ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ

**ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ** (16 ਫਰਵਰੀ 1915 – 6 ਸਤੰਬਰ 2010) ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (RSS) ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ *ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਨ ਸਮਿਤੀ* (ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਨ ਵਿੰਗ) ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 1988 ਵਿੱਚ *ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਨ ਯੋਜਨਾ ਦੀ* ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ RSS ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮੋਰੋਪੰਤ ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
16 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਝੰਡਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ 1941 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਐਫਸੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਐਮਏ (ਇਤਿਹਾਸ) ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ *ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ* ਬਣੇ। 1942 ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਗਏ।

## ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ 
1942 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 58 ਵਰਕਰ ਇਕੱਲੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ *ਪ੍ਰਚਾਰਕ* ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ *ਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ* ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਧਵਰਾਓ ਮੂਲੇ ਨੇ ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1944 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ *ਵਿਭਾਗ ਪ੍ਰਚਾਰਕ* ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਕਾਂਗੜਾ, ਚੰਬਾ, ਮੰਡੀ, ਸੁਕੇਤ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸੰਘ ਕਾਰਜਲਯ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਠਾਕੁਰ ਰਾਮਸਿੰਘ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਮਾਧਵਰਾਓ ਮੂਲੇਜੀ ਨੂੰ 1948 ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਈ ਮਹਾਂਵੀਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1949 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਰਸ ਨੇ ਰਾਮਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਬੁਲਾਇਆ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਬਿਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬੂਰਾਓ ਪਾਲਧੀਕਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਗਰਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਮੀਟਿੰਗ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਐਮਐਸ ਗੋਲਵਲਕਰ ਨੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1949 ਤੋਂ 1971 ਤੱਕ 22 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ  ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ *ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ* ਵੀ ਬਣ ਗਏ।

ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬਜ਼ੁਰਗ  ਮੋਰੋਪੰਤ ਪਿੰਗਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। 1992 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਰੰਗਲ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। *ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ ਯੋਜਨਾ*  ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ *ਵੈਵਸਤਰ ਮਨਵੰਤਰ* ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਠਾਕੁਰ ਰਾਮਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ *ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ ਯੋਜਨਾ* ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇਰੀ ਵਿਖੇ ਠਾਕੁਰ ਜਗਦੇਵਚੰਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਇਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ 5 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਹ ਨੇਰੀ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਮੀਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਖੇ 197 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇ ਨੱਢਾ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਤੱਥ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਮੀਰਪੁਰ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਨ ਯੋਜਨਾ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* *ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।* 
* *ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ-ਪੰਚਜਨਿਆ ਦੁਆਰਾ*
* *ਅੰਤਮ ਯਾਤਰਾ- ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਪ੍ਰਚਾਰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ