ਅਭਿਮਾਨ

**ਅਭਿਮਾਨ** ( ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ :अभिमान) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਹਨ - ਹੰਕਾਰ, ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਇੱਛਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਧਾਰਨਾ, ਸਵੈ-ਧਾਰਨਾ ਵੱਲੋਂ, ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ; ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - "ਮੈਂ-ਭਾਵ" ਦਾ ਹੰਕਾਰੀ ਲਗਾਵ ਭਾਵ *ਮਨੁੱਖ* (ਸੋਚਣਾ) + *ਮਾਨ* (ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ); ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ - ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ *ਅਭਿਮਾਨ* ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ *ਅਹੰਕਾਰ* (ਹਉਮੈ) ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ "ਮੇਰਾ" ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

"ਮੈਂ" ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਵਨਾ *ਅਹੰਕਾਰ* ਹੈ ਜੋ ਕਿ *ਅਵਿਦਿਆ* ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਵੈ, ਜੀਵ, ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸੰਗ* (ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੰਗਤ), *ਮਮਕਾਰਾ* (ਲਗਾਵ) ਅਤੇ *ਮੋਹ* (ਆਕਰਸ਼ਨ) ਅਭਿਮਾਨ (ਹਉਮੈ-ਚੇਤਨਾ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੋ *ਨਿਸ਼ਚੈ* (ਫੈਸਲੇ) ਦੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ *ਕਤਰਤਵ* (ਇੰਦਰੀ ਏਜੰਸੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਵੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ; *ਬੁੱਧੀ* (ਬੁੱਧੀ), ਜੋ *ਵਾਸਨਾ* (ਛਾਪ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।

ਸ਼ੰਕਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਜਾਂ ਮਾਨਸ *ਅਭਿਮਾਨ* ਦੇ ਨਾਲ *ਅਹਮ* (ਹਉਮੈ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ - *ਕਰਤਾ* (ਕਰਤਾ) ਅਤੇ *ਭੋਕਤਾ* (ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੋਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਤਮਾ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਗਵਾਹ, *ਬੁੱਧੀ* ਵੱਲੋਂ  ਸੀਮਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ *ਬੁੱਧੀ* ਕਰਦਾ ਹੈ - ਅशेषसाक्षी ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਦਾਗ ਸਿਰਫ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ *ਅਭਿਮਾਨ* ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ, *ਅਖੰਡ ਅਨੰਦ* (ਅਟੁੱਟ ਅਨੰਦ) ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਾਕਸਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ *ਅਹੰਕਾਰ* (ਅਨੁਭਵੀ ਹਉਮੈ) ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ  ਅਨੁਭਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨ ਵੱਲੋਂ  ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇੰਦਰੀ-ਅੰਗ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, *ਮਾਨਸ* ਇਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, *ਅਹੰਕਾਰ* ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ *ਬੁੱਧੀ* (ਬੁੱਧੀ) ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

*ਅਭਿਮਾਨ* "ਮੈਂ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ" ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪਛਾਣ ( *ਅਭਿਮਾਨ* ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ *ਪ੍ਰਮਾਤਾ* (ਗਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ) ਅਤੇ *ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ* (ਜਾਣਨ, ਧਾਰਨਾ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਨਾਲ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। *ਅਵਿਦਿਆ* (ਅਗਿਆਨਤਾ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੰਧਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਆਤਮਨ ਜਾਂ ਅੰਤਰੀਵ ਚੇਤਨਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ *ਉਪਾਧੀਆਂ* (ਸੀਮਾਵਾਂ) ਇਸ ਦੇ ਦੁਰਘਟਨਾਤਮਕ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਪਛਾਣ *ਅਭਿਮਾਨ* (ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੋਣਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ, ਦੋਵੇਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ *ਅਧਿਕਾਰ* (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਯੋਗਤਾ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਲਭ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ੁਧਾ ਅਦਵੈਤ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, *ਸਗੁਣ ਦਾ* ਅਰਥ ਹੈ - ਗੁਣਾਂ ਦਾ *ਅਭਿਮਾਨ* (ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ), *ਨਿਰਗੁਣ* ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅਭਿਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੰਤਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ " *ਅਹੰਕਾਰ* ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬੋਧ-ਭਾਵਨਾ ਹੈ, *ਅਭਿਮਾਨ* ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ" ਅਤੇ "ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ *ਅਭਿਮਾਨ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"।  ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਚਨਚੇਤ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਹੋਏ *ਅਭਿਮਾਨ* ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੰਕਾਰ ਹੈ।  ਭੋਜ, ਜਿਸਨੇ ਰਸ (ਅਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ, *ਅਭਿਮਾਨ* ਜਾਂ *ਅਹੰਕਾਰ* (ਹਉਮੈ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ *ਰਸਿਕਾ* ਵਿਚ *ਰਸ* ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ *ਸ੍ਰਿੰਗਾਰਾ* (ਸਿਖਰ), *ਅਹੰਕਾਰ* ਅਤੇ *ਅਭਿਮਾਨ* ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮਨ ਦੇ *ਗੁਣ* ਵਜੋਂ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਹ *ਅਭਿਮਾਨ* ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੰਗੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।  *ਅਹੰਕਾਰ* ਤੋਂ *ਅਭਿਮਾਨ* ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ *ਸ੍ਰਿੰਗਾਰ* ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *ਅਭਿਮਾਨ* ਤੋਂ *ਰਤੀ* (ਪ੍ਰੇਮ, ਪ੍ਰੇਮ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *ਰਤੀ* ਤੋਂ ਸਾਰੇ *ਰਸ* ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ