open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਜਮਾਤ-ਉਲ-ਵਿਦਾ

**ਜੁਮਾਤੁਲ ਵਿਦਾ** (ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ:جمعۃ الوداع, ਉਚਾਰਣ:ਜੁਮੁਅਤੁਲ ਵਦਾਅ,ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ: ਛੁੱਟਣ ਜਾਂ ਛੱਡਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੁਮੇ ਦਾ ਦਿਨ) ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਵਿਤਰ ਮਹੀਨੇ ਰਮਜਾਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਜੁਮੇ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਤਾਂ ਰਮਜਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਰੋਜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਮੇ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਇਹ ਦਿਨ ਇਸ ਪਵਿਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਅਤਿ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਣਦੇ ਹਨ।

## ਨਮਾਜ਼
ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਆਖ਼ਿਰੀ ਜੁਮੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਮਸਜਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜੁਮਾਤੁਲ ਵਿਦਾ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਸਜਦਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਇਮਾਮ ਜੁਮਾਤੁਲ-ਵਿਦਾ ਦਾ ਖੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਮਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਦੁਆਵਾਂ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦਰਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਮਜ਼ਾਨ
ਵ੍ਰਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਵ੍ਰਸ਼ ਜਾਂ ਟੌਰਸ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Taurus) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ੀ ਚਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ (ਗੋਲਾਰਧ ਜਾਂ ਹੈਮੀਸਫੀਅਰ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਾਂਢ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਵ੍ਰਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 19 ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ 132 ਗਿਆਤ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 2010 ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਘਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ। ਵ੍ਰਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ ਰੋਹੀਣੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Aldebaran) ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਨਾਰੰਗੀ ਰੰਗ ਦਾ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਪੁੱਤਰ ਟਾਓਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ

ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ।

*ਹਰਬਰਟ ਕਰੇਮਰ
*ਹਰਸਟ ਏਲ ਸਟੋਰਮਰ
*ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਟਿਅਨ ਓਰਸਟੇਡ
*ਹਿਦੇਕੀ ਯੁਕਾਵਾ
*ਉਮਰ - ਇਤੀਰੋ ਤੋਮੋਨਾਗਾ
*ਸੀ ਟੀ ਆਰ ਵਿਲਸਨ
*ਸਟੀਵਨ ਵੈਨਬਰਗ
*ਵਿਲਿਅਮ ਸ਼ਾਕਲੀ
*ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਕੇੱਟੇਰਲੇ
*ਵਿਲਿਅਮ ਡੀ ਫਿਲਿਪਸ
*ਵਿਲਿਅਮ ਏ ਫੋਲਰ
*ਵਾਲਥੇਰ ਬੋਥੇ
*ਲੇਵ ਲਾਂਡੌ
*ਲੁਇ, ਡਿਉਕ ਡੇ ਬਰੋਗਲੀ
*ਲੁਇ ਅਲਵਾਰੇਜ
*ਲੀਯੋਨ ਏਮ ਲੀਡਰਮਨ
*ਲੀਆਂ ਨੀਲ ਕੂਪਰ
*ਲੀਯੋ ਏਸਾਕੀ
*ਲਾਰਡ ਰੇਲੀ
*ਰੋਬਰਟ ਕੋਲਮਨ ਰਿਚਾਰਡਸਨ
*ਰੋਬਰਟ ਏ ਮਿੱਲਿਕਨ
*ਰਸੇਲ ਏ ਹਲਸੇ
*ਰੋਬੇਰਟ ਬੀ ਲਾਫਲਿਨ
*ਯੂਜੀਨ ਵਿਗਨਰ
*ਮਾਕਸ ਬਰਨ
*ਮੇਲਵਿਨ ਸ਼ਵਾਰਟਜ
*ਮਾਰਿਆ ਗੋਪਰਟ - ਮੇਅਰ
*ਫਰਾਂਕ ਵਿਲਚੇਕ
*ਫਰੇਡੇਰਿਕ ਰੇਂਸ
*ਜੋਹੰਨੇਸ ਸਟਾਰਕ
*ਜੇੰਸ ਫਰਾਂਕ
*ਚੇਨ ਨਿੰਗ ਯਾਂਗ
*ਚਾਰਲਸ ਏਚ ਟਾਉਂਸ
*ਗੁਸਟਾਫ ਹਰਜ
*ਕਾਰਲ ਇ ਵੈਮਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ
ਵਿਰੁਪਕਸ਼ ਰਾਏ ੨

ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ
ਧਰੂ ਤਾਰਾ

**ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ**, ਜਿਸਦਾ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਅਲਫਾ ਉਰਸਾ ਮਾਇਨੋਰਿਸ (α Ursae Minoris ਜਾਂ α UMi) ਹੈ, ਧਰੁਵ ਵੱਡੇ ਰਿਛ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 45ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 434 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾ (ਧਰੁਵ ਏ) F7 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਜਾਂ ਮਹਾਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਦੇ ਨਿਟਕ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੋਂ ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਂਧੀ ਅਕਸਰ ਧਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੂਰਣਨ (ਰੋਟੇਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਘੁਮਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ ਉਤਰ ਦੇ ਵੱਲ ਸਥਿਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਲੈਨਜ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਧਰੁਵ ਦੇ ਇਰਦ- ਗਿਰਦ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ 2500 ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਚਮਕੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਚਾਲਕ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਐਂਤਲਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

**ਐਂਤਲਿਆ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Antlia) ਦੱਖਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਧੁੰਧਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਨੂੰ 18ਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਐਂਤਲਿਆ (ἀντλία) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਪੰਪ (pump) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੀ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਪੰਪ ਦਾ ਖੋਜ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਂਤਲਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 88 ਤਾਰਾਮੰਡਲੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

## ਤਾਰੇ
ਐਂਤਲਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਜ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ ਦਾ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਅਲਫਾ ਐਂਤਲਿਏ (α Antliae) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਾਰੰਗੀ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰੇ ਦੀ ਚਮਕ (ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ) 4 . 25 ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 370 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ -

* ਏਨ॰ਜੀ॰ਸੀ॰ 2997 ਜੋ ਇੱਕ ਸਰਪਿਲ (ਸਪਾਇਰਲ) ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ 4 ਕਰੋਡ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
* ਐਂਤਲਿਆ ਬੌਣਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬੌਨੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ (ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ) ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਦਸਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਸੰਨ 1997 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਬਾਇਰ ਨਾਮ

ਦੇ ਤਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਇਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ ਵਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ]]

ਬਾਇਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਇਰ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੂਪ੨ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਲਈ, ਪਰਣਿਨ ਘੋੜਾ ਤਾਰਾਮੰਡਲ (ਪਗਾਸਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ) ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - α ਪਗਾਸਾਏ (α Pegasi), β ਪਗਾਸਾਏ (β Pegasi) ਅਤੇ γ ਪਗਾਸਾਏ (γ Pegasi)।

ਜਰਮਨ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਹਨ ਬਾਇਰ (Johann Bayer) ਨੇ ਸੰਨ ੧੬੦੩ ਵਿੱਚ ਬਾਇਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮਾਂਕਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਫਾ ਨਾਮਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਰਾ ਉਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

## ਚੌਵ੍ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਲੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਯੂਨਾਨੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਚੌਵ੍ਹੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ (ω, ਓਮੇਗਾ) ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰ (a, b, c, ਵਗ਼ੈਰਾ) ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹਵੇਂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ z ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਰੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਕਵੰਜਾਵੇਂ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ (A, B, C, ਵਗ਼ੈਰਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ੭੬ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਪਰਣਿਨ ਘੋੜਾ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਪਰਣਿਨ ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਪਗਾਸਸ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Pegasus) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਲੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ 48 ਤਾਰਾਮੰਡਲੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 88 ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਗਾਸਸ ਇੱਕ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪਰਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਖੰਭ ਜਾਂ ਪੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਣਿਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਘੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਤਾਰੇ
ਪਰਣਿਨ ਘੋੜਾ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਤਰਾਹ ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸੰਨ 2010 ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਰਦਦ-ਗਿਰਦ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ -

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਚਮਕ

**ਚਮਕ**, (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Brightness) ਚਮਕੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨਪਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਲੁ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਵਲੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਹ ਬੋਧ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮਕ ਕੋਈ ਕੜੇ ਤਰੀਕੇ ਵਲੋਂ ਮਾਪ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੋਧ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਮਕ ਦੇ ਮਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਵਰਗੀਅਵਧਾਰਣਾਵਾਂਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੀਜ ਕਿੰਨੀ ਚਮਕੀਲੀ ਹੈ ਉਹ ਬਾਕੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਨੂੰ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਮਾਪ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ

**ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ** ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ . ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਸਤਸ਼ਕ ਦਾ ਪ੍ਰਮਸਤੀਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਂਤਸਥਾ (ਸਰੀਬਰਲ ਕੋਰਟੇਕਸ) . ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੋਧ ਨੂੰ ਵਿਝੁਅਲ ਪਰਸਪਸ਼ਨ (visual perception) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਝੁਅਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਠੀਕ ਬੋਲਣ ਲਈ ਝ ਦੇ ਉੱਚਾਰਣ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜ ਅਤੇ ਝ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚਾਰਣ ਵਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ

**ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ** (ਦੇਵਨਾਗਰੀ: संस्कृतम्) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੇਵਵਾਣੀ ਅਤੇ ਸੁਰਭਾਰਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਿੰਦ-ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਅਨ ਉਪਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿਮ-ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਨਨੀ
ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਉੜੀਆ(ਓਡੀਆ), ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ, ਸਿੰਧੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਨੇਪਾਲੀ ਆਦਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਬਣਜਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਮਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

## ਸਾਹਿਤਯ ਰਚਨਾ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ 'ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ' ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੱਗ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 22 ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।

## ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ
ਹਿੰਦੂ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ

ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ **ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ** ਅਜਿਹੇ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ 0.5 ਵਲੋਂ 10 ਗੁਣਾ ਪੁੰਜ (ਮਹੀਨਾ) ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੋਵੇ (ਯਾਨੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋ)। ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਫੁੱਲ ਕੇ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭੀਮਕਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ 5, 000 ਕੈਲਵਿਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲੇ - ਨਾਰੰਗੀ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਲਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ K ਜਾਂ M ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ S ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ (ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ, ਸਵਾਤੀ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਗੇਕਰਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਲਾਲ ਮਹਾਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਏਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਰਦਰਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵਲੋਂ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਜਾਇੰਟ ਸਟਾਰ (red giant star) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਿਵਰਣ
ਜਦੋਂ A ਵਲੋਂ K ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ (ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਫਿਊਜਨ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਤਾਰੇ ਫੁੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ (ਡਾਇਆਮੀਟਰ) ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦੇ 10 ਤੋਂ 100 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ) ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਠੰਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 
 
ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਵੇਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 
* **ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰** - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਸੰਯੋਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀਲੀਅਮ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸੰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀਲਿਅਮ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ (red giant branch stars, RGB, ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
* **ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰** - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਲੀਅਮ ਦਾ ਹੀ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਚਲਕੇ ਕਾਰਬਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤਸਪਰਸ਼ੀ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ (asymptotic giant branch stars, AGB, ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਲਾਲ ਦਾਨਵੋਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਯੋਜਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਠੰਡੇ ਪੈਕੇ ਸੁੰਗੜਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਬੌਣੇ ਤਾਰੇ ਬਣਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
## ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਭਵਿੱਖ
ਅੱਜ ਤੋਂ 5 ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਫੁੱਲ ਕੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ (ਮਰਕਿਉਰੀ) ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰ (ਵੀਨਸ)। ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗਲ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ (ਵਿਆਸ) ਅੱਜ ਤੋਂ 200 ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਅਗਲੇ 1 ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਗਰਾਂ - ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਹ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਜੜਿਆ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਲੋਂ 2 ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਵਿਕਿਰਣ (ਰੇਡਿਏਸ਼ਨ) ਵਲੋਂ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਖੋਅ ਜਾਵੇਗਾ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਖੁਰੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ

**ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ** ਫੋਟੋਮਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਖਾਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਭਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਸ਼ਨਾਈ ਪ੍ਰਕਾਰਜ (luminosity function) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਨਵੀ ਅੱਖ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ SI ਇਕਾਈ, SI ਆਧਾਰ ਇਕਾਈ ਕੈਂਡੇਲਾ (cd) ਹੈ।
ਕੈਂਡਲ ਪਾਵਰ

**ਕੈਂਡਲ ਪਾਵਰ** ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਮਾਪਣ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਖਾਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੀ ਚਮਕ-ਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਏ ਨਿਯਮ (luminosity function) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਨਵੀ ਅੱਖ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਨਕੀਕॄਤ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੀਵਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਏ ਪਰਵਾਹ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਗਿਆਤ ਤੀਵਰਤਾ (ਕੈਂਡੇਲਾ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਸ਼ੰਕੁ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਸਰਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕੁਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਏ ਵਹਾਅ ਲਿਊਮੇਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਆਂਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕੈਂਡੇਲਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਗਿਣਤੀ ਵਲੋਂ ਭਾਗ ਦਿਓ, ਜੋ ਉਤਸਰਜਨ / ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੋਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ . ਵੇਖੋ en: MR16 ਕੁੱਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਉਤਸਰਜਨ ਕੋਣ ਹੇਤੁ . ਸਿੱਧਾਂਤ ਨਿਯਮ ਆਨਲਾਇਨ ਰੂਪਾਂਤਰਣ
* ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਲੋਂ 590&nbsp;cd ਪ੍ਰਕਸ਼ ਉਤਸਰਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 40° ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੋਣ ਉੱਤੇ: 590 / 2 . 64 = ਲਗਭਗ 223 ਲਿਊਮੇਂਸ .

ਜੇਕਰ ਸਰੋਤ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਹਾਅ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੀਵਰਤਾ ਨੂੰ 4π ਵਲੋਂ ਗੁਣਾ ਕਰ ਕੇ: ਇੱਕ ਏਕਸਮਾਨ 1 ਕੈਂਡੇਲਾ ਸਰੋਤ ਵਲੋਂ 12 . 6 ਲਿਊਮੇਂਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ .

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਕਾਈਆਂ
ਮਾਰੀਚਿ

**ਮਾਰੀਚਿ**, ਜਿਸਦਾ ਬਾਇਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਏਟਾ ਅਰਸੇ ਮਜੋਰਿਸ (η UMa ਜਾਂ η Ursae Majoris) ਹੈ, ਸਪਤਰਸ਼ਿ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 38ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ 101 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਔਸਤ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ (ਯਾਨੀ ਚਮਕ ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ) 1 . 85 ਹੈ।

## ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਮਾਰੀਚਿ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਲਕੇਡ (Alkaid) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਇਦ ਬਿਨਾਤ ਨਅਸ਼ (قائد بنات نعش) ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲੱਬ ਸੋਗ ਮੰਨਦੀ ਬੇਟੀਆਂ ਹੈ ਹਨ। 
## ਵਰਣਨ
ਮਾਰੀਚਿ ਇੱਕ ਨੀਲੇ - ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦਾ B3 V ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 22, 000 ਕੈਲਵਿਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਵਿੱਖ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਵਲੋਂ ਗਰਮ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੀਚਿ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕ (ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ) ਸੂਰਜ ਦੀ 700 ਗੁਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 6 ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ 1 . 8 ਗੁਣਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰੇ
ਬੋਧ

**ਬੋਧ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Perception) ਆਪਣੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੋਧ, ਤੰਤੂ ਤੰਤਰ (ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ) ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਆਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਹਾਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਟਲ (ਰੈਟੀਨਾ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਣ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਬੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਗੰਧ-ਧਾਰੀ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਗੰਧ ਦਾ ਬੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਨ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਦਬਾਅ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਥਪੇੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਬੋਧ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਿਸਕਿਰਿਆ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤੀ, ਆਸ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੋਧ
21 ਦਸੰਬਰ

6 ਪੋਹ ਨਾ: ਸ਼ਾ:

**21 ਦਸੰਬਰ** ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 355ਵਾਂ (ਲੀਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 356ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 10 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। 
## ਵਾਕਿਆ
* 1401 &ndash; ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਸਾਚੋ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1704 &ndash; ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ।
* 1705 &ndash; ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ।
* 1705 &ndash; ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀਨਾ ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੇ।
* 1844 &ndash; ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ, ਪੰਡਤ ਜੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਖਜਾਨਾ ਲੈ ਕਿ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਮਾਲ-ਮੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਆਈਆਂ।
* 1845 &ndash; ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਹੋਈ।
* 1898 &ndash; ਪੀਅਰੇ ਕਿਊਰੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਊਰੀ, ਦੋ (ਪਤੀ ਪਤਨੀ) ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ, ਨੇ ਰੇਡੀਅਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
* 1937 &ndash; ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਐਨੀਮਲ (ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ) ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ।
* 1958 &ndash; ਸ਼ਾਰਲ ਡ ਗੋਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ।
* 1975 &ndash; ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਾਰੇ ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।
* 1986 &ndash; ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ 5 ਲੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
* 1995 &ndash; ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਬੈਥਲਹਮ ਨਗਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਫ਼ਿਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ।
* 2002 &ndash; ਮਲਿਆਲਮ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
* 2002 &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲੈਰੀ ਮੇਅਜ਼ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਜੁਰਮ ਕੀਤਿਉਾ, 21 ਸਾਲ ਕੈਦ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਡੀ.ਐਨ. ਟੈਸਟ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਿਹਾਈ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੈਸਟ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ 100ਵਾਂ ਬੇਗ਼ੁਨਾਹ ਕੈਦੀ ਸੀ।
* 2007 &ndash; ਪੋਲੈਂਡ, ਲਿਥੂਆਨੀਆ, ਲਾਤਵੀਆ, ਏਸਟੋਨਿਆ, ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ, ਸਲੋਵਾਕੀਆ, ਸਲੋਵੇਨੀਆ, ਹੰਗਰੀ, ਅਤੇ ਮਾਲਟਾ ਮਾਸਤਰਿਖ ਸੁਲਾਹ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਰਡਰ ਬਾਕੀ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖੋਲੇ।
## ਜਨਮ
]]
]]
]]
* 1571 &ndash; ਜਰਮਨੀ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਾਨਸ ਕੈਪਲਰ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1917 &ndash; ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹਾਈਨਰਿਸ਼ ਬਲ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1932 &ndash; ਕੰਨੜ-ਭਾਸ਼ੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਯੂ ਆਰ ਅਨੰਤਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1942 &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜਲ਼ਗੋ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਆਲੋਚਕ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਐੱਸ ਤਰਸੇਮ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1947 &ndash; ਸਪੇਨੀ ਫਲੇਮੈਨਕੋ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਅਤੇ ਕੰਪੋਜ਼ਰ ਪਾਕੋ ਦੇ ਲੂਸੀਆ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1949 &ndash; ਬੁਰਕੀਨਾ ਫ਼ਾਸੋ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਥੋਮਸ ਸਾਨਕਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1954 &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰਨ ਕਰਿਸ ਐਵਰਟ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1963 &ndash; ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੰਜੀਵ ਭੱਟ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1990 &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਤੇ ਡਾਂਸਰ ਮਿੱਕੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ।
## ਦਿਹਾਤ
]]
* 1375 &ndash; ਇਤਾਲਵੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਕਾਸੀਓ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1940 &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਸਕੌਟ ਫ਼ਿਟਜ਼ਜੇਰਾਲਡ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1954 &ndash; ਰੂਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਵਾਨ ਇਲੀਅਨ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1982 &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੌਮੀ ਤਰਾਨਾ ਲਿਖਾਰੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਹਫ਼ੀਜ਼ ਜਲੰਧਰੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1983 &ndash; ਬੈਲਜੀਅਮ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਪਾਲ ਡੀ ਮਾਨ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ
ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ

[right|300px|thumb|[ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ|ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖਗੋਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ - ਐਨ॰ਜੀ॰ਸੀ॰ 4414 ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ 6 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਦੂਰ ਇੱਕ 55,000 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਹੈ।]]

ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜਿਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ (ਗੈਲਕਸੀ), ਵਗੈਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਪੂਰਨ ਚਮਕ

ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਕਿਸੇ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕੀਲੇਪਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਤਾਰੇ ਦੇ ਠੀਕ 10 ਪਾਰਸੈਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚਮਕੀਲਾ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀਹ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂਲ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਲੇਕਿਨ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੂਜੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਣਨ ਦੀ ਇਕਾਈ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ (magnitude) ਕਹਲਾਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਵਲੋਕਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ
ਕਸ਼ੁਦਰ ਗ੍ਰਹਿ

thumb|ਕਸ਼ੁਦਰ ਗ੍ਰਹਿ

**ਕਸ਼ੁਦਰ ਗ੍ਰਹਿ**, ਜਿੰਹੇ ਅਪਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਐਸਟਰੌਏਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰਹੋ ਵਲੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ।

ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ **ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ** ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੂਲੇਟ ਕਰਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਹਾਈਪੋਸਾਈਕਲੋਇਡ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਪਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਚੱਕਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਘੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ । ਦੋਹਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 4/3 ਗੁਣਾ ਘੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਭਾਗ ਦੇ ਲਿਫਾਫੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਬਿੰਦੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਰਕੀਮੀਡੀਜ਼ ਦੇ ਟ੍ਰਾਮਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਲਿਫਾਫਾ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਮ " ਸਟਾਰ " ਲਈ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ "ਐਸਟ੍ਰੋਇਸ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋਸੇਫ ਜੋਹਾਨ ਵਾਨ ਲਿਟਰੋ ਦੁਆਰਾ 1838 ਵਿੱਚ ਕਰਵ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ **ਟੈਟਰਾਕਸਪਿਡ** (ਅਜੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), **ਕਿਊਬੋਸਾਈਕਲਾਇਡ** ਅਤੇ **ਪੈਰਾਸਾਈਕਲ** ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਮਾਨ ਹੈ।

## ਸਮੀਕਰਨ 
ਜੇਕਰ ਸਥਿਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਘੇਰਾ *a* ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।x^{2/3} + y^{2/3} = a^{2/3}. ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਪਰਇਲਿਪਸ ਹੈ।

* ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਮੀਕਰਨ ਹਨ

\begin{align}
 x = a\cos^3 t &= \frac{a}{4} \left( 3\cos \left(t\right) + \cos \left(3t\right)\right), \\[2ex]
 y = a\sin^3 t &= \frac{a}{4} \left( 3\sin \left(t\right) - \sin \left(3t\right) \right).
\end{align}
ਮੂਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੈਡਲ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ

r^2 = a^2 - 3p^2,ਵ੍ਹੀਲ ਸਮੀਕਰਨ

s = {3a \over 4} \cos 2\varphi,ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਜੀਨਸ ਜ਼ੀਰੋ ਦੇ ਇੱਕ ਪਲੇਨ ਬੀਜਗਣਿਤ ਵਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਲ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ

\left(x^2 + y^2 - a^2\right)^3 + 27 a^2 x^2 y^2 = 0. ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ, ਇਸ ਲਈ, ਡਿਗਰੀ ਛੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਬੀਜਗਣਿਤ ਵਕਰ ਹੈ।

## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ 
ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਦੇ ਅਸਲ ਸਮਤਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕੁਸਪ ਸਿੰਗਲਰਿਟੀਜ਼ ਹਨ, ਤਾਰੇ 'ਤੇ ਬਿੰਦੂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤਤਾ 'ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੁਸਪ ਇਕਵਚਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਦਸ ਇਕਵਚਨਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਬਲ ਬਿੰਦੂ ਹਨ।

ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਲਈ ਦੋਹਰੀ ਵਕਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੂਸਿਫਾਰਮ ਕਰਵ ਹੈ  x^2 y^2 = x^2 + y^2. ਇੱਕ ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਐਸਟ੍ਰੋਇਡ ਦੀ ਹਰੇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਹੇਜਹੌਗ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
* 
* 
* 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਕਾਮਨਜ਼ ਉੱਤੇ ***Astroid*** ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੀਡੀਆ ਹੈ।"Astroid" at The MacTutor History of Mathematics archive

* "Astroid" at The Encyclopedia of Remarkable Mathematical Forms
* Article on 2dcurves.com
* Visual Dictionary Of Special Plane Curves, Xah Lee
* Bars of an Astroid by Sándor Kabai, The Wolfram Demonstrations Project.
ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ

ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲੀ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ ਜਾਂ ਖਗੋਲੀ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਕਿਸੇ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਲਘੁਗਣਕ (ਲਾਗਰਿਦਮ) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ ਦੇ ਆਂਕਡੇ ਪਰਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਧਿਆਨ - ਲਾਇਕ ਚੀਜ ਇਹ ਹੈ ਦੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ ਜਿਹਨਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਓਨੀ ਹੀ ਅਧਿਕ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ - 
* ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ 6 ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ ਵਾਲੀਵਸਤੁਵਾਂਇੰਨੀ ਧੁਂਧਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਵੇਖੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ
* ਧੁਂਧਲੀ - ਸੀ ਵਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਏੰਡਰੋਮੇਡਾ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ 3 ਹੈ
* ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਲੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ, ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ - 1 ਹੈ
* ਪੂਨਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਚੰਨ ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ - 13 ਹੈ
* ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ - 27 ਹੈ (ਯਾਨੀ ਸ਼ੁੰਨਿ ਵਲੋਂ 27 ਘੱਟ)
ਸਰਪਿਲ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ

**ਸਰਪਿਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ** ਕਿਸੇ ਸਰਪਿਲ (ਸਪਾਇਰਲ) ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ, ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਪਟਾ ਘੂਰਣਨ ਕਰਦਾ (ਯਾਨੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ) ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਘਨਾ ਗੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਇੱਕ ਘੱਟ ਸੰਘਣਾ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗੀਏ ਸਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਅਕਸਰ ਗੋਲ ਤਾਰਾਗੁੱਛੋਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਪਿਲਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂਵਿੱਚ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੇਂ ਤਾਰੇ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਸਲਈ ਭੁਜਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੋ - ਤਿਹਾਈ ਸਰਪਿਲਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂਵਿੱਚ ਭੁਜਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਖਿਚੇ ਮੋਟੇ ਡੰਡੇ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀਏ ਗੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੁਜਾਵਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਡੰਡੇ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ੨੦੦੮ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਦੇ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਹੈ ਦੇ ਸਾਡੇ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਡੰਡੀਏ ਸਰਪਿਲਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬੌਣੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ

**ਬੌਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ** (ਡਵਾਰਫ ਗੈਲਕਸੀ) ਅਜਿਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਰਬ ਤਾਰੇ ਹੀ ਹੋਣ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ, ਮਿਲਕੀਵੇ ਦੇ ੨ - ੪ ਖਰਬ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹਨ। ਮਿਲਕੀਵੇ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਛੋਟਾ ਮਜਲਨਿਕ ਬੱਦਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੌਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
## ਉਤਪਤੀ
ਕੁੱਝ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਧਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਕੀਵੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਗੁਆਂਢੀ ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ) ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਖਿਚੋਤਾਣ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅੰਸ਼ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਿੱਖ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ (ਕਾਲੇ ਪਦਾਰਥ) ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮਿਲਕੀਵੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ 14 ਗਿਆਤ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੋਲ ਤਾਰਾਗੁੱਛ, ਓਮੇਗਾ ਸੰਟੌਰੀ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਲਕੀਵੇ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ।
## ਇੰਤਹਾਈ ਕੰਪੈਕਟ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ
ਇੰਤਹਾਈ ਕੰਪੈਕਟ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੀਹ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਦਸ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਆਮ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ
ਸਥਾਨਕ ਸਮੂਹ

ਦੂਰ ਇੱਕ ਬੇਢੰਗੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ]]

ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਲੋਕਲ ਗਰੁਪ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ, ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੌਨੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂਹਨ। ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪੁੰਜ ਕੇਂਦਰ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ ਅਤੇ ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ ਮਕਾਮੀ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਿਆਸ (ਡਾਇਆਮੀਟਰ) ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ . ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਰਪਿਲ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ - ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ, ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ ਅਤੇ ਟਰਾਐਂਗੁਲਮ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ।
ਮਿਲਕੀ ਵੇ

) ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਪਰ ਕੁੱਝ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ - ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਜ਼ਾਰਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।]]

ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਇਸ ਨੂੰ ਛੜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਜਾਂ **ਮਿਲਕੀ ਵੇ** ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 20,000 ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਤਾਰੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਿਆਸ 1,00,000 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਅਕਾਰ ਕੁੰਡਲਦਾਰ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੀਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡਿਮੋਕ੍ਰਿਟਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਡਿਸਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰਜੀ ਵਿੱਚ 'halo' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਲ ਸਮੂਹ ਅਤੇ 50 ਛੋਟੀਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਸਾਰੇ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚੋਂ ਐਂਡਰੋਮੀਡਾ ਗਲੈਕਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਕੈਨਿਸ ਮੇਜਰ ਡਵਾਰਫ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 2,500 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੂਰ ਹੈ। ਐਂਡਰੋਮੀਡਾ ਗਲੈਕਸੀ ਸਾਡੀ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ 375 ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ। ਐਂਡਰੋਮੀਡਾ 1,800 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਅਕਾਰ 
ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਟੈਲਰ ਡਿਸਕ ਦਾ ਘੇਰਾ ਲਗਭਗ 1,00,000 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਘਣਤਾ 1,000 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਕਰੋੜ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 40,000 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਤਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ-ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਬੌਣੇ ਤਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ 300 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤਮਾਨ 'ਚ ਤਾਰਿਆਂ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗੁਆਂਢੀ ਗਲੈਕਸੀ ਐਂਡਰੋਮੀਡਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,00,000 ਕਰੋੜ ਤਾਰੇ ਹਨ।

ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਟੈਲਰ ਡਿਸਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਣੀਦਾਰ ਕੋਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਜਿਓਂ-ਜਿਓਂ ਗਲੈਕਸੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਓਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 40,000 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਇੱਕਦਮ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਲੱਭਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਅਤਿਸੂਖਮ ਲਹਿਰ

**ਅਤਿਸੂਖਮ ਲਹਿਰਾਂ** ਜਾਂ **ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵਜ** ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਵ੍ਰਤੀ 300 ਮੈਗਾ ਹਰਟਜ ਤੋਂ 300 ਗੀਗਾ ਹਰਟਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕੀਰਣਨ, ਧਰੁਵੀਕਰਣ, ਵਿਵਰਤਨ, ਅਪਵਰਤਨ, ਵਿਲਇਨ, ਸਮਾਵੇਸ਼ਨ ਆਦਿ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਆਇ: ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

## ਫੈਲਾਵ (ਰੇਂਜ)
ਅਤੀਸੂਕਸ਼ਮ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਮਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: - 
* ਅਤਿਅੰਤ ਉੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ (UHF) (UHF) (0 . 3–3&nbsp;GHz), 
* ਪਰਮ ਉੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ (SHF) (SHF) (3–30&nbsp;GHz), and
* ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ (EHF) (EHF) (30–300&nbsp;GHz) ਸੰਕੇਤ

300&nbsp;GHz, ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਵਿਕਿਰਣ ਦਾ ਵਿਲਇਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੁਆਰਾ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਪਰਭਾਵੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇੱਕਦਮ ਠੋਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਾਪਸ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਧੋਰਕਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਣਕਰਮ ਲਈ।

## ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਗੁਣ
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਈਕਰੋਵੇਵ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1947 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ| ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ| ਪਾਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਜਨ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਰੇਂਜ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਪਾਰਲੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ

ਪਰਿ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ ( ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ : Ultra high frequency ਜਾਂ UHF ), ਉਹ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਵਿਕਿਰਣ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 300&nbsp;MHz ਵਲੋਂ 3&nbsp;GHz ( 3000&nbsp;MHz ) ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਡੇਸੀਮੀਟਰ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਸ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਡੇਸੀਮੀਟਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ SHF ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਅਤਯੋੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ ਕਹਲਾਤੀਆਂ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਯੋਗ
UHF ਅਤੇ VHF ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
* ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਬਾਇਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ। 
* ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ। 
* ਗਲੋਬਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ। 
* 2 . 45&nbsp;GHz, ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਈਫਾਈ, ਬਲੂਟੂਥ ਅਤੇ US ਬੇਤਾਰ ਫੋਨ ਹੇਤੁ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ

right|thumb|300px|ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਰੰਗ-ਤਰਤੀਬ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

**ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ** ਖਲਾਅ (ਸਪੇਸ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਇਹਨਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ, ਗਾਮਾ-ਕਿਰਨਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਵਗੈਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ।

## ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ
ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਪ੍ਰਸਥ (ਲਾਂਗੀਟਿਊਡਨਲ) ਲਹਿਰ ਹੈ। (ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਵਾਜ ਇੱਕ ਅਨੁਦੈਰਧਿਅ ਜੰਤਰਿਕ ਲਹਿਰ ਹੈ।) 
* ਇਹਦੀ ਹੋਂਦ ਬਿਜਲਈ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਝੂਟੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
* ਇਸ ਦੇ ਸੰਚਰਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਜਾਂ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਜਦਕਿ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਮਾਧਿਅਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) 
* ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੰਬਵਤ ਝੂਟਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੰਬਵਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
* ਸਿਫ਼ਰ ਜਾਂ ਨਿਰਵਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੇਗ ਲਗਭਗ 3 ਲੱਖ ਕਿਮੀ / ਵਲੋਂ (299, 800 ਕਿਮੀ / ਸੇਕੇਂਡ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਅਤਾਂਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੇਗ ਵਲੋਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। 
ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
* ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ ਦੇ ਜਿਸ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਸਨੂੰ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (visible light) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਸ਼ਿਅ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗਦੈਰਧਿਅ (ਵੇਭਲੇਂਥ) 4000 ਏੰਗਸਟਰਾਮ ਵਲੋਂ 8000 ਏੰਗਸਟਰਾਮ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
* ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਹੀ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ। 
* ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵੇਗ (ਮੋਮੈਂਟਮ) ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਰੰਗੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਣੂਆਂ (ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਬਿਜਲਾਣੂਆਂ) ਨੂੰ * ਇਹ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਵੇਗ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
* ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਕਿਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਰਗੀਕਰਨ
ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਰੰਗ-ਤਰਤੀਬ - ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਰ ਕੇ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਗੁਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: - 
* ਰੇਡੀਓ ਲਹਿਰ
* ਅਤੀਸੂਖਮ ਲਹਿਰ
* ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ਼ ਕਿਰਨ
* ਅਧੋਰਕਤ ਕਿਰਨ
* ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
* ਪਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨ
* ਐਕਸ ਕਿਰਨ
* ਗਾਮਾ ਕਿਰਨ
ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰਵਾਰਤਾ

**ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ** ਰੇਡੀਓ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰੇਡੀਓ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੇਂਜ ਹੈ 30 to 300 ਗੀਗਾ ਹਰਟਜ, ਜਿਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਵਿਕਿਰਣ ਨੂੰ ਅਧੋਰਕਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨੂੰ ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ ਵਿਕਿਰਣ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਟੀ ਦਾ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਦਸ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੋ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਬੈਂਡ ਨਾਮਕਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਲਘੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ MMW or mmW ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੁਪਰ-ਉੱਚ ਵਾਰਵਾਰਤਾ

**ਸੁਪਰ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ** (ਜਾਂ SHF) ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਆਵਰਤੀਆਂ (RF) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 3&nbsp;GHz ਤੋਂ 30&nbsp;GHz ਤੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਤਰੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ ਵਿਕਿਰਣ

thumb|right|400px|Plot of the zenith atmospheric transmission on the summit of Mauna Kea throughout the range of 1 to 3 THz of the electromagnetic spectrum at a precipitable water vapor level of 0.001 mm. (simulated)

ਵਿਦਿਉਤਚੁੰਬਕੀਏ ਤਰੰਗਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ (10 ਉੱਤੇ 12 ਸੱਟ) ਦੇ ਕੋਟਿ (order) ਦੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੇਰਾ ਹਰਟਜ ਵਿਕਿਰਣ ਜਾਂ ਟੀ ਤਰੰਗਾਂ, ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਟੀ - ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਟੀ - ਲਕਸ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ 300 gigahertz (3x1011 ਹਰਟਜ) ਵਲੋਂ 3 ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ (3x1012 Hz), ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ; ਮੂਜਬ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ 1 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (ਸੂਖਮ ਲਹਿਰ ਪੱਟੀ ਦਾ ਉੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ ਸਿਰਿਆ) ਅਤੇ 100 ਮਾਇਕਰੋਮੀਟਰ (ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਅਧੋਰਕਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਸਿਰਿਆ) ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਵਰਤੋ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਕੈਮਰੇ ਬਨਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ 25 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁੱਕਾਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਥਰੂ - ਨਿਰਜਨ ਕੈਮਰਾ) ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਦਿਖੇਗੀ। 
ਟੀ - ਨੀ ਤਕਨਾਲਾਜੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਟੁੱਟਦੇ ਸਿਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਕੱਪੜੇ, ਕਾਗਜ, ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕਰ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਧਾਤੁ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। 
ਏਕਸ - ਕਿਰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਖਤਰਨਾਕ ਰੇਡਯੋਧਰਮੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ; ਟੀ - ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕ਼ਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਲਾਲਹੇਠ ਕਿਰਨ

thumb|right|250px|ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਚਕਾਰ ਅਧੋਰਕਤ (ਤਪੀ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆ ਚਿੱਤਰ

ਅਵਰਕਤ ਕਿਰਣਾਂ (ਜਾਂ ਕਿਤੇ - ਕਿਤੇ ਅਧੋਰਕਤ ਵੀ ਨਾਮ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਵਿਕਿਰਣ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂਦੀ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਲੋਂ ਬਙ ਹੋ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਲਹਿਰ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਲਹਿਰ ਜਿਹਨਾਂਦੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਾਇਕ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਅਧ: ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ 750&nbsp;nm and 1&nbsp;mm ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਾਰਿਰਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ 10 ਮਾਇਕਰਾਨ [ 1 ] ਦੀ ਅਧੋਰਕਤ ਲਹਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। **ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਕਿਰਨਾਂ** ਦੀ ਖੋਜ 1800 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਖੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸਚਲ ਨੇ ਕੀਤੀ| ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਗਰਮ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ|
## ਪ੍ਰਯੋਗ
ਅਵਰਕਤ ਛਾਇਆਂਕਨ ਅਕਸਰ ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
### ਸਾਮਰਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ
* ਜਾਂਚ
* ਲਕਸ਼ ਮਾਰਗਨ ਜਾਂ ਅਨੁਪਥਨ
* ਲਕਸ਼ ਭੇਦਨ
* ਸਾਰੇ ਰਾਡਾਰ ਦੁਆਰਾ। 
### ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ
* ਤਾਪੀਏ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
* ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤਾਪਮਾਨ ਸੰਵੇਦਨ
* ਲਘੂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਬੇਤਾਰ ਸੰਚਾਰ
* ਸਪੈਕਟਰੋਸਕੋਪੀ
* ਮੌਸਮ ਪੂਰਵਾਨੁਮਾਨ
* ਅਵਰਕਤ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੂਰਬੀਨ। 

## ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ
ਜਿਹਨਾਂਦੀ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਕਤ ਯਨੀ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਲੋਂ ਬਙ ਹੋ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਲਹਿਰ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਲਹਿਰ ਜਿਹਨਾਂਦੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਾਇਕ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਅਧ: ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਇੰਫਰਾ ਰੇਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼ਿਕ ਵਰਣਕਰਮ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਰਣਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਨਵੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵੀ ਅੱਖ ਹਵਾ ਵਿੱਚ 380 ਤੋਂ 750 ਨੈਨੋ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਹਟ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਗੁਣਾਂਕ (refractive index) ਦੇ ਗੁਣਕ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ 400 - 790 ਟੈਰਾ ਹਰਟਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖੇ ਗਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ 555 ਨੈਨੋ ਮੀਟਰ (540 THz), ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਹਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਣਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਂਜ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਕਿ ਮਾਨਵੀ ਅੱਖ ਜਾਂ ਮਸਤਸ਼ਕ ਵੇਖ ਜਾਂ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਰਾ, ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਅਨੁਪਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਖਾਸਕਰ ਲਾਲ ਦੇ ਛਾਏ।

centre|ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਕਰਮ ਦਾ sRGB ਅਨੁਵਾਦ

## ਵਰਣਕਰਮਿਕ ਰੰਗ
ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦੇ ਵਾਕਫ਼ ਵਰਣ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਣਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਏਕਲ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਣਕਰਮਿਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੰਗੀਏ / ਮੋਨੋਕਰੋਮੈਟਿਕ ਵਰਣ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਬੈਂਗਣੀ (ਰੰਗ)

**ਬੈਂਗਣੀ** ਇੱਕ ਸਬਜੀ ਬੈਂਗਣ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਾਇਲੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ 380–420&nbsp;nm ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਨੀਲ (ਇੰਡੀਗੋ) ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਣਚਕਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਹਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ, ਲਗਭਗ 380 - 450 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਬਸਟ੍ਰੈਕਟਿਵ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਰੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਨੀਲਾ

**ਨੀਲਾ** ਰੰਗ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਣਕਰਮ ਦੀ 440–490&nbsp;nm ਦੀ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਕੀ ਮੁੱਢਲਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਕ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ HSL ਅਤੇ HSV ਵਰਣ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ ਤਾਂ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਰਣਚਕਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਕ ਰੰਗ ਹੈ ਨਾਰੰਗੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੀਲੇ ਰੰਗ
ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ

੬੫ ਸਿਬਅਲੀ ਅਤੇ ੨ ਤਾਰੇ ਜਿਨਕੇਂ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ (apmag) ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ]]

**ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ** ਕਿਸੇ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਮਕੀਲੇਪਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਨੂੰ ਮਿਣਨ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਦਲ, ਧੂੜ, ਵਗੈਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸਾਫ਼ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਣਨ ਦੀ ਇਕਾਈ ਮੈਗਨਿਟਿਊਡ (magnitude) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਸਾਪੇਖ ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ
ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੀ ੧੦ ਪਾਰਸਕ ਦੀ ਮਾਣਕ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕਿਤਨੀ ਰੋਸ਼ਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਤਾਰੇ ਦੇ ਠੀਕ ੧੦ ਪਾਰਸੈਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਗੋਲੀ ਧੂੜ ਵਗੈਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਰਾ ਕਿੰਨਾ ਚਮਕੀਲਾ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀਹ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂਲ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਾਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੂਜੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਨਿਰਪੇਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।
ਨਾਰੰਗੀ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)

**ਨਾਰੰਗੀ** ਇੱਕ ਫਲ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੰਗ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

**ਨਾਰੰਗੀ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਨਾਰੰਗੀ (ਰੰਗ) 
* ਨਾਰੰਗੀ (ਫਲ)
ਹਰਾ

**ਹਰਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Green**) ਇੱਕ ਰੰਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦਿਖਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ 495–570&nbsp;nm ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਸਬਟ੍ਰੈਕਟਿਵ ਰੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਾ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਆਰ.ਜੀ.ਬੀ ਰੰਗ ਨਮੂਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੀਲੇ ਤੇ ਸਯਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਰੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

## ਝੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ 

File:Flag of Italy.svg|The flag of Italy (1797) was modeled after the flag of France. It was originally the flag of the Cisalpine Republic, and the green came from the uniforms of the army of Milan.
File:Flag of Brazil.svg|The flag of Brazil (1889). The green color was inherited from the flag of the Empire of Brazil, where it represented the color of the House of Braganza.
File:Flag of Ireland.svg|The flag of Ireland (1919). The green represents the culture and traditions of Gaelic Ireland.
File:Flag of India.svg|The flag of India (1947). The green has been said at different times to represent the Muslim community of India, hope, or prosperity.
File:Flag of Bangladesh.svg|The flag of Bangladesh (1971). The green field stands for the lushness of the land of Bangladesh
File:Flag of Saudi Arabia.svg|The Flag of Saudi Arabia (1973) has the green color of Islam. The inscription in Arabic says: There is no God but Allah, and Mohammed is his Prophet,"
File:Flag of South Africa.svg|The flag of South Africa (1994) includes green, yellow and black, the colors of the African National Congress.
File:Flag of Libya (1977-2011).svg|The former flag of Libya (1977–2011) was the only monochromatic flag in the world, with no design or details.
File:Flag of Nigeria.svg|The flag of Nigeria (1960). The green represents the forests and natural wealth of the country.
File:Flag of Pakistan.svg|The flag of Pakistan (1947). The green part represents the Muslim majority of the country.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਲਾਲ

**ਸੂਹਾ** ਜਾ **ਰੱਤਾ** ਜਾ **ਲਾਲ** ਜਾਂ **ਸੂਰਖ** ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੰਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਦੂਜੇ ਦੋ ਮੁੱਢਲੇ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਹਨ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੱਤ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹਦੀ ਛੱਲ-ਲੰਬਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ – ਕਰੀਬ 625–740&nbsp;nm ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਕਣ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਰੰਗ ਨੂੰ ਗ਼ੁੱਸੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਲਾਲ ਫ਼ੌਜ।ਲਾਲ ਰੰਗ ਖੂਨ ਦਾ ਵੀ ਬੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਸੰਤਰਾ

thumb|right|ਸੰਤਰਾ
thumb|ਸੰਤਰਾ
**ਸੰਤਰਾ** ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ। ਸੰਗਤਰੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛਿੱਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਚੂਸਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਰੇ ਦਾ ਰਸ ਕੱਢਕੇ ਪੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤਰਾ ਠੰਡਾ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਰੇ ਦਾ ਰਸ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸੰਤਰੇ ਲੈਣਾ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ‘ਸੀ’ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਤਰਾ ਨਿੱਤ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੰਘ-ਜੁਕਾਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸੰਤਰੇ ਦਾ ਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਨਿੱਤ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਵਾਦ ਲਈ ਲੂਣ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰੀ ਪਾਕੇ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੱਟੇ ਫਲ
ਸੰਤਰੀ (ਰੰਗ)

[thumb|right|[ਸੰਗਤਰਾ]]

ਨਾਰੰਗੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰੰਗੀ (ਫਲ) ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦੇ ਵਰਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਪਕਟਰਮ ਦੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ, ਲੱਗਭੱਗ 585 - 620&nbsp;nm ਦੇ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਚ ਇਹ 30º ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਾਜਰ, ਪੇਠਾ, ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਸੰਤਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੈਰੋਟਿਨ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਫੋਟੋਸੈਨਥੈਟਿਕ ਤੋਂ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

## ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ
ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ, ਇਸ ਰੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਪੱਕੇ ਸੰਤਰੀ ਫਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੁਰਾਣੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਪੋਮ ਡੀ ਓਰੈਂਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਫਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਗੋਂ ਇਤਾਲਵੀ ਅਰੈਂਸੀਆ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ 'ਨਾਰੰਜ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨਾਰੰਗਾ (ਨਾਰੰਗ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਆਮ ਪਬਲਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦਫਤਰੀ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ 'ਸੰਤਰੀ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ 1512 ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,  “ਸੰਤਰੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1044 ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਨੌਰਮਨ ਫ੍ਰੈਂਚ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 
## ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ

File:Ambersweet oranges.jpg|ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ  
File:Delicatearch.png|ਆਰਚਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਯੂਟਾ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਆਰਕ
File:Lifeboats at Arklow Harbour - geograph.org.uk - 1453984.jpg|ਜਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
File:LaoWalkingMonk.jpg|ਲਾਓਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਬੋਧ ਭਿਕਸ਼ੂ
File:(A) Sadhu India.jpg|ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। 
File:Saffron Crop.JPG|ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕੇਸਰ  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ
ਗ੍ਰਹਿ

thumb|right|upright=2|ਸਾਡੇ ਸੌਰਮੰਡਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ - ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਖੱਬੇ - ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ, ਧਰਤੀ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ, ਯੁਰੇਨਸ ਅਤੇ ਨੇਪਚੂਨ
**ਗ੍ਰਹਿ**, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਾਰੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਖਗੋਲ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ - ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ, ਧਰਤੀ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ, ਯੁਰੇਨਸ ਅਤੇ ਨੇਪਚੂਨ . ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ - ਸੀਰੀਸ, ਪਲੂਟੋ ਅਤੇ ਏਰੀਸ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਰਹੋਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ - ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਵੀ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਹਨ ਜੋ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਯਾਨੀ ਕਿ ਉਹ ਘੁਮੱਕੜ ਸਨ।
## ਅਰਥ
Planet ਇੱਕ ਲੈਟਿਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਏਧਰ - ਉੱਧਰ ਘੁੱਮਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮ Planet ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਨੀ ਤੋ ਦੂਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਜੋਤਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ
ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੱਖ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਿ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ, ਮੰਗਲ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੁ।

## ਨਾਮ ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਹ
#  **ਬੁੱਧ**
#  **ਸ਼ੁਕਰ**
#  **ਧਰਤੀ**
#  **ਮੰਗਲ**
#  **ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ**
#  **ਸ਼ਨੀ**
#  **ਯੁਰੇਨਸ**
#  **ਵਰੁਣ**
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਗਾਮਾ ਕਿਰਨ

thumb|right|250px|ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਾਮਾ ਰੇਅ (γ) ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ।
ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਹਟ (ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ ਜਾਂ ਫੋਟਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਉਚ-ਆਵਰਤੀ ਉਪ-ਅਣੂਵਿਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਓ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟਰਾਨ-ਪਾਜੀਟਰਾਨ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਾਂ ਰੇਡੀਉਧਰਮੀ ਵਿਨਾਸ਼ (radioactive decay)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਰਜਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਵਰਤੀ, ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ, ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਉੱਚਤਮ ਊਰਜਾ ਦੇ ਫੋਟਾਨ। ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੈਵਿਕ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
## ਖੋਜੀ
ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਾਲ ਵਿਲਿਰਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ 1900 ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ| ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਜੇਕਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ|

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਐਕਸ ਕਿਰਨ

**ਐਕਸ ਕਿਰਨ** (ਜਾਂ **ਐਕਸ ਰੇ**) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ 10 ਤੋਂ 0.01 ਨੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾਨ () 3ਕੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਇਨਨ ਵਿਕਿਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ *ਰੋਂਟਜਨ ਵਿਕਿਰਨਣ* ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਨਵੇਸ਼ਕ ਵਿਲਹਮ ਕਾਨਰਡ ਰੋਂਟਜਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰੋਂਟਜਨ ਈਕਵੇਲੇਂਟ ਮੈਨ (Röntgen equivalent man / REM) ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਪਕ ਇਕਾਈ ਹੈ।
## ਲਾਭ
ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਤਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ। 
## ਉਤਪਾਦਨ
ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਬਿਜਲਈ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੱਕੜ, ਮਾਸ, ਇਬੋਨਾਈਟ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ।
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਤੇ ਸਟਰਾਇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ(ਟਕਰੇਗਾ), ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿੰਨੀ ਜਿਆਦਾ ਟੱਕਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕੇਗਾ। ਇਸ ਟੱਕਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੀ ਕੁਝ ਗਤੀਆਤਮਕ ਊਰਜਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਕਸਰੇ ਫੋਟੋਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਹੁਣ ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡੀ-ਐਕਸਰਲੇਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਊਰਜਾ(ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਊਰਜਾ) ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
## ਖੋਜੀ
ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਲਹਮ ਰੋਂਟਜਨ ਨੇ 1895 ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ

**ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ** ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਜਿਹੀ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੂਰਜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋ। ਜੁਲਾਈ 2009 ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 336 ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 168 ਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ, 6 ਬੌਣੇ ਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ, 104 ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 58 ਵਰੁਣ (ਨਪਟਿਊਨ) ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਰੀਬ 150 ਇਲਾ ਵਾਵਸਤੁਵਾਂ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਉਪਗਰਹੀ ਛੱਲੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਗਈਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਠੀਕ ਵਲੋਂ ਅਂਦਾਜਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਪਾਇਆ ਹੈ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਉਪਗਰਹੋਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਮਿਲੇ ਗਰਹੋਂ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਹੁਣੇ ਕੋਈ ਉਪਗਰਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਗਰਹ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ। 
ਜੋ ਉਪਗਰਹ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿਆਦਾ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਅੰਦਰ ਖਿਚਕੇ ਗੋਲ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਛੋਟੇ ਚੰਦਰਮਾ ਟੇੜੇ - ਮੇੜੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈ (ਜੈਸੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਉਪਗਰਹ - ਫੋਬਸ ਅਤੇ ਡਾਇਮਸ)।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਪਗ੍ਰਹਿ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਦਏ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਰਿਹਾ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ