ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ

**ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ** (1901 - 1988) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ (ਕਿੱਸਾਕਾਰ) ਸੀ। 

ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੰਦਰਾਲਾ ਖਰੌੜ ਵਿੱਚ 1901 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਮਾਘੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਸਿੱਖੀ। 
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਗਈ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੁਰਾ ਵਕਤ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੀੜ ਛੱਡ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਇੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਪਲਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬਜੁਰਗ ਬਾਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ 23 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਭੀਲੋਵਾਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਾਘੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਿੰਗਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾਂ ਬਖ਼ਸੀ। ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ “ਨਾਸ ਕੇਤ” 1928 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣ-ਧਾਰਾ ਕਦੇ ਨਾਂ ਰੁਕੀ । ਉਸਨੇ ਕਰੀਬ ਸੱਠ ਕਿੱਸੇ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਉਤਾਰੀਆਂ, ਅਮਲੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਕਥਨ, ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਦੇ ਰੰਗ, ਰਾਜਾ ਨਲ ਤੇ ਰਾਣੀ ਦਮਯੰਤੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਜਿਹੇ ਲੋਕ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਲਿਖੀ  “ਬਾਣੀਏ ਤੇ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਾਈ”, “ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਝਗੜਾ”, “ਸਾਕਾ ਸਰਹੰਦ” ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਮਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।ਪਰ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਲਿਖਿਆ ਕਿੱਸਾ “ਬੇਗੋ ਨਾਰ”। ਇਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਰਸਦਾਇਕ ਸੀ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ, ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਸਫਰ ਵੱਲ ਵੱਧ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਲਵਈ ਅਤੇ ਪੁਆਧੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਧੜਕਨ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਰੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਰਦ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ  ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।
1960 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਿੰਗਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਚੇਲੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਕਲਮ  ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੋਕ-ਰੂਹ ਨੂੰ, ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਸਿਰੜ ਨੂੰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਮਾਧੁਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਆ।
1988 ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ, ਉਸਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸਦੀਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਧੜਕਨ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਦੰਦਰਾਲਾ ਇੱਕ ਕਵੀਸ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਰੂਹ ਦਾ ਰਾਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਬੋਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮੋ ਨਾਰ*
**ਬੇਗੋ ਨਾਰ* 
**ਬੋਲੀਆਂ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ*
**ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ*
**ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ*
**ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਾਮੋ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ*
**ਦਹੂਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ *
**ਸਾਕਾ ਸਰਹੰਦ*
**ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ*
**ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ*
**ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਿਹਾਦ*
**ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ*
**ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ*
**ਨਰਮਾ ਕਪਾਹ*
**ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਨਾਰ*
**ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ*
**ਬਾਣੀਏ ਤੇ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਾਈ*
**ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ*
**ਲੀਲ੍ਹੋ ਚਮਨ*
**ਬੋਲੀਆਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ*
**ਕਬੀਲਦਾਰ ਤੇ ਛੜਾ*
**ਝਗੜਾ ਛੜਾ ਤੇ ਕਬੀਲਦਾਰ ਦਾ*
**ਸ਼ਾਹਣੀ ਕੌਲਾਂ *
**ਸ਼ਾਹ ਬਹਿਰਾਮ*
**ਬਰਾਟ ਪਰਬ*
**ਰਾਜਾ ਨਲ ਤੇ ਰਾਣੀ ਦਮਯੰਤੀ*
**ਪੱਤਲ*
**ਖੁਸੜ ਤੇ ਚਤੁਰ ਨਾਰ ਦਾ ਝਗੜਾ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ