ਫੁਲਵਾੜੀ (ਰਸਾਲਾ)

**ਫੁਲਵਾੜੀ** ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ 1930 ਤਕ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1942 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।  

ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਲਮ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ‘ਦਰਦ’ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜਾ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ਛਪ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ ਪੱਤਰ 1942 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ‘ਦਰਦ’ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁੜ 1948 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1929 ਤੱਕ ਇਹ ਪੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ, 1930 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 

ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਦੇ ‘ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਿੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 

ਸਿਆਸੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਗਪਗ ਸਾਰੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ‘‘ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹੁਲਾਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।’’ 

ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਕ (ਦਸੰਬਰ 1929-ਜਨਵਰੀ 1930), ਛੂਤ-ਛਾਤ ਛੋੜ ਅੰਕ (ਅਪਰੈਲ 1936) ਅਤੇ ਕਵੀ ਨੰਬਰ (ਨਵੰਬਰ 1956) ਆਦਿ ਅੰਕ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ‘ਕਵੀ ਅੰਕ’ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅੰਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ 1850 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਝੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਰਗਾਂ - (ੳ) ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਕਵੀ, (ਅ) ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਕਵੀ, (ੲ) ਜਨਵਾਦੀ (ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ), (ਸ) ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀ, (ਹ) ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, (ਕ) ਨਵੇਂ ਹੋਣਹਾਰ ਕਵੀ ਅਤੇ (ਖ) ਆਮ ਕਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਲਗਪਗ 40 ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਕਵਿਤਾ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਲਗਪਗ 12 ਨੁਕਤਿਆਂ- ਕਵਿਤਾ ਕੀ ਹੈ?, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲੱਖਣ ਕੀ ਹੈ?, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਵੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ, ਕਵਿਤਾ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪਕ ਪੱਖ, ਵਜ਼ਨ, ਤੋਲ ਅਤੇ ਛੰਦਬੰਦੀ, ਬੋਲੀ, ਅਲੰਕਾਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤ੍ਰ, ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ੍ਰ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸੋਚ ਉਡਾਰੀ ਤੇ ਕਲਪਨਾ, ਕਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਧਾਊ ਮਹਾਨਤਾ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਕਵੀ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਸ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਾਲੇ