ ਚਾਂਦਿਕਾ ਜਯਸੁੰਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰੀ,ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਦੇ "ਮਿਆਨ" ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਪੂਜਾ, ਭਗਤੀ
ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਚਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਭੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮੀ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ।ਭਭੂਤੀ ਦੇ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਵਿਚ, ਮਾਲਤੀਮਾਧਵ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਕ ਭਗਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

### ਮੰਦਰ 
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ, ਪਾਲਮਪੁਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵੀ ਮਹਾਤਮਾ, ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਝੰਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਂਗੜਾ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਇਕ ਹੋਰ ਮੰਦਰ, ਚਮੁੰਡਾ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਚਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਲੁੰਧਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਚਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ "ਰੁਦਰਾ ਚਮੁੰਡਾ" ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਚਮੁੰਡਾ ਮੰਦਰ ਚੋਟੀਲਾ ਅਤੇ ਪਰਨੇਰਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਹਨ।

[thumb|8th-century *Baitala Deula* in [ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|Bhubaneswar, Odisha dedicated to Chamunda]]
thumb|Chamundeshwari Temple
thumb|Jodhpur temple

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਮਹਾਕਾਲੀ
* ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ
* ਤ੍ਰਿਦੇਵੀ

## ਹਵਾਲੇ 

## ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ 
* Wangu, Madhu Bazaz (2003). *Images of।ndian Goddesses*. Abhinav Publications. 280 pages.  ISBN 81-7017-416-3.
* Pal, P. The Mother Goddesses According to the Devipurana in Singh, Nagendra Kumar, *Encyclopaedia of Hinduism*, Published 1997, Anmol Publications PVT. LTD., 
* Kinsley, David (1988). *Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions.* University of California Press.  ISBN 0-520-06339-2
* Kalia, Asha (1982). *Art of Osian Temples: Socio-Economic and Religious Life in।ndia, 8th-12th Centuries A.D.* Abhinav Publications.  ISBN 0-391-02558-9.
* Handelman, Don. with Berkson Carmel (1997). ''God।nside Out: Siva's Game of Dice*, Oxford University Press US.  ISBN 0-19-510844-2
* Moor, Edward (1999). *The Hindu Pantheon'', Asian Educational Services,  . First published: 1810.

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Shri Sachchiyay Mataji (Shri Osiya Mataji) A form (avatar) of Chamunda Devi 
* Chamunda Devi Temple (Chamunda Nandikeshwar Dham), Himachal Pradesh

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ