ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ

**ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ** (ਜਨਮ 20 ਜੂਨ 1911-ਦੇਹਾਂਤ 21 ਜੁਲਾਈ 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਤਾਰ, ਸੁਰਬਹਾਰ (ਅਤੇ ਪਖਾਵਾਜ) ਵਾਦਕ ਸੀ ਜੋ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ 
ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਸੀਤ ਸੇਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਰਕਤਉੱਲਾ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਤਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਸੀਤਖਾਨੀ ਗੱਤ (ਸਿਤਾਰ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਤਾਰ ਤਕਨੀਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਰਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮਜ਼ਾਮਾ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼, ਸ਼ੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਆਲਾਪ ਇੱਕ ਧ੍ਰੁਪਦ ਆਲਾਪ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਝਾਲੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ  ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਮਾਸੀਤ ਸੇਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਸੀਤਖਾਨੀ ਗੱਤਾਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੇਜ਼ ਰਜ਼ਾਖਾਨੀ ਗੱਤਾਂ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਮਸੀਤਖਾਨੀ ਗੱਤਾਂ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਤਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।

ਜੌਨਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੌਨਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1929 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 1931 ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇਨਾਯਤ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ, ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1968 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਖਾਨ-ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਦਲਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਆਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇੱਕ "ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

## ਸਾਜ਼ 
ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ  ਇਕਲੌਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ ਜੋ ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਰਬਾਂ ਨਾਲ ਬੀਨ ਅੰਗ ਵਜਾਉਂਦਾ  ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ।

13 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੰਡਵਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰੁਪਦੀਆ, ਨਾਇਕ ਧੁੰਧੂ। ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਾਲ ਵਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "... ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੂਰਵਜ, ਜੱਗੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੱਕੂ ਖਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਕੂ ਖ਼ਾਨ ਬੇਔਲਾਦ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਬੜੇ  ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬੀਨ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਸਦਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜੱਗ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਬਹਾਰ 'ਤੇ ਬੀਨਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਾਪ ਬੀਨਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੱਜਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ , 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਦਕ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਇਮਦਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਸਾਜ਼ ਅੰਗਪਨਾਨ ਅਤੇ ਤਾਲੇਪੱਟ ਖੇਡਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।&nbsp;&nbsp;

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੰਨ 1968 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1973/74 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ *D.Litt* ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮੀਰੀਟਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ।

ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਨ ਸਿਤਾਰ ਸੁਧਾਕਰ-1932, ਤੰਤਰੀ ਵਿਲਾਸ-1973, ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ-1974, ਸਟੇਟ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ-1974, ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਐਮੀਰੀਟਸ-1986, ਭੁਵਾਲਕਾ ਅਵਾਰਡ-1987, ਤਾਨਸੇਨ ਅਵਾਰਡ-1986, ਸਪੈਸ਼ਲ ਆਨਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਦਿੱਲੀ-1987।

## ਸਾਜ਼  
ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ  ਇਕਲੌਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ ਜੋ ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਰਾਂਬਾਂ ਨਾਲ ਬੀਨ-ਅੰਗ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ।

13 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੰਦਵਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰੁਪਦੀਆ, ਨਾਇਕ ਧੁੰਧੂ। ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਾਲ ਵਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "... ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੂਰਵਜ, ਜੱਗੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੱਕੂ ਖਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਕੂ ਖ਼ਾਨ ਬੇਔਲਾਦ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਬੜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬੀਨ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਸਦਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜੱਗ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਬਹਾਰ 'ਤੇ ਬੀਨਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਰੇਬਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਾਪ ਦੇ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਾਪ ਬੀਨਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਪੁੱਤਰ ਸੱਜਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ  ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਇਮਦਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ,ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਗ ,ਅਲਾਪ ਅਤੇ ਤਾਲ ਪ੍ਰਾਨ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਪਖਾਵਜ ਵੀ ਵਜਾਉਣੀ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।&nbsp;&nbsp;
## ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਡ਼ਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ "ਉਮੈਕ (ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕਲਚਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਾਮ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਟੀਵਨ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਰਬਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਾਰ ਪਰਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।

## ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 
*ਰਸਾਲ ਵਾਣੀ* ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਖਾਨ ਸਾਹਬ ਇਕਲੌਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ ਜਿਨਹਾਂ ਨੇ *ਰਸਾਲ ਵਾਣੀ* ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 1953 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਪੁਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਰਬਹਾਰ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 1953 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਰਵੀਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਨੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

21 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
* *ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ*, ਚੌਧਰੀ, ਡੀ. ਅਤੇ ਮਹਾਜਨ, ਏ. ਅਤੇ ਚੌਧਰੀ, ਪੀ., ਹਰ-ਆਨੰਦ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, 1993
* *ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਨਾ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ* ਧਰ, ਐਸ, ਰਿਲਾਇੰਸ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦੁਆਰਾ।
* http://photogallery.indiatimes.com/events/delhi/Ustad-Mushtaq-Ali-Khans-birth-centenary-festival/articleshow/8682500.cms- ਏ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੇਜ਼) 
* https://archive.today/20130125055617/http://www.hindu.com/fr/2011/06/03/stories/2011060350310200.htm- ਦ ਹਿੰਦੂ (ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰ) 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ 
* ਸਟੀਵਨ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਨੇ ਮੁਸਤਾਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ