open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਉਪਰਕੋਟ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਉੱਪਰਕੋਟ ਗੁਫਾਵਾਂ (**ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Uparkot caves)** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਗੁਫਾਵਾਂ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ 300 ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਪਰਕੋਟ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹਨ&nbsp;ਆਦਿ ਕਾਦੀ ਵਾਵ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ, ਦੂਜੀ-ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੱਤਵਾਹਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਗ੍ਰੀਕੋ-ਸਿਥੀਅਨ* ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।

ਏਐਸਆਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਗੁਫਾ ਸਮੂਹ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗੈਲਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਫਰਸ਼ ਹਨ।" ਉੱਪਰਕੋਟ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ, ਇੱਕ *ਕੁੰਡਾ* ਹੈ, ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਤਲਾਅ ਜੋ ਲਗਭਗ 11 ਫੁੱਟ ਵਰਗਾਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਾਂਡਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ। ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬੈਂਚ-ਰਿਸੇਸ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਫਰੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ *ਚੈਤਿਆ* ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਚੈਕਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਰੀਡੋਰ ਹੈ, ਉੱਪਰਲੇ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਥੰਮ੍ਹ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਬੈਂਚ-ਰਿਸੇਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, *ਚੈਤਯ* -ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ।

ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਥੰਮ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ, ਸ਼ਾਫਟ ਅਤੇ ਕੈਪੀਟਲ ਵਿਲੱਖਣ ਸਜਾਵਟੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸੁੰਦਰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁੰਡ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੈਤਿਆ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹਾਲ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸੈੱਲ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਨ।

ਤਸਵੀਰ:Plan_of_Uparkot_Caves,_Junagadh,_India.png|alt=Plan of Uparkot caves; lower floor (left) and upper floor (right)| ਉੱਪਰਕੋਟ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ; ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (ਸੱਜੇ)
ਤਸਵੀਰ:Uparkot_Caves-Junagadh_004.jpg|alt=View from the top.| ਉੱਪਰੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼।
ਤਸਵੀਰ:KITLV_88066_-_Unknown_-_Hall_at_Fort_Uparkot_at_Junagadh_in_British_India_-_1897.tif|alt=Internal room.| ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਾ।
ਤਸਵੀਰ:Cave_Buddhist_Junagadh_Fort_India_Gujarat_500BC_Ancient_History.jpg|alt=Uperkot caves ornate pillars 1st century AD| ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਉੱਪਰਕੋਟ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਥੰਮ੍ਹ
ਤਸਵੀਰ:Uparkot_Caves-Junagadh_003.jpg|alt=Pillar capitals.| ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰ।
ਤਸਵੀਰ:Buddhist_caves,_Uperkot_10.jpg|alt=Pillar base.| ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਅਧਾਰ।
ਤਸਵੀਰ:Buddhist_caves,_Uperkot_11.jpg|alt=Vihara cells.| ਵਿਹਾਰ ਸੈੱਲ।
ਤਸਵੀਰ:Buddhist_caves,_Uperkot_03.jpg|alt=Deep tank.| ਡੂੰਘਾ ਟੈਂਕ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਸਿਓਟ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਸਿਓਟ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Siyot Caves**), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ **ਕਟੇਸ਼ਵਰ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੱਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਕਪਤ ਤਾਲੁਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿਓਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਭਾਗ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇੱਥੇ ਮਿਲੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਧਾਰਨ ਸਿੰਗਲ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਅੱਸੀ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡਾਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

1988-89 ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈਆਂ। ਹੋਰ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਗਧਈਆ ਸਿੱਕੇ, ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਚੇਨ ਵਾਲੀ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਨੰਦੀ, *ਸੁਰਾਹੀ* ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਟ੍ਰੈਟਿਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਾਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ੈਵੈਤਾਂ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। 2001 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Siyot_Buddhist_caves,_Kutch.jpg|alt=Main cave from inside| ਅੰਦਰੋਂ ਮੁੱਖ ਗੁਫਾ
ਤਸਵੀਰ:2nd_to_7th-century_Siyot_Caves,_Atdo_Kutch,_Gujarat_078.jpg|alt=Interior| ਅੰਦਰੂਨੀ
ਤਸਵੀਰ:2nd_to_7th-century_Siyot_Caves,_Atdo_Kutch,_Gujarat_089.jpg|alt=One of caves| ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ

thumb|ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਾਖਲਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Kolvi Caves**), ਜਾਂ **ਖੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ**, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝਾਲਾਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਲੈਟਰਾਈਟ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਟੂਪ, ਚੈਤਯ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ 8ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਆਨ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 50 ਗੁਫਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਟੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਕੋਲਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬੋਧੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਲਵੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਘ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1854 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਇਮਪੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ। ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ *ਚੈਤਯ* ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਕੋਲਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਪਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੇ ਚੈਂਬਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੈਂਬਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੋਪ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਆਧੁਨਿਕ *ਚੈਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ,* ਜਿਸਨੂੰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ *ਸਟੂਪਾਂ* ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੁਣ *ਸਟੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ,* ਸਗੋਂ ਅਸਲੀ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।" ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੋਲਵੀ ਤੋਂ 64 ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 45 ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਢਾਂਚੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। *ਸਤੂਪਾਂ* ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਮਾਰਗ ਜਾਂ *ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ* ਮਾਰਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੋਲਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਤਸਵੀਰ:ASI_Kholvi_Caves_plan.jpg|alt=Kholvi Caves, plan and elevation| ਖੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਉਚਾਈ
ਤਸਵੀਰ:Caves_no_34_and_35.jpg|alt=Kolvi Caves| ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Ancient_ruins_and_pillars.jpg|alt=Kolvi Caves| ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Kolvi_Caves_2.jpg|alt=Kolvi Caves| ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Buddh_idol.jpg|alt=Buddha statue| ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ
ਤਸਵੀਰ:Ancient_pillar.jpg|alt=Rock-hewn chaitya arch| ਚੱਟਾਨ-ਘੜੀ ਹੋਈ ਚੈਤਯ ਕਮਾਨ
ਤਸਵੀਰ:Ancient_pillars.jpg|alt=Pillars| ਥੰਮ੍ਹ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Bava Pyara caves;** ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ **ਬਾਬਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ।

## ਗੁਫਾਵਾਂ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤਰ-ਮੁਖੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਲਾਈਨ ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਿਮ ਸਮਤਲ ਛੱਤ ਵਾਲੀ *ਚੈਤਯ* ਗੁਫਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਧਾਰਨ ਸੈੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸੈੱਲ ਹਨ।

ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਂਟੀਕਵੇਅਰੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜੇਮਜ਼ ਬਰਗੇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਰਗੇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਭਿੱਖੂਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨੂੰ "ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਸੰਪ੍ਰਾਪਤਾਨਾਂ ਜੀਤਜਰਾਮरणानां" ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।   

*ਕੇਵਲਗਿਆਨ* ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਐਚ.ਡੀ. ਸੰਕਾਲੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਫਰੇਮ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਕਲੀਆ ਨੇ ਲਗਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ, "ਨੰਧਿਆਵਰਤ", " ਸਵਾਸਤਿਕ ", "ਦਰਪਨ", "ਭਦਰਾਸਨ", "ਮੀਨ ਯੁਗਲ" ਅਤੇ "ਪੂਰਨ ਘਾਟ" ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਾਂਕਲੀ ਟੀਲਾ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਅਯਾਗਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਰਪਣ, ਮੀਨ ਯੁਗਲ, ਪੂਰਨ ਘਾਟ, ਮੀਨ ਯੁਗਲ, ਦਰਪਣ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਵਿਆਲਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਦੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਬਰਗੇਸ ਅਤੇ ਸੈਂਕਲੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਮਧੂਸੂਦਨ ਢਾਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਆਲਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਾਲੀਆ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੈਤਯਗ੍ਰਹਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। 

## ਚਿੱਤਰ ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Bava_Pyara_caves_001.jpg|alt=Bava Pyara caves| ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Bava_Pyara_caves_002.jpg|alt=Bava Pyara caves| ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Bava_Pyara_caves_004.jpg|alt=Bava Pyara caves| ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Bava_Pyara_caves_005.jpg|alt=Bava Pyara caves| ਬਾਵਾ ਪਿਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ

[thumb|350x350px| [ਖਜੁਰਾਹੋ|ਖਜੂਰਾਹੋ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ]]

ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ **ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **surasundari;** ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ, ਅਰਥ 'ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ') ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਹੀ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮਿਲੀ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਤਾਂਤਰਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਗ੍ਰੰਥ, *ਸ਼ਿਲਪਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ*, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਫਲਹੀਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ *ਕਸ਼ੀਰਣਵ ਵਿੱਚ* ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ( *ਅਧੋ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ* ) ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ।

ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਕਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੱਚਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਭੰਜਿਕਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਿੰਫ ਇੱਕ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਹੈ।  

### ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 
* *ਦਰਪਨੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਧਾਰਕ)*
* *ਤੋਰਨਾ (ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੀਨਰ)*
* *ਦਲਮਾਲਿਕਾ (ਸ਼ਾਖਾ ਧਾਰਕ)*
* *ਪਦਮਗੰਧਾ (ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ)*
* *ਕੇਤਕੀਭਰਣਾ (ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ)*
* *ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਮਾਂ)*
* *ਚਮਾਰੀ*
* *ਨਰਤਕੀ (ਡਾਂਸਰ)*
* *ਸ਼ੁਕਸਾਰਿਕਾ (ਜੋ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ)*
* *ਨੂਪੁਰਪਦਿਕਾ (ਜੋ ਗਿੱਟੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ)*
* *ਮਰਦਾਲਾ (ਢੋਲਕੀ)*
* *ਅਲਾਸਿਆਕਨਿਆ (ਆਲਸੀ)*
* *ਸ਼ੁਭਗਾਮਿਨੀ (ਕੰਡਾ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ)*

ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ (ਨਾਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ

**ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **pillars of Ashoka**) ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਇੱਕ-ਮੋਲੀਥਿਕ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਮੌਰੀਆ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਉੱਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਮਾਂ  ਤੋਂ 232 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ *ਧੰਮ ਥੰਭਾ* (ਧਰਮ ਸਤੰਭਾ), ਭਾਵ "ਧਰਮ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਥੰਮ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਰਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਰੀਆ ਪਾਲਿਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੀਹ ਥੰਮ੍ਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਪੀਟਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਪੂਰੇ ਨਮੂਨੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਔਸਤਨ  ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੇ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਦਾ ਭਾਰ 50 ਟਨ ਤੱਕ ਸੀ, ਇਹਨਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਟੁਕੜਾ, ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਉਸਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੱਥਰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। 1950 ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਕਾਲਮ ਤੋਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਸ਼ੇਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ, ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਕਾਲਮਾਂ 'ਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

## ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ 
ਅਸ਼ੋਕ 269 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਲਿੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਮਰ ਗਏ..." ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਇੱਕ ਰਾਜ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ। ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
### ਪੂਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਥੰਮ੍ਹ, ਜਾਂ ਅਸ਼ੋਕਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਾਲੇ ਥੰਮ੍ਹ 
thumb| ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਫੈਲਾਅ।

* ਦਿੱਲੀ-ਟੋਪਰਾ ਥੰਮ੍ਹ, ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ (ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਹੁਕਮ I, II, III, IV, V, VI, VII); 1356 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਯਮੁਨਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਟੋਪਰਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। 
* ਦਿੱਲੀ-ਮੇਰਠ, ਦਿੱਲੀ ਰਿਜ, ਦਿੱਲੀ (ਥੰਮ੍ਹ ਹੁਕਮਨਾਮੇ I, II, III, IV, V, VI); 1356 ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।]]

## ਹਵਾਲੇ
ਸੰਥਾਲ ਪਰਿਵਾਰ

**ਸੰਥਾਲ ਪਰਿਵਾਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Santhal Family;** ਬੰਗਾਲੀ : সাঁওতাল পরিবার) ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਰਾਮਕਿੰਕਰ ਬੈਜ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੀਮਿੰਟ ਅਤੇ ਲੈਟਰਾਈਟ ਮੋਰਟਾਰ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵਿਸ਼ਾ 
ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਥਾਲ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਸਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਥਾਲ ਲੋਕ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਬੀਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਓਡੀਸ਼ਾ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਵੇਰਵਾ 
*ਸੰਥਾਲ ਪਰਿਵਾਰ* ਇੱਕ ਖੁਰਦਰੀ ਬਾਹਰੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਮਿੰਟ ਅਤੇ ਲੈਟਰਾਈਟ ਬੱਜਰੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਥਾਲ ਪਿਤਾ, ਮਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਘਰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਵਸਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਧਿਅਮ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਗਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੂਰਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਨਹੀਂ ਹਨ
ਦਸਅਵਤਾਰਾ ਮੰਦਰ

thumb|300x300px| ਦਸਵਤਾਰਾ ਮੰਦਿਰ
**ਦਸਅਵਤਾਰਾ ਮੰਦਿਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dasavatara shrine**) ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਸਵਤਾਰਾ ਮੰਦਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦਸ ਮੁੱਖ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਨਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਹਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਵੇਰਵਾ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਕਿਊਰੇਟਰ, ਅਨਾਮਿਕਾ ਪਾਠਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਸਵਤਾਰਾ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਅਤੇ ਅਧਾਰ ਮੈਸੂਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਦਸਤਖਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸਟੈੱਪਡ ਬੇਸ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਆਧਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਕਈ ਨੋਬਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾੜ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਲੀਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਦੋ ਛੋਟੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਪੱਟੀ ਇੱਕ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਦਸਵਤਾਰਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਦਸ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਚਾਰ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮਤਸਯ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਬਲਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
thumb|260x260px| ਦਸਵਤਾਰ ਮੰਦਿਰ ਉੱਤੇ ਦਸਵਤਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਸਵੀਰ।
ਮਤਸਯ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਗੁਣ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਹੱਥ ਅਭਯਮੁਦਰ ਅਤੇ ਵਰਦਮੁਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਕੀ ਅਪਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਹੈ।

ਵਾਮਨ, ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ, ਰਾਮ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਾਮਨ ਕੋਲ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਕੋਲ ਕੁਹਾੜੀ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ। ਰਾਮ ਕੋਲ ਇੱਕ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਕੋਲ ਇੱਕ ਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਅਭਯਮੁਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੋਤੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਰ, ਚੂੜੀਆਂ, ਬਾਹਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਰੀਟਾਮੁਕੁਟ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਾਜ, ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਤਾਜ ਦੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਖੰਭਾਲਿਦਾ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਖੰਭਾਲਿਦਾ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Khambhalida Caves**), ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜੇਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ।

## ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੀਪੀ ਪਾਂਡਿਆ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਇੱਕ ਝਰਨੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ *ਸਤੂਪ* ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ *ਚੈਤਯ* ਗੁਫਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਚੈਤਯ* ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬੋਧੀਸਤਵ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਦਮਪਾਣੀ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਇੱਕ ਔਰਤ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਵਰਗਾ ਬੌਣਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਟੋਕਰੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਕੋਟ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਾਣ - ਕਸ਼ਤਪ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਂਧਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਫਾ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਖੰਭਾਲੀਡਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ 15 ਛੋਟੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਲੈਸਰ ਵਹੀਕਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦੁਆਰਾ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਤਸਵੀਰ:Buddha_Caves_in_Rajkot_District.jpg|alt=The caves| ਗੁਫਾਵਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Khambhalida_Buddhist_Caves.jpg|alt=The caves| ਗੁਫਾਵਾਂ

## ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵੱਡਾ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗਿਰ ਜੰਗਲ ਖੰਭਾਲੀਡਾ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਰਾਸ

ਕੋਟਕੱਕਵੂ ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਾਈਰੋ-ਮਾਲਾਬਾਰ ਚਰਚ, ਉੱਤਰੀ ਪਰਾਵੁਰ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਸਾਈਰੋ-ਮਾਲਾਬਾਰ ਫੋਰੇਨ ਚਰਚ, ਪੱਲੀਪੁਰਮ, ਸਾਈਰੋ ਮਾਲਾਬਾਰ ਚਰਚ ਦੇ ਏਰਨਾਕੁਲਮ-ਅੰਕਮਾਲੀ ਦੇ ਮੇਜਰ ਆਰਚਪਾਰਚੀ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੀਰੀਅਨ ਚਰਚ, ਨਿਰਾਨਾਮ, ਮਲੰਕਾਰਾ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੀਰੀਅਨ ਚਰਚ ਦੇ ਨਿਰਾਨਾਮ ਡਾਇਓਸਿਸ ਅਧੀਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਈਸਾਈ ਸਲੀਬ ਹਨ।
alt=Digital representation of the Saint Thomas Cross|thumb
**ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਲੀਵਾ (ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕਰਾਸ)** ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਰਾਸ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਰਸੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਈਸਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਈਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ,    ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਹੈ। ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਈਸਾਈ ਸਲੀਬਾਂ ਨੂੰ **ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਲੀਵਾ** (ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕਰਾਸ),  **ਇੰਡੀਅਨ ਕਰਾਸ**,  ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ **ਫਾਰਸੀ ਕਰਾਸ**, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਲਾਬਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ***ਨਸਰਾਨੀ ਸਟਾਮਬਮ*** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

*ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਲੀਵਾ* ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਕਦਾਮੱਤਮ, ਮੁਟੁਚਿਰਾ, ਕੋਥਾਨੱਲੂਰ, ਕੋਟਾਯਮ, ਪੱਲੀਪੁਰਮ ਅਤੇ ਅਲੰਗਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਰਾਸ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਗਾਕੈਮ ( ਗੋਆ ), ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਮਾਊਂਟ ( ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ), ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ( ਸੀਲੋਨ ), ਟੈਕਸੀਲਾ ( ਪਾਕਿਸਤਾਨ ),  ਅਤੇ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ। ਫਲੋਰੀਏਟਿਡ ਇੰਡੀਅਨ ਕ੍ਰਾਸ ਕੋਟਕਕਾਵੂ, ਪੱਲੀਪੁਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਾਨਮ ਵਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। *ਨਸਰਾਨੀ ਸਥੰਬਮ* ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵੱਡੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਕਰਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਥਾਮਸਾਈਨ ਚਰਚਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਖੋਜੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਾਲਾਬਾਰ/ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਰੀਆਈ ਗਿਰਜਾਘਰ ਸਨ।

## ਗੈਲਰੀ

ਤਸਵੀਰ:Saint_Thomas_Cross.svg|alt=Vector illustration of Mar Thoma Sleeva or Saint Thomas Cross|thumb| ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਲੀਵਾ ਜਾਂ ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕਰਾਸ ਦਾ ਵੈਕਟਰ ਚਿੱਤਰ
ਤਸਵੀਰ:Taxila_Cross,_Lahore_(photo_by_Salman_Rashid).jpg|thumb|315x315px| ਲਾਹੌਰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸੀਲਾ ਕਰਾਸ
ਤਸਵੀਰ:Kottakkavu_Sliva_founded_by_Mar_Sabor_and_Mar_Proth.jpg|thumb|219x219px| ਕੋਟਕਾਵੂ ਉੱਤਰੀ ਪਰਾਵੁਰ ਮਾਰ ਥੋਮਾ ਸਲੀਵਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਾਰ ਸਬੋਰ ਅਤੇ ਮਾਰ ਐਫਰੋਥ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ

[thumb| [ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵੈਤਲ ਦੇਉਲ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ, 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।]]
**ਅਲਾਸਾ ਕੰਨਿਆ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Alasa Kanya;** ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अलसकन्या, ਰੋਮਨ: Alasakanyā) ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਸਤ ਔਰਤ ਜਾਂ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਵਾਂ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੂਲ 
ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨਬ੍ਰਹਮ, ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਿੱਤਰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹਨ, ਜੋ ਇਕੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਔਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਡੋਨਾਲਡਸਨ, ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਵਾਲਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ *ਸ਼ਿਲਪਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼* ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
thumb| ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਮੰਦਿਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਅਲਾਸਾ ਕੰਨਿਆ
thumb| ਵੈਟਲ ਦੇਉਲ, ਮੰਦਿਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਾਸਾ ਕਨਯਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਸਸਾਰਿਕਾ ਰੂਪ।
[thumb| [ਰਾਜਰਾਣੀ ਮੰਦਿਰ|ਰਾਜਰਾਣੀ ਮੰਦਿਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]]

## ਕਿਸਮਾਂ 
*ਸ਼ਿਲਪਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼* ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 16 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਲਸਾ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਰਾਜਾਰਾਨੀ ਮੰਦਰ
* ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਚੋਲਾ ਆਰਟ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

thumb| ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਿਹਦੀਸਵਰਾ ਮੰਦਿਰ, 1010 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਵਿਮਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜੀ ਚੋਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ (ਲਗਭਗ 850 ਈਸਵੀ - 1250 ਈਸਵੀ) **ਚੋਲ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Chola art and architecture**) ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸੁਧਾਈ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਜਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਈ ਗਈ ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।

ਚੋਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਅਮਰਾਵਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਚੋਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਚੋਲ ਮੰਦਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਚੋਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੋਲ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਪੜਾਅ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਜੇਲਯ ਚੋਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਦਰਾ ਚੋਲ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਰਾਜਰਾਜਾ ਚੋਲ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪੜਾਅ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲੋਟੁੰਗਾ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਚਾਲੂਕਿਆ ਚੋਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ।

ਚੋਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਸਪਤਾਲ, ਜਨਤਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਹਿਲ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਕਰੀਕਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਭੱਠੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ।

## ਗੈਲਰੀ

ਤਸਵੀਰ:Sri_Ranganathaswamy_Temple,_dedicated_to_Vishnu,_in_Srirangam,_near_Tiruchirappali_(28)_(37464519366).jpg|thumb| ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ ਰੰਗਨਾਥਸਵਾਮੀ ਮੰਦਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਗਮ ਯੁੱਗ (500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ - 300 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਸੰਗਮ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ:N-TN-C150_Rockcut_Vishnu_temple.jpg|left|thumb| ਵਿਜੇਲਿਆ ਚੋਲੀਸ਼ਵਰਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Varadharajaperumal_temple,_Thirubuvanai_(4).jpg|thumb| ਵਰਧਰਾਜਾ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।
ਤਸਵੀਰ:Koranganthar_temple,_Srinivasanallur,_Trichy_district_(17).jpg|left|thumb| ਕੋਰੰਗਾਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।
ਤਸਵੀਰ:Back_view_of_Raja_gopuram.jpg|thumb| ਗੰਗਾਈਕੋਂਡਾ ਚੋਲਾਪੁਰਮ
ਤਸਵੀਰ:Chariot_spoked_wheel_Darasuram.jpg|thumb| ਸਪੋਕਡ ਰੱਥ ਵ੍ਹੀਲ, ਐਰਾਵਤੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ, ਦਾਰਾਸੁਰਾਮ ਸੀ. 1200 ਈ
ਤਸਵੀਰ:Raraja_detail.png|thumb| ਬ੍ਰਿਹਦੀਸਵਰਾ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਰਾਜਰਾਜਾ ਚੋਲ I ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
ਤਸਵੀਰ:NatarajaMET.JPG|thumb| ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿਖੇ *ਨਟਰਾਜ* ਦੀ ਕਾਂਸੀ ਚੋਲ ਮੂਰਤੀ

## ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ 
ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੰਜਾਵੁਰ ਮਰਾਠਾ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਚੇਨਈ, ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਚੋਲ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਪਾਸਾਡੇਨਾ ਵਿੱਚ ਨੌਰਟਨ ਸਾਈਮਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿੱਚ ਰਿਜਕਸਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ
ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dharashiv caves**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਲਾਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਮਾਨਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 8 ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸੱਤ ਸ੍ਰਾਮਣੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਹੁਣ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਸ਼ਹਿਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਬਰਗੇਸ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਸ਼ਿਵ ਗੁਫਾਵਾਂ 5ਵੀਂ-7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਗੁਫਾ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੋਧੀ ਹਨ ਜਾਂ ਜੈਨ ਰਚਨਾਵਾਂ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜੈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਖੜਗਾਸਨ ਅਤੇ ਕਯੋਤਸਰ੍ਗ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਗੰਬਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਜੰਤਾ ਗੁਫਾਵਾਂ
* ਏਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ
* ਤੁਲਜਾ ਭਵਾਨੀ ਮੰਦਰ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਨਾਸਿਕ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Trirashmi Caves**), ਜਾਂ **ਨਾਸਿਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਾਂਡਵਲੇਨੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Nashik Caves ਜਾਂ Pandavleni**) 

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਹਨ, ਗੁਫਾ 18 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਇੱਕ ਚੈਤਯ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਾਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਗੁਫਾਵਾਂ 3 ਅਤੇ 10 ਵਿੱਚ, ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।

ਪਾਂਡਵ ਲੇਨੀ ਵਿਖੇ ਗੁਫਾ 11, ਇੱਕ ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਵਰਸ਼ਭਾਨਾਥ ( ਰਿਸ਼ਭਾਨਾਥ ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀ ਗੁਫਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 8&nbsp;ਨਾਸਿਕ (ਜਾਂ ਨਾਸਿਕ), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿ.ਮੀ.

**ਪਾਂਡਵਲੇਨੀ** ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਭਜਾ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਾਟਨ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਬੇਦਸੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ।

## ਗੁਫਾਵਾਂ 
ਇਹ ਚੌਵੀ ਹੀਨਯਾਨ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਖਰਚ ਸਥਾਨਕ ਜੈਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 3 ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਮੱਠ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 10 ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 3 ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਨਾਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 18 ਇੱਕ ਚੈਤਯ ਪੂਜਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ, ਜੈਨ ਤੀਰਥੰਕਰ ऋਸ਼ਭਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਯਕਸ਼ ਮਣੀਭੱਦਰ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਚੇਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਹਨ ਜੋ ਠੋਸ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਮਰੇ ਹਨ - ਇਹ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮੱਠਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਹਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੋਨਾਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ (ਗੁਫਾ ਨੰ. 18) ਇੱਕ ਚੈਤਯ (ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਫਾ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ।
[left|thumb| [ਮੌਨਸੂਨ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਨੋਰਮਾ।]]
ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਾਂ, ਬੋਧੀਸਤਵਾਂ, ਰਾਜਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਅਮੀਰ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੋਸ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਹਨ।

## ਰਸਤੇ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 20 ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰਸਤਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਅੰਬਾਪੁਰਮ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ

**ਅੰਬਾਪੁਰਮ ਗੁਫਾ ਮੰਦਿਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Ambapuram cave temple**) ਜਾਂ **ਨੇਦੁੰਬੀ ਬਸਦੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Nedumbi Basadi**) ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਨੇੜੇ ਅੰਬਾਪੁਰਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟਿਆ ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਮੰਦਿਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਜਾਂ ਵੈਂਗੀ ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 7ਵੀਂ-8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ, ਅੰਬਾਪੁਰਮ ਅਤੇ ਅਦਵਿਨੇਕਲਮ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਜੈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

## ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਗੁਫਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹਨ - ਵਰਾਂਡਾ, ਅੰਤਰਾਲਾ ਅਤੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ । ਵਰਾਂਡੇ ਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਯਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਫਣ ਵਾਲਾ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਚੌਰੀ (ਚੁਟਕਲਾ) ਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ 'ਤੇ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਮਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਛੋਟਾ ਜੈਨ ਸਤੂਪ ਵੀ ਹੈ। A  ਕਯੋਤਸਰਗ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ 7 ਫੁੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੁਬਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰਵਰਧਨ (  ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਈਸਵੀ)।

2019 ਵਿੱਚ, ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਆਰਸੀਵੀ ਨੇ 70 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਦਾਨਵੁਲਪਦੁ ਜੈਨ ਮੰਦਰ
* ਬੋਮਾਲਾਗੁਟਾ
* ਕੁਲਪਾਕਜੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਸਿਤਾਨਵਾਸਲ ਗੁਫਾ

**ਸਿਤਾਨਵਾਸਲ ਗੁਫਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Sittanavasal Cave**, ਜਿਸਨੂੰ **ਅਰੀਵਰ ਕੋਇਲ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਡੂਕੋਟਈ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸਿਤਾਨਵਾਸਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦਾ ਤਾਮਿਲ ਸ਼੍ਰਮਣ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ *ਸਿਤ-ਤਨ-ਨਾ-ਵਾ-ਯਿਲ* ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ" (ਤਾਮਿਲ: சித்தன்னவாசல்)।

ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮੱਠ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਤਾਮਿਲ ਸ਼੍ਰਮਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਸਨੂੰ ਅਰੀਵਰ ਕੋਇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਰਿਹੰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ, ਹਰੇ, ਪੀਲੇ, ਸੰਤਰੀ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਦੇ ਪਲਾਸਟਰ ਦੀ ਪਤਲੀ ਗਿੱਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਲਗਾ ਕੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਗੋਲ ਗੁੰਬਜ਼, ਤਾਲਾਗਿਰੀਸਵਰ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਣਗੌਲਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਸਿਤਾਨਵਾਸਲ ਗੁਫਾ ਨੂੰ "ਦੇਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ" ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸੀਤਾਨਾਵਾਸਲ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ *ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਰਕ ਸਮਾਰਕਾਂ* ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 
ਗੀਤਕਾਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਗੀਤਾਂ - ਏਨਾ ਵਿਲਾਈ ਅਜ਼ਗੇ (ਫ਼ਿਲਮ - ਕਾਦਲਾਰ ਦਿਨਮ) ਅਤੇ ਸੋਰਗਾਥਿਨ ਵਸਾਪਦੀ (ਫ਼ਿਲਮ - ਉਨਈ ਸੋਲੀ ਕੁਤਰਮਿਲਾਈ) ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਨਵਾਸਲ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Sittanavasal_Jain_Statue.jpg|alt=Parshva| ਪਾਰਸ਼ਵ
ਤਸਵੀਰ:Sittanavasal_Jain_Statue_1.jpg|alt=A Jain image| ਇੱਕ ਜੈਨ ਚਿੱਤਰ
ਤਸਵੀਰ:Jain_Sculpture_close_to_Sittanavasal,India.jpg|alt=Tirthankar sculpture| ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੂਰਤੀ
ਤਸਵੀਰ:Sittanavasal_Passage_to_the_Rock_Bed_Cave.jpg|alt=Passage leading to Rock Beds| ਰੌਕ ਬੈੱਡਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ
ਤਸਵੀਰ:Sittanavasal_Rock_Bed.jpg|alt=One of 17 rock beds| 17 ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ
ਤਸਵੀਰ:Sittanavasal_Rock_Bed_Inscription.jpg|alt=Rock Bed Inscriptions| ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਬੈੱਡ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਸ਼੍ਰਮਣ
* ਤਾਮਿਲ ਜੈਨ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਧਾਂਕ ਗੁਫਾਵਾਂ

**ਧਾਂਕ ਗੁਫਾਵਾਂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dhank Caves**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਪਲੇਟਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੰਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸਤਰਾਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੂਨੇਦਾਰ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਦਿਨਾਥ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਾਥ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।  ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਜੈਨ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਧੰਕਗਿਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 48&nbsp;ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕਿ.ਮੀ. ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਯੋਤਸਰਜ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਐਚਡੀ ਸੰਕਲਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਨਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੋ ਛਿੱਲੜ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਜਾਂ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੋ ਛਿੱਲ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਜੀਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਛੱਤਰੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ 16ਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀਨਾਥ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹਿਰਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

23ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਯੋਤਸਰਗ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੰਬੇ ਅੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਬਰਾ ਹੁੱਡ ਛੱਤਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੈਨ ਯਕਸ਼ੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਅੰਬ ਦੀ ਕਲੀ ਹੈ। ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਧੈਂਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜੈਨ ਸਨ। ਬਰਗੇਸ ਨੇ ਧੈਂਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਐਚਡੀ ਸੰਕਲੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਸ਼ਵੇਤਾੰਬਰ ਜੈਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੇੜੇ ਹੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਝੁਨਝੁਰੀਝਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਬਾਦਾਮੀ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ

**ਬਦਾਮੀ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Badami cave temples**)**,** ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ, ਬਦਾਮੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੋਧੀ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਗਈ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਦਾਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ। ਬਦਾਮੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ "ਵਾਤਾਪੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 6ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਦਾਮੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਦਾਮੀ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਈਹੋਲ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੱਲਪ੍ਰਭਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਪੰਘੂੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਚਾਰੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਨਰਮ ਬਦਾਮੀ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਗੁਫਾ 1 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਥੀਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਨੱਚਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਟਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ 2 ਆਪਣੇ ਲੇਆਉਟ ਅਤੇ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾ 1 ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਹਰ, ਅਰਧਨਾਰੀ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਿਸ਼ਮਰਦਿਨੀ, ਦਵੀ ਬਾਹੂ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ - ਮਹਾਨ ਨਟਰਾਜ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ - ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਐਂਟੀਚੰਬਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਗੁਫਾ 2 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਗੁਫਾ 3 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਰਾਹ ਭੂਦੇਵੀ, ਹਰੀਹਰ, ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਦੇ ਪਰਿਪੱਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹਨ। ਗੁਫਾ 4 ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਬਦਾਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਫਾ ਵਰਗੀ ਗੈਲਰੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਰਲੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਤਾਈ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੈ।

## ਭੂਗੋਲ 
ਬਦਾਮੀ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਮੱਧ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਦਾਮੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਬੇਲਾਗਾਵੀ (IATA ਕੋਡ: IXT) ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 88 ਮੀਲ (142 ਕਿ.ਮੀ.) ਅਤੇ ਹੰਪੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 87 ਮੀਲ (140 ਕਿਮੀ) ਦੂਰ ਹਨ। ਮਾਲਾਪ੍ਰਭਾ ਨਦੀ 3 ਮੀਲ (4.8 ਕਿ.ਮੀ.) ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਮੰਦਰਾਂ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਪੱਤਦਕਲ ਤੋਂ 14 ਮੀਲ (23 ਕਿ.ਮੀ.) ਅਤੇ ਆਈਹੋਲ ਤੋਂ 22 ਮੀਲ (35 ਕਿ.ਮੀ.) ਦੂਰ ਹਨ - ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਈਟ। 
left|thumb| ਅਗਸਤਯ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੱਟਾਨ 'ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਵਲਿਮਲਾਈ ਜੈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ

thumb|ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜੈਨ ਗੁਫਾ, ਵਾਲੀਮਲਾਈ
**ਵਲੀਮਲਾਈ ਜੈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ** ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਵੇਲੋਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਕਟਪਾਡੀ ਤਾਲੁਕ ਦੇ ਵਾਲੀਮਲਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
left|thumb| ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ
ਵੱਲੀਮਲਾਈ ਜੈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਗੰਬਰ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਬਾਦ ਸਨ।  ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਭਿਕਸ਼ੂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਤਵਾਹਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਰਚਮੱਲਾ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 870 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਚੋਲ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਬਾਣ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਵਸੇਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਭਵਨੰਦਿਨ ਅਤੇ ਆਰਿਆਨੰਦਿਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

8ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੱਲਾਈਮਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੈਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

## ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
thumb| ਜੈਨ ਮੂਰਤੀ
ਵੱਲੀਮਲਾਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੈਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ  ਹਨ। ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ  ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੈਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਜੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਤੋਰਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਦਾਮੀ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੋ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਮੁਰੂਗਨ ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਅਲੌਕਿਕ ਆਯਾਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੁਖਾਸਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹਾਰ, ਬਾਹਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਜ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਬਿਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀ ਵੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 4 ਹੱਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਹੀ ਅਤੇ ਅੜੀ ਹੈ।

## ਸੰਭਾਲ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। 2014 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ " *ਅਹੀਮਾ ਵਾਕਸ* " ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕਲੁਗੁਮਲਾਈ ਜੈਨ ਬੈੱਡਸ
* ਕੁਪਾਲੰਤਮ ਪੋਇਗਈ ਮਲਾਈ ਜੈਨ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ
* ਸੀਯਾਮੰਗਲਮ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ
ਬਰਥੇ ਮੋਰੀਸੋਟ

**ਬਰਥ ਮੈਰੀ ਪੌਲੀਨ ਮੋਰੀਸੋਟ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Berthe Marie Pauline Morisot;** ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ: bɛʁt mɔʁizo; 14 ਜਨਵਰੀ 1841– 2 ਮਾਰਚ 1895) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

1864 ਵਿੱਚ, ਮੋਰੀਸੋਟ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੈਲੂਨ ਡੀ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਗਾਈ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸੈਲੂਨ ਬੌਕਸ-ਆਰਟਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ, ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੈਲੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1874 ਵਿੱਚ, ਉਹ *"ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ"* ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ - 15 ਮਈ 1874) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਲ ਸੇਜ਼ਾਨ, ਐਡਗਰ ਡੇਗਾਸ, ਕਲਾਉਡ ਮੋਨੇਟ, ਕੈਮਿਲ ਪਿਸਾਰੋ, ਪੀਅਰੇ-ਆਗਸਟ ਰੇਨੋਇਰ ਅਤੇ ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਸਿਸਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨਾਦਰ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਰੀਸੋਟ ਨੇ 1874 ਅਤੇ 1886 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਮੋਰੀਸੋਟ ਦਾ ਵਿਆਹ ਯੂਜੀਨ ਮਾਨੇਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਐਡੁਆਰਡ ਮਾਨੇਟ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ।

1894 ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਗੁਸਤਾਵ ਗੇਫਰੋਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਮੈਰੀ ਬ੍ਰੈਕਕਮੰਡ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਕੈਸਾਟ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ ਦੀਆਂ "ਲੇਸ ਟ੍ਰੋਇਸ ਗ੍ਰੈਂਡਸ ਡੇਮਜ਼" (ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1841
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1895
ਜੈਨੀਫਰ ਹਡਸਨ

**ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਕੇਟ ਹਡਸਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Jennifer Kate Hudson;** ਜਨਮ 12 ਸਤੰਬਰ, 1981), ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉਪਨਾਮ **ਜੇ.ਹੁਡ** ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ, ਫਿਲਮ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਡਸਨ 2022 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ: ਐਮੀ, ਗ੍ਰੈਮੀ, ਆਸਕਰ, ਅਤੇ ਟੋਨੀ ( EGOT ) ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ *ਟਾਈਮ ਨੇ* ਉਸਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਹਡਸਨ 2004 ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸੀਰੀਜ਼ *ਅਮੈਰੀਕਨ ਆਈਡਲ* ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ (2008) ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਿਸਟਾ ਰਿਕਾਰਡਸ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ "ਬਿਲਬੋਰਡ" 200 ' ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 51ਵੇਂ ਸਾਲਾਨਾ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਰ ਐਂਡ ਬੀ ਐਲਬਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਜੀਆਂ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ, *ਆਈ ਰਿਮੇਂਬਰ ਮੀ* (2011) ਅਤੇ *ਜੇਐਚਯੂਡੀ* (2014), ਦੋਵੇਂ "ਬਿਲਬੋਰਡ" 200 ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ; ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਆਰਸੀਏ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਐਲਬਮ, "ਦ ਗਿਫਟ ਆਫ਼ ਲਵ" (2024) ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਟਰਸਕੋਪ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤਕ *ਡ੍ਰੀਮਗਰਲਜ਼* (2006) ਵਿੱਚ ਐਫੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤਕ ਬਾਇਓਪਿਕ *ਰਿਸਪੈਕਟ* (2021) ਵਿੱਚ ਅਰੀਥਾ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਅਤੇ *ਸੈਕਸ ਐਂਡ ਦ ਸਿਟੀ* (2008), *ਦ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਬੀਜ਼* (2008), *ਵਿੰਨੀ ਮੰਡੇਲਾ* (2011), *ਬਲੈਕ ਨੇਟੀਵਿਟੀ* (2013), *ਸਿੰਗ* (2016), *ਕੈਟਸ* (2019) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ *ਸਮੈਸ਼* (2012), *ਐਂਪਾਇਰ* (2015) ਅਤੇ *ਕਨਫਰਮੇਸ਼ਨ* (2016) ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਸਟੇਜ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ *ਦ ਕਲਰ ਪਰਪਲ* (2015) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ *ਏ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਲੂਪ* (2022) ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸੰਗੀਤਕ ਲਈ ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਹਡਸਨ ਨੇ 2017 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸੀਰੀਜ਼ *ਦ ਵੌਇਸ* ਦੇ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣਾਂ 'ਤੇ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ 'ਤੇ ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਚ ਬਣੀ। 2022 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ, *ਦ ਜੈਨੀਫਰ ਹਡਸਨ ਸ਼ੋਅ* ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ
ਫਰਾਹ ਫੌਸੇਟ

**ਫਰਾਹ ਲੇਨੀ ਫਾਵਸੇਟ** (ਜਨਮ ਨਾਮ: **Farrah Leni Fawcett**;  2 ਫਰਵਰੀ, 1947– 25 ਜੂਨ, 2009) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਈਮਟਾਈਮ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦ ਅਤੇ ਛੇ ਵਾਰ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦ, ਫੌਸੇਟ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ *ਚਾਰਲੀਜ਼ ਏਂਜਲਸ* ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਫਾਵਸੇਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਹੈਰੀ ਓ* (1974–1976), ਅਤੇ *ਦ ਸਿਕਸ ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਮੈਨ* (1974–1978) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟਾਰ ਲੀ ਮੇਜਰਸ ਨਾਲ ਆਵਰਤੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਲਾਲ ਸਵਿਮਸੂਟ ਪੋਸਟਰ  ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੇ ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ਕੇਟ ਜੈਕਸਨ ਅਤੇ ਜੈਕਲਿਨ ਸਮਿਥ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ *ਚਾਰਲੀਜ਼ ਏਂਜਲਸ* ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਜਿਲ ਮੁਨਰੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ 1976 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸੀਜ਼ਨ (1978-1980) ਦੌਰਾਨ ਛੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਸਟਾਰ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

1983 ਵਿੱਚ, ਫੌਸੇਟ ਨੂੰ ਆਫ-ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਨਾਟਕ *ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਿਟੀਜ਼* ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 1986 ਦੇ ਫਿਲਮ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੂੰ *ਦ ਬਰਨਿੰਗ ਬੈੱਡ* (1984) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੱਟਮਾਰ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅਤੇ *ਸਮਾਲ ਸੈਕ੍ਰਿਫਾਈਸ* (1989) ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਾਤਲ ਡਾਇਨ ਡਾਊਨਜ਼ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਵਾਧੂ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਿਵਾਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫੌਸੇਟ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ *ਡੇਵਿਡ ਲੈਟਰਮੈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦ ਲੇਟ ਸ਼ੋਅ* ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰੈਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਸਾਲ ਰੌਬਰਟ ਡੁਵਾਲ ਨਾਲ ਫਿਲਮ *ਦ ਅਪੋਸਟਲ* ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਸਿਟਕਾਮ *ਸਪਿਨ ਸਿਟੀ* (2001) ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ *ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ* (2002–2003) ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਐਮੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਫੌਸੇਟ ਦੇ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ *ਲਵ ਇਜ਼ ਏ ਫਨੀ ਥਿੰਗ* (1969), *ਮਾਇਰਾ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ* (1970), ''ਲੋਗਨ'ਸ ਰਨ* (1976), *ਸਨਬਰਨ* (1979), *ਸੈਟਰਨ 3* (1980), *ਦ ਕੈਨਨਬਾਲ ਰਨ* (1981), *ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਿਟੀਜ਼* (1986), *ਦ ਅਪੋਸਟਲ* (1997), ਅਤੇ *ਡਾ. ਟੀ ਐਂਡ ਦ ਵੂਮੈਨ* (2000), ਅਤੇ *ਦ ਕੁੱਕਆਉਟ* (2004) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਫੌਸੇਟ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਗੁਦਾ (ਐਨਲ) ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 62 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 2009 ਦੀ NBC ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ *ਫਰਾਹ'ਜ਼ ਸਟੋਰੀ* ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ *ਫਰਾਹ'ਜ਼ ਸਟੋਰੀ ''' ਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਚੌਥੀ ਐਮੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947