ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ

***ਦਬਸਤਾਨ-ਏ ਮਜ਼ਾਹਿਬ*** (    ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ) 1645 ਅਤੇ 1658 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੇਲੇਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਸਤੂਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵ-ਅਫਲਾਤਨਵਾਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ   ਲੇਖਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਟੈਕਸਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ *ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ ਮਜ਼ਾਹਿਬ*, *ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ ਮਦਾਹਿਬ*, ਜਾਂ *ਦਬਸਤਾਨ-ਏ ਮਦਾਹਿਬ* ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ  ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਲਿਖਤ 1581 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਕਾਲੀ ਧਰਮ, ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਬਾਦਤ ਖਾਨੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਕਾਰੀ 
[left|thumb|471x471px|[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ (ਲਗਭਗ 1556–1605) ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਦੇ ਇਬਾਦਤ ਖਾਨਾ (ਪੂਜਾ ਘਰ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਦੋ ਆਦਮੀ ਜੇਸੁਇਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਰੋਡੋਲਫੋ ਐਕੁਆਵਿਵਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਹੈਨਰਿਕਸ ਹਨ। ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ, ਨਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1605।]]
ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੀਰ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਰਦੇਸਤਾਨੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਮੁੱਲਾ ਮੋਬਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੀਰ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  

ਇਹਨਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਲਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਸ ਨੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੋਹਸਿਨ ਫਾਨੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।  1856 ਵਿੱਚ, ਕੀਕੋਸਰੋ ਅਬ. ਕਾਵੁਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਨੇ ਅਜ਼ਰ ਕਯਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ  ਖ਼ੁਸਰੋ ਐਸਫੰਦੀਯਾਰ  ਦੇ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

## ਐਡੀਸ਼ਨ 
ਇਹ ਰਚਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਜ਼ਰ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ 1809 ਵਿੱਚ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ  ਛਾਪੀ ਸੀ (ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਆਫਸੈੱਟ ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ ਅਲੀ ਅਸਗਰ ਮੁਸਤਫ਼ਾਵੀ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਤਹਿਰਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ )। ਇੱਕ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫਡ ਐਡੀਸ਼ਨ ਇਬਰਾਹਿਮ ਬਿਨ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1292 (1875) ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1877 ਵਿੱਚ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫਡ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸ ਗਲੈਡਵਿਨ ਨੇ ਫਾਰਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 1789 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਈ. ਡਾਲਬਰਗ ਨੇ ਵੁਰਜ਼ਬਰਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਸੰਸਕਰਣ 1809 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ  ਸੀ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਜੇ. ਲੇਡੇਨ ਦੁਆਰਾ *ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਰਿਸਰਚਜ਼*, xi, ਕਲਕੱਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਡੇਵਿਡ ਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਐਂਥਨੀ ਟ੍ਰੋਅਰ ਨੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, *ਦ ਦਬੈਸਤਾਨ, ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਨਰਜ਼* (1843) ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਟਨਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲਾਹੌਰ, ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਕੁਲਮ ( ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ) ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।

ਰੌਜਰ ਕਾਮੇਨੇਟਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ *"ਦਿ ਜਿਊ ਇਨ ਦ ਲੋਟਸ"* ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ *ਦਬੈਸਤਾਨ ਨੂੰ* ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਯਹੂਦੀ, ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ, ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਹਿੰਦੂ ਚੇਲੇ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ  ਹਨ।  ਵਾਲਟਰ ਫਿਸ਼ੇਲ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਡੇਵਿਡ ਸ਼ੀਆ (1843) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ *ਦਬੈਸਟਨ* ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਆਈਆਈਐਸਸੀ ਵਿਖੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। 

## ਸ਼ਾਮਲ ਧਰਮ 
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।   *ਦਬਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਬ* ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: 

* ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੋਕ ਧਰਮ
** ਸਿਪਾਸੀਆ
** ਜੇਮਸ਼ਾਸਪੀਆ
** ਸਮਰਾਦੀਆ
** ਖੋਦਾਨੀਆ
** ਰਾਡੀਆ
** ਸ਼ਿਦਰੰਗੀਆ
** ਪਾਈਕੇਰੀਆ
** ਮਿਲਾਨੀਆ
** ਅਲਾਰੀਆ
** ਸ਼ਿਦਾਬੀਆ
** ਅਖਸ਼ੀਆ
** ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ 
** ਮਜ਼ਦਾਕੀਵਾਦ 

* ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
** ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ
** ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ
** ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ
** ਸਮਾਰਟਿਜ਼ਮ
** ਚਾਰਵਾਕਵਾਦ
** ਜੈਨ ਧਰਮ 
** ਸਿੱਖ ਧਰਮ 
** ਮਦਾਰੀਆ 
** ਜੈਲਾਲੀ 
** ਕਾਕਾਈ 
** ਭਗਤੀ

* ਬੁੱਧ ਧਰਮ
** ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ

* ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ
** ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ
** ਕਾਸ਼ਨੀ, ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਚੇਲੇ
** ਚਾਲਾ
* ਈਸਾਈ ਧਰਮ

* ਇਸਲਾਮ
** ਸੁੰਨੀ
** ਸ਼ੀਆ
** ਅਕਬਰੀ
** ਅਲੀ-ਇਲਾਹੀ
** ਰੋਸ਼ਨੀ

* ਸਦਾਕੀਆ

* ਵਹੀਦੀਆ, ਇੱਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਹਿਦ ਮਹਿਮੂਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

* ਦੀਨ-ਏ ਇਲਾਹੀ

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ