open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਲਾਇਵਰ ਮੌਰਟਿਸ

**ਲਾਇਵਰ ਮੌਰਟਿਸ** ਨੂੰ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਲਿਵੀਡਿਟੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਵਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮੌਰਟਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਲਿਵੀਡਿਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਪੈ ਜਾਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹਾਈਪੋਸਟੈਸਿਸ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਾਈਪੋ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੀਚੇ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਸਟੈਸਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਂਚਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਵਗਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਰੂਤਾਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਲਾਲ ਸੈੱਲ ਸੀਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਥੱਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਮੌਤ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਤ ਡਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਸਥਿਤੀ
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪਾਸਾ ਨੀਚੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਅੰਗ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਲਾਗ ਰਹੇ ਹੋਣ,ਉੱਥੇ ਭਾਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਪੀਲੇ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਉੱਥੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰ੍ਸਾਵ ਕਰ ਕੇ ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਫਾਂਸੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਅਕਸਰ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਸੀਮਾਬੱਧਤਾ
ਜੇਕਰ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦਾਗ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਗਾਹਾਂ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਲਾਇਵਰ ਮੌਰਟਿਸ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਦਾਗ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲ ਅਤੇ ਜੇ ਖੂਨ ਦੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਾਇਵਰ ਮੌਰਟਿਸ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਉਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪਿਆਰੀ

thumbnail|right
*ਉਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪਿਆਰੀ* (In Memory of Friends) ਆਨੰਦ ਪਟਵਰਧਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਬਣੀ, 60 ਮਿਨਟ ਲੰਮੀ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ 1987 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਮਨਾ ਰਹੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੋਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਸ ਖਾਸ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 1987 ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਲਿੰਕ
In Memory of Friends (Films of Anand Patwardhan)  
Anand Patwardhan: Una Mitran Di Yaad Pyaari/In Memory of Friends 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਯਾਨਰ
ਸਮਾਣਾ

**ਸਮਾਣਾ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਅੰਗ ਸੀ। ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਲ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
## ਭੂਗੋਲ 
ਇਹ ਵਿਥਕਾਰ 30,1583 ਅਤੇ ਲੰਬਕਾਰ 76.1931 ਤੇ 240 ਮੀਟਰ (787 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪਾਤੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇ (ਐਸ.ਐਚ.-10) ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
## ਇਤਿਹਾਸ
ਸਮਾਣਾ ਅੱਠਵੇਂ ਸ਼ੀਆ ਇਮਾਮ ਅਲੀ ਅਲ-ਰਿਧਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਅਰਥਾਤ ਇਮਾਮ ਮਸ਼ਹਦ ਅਲੀ) ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮਸ਼ਹਦ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਣਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਅੱਬਾਸੀ ਖਲੀਫ਼ਾ ਅਲ-ਮੂਨ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਅਲ-ਮਾਮੂਨ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਮਾਮ ਅਲੀ ਅਲ-ਰਿਧਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ. ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ; ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਮਸ਼ਹਦ ਅਲੀ ਦੀ ਉਥੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ.

ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਟਿੰਡਾ ਅਤੇ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਘੁਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, 1192 ਵਿਚ ਕੁਤੁਬ-ਦੀਨ ਆਈਬਕ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਣਾ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜਲਾਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਦਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। "ਸੱਯਦ ਜਲ-ਉਦ-ਦੀਨ", ਜਿਸਨੂੰ 1675 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਾਣੇ ਦਾ ਸੀ। ਬੇਗ ਭਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, 6 ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਣੇ ਦੇ ਸਨ।  ਇਹ ਕਸਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1710 ਈ. ਸਮਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਬਦਨਾਮ ਮੁਗਲ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਅਸਲ ਨਾਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਸਕਰੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ  ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 1710 ਈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਣਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ. ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੰਨ 1742 ਈ: ਵਿਚ ਪਟਿਆਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

## ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨ 
* ਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ, ਸਮਾਣਾ
* ਆਦਰਸ਼ ਨਰਸਿੰਗ ਕਾਲਜ.
* ਅਚਾਰੀਆ ਦਵਿੰਦਰ ਮੁਨੀ ਜੈਨ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੈਂਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਮਾਣਾ
* ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਮਾਣਾ
* ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਸਮਾਣਾ
* ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਬਾਦਸ਼ਾਹਪੁਰ
* ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਭਨਾਮ.
* ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਕੁਲਾਰਾਂ
* ਦਯਾਨੰਦ ਮਾਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸਮਾਣਾ
* ਨੈਨਸੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ
* ਜੌਹਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ
* ਸੇਂਟ ਲਾਰੰਸ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਮਾਣਾ
* ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਮਾਣਾ
* ਅਗਰਸੈਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਮਾਣਾ
* ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਮਾਣਾ
* ਮਾਡਲ ਜਨਤਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਮਾਣਾ
* ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਸਕੂਲ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਛੰਨਾ, ਸਮਾਣਾ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਗਾਂਧੀ (ਕਿਤਾਬਘਰ)

**ਗਾਂਧੀ ਕਿਤਾਬਘਾਰ **ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਘਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ 1971 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। 40 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ 36 ਕਿਤਾਬਘਰ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਗਾਂਧੀ ਕਿਤਾਬਘਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਜੂਨ 1971 ਨੂੰ ਮੌਰੀਸ਼ੀਓ ਆਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰ ਕੇ ਸਨ। ਕਿਤਾਬਘਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰ ਕੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ਼ੀਓ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਿਤਾਬਘਰ 150 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਗੇਲ ਆਂਜੇਲ ਦੇ ਕੂਏਵੇਦੋ 128 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸੀਕਨ ਕੰਪਨੀ
ਜੱਸੀਆਂ

**ਜੱਸੀਆਂ** ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪਹੁਤਾ ਪਾਂਧੀ

***ਪਹੁਤਾ ਪਾਂਧੀ*** ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
## ਪਾਤਰ
#ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ

## ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਸਮੁਖ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਸਕਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਡਬੇ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਪਿਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੁਆਰਥ ਦੇ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਹੀ ਕਿਉ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸਤਰੀ ਸਭਾ (ਕਹਾਣੀ)

***ਇਸਤਰੀ ਸਭਾ*** ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਲਿਖੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
## ਪਾਤਰ
#ਮੈਂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਸੁਹਾਂ

**ਸੁਹਾਂ** ਜਾਂ **ਸੋਆਂ**ਜਾਂ **ਸਵਾਂ** ਪੋਠੋਹਾਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਚਕਵਾਲ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਕਾਲ਼ਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਥੱਲੇ ਡਿਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੁਰਾ ਕੋਲ਼ ਇਹ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਰਵਾਲਾ ਕੋਲ਼ ਇਹ 2500 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ 800 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦਾ ਕੱਟ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਸੂਰਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਏ। ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਹੀ ਲੇਕਿਨ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਚ ਆ ਕੇ ਆਮ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਸਤੀ ਨਾਲ਼ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀ ਟੀ ਰੋਡ ਤੇ ਮੋਟਰ ਵੇ ਇਹਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਿਰਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਵੇਖੋ
## ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ, *ਕੁੜੀ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ* ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
;ਖਿਗੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੁੱਥਣ ਕੁੰਜ ਕੇ
;ਫੜ ਕੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ
;ਠਿੱਲ ਪਈ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਂ, ਕੁੜੀ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ

ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇੱਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

;ਵਗਦੀ ਪਈ ਸਵਾਂ ਢੋਲਾ
;ਛੋਡਸ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਢੋਲਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ
ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ

**ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ** (, ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਕਤੂਬਰ 1963) ਅਸਾਮ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੰਚ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾਲ ਆਰਟ ਹਾਊਸ ਸਿਨੇਮਾ ਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਉਸ ਨੇ ਹੋਟਲ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਰਤੀ ਕੇਟੇਕੀ ਲਈ 2017 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ, ਆਸਾਮੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਤਾਮਿਲ, ਮਰਾਠੀ, ਮਲਿਆਲਮ, ਨਾਰਵੇਜੀਅਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ 
ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ 1963 ਵਿੱਚ ਗੋਲਪਾਰਾ, ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਸਾਮੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਹੁਸੈਨ ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੀ ਬੋਰੂਆਹ ਕਾਲਜ, ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।ਉਸਨੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ
ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ

**ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ** ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ,ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਪੁਸਤਕਾਂ
1 ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ (ਸੰਪਾਦਕ) ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,2013

2 ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸੁਚੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ,1986

3 ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਨਰ-ਚਿੰਤਨ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਰਹੰਦ, 1991

4 ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-2002

5 ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ-2002

6 ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੇਤਨਾ(ਸਹਿ ਸੰਪਾ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ-2004

7 ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ(ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ) ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-2005

8 ਪਾਸ਼: ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (ਸੰਪਾਦਨ) ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-2005

9 ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 2006

10 ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜੀ ਕਾਵਿ: ਸਰੂਪ, ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਥਿਤੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,2007

11 ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ,(ਸਹਿ ਸੰਪਾ),ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

12 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ (ਸਹਿ ਸੰਪਾ),ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,

13 ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਕਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (ਸੰਪਾ),ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

14 ਗੋਸ਼ਟਿ ਪੰਜਾਬ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2018

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਫ਼ਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਈਬੁਕਸ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਨਰ-ਚਿੰਤਨ ਪੁਸਤਕ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੜ੍ਹਵਾਂ ਖਾਕਾ

**ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੜ੍ਹਵਾਂ ਖਾਕਾ** 'ਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਿੱਤਰੀ ਪਦਾਰਥ ਤੱਕ ਕੱਟ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਡੁੰਗਾਈ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਤਿਜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਖਿਤਿਜ ਮੋਟਾਈ, ਰੰਗ, ਬਣਤਰ 'ਚ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੋ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਖਿਤਿਜਾਂ ਨੂੰ ਟੋਇਆਂ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਕੰਢਿਆ, ਪਹਾੜੀ, ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਗਾਉਂਣ ਸਮੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਖਿਤਿਜ
ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖਿਤਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
*McDonald, R. C. et al. 1990. Australian Soil and Land Survey Field Handbook, 2nd Ed. Melbourne: Inkata Press.
*Soil-Net  section on soil horizons.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤੀ
ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼

**ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼** ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 60 ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1985 'ਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ **ਪਰਫੈਕਟ ਚਕਰਕਾਰ ਬਕਮਿਨਸਟਰ ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼** ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰਲੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ C70, C90ਅਤੇ C120 ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਵੀ ਲੱਭੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।
## ਗੁਣ
*ਇਹ ਸਥਿਰ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ sp2-ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਰਜਾ ਪੱਧਰ ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਵਰਗਾ ਪਰ ਝੁਕ ਕੇ ਗੋਲਾ ਜਾਂ ਟਿਉਬ ਵਰਗੀ ਸਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 
*ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ ਦੀ ਖਾਸ ਗੁਣ 6,6-ਦੁਹਰਾ ਬੰਧਨ ਰਾਹੀ sp2-ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕਾਰਬਨ ਦਾ sp3-ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕੋਣ 120° ਜੋ ਕਿ sp2 ਤੋਂ ਬਦਲ ਕਿ 109.5° ਜੋ ਕਿ sp3 ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੋਣਾ। 
*ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਣੂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈ। 
*ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ ਦਾ ਆਂਡੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਇੰਡੋਹੇਡਰਲ ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ ਦਾ ਬਣਨਾ ਹੈ Tb3N@C84। 
*ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੋਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟੋਲੁਏਨ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ। C70 ਦਾ ਘੋਲ ਸੁਰਖ ਭੂਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ C76 ਤੋਂ C84 ਦਾ ਰੰਗ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੂਲੇਰੀਨਜ਼ C28, C36 ਅਤੇ C50 ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕੇ .ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਪੇਲਰ ਮੌਰਟਿਸ

ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਪੈ ਜਾਣ ਨੂੰ **ਪੇਲਰ ਮੌਰਟਿਸ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੇਲਰ ਦਾ  ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ ਪਈ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮੌਰਟਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੌਤ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ 10-15 ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਫਿੱਕਾ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਚਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀ।

## ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ
ਗਰੂਤਾਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਲਾਲ ਸੈੱਲ ਸੀਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਥੱਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪਾਸਾ ਨੀਚੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਅੰਗ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਲਾਗ ਰਹੇ ਹੋਣ,ਉੱਥੇ ਭਾਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਪੀਲੇ ਧੱਬੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਸੀਮਾਬੱਧਤਾ
ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਕਰ ਕੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਪੀਲਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਫਲ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਚਿਹਰਾ ਸਲੇਟੀ ਅਤੇ ਬੁੱਲ ਨੀਲੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਤੇ ਵਾਹਿਕਾ ਸੰਕੀਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਟਾਮਿਨ- ਡੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਪੀਲਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਂਚਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਪਹਿਲੇ ਹਮ ਅਵਾਰਡਸ

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ **ਹਮ ਅਵਾਰਡਸ** ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ 12 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ ਜਦਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਹਮ ਟੀਵੀ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਪ੍ਰ੍ਯੋਜਕ *ਸਰਵਿਸ* ਬ੍ਰਾਂਡ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ।
## ਅਵਾਰਡਸ
*ਮੇਰੇ ਕ਼ਾਤਿਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ* ਅਤੇ *ਸ਼ਹਿਰ-ਏ-ਜ਼ਾਤ* ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ *ਮੇਰੇ ਕ਼ਾਤਿਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ* ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾਂ ਡਰਾਮਾ ਸੀ। ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨੋਮਨ ਏਜ਼ਾਜ਼ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਸਾਰੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਦਾ ਨਾਂ ਗੂੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ ਸਨ। 
#### ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
#### ਫੈਸ਼ਨ
#### ਸੰਗੀਤ
### ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੇ ਅਵਾਰਡ 
; ਲਾਇਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ

* ਮੋਇਨ ਅਖ਼ਤਰ

; ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਹਮ ਅਵਾਰਡ

* ਉਸਤਾਦ ਰਈਸ ਖਾਨ

; ਦਾਸਤਾਨ ਡਰਾਮੇ ਵਰਗੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਾਰਡ

* ਰਜ਼ੀਆ ਭੱਟ (ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਨੋ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਸੀ।)
* ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ
* ਹੈਸਮ ਹੁਸੈਨ 
* ਸਮੀਰਾ ਫ਼ਜ਼ਲ

; ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਹਮ ਅਵਾਰਡ

* ਨੱਯਰ ਕਮਲ 
* ਜਾਹੀਨ ਤਾਹਿਰਾ
* ਮੁਨੱਵਰ ਸਈਦ 
* ਬਦਰ ਖ਼ਲੀਲ
* ਕਾਜ਼ੀ ਵਜੀਦ

* ਕਾਵੀ ਖਾਨ 
* ਤਲਤ ਹੁਸੈਨ
* ਅਨਵਰ ਮਕਸੂਦ 
* ਸ਼ਕੀਲ 
* ਆਬਿਦ ਅਲੀ 

;ਹਮਸਫ਼ਰ ਡਰਾਮੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਾਰਡ

* ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ
* ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼ 
* ਸਰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ 
* ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ
* ਫ਼ਵਾਦ ਖ਼ਾਨ 
* ਅਤੀਕ਼ਾ ਓਧੋ 
* ਨਵੀਂ ਵਕਾਰ
* ਹਿਨਾ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਬਯਾਤ 
* ਕੈਸਰ ਨਕਵੀ
* ਸਬਾ ਫੈਸਲ 
* ਸਾਰਾ ਕਾਸ਼ਿਫ 
* ਨੂਰ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ
* ਕੁਰਤ-ਉਲ-ਐਨ ਬਲੋਚ 
* ਵਕਾਰ ਅਲੀ 
* ਨਸੀਰ ਤੁਰਾਬੀ 
* ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ 
* ਤਨਵੀਰ

### ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਰਾਮੇ
ਹੇਠਲੇ 21 ਡਰਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈਆਂ:

ਹੇਠਲੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਹੋਏ:

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਵਾਰਡਸ ਸ਼ੋਅ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੋਅ
1549

**1549** 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1540 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
*23 ਜੁਲਾਈ &ndash; ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਅਠਵੇਂ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਮਨਿਸਟਰ ਥਾਮਸ ਕਰੌਮਵੈਲ ਨੂੰ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁਫ਼ਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ

**ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ** (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960) ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ। 
## ਸੰਘਰਸ਼
ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 
## ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ
ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ  ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ  ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। 
## ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ
1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। 
## ਦਿਹਾਂਤ
ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888
1707

**1707** 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1700 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 3 ਮਾਰਚ&ndash; ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਤਖਤ ਸੰਭਾਲਿਆ।
* 23 ਜੁਲਾਈ&ndash; ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚਕਾਰ ਮੁਲਾਕਾਤ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਕਲਾਲਵਾਲਾ

**ਕਲਾਲ ਵਾਲਾ**, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੁਆਡੀ ਪਿੰਡ ਫ਼ੱਗੂ, ਗਹਿਲੇਵਾਲਾ, ਨਥੇਹਾ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਐਲਗਰ ਮੌਰਟਿਸ

**ਐਲਗਰ ਮੌਰਟਿਸ** (ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ: *algor*—ਠੰਡੇ ਪੈਣਾ ; *mortis*ਮੌਤ) ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਠੰਡੇ ਪੈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਐਲਗਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਠੰਡੇ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਮੌਰਟਿਸ ਡਾ ਮਤਲਬ ਮੌਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1849 ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਟ ਡਾਉਲਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਵਿਆਪਕ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਸਿਥਰ ਗਿਰਾਵਟ ਹੈ ਪਰ ਇਸਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ, ਜਗ੍ਹਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਨਮੀ, ਲਾਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ
ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ-

### ਬਣਤਰ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਡਾ ਸਤਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਮੀ ਜਲਦੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
### ਉਮਰ
ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਢ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਗਰਮੀ ਤਾ ਫੈਲਾਅ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਠੰਡੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
### ਤਾਪਮਾਨ
ਜੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਠੰਡਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਜੇ ਗਰਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
### ਲਾਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਥਾਂ
ਜੇ ਲਾਸ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
### ਲਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਜੇਕਰ ਲਾਸ਼ ਢਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਜੇ ਨੰਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
### ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਪਤ
ਕਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਬੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

## ਲਾਗੂਕਰਣ
ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਪਮਾਨ ਗੁੱਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਾਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਗਲੇਸਟਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਡਾ ਸਮਾਂ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-
:
\frac{98.4\,^{\circ}{\rm F} - \text{rectal temperature in Fahrenheit}}{1.5}

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ

**ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਲਾਕੇ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਜੋ 5106 ਏਕੜ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਲਮ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 15 ਕਿ.ਮੀ. (9.3 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ 16 ਕਿ.ਮੀ. (9.9 ਮੀਲ) ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਮਗਰੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 2009 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਮਾਲ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲ਼ਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
* ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ , ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* GMR ਦਿੱਲੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਲਿਮਟਡ (DIAL)
* ਜੀਐੱਮਆਰ ਗਰੁੱਪ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ
ਪਚਮੜੀ

ਮੱਧਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪਰਬਤੀ ਸਥਨ ਹੋਸ਼ੰਗਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਚਮੜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1067 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਤਪੁੜਾ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਸਤਪੁੜਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਘਣ ਜੰਗਲ, ਕਲਕਲ ਕਰਦੇ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬ ਹਨ। ਸਤਪੁੜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦਾ ਭਾਗ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਸਪਾਸ ਬਹੁਤ ਘਣ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਪਲੰਗ, ਸਾਂਭਰ, ਚੀਤਲ, ਗੌਰ, ਚਿੰਕਾਰਾ, ਭਾਲੂ, ਝੋਟਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪੁਰਾਸਾਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਚਿਤਰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
1829

**1829** 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1820 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
*23 ਜੁਲਾਈ &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਬਰਟ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਟਾਈਪ ਰਾਈਟਰ ਪੇਟੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ।
*16 ਅਕਤੂਬਰ&ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਡਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਟਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ 170 ਕਮਰੇ ਸਨ। 
*4 ਦਸੰਬਰ&ndash; ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿਤਾ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ

**ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ** (ICHR) ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਸਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICHR) ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਪਾਲਸੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ICHR ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ICHR ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਹੁਕਮ 1981 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 1999 ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2011 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।
### ਚੇਅਰਮੈਨ
*ਆਰ..ਐਸ. ਸ਼ਰਮਾ, 1972 - 1977
*ਏ.ਆਰ. ਕੁਲਕਰਣੀ, 1978 - 1981
*ਨਿਹਾਰਰੰਜਨ ਰੇ, 1981 - 1981
*ਲੋਕੇਸ਼ ਚੰਦਰਾ, 1982 - 1985
*ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ, 1986 - 1993
*ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, 1993 - 1996
*ਐਸ. ਸੈੱਟਰ, 1996 - 1999
*ਕੇ.ਐਸ. ਸਮਾ (*ਸੇਵਾ ਉੱਤੇ*), 1999 - 1999
*ਬੀ. ਆਰR. ਗ੍ਰੋਵਰr, 1999 - 2001
*ਕੇ.ਐਸ. ਲਾਲl, 2001 - 2001
*ਐਮ.ਜੀ. ਐਸ. ਨਾਰਾਯਣਨ, 2001 - 2003
*ਕੁਮੁਦ ਬਾਂਸਲ (*acting*), 2003 - 2004
*ਡੀ. ਏਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, 2004 - 2007
*ਕੇ. ਐਮ. ਅਚਾਰੀਆਂ (*ਸੇਵਾ ਉੱਤੇ*), 2007 - 2007
*ਸਬਯਾਸਾਚੀ ਭਟ੍ਟਾਚਾਰਯ, 4 ਮਾਰਚ 2007 – 3 ਮਾਰਚ 2010
*ਸਬਯਾਸਾਚੀ ਭਟ੍ਟਾਚਾਰਯ (*ਸੇਵਾ ਉੱਤੇ*), 4 April 2010 – 20 May 2011
*ਬਾਸੁਦੇਵ ਛੱਤਰਜੀ, 20 May 2011- 2014
*ਯੇਲਲਾਪ੍ਰਗਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਰਾਓ, 28 ਜੂਨ 2014 ਹੁਣ ਤੱਕ, ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ
### ਡਾਇਰੈਕਟਰ
* ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬੀ. ਆਰ. ਗਰੋਵਰ (1975-1986)
* ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਸਰੀਨ (1986-1997)
* ਡਾ. ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ (1997-2010)

## ਹਵਾਲੇ
1567

**1567 56** 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1560 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
*24 ਜੁਲਾਈ&ndash; ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕੁਈਨ ਮੇਰੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
1704

**1704** 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1700 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 16 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ।
* 24 ਜੁਲਾਈ &ndash; ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲ ਜਾਰਜ ਰੂਕੇ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
* 6 ਦਸੰਬਰ &ndash; ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ: ਮੁਗਲ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਸ਼ਵੇਤਪਟਲ ਦਾ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ

ਇਹ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵਿਗੜ ਕੇ ਲਾਲ-ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਵੇਤਪਟਲ ਵਿੱਚ ਚੌੜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਵੇਤਪਟਲ ਦਾ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਫ੍ਰਾੰਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ Tache noir de la sclerotique ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਬੰਦ ਣਾ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਪਟਲ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਊਸ਼ਮਾਸ਼ਕਤੀ

ਇਹ ਉਹ ਹਲਾਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਧਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਉੱਪਰੰਤ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਉੱਪਰੰਤ ਹੋਈ ਗਲਾਈਕੋਜੀਨੋਲਾਇਸਿਸ ਕਰ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ 140 ਕੈਲੋਰੀਜ਼ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 2 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਹ ਘੁਟਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ, ਸ਼ਰਾਬ, ਬਛਨਾਗ ਜਾਂ ਧਤੂਰੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ। ਦਵਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਾਲ, ਗਰਮੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਚਲਹੂਵਗਣਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜਾਂ ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੰਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ

**ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ** ਜਾਂ **ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਪੁਰੀ** ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ 18ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ।।

## ਹਵਾਲੇ
ਜੰਪਸੂਟ

ਰੱਖਿਅਕ ਵਨ-ਪਿਸ ਆਟੋ ਰੇਸ ਸੂਟ ਵਿੱਚ]]

**ਜੰਪਸੂਟ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲਿਬਾਸ ਹੈ ਜੋ ਵਨ-ਪਿਸ (ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਕਪੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕਿੱਤੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਬਾਸ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਨ-ਪਿਸ ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ *ਏਵਸ ਸੈਂਟ ਲੌਰੇੰਟ* ਨੇ ਬਣਾਇਆ।

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਨ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜੰਪਸੂਟ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਬਾਸ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰੀ ਉੱਚਾਈ ਦੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਜਕੜ ਬਣਾ ਕੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਇਹ ਪਹਿਰਾਵਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ;

### ਜਹਾਜ਼ ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਡਰਾਇਵਰ
ਵਿਮਾਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਪਲਾਇਣ ਸੂਟ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਹਨ ਚਾਲਕ ਮੋਟਰ ਰੇਸ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੰਪਸੂਟ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਸੂਟ ਰਗੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
 
### ਖਿਡਾਰੀ
ਸਕੀਅਰਸ (ਲੰਮੀ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ), ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਕੀਅ ਸੂਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕੀਅਰਸ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਸਕੇਟਰਸ, ਤੰਗ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਜੰਪਸੂਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਕਿ ਇਹ ਹਵਾ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਸਕਣ।

ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਨ ਭਰਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸੂਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

### ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਨ-ਪਿਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਬਾਸ ਬੱਚੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਰਾਮਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਠੰਡੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਪਸੂਟ, ਨੂੰ ਗਰਮਾਹਟ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਠੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਾਨਸਾ ਤਹਿਸੀਲ

***ਮਾਨਸਾ ਤਹਿਸੀਲ*** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ (ਜਾਂ ਤਾਲੁਕ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬੁਢਲਾਡਾ ਹਨ। ਬਰਨਾਲਾ-ਸਿਰਸਾ ਹਾਈਵੇਅ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।  

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ
* ਬੁਢਲਾਡਾ ਤਹਿਸੀਲ
* ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ
2015 ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ

**2015 ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ** ਸਟਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਇੱਕ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਹੈ ਜੋ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2015 ਸੀਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ, 18 ਜੁਲਾਈ 2015 ਤੋਂ 23 ਅਗਸਤ 2015 ਤੱਕ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 60 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਗਏ। ਇਹ 2014 ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ।

## ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜੀ
### ਸਟੇਡੀਅਮ
### ਟੀਮਾਂ
## ਨਤੀਜੇ
### ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
ਸਰੋਤ:*prokabaddi.com*
* ਹਰੇਕ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪੰਜ ਅੰਕ 
* ਸੱਤ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੈਚ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਕ 
* ਡ੍ਰਾਅ ਹੋਣ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੰਕ 
* ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਸੈਮੀਫ਼ਾਇਨਲ ਵਿੱਚ

## ਮੈਚ ਸੂਚੀ
### ਪਲੇ ਆਫ਼ ਦੇ ਮੈਚ
ਸਾਰੇ ਮੈਚ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਇੰਡੋਰ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ।

## ਪਲੇ ਆਫ਼ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
### ਬੇਸਟ ਪੰਜ ਰੇਡਰ
### ਬੇਸਟ ਪੰਜ ਜਾਫ਼ੀਆ ਦੇ ਅੰਕ
### ਬੇਸਟ ਅੰਕ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਸੀਜਨ
2014 ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ

**2014 ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ** ਸਟਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਲੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਕੱਬਡੀ ਲੀਗ ਸੀ ਜੋ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੱਬਡੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੀਗ 26 ਜੁਲਾਈ 2014 ਤੋਂ 31 ਅਗਸਤ 2014 ਤੱਕ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 60 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਮੈਚ ਯੂ ਮੁੰਬਾ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਪਿੰਕ ਪੈਂਥਰਸ ਵਿੱਚਾਲੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੂ ਮੁੰਬਾ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਪਿੰਕ ਪੈਂਥਰਸ ਨੂੰ 14 ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਪਰ ਫ਼ਾਇਨਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਪਿੰਕ ਪੈਂਥਰਸ ਨੇ ਯੂ ਮੁੰਬਾ ਨੂੰ 11 ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਲੀਗ ਜਿੱਤ ਲਈ।
## ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜੀ
### ਮੈਦਾਨ (ਸਟੇਡੀਅਮ)
### ਟੀਮਾਂ
## ਨਤੀਜੇ
### ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
ਸਰੋਤ:*prokabaddi.com*
* ਹਰੇਕ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪੰਜ ਅੰਕ 
* ਸੱਤ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੈਚ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਾਰਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਕ 
* ਬਰਾਬਰ (ਡ੍ਰਾਅ) ਹੋਣ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੰਕ 
* ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਸੈਮੀਫ਼ਾਇਨਲ ਵਿੱਚ

### ਪਲੇਆਫ ਮੁਕਾਬਲੇ
ਸਾਰੇ ਮੈਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਛੱਤਰਪਤੀ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਪੁਨੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣਗੇ। 

## ਅੰਕੜੇ
### ਪੰਜ ਸਰਵੋਤਮ ਧਾਵੀ(ਰੇਡਰ)
### ਪੰਜ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਫੀ
## ਮੈਚ ਸੂਚੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਬੱਡੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਸੀਜਨ
ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ

**ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ** ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ 13 ਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਮਾਨਸਾ - ਸਿਰਸਾ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ 19,219 ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 75.84% ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 27.78% ਹੈ।

## ਆਬਾਦੀ
 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 16,315 ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ 54% ਹਿੱਸਾ ਮਰਦ ਅਤੇ 46% ਹਿੱਸਾ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 65% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰ 59.5% ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 72% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 61% ਹੈ।

## ਸਰਦੂਲਗੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 
ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਕੁ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸੈਰ ਕਰਨ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ,ਉਥੇ ਓਦੋਂ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਘਰ ਸਨ ,ਇਸ ਜਗਾ ਨੂੰ ਰੋੜੀ ਢੂਢਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਰੋੜੀ ਜੋ ਹੁਣ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਹੈ)। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ,ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ ਹੈ, ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਪੈ ਗਿਆ । ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ (ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿਲਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਧ ਹੈ ਜਿਥੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਲੈਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਦੰਤ ਕਥਾ 
ਲਗਭਗ 40 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ਾਰ ਕੋਲ ਇਕ ਗੰਦੇ ਕਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਛੱਪੜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਖਾਸੀਅਤ ਸੀ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧੋਣ ਨਾਲ  ਫੋੜੇ ਫਿਨਸੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ ; ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਬਜੁਰਗਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ , ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰੂਘਰ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

## ਵਿਦਿਅਕ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ: ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਭੂੰਦੜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਨਿਆ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ(ਲੜਕੇ) ਵੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।  ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼ਿਵਾ ਅਯਾਦੁਰਾਈ

**ਵੀਏ ਸ਼ਿਵਾ ਅਯਾਦੁਰਾਈ** ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ, ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਉਦੀਯੋਗਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਬੰਧ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੈ।1979 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੇ, ਆਫ਼ਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲ ਸਿਸਟਮ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵਰਜਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਨੇ *ਈ-ਮੇਲ* ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਵਰਜਨ ਦਾ ਨਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਈ-ਮੇਲ (ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੇਲ) ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੰਪਿਊਟਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਮੀਡਿਆ ਨੇ ਇਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵਾ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੇ ਈ-ਮੇਲ ਦੀ ਖੋਜ ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ, ਦ ਹਾਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਅਤੇ ਸਮਿਥਸੋਨੇਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਾਮਿਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਉਰੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਥਾਮੈਟਿਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਮਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰੈਮਿੰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕਰਣ ਲਈ ਲਿਵਿੰਗਸਟੋਨ, ਨਿਊ ਜੇਰਸੀ ਦੇ *ਲਿਵਿੰਗਸਟੋਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ* ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਭੀਖੀ

**ਭੀਖੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਸਬਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਮਾਨਸਾ-ਪਟਿਆਲਾ ਸੜਕ ਤੇ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੇ 53 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਭੀਖੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮੋਢੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ
 ਪਿੰਡ ਚਾਹਲ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ।

 ਦੇਸੂ ਚਹਿਲ ਜੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਿੱਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ 1672-73 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਪਿੰਡ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਟੀ ਕਿਉਂ ਰੱਖੀ ਹੈ? ਦੇਸੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨ ਸਾਖੀ ਸਰਵਰ, ਇੱਕ ਪੀਰ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।

 ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸੂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਤਰਕਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਤਨਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਵਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ, ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਦੇਸੂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨੀ ਸੋਟੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਸੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੇਸੂ ਨੇ ਫਿਰ ਸਖੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਦੇਸੂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜੋ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇਸੂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਹਿਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਗਿਆ ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਸੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸਰਾਪ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਣੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

 ਪਿੰਡ ਭੀਖੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਂਵੀਂ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਘਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
* ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ

**1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ** ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1690 ਤੋਂ 1699 ਤੱਕ ਹੋਣਗੇ|

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ
ਪਈ ਗਊ

***ਪਈ ਗਊ*** ਡਚ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਵਿਨਸੈਂਟ ਵਾਨ ਗਾਗ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ 1882 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੇਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਨਸੈਂਟ ਵਾਨ ਗਾਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਨ ਗਾਗ ਦੇ ਚਿੱਤਰ
ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ

{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਣਿਜ
| name = ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ
| category = ਕੁਦਰਤੀ ਖਣਿਜ ਤੱਤ
| boxwidth = 
| boxbgcolor = 
| image = GraphiteUSGOV.jpg
| imagesize = 
| caption = ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ
| formula = C
| strunz = 01.CB.05a
| symmetry = ਛੇਕੋਣੀ ਜਾਲH-M ਸੰਕੇਤ: (6/m 2/m 2/m)ਸਪੇਸ ਗਰੁੱਪ: P 63/mmc
| unit cell = a = 2.461 Å, c = 6.708 Å; Z = 4
| molweight = 
| color = ਕਾਲਾ ਸਲੇਟੀ, ਗੁੜਾ ਨੀਲਾ ਰੋਸ਼ਨੀ 'ਚ
| habit = ਛੇਕੋਣਾ ਚਪਟਾ
| system = ਛੇਕੋਣਾ
| twinning = ਹੁਣ
| cleavage = ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੁਰਨ {0001}
| fracture = ਪੇਪੜੀਦਾਰ 
| tenacity = ਨਾਨ-ਲਚਕਦਾਰ
| mohs = 1–2
| luster = ਧਾਤਵੀਂ 
| refractive = 
| opticalprop = ਯੂਨੀਐਕਸਲ (–)
| birefringence = 
| pleochroism = ਸਖ਼ਤ
| streak = ਕਾਲਾ
| specific gravity = 1.9 – 2.3
| density = 2.09–2.23 ਗ੍ਰਾਮ/ਸਮ3
| fusibility = 
| diagnostic = 
| solvent = ਕਲੋਰੋਸਲਫ਼ਿਉਰਿਕ ਐਸਿਡ
| solubility = ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ Ni
| diaphaneity = ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਮਹੀਨ ਪਰਤ ਹੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
| other = ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚਾਲਕ, ਸਾਬਨ ਵਰਗਾ
| references =
}}
**ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ** ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਇਕਹਰਾ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨਾਂ ਰਾਹੀ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਗੁਆਂਢੀ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਸਹਿ ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਛੇ ਭੁਜੀ ਪੱਧਰਾ ਛੱਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਬਨ-ਕਾਰਬਨ, ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ 142P.M ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਛੱਲੇ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਪਰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਹਿਆਂ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲ ਵਾਨਡਰ ਵਾਲਜ਼ ਬਲ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਕੋਮਲ ਤੇ ਚੀਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
;ਹਰ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸੰਯੋਜਕ ਇਲੈਕਟਰਾਨ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਖਿਆਂ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਇਲੈਕਟਰਾਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ।
## ਗੁਣ
*ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਦੀ ਘਣਤਾ 2.2 ਗ੍ਰਾਮ/ਸਮ 3 ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੀਰੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।
*ਇਹ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਚੀਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
*ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
*ਇਸ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
## ਉਪਯੋਗ
*ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਦੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਡ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
*ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਲਈ ਸਨੇਹਕ ਜਾਂ ਲੁਬਰੀਕੇਂਟ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
*ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੈਂਨਸਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਉਂਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਐਟੋਮਿਕ ਰਿਐਕਟਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਰਾਨਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਡੀਸਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Image:Graphite ambient STM.jpg|ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਰਾਹੀ ਚਿੱਤਰ
Image:Graphite-unit-cell-3D-balls.png|ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਦਾ ਇਕਾਰੀ ਹਿੱਸਾ
Image:Graphite unit cell.gif|ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ ਦਾ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ
Image:graphite.gif|ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਲੀਆ ਦਾ ਚਿੱਤਰ
Image:Graphite-layers-side-3D-balls.png|ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰ
Image:Graphite-layers-top-3D-balls.png|ਸਿਧਾ ਪਾਸਾ
Image:graphite stereo animation.gif|ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਗਰੇਫ਼ਾਈਟ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ)

**ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** (ਜਨਮ 1947) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ 1972 ਸਮਰ ਉਲੰਪਿਕ, ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ *ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਤਮਗਾ* ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸਨੇ 1976 ਸਮਰ ਉਲੰਪਿਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947
ਦਹਾਕੇ, ਸਦੀਆਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

**ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸੂਚੀ** ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ ਅਧਾਰ
ਨਚਾਰ

**ਨਚਾਰ** ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਨਚਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਰਦ ਜਨਾਨੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਤਾਲ `ਤੇ ਤੀਵੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਰਦਾਵੇਂ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸੁਡੋਲਤਾ, ਜ਼ਿੰਦਾ-ਦਿਲੀ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਚ ਜਦੋਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਟੀਵੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਡੀ ਜੇ ਕਲਚਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਚ ਬਰਾਤਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਨਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਚੰਗਾ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਸ਼ਾਦੀ ਬਖਸ਼ੀ ਨਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਡਰਾਮੇ ਚ ਨਚਾਰ ਬਣਕੇ ਨੱਚਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਖ ਅਦਾਵਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕੋਈ ਫੈਨ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਅਜਨੌਦੇ ਵਾਲੇ, ਅਲੀਪੁਰ ਰਾਈਆਂ ਆਦਿ ਨਚਾਰ ਟੋਲੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਧਾਰਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ
ਬੱਦਲ ਫੱਟਣਾ

**ਬੱਦਲ ਫੱਟਣਾ** (ਹੋਰ ਨਾਮ: ਮੇਘਸਫੋਟ, ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ) ਮੀਂਹ ਦਾ ਇੱਕ ਚਰਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗੜੇ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਦਲ ਫੱਟਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੰਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਮੂਮਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਲੱਗਪਗ 100 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 2 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਕਾਰਨ
### ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਅਵਰੋਧ
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਤਾ ਯਾਨੀ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੜਚਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਫਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਸੰਘਣਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੱਖ ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਵਹਾਅ ਵਾਲੀ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਮੀਭਰੇ ਬਾਦਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧਦੇ ਹਨ, ਲਿਹਾਜਾ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਵਰੋਧਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

### ਗਰਮ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਨਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਝੋਂਕਾ ਅਜਿਹੇ ਬਾਦਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਫਟਣ ਦੀ ਸੰਦੇਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ

**ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ** (7 ਮਈ 1711 - 25 ਅਗਸਤ 1776) ਦਾ ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਹਿਊਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ (impression) ਅਤੇ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਆਨ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਕਾਟਿਸ਼ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਬਰੀਆਨ ਮੈਗੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝਿਆ" ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ *ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ* ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਗਿਆ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ

**ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ**, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਵਾਰਡ ਹੈ ਜੋ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਯੁਵਾ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟਿਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2002 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
{| class="wikitable sortable"
|-
! ਕ੍ਰਮ ਸੰਖਿਆ !! ਨਾਂ !! ਅਵਾਰਡ !! ਖੇਡ
|-
| 1. || ਅਪਰਣਾ ਘੋਸ਼ || 2002 || ਬਾਸਕਟਬਾਲ
|-
| 2. || ਅਸ਼ੋਕ ਦੀਵਾਨ || 2002 || ਹਾਕੀ
|-
| 3. || ਸ਼ਾਹੁਰਾਜ ਬਿਰਾਜਦਾਰ || 2002 || ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ
|-
| 4. || ਚਾਰਲੇਸ ਕਾਰਨੇਲਿਉਸ || 2003 || ਹਾਕੀ
|-
| 5. || ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਮਾਨ || 2003 || ਹਾਕੀ
|-
| 6. || ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ || 2003 || ਵਾਲੀਬਾਲ
|-
| 7. || ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ || 2003 || ਬਾਸਕਟਬਾਲ
|-
| 8. || ਸਮਿਤਾ ਯਾਦਵ || 2003 || ਰੋਇੰਗ
|-
| 9. || ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ || 2004 || ਹਾਕੀ
|-
| 10. || ਲਾਭ ਸਿੰਘ || 2004 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 11. || ਮੇਹੇਨਦਾਲੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ || 2004 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 12. || ਮਨੋਜ ਕੋਠਾਰੀ || 2005 || ਬਿਲੀਅਰਡ ਅਤੇ ਸਨੂਕਰ
|-
| 13. || ਮਾਰੁਤੀ ਮਾਣੇ || 2005 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 14. || ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || 2005 || ਹਾਕੀ
|-
| 15. || ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਬਿਰਾਜਦਾਰ || 2006 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 16. || ਨੰਦੀ ਸਿੰਘ || 2006 || ਹਾਕੀ
|-
| 17. || ਉਦੈ ਪ੍ਰਭੁ || 2006 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 18. || ਰਾਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ || 2007 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 19. || ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ || 2007 || ਕਬੱਡੀ
|-
| 20. || ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || 2007 || ਹਾਕੀ
|-
| 21. || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ || 2008 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 22. || ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ || 2008 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 23. || ਮੁਖ਼ਬੈਨ ਸਿੰਘ || 2008 || ਹਾਕੀ
|-
| 24. || ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ || 2009 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 25. || ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਡਾਹਿਆ || 2009 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 26. || ਸਤੀਸ਼ ਪਿਲਾਈ || 2010 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 27. || ਅਨੀਤਾ ਚੈਨੁ || 2010 || ਵੇਟ ਲਿਫਟਿੰਗ
|-
| 28. || ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ || 2010 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 29. || ਸ਼ਾਬੀਰ ਅਲੀ || 2011 || ਫੁਟਬਾਲ
|-
| 30. || ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੋਹਲੀ || 2011 || ਸਵਿਮਿੰਗ
|-
| 31. || ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬੈਸਲਾ ਗੁਜਰ || 2011 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 32. || ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਮਾਨ || 2012 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 33. || ਗੁਨਦੀਪ ਕੁਮਾਰ || 2012 || ਹਾਕੀ
|-
| 34. || ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ || 2012 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 35. || ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਕਾਸ || 2012 || ਪੈਰਾ-ਸਪੋਰਟਸ
|-
| 36. || ਮੈਰੀ' ਡਿਸੂਜ਼ਾ ਸੇਕ਼ੁਇਰਾ || 2013 || ਅਥਲੈਟਿਕਸ
|-
| 37. || ਸਯੱਦ ਅਲੀ || 2013 || ਹਾਕੀ
|-
| 38. || ਅਨੀਲ ਮਾਨ (ਬਜ਼ੁਰਗ) || 2013 || ਕੁਸ਼ਤੀ
|-
| 39. || ਗਿਰਰਾਜ ਸਿੰਘ || 2013 || ਪੈਰਾ-ਸਪੋਰਟਸ
|-
| 40. || ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ || 2014 || ਹਾਕੀ
|-
| 41. || ਕੇ.ਪੀ.ਠੱਕਰ || 2014 || ਸਵਿਮਿੰਗ-ਗੋਤਾਖੋਰੀ
|-
| 42. || ਜੀਸ਼ਾਨ ਅਲੀ || 2014 || ਗੇਂਦ-ਛਿੱਕਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ

**ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍**, ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ 2600 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

### ਰਕਬਾ
ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ 2600 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਸੁਖ਼ਨਾਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਧਰ ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਗਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ 25.42 ਕਿਮੀ² ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਰੈਸਟ ਸਰਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (ਐਫਐਸਆਈ) ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਰਿਪੋਰਟ 2013 ਮੁਤਾਬਕ ਰੁੱਖਾਂ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਪੱਖੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚੋਂ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
### ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਤੀਆਂ

File:Sukhna Wildlife Sanctury Chandigarh, India.jpg|ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ,ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:Sukhna Wildlife Sactury, Chandigarh.JPG|ਸਾਂਭਰ, ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍
File:Birds in Sukhna Wildlife Sanctuary, Chandigarh, India.JPG|ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍
File:Jungle fowls in Sukhna Wildlife sanctury, Chandigarh, India.JPG|ਜੰਗਲੀ ਮੁਰਗਾ/ਮੁਰਗੀ ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ 
File:Sukhna Wildlife Sanctuary, Chandigarh, India.JPG|
File:Stages at Sukhna Wildlife Sanctuary, view from middle way of Sukhna lake Chandigarh, India.JPG|
File:Sukhna Wildlife Sanctuary, view from bird watch point of Sukhna lake Chandigarh, India.JPG|
File:Jungle fowl, Sukhna Wldlife Sanctuary, Chandigarh, India.JPG|
File:Inner view of Sukhna Wildlife Sanctuary,Chandigarh, India.JPG|

### ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ (8 ਮਾਰਚ 2020)

File:Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 01.jpg| 
File:Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 02.jpg| 
File:Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 03.jpg| 
File:Pro Nature motos in Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 04.jpg|
File:Pro Nature motos in Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 05.jpg| 
File:Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 06.jpg|
File:Landscape in Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 07.jpg|
File:Landscape in Nature Trail, lake reserve forest, Sukhna lake Chandigarh 08.jpg| 

**ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍**, ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ 2600 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ,ਨੀਲ ਗਾਂ, ਬਾਂਦਰ, ਖਰਗੋਸ਼, ਗਿਲਹਰੀ,, ਸਾਂਭਰ, ਭੇੜੀਏ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਤ ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਨਸੁਵੰਨੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

### ਰੱਖ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ
ਇਸ ਰੱਖ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਵਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
### ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
*http://chandigarh.gov.in/green_suk_glance.htm  
*http://punjabitribuneonline.com/2012/04/%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%96%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5-%E0%A8%B0%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A9%9B%E0%A8%AE%E0%A9%80/

### ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖਾਂ
ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ

**ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ** ਪਹਿਲਾ ਅਥੈਲੀਟ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1978 ਦੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰੇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ *ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ* ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਮਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ, ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 14 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੀਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ
ਬਾਬੂਲਾਲ ਗੌਰ

**ਬਾਬੂਲਾਲ ਗੌਰ ਯਾਦਵ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ।

## ਜੀਵਨ
ਗੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਹੀਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਜ

ਇਹ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਸੂੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸੋਜਿਸ਼ ਦੇ ਖਰਾਬੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।.ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿੰਗਿਵਾਇਟਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਸੂੜੇ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ ਦੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸੂੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗ ਲਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੰਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਹਿਕਾਇਤਾਂ

**ਹਿਕਾਇਤਾਂ** ( ) 11 ਕਹਾਣੀਆਂ (ਹਿਕਾਇਤਾ) ਦੇ ਅਰਧ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਮਾਝਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਲੇਖਕਤਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ - ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ 1704 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦੀਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ- 752 ਦੋਹੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਹਿਲੀ ਹਿਕਾਇਤ ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ 12 ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Read Hikayatan online

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ
ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਟਿਵਾਣਾ

thumb|ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਟਿਵਾਣਾ
**ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਟਿਵਾਣਾ** ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਸ ਨੇ ਕਬੱਡੀ ਇੱਕ ਮੁਹੱਬਤ ਸਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ। 

## ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ
ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਹ ਜੰਮਿਆ-ਪਲਿਆ ਬਠਿੰਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਉਹ ਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਹਰੀਸ਼ ਖਰੇ

**ਹਰੀਸ਼ ਖਰੇ** ਇਕ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਲੋਕ ਨੀਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਮੀਡੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜੂਨ 2009 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2012 ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹਰੀਸ਼ ਖਰੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਊਰੋ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ‘ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਦ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 14 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 1 ਜੂਨ 2015 ਤੋਂ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਕ
1680 ਦਾ ਦਹਾਕਾ

**1680 ਦਾ ਦਹਾਕਾ** ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1680 ਤੋਂ 1689 ਤੱਕ ਹੋਣਗੇ|

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਏਰੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ

**ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਏਰੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ** ਜਾ ਫਿਰ (MAN) ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਲ ਏਰੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ (LAN) ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।