ਰੋਹਿਤ ਚੱਕ੍ਰਵਰਤੀ ਵੇਮੁਲਾ

**ਰੋਹਿਤ ਚੱਕ੍ਰਵਰਤੀ ਵੇਮੁਲਾ** (, ; 30 ਜਨਵਰੀ 1989 – 17 ਜਨਵਰੀ 2016) ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦਲਿਤ ਖੋਜਾਰਥੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਕਥਿਤ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਮੁਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਗਿਆਨਕ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਲਿਬਰਟੇਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ "ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

ਵੇਮੁਲਾ ਕੈਂਪਸ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ: ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਹ ਦਲਿਤਾਂ-ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਬੀਫ਼ ਪਾਬੰਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਰੋਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ  ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਨਗਰ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰਕ਼ੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖ਼ਾਸਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਜੜੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਬਾਕ਼ੀ ਹੈ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਜਾਹਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਇਸ ਵਿਚ ਇਲੀਟ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ "ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ" ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਰਹਿੰਦ-ਖ਼ੂੰਹਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਏਐਸਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਏਬੀਵੀਪੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਐਨ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 17 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਮੰਤਰੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਅ ਨੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਇਰਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ... ਹਾਲ ਹੀ ਪਿੱਛਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਤੀਗਤ, ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਲੁੱਕਣ-ਘੁਰਨਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ"। ਉਲਟਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸਤੰਬਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਬਰਕ਼ਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਅਦ 3 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜ ਜਣੇ ਹੋਸਟਲ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਏ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ "ਰੀਲੇਅ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ” ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 

ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਸ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਡਾਰੂ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਆ, ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ  ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਮੰਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵੇਮੁਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਜ ਤਕ ਜਾਰੀ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਹੈ। 

ਰੋਹਿਤ ਵੇਮੁਲਾ ਦਲਿਤ (ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ) ਕਮਿਊਨਿਟੀਨਾਲਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਰਲ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੋਰ ਲੈਕੇ ਜਨਰਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਮਗਰੋਂ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਦਿਤੀ ਡੀ-ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: ਦਲਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਹਿਤ ਵੇਮੁਲਾ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਮਤਭੇਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਕ ਲੇਖਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਾਧੀ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
## ਮੌਤ
ਉਸ ਦੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੋਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 18 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਉਮਾਹ ਅੰਨਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਰੇ ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਸਟਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁਲਾਈ 2015 ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ₹25,000 ਦੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਾ ਭੁੱਗਤਾਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਲਾਏ ਦੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਵਿੱਦਿਆਰਥੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਏਐਸਏ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। । ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ "ਕਾਗ਼ਜ਼ੀਕੰਮ" ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।  ਰੋਹਿਤ ਦੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ "ਸੰਸਥਾਗਤ ਕ਼ਤਲ" ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੇ ਆਗੂ ਸੀਤਾਰਾਮ ਯੇਚੁਰੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ,  ਦਲਿਤ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਮੀਨਾ ਕੰਦਾਸਾਮੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਰਾਜਨੀਤੀ