ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਅੰਤਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਰੋਜਰ ਬੈਲਾਰਡ (1999) ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੰਥ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸਮਟਿਕ (ਕਿਸਮਤ, ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਦਕਿਸਮਤੀ) ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਉਦੇਸ਼ 
ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ, ਤਰਲ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਾ, ਸੋਗ, ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੂਰਵਜਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ "ਬੋਧ ਦੇ ਅੰਦਰ" ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਢਾਂਚੇ।"

ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ "ਉੱਚ" ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਤੇ ਜਾਟ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂਵਾਦ, ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੇਜੀਮੋਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਸਮੀ ਅਧਿਐਨ 1971 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ 
### *ਜਠੇਰਾ*—ਪੁਰਖ ਅਸਥਾਨ 
ਜੱਟ, ਸਾਬਕਾ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ, ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਸੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਅਤੇ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕਸਰ ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ *ਵਡੇਰਿਆਂ* ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸੋਧੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ।

#### ਪ੍ਰਥਾ 
ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਮਿਚਨ (2004) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ *ਜਠੇਰਾ* ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਜੰਡੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜਥੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਪਨਾਮ ਦੇ ਮੋਢੀ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਨਾਮ ਜਥੇ. ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਥੇ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵੀ ਸੰਤ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੀ ਇੱਕ ਜਠੇਰੇੇ (ਜਿਸ ਦੀ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ; ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ)।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਢੀ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਠੇਰੇੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੁੱਚੇ ਉਪਨਾਮ ਦੇ ਮੋਢੀ ਪੂਰਵਜ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਥੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜਠੇਰਾ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜਥੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੜੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 15 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਜਠੇਰੇੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਜਠੇਰੇੇ ਦੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਠੇਰੇੇ ਨੂੰ ਘਿਓ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਟਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Lakh Data (Sakhi Sarwar) Shrine Jalandhar District.JPG|ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਸਖੀ ਸਰਵਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ
ਤਸਵੀਰ:Masani Shrine Talhan Jalandhar.JPG|ਮਸਾਣੀ ਅਸਥਾਨ, ਤੱਲ੍ਹਣ, ਜਲੰਧਰ
ਤਸਵੀਰ:Gurudwara Sahib & Baba Bala ji Smadh Ghuriana.JPG|ਬਾਬਾ ਬਾਲਾ ਸਮਾਧ, ਘੁੜਿਆਣਾ
ਤਸਵੀਰ:Tombs of Ustad in Nakodar.jpg|ਨਕੋਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਮਕਬਰੇ
ਤਸਵੀਰ:Guru Bhag Singh Kartarpur Punjab India.JPG|ਗੁਰੂ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ (ਵਡਭਾਗ)
ਤਸਵੀਰ:Swami Sarvanand Giri.JPG|ਸਵਾਮੀ ਸਰਵਾਨੰਦ ਗਿਰੀ
ਤਸਵੀਰ:Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG|ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਪੰਛਤ
ਤਸਵੀਰ:Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG|ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਪੰਛਤ
ਤਸਵੀਰ:Shrine Baba Budda Ji Nakodar.JPG|ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨਕੋਦਰ
ਤਸਵੀਰ:Khidr.jpg|ਖਿਦਰ
ਤਸਵੀਰ:VeerGogaji.jpg|ਵੀਰ ਗੋਗਾ ਜੀ
ਤਸਵੀਰ:1500-1200 BCE Rigveda, manuscript page sample i, Mandala 1, Hymn 1 (Sukta 1), Adhyaya 1, lines 1.1.1 to 1.1.9, Sanskrit, Devanagari.jpg|ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ
ਤਸਵੀਰ:Shrine of Vijayanandsuri Atmaramji Gujranwala.jpg|ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਆਨੰਦਸੂਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜੈਨ ਮੰਦਰ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਨੋਟ