ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

**ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼** (ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1907- ਦੇਹਾਂਤ 10 ਅਗਸਤ 1950) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ  ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਇਹ  ਦਹਾਕਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਥੀ ਕੇ ਏਲ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਲਤਾ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਸਬੰਧ ਸੀ (ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ *ਆਸ਼ਾ, ਜ਼ਿੱਦੀ (1948) ਮਹਿਲ* (1949) ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।

ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਮਲ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਖੇਮ ਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਸੁਜਾਨਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ (ਹੁਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਚੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ)।[1] ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕ ਸਨ।[1] ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕਤੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵਕਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਊ ਥੀਏਟਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੇਵਦਾਸ (1935 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਿਮੀਰ ਬਾਰਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਿੰਗਰ (1938) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਗੀਤ 'ਲੋ ਖਾ ਲੋ ਮੈਡਮ ਖਾਣਾ' (लो खा लो मॅडम खाना) ਗਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ  ਗਏ ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਮੇਰੀ ਆਂਖੇਂ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਫਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਨੇ ਉਹਨਾਂ  ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਸਟੂਡੀਓ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕਰ ਲਿਆ ।[1]

ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਨੇ *ਦੀਵਾਲੀ*, *ਹੋਲੀ*, *ਪਰਦੇਸੀ*, *ਫ਼ਰੀਆਦ* ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ। ਰਣਜੀਤ ਸਟੂਡੀਓ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ 1943 ਵਿੱਚ '*ਤਾਨਸੇਨ*' ਸੀ। 'ਦਿੱਤਾ ਜਲਾਓ ਜਗਮਗ ਜਗਮਗ ",' ਰੁਮਝੁਮ ਰੁਮਝੁਮ ਚਲ ਤਿਹਾਰੀ", 'ਮੋਰ ਬਲਪਨ ਕੇ ਸਾਥੀ ",' ਸਪਤ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ", 'ਹਾਥ ਸਿਨੇ ਪੇ ਜੋ ਰਖ ਦੋ ਤੋ ਕਰਾਰਾ ਆ ਜਾਏ "ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਵੱਡੇ ਹਿੱਟ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਨਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਖਾਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ 'ਸਪਤ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ' ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

1948 ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਮ, ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੀ *ਜ਼ਿੱਦੀ* ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਮਰਨੇ ਕੀ ਦੁਆਏਂ ਕਿਊਂ ਮਾਂਗੂ" ਗੀਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। *ਜ਼ਿੱਦੀ* (1948) ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ *ਚੰਦਾ ਰੇ ਜਾ ਰੇ* ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੌਤ 
ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 10 ਅਗਸਤ 1950 ਨੂੰ ਜਿਗਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਫਿਲਮ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ 'ਖਾਮੋਸ਼ ਹੈ ਜਮਾਨਾ..' ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਈਨਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਕਸ਼ਬ ਨੇ ਬਾਕੀ ਗੀਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮ 'ਮਹਿਲ' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਮਚੰਦ ਦੀ ਹਰਿਕਿਸੌਂਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਆਯੇਗਾ ਆਨੇਵਾਲਾ' ਇੱਕ ਸਨਸਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ 17 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੇਮਚੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਧੀ (ਚੰਦਰਕਲਾ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਵੀ ਇੱਕ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਅਦਾਕਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਬਜਾਜ (ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ, ਦਿੱਲੀਃ 

## ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1950
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ