ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ

**ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Balkrishan Singh;** 10 ਮਾਰਚ 1933 &#x2013; 31 ਦਸੰਬਰ 2004) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1956 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 

ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਬਤੌਰ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਉਹ 1956 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1980 ਦੀ ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੋਚ ਸੀ। 

ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 1965 ਵਿਚ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੈਲਕਮ ਫਰੇਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। 

ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਹਾਕੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕੋਚ ਸੀ. ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1992 ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਕੁੱਲ ਹਾਕੀ, ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਾਕੀ ਸੀ ਜੋ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਵਾਂਗ ਖੇਡੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ - ਇਕੱਠੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ। 

ਉਹ ਹਾਕੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਲੇਅਰ-ਕੋਚ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਲਟਫੇਰ ਤੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੋ ਵਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ (1956 ਸੋਨੇ, 1960 ਸਿਲਵਰ) ਚਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਕੋਚ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਓਲੰਪੀਅਨ ਹੈ। 

ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (1924 ਅਤੇ 1928 ਓਲੰਪਿਕ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਜੰਪਰ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਡ ਨੂੰ ਐਫਸੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ - ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰਿਹਾ। 

ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ 1955 ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਵਾਰਸਾ ਵਿਖੇ ਹਾਕੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 

ਮੈਲਬਰਨ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਡਿਫੈਂਡਰ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ, ਵਿਰੋਧੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮੈਚ ਖੇਡੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪੰਥ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ। 

ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਟੋਕਿਓ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਚ ਇਕ ਗੋਲ-ਘੱਟ ਡਰਾਅ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ, ਡਿਫੈਂਡਰ ਬਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੋਲ ਔਸਤ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1960 ਵਿਚ ਰੋਮ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਹ ਆਤਮ-ਜਾਂਚ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ. ਮੁੱਖ ਕੋਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਐਨ.ਆਈ.ਐਸ., ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕੋਚਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 93 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਕੀ ਦੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ। 

1967 ਵਿਚ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਹਾਕੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਿਤਾਏ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਮੈਲਕਮ ਫਰੇਜ਼ਰ, ਇੱਕ ਹਾਕੀ ਅੰਪਾਇਰ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। 

35 ਸਾਲਾ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ 1968 ਦੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਨੂੰ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਲਈ ਕੋਚ ਦਿੱਤਾ। 

ਉਸਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਬੰਬੇ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਾਲੇ ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਇਕ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਟੀਮ ਰੱਖੀ- ਉਹ ਜਿੱਤ ਗਏ! 

1992 ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਓਲੰਪਿਕਸ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ — ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਉਦਾਸ ਅੰਤ ਹੈ। 

ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕੋਚਿੰਗ ਪਰਿਪੇਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੰਨਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿੰਨਾ ਹੁਣ ਹੈ। 

ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੇਮ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੈਨਲਟੀ ਕਾਰਨਰ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਕਲੀ ਖੇਡ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਕੋਚ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 4-4-2-1 ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੁਲ ਹਾਕੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 80 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮਾਂਕਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ