ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ

'''*ਗਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ* ਪੰਡਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ'* ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[1] ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਲੇਖ ਅਤੇ 8 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ, ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਸਨ।  ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।  ਉਹ ਕਈ ਹੋਰ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1959 ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 1980 ਦਾ ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 1893 ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਸ਼ੰਕਰਾਓ ਪੰਡਤ ਦੇ ਘਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਥੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਿਆਲ, ਟੱਪਾ, ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਲਯਕਾਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਅਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕੀਤੀ। 1914 ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ, *ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ* ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ  ਨੂੰ ਸਤਾਰਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਪੰਡਿਤ **ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ** ਨੂੰ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਓਂਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਰੋਹ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਕਾਈਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1959 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ਵਾਨੀ ਅਵਾਰਡ, ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਸੰਸਦ ਦਾ ਸਵਰ ਵਿਲਾਸ ਖਿਤਾਬ, ਮੁੰਬਈ (1971) ਦਾ ਗਾਣਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਖਿਤਾਬ ਜਗਤਗੁਰੂ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਸੰਕੇਸ਼ਵਰ ਪੀਠ (1975) ਦਾ ਭੁਆਲਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸੰਗੀਤ ਸੌਰਭ (1982) ਅਤੇ ਆਲ ਵਰਲਡ ਮਰਾਠੀ ਸੰਮੇਲਨ, ਮੁੰਬਾਈ (1989) ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਭੀਸ਼ਮਾਚਾਰੀਆ ਖਿਤਾਬ ਵਰਗੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣਰਾਓ ਪੰਡਿਤ, ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਾਰਚੰਦਰ ਅਰੋਲਕਰ ਅਤੇ ਪੋਤੀ ਡਾ. ਮੀਤਾ ਪੰਡਿਤ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਸ਼ਾਲ ਵਾਹਕ ਹਨ ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਪੰਡਿਤ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਦੀ ਮੌਤ 22 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ 96 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ, *ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ, ਖਿਆਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਯੇਨ'', ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਮ. ਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਮੀਤਾ ਪੰਡਿਤ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ "ਘਰਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤਃ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ", ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਯੋਗਦਾਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

## ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ 
*  
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1893