ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ

**ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Plant pathology**) ਜਾਂ **ਫਾਈਟੋਪੈਥੋਲੋਜੀ** ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਜੋ ਰੋਗਾਣੂਆਂ (ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ (ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਕਾਂ) ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਿਮਾਰੀ ਚੱਕਰ, ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੈਥੋਸਿਸਟਮ ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਅਤੇ ਪੌਦਾ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜਰਾਸੀਮਤਾ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਣੂ, ਜੀਵਾਣੂ ਜੋ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਫੰਜਾਈ, ਓਮਾਈਸੀਟਸ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਵਾਇਰਸ, ਵਾਇਰੋਇਡ, ਵਾਇਰਸ ਵਰਗੇ ਜੀਵ, ਫਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮਾ, ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ, ਨੇਮਾਟੋਡ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਪੌਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਇਰਸ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੇਸ ਅਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈੱਲ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੈਕਟਿਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੈਕਟੀਨੇਸਟਰੇਸ, ਪੈਕੇਟੇਟ ਲਾਈਜ਼, ਅਤੇ ਪੈਕਟੀਨੇਸ )। ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਲਈ, ਸੈੱਲ ਦੀਵਾਰ ਪੋਲੀਸੈਕਰਾਈਡ ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਣੂ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸੈੱਲ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦੌਰਾਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਾਰਕ ਜੀਵ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਬਸਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖਾਸ ਰੋਗਾਣੂ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸੈੱਲ ਕੰਧ-ਘਾਤਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਫਾਈਟੋਹਾਰਮੋਨ ਅਤੇ ਐਕਸੋਪੋਲਿਸੈਕਰਾਈਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।

## ਸਰੀਰਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ 
ਕੁਝ ਅਬਾਇਓਟਿਕ ਵਿਕਾਰ ਰੋਗ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਲਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਬਾਇਓਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਕਾ, ਠੰਡ, ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਗੜੇ ; ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਨਿਕਾਸੀ; ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ; ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਜਿਪਸਮ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜ ਲੂਣਾਂ ਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ; ਤੂਫਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਅਤੇ ਟੁੱਟਣਾ; ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਆਦਿ।

## ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ 
thumb|ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਤਿਕੋਣ
ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤਿਕੋਣ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਪੌਦਾ, ਰੋਗਾਣੂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਣਤਰ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ ਕਟਿਊਕੂਲਰ ਪਰਤ, ਸੈੱਲ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਟੋਮਾਟਾ ਗਾਰਡ ਸੈੱਲ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਰੋਗਾਣੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੰਵੇਦਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿਗਨਲਿੰਗ ਮਾਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਪੌਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੁਆਰਾ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਬੰਧਨ 
### ਖੋਜ 
ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ (PCR), RT-PCR ਅਤੇ ਲੂਪ-ਮੀਡੀਏਟਿਡ ਆਈਸੋਥਰਮਲ ਐਂਪਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (LAMP) ਵਰਗੇ ਅਣੂ ਪੈਥੋਲੋਜੀ ਅਸੈਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ PCR ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਣੂ ਟੀਚਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ।

### ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਪਰਜੀਵੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, *ਐਗਰੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਟਿਊਮੇਫੇਸੀਅਨ* ਦੁਆਰਾ ਲਾਗ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਟਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ *ਐਗਰੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਰੇਡੀਓਬੈਕਟੀਰ* ਦੇ ਸਸਪੈਂਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜਨ ਲਈ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਥੀਓਫ੍ਰਾਸਟਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ 
* ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਾਰਵਰ
* ਐਂਟਨ ਡੀ ਬੈਰੀ
* ਏਰਵਿਨ ਫਰਿੰਕ ਸਮਿਥ
* ਐਗਨੇਸ ਰੌਬਰਟਸਨ ਆਰਬਰ
* ਹੈਰੋਲਡ ਹੈਨਰੀ ਫਲੋਰ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ