ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ

ਉਸਤਾਦ **ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ** (28 ਅਗਸਤ 1928-13 ਮਾਰਚ 2004) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ, ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਇਮਰਤ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ,ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ *ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ*  ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ ਭਰਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ 78-ਆਰਪੀਐਮ ਡਿਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ, ਜਲਸਾਘਰ (1958), ਦ ਗੁਰੂ (1969) ਅਤੇ ਕਾਦੰਬਰੀ (1976) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਸ਼ਵ ਗਾਇਕਾਂ ਕਵਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਦੰਬਰੀ ਵਿੱਚ ਗਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਾਣਾ ਸੀ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਵਿਲਾਇਤ ਦਾ ਜਨਮ ਗੌਰੀਪੁਰ, ਮਯਮੇਨਸਿੰਘ, ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ,ਮੌਜੂਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ  ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ (ਬਾਸ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ) ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਗਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੈ।

ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਦੀ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਹੋਈ ਉਦੋਂ ਵਿਲਾਇਤ ਸਿਰਫ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੜਾਈ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੋ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਦੇ ਵਾਦਕ ਸੀ , ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ, ਗਾਇਕ ਬੰਦੇ ਹਸਨ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਬਸ਼ੀਰਨ ਬੇਗਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਨੇ ਕਰਾਈ:  ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਜ਼ਿੰਦੇ ਹਸਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਰਿਆਜ਼ (ਅਭਿਆਸ) ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਇਤ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ,ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਬਾਲੇ ਰਖਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਪੂਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਨੇ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ। ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਖੁਦ ਕਲਮੀ ਨਾਮ **ਨਾਥ ਪੀਆ** ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 2002 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਲਈ ਕਰਨ ਥਾਪਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤ ਨਾਮ-ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।

ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ.  ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਮੋਨੀਸ਼ਾ ਹਜ਼ਰਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ-ਯਮਨ ਖਾਨ, ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸ਼ੁਜਾਤ ਖਾਨ (ਜਨਮ 1960) । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਿਗ ਜਿਮ ਸੁਲੀਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ 1991 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫਿਲਮ '*ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਤਮਾ*' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸੀ।

## ਵਿਵਾਦ 
ਵਿਲਾਇਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1964 ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ-ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ। "ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 'ਪਰੰਪਰਾ' (ਪਰੰਪਰਾ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੇਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ 'ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ' (ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ) ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ 'ਘਰਾਨਾ' ਉਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੰਘ ਵੱਲੋਂ "ਭਾਰਤ ਸਿਤਾਰ ਸਮਰਾਟ" ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫ਼ਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ "ਆਫ਼ਤਾਬ-ਏ-ਸਿਤਾਰ" ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ 
ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਮਾਰਚ 2004 ਨੂੰ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਟਰੱਸਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਸ਼ੂਗਰ ਅਤੇ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਜਾਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਿਦਾਇਤ ਖਾਨ ਜੋ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਹਨ।

ਐਨਡੀਟੀਵੀ (ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ) ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਇੱਕ ਬਾਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਿਤਾਰ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

'ਦਿ ਹਿੰਦੂ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਵੀ ਹਨ"..."ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ" 

## ਚੋਣਵੀਂ ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
; ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

* *ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਦ ਸਿਤਾਰ* (1969, ਕੈਪੀਟਲ/ਈ. ਐਮ. ਆਈ.) 

; ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

* *ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਰਫ ਗਾਈਡ* (1996, ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਨੈਟਵਰਕ) 
* ਜਦੋਂ ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ (2006, ਨਵਰਸ) ।

## ਫੁਟਨੋਟ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ  ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ *ਨਾਥ ਪੀਆ* ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਿਆਲ ਬੰਦਿਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ 
* *ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਃ ਕੋਮਲ ਗੰਧਾਰ* ਸੰਕਰਲਾਲ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਸਾਹਿਤਮ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲਿਖਤ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ  
ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਪੂਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨਾਮ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਖੁਦ ਕਲਮੀ ਨਾਮ **ਨਾਥ ਪੀਆ** ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 2002 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਲਈ ਕਰਨ ਥਾਪਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਨਾਮ-ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ  ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।

ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ.  ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਮੋਨੀਸ਼ਾ ਹਜ਼ਰਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ-ਯਮਨ ਖਾਨ, ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸ਼ੁਜਾਤ ਖਾਨ (ਬੀ. 1960) ।

ਵਿਲਾਇਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੇਲੇ ਲਏ-ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਮੁਖਰਜੀ (ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) ਅਰਵਿੰਦ ਪਾਰਿਖ ਅਤੇ ਹਾਸੂ ਪਟੇਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਿਗ ਜਿਮ ਸੁਲੀਵਾਨ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ 1991 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫਿਲਮ '*ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਤਮਾ*' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ ਸੀ।