ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ

[thumb| [ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ (ਵਿਵਾਦਿਤ ਨਕਸ਼ਾ)]]
**ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ** ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ "ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ 
ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਘੂਮਰ ਨਾਚ ਅਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਕਾਲਬੇਲੀਆ ਨਾਚ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭੋਪਾ, ਚਾਂਗ, ਤੇਰਾਤਾਲੀ, ਘਿੰਡਰ, ਕੱਚੀਘੋਰੀ, ਤੇਜਾਜੀ, ਪਾਰਥ ਨਾਚ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਜਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਕਸਰ ਢੋਲਕ, ਸਿਤਾਰ, ਸਾਰੰਗੀ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਨ੍ਹਈਆ ਗੀਤ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਘੁਮਾਰ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਮੁਮਲ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਚਿਰਮੀ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਅਤੇ ਝੋਰਵਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ।

## ਕਠਪੁਤਲੀ 
ਕਠਪੁਤਲੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਕਠਪੁਤਲੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ  ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡੰਡੇ-ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਠਪੁਤਲੀ 1500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਮੈਰੀਓਨੇਟ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ  ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾ ਅਜੋਕੇ ਨਾਗੌਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਿਛਲੇ 500 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਠਪੁਤਲੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਗੇ। ਭੱਟ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 
thumb| ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਪੇਟ ਵਿਕਰੇਤਾ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਅਰਧ-ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਕਲਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਫਰਨੀਚਰ ਆਪਣੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਿੰਟ, ਟਾਈ ਅਤੇ ਡਾਈ ਪ੍ਰਿੰਟ, ਬਾਗਰੂ ਪ੍ਰਿੰਟ, ਸੰਗਨੇਰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਜ਼ਰੀ ਕਢਾਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਦਸਤਕਾਰੀ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਅਯਾਮੀ ਪੱਥਰ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਿਰਯਾਤ ਵਸਤੂਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਰਯਾਤ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ (ਤਿਆਰ ਕੱਪੜੇ ਸਮੇਤ) ਰਤਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਸਤੂਆਂ, ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨੀਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਨਕਦੀ ਲਈ ਸੰਗਮਰਮਰ, ਲੱਕੜ, ਚਮੜਾ ਵਰਗੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ।

### ਤਿਉਹਾਰ 
ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਪਾਵਲੀ, ਹੋਲੀ, ਗੰਗੜ, ਤੀਜ, ਗੋਗਾਜੀ, ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਹੈ।

ਜੈਸਲਮੇਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਤਿਉਹਾਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਲੋਕ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਰੋਮਾਂਸ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ, ਕਠਪੁਤਲੀ, ਐਕਰੋਬੈਟ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਊਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

### ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਗਤੀ ਯੁੱਗ ਦੇ।

ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਵਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਮੈਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਹਾਰਾਜ ਭੰਗੀ ਸਨ, ਕਰਤਾ ਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ੂਦਰ ਸਨ, ਸੁੰਦਰਦਾਸਾ ਵੈਸ਼ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੀਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਰਾਮਦੇਓਜੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਪਛੜੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸੰਪਰਦਾ ਲਈ ਕਥਾਵਾਚਕ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ (ਜਾਂ " ਭਜਨ ") ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਸੂਰਜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਹਨ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ-ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਕਿਰਿਆ ਯੋਗਾ ਦੇ ਪਰਮਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵਪੁਰੀਜੀ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਕਿਰਿਆ ਯੋਗ, ਕੁੰਡਲਨੀ ਯੋਗ, ਮੰਤਰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਲਯਾ ਯੋਗਾ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਦਾਦੂ ਦਿਆਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀ ਸਨ ਜੋ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਆਏ ਸਨ। ਸੰਤ ਰਜਜਬ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੰਤ ਸਨ ਜੋ ਦਾਦੂ ਦਿਆਲ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ।

ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮ ਜਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। )

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿਖੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ