ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ

**ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ** (1869 - 1944), ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1869 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਠਿਆਵਾੜ ਦੇ ਪੋਰਬੰਦਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਮਕਨਜੀ ਸਧਾਰਨ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਮਕਨਜੀ ਦੀ ਕਸਤੂਰਬਾ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਆਹ ਵੀ ਛੇਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਸਤੂਰਬਾ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਓਨੀ ਹੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ।
## ਜੀਵਨ
left|thumb|200px|ਬਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ 1902 ਵਿੱਚ
ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1869 ਨੂੰ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਕਪਾਡੀਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਕੁਨਵਰਬਾ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੋਧ ਬਾਨੀਆ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਈ 1883 ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲਾ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਬਾਹਠ ਸਾਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸੀ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੀ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ (ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ) ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬਿਤਾਉਣੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਣਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਵਹੁਟੀ ਲਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਮੁਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, "ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਪੈਣ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਗਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।" ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਕਾਬਜ਼ ਅਤੇ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਪਤਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ (ਹਰੀਲਾਲ, ਮਨੀਲਾਲ, ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਸ) ਬਾਲਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਚ ਗਏ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 1888 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। 1896 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1906 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਕੁਝ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਕਿ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਗਾਂਧੀ ਬਿਫਰ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; "ਉਹ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ -ਸਮੇਂ ਤੇ, ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕੀਤੀ।" 

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ 
ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1904 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਡਰਬਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੀਨਿਕਸ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1913 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ[11][12] ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।[12]

ਗਾਂਧੀ ਜੁਲਾਈ 1914 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ।[13] ਇੱਥੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ "ਬਾ" ਜਾਂ ਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ।[14] ਕਸਤੂਰਬਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੋਹਨਦਾਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿ ਮੋਹਨਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।[15]

1917 ਵਿੱਚ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਚੰਪਾਰਨ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫਾਈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਿਹਤ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] 1922 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੋਰਸਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ) ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਮਕ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਪਰ ਕਈ ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।[13]

1939 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।[13] ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੋਹਨਦਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪੁਣੇ ਦੇ ਆਗਾ ਖਾਨ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੁਣੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[8]

ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। "ਮੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿੱਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੂਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਫੈਲਦਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖਿੜ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈ।"[16]

## ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੌਤ 
ਕਸਤੂਰਬਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣੀ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਨਮੂਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ।[17] ਜਨਵਰੀ, 1908 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਕਿ ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਏਗੀ।[18]

ਜਨਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਪਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੀ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਚੰਗਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਇੰਨੀ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ 'ਤੇ ਵਰਾਂਡੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਦਾਸ ਨੇ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਮਦਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।[19][20]

ਉਸਦੀ ਮੌਤ 22 ਫਰਵਰੀ, 1944 ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ 7:35 ਵਜੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਆਗਾ ਖਾਨ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[21]

ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਫੰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਫੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।[22] with Mahatma Gandhi and Kasturba Gandhi at Santiniketan, West Bengal|ਗਾਂਧੀ .ਕਸਤੂਰਬਾ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ 1940]]

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਗੂ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ