open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਣ

**ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਣ** (ਅਨੁਮਾਨਿਤ 1832 - 1882) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ "ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਕਵੀ" ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਰੋ ਦਾ ਸਮਾਂ 1832 ਤੋਂ 1882 ਤਕ ਮਿਥਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਪੀਰੋ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਫਕੀਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਕੀਰ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਲਹੌਰੀ ਨੇ ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਥੋਂ ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਸੂਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚਲੀ ਗਈ।

## ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ
ਪੀਰੋ ਦੀਆਂ 160 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। *ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ* ਨਾਮ ਹੇਠ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਰੋ ਦੀਆਂ ਹਥ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸੀ ਪੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਵਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਕੋਲ ਹਨ, ਜੋ ਹਰਿਆਣਾ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਬਸਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਰਹਿੰਦੇ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋ ਕਾਪੀਆਂ ਹਨ।

* ਨਾ ਮੈਂ ਮੁਸਲਮਾਨਣੀ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਹੋਸਾਂ।। 
ਨਾ ਮੈਂ ਬਰਨ ਆਸਰਮ ਮੋ ਨਾ ਭੇਖ ਲਗੋਸਾਂ।।

ਹਮਰੇ ਲਾਜ ਨ ਕੁਲ ਕੀ ਕਛੁ ਲੋਕ ਨ ਲਾਜੇ।।

ਰਾਜ ਨ ਬੇਦ ਕਤੇ ਕੀ ਕੋ ਪੰਥ ਨ ਸਾਜੇ।। 

ਨਹੀ ਮੁਹੰਮਦ ਆਣ ਕੋ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮੇ ਆਣੇ।।

ਸਰਵਰਣ ਸੁਨਿਯੋ ਤਾਂਹ ਕੇ ਕਛੁ ਨਾਂਹ ਪਛਾਣੇ।।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1882
ਸਿਆਸੀ ਦਲ

**ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ** ਅਤੇ **ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ** ਇੱਕ ਐਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਚੋਣ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਦਲ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਸਿਆਸੀ ਅਮਲ 
ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਾਅਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਆਸੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਇਸ ਗੰਧਲੇਪਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਮਹੂਰੀ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਅਲਗਾਓ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਲੋਕਰਾਜ ਵਾਸਤੇ ਚੰਗੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਜਮਹੂਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮੰਗ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਮਸਾਚੋ

**ਮਸਾਚੋ** (21 ਦਸੰਬਰ 1401 – 1428) 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ 26 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਕਾਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼

**ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼** (, *Akhilleus*, ) ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਹਾਸਕ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਟਰਾਏ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਹਾਨਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਲਿਆਡ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਟਰਾਏ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ।

ਉਹ ਨਿੰਫ ਥੇਟਿਸ ਅਤੇ ਪੇਲੀਅਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਮਰਮਿਡੋਂਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜਿਊਸ ਅਤੇ ਪੋਸਾਇਡਨ ਦੋਨੋਂ ਥੇਟਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਮੀਥੀਅਸ ਨੇ ਜਿਊਸ ਨੂੰ ਇਹ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਕਿ ਥੇਟਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਜਿਊਸ ਅਤੇ ਪੋਸਾਇਡਨ ਨੇ ਥੇਟਿਸ ਨੂੰ ਪੇਲੀਅਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਪੇਲੀਅਸ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਥੇਟਿਸ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਮਾਲਾ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ਵਰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਥੇਟਿਸ ਨੇ [ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼|ਅਕੇਲੀਜ਼] ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਟੇ ਕੋਲੋਂ ਫੜਕੇ, ਨਦੀ ਸਤਾਇਕਸ ਵਿੱਚ ਗੋਤਾ ਦੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ (ਅੱਡੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ) ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ

**ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਗਭਗ 1,800 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 

## ਇਤਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਕਿਲਾ ਰਾਜਾ ਵਿਨੇ ਪਾਲ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਕਰਮਗੜ ਕਿਲਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਜਾਂ ਜੈਪਾਲਗੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੱਧ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭੱਟੀ ਰਾਓ ਰਾਜਪੂਤ ਨੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭੱਟੀ ਵਿੰਡਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਟਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਠਿੰਡਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ 1707 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰ੍ਰੰਤੂ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਹੁਣ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਜ਼ੀਆ ਕਿਲਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ
ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿਚਲਾ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਇਕਲੌਤੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਜਦੋਂ 1239 ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਰੀਬ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚਲੇ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਮ ਵਕਤ ਮੀਨਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਤੱਕਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

## ਸਮਾਂ ਸਾਰਣੀ 
ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਲਾ
ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ

**ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਹਲਕਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਥਾਨਾ ਸੀ।
## ਖੇਤਰ
 ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 25,183. ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 53% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 47%। ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 63% ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।

## ਵਿਓਪਾਰ 
ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਗਲੀਚਾ ਅਤੇ ਟਾਈਲ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਟਨ, ਰਾਇਸ, ਫੈਬਰਿਕ, ਬੈਗ, ਕੇਕ, ਤੇਲ ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੈਕਡੋਨਲ, ਕੇਐਫਸੀ ਅਤੇ ਸਬਵੇ ਦੇ ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਹੋਟਲ ਵੀ ਹਨ।

## ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ (ਲੜਕੇ), ਆਦੇਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਸਵਾਮੀ

**ਆਨੰਦ ਕੇਂਟਿਸ਼ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ** (, *Ānanda Kentiś Kumāraswāmī*) (22 ਅਗਸਤ 1877 − 9 ਸਤੰਬਰ 1947) ਸਿਰੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਗੂ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ, ਖਾਸਕਰ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ "ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

## ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲੁਪਿਤਿਆ, ਕੋਲੰਬੋ (ਸ਼ਰੀਲੰਕਾ) ਵਿੱਚ 22 ਅਗਸਤ 1877 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰ ਮੁਤੁ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਥਨ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 1863 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬੈਰਿਸਟਰੀ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸ ਅਲਿਜਾਬੇਥ ਕਲੇ ਨਾਮਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਇਕਲਿਫ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। 1900 ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਭੂਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਬੀਐੱਸਸੀ (ਆਨਰਸ) ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਫੈਲੋ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਮਿਨਰਾਲਾਜਿਕਲ ਸਰਵੇ ਦੇ ਨਿਦੇਸ਼ਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਖੋਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਇਸ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਪੈ ਗਿਆ।
1911 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੋਸਟਨ ਦੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ’ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
* *ਆਰਟ ਐਂਡ ਸਵਦੇਸ਼ੀ*
* *ਦ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਸੀਲੋਨ*
* *ਮਿਥਸ ਆਫ ਹਿੰਦੂਜ ਐਂਡ ਬੁੱਧਿਸਟ*
* *ਬੁੱਧ ਐਂਡ ਦ ਗਾਸਪੇਲ ਆਫ ਬੁੱਧਿਜਮ*
* *ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ*
* *ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਐਂਡ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ*
* *ਏ ਨਿਊ ਅਪ੍ਰੋਚ ਟੂ ਵੇਦਾਜ* 
* *ਲਿਵਿੰਗ ਥਾਟਸ ਆਫ ਗੌਤਮਾ ਦ ਬੁੱਧਾ*
### ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਗਰੰਥ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।
**ਲੇਜ਼ਾਰ ਏ ਮਾਤਿਏ ਦ ਲੀਂਦ ਏ ਦ ਸਿਲਾਨ*
**ਪੂਰ ਕੋਂਪ੍ਰਾਂਦ ਲਾਰ ਈਨਦੂ*
**ਲੇ ਮਿਨਿਯਾਤੂਰ ਓਰਿਯਾਤਾਲ ਦ ਲਾ ਕਲੇਕਸੀ ਓ ਗੁਲੂਬੇ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਰਾਜਾ

**ਰਾਜਾ** ਅਥਵਾ **ਬਾਦਸ਼ਾਹ** ਇੱਕ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਲੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਾਏ-ਨਾਮ ਵੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਕਰ ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਜਾਂ ਮਲਿਕਾ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੇ ਜਾਂਨਸ਼ੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੰਤਕਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੀਤ ਸੇਠੀ

**ਗੀਤ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਸੇਠੀ** (ਜਨਮ 17 ਅਪਰੈਲ 1961) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਿਲਿਅਰਡਸ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਸਨੂਕਰ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕਿਆ ਤੌਂਰ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਿਲਿਅਰਡਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਛੇ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੌਕਿਆ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਖਿਤਾਬੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਜੇੱਤੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਦੂਕੋਨੇ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਥਾ ਓਲਿੰਪਕ ਗੋਲਡ ਕਿਉਸਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961
ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ

**ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ** ਨਾਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਬ ਚੁਲਾਈ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂਅ ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ ਗਲੋਬੋਸਾ ਹੈ। 
## ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਾਂ
ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਮਣੀ, ਬੈਂਗਣੀ, ਗੁਲਾਬੀ, ਹਲਕੇ ਸੰਗਤਰੀ ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਆਦਿ| ਇਸ ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਜਾਂ ਪਨੀਰੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। 
## ਸੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੱਕਣ ਉੱਪਰੰਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਗੈਲਰੀ

File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 9023.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 9022.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 8870.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 8869.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Ghomphrena plant.jpg| ਮਲੇਸ਼ੀਆ
File:Gomphrena closeup.jpg|ਮਲੇਸ਼ੀਆ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝਾੜੀਦਾਰ ਪੌਦੇ
ਭੁਪਾਲੀ

**ਭੋਪਾਲੀ**, ਭੂਪ, ਭੂਪਾਲੀ ਜਾਂ ਭੂਪਾਲੀ,ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਗੀਤ ਭਗਤੀ ਰਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਗ ਮੋਹਾਨਾਮ (Mohanam) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

## ਸਿਧਾਂਤ 
[thumb|[Madhuvanti Pal|ਮਧੁਵੰਤੀ ਪਾਲ ਨੇ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਭੂਪਾਲੀ ਰਾਗ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ]]
ਕਰਹਾਡੇ (2011) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਭੁਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 5 ਸੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਸਾ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ  ਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਯਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀ (ਜਿਸ ਨੂੱ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀ (ਸਰੀਰਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮ (ਪਿਆਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਵਿਰਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਵਾਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ -ਆਰੋਹ *ਅਰੋਹ* (ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਜਿੰਥੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਉੱਤਰਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਜੋਗ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਚਾਲਨ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
*ਭੂਪਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ ।*

* ਅਰੋਹਾ (ਚੜ੍ਹਾਅ): ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ਸੰ '
* ਅਵਾਰੋਹ (ਉਤਰਾਅ): ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

### ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ 
* ਵਾਦੀ

ਗੰਧਾਰ-ਗ

* ਸੰਵਾਦੀ

ਧੈਵਤ-ਧ

### ਅਲਾਪ 
# ਸ, ਧ ਧ (ਮੰਦਰ)... ਸ, ਰੇ -- ਸ... ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ... , ਧ (ਮੰਦਰ)---ਪ (ਮੰਦਰ) , ਸ---ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ -- ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ),ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ), ਧ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ)  ਸ 

### ਪਕੜ ਅਤੇ ਚਲਨ 
ਪੱਕੜ (ਕੈਚਫ੍ਰੇਜ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ

ਜਾਂਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਗ ਰੇ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਕੁੱਝ ਚਲਨ (ਪਕੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਹਨਃ

# ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ 
# ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) 
# ਪ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ  ਗ ਰੇ ਗ 
# ਸ ਰੇ ਪ ਗ
# ਗ  ਰੇ  ਸ ਰੇ ਗ ਪ
# ਗ ਪ ਧ ਪ ਧ ਧ ਸੰ
# ਪ ਗ ਪ ਧ ਧ ਸੰ ਰੇਂ ਗਂ ਰੇਂ ਗਂ '
# ਗਂ ਰੇਂ  ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੈ ਸ

ਨੋਟਃ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੁਰ (ਹਰ ਇੱਕ ਸੁਰ) ਮੱਧ ਅੱਠਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੁਰ ਜਿਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ **1** ਆਉਂਦਾ ਹੈ, *ਮੰਦਰਾ ਸਪਤਕ* (ਘੱਟ ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ '*ਤਾਰ ਸਪਤਕ* (ਉੱਚ ਅੱਠਵਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਪਾਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ ਅਤੇ ਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ ਅਤੇ ਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਲਾਈਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਲਾਈਡਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀ ਅਤੇ ਤਿਵਰਾ ਮਾ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭੁਪਾਲੀ ਦਾ *ਕਲਿਆਣ* ਵਾਲਾਂ ਰਸ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਗੇ। ਭਾਵ, ਇਹ ਸੁਰ  ਸਿਰਫ ਪਾਸਿੰਗ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਾਏ ਗਏ ਕਿ ਸੁਰ ਰਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂਃ

(ਨੀ)  ਧ  ਸ 

ਪ (ਮ) ਪ (ਮ ਧ ਪ) 

ਜਿੱਥੇ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨੋਟਸ ਸਲਾਈਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੀਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

### ਬੰਦਿਸ਼ 
ਇਹ ਬੰdiਸ਼ ਤੀਨ ਤਾਲ (16 ਬੀਟ) ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।

1 2 3 4 | 5 6 7 8 | 9 10 11 12 | 13 14 15 16 |

ਅਸਥਾਈਃ

ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਧ ਪ (ਮੰਦਰ) ਗ ਰੈ ਸ ਰੇ।

ਗ _ ਗ  ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ਰੇ ਸ  _।

ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਗ ਪ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ _।

ਅੰਤਰਾਃ

ਗ _ ਗ ਗ |ਪ _ ਧ  ਪ।

ਸੰ_ ਸੰ ਸੰ |ਧਾਂ ਰੇਂ ਸੰ _।

ਗਂ ਗਂ ਰੇਂ ਸੰ |ਰੇਂ  ਰੇਂ  ਸੰ ਧਾਂ।

ਸੰ_ ਧ ਪ |ਗ ਰੇ  ਸ _।

ਅਸਥਾਈ 9ਵੀਂ ਬੀਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਗ ਬਸੰਤ

**ਰਾਗ ਬਸੰਤ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਥਾਟ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। 
## ਅਰਥ
ਬਸੰਤ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਔਡਵ -ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਮ ਪਹਿਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ ਦਾ ਪੁੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ ਦਾ ਚਰਚਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਚਰਚਾ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
## ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ 25ਵਾਂ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ 99 ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1168 ਤੋਂ 1196 ਤੱਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 19, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 20, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 8, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 26, ਗੁਰੂ ਤੇਗਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 5, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ 8, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 3 ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਸ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਦੋਨੋ ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਮਾਘੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਚੌਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਿਵਾਏ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਚੌਕੀ ਤੋ । ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਲਵਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕ੍ਮ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
## ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਡੋਲ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦੀਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਗ-ਰਾਗਣੀ ਪਧਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਮਤ ਤੇ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਮਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਇਹ ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹਿੰਡੋਲ ਤੇ ਮਾਲਕੌਂਸ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਰਾਗਮਾਲਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ ਦੇ ਅਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: 

ਪੁਨਿ ਆਇਅਉ ਹਿੰਡੋਲੁ ਪੰਚ 
ਨਾਰਿ ਸੰਗਿ ਅਸਟ ਸੁਤ॥
ਸਰਸਬਾਨ ਅਉ ਆਹਿ ਬਿਨੋਦਾ॥ 
ਗਾਵਹਿ ਸਰਸ ਬਸੰਤ ਕਮੋਦਾ॥

## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਉਤਰਾੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਖ਼ੂਬ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੇਵਲ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਸਾ ਮ, ਮ ਗ, ਮ॑ ਧ॒ ਸਾਂ।

## ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਹਿਰ (ਪਰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਜ ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨਿ ਦਾ ਲੰਘਨ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਸਾ ਗ ਮ॑ ਧ॒

ਯਾ

ਸਾ ਗ ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ॒ ਸਾਂ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ

1) ਪ ਮ॑ ਗ, ਮ॑ ऽ ਗ

2) ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ ਸਾਂ

3) ਸਾ ਮ ऽ ਮ ਗ, ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ॒ ਸਾਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਤਮਿਲ
ਹੋਮੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ

**ਹੋਮੀ ਦਾਦੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ** (ਜਨਮ 18 ਜੂਨ 1958) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਰੁਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1994-95 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ *ਸਮੁੱਚੇ* ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪੀ. ਕੇ. ਗਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖਡ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਕੌਚਿਂਗ ਦੇਣ ਲਈ ਦਰੌਣਚਾਰਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ 1990 ਅਤੇ 1994 ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਏਂਟਰਪਰਾਇਸ ਸ਼੍ਰੈਣੀ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੈਣੀ ਵਿੱਚ 1993 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਆਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਮੋਤੀਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। 1983 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੌਰਿਆ ਚਕਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ 
* ਹੋਮੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ

***ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ***(देवनागरी  "ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ"), ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਸੋਮਦੇਵ (ਭੱਟ) ਨੇ ਤਿਰਗਰਤ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁਤਰੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੂਰੀਆਮਤੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਨੋਦ ਲਈ 1063 ਅਤੇ 1082 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। *ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ* ਵਿੱਚ 21,388 ਪਦਮ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 124 ਤਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 18 ਲੰਬਕ ਹਨ। ਲੰਬਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਲੰਭਕ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲੰਭ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਲੰਭਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਰਤਨਪ੍ਰਭਾ, ਲੰਬਕ, ਮਦਨਮੰਚੁਕਾ ਲੰਬਕ, ਸੂਰੀਆਪ੍ਰਭਾ ਲੰਬਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ

**ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ** (12 ਜਨਵਰੀ 1869 – 18 ਸਤੰਬਰ 1958), ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਏਨੀ ਬੇਸੇਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਪੀਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1869
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ

**ਸ਼ਰੀਨਿਵਾਸ ਗਣੇਸ਼ ਸਰਦੇਸਾਈ ** (1907-1996) ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ **ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ** ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ **Progress and conservatism in ancient India** ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਝੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਐਗਜੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1927 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 20 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।

ਸਰਦੇਸਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਿਆ। "ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਗੀਤਾ" ਨਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੀਤਾ ਬਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਉੱਚੇ ਜਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਤਿਲਕ, ਗਾਂਧੀ, ਅਰਬਿੰਦੋ, ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਆਦਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਬੀਰ, ਨਾਨਕ, ਤੁਕਾਰਾਮ, ਫੂਲੇ ਸਮੇਤ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਜ਼ਮ" ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
* *New history of the Marathas* (1957) 
* *Kashmir; defence, democracy, secularism* (1965) 
* ''India's Path to Socialism* (1966) 
* *India and the Russian Revolution* (1967) 
* *For anti-imperialist unity democratic consolidation* (ਐੱਸ ਏ ਡਾਂਗੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ, 1969)
**Fascist menace and democratic unity*(1970)
* *Shivaji: contours of a historica[l] evaluation* (1974) 
* *Class struggle and caste conflict in rural areas* (1979)
* *National integration for democracy and socialism* (1981) 
* *Marxism and the role of the working class in India* (1982) 
* *Marxism and the Bhagvat Geeta* (1982)
* *The heritage we carry forward and the heritage we renounce*(1984) 
**Progress and conservatism in ancient India* (1986)
* *Marathi riyasata* (1988) 
**भारतीय तत्त्वज्ञान: वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष'' (ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996
ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਸਨਮਾਨ (1970-79)

**ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ**
ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
## 1970
## 1971
## 1972
## 1973
## 1974
## 1975
## 1976
## 1977
## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*ਭਾਰਤ ਰਤਨ
*ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ
*ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ
*ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਮਦਨ ਲਾਲ ਦੀਦੀ

**ਮਦਨ ਲਾਲ ਦੀਦੀ** (19 ਮਾਰਚ 1924 — 13 ਮਾਰਚ 2008) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਘੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਆਗੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ।
## ਜੀਵਨ
ਮਦਨ ਲਾਲ ਨੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਅਸਰ ਥੱਲੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਚੇਟਕ ਰਸਸ ਤੋਂ ਲੱਗੀ ਪਰ ਕੌਮੀ ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਸਸ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਕੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ ਏ.ਆਈ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1957 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦੀ ਸ਼ੀਲਾ ਦੀਦੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।
## ਪਤਨੀ
# ਸ਼ੀਲਾ ਦੀਦੀ
## ਔਲਾਦ
#ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ 
#ਸ਼ੁਮਿਤਾ ਦੀਦੀ
#ਰਾਹੁਲ ਦੀਦੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008
ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ

ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ, ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ 'ਤੇ]]
**ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ** ਭਾਰਤੀ ਤਬਲਾ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ 200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿਆਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਖਨਊ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੋਧੂ ਖਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਸਿਰਫ 17 ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਤਦ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੋਧੂ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ 7 ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਲਾ ਵਜਾਇਆ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਬਨਾਰਸ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ
ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਵਲੀ ਖਾਨ

**ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ** (,  ਸਰਹੱਦੀ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗੱਫ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ (‎1890 – 20 ਜਨਵਰੀ 1988), ਫ਼ਖਰ-ਏ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ. ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਸਨ।
ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚਾਰਸਦਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਨਜਈ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਭਗ ਸੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦਾਈ ਖ਼ਿਦਮਤਗਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਪਰਸਾ

**ਪਰਸਾ** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ 1992 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਮਕਾਲੀ ਯਥਾਰਥ ਦੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਲਾਇਆ।

## ਪਾਤਰ
#ਪਰਸਾ (ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ)
#ਬਸੰਤਾ (ਪਰਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)
#ਮੁਖਤਿਆਰ ਕੌਰ
#ਸਵਿਤਰੀ
#ਪਾਲਾ ਰਾਗੀ (ਪਰਸੇ ਦਾ ਦੋਸਤ)
#ਸੰਤ ਨਾਰੰਗ ਦਾਸ (ਮਹੰਤ)
#ਜੇਠਾ (ਪਰਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)
#ਪੋਹਲਾ (ਪਰਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)

## ਪਲਾਟ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ

***ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ *** ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ 1972 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

## ਪਲਾਟ 
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੋਦਨ ਅਣਖ ਗੈਰਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਦਾਨੀ ਔਰਤ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਦਨ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ਤੇ ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਨਾਉ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਡਮਰੂ

**ਡਮਰੁ** ਜਾਂ **ਡੁਗਡੁਗੀ** (ਤਿੱਬਤੀ ཌཱ་མ་རུ; ਦੇਵਨਾਗਰੀ: डमरु) ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਡਮਰੂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਮਰੂ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਰੂਹਾਨੀ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਡਮਰੂ ਤੰਤਰਿਕ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ - ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸ਼ੰਕੁਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਚੌੜੇ ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜਾ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਮਰੂ ਦੇ ਤੰਗ ਬਿਚਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਸੀ ਬੱਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਡਲੀ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਚਮੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬੰਨਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਡੱਗਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਤੇ ਇਹ ਡਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਚੋਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਲਟ ਕੇ ਦੂਜੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡੁਗ-ਡੁਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਾਜ਼
ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ

**ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ** ,(23 ਮਾਰਚ 1910 – 12 ਅਕਤੂਬਰ 1967) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰੈਡੀਕਲ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ।
## ਜੀਵਨੀ
### ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1910 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਜਾਬਾਦ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ (ਵਰਤਮਾਨ - ਅੰਬੇਦਕਰ ਨਗਰ ਜਨਪਦ) ਅਕਬਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਲੋਹੀਆ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਸ਼ੇਓ-ਨਰਾਇਣ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਸਨ।ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1921 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉਹਨਾ ਦੇ ਘਰ ਅਕਬਰਪੁਰ ਆਏ ਸਨ,ਲੋਹੀਆ ਜੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਿਜ 11 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਜੀ  ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਗਤ ਸਨ। ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ (ਚੰਦਾ ਦੇਵੀ) ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਰਯੂਦੇਈ, (ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਨੈਣ) ਨੇ ਪਾਲਿਆ।ਚੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਛਮੀ ਚਮਪਾਰਨ ਦੀ ਮਾਰਵਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗਾਂਧੀ ਜੇ ਦੇ ਚੰਪਾਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਟੰਡਨ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਥ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਪਰ ਉਥੋਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿਓਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਉਥੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।ਉਹ ਕਾਫੀ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਵਿੱਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ 1925 ਵਿੱਚ ਮਾਰਵਾੜੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਹ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲਣ ਲਗੇ।ਅਗਸਤ 1920 ਵਿੱਚ ਲੋਕਮਾਨਿਆ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਮਜਦੂਰਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।ਲੋਹੀਆ ਜੀ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਂਧੀ-ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਾਂਧੀ-ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਟ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ 1918 ਵਿੱਚ ਅਹਮਦਾਬਾਦ ਕਾਂਗਰਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। 12ਵੀ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਣ ਲਈ ਲੋਹੀਆ ਜੀ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦ੍ਆਲਆਂ ਵਿੱਚ 1925 ਦੇ ਸਾਲ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1927 ਨੂੰ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ  ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਉਥੋਂ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ (ਆਨਰਜ਼)ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1929 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੜਣ ਲਈ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਰਮਨ ਚਲੇ ਗਏ।ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਲੋਹੀਆ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪੜੇ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹਨਾ ਉਥੋਂ  ਹੀ 'ਲੂਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ' ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1910
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਦੇਵਨੀਤ

**ਦੇਵਨੀਤ** (ਅਸਲੀ ਨਾਮ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ) (23 ਮਾਰਚ 1951 - 25 ਨਵੰਬਰ 2013) ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਦੇਵਨੀਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
## ਜੀਵਨ
ਦੇਵਨੀਤ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1951 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੰਗਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੋ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਇੱਕ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸੀ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਬਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨੈਨਸੀ ਸਿੱਧੂ ਹੈ।
ਦੇਵਨੀਤ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸੀ ਅਤੇ 31 ਮਾਰਚ 2009 ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਕੈੰਸਰ ਦੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹਾ ਸੀ। 25 ਨਵੰਬਰ 2013 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਕਾਗਜ਼-ਕੰਦਰਾਂ* (1996)
**ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੈਕਸੋਫੋਨ* (1999)
* *ਯਾਤਰੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ* (2001)
**ਹੁਣ ਸਟਾਲਿਨ ਚੁੱਪ ਹੈ* (2009)
**ਦੋ ਕੱਪ ਚਾਹ* (ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013
ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ

ਦੀ ਪੀਡੀਪਾਈਡਸ ਦੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਚਿੱਤਰ]]
'**ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ**' ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦੌੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 42.195 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਂ 26 ਮੀਲ 385 ਗਜ਼ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਸੰਨ 500 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 400 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਅਗਸਤ ਜਾਂ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਏਥਨਜ਼ ਅਤੇ ਪਰਸੀਅਨ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਰਾਥਨ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਥਨਜ਼ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਜੈਤੂ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਥਨਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਤ ਜਾਂ ਡਾਕੀਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਪੀਡੀਪਾਈਡਸ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹਰ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਏਥਨਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਏਥਨਜ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਏਥਨਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਗਏ ਹਾਂ। ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿੰਨਾ ਪੈਂਡਾ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਲ 42.195 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌੜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਰਾਥਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਰਾਥਨ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੌੜ ਏਥਨਜ਼ ਦੇ ਦੂਤ ਪੀਡੀਪਾਈਡਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 42.195 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।

## ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ
ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਏਥਨਜ਼ ਵਿਖੇ 1896 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੌੜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ। 

## ਰਿਕਾਰਡ
ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਮਰਦ ਵਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਦੌੜਾਕ ਪੈਟਰਿਕ ਮਕਾਊ ਦੇ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 25 ਸਤੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਇਹ ਦੌੜ 2 ਘੰਟੇ 3 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪਾਉਲਾ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ 2003 ਨੂੰ ਇਹ ਦੌੜ 2 ਘੰਟੇ 15 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕੀਤਾ। ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਮਰਦ ਵਰਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜਪਾਨੀ ਦੌੜਾਕ ਤੋਸ਼ੀਨਰੀ ਤਕਾਓਕਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 13 ਅਕਤੂਬਰ 2002 ਨੂੰ ਇਹ ਦੌੜ 2 ਘੰਟੇ 6 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਜਪਾਨ ਦੀ ਮਿਜੂਕੀ ਨੋਗੁੱਚੀ ਨੇ 25 ਸਤੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਇਹ ਦੌੜ 2 ਘੰਟੇ 19 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕੀਤਾ।  ਜੋ 2001 ਤੋਂ 2002. ਤੱਕ ਤੇਜ਼ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਕ ਰਹੀ]]

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਥਲੈਟਿਕਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ
ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ

**ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ** (11 ਅਕਤੂਬਰ 1902 — 8 ਅਕਤੂਬਰ 1979) (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੇਪੀ) ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਯਾਦਵ

**ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਯਾਦਵ** (ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ 1954) ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ 14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019
ਨੀਐਂਡਰਥਾਲ

**ਨੀਐਂਡਰਥਾਲ ਮਨੁੱਖ** ਹੋਮੋ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੁਪਤ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਨੀਐਂਡਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਦਿਮਾਨਵ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਨੀਐਂਡਰਥਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੱਦ ਹੋਰ ਮਾਨਵਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਯੂਰਪ, ਪੱਛਮ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1,60,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵੰਡ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਉਪਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ 4.5 ਤੋਂ 5.5 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਸੀ। 2007 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੀਐਂਡਰਥਾਲ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ

**ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ** (22 ਅਗਸਤ, 1927 - 23 ਮਈ, 1999) ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ. ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿੱਦਿਆ "ਉਸਤਾਦ ਪੰਡਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ" ਹੁਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲਈ। ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਦੇ-ਸਿੱਖਦੇ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ (ਦਿੱਲੀ) ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ।

## ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ
ਸੰਨ 1949 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ "ਤੱਤੀਏ ਹਵਾਏ, ਕਿਹੜੇ ਪਾਸਿਉਂ ਤੂੰ ਆਈ ਏਂ’ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। "ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ" ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਔਰ ਮਿੰਨੇ-ਮਿੰਨੇ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਗਾਏ।

## ਸਦਾਬਹਾਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
*ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਨੀ (ਗੀਤਕਾਰ- ਹਰਚਰਨ ਪਰਵਾਨਾ)
*ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਆ ਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਆਦਮੀ (ਗੀਤਕਾਰ- ਬੀ.ਕੇ. ਪੁਰੀ)
*ਚੀਚੋਂ-ਚੀਚ ਗੰਨੇਰੀਆਂ (ਗੀਤਕਾਰ- ਬੀ.ਕੇ. ਪੁਰੀ)
*ਮੁਟਿਆਰੇ ਜਾਣਾ ਦੂਰ ਪਿਆ
*ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਨਿਰਾ ਸ਼ਨਿੱਚਰੀ ਏ (ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਦੋਗਾਣਾ) ਬੱਲੇ ਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ
*ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਅਰਥੀ ਉਠਾ ਕੇ ਚਲਣਗੇ, ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਸਭ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਚਲਣਗੇ
*ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਦੰਦਾਸੇ ਵਾਲੇ (ਗੀਤਕਾਰ- ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ)
*ਜੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ (ਗੀਤਕਸਰ- ਚਾਨਣ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰੀ)
*ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਸ਼ਬਾਬ ਲੈ ਬੈਠਾ (ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ) 
*ਮੈਂ ਜਟ ਜਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ
*ਹੀਰ
*ਪੇਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਏ
*ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ
*ਐਧਰ ਕਣਕਾਂ ਉਧਰ ਕਣਕਾਂ

## ਵਿਲੱਖਣ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਮੌਤ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੋਲੋ ਔਰ ਦੋਗਾਣਾ ਦੋਹਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਗਾਣਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੀ ਜੋੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ "ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ" ਨਾਲ ਰਹੀ| 23 ਮਈ 1999 ਨੂੰ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ ' ਤੇ ਅਲਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।

## ਇਨਾਮ
*"ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999
ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕਹਾਣੀਕਾਰ)

**ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** (14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1955 - 12 ਨਵੰਬਰ 2013) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।
## ਜੀਵਨ
ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਫਰਵਰੀ 1955 ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਸ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਵਿਹਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੰਮਿਤਸਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ *ਯੋਧੇ* ਅਤੇ *ਲੋਅ ਹੋਣ ਤੱਕ* ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 5 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਨਾਵਲ
**ਯੋਧੇ* 
* *ਲੋਅ ਹੋਣ ਤੱਕ* 
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਵਾਰਸ
*
*ਵਿਚਲੀ ਔਰਤ
*ਇਸ ਵਾਰ
* ਕਾਲ ਚੱਕਰ
*ਨਾਇਕ ਦੀ ਮੌਤ
*ਇਹ ਕੇਹੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ (ਸੰਪਾਦਨ)
## ਆਲੋਚਨਾ
*ਕਥਾ ਸੰਵਾਦ (ਸੰਪਾਦਨ)
## ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਤੋਂ ਗੁਰਮਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਉਜੜੇ ਗਰਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ
*ਸਾਂਝੀ ਪੀੜ੍ਹ
*ਕੱਚੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦਾ ਗੀਤ
*ਕਿੱਸਾ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ
*ਧੋਤੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ
*ਕੂਬਤਰ
*ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਗਲੀਆਂ
*ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ
*ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ
* ਅੰਨਾ ਖੂਹ 
* ਇਸ਼ਕ ਲਿਤਾੜੇ ਆਦਮੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਲਿਓਨ ਦੇ ਬੋਣਿਆਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ

ਲਿਓਨ ਦੇ ਬੋਣਿਆਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ (21 ਨਵੰਬਰ - 1 ਦਸੰਬਰ 1831) - ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਰ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਣਿਆਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗ ਲਿਆ।
ਟੇਲਰ ਸਵਿਫ਼ਟ

**ਟੇਲਰ ਐਲੀਸਨ ਸਵਿਫ਼ਟ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Taylor Alison Swift**; ਜਨਮ 13 ਦਸੰਬਰ 1989) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ-ਗੀਤਕਾਰਾ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ। ਵਾਇਓਮਿਸਿੰਗ, ਪੈਨਸਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਲ਼ੀ 14 ਸਾਲਾ ਸਵਿਫ਼ਟ ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨੈਸ਼ਵਿਲ, ਟੈਨੇਸੀ ਆ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਲੇਬਲ ਬਿੱਗ ਮਸ਼ੀਨ ਰਿਕਾਡਸ ਨੇ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਨੀ/ਏ.ਟੀਵੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗੀਤਕਾਰਾ ਬਣੀ। 2006 ਵਿੱਚ ਸਵਿਫ਼ਟ ਦੀ ਐਲਬਮ *ਟੇਲਰ ਸਵਿਫ਼ਟ* ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਟਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2008 ਗ੍ਰੈਮੀ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਵਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ।

*ਫ਼ੋਰਬਸ* ਨੇ ਸਵਿਫਟ ਨੂੰ 69ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਈ 18 ਕਰੋੜ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੈ। 2006 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਐਲਬਮ *ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ* ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਵਿਫ਼ਟ ਦੀ ਦੂਜੀ ਐਲਬਮ, *ਫ਼ੀਅਰਲੈੱਸ*, 2008 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ "ਲਵ ਸਟੋਰੀ" ਅਤੇ "ਯੂ ਬਿਲੌਂਗ ਵਿਦ ਮੀ" ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮੁਤਾਬਕ, *ਫ਼ੀਅਰਲੈੱਸ* ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 2009 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲ਼ੀ ਐਲਬਮ ਸੀ। ਇਸ ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸਵਿਫ਼ਟ ਸਾਲ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਐਲਬਮ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਬਿੱਲਬੋਰਡ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2009 ਦੀ ਕਲਾਕਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਂ ਨਾਮ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ ਸਵਿਫ਼ਟ ਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ, *ਸਪੀਕ ਨਾਓ*, ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਸ ਐਲਬਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੀਤ, "ਮੀਨ", ਨੇ ਦੋ ਗ੍ਰੈਮੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ। 2012 ਵਿੱਚ ਸਵਿਫ਼ਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਐਲਬਮ, *ਰੈੱਡ* ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਕਰੀ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ "ਵੀ ਆਰ ਨੈਵਰ ਗੈਟਿੰਗ ਬੈਕ ਟੂਗੈਦਰ" ਅਤੇ "ਆਈ ਨਿਊ ਯੂ ਵਰ ਟ੍ਰਬਲ" ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਟ ਹੋਏ। ਜਨਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਨੈਲਸਨ ਸਾਊਂਡ ਸਕੈਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸਦੇ 24.3 ਮਿਲੀਅਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਐਲਬਮ, *1989*, 2014 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ ਜਿਸਦੇ ਸਦਕਾ ਟੇਲਰ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਐਲਬਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਗੀਤ "ਸ਼ੇਕ ਇਟ ਆਫ਼" ਬਿੱਲਬੋਰਡ ਹਾਟ 100 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਸਵਿਫ਼ਟ ਕਾਮਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੈਲਿਨਟਾਈਨਜ਼ ਡੇ (2010) ਅਤੇ ਦ ਗਿਵਰ (2014) ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਿਫ਼ਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ, ਬਿਮਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

## ਡਿਸਕੋਗਰਾਫੀ 
* ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ (2006)
* ਫ਼ੀਅਰਲੈੱਸ (2008)
* ਸਪੀਕ ਨਾਓ (2010)
* ਰੈੱਡ (2012)
* 1989 (2014)
* ਰੈੱਪੂਟੇਸ਼ਨ (2017)
* ਲਵਰ (2019)
* ਫੋਕਲੋਰ (2020)
* ਐਵਰਮੋਰ (2020)
* ਮਿਡਨਾਈਟਸ (2022)
* ਦ ਟੌਰਚਰਡ ਪੋਏਟਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ (2024)
* ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਅ ਸ਼ੋਅਗਰਲ (2025)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਕੇ ਉਸ ਪਾਰ

***ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਕੇ ਉਸ ਪਾਰ***http://books.google.co.in/books?id=Fq51hQp6l78C&pg=PA122&lpg=PA122&dq=%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%89%E0%A4%B8+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0&source=bl&ots=4XQNHvZXtX&sig=fnQ60v52q010fv0_n5r1q7WU_iQ&hl=en&sa=X&ei=XX-UUqrXFIrJrAe6kYHoDA&ved=0CEQQ6AEwBA#v=onepage&q=%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A5%87%20%E0%A4%89%E0%A4%B8%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0&f=false ਉੱਘੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਰਵਸ਼ੀ ਬੁਟਾਲੀਆ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਤਾਬ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਜਾਂਚ ਕਾਰਜ, ਅਣਗਿਣਤ ਔਰਤਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਯਾਦਾਂ, ਡਾਇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਆਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੱਥਰਦਿਲੀ ਅਤੇ ਬੇਗੌਰੀ ਦੇ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ - ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜੁਟਾ ਸਕੇ ਹਾਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀਆਂ
ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ

thumb|ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ 2024 ਵਿੱਚ।
thumb|ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ
thumb|ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ
thumb|ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ
**ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੰਗਕਰਮੀ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦਾ ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਟਕ *ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ* ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਖੇਡੇ ਗਏ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਮੰਚਨ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘*ਨਾਰਕੀ*’ ਅਤੇ ‘*ਮੋਇਆਂ ਸਾਰ ਨਾ ਕਾਈ*’ ਨੂੰ ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ ਨੇ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। 
## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਦਵਿੰਦਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਭੱਟੀਵਾਲ ਕਲਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗਿਆਨੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (ਕਾਮਰੇਡ) ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਰਸਿੱਧ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਉਸਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਜੇਹਲਾਂ ਅਤੇ ਮਫਰੂਰੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਮਸਾਂ ਦਸਵੀਂ ਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋ ਸਕੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗਰੇਜ਼ੂਏਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰਾ, ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬੈਚੂਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਲੱਗੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਚੇਟਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧੇਰੇ ਤੀਖਣ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਪੁਸਤਕਾਂ
### ਨਾਟਕ
**ਨਹੀਓਂ ਬੈਠਣਾ ਬਿਗਾਨੀ ਛਾਵੇਂ*
**ਤਪਸ਼* 
**ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ* 
**ਸੁਨੇਹਾ* 
**ਰਾਖੇ*
**ਮੇਰੇ ਸੱਤ ਨਾਟਕ*
**ਕਾਲਾ ਲਹੂ* 
**ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਤਲ*
**ਛਾਂ ਵਿਹੂਣੇ*
**ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ*
**ਬਲਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ*
**ਕਤਰਾ ਕਤਰਾ ਜਿ਼ਦਗੀ*
*ਗ਼ਦਰ-ਗਾਥਾ
*ਬੰਦਾ (ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਾਰਤ)
*ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਤੁਰਦੀ

### ਇਕਾਂਗੀ
**ਲਹੂ ਰੰਗ ਲਿਆਵੇਗਾ*
* *ਵਾਵਰੋਲਾ*
**ਆਥਣਵੇਲਾ* 
**ਸੰਘਰਸ਼.*
**ਮੁਖੌਟਾ* 
*''ਕੁਰਸੀ 'ਚ ਚਿਣਿਆ ਮਨੁੱਖ* 
**ਬਲਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁਖ* 
### ਨਾਟਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ
**ਛਾਂ ਵਿਹੂਣੇ* (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ *ਰਸੋਈ ਘਰ*)
**ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ* (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ *ਛਿਪਣ ਸੇ ਪਹਿਲੇ*)
**ਕਤਰਾ ਕਤਰਾ ਜਿ਼ਦਗੀ* (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ *Melting Icicles of Life...*)
**ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਤਲ* (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ *Slaughter of the Sun*) 
### ਨਾਟਕੀ ਰੂਪਾਂਤਰ
**ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਬਲਦ* (ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ)
**ਚਿੱਟੀਆਂ ਰਾਤਾਂ* (ਫ਼ਿਓਦਰ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ)
**ਮੁਖੌਟਾ* (ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ)
**ਉਧੜੀ ਹੋਈ ਗੁੱਡੀ* (ਰਸ਼ਪਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ਮ)
**ਨੋ ਮੈਨ'ਜ਼ਲੈਂਡ* (ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ)
*ਸੰਪਾਦਨ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ—ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ)

### ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ
*ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (*ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਬਲਦ*)
*ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (*ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ*)
*ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (*ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ*)
*ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ (*ਹਾਨੂਸ਼*)
*ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ (*ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਹੈ'')
*ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ ('ਮੁਖੌਟਾ*)
*ਫ਼ਿਓਦਰ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ (*ਚਿੱਟੀਆਂ ਰਾਤਾਂ'')
*ਰਸ਼ਪਿੰਦਰ ਰਸ਼ਿਮ (ਉਧੜੀ ਹੋਈ ਗੁੱਡੀ)

## ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ
*ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ ਦਾ
*ਕਰਮ(ਹਿੰਦੀ)
*ਆਸਰਾ ਪਿਆਰ ਦਾ 
*ਉੱਚਾ ਦਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ
*ਅਣਖੀਲੀ ਮੁਟਿਆਰ 
*ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਰੱਖਾਂ
*ਬਾਗੀ
*ਮੇਲਾ
* ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ 
*ਜਗ ਜਿਓਂਦਿਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ
*ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ
*ਜਨਵਰੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)(Shot in Texas, USA)
*ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ 
* ਟ੍ਰੇਨ ਟੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੰਜਾਬੀ,ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)
*ਡਬਲ ਦ ਟ੍ਰਬਲ (Double Di Trouble)
*ਜੁਗਨੀ (ਹਿੰਦੀ)
*ਹੈਪੀ ਗੋ ਲੱਕੀ (Happy Go Lucky)
*ਧੀਆਂ ਮਰ ਜਾਣੀਆਂ(The Forgotten Daughters—A Punjabi Movie made in Hollywood)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ

**ਜੋਂਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ** (18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1937 - 17 ਜਨਵਰੀ 2010) ਪੰਜਾਬੀ, ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤ ਅਲੋਚਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਗਿਆਨ ਸੀ।﻿

## ਜੀਵਨ
### ਜਨਮ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1937 ਨੂੰ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਚੱਕ ਨੰ 5 ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਰੀਨਾਲਾ ਖੁਰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਉਕਾੜਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
### ਕੈਰੀਅਰ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਨੇ ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1971 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਮਗਰੋਂ 1973 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ: ਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ* ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਲੈਕਚਰਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੀਡਰ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਡੀਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤਕ ਪੁੱਜੇ। 1991 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ. ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਕਚਰਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ‘ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ’ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ ਦਾ ਕਨਵੀਨਰ ਰਹੇ। ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ,
ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਉਸ ਕੁਝ ਵਕਤ ਫੈਲੋ ਰਹੇ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਸੰਪਾਦਨਾ
* ਜਗ-ਬੀਤੀ ਹੱਡ ਬੀਤੀ (ਸੰਪਾਦਨਾ,1972)
* ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰੀ (ਸੰਪਾਦਨਾ)
### ਆਲੋਚਨਾ
* ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ (ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1978)
* ਮਸਲੇ ਗਲਪ ਦੇ (ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1992)
* ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੰਵਾਦ (1997)
* ਜੋਤ-ਜੁਗਤ ਕੀ ਬਾਰਤਾ (ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2006)
* ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ
* ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ
* ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਪੱਖ 
### ਅਨੁਵਾਦ
* ਰੁੱਖ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ (ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਮ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ
ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ

**ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ**, ), ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਦੋਗਾਣਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ 2012 ਦੀ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਭਦੌੜ ਤੋਂ ਲੜ ਕੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਕੇ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਪਿਆਰੇ ਗਾਇਕ **ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ** ਵੱਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉੱਚ-ਦੁਮਾਲੜੇ ਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਅਰਥਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਦੌੜ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਿਧਾਇਕ **ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ** ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਦੀ ਵਿਧਾਇਕੀ ਰੱਦ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2012 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਟਿਕਟ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੇ ਸਨ।ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਹਾਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਪਾਈ ਸੀ ਕਿ ਸਦੀਕ ਨੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦਾ ਝੂਠਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿਖਾ ਕੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਸੀ। ਪਟੀਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਦੌੜ ਦੀ ਸੀਟ ਪੱਛੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਦੀਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਮਨਜੂਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ

**ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ** 	(13 ਅਪਰੈਲ 1941 - 27 ਜੂਨ 1997)
ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ ਨੂੰ ਜੇ ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਦੀ ਮਲਿਕਾ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੀਤ ਲੰਮੀਆਂ ਹੇਕਾਂ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਏ। ‘ਰਣ ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਵੱਜਿਆ ਸਿੰਘੋ ਸਰਦਾਰੋ, ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਲਲਕਾਰੋ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੇਕ ਹਲੂਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਸਰਹੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਪੁਠ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ
* ਦੀਦਾਰ ਸੰਧੂ
* ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਲੁੰਬਿਨੀ

**ਲੁੰਬਿਨੀ** ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਰਤਮਾਨ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੁਨੈਸਕੋ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੋਧੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ (ਮਹਾਯਾਨ, ਬਜਰਯਾਨ, ਥੇਰਵਾਦ ਆਦਿ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਥਾਨ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਪਿਲਬਸਤੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਯੁਨੈਸਕੋ ਨੇ 1997 ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਾਈਟ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਰ, ਗੁੰਬਾ, ਬਿਹਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿੱਪੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਸ਼ਿਲਾਪਤਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
## ਗੈਲਰੀ

File:Lumbinibodhi.jpg|ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਤਲਾ
File:Birthplacebuddha.jpg|ਬੁੱਧ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ
File:Asokalumbini.jpg|ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ
File:Lumbini pillar old.jpg|ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ 1930ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ 
File:Paderia Pillar.png|ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ ਆਦੇਸ਼ 
File:LumbiniGarden2.JPG|ਲੁੰਬਿਨੀ ਬਾਗ
File:Eternal_peace_flame_Lumbini.jpg|ਸਦੀਵੀ ਅਮਨ ਲਾਟ
File:LumbiniFlags.JPG | ਪਵਿਤਰ ਪੂਲ (ਪੁਸਕਰਨੀ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆਈ ਲਾਲਟੇਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ

## ਹਵਾਲੇ
ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ

**ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ** ਬੋਧਗਯਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਫਿਰ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੈਸ਼ਾਖ (ਮਈ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ

thumb|ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ
thumb|ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ
thumb|ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ
**ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ** (ਜਨਮ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1964) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਓਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਜੀਵਨ
ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇੜੇ ਅਜਨਾਲਾ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਲਗਭਗ 35 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੈੈ। ਓਸ ਨੇ 1976 ਵਿਚ ਭਾਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਟ ਸਫਰ ਆਗਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਫਰ 1988 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। 1988 ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਐਨ.ਐਸ.ਡੀ. (ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਰਾਮਾ) ਵਿੱਚ ਨਾਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਿਜਾਇਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਐਨ.ਐਸ.ਡੀ. ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟ ਗਰੁਪ ਮੰਚ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗਰੁਪ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਹੀ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਹੁਣ ਤਕ ਨਾਟਕ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਓਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਨਾਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਬਣੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨੇ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਛਪਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

## ਮੰਚ ਰੰਗਮੰਚ
ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਮੰਚ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਟ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਐਨ.ਐਸ.ਡੀ. ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕੀਤੀ। ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 250 ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਾਵ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ;

*ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ।
*ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 2000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ।
*ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ 6 ਨੈਸ਼ਨਲ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ।
*ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ।
*ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡੇ।
*ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਭਵਨ ਉਸਾਰਿਆ।

## ਨਾਟਕ
### ਨਾਟ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਮਾਵਾਂ
*ਅਜੇ ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਸੁਲਘਦੇ
*ਧੁਖਦਾ ਰੋਹ
*ਜਜਬਿਆਂ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ

### ਬਾਲ ਨਾਟਕ
*ਸ਼ਹਿਰ ਸਲੇਟੀ
*ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਦਿਆ

### ਨਾਟਕ
*ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਤੇ
*ਸਰਕਾਰ ਏ ਖਾਲਸਾ
*ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ ਚੋਲਾ

### ਸੰਪਾਦਨ
*ਦਸ ਬਾਲ ਨਾਟਕ
*ਦਸ ਨੁਕੜ ਨਾਟਕ
*ਇਤ ਮਾਰਗ ਪੈਰ ਧਰੀਜੈ
*ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟ ਮਰੇ
*ਬਲ ਹੁਆ ਬੰਧਨ ਛੁਟ

### ਰੰਗ ਮੰਚ ਤੇ ਲੇਖ
*ਰੰਗ ਕਰਮੀ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਅੱਖ 
 
## ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ
*ਮਾਂ (ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ)
*ਮੇਦਨੀ (ਸਵਰਾਜਬੀਰ)
*ਸ਼ਾਇਰੀ (ਸਵਰਾਜਬੀਰ)
*ਕਬੀਰ (ਐਸ.ਐਨ ਸੇਵਕ)
*ਕੈਦੋਂ (ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ)
*ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ (ਸਵਦੇਸ਼ ਦੀਪਕ)
*ਤਸਵੀਰਾਂ (ਸਵਰਾਜਬੀਰ)
*ਪੁਲ-ਸਿਰਾਤ (ਸਵਰਾਜਬੀਰ)
*ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ (ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ)

## ਸਨਮਾਨ
*ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ
*ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
*ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ 
*ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ ਬੈਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਵਾਰਡ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* (http://www.magazine.manchanpunjab.org/column?c=1)( ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਹੈ।
* (https://www.facebook.com/#!/kewal.dhaliwal.7?fref=ts) (ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਆਈ ਡੀ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗਕਰਮੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964