ਪੱਲਵ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

[thumb|300x300px| [ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ|ਮਾਮੱਲਾਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਉਤਰਾਅ ।]]
**ਪੱਲਵ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Pallava art and architecture**) ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਮੋਰਟਾਰ ਮੰਦਰ ਪੱਲਵ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ।

695 ਈਸਵੀ ਅਤੇ 722 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੁਦਾਈਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ। ਪੱਲਵ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੱਲਵ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਰ, ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ ਦੇ ਪੰਚ ਰੱਥ ਹਨ। ਅਕਸ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਸੀ।

## ਪੱਲਵ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੱਲਵ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: ਚੱਟਾਨ ਕੱਟਣ ਦਾ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਪੜਾਅ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਦੌਰ 610 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 668 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ, ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਮਾਮੱਲਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਮੂਹ ਮਹੇਂਦਰਵਰਮਨ ਪਹਿਲੇ (610 ਈ.-630 ਈ.) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਮਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਹਨ। ਇਹ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਜਾਂ ਮੰਡਪ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਂਦਰਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮੰਡਗਪੱਟੂ, ਪੱਲਵਰਮ ਅਤੇ ਮਾਮੰਦੁਰ ਦੇ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਹਨ।

ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ 630 ਤੋਂ 668 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਮਾਮੱਲਾ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ *ਰੱਥ* (ਰੱਥ) ਨਾਮਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਖੰਡ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਹਾਂਬਲੀਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਪੰਚ ਰੱਥ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹਨ।

ਪੱਲਵ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਢਾਂਚਾਗਤ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਮੋਰਟਾਰ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਹਨ - ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਸਮੂਹ (690 ਤੋਂ 800 ਈ.) ਅਤੇ ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਸਮੂਹ (800 ਤੋਂ 900 ਈ.)।  ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਸਮੂਹ ਪੱਲਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਸ਼ੋਰ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਕਾਂਚੀ ਕੈਲਾਸਨਾਥਰ ਮੰਦਿਰ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਨਰਸਿਮਹਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਵੈਕੁੰਟ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਪੱਲਵ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਹ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੰਜਾਵੁਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾਈਕੋਂਡਾ ਚੋਲਾਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਚੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਦੀਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
alt=|left|thumb| ਪੱਲਵ ਥੰਮ੍ਹ ਮਾਂਗਪੱਟੂ, 7ਵੀਂ ਸਦੀ

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Tirumurthi-Caves-Mahabalipuarm-Chennai-2.JPG|alt=Trimurthi cave| ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਗੁਫਾ
ਤਸਵੀਰ:Les_temples_du_rivage_(Mahabalipuram,_Inde)_(13949513945).jpg|alt=Somaskanda Panel| ਸੋਮਸਕੰਡਾ ਪੈਨਲ
ਤਸਵੀਰ:01MahabalipuramShoreTemple.jpg|alt=Shore Temple| ਕੰਢੇ ਦਾ ਮੰਦਰ
ਤਸਵੀਰ:Krishna_soulève_le_mont_Govardhana_(Mahabalipuram,_Inde)_(13943133062).jpg|alt=Krishna holding Govardhana giri| ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ
ਤਸਵੀਰ:Varaha_Mandapam,_Pallava_period,_7th_century,_Mahabalipuram_(11)_(37428423256).jpg|alt=Durga Panel| ਦੁਰਗਾ ਪੈਨਲ
ਤਸਵੀਰ:Rock_Cut_Varaha_Temple_Containing_Varaha_And_Vamana_Incarnation_Of_Vishnu_(4).jpg|alt=Gajalakshmi Panel| ਗਜਲਕਸ਼ਮੀ ਪੈਨਲ
ਤਸਵੀਰ:Rock_Cut_Varaha_Temple_Containing_Varaha_And_Vamana_Incarnation_Of_Vishnu_-_3.jpg|alt=Thrivikrama Panel| ਥ੍ਰਿਵਿਕਰਮਾ ਪੈਨਲ
ਤਸਵੀਰ:Varaha-mahabalipuram.jpg|alt=Varaha Panel| ਵਰਾਹਾ ਪੈਨਲ
ਤਸਵੀਰ:Pancha_Ratha_Panorama_(1).jpg|alt=Paranomic view of the Pancha Ratha Temple| ਪੰਚ ਰੱਥ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Thiruvellarai_(28).jpg|alt=Rock Cut Mandapam by Pallavas at Pundarikakshan Perumal Temple| ਪੁੰਡਰੀਕਸ਼ਨ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ ਪੱਲਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੱਟਾਨ ਕੱਟ ਮੰਡਪਮ
ਤਸਵੀਰ:Parameswara_Vinnagaram.JPG|alt=Vaikuntha Perumal Temple| ਵੈਕੁੰਠ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਰ
ਤਸਵੀਰ:7th_century_Sri_Kailashnathar_Temple_Kanchipuram_Tamil_Nadu_India_01_(11).jpg|alt=Kailasanathar Temple, Kanchi| ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥਰ ਮੰਦਰ, ਕਾਂਚੀ
ਤਸਵੀਰ:Iratheshwarar2.jpg|alt=Iravatanesvara Temple| ਇਰਾਵਤਨੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ
ਤਸਵੀਰ:Tiruvallikeni1.jpg|alt=Parthasarathy Perumal Temple, Chennai| ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਰ, ਚੇਨਈ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ