ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ

**ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ** (1902-15 ਫਰਵਰੀ 1953) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਨਾਮ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ 
ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਅਤੇ ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਾਰਾਬਾਈ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਡ਼ੌਦਾ ਰਾਜ ਦੀ "ਰਾਜਮਾਤਾ" ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੂਤੀ ਰਾਓ ਮਾਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਾਬਾਈ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਬਡ਼ੌਦਾ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਤਾਰਾਬਾਈ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਦੇ ਭਰਾ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਹੱਕ ਖਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਬੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਚੰਪਾਕਲੀ, ਗੁਲਾਬ ਅਤੇ ਸਕੀਨਾ ਜਾਂ ਛੋਟੂਤਾਈ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਮਾਨੇ, ਹੀਰਾਬਈ ਬਡੋਡੇਕਰ, ਕਮਲਾਬਾਈ ਬਡੋਡੇਕਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਅਦਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਸ਼ਵਨੀ ਸੇਠ ਅਤੇ *ਸੁਭਦਰਾ* ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸਾ-ਕਲੋਲ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ* (1934) *ਚੰਦਰਸੇਨਾ* (1935) *ਰਾਜਪੂਤ ਰਮਾਨੀ* (1936) ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ 'ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ' (1936) ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਪੇਂਡਾਰਕਰ *ਦੇਵਯਾਨੀ* ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੈ (1939) ਸਰਸਵਤੀ ਸਿਨੇਟੋਨ ਦੁਆਰਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਵਜਾਏ।

ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅੱਜ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

## ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ 
ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਖ਼ਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ, ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਅਲੌਂਗ ਪਾਥ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਹਿਜ, ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੰਖ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਕਰਵ ਨਾਲ ਗੋਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ *ਕਣ*  ਅਤੇ *ਖੱਟਕਾ*  ਰਾਹੀਂ ਸੁਹਜ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਅਸਾਨ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ "ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਓ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗੀਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜੋ ਠੁਮਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠੁਮਰੀ ਗਾਇਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਹੈ।

## ਸ਼ਗਿਰਦ 
ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਹਿਰਾਬਈ ਬਡੋਦੇਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਮਾਣਿਮਨੀਕ ਵਰਮਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ, ਵਾਮਨਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਃ Vamanrao Deshpande), ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਬਾਲਾਸਾਹਿਬ ਅਤ੍ਰੇ, ਵਿੱਠਲਰਾਓ ਸਰਦੇਸ਼ਮੁਖ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਫਰਵਰੀ 1953 ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1992 ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ ਦੁਆਰਾ *ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ-ਹੀਰਾਬਾਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ* ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 
*  
*  
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1953
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ