ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣ

## ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ 
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਾਨ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਲੋਚਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਵਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੜੀ ਚਰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ," ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਉਹ ਸੰਜੁਗਤ ਰੂਪ ਜਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਨੁਕਸਾਂ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹਿਤ ਹੋਵੇ (ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ) ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ 
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਅਤੇ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹੋਣਾ ਸਿੱਧ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' 'ਤੇ 'ਸੁਧਾਸਾਗਰ' ਟੀਕਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਪਰਿਚੈ ਲਈ ਕੁੱਝ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮੰਮਟ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਗਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।"

ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਾਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ 'ਨੈਸ਼ਧਚਰਿਤ' ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਾ ਸਨ। ਇਹ ਜੈਯਟ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ ਕੈਯਟ ਤੇ ਉਵਟ। ਕੈਯਟ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਸ਼ ਤੇ ਟੀਕਾ ਲਿਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਵਟ ਨੇ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਜੇ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਵਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਵਜ੍ਰਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਬਤ ਵੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ।

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਖ਼ੁਦ ਵਾਗਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਲੋਕ ਮਰਿਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਵਾਰਾਨਸੀ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਸਾਹਿਤਯਸੂਤ੍ਰ' ਅਰਥਾਤ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਸਮਾਂ 
ਮੰਮਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਬਤ ਵੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ (980-1015 ਈ. ਸਦੀ ਲਗਭਗ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਟੀਕਾ ਮਾਣਿਕਯਚੰਦ੍ਰ (1160 ਈ. ਸਦੀ) ਦੀ 'ਸੰਕੇਤ' ਨਾਮ ਦੀ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਵਿਆਨੁਸ਼ਾਸਨ' (1143 ਈ. ਸਦੀ) ਵਿੱਚ ਮੰਮਟ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁੱਯਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਅਲੰਕਾਰਸਰਵਸਵ' ਵਿੱਚ ਮੰਮਟ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਮਟ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ, ਇਸੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਸਮਾਂ 1050-1100 ਈ. ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧਭਾਗ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਮੰਮਟ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣ 
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਨਵੈ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ 'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪ੍ਰੌੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵਸ਼ੇ੍ਸ਼ਟ ਗ੍ੰਥ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾ ਨੂੰ 'ਵਾਗਦੇਵਤਾਵਤਾਰ' ( ਵਾਗਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ) ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਇਸ ਗ੍ੰਥ ਦਾ ਰਚਯਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ , ਇਸ ਗ੍ੰਥ ਦੇ ਦੱਸਵੇਂ ਉੱਲਾਸ ਵਿੱਚ ' ਪਰਿਕਰ' ਅਲੰਕਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੰਮਟ ਦੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਅਲੱਟ ਸੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਮਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਪਰ ਪਰਖ ਕੇ, ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਠੀਕ ਟਿਕਾਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਧ੍ਵਨੀ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਪੈਰੀਂ ਖੜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਮਣਿਕ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਗਏ। 

ਭਾਰਤੀ ਵੇਦਾਂਤ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਭਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ 'ਮਹਾਂਭਾਸ਼ਯ' ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ; ਉਹ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਮਟ ਦੇ 'ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਮੰਮਟ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਥਾਂ ਮਕਬੂਲ ਹੈ।

ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਸ-ਧੁਨੀ ਰਸ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ। "तददषौं शब्दाथौं सगणावनलङकृती पुनः क्वायि" ਇਸ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂ ਤੇ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ 'ਧੁਨੀਆਤਮਕਤਾ' ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕਦਮ-ਕਦਮ 'ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਲਈ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਵੀ।

ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਮਟ ਦਾ ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦਭੱਟ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਟ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਵਿਤਾ ਸੰਯੋਗ ਭਾਵ (ਧ੍ਵਨੀ) ਨਾਲ ਹੈ। ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ (11ਵੀਂ ਸਦੀ ਉੱਤਰ ਅਰਧ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿੱਚ ਵਿੰਭਿਨ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ ਵਿਰੋਧੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਥਨਾਂ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕਰਕੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।ਕਾਵਿ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਤੀਜਾ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆ ਦੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਗ੍ੰਥ ਦੇ ਕਾਰਿਕਾ,ਵਿ੍ਤੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਰਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਣ ਤੌਰ ਤੈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆ ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਿਰਤਾਂ ਚੋਂ ਸੰਗ੍ਹੀਤ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਰਿਕਾ ਅਤੇ ਵਿ੍ੱਤੀ,ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਨੂੰ "ਕਾਰਿਕਾ" ਭਾਗ ਅਤੇਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੂੰ 'ਵਿ੍ੱਤੀ' ਭਾਗ ਦਾ ਰਚਯਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੰਮਟ ਨੇ ਧ੍ਵਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਧ੍ਵਨੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧ੍ਵਨੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਸੱਤਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ- ਧ੍ਵਨੀ ਕਾਵਿ (ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ), ਗੁਣੀਭੂਤ ਵਿਅੰਗ (ਮੱਧਮ ਕਾਵਿ) ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਕਾਵਿ (ਅਧਮ ਕਾਵਿ)। 

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕਿਰਤਾਂ ਅਤੇ " ਕਵਿਪ੍ਕਾਸ਼" ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਉੱਧਿ੍ਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਪੵਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹੋਣਾ ਸਿੱਧ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ " ਕਾਵਿਪੑਕਾਸ਼" ਤੇ "ਸੁਧਾਗਰ" ਟੀਕਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਪਰਿਚੈ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਵਤਾਰ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੈੱਯਟ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੈੱੱਯਟ ਅਤੇ ਉੱਵਟ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ। ਕੈੱਯਟ ਨੇ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਗੵੰਥ ' ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ' ਅਤੇ ਉੱਵਟ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਮੰੰਮਟ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ' ਕਾਵਿਪੵਕਾਸ਼' ਰਚਿਤ ਕੀਤਾ।ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਗੵੰਥ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਿਆਦਾ ਪੵਸਿੱਧ ਸੀ।

ਇਸ ਗੵੰਥ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੵਸਿੱਧ ਗੵੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਗੵੰਥ ਦੇ ਕਾਰਿਕਾਭਾਗ, ਵੵਿੱਤੀਭਾਗ, ਉਦਾਹਰਣਭਾਗ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੁੱਲ 142 ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ 212 ਸੂਤਰਾਂ ਚ ਵੰਡਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਤੇ  ਵੵਿਤੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰੑਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਵਿ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 603 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਗੑੰਥ 10 ਉਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਅਚੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਦਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਾਿ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਤੇ 40 ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੵਾਚੀਨ ਸੰਸਕੵਿਤ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਪੵਾਪਤ ਅਣਗਿਣਤ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਗੵੰਥ ਜੀ ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਪੵਿਯਤਾ ਨੂੰ ਪੵਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੰਮਟ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 'ਸ਼ਬਦਵਪਾਰਵਿਚਾਰ' ਹੈ।

ਮੰਮਟ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ :-

# ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
# ਸ਼ਬਦਵਪਾਰਵਿਚਾਰ 
#ਸੰਗੀਤਰਤਨਮਾਲਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ