open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ

**ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀ** ( **ਸੀਵੀਡੀ** ) ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਵੀਡੀ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਰੋਗ (ਸੀਏਡੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਐਨਜਾਈਨਾ ਅਤੇ ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਹੋਰ ਸੀਵੀਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੋਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਹਾਈਪਰਟੈਨਸਿਵ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਠੀਏ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਾਰਡੀਓਮੈਓਪੈਥੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤਾਲ, ਜਮਾਂਦਰੂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਵਾਲਵੂਲਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਾਰਡੀਟਿਸ, ਐਓਰਟਿਕ ਐਨਿਉਰਿਜ਼ਮ, ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਥ੍ਰੋਮਬੋਐਮੋਲਿਕ ਬਿਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਵੇਨਸ ਥ੍ਰੋਮੋਬਸਿਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਵਿਧੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਰੋਗ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਐਥੀਰੋਸਕਲੇਰੋਟਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਤਮਾਕੂਨੋਸ਼ੀ, ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਮੋਟਾਪਾ, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ, ਮਾੜੀ ਖੁਰਾਕ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 13% ਸੀਵੀਡੀ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ 9%, ਸ਼ੂਗਰ 6%, ਕਸਰਤ ਦੀ ਘਾਟ 6% ਅਤੇ ਮੋਟਾਪਾ 5% ਹੈ। ਰਾਇਮੇਟਿਕ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਪ ਦੇ ਗਲ਼ੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 90% ਤੱਕ ਸੀਵੀਡੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੀਵੀਡੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ, ਕਸਰਤ, ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰੋ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਬਲੱਡ ਲਿਪਿਡਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਨਾਲ ਸਟ੍ਰੈੱਪ ਗਲੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਗਠੀਏ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਪਰੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਲਾਭ ਹਨ।

ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਫਰੀਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸੀਵੀਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 2015 ਵਿੱਚ 17.9 ਮਿਲੀਅਨ ਮੌਤਾਂ (32.1%) ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ 12.3 ਮਿਲੀਅਨ (25.8%) ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ। ਸੀਵੀਡੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਘਟੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਵੀਡੀ ਦੀ 80% ਮੌਤ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 75% ਸੀਵੀਡੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ 40 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 11% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੀਵੀਡੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 40% ਅਤੇ 60 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 37%, 60 ਤੋਂ 80 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 71% ਲੋਕ, ਅਤੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ 85% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੀਵੀਡੀ ਹੈ। ਵਿਕਸਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਉਮਰ 80 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 68 ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ

**ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ** ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸਹੀ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਡਿਸਸਟ੍ਰਫੀ ਅਤੇ ਸੋਜਸ਼ ਮਾਇਓਪੈਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੁਰੋਮਸਕੂਲਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਸਥੇਨੀਆ ਗਰੇਵਿਸ। ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਸਕਿੰਟਾਂ ਜਾਂ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ)। ਮਾਇਸਥੇਨੀਆ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੈ- ਯੂਨਾਨੀ ਤੋਂ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ" + -ਸਥੇਨੀਆ ἀσθένεια ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ " ਕਮਜ਼ੋਰੀ "।

## ਕਿਸਮਾਂ 
ਨਿੁਰੋਮਸਕੂਲਰ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ "ਕੇਂਦਰੀ" ਜਾਂ "ਪੈਰੀਫਿਰਲ" ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਉਰਜਾ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਥਕਾਵਟ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਮਰਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

### ਦਿਮਾਗੀ ਥਕਾਵਟ 
ਨਸਾਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤੰਤੂ ਸਿੰਨੈਪਟਿਕ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੈਥੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿੁਰੋਮਸਕੂਲਰ ਥਕਾਵਟ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁੰਗੜਨ ਦੇ ਲਈ ਜੋ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਿੁਰੋਮਸਕੂਲਰ ਥਕਾਵਟ ਅਣਚਾਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਕਾਰਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਨਤਮ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਸਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਗੜਨ ਦੇ ਵਧੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਤੰਤੂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਦਰਦ ਜਾਂ ਬੇਅਰਾਮੀ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਬਸ 'ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰੋ' ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਸਾਂ 'ਤੇ ਨਾਕਾਫੀ ਤਣਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰੰਤਰ, ਉੱਚ ਆਵਿਰਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਾੜੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਦਿਮਾਗੀ ਸਿਖਲਾਈ" ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਕੁਚਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਹੱਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਿਛਲੇ, ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਇਓਫਾਈਬਰਿਲਰ ਜਾਂ ਸਰਕੋਪਲਾਸਮਿਕ ਹਾਈਪਰਟ੍ਰੋਫੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਥਕਾਵਟ ਸੰਕੁਚਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### ਕੇਂਦਰੀ ਥਕਾਵਟ
ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀ

ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਮ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਸਪਲਾਈ ਅਕਸਰ ਰਹੇ ਹਨ ਖਰਾਬ ਜ ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤੌਰ। ਸੇਰੇਬਰੋਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਇੱਕ ਇਸਕੇਮਿਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਜਾਂ ਮਿਨੀ-ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੇਮੋਰੈਜਿਕ ਸਟਰੋਕ ਹੈ। ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ (ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ) ਸਟਰੋਕ ਅਤੇ ਸੇਰੇਬ੍ਰੋਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ ਇਸ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੈ ਕਾਰਕ ਹੈ ਐਥੀਰੋਸਕਲੇਰੋਟਿਕ। ਐਥੀਰੋਸਕਲੇਰੋਟਿਕਸ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿਮਾਗੀ ਪਰਫਿ।ਜ਼ਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਜੋ ਸਟਰੋਕ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਗਰਟ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਇਸਕੇਮਿਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰੰਤਰ ਉੱਚਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਾੜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੇਮੋਰੈਜਿਕ ਦੌਰਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਸਟਰੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿ ਉਰੋਲੌਜੀਕਲ ਘਾਟੇ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੈਮੀਪਲੇਜੀਆ (ਇਕ ਪਾਸੜ ਕਮਜ਼ੋਰੀ), ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਅਪਾਸੀਆ (ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ), ਜਾਂ ਐਟੈਕਸਿਆ (ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ) - ਇੱਕ ਫੋਕਲ ਨਾੜੀ ਦੇ ਜਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ. ਨਿurਰੋਲੋਜਿਕ ਲੱਛਣ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿonsਰੋਨਜ਼ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਸਮੇਤ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਟ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ energyਰਜਾ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ.
ਤਿੱਲੀ

**ਤਿੱਲੀ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲਿੰਫ ਨੋਡ ਦੇ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਇਹ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਫਿਲਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ. 
ਤਿੱਲੀ ਲਾਲ ਲਹੂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ (ਏਰੀਥਰੋਸਾਈਟਸ) ਅਤੇ ਇਮਿਉਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਲਾਲ ਲਹੂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਮੋਰੈਜਿਕ ਸਦਮੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਮੋਨੋਨਿਉਕਲੀਅਰ ਫੈਗੋਸਾਈਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਸੈਂਸੈਂਟ ਲਾਲ ਲਹੂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ (ਐਰੀਥਰੋਸਾਈਟਸ) ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ. ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਦੇ ਗਲੋਬਿਨ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਗਠਨਸ਼ੀਲ ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੀਮ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਿਲੀਰੂਬਿਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਤਿੱਲੀ ਇਸਦੇ ਚਿੱਟੇ ਮਿੱਝ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀ-ਕੋਟੇਡ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀ-ਕੋਟੇਡ ਖੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਅਤੇ ਲਿੰਫ ਨੋਡ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ 2009 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤਿੱਲੀ ਦੀ ਲਾਲ ਮਿੱਝ ਇੱਕ ਭੰਡਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਨੋਸਾਈਟਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਨੋਸਾਈਟਸ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਟਿਸ਼ੂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਇਓਕਾਰਡਿਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਿਲ) ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੇ, ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਡੀਨਡ੍ਰੇਟਿਕ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੈਕਰੋਫੈਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਤਿੱਲੀ ਮੋਨੋਨੂਕਲੀਅਰ ਫੈਗੋਸਾਈਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲਿੰਫ ਨੋਡ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕੁਝ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ
ਕਨੀਮੋਝੀ

**ਮੁਥੂਵੇਲ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਕਨੀਮੋਝੀ** (ਜਨਮ 5 ਜਨਵਰੀ 1968) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਲੋਕ ਸਭਾ ( ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ) ਵਿੱਚ ਥੂਥੁਕੁੜੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਸਭਾ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਸਦਨ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਨੀਮੋਝੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜਥੀ ਅੰਮਲ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।

ਕਨੀਮੋਝੀ ਇੰਡੀਅਨ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ (ਡੀਐਮਕੇ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਡੀਐਮਕੇ ਦੇ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੰਗ ਦੀ ਮੁੱਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ "ਸਾਹਿਤਕ ਵਾਰਸ" ਵਜੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਐਮ ਕੇ ਅਲਾਗਿਰੀ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਐਮ ਕੇ ਸਟਾਲਿਨ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਨੀਮੋਝੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ *ਹਿੰਦੂ* ਦੀ ਸਬ ਐਡੀਟਰ, *ਕੁੰਗੁਮਮ* (ਇਕ ਤਾਮਿਲ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰਸਾਲਾ) ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ *ਤਾਮਿਲ ਮੁਰਸੂ* ਨਾਮਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਸਥਿਤ ਤਾਮਿਲ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਫੀਚਰ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਔਰਤ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 2005 ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤੀ ਚਿਦਾਂਬਰਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2007 ਵਿੱਚ, ਕਨੀਮੋਝੀ ਨੇ ਚੇਨਈ ਸੰਗਮਮ, ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਖੁੱਲਾ ਤਾਮਿਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ, ਜੋ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ, ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਕਨੀਮੋਝੀ ਚੇਨਈ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜੇਂਟੇਸ਼ਨ ਕਾਨਵੈਂਟ, ਚਰਚ ਪਾਰਕ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਏਥਿਰਾਜ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968
ਯੁਲੇਮਬਮ ਗੰਭੀਨੀ ਦੇਵੀ

**ਯੁਲੇਮਬਮ ਗੰਭੀਨੀ ਦੇਵੀ**, *ਨਾਤਾ ਸੰਕੀਰਤਨ* ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰੀ ਰਾਸ ਦੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਮਣੀਪੁਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ (ਜੇਐਨਐਮਡੀਏ) ਵਿਖੇ ਫੈਕਲਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ 1988 ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ 2005 ਵਿਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਗੰਭੀਰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1945 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਯਾਸਕੂਲ ਹੀਰੂਹੰਬਾ ਲੇਕਈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਟ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਲਾਕਾਰ, ਵਾਈ. ਗੁਲਾਪ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਮਨੀਪੁਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ (ਜੇਐਨਐਮਡੀਏ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਵਿਚ ਨਾਮੁਦ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੂਦੋਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਮੈਸਨਮ ਅਮੂਬੀ ਸਿੰਘ, ਖੈਦੇਮ ਲੋਕੇਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ, ਖੇਤਰਤਰੋਬੀ ਦੇਵੀ, ਨੰਗਾਂਗੋਮ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਬੋਪਿਸ਼ਕ ਸ਼ਰਮਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਨੋਂਗਮੈਥਮ ਟੋਮਬਾ ਸਿੰਘ, ਖੰਡਾ ਮੋਇਨਾ ਡੈਨ, ਨੰਗੋਮ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ. ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ (ਮੋਨੋਹਰਸਾਈ ਕੀਰਤਨ) ਵਿਚ ਥੋਕਚੋਮ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ।

ਮਨੀਪੁਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਨਾਟ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਤਾ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਤਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਲਈ 1988 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 2005 ਵਿਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਮਨੀਪੁਰੀ ਡਾਂਸ 
* ਮੈਸਨਮ ਅਮੂਬੀ ਸਿੰਘ 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਸ਼ਾਂਤਾ ਰਾਓ

**ਸ਼ਾਂਤਾ ਰਾਓ** (1930 - 28 ਦਸੰਬਰ 2007) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਥਕਲੀ ਅਤੇ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1971 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਉਹ 1930 ਵਿੱਚ ਮੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। 28 ਦਸੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਮਲੇਸ਼ਵਰਮ, ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਸ਼ਾਂਤਾ ਰਾਓ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਡਾਂਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਓ ਨੇ ਸਾਲ 1939 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਪਰੋਨ, ਜੀ. ਵੈਂਕਟਾਚਲਮ, ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਲਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ ਨਾਮਕ ਕਵੀ ਸਨ। 
ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰੂ, ਪੀ. ਰਵੁਨੀ ਮੈਨਨ, ਕਥਕਲੀ ਵਰਗੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਰਾਓ ਕਥਕਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਨੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਅੱਤਮ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਾਨਿਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਉਸਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸੂਰ ਵਿੱਚ ਨੰਬੂਦਰੀ ਅਤੇ ਕਥਕਲੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।   ਉਸਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਓ ਨੇ ਵੇਮਪਤੀ ਚਿਨਾ ਸਤਿਅਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ਫਾਰਮ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਭਾਮ ਨਾਟਿਅਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਵੈਂਕਟਚਲਪਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭਾਮਸੂਤਰਮ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।
ਅਸ਼ਟ ਮਹਿਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੀ ਭਾਮ ਨਾਟਿਅਮ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
* ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ - ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਫਾਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ, 1970 
* ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਲਈ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ, 1993-94 

## ਕਿਤਾਬਚਾ 
* 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੂਮੈਨ 2020
ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕਸ਼ੇਮਾਵਤੀ

**ਕਲਾਮੰਦਲਮ ਖੇਮੇਵਤੀ** (ਜਨਮ 1948) ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸੂਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਿਨੀਅਤਮ ਨ੍ਰਿਤਕ ਹੈ।ਉਹ ਨਾਮਵਰ ਕੇਰਲਾ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਪਿਲਾਈ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾ ਵਿਸ਼ਵੇਸਵਰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਰਤ ਨਾਟਿਯਮ, ਅਤੇ ਵੇਮਪਤਿ ਚਿੰਨਾ ਸਤਿਆਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਮੋਹਿਨੀਅਤਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਹ 47 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ 
ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀਅਤਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 2011 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਉਹ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੀਆ ਚਰਬੀ ਦਾ ਘਰ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਛੱਡਦਿਆਂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਦੇ ਡਾਂਸ ਸਕੂਲ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਜਰਮਨੀ, ਫਰਾਂਸ, ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਫਿਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 100 ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੈਰਸਰੀ ਅਤੇ ਸੁਗਾਤਮਕੁਮਾਰੀ, "ਕੁਚੇਲਾਵ੍ਰਤਤਮ", ਚਿੰਤਵਿਸ਼ਤਾਯ ਸੀਤਾ, ਲੀਲਾ ਆਦਿ ਕਲਾਸਿਕ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਖੇਮੇਵਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇਰ ਵੀ.ਕੇ. ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਪਵਿੱਥਰਨ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਈਵਾ ਪਾਵਿਥਰਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਵਿੱਥਰਨ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਅਨੀਤਾ ਕੁੱਪੂਸਮੀ

**ਅਨੀਤਾ ਕੁੱਪੁੁੂਸਮੀ** ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਉਸ ਨੂੰ ' ਨਾਟੂਪੁਰਾ ਪੱਤੂ ' ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕ ਕਲਾ ਹੈ। ਅਨੀਤਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਇਕਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਅਨੀਤਾ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ। ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਕੁਕਰੀ 'ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਟੀ ਵੀ' ਤੇ ਕੁਕਰੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ।

ਅਨੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਟੂਟਪਲਯਾਮ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਵਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲਿੰਗਮ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਮਦਰਾਸ, ਚੇਨੱਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ.।

ਉਸਨੇ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਨਮ ਕੁਪੂਸਮੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਖਿਰਕਾਰ ਜੋੜੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ "ਨਾਟੂਪੁਰਾ ਪੱਤੂ", ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕ ਕਲਾ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਨਮ ਕੁਪੂਸਮੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ .

## ਕਰੀਅਰ 
ਅਨੀਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕ ਕਲਾ "ਨਾਟੂਪੁਰਾ ਪੱਤੂ" 'ਤੇ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਨਮ ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,000 ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਏਡਜ਼, ਦਾਜ, ਤਮਾਕੂਨੋਸ਼ੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ।

ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੀਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਲਈ ਉਸਦੀ ਅਕਸਰ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਅਭਿਆ ਹਿਰਨਮਯੀ

**ਅਭਿਆ ਹੀਰਨਮਈ** (ਜਨਮ 24 ਮਈ 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਬੈਕਿੰਗ ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਝੁਕਾਅ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੀਰਨਮਈ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਥਿਕਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਆਂ, ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਨਿਆਯਤਿਨਕਾਰਾ ਐਮ ਕੇ ਮੋਹਣਾਚੰਦਰਨ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਉਜ਼ਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੋਹਨ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਿਲਮ ਦੇ  ਦੁਆਰਾ, ਸਵਾਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅਪ ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲੀਪ - ਮਮਤਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਸਟਾਰਰ *ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ* *ਥਾਨ ਥਨੇ* ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੋਪੀ ਸੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੀਤ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ. ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਮੱਲੀ ਮੱਲੀ ਈਦੀ ਰਾਣੀ ਰੋਜੂ ਲਈ *ਚੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਾਗੀ* ਦੇ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਸੰਮਲਿਤ ਕੀਤਾ . 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਉਧਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕਮਰ ਲਈ ਜ਼ਬਾਨੀ ਬੈਲਡ *ਮਝੈ ਮਾਝੈ* ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਫਿਲਮ ਲਈ *ਯਾਕੂਬ ਅਤੇ ਆਲਿਸ* ਬਾਅਦ ਸੱਤਿਆ ਦੇਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀਫਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ,ਕੋਇਕੋਡ *ਗੀਤ,* ਦੇ ਤਰਾਨੇ ਕੋਜ਼ੀਕੋਡੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸੰਗੀਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਬਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ *ਗੁਡਾਲੋਚਨਾ* ਲਈ ਗੋਪੀ ਸੁੰਦਰ ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਵਜ਼ਨ ਐਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਇਨ ਸਿੰਗਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Abhaya Hiranmayi on IMDb

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਦਰੋਜੀ ਇਰਮਾ

**ਦਰੋਜੀ ਇਰਮਾ** (1930-12 ਅਗਸਤ 2014), ਜਿਸ ਨੂੰ **ਬੁਰਕਾਥ ਇਰਮਾਂਮਾ,** ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਬੁੜਕਥਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਏ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਕਲਾ ਹੈ, ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1999 ਵਿੱਚ ਰਾਜਯੋਤਸਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

## ਜਿੰਦਗੀ 
ਦਰੋਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1930 ਵਿੱਚ ਅਰਧ-ਅਵਾਜਾਈ ਬੁੱਧੂਗ ਜਨਗਾਮਾ ਕਮਿਊਨਿਟੀ, ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਗੋਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੁੜਕਥਾ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਅੱਲੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਲੱਪਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਰਮਾ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ 200,000 ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ 7,000 ਪੰਨਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਐਪੀਚਸ ਕੁਮਾਰਾਮਾ, ਬੇਬੂਲੀ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ, ਬਾਲਾ ਨਾਗਾਮਾ, ਜੈਸਿੰਜਾਰਾਜਾ ਕਾਵਿਆ ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਕਾਵਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਪੋਲੀਓ ਟੀਕਾਕਰਨ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਟੈਂਬਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿਭਾਗ, ਕੰਨੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੈਂਪੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 2003 'ਚ ਨਦੋਜਾ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕੰਨੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਚਲਾਰਾਜੂ ਦੁਆਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਰੂਆ ਪਾਂਡੇ

**ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਰੂਆ ਪਾਂਡੇ** (3 ਅਕਤੂਬਰ 1934) &nbsp; - 27 ਦਸੰਬਰ 2002) ਪੱਛਮੀ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੌਰੀਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਬਰੂਆ ਪਾਂਡੇ, ਇੱਕ ਕੌਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਗੋਲਪਰਿਆ (ਕੋਚ ਰਾਜਬੋਂਸ਼ੀ / ਕਮਤਾਪੁਰੀ / ਦੇਸੀ) ਗੀਤਾਂ ਹਸਤੀਰ *ਕੰਨਿਆ* ਅਤੇ ਮੁਰ ਮਹਤ *ਬਾਂਧੁਰੇ,ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਸ਼* ਚੰਦਰਾ ਬਰੂਆ (ਲਾਲਜੀ) ਅਤੇ ਭਤੀਜੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਫਿਲਮਮੇਕਰ ਪ੍ਰਮੇਤੇਸ਼ ਬਰੂਆ *ਦੇਵਦਾਸ* ਖਾਬਰ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਬਰੂਆ ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1934 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਓ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੋਖਲੇ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ, ਗੌਰੀਪੁਰ, ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਅਸਾਮ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਗੌਰੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਰਿਆ ਕਾਂ ਆਦਰਸ਼ੇ "ਗਦਾਧਰ" ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ *ਰਬਿੰਦਰਸੰਗੀਤ* ਸਿੱਖੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੜੂਆ (ਲਾਲਜੀ) ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਹਿਮ ਆਇਆ ਜਦ ਡਾ ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਗੌਰੀਪੁਰ1955 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਲਸਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕੇ, ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ 'ਤੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਜੀਭ-ਬੰਨ੍ਹ ਡਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਦਿਉ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਗੇਟ ਦੇ ਗੋਲਪਾਰੀਆ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ ਸਤਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਰੀਦਮਸ ਦੇ *ਢੋਲ*,ਜੁਨੂਕਾ, ਡੋਟੋਰਾ, ਦਰਿੰਦਾ, ਧੂਲੂਕੀ ਅਤੇ ਬਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਪਾਰੀਆ। ਡਾ. ਹਜ਼ਾਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਸ਼ਚਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗੋਲਪਾਰੀਆ ਲੋਕਾਗੇਟ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਦਰਅਸਲ, ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਏਰਾ ਬਟੋਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਪਾਰਿਆ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਂਉਤ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਰੂਆ ਪਾਂਡੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹਿੱਟ *ਵੀ ਆਰ ਏਮ ਸੇਮ ਬੋਟ, ਭਰਾ* ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਗੌਰੀਪੁਰ ਪੀ ਬੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸ਼ੰਕਰ ਪਾਂਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣੇ 
* ਅਜੀ ਦਾਨਰਾਓ ਕਾਲਾ 
* ਅਫਲਾ ਕਾਦਮਰ ਕਹਾਣੀ 
* ਜਮਾਨਤ ਖੇਲ ਕਰੇ 
* ਧਿਕ ਧਿਕ 
* ਦੁਇ ਡਿਨਰ ਭਲੋਬਾਸ਼ਾ 
* ਗੋਬਰ ਨੂਰੀ ਗੋਬਰ 
* ਏਕ ਬਾਰ ਹੋਰੀ ਬੋਲੋ ਰੋਸਨਾ 
* ਹਸਤੀਰ ਕੰਨਿਆ 
* ਕੋਮੋਲਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨਚੇ 
* ਮਤੀਰ ਮਾਨੁਸ਼ 
* ਮਾਟੀਰ ਪਿੰਜੀਰਾ 
* ਹੇ ਬੀਰੀਖਾ 
* ਹੇ ਪਰੇ ਕਾਮਰੰਗਰ ਗਛ 
* ਓ ਮੋਰ ਮਾਹੂਤ ਬੰਧੁਰੇ 
* ਸੋਨਾਰ ਚੰਦ ਚੰਦਰੇ 
* ਹੇ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਲੀਆ ਰੇ

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬੜੂਆ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੂੰ *ਗੋਲਪਾਰੀਆ ਲੋਕਾਗੇਟ ਨੂੰ* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਯਤਨਾਂ ਲਈ *ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ*।

ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹਜ਼ਾਰੀਕਾ, *ਹਸਤੀਰ ਕੰਨਿਆ* ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ, 1997 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਜੀਵਨੀ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬੌਬੀ ਸਰਮਾ ਬਾਰੂਆ ਨੇ ਸਾਲ 2015 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ *ਸੋਨਾਰ ਬਾਰਨ ਪਾਖੀ*, ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੜੂਆ ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਏਐਸਐਫਐਫਡੀਸੀ ਅਤੇ ਬੀ ਬੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਮਿਤ, ਇਹ ਫਿਲਮ ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
 1. ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, 27 ਦਸੰਬਰ 2002.    2. ਦਿ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ, ਇੰਡੀਆ, 28 ਦਸੰਬਰ 2002.    3. ਸ਼ਰਮਾ, ਸੀ. ਦਿ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ, ਇੰਡੀਆ, 22 ਦਸੰਬਰ 2006.    . ਬੜੂਆ, ਐਨ. ਦਿ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ, ਇੰਡੀਆ, 22 ਜਨਵਰੀ 2005.    5. ਜਯੋਤੀਰਮੋਈ ਪ੍ਰੋਧਾਨੀ, *ਜੀਵਨ* ਬਤੀਤ *: ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬੜੂਆ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ

**ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ** 1564 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਜੁੜਵਾ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਨਗਰ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰੀ ਕਸਬੇ ਵਦਨਗਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਰਸੀਹ ਮਹਿਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰਸੀਹ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

## ਦੰਤਕਥਾ 
ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਰਾਗ "ਦੀਪਕ" ਗਾਇਆ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀਪਕ ਰਾਗ ਦੇ ਜਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ, ਅਮਜਦਖਨ, ਵਦਨਗਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜੋ ਮਾਹਿਰ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਗ ਮਲਾਰ ਗਾ ਕੇ ਤਾਨਸੇਨ (ਰਾਗ ਦੀਪਕ ਦੇ ਮਾਹਰ) ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਗਰ ਵਜੋਂ ਸੁੱਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਗਾਉਣਗੀਆਂ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਤਾਨਸੇਨ ਨੂੰ ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਅਕਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਨੀਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦਸ਼ਾਨਗਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਮਨਘੜਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਵਦਨਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Tana & Riri at zazi.com 
* Tana Riri Festival 2019 3 World Records

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਵਿਥਬਾਈ ਭਾਉ ਮੰਗ ਨਾਰਾਇਣਗਾਓਂਕਰ

**ਵਿਥਾਬਾਈ ਭਾਉ ਮੰਗ ਨਾਰਾਇਣਗਾਂਕਰ** (ਜੁਲਾਈ 1935 - 15 ਜਨਵਰੀ 2002) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ, ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ 
ਵਿਥਾਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਨ ਪੋਸ਼ਣ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਪੰਧੇਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਉ-ਬਾਪੂ ਮੰਗ ਨਾਰਾਇਣਗਾਂਕਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੜਕੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਖੁੱਡੇ ਨੇ ਟਰੂਪ ਲਗਾਇਆ। ਉਹ ਪੁਣੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸ਼ੀਰੂਰ ਤਾਲਕ ਦੇ ਕਵਥੇ ਯਮਾਈ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਗਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲਵਣਿਆ, ਗਾਵਲਾਣ, ਭੇਦਿਕ, ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮਾਂ ਉਹ ਅਵਧੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਡਿਲਿਵਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼, ਮਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਬੈਕ ਸਟੇਜ ਤੇ ਗਈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਭੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ. ਦਰਸ਼ਕ ਉਸਨੂੰ ਬੇਬੀ ਬੰਪ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਲੇਰ ਐਕਟ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੇ, ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਲਈ 1957 ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਿੱਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਮਰਦੀਨੀ" (ਤਮਾਸ਼ਾ ਮਹਾਰਾਣੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ "ਵਿਥਾਬਾਈ ਨਾਰਾਇਣਗਵਕਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ" ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਲਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 2006 ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਹਨ। ਕਾਂਤਾਬਾਈ ਸਤਰਕਰ, ਵਸੰਤ ਅਵਸਰੀਕਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਲੋਚਨਾ ਨਲਵਾੜੇ, ਹਰੀਭਉ ਬਧੇ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮੰਗਲਾ ਬਨਸੋਦੇ (ਵਿਥਾਬਾਈ ਦੀ ਧੀ), ਸਾਧੂ ਪਾਤਸੁਤ, ਅੰਕੁਸ਼ ਖੱਡੇ, ਪ੍ਰਭਾ ਸ਼ਿਵਨੇਕਰ, ਭੀਮ ਸੰਗਵੀਕਰ, ਗੰਗਾਰਾਮ ਕਵਾਤੇਕਰ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਧਾਬਾਈ ਖੋਡੇ ਨਾਸਕਰ, ਮਧੂਕਰ ਨੇਰਾ। ਲੋਕ ਕਲਾ, ਲਵਾਨੀ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ **ਲੋਕਸ਼ਮੀਰ ਬਸ਼ੀਰ ਮੋਮਿਨ ਕਵਾਟੇਕਰ** ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਚਿੰਨਾਪੋਨੂੰ

**ਚਿੰਨਾਪੋਨੂੰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਛਿੰਨਾਪੋਨੂੰ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਸਿਵਾਗਾਂਗਈ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸੂਰਨਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਸਾਥੀ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਕੋਟੈਸੈਮੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਕੇ.ਏ. ਗੁਨਾਸ਼ੇਕਰਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। ਗੁਨਸ਼ੇਕਰਨ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

## ਕਰੀਅਰ 
2004 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਅਤੇ ਜੋਤਿਕਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ *ਚੰਦਰਮੁਖੀ* ਵਿੱਚ ਗਾਣੇ  ਦੇ ਨਾਲ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਸਾਲ 2010 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਐਸ ਐਸ ਪਾਂਡਿਅਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ *ਸੂਰੀਅਨ ਸੱਤਾ ਕਲੌਰੀ* ਦੇ ਗਾਣੇ "ਥੀਕਾ ਥੀਕਾ" ਲਈ ਐਡੀਸ਼ਨ ਐਵਾਰਡ 2010 ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਹ ਏ ਆਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ਗੌਤਮ ਮੈਨਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਰਲਡ ਕਲਾਸਿਕਲ ਤਾਮਿਲ ਕਾਨਫਰੰਸ 2010 ਦੇ ਥੀਮ ਗਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

2010 ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਟ੍ਰੈਪ ਚੇਨਈ ਸੰਗਮਾਮ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਜੂਨ 2011 ਵਿਚ, ਉਹ ਐਮਟੀਵੀ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕਾ ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ ਅਤੇ ਪਾਪਨ ਦੇ ਨਾਲ ਐਪੀਸੋਡ 'ਵੇਥਲਾਈ' ਅਤੇ 'ਤੇਰੇ ਨਾਮ' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।

2012 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਜੇਬੀ ਅਤੇ ਜੀ. ਅਨਿਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ *ਬੱਸ ਸਟਾਪ* ਵਿੱਚ ਪੱਟੂਕੋ ਪਾਟੁਕੋ ਗਾਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
1990 ਵਿੱਚ ਚਿੰਨਾਪੋਨੂੰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤੰਜਾਵਰ ਮਰੀਅਮਮਾਨ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਸੋਸਨਿਸਟ ਸੇਲਵਾ ਕੁਮਾਰ (ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

2008 ਵਿਚ, ਚਿੰਨਾਪੋਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਰਹੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  
* https://web.archive.org/web/20110302074117/http://chinnaponnu.com/index.html 
* http://theinspirationroom.com/daily/2009/a-day-in-the- Life-of-chennai/ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਕਲਪਨਾ ਪਟੋਵਰੀ

**ਕਲਪਨਾ ਪਟੋਵਰੀ** ਅਸਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ 30 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ *ਜੂਨੂਨ - ਕੁਛ ਕਰ ਦਿਖਾਣੇ ਕਾ* (2008) ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣੇ ਹਨ, ਭੋਜਪੁਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਪਿਤ ਧਾਰਾ ਹੈ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਕਲਪਨਾ ਪਟੋਵਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1978 ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਬਰਪੇਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1996 ਵਿੱਚ ਕਾਟਨ ਕਾਲਜ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾੜ ਤੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ, ਪਟੋਵਰੀ ਨੇ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਮਰੋਪੀਆ ਅਤੇ ਗੋਲਪੋਰਿਆ ਅਸਾਮੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਬਿਪਿਨ ਪਤੋਵਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ, ਪਟੋਵਾਰੀ ਨੂੰ ਭਾਟਖਾਂਡੇ ਸੰਗੀਤ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਖਨਉ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਜਪੁਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵੀ, ਪਚਰਾ, ਕਾਜਰੀ, ਸੋਹਰ, ਵਿਵਾਹ ਗੀਤ, ਚੈਟਾ ਅਤੇ ਨੌਟੰਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪਟੋਵਰੀ ਨੇ ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਪਟੋਵਰੀ ਪਹਿਲਾ ਭੋਜਪੁਰੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਦੀ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

2013 ਵਿੱਚ, ਪਟੋਵਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਬਿਦੇਸੀਆ ਵਿੱਚ ਬੰਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। 8 ਦਸੰਬਰ, 2013 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲੈਂਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ' ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਪਟੋਵਰੀ ਛਪਰਾਹੀਆ ਪੂਰਵੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰਵੀ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਰੱਖਿਅਕ ਸੀ।

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ 
ਜੁਲਾਈ 2018 ਵਿੱਚ ਪਟੋਵਰੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
### ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗਾਣੇ 
### ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਗਾਣੇ 
### ਮਰਾਠੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਗਾਣੇ 
### ਅਸਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗਾਣੇ 
### ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗਾਣੇ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਗੁਲਾਬ ਬਾਈ

**ਗੁਲਾਬ ਬਾਈ** (1926–1996), ਜੋ **ਗੁਲਾਬ ਜਾਨ ਦੇ** ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਜ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਰਵਾਇਤੀ ਓਪੇਰਾਨੁਮਾ ਨਾਟਕ-ਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਉੱਘੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਨੌਟੰਕੀ ਮੰਡਲੀ *ਗ੍ਰੇਟ ਗੁਲਾਬ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ* ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਰਵਉਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਗੁਲਾਬ ਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਬਾਲਪੁਰਵਾ ਵਿਚ, ਬੇਦੀਆ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਛੜੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਤ੍ਰਿਮੋਹਨ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹਥਰਾਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮੋਹਨ ਲਾਲ ਦੀ ਨੌਟੰਕੀ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ।ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਨਾਮ, *ਗੂਬਾ ਜਾਨ* ਪਿਆ।

ਉਸਦੀ ਵੱਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਮੋਹਨ ਲਾਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣਾ ਨੌਟੰਕੀ ਟਰੁੱਪ, *ਗ੍ਰੇਟ ਗੁਲਾਬ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ*, ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਫਲਤਾ ਹਥ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਸੁਖਬਦਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਆਪਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣੀ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ, ਮਧੂ, ਵੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਂ, ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਕਲਾ, ਇੱਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਗਈ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀਪਤੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਿਰੋਤਰਾ ਨੇ *ਗੁਲਾਬ ਬਾਈ: ਨੌਟੰਕੀ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਰਾਣੀ (Gulab Bai: The Queen of Nautanki Theatre) ਦੇ* ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੈਨਗੁਇਨ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਵੀ ਥੀਮ ਬਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਨੌਟੰਕੀ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਚੰਦਨ ਤਿਵਾਰੀ

**ਚੰਦਨ ਤਿਵਾਰੀ** ਜਨਮ 26 ਮਾਰਚ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮਗਹੀ, ਮੈਥੀਲੀ, ਨਾਗਪੁਰੀ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ ਸਨਮਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਬੀ ਸੋਹਰ ਨਿਰਗੁਣ ਪਾਛੜਾ ਗਾਂਧੀ ਗੀਤ ਰਿਵਰ ਗਾਣਾ ਛੱਠ ਗਾਣਾ ਕਾਜਰੀ ਅਤੇ ਥੁਮਰੀ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਚੰਦਨ ਤਿਵਾੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿੱਕਾ ਗਾਉਂ, ਭੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਚਾਸ ਬੋਕਾਰੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਤੋਂ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਪ੍ਰਿਆਗ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮਤੀ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਛੇ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਭੋਜਪੁਰੀ ਗਾਣੇ 'ਤੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਕੈਰੀਅਰ
ਚੰਦਨ ਤਿਵਾੜੀ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਮਗਹੀ, ਅਵਧੀ, ਨਾਗਪੁਰੀ (ਖ਼ਾਸਕਰ ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਕਈ ਖਾਸ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਮਾਈ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਐਫਰਟਸ" ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ਪੁਰਾਬੀਆਤਾਨ ਅਤੇ ਨਿਮੀਆ ਚਿਰੀਅਨ ਕੇ ਬੇਸਰ ਵਰਗੇ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਹੂਆ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਟੌਪ ਐਂਡ ਸੁਰ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਈ.ਟੀ.ਵੀ. ਲੋਕ ਜਲਵਾ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਿੱਗ ਮੈਜਿਕ ਗੰਗਾ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਪਟਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਫੋਕ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਔਰਤ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗੀਤਕ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐੱਫ.ਐੱਮ.ਰੇਡੀਓ ਚੈਨਲਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ, ਰੇਡੀਓ ਧੂਮ, ਰੇਡੀਓ ਸਨੇਹੀ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਰੇਡੀਓ-ਗਰਾਮਵਾਨੀ ਹਨ। ਚੰਦਨ ਤਿਵਾੜੀ ਬਿੱਗ ਮੈਜਿਕ ਗੰਗਾ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅ ਰੰਗ ਪੁਰਈਆ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਤਿਵਾੜੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਗਾਇਨ ਕਾਰਜ
ਪੁਰਬੀਆ ਉਸਤਾਦ, ਬੇਟੀ ਚਿਰੈ ਸਮਾਨ, ਰਾਧਾ ਰਸਿਆ, ਸਬਕੇ ਰਾਮ (ਰਸੂਲ), ਬਸੰਤੀ ਬਯਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੋਗੀਆ, ਸਾਜੀ ਰਾਗ, ਸਾਵਨੀ ਬਹਾਰ, ਨਿਰਗੁਨਿਆ ਕਬੀਰ, ਗਾਹੀ ਜੀ, ਨਦੀਆ ਧੀਰ ਬਾਹੋ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਮਾਈ, ਛੱਤੀ ਮੀਆਂ, ਰੰਗ ਕਲਾਸ਼ਾ, ਚਰਖਵਾ ਚਲੂ ਰਹੇ, ਜਨ ਗੀਤ, ਜਨ ਰਾਗ, ਦੁਨੀਆ ਕਿਆੰਬਾ ਕਿਸਨ ਸੇ, ਬਟੋਹੀਆ, ਬਰਾਹ ਮਸਾ, ਕੁੰਵਰ ਗੀਤ, ਸੋਹਰ-ਮੰਗਲ-ਬਧਾਈ, ਸੁਹਾਗ ਰਾਗ, ਚੈਤ-ਚੈਤੀ-ਘਾਤੋ, ਬਾਲ ਗੀਤ, ਫੋਲਕ ਲੋਕ ਵਰਗੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੀਤ ਹਨ।

## ਸਮਾਜਕ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਰਜ
* ਆਂਚਲ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਆਸ਼ਰਮ (ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ) ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਲ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
* ਜ਼ੁਬਨ ਬੈਂਡ (ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਮੁੰਬਈ) ਨਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਗੰਗਾ ਜਾਗਰਣ ਅਭਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਦੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ (ਨਦੀਆ ਧੀਰ ਬਾਹੋ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਮਾਈ ..)।
* ਪੇਂਡੂ, ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੋਕਰਾਗ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬਾਰੇ ਹੁਨਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਅਵਾਰਡਸ
* ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ ਸਨਮਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਭੋਜਪੁਰੀ ਕੋਕੀਲਾ ਸਨਮਾਨ ਪਸ਼ਤਿਮ ਬੰਗ ਭੋਜਪੁਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਕੋਲਕਾਤਾ
* ਨਿਊਜ਼ -24 ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਧਮਾਲ ਬੀ.ਏ.ਜੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬੋਤਮ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਚੇਂਜਮੇਕਰ ਆਈਕਨ
* ਬਹਿਨ-ਬਹਿਨਪਾ ਸਨਮਾਨ, ਸੁਰ ਸੰਮਦ, ਦਰਭੰਗਾ
* ਆਚਾਰੀਆ ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ ਵਾਜਪੇਈ ਸਨਮਾਨ, ਮੁੰਜਰ
* ਲੋਕ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ, ਗਾਜੀਪੁਰ
* ਅਖਰ ਸਨਮਾਨ, ਸਿਵਾਨ
* ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸਨਮਾਨ, ਬਾਲਿਆ
* ਗਾਂਧੀ ਸੰਗੀਤ ਸਨਮਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਮਤੀ
* ਭੀਖੜੀ ਠਾਕੁਰ ਸਨਮਾਨ, ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ
* ਲੋਕ ਰਸ ਸਨਮਾਨ, ਵਿਕਾਸ ਭਾਰਤੀ, ਰਾਂਚੀ
* ਭੋਜਪੁਰੀਆ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ, ਭੋਪਾਲ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* Facebook
* YouTube
* Instagram
* Twitter

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਮਨੀ ਹੀਸਟ

***ਮੰਨੀ ਹਾਈਸਟ*** (, ਤਰਜਮਾ: ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਘਰ) ਇੱਕ ਸਪੇਨੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਚੋਰੀ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀਵਾਰ ਹੈ। ਐਲੈਕਸ ਪੈਨਿਆ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਲੜੀਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨੀ ਨੈਟਵਰਕ ਐਂਟੀਨਾ 3 'ਤੇ 2 ਮਈ 2017 ਤੋਂ 23 ਨਵੰਬਰ 2017 ਤੱਕ 15 ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਨੇ 2017 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇਸਦੇ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਤੇ ਇਸ ਲੜੀਵਾਰ ਨੂੰ 22 ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਕੱਟ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 20 ਦਸੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਭਾਗ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਨੇ ਇਸ ਲੜੀਵਾਰ ਦਾ ਵੱਡੇ ਬੱਜਟ ਨਾਲ਼ 16 ਨਵੇਂ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਗ 3 ਨੂੰ ਅੱਠ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ 19 ਜੁਲਾਈ 2019 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਗ 4 ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਅੱਠ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਨਾਲ਼ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਪੀ.ਕੇ. ਮੇਦਿਨੀ

thumb|ਪੀ. ਕੇ. ਮੇਦਿਨੀ

**ਪੀ. ਕੇ. ਮੇਦਿਨੀ** ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਰੰਗਮੰਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਵੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਗਿਰੀਰਾਜ ਕਿਸ਼ੋਰ (ਲੇਖਕ)

**ਗਿਰੀਰਾਜ ਕਿਸ਼ੋਰ** (8 ਜੁਲਾਈ 1937 - 9 ਫਰਵਰੀ 2020) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਲ 2007 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2000 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸਨਮਾਨ, ਅਤੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ 2002 ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਜੀਵਨੀ 
thumb| ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਪਦਮਸ੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਗਿਰੀਰਾਜ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਵਿੱਚ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਗਿਰੀਰਾਜ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1998-1999 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇਮੀਰਿਟਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1999 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ, ਸਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਵਜੋਂ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਜੀਓਆਈ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਿਹਾ।

ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮੀਰਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ 2 ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹਨ. ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ *ਅਕਾਰ ਦਾ* ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।

## ਚੁਣੇ ਕੰਮ 
* *ਪਾਹਲਾ ਗਿਰਮਿੱਤੀਆ* (*ਗਿਰਮਿਤਿਆ* ਸਾਗਾ), ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 
* ਬਾ (ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ- ਇੱਕ ਬਾਇਓ ਫਿਕਸ਼ਨ) 
* ਧੀ ਘਰ 
* ਪਰੀਸ਼ਿਸ਼ਤਾ 
* ਆਨਜਾਨੇ ਜਯਤੇ ਆਦਿ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937
ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

**ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ** (ਇਤਾਲਵੀ: Università di Pisa, UniPi) ਇਟਲੀ ਦੇ ਪੀਸਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਜਨਤਕ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1343 ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਕਲੇਮੈਂਟ VI ਦੇ ਇੱਕ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 19 ਵੀਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਟਲੀ ਦੀ 10 ਵੀਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਏਆਰਡਬਲਯੂਯੂ ਅਤੇ ਕਿ Qਐਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ 10 ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 400 ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਉਰੋਟਾ ਬੋਟੈਨੀਕੋ ਡੀ ਪੀਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1544 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ.

ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਓਲਾ ਨੌਰਮੇਲ ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸੈਂਟ ਐਨਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 50,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 46,000 ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਹਨ, ਅਤੇ 3,500 ਡਾਕਟੋਰਲ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲਿਕੇਸ਼ਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਹਨ
ਸੇਲਬਸਚੁਟਜ਼

**ਸੇਲਬਸਚੁਟਜ਼** ("ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ" ਲਈ ਜਰਮਨ) ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਨਸਲੀ-ਜਰਮਨ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਹਰਾਓ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ.

ਸੇਲਬਸਟਸਚੁਟਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਵਤਾਰ ਜਰਮਨ ਨੀਮ-ਸੈਨਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਸਤੀ-ਲਿਟੋਵਸਕ ਸੰਧੀ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਨਸਲੀ ਜਰਮਨੀਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਨਸਲੀ-ਜਰਮਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ. ਸੇਲਬਸਚੁਟਜ਼ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਲਾਂਘ ਸਿਲੇਸੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲਿਸ਼-ਵੱਸੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਸੀ. 1921 ਵਿਚ, ਸੇਲਬਸਟਸਚੁਟਜ਼ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਤੀਜੀ ਸਿਲੇਸੀਅਨ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ.
ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੂਮ

**ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੂਮ** (11 ਜੁਲਾਈ, 1930 - 14 ਅਕਤੂਬਰ, 2019) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਰਲਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਰੈਂਕ ਤੇ ਸਨ। ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੂਮ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1959 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲੂਮ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ 20 ਕਿਤਾਬਾਂ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਚੇਲਸੀਆ ਹਾਊਸ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਫਰਮ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸੰਕਲਨਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਬਲੂਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਬਲੂਮ ਨੇ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਲਿਖਣ ਦਾ ਜੀਵਨ 
### ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ 'ਤੇ ਕੰਮ 
ਬਲੂਮ ਅੰਦਰ ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਕਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ।

ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਚ, *ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ: ਦਿ ਇਨਵੈਂਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਹਿਊ*ਮਨ (1998) ਵਿਚ, ਬਲੂਮ ਨੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ 38 ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਵੀ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਹਨ"।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 
**  
* ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੂਮ 
*  
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ

**ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ** ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।  ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।

## ਕਿੱਤਾ 
ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ  (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। 

*ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ

*ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ

*ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ

*ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ

*ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19

*ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19

*ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ

*ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ

*ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ

*ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ ....)

*ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

*ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025)

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
* ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ,2007)
* ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ,2011)
* ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ, 2014, 2019)
* ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ,2015)
* ਤਿੱਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 2019, 2021)
* ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022
* ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ (ਸੰਪਾਦਿਤ), ਵਾਰਤਕ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊੋਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022
* ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023

## ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ 
* 2011 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ
* 2014 ਵਿੱਚ ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ
* 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਪੁਸਤਕ "ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ" ਨੂੰ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980
ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ

**ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ **ਮੋਰੀ** ਵਜੋਂ **ਜਾਣੀ** ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗਾਣਾ 'ਚੂਰਾ ਤਾ ਹੋਇਨਾ ਅਸੁਰਾ' (ਨੇਪਾਲੀ: चुरा तान अस्तुरा) ਤਮੰਗ ਸੇਲੋ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਾਣਾ ਹੈ। ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ ਇਕਲੌਤੀ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਐਚ ਐਮ ਵੀ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਲ ਐਲਬਮ (1974 ਅਤੇ 1978 ਵਿਚ) ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਇਕਲੌਤੀ ਗ੍ਰੇਡ ਏ ਨੇਪਾਲੀ ਫੋਕ ਸਿੰਗਰ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ 
ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਏ ਅੰਬੂਟੀਆ ਟੀ ਅਸਟੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਰਸੋਂਗ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਇਬਾ (ਪਿਤਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਡੋਲਮਾ (ਮਾਂ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਗਾਏ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਗਾਇਕੀ ਜੀਵਨ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ ਲਈ ਕੁਰਸੀਓਂਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ 1963 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ ਕੁਰਸੀਓਂਗ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਵਾਈਬਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ *ਫਰੀਆ ਲਿਆਦਿਆਯਚਨ,* *ਓਰਾ ਦਾਉਦੀ ਜੰਡਾ* *ਅਤੇ ਰਾਮਰੀ ਤਾਹ ਰਾਮਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ*। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ, ਵਾਈਬਾ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੜਮਤਾਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਘਰ 'ਤੇ ਐਸ.ਐਮ. ਵਾਇਬਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੰਗੀਤ ਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਸੀ।

## ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ 
ਦੰਤਕਥਾ ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸੱਤਿਆ ਵਾਇਬਾ ਅਤੇ ਨਵਨੀਤ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਾਈਬਾ ਨੇ ਮੁੜ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਹਿੱਟ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਨੂੰ 2016-2017 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਨਵਨੀਤ ਨੇ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆ ਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ ' ਅਮਾ ਲਾਇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ-ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੋ', ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਮੌਤ
ਹੀਰਾ ਵਾਇਬਾ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਅੱਗ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆ ਵਾਈਬਾ ਹਨ।

## ਸਨਮਾਨ 
ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਦੀ ਨੇਪਾਲੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਤਰਸੇਨ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ, 1996 ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਮ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਤਰਸੇਨ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਅਗਮ ਸਿੰਘ ਗਿਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਸਾਹਿਦ ਸੇਵਾ ਸੰਮਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੇਪਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਰਖਾ ਦੱਖਣੀ ਬਾਹੂ (ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਨਾਈਟਹੁੱਡ), ਸਾਧਨਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮਧੁਰਿਮਾ ਫੁੱਲ ਕੁਮਾਰੀ ਮਹਾਤੋ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ

ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤ

ਤਮੰਗ ਸੇਲੋ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*     
* ਹੀਰਾ ਦੇਵੀ ਵਾਈਬਾ ਦੇ ਗਾਣੇ 
* 'ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ | ਐਏ ਸਯਾਂਗਬੋ ' 
* 'ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ | ਫਰੀਆ ਲਯੈਦੀਯਚਨ ' 
* 'ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ | ਚੂਈਆ ਮੈ ਹਾ | ਧੰਨ ਨਾਚ ਗੀਤ ' 
* 'ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ | ਧਨਕੁਟਾ - ਸਾਡੇ ਲਹਿਰੇ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਲਈ ' 
* 'ਨਵਨੀਤ ਆਦਿਤਿਆ ਵਾਈਬਾ | ਝਿਲਕੇ ਨਾਚਯੇਕੋ - ਡਾਂਫੂ ਗੀਤ '

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ