open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਬੈਰੀਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ

**ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ** ਇੱਕ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਜਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਇੰਟੇਫਿਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ 25-30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪਾ 35 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
## ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਸਰਜਰੀ
ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ BMI ਜਾਂ ਬੀ. ਐਮ. ਆਈ. (ਬਾਡੀ ਮਾਸ ਇੰਡੈਕਸ) ਦੇਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੱਦ ਅਤੇ ਭਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬੀ. ਐਮ. ਆਈ. 21 ਤੋਂ 23 ਤੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ 23 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਆਮ ਭਾਰ ਨਾਲੋਂ 20 ਕਿਲੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
## ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜ਼ਾ
ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ।
#ਗੈਸਟਿ੍ਕ ਬੈਂਡ
#ਗੈਸਟਿ੍ਕ ਸਲੀਵ ਰਿਸੈਕਸ਼ਨ
#ਗੈਸਟਿ੍ਕ ਬਾਈਪਾਸ
#ਡਿਉਡੇਨਲ ਸਵਿੱਚ ਆਦਿ।
:ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 40 ਮਿੰਟ ਦਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਮੋਟੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੁਝ ਕਿਲੋ ਘਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 12 ਤੋਂ 18 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਮ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
## ਲਾਭ
ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਟਾਪੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਗਰ, ਹਾਈ ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਜੋੜਾਂ 'ਚ ਦਰਦ, ਬਾਂਝਪਨ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ, ਪੇਟ ਗੈਸ, ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਆਦਿ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਰੀਜ਼ ਤੁਰਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 48 ਤੋਂ 72 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
## ਉਦੇਸ਼
ਬੈਰਿਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ
#ਭਾਰਤ ਘਟਾਓ
#ਜਾਨ ਬਚਾਓ
#ਉਮਰ ਵਧਾਓ |
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਗੁਸਤਾਵੋ ਆਦੋਲਫੋ ਬੈਕੈਰ

**ਗੁਸਤਾਵੋ ਆਦੋਲਫੋ ਬੈਕੈਰ** ਇੱਕ ਸਪੇਨੀ ਪੂਰਵ-ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਰਵਾਂਤੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।
## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ
### ਸਦੀਵੀ ਇਸ਼ਕ

ਮਹਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਧੁੰਦਲਾ ਸਕਦਾ ਏ 
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਸਕਦਾ ਏ 
ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ
ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ
ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ
ਤੇ ਆਖਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਕਫਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ
ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ
ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਲਦੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਇਹ ਚਿਣਗ
ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੁਝੇਗੀ
(ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੱਤਦੀਪ ਗਿੱਲ)

## ਹਵਾਲੇ
ਲੋਕਨਾਥ

**ਲੋਕਨਾਥ** (ਜਨਮ 9 ਜੁਲਾਈ 1950) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਕਵੀ ਹੈ। 	

## ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਬਿਨ ਉਮਰੇ ਪਲ
* ਮੈਂ ਨਾਇਕ ਨਹੀਂ
* ਲੋਕ ਨਾਥ ਕਾਵ ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ  (ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ)
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਅਤਰਜੀਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰ

**ਅਤਰਜੀਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰ** (ਜਨਮ 2 ਜਨਵਰੀ 1941) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ।

## ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ
ਮਾਸਟਰ ਅਤਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਜਨਵਰੀ 1941 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮੰਡੀ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸ. ਪਰਸਿੰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਐਮ ਏ ਬੀ ਐੱਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਮਾਸ ਖੋਰੇ* (1973)
* *ਟੁੱਟਦੇ ਬਣਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ* (1976)
* *ਅਦਨਾ ਇਨਸਾਨ* (1985)
**ਸਬੂਤੇ ਕਦਮ* (1985) 
**ਰੇਤੇ ਦਾ ਮਹਿਲ* (2004) 
**ਅੰਦਰਲੀ ਔਰਤ* 
**ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ*
**ਕਹਾਣੀ ਕੌਣ ਲਿਖੇਗਾ*
**ਅੰਨ੍ਹੀ ਥੇਹ*
**ਤੀਜਾ ਜੁੱਧ*

### ਨਾਵਲ
**ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ*
* *ਅੰਨੀ ਥੇਹ* (1996) 
* ਅਬ ਜੂਝਣ ਕੇ ਦਾਓ
### ਜੀਵਨੀਆਂ
**ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਸਾਡਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ*
**ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੂਹੀ ਲਾਟ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ*

### ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
**ਅੱਕ ਦਾ ਦੁੱਧ*

### ਖੋਜ ਪੁਸਤਕਾਂ
*ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਨਾਮ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਗੰਦੀ 
*ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 
### ਸੰਪਾਦਨਾ
*ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ 
*ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਭਾਗ ਦੂਜਾ
*ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਭਾਗ ਤੀਜਾ 
*ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ
*ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸੂਹਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭਗਤ

### ਬਾਲ ਪੁਸਤਕਾਂ
*ਬਾਪੂ ਮੰਨ ਗਿਆ 
*ਸੁਰਗ ਦੇ ਝੂਟੇ 
*ਸੁੰਦਰ ਦੇਸ਼ 
*ਸਿਆਣੀ ਕੀੜੀ
*ਆਜ਼ਾਦੀ
*ਆਉ ਸਕੂਲ ਚੱਲੀਏ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਮਲੋਟ

**ਮਲੋਟ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਮਲੋਟ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹਰ ਐਂਤਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਮਲੋਟ NH 10 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਮਲੋਟ ਤੋ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹਨ',ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
## ਗੈਲਰੀ
## ਹਵਾਲੇ
https://muktsar.nic.in/
ਸਾਦਿਕ

**ਸਾਦਿਕ** ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਅਤੇ ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
#https://www.google.co.in/maps/place/Sadiq,+Punjab+151212/@30.7062332,74.5699166,14z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3919dffba7c3676f:0x69dd4bf14fdd224e!8m2!3d30.7071928!4d74.5844061?hl=en

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪਾਇਲ

**ਪਾਇਲ** ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ:

* ਪਾਇਲ, ਭਾਰਤ
* ਪਾਇਲ, ਨੇਪਾਲ
* ਪਾਇਲ ਰੋਹਾਤਗੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ.
ਈਸੜੂ

**ਈਸੜੂ** ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੂਧਿਆਣੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੰਨੇ, ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਗੋਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਨਾ-ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਖੰਨਾ ਤੋਂ 15 ਕੁ ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਖੰਨਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਕਬਾ 626 ਹੈਕਟੇਅਰ, ਆਬਾਦੀ 3462 ਤੇ 679 ਘਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਅੱਗੋਂ ਦੁਲੂ ਪੱਤੀ, ਬਸਾਵਾ ਪੱਤੀ, ਤਾਰੇ ਪੱਤੀ, ਜਲਾਲ ਪੱਤੀ, ਭਾਗੂ ਪੱਤੀ, ਸੰਗਾ ਪੱਤੀ ਤੇ ਦੁੱਲਾ ਪੱਤੀ ਆਦਿ 8 ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
### ਗੈਲਰੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪੋਟੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮੁਲੂ

**ਪੋਟੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮੁਲੂ** (16 ਮਾਰਚ 1901 – 16 ਦਸੰਬਰ 1952) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮਦਰਾਸ ਪਰੇਜ਼ੀਡੈਸੀ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲਗੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਲੱਗ ਆਂਧਰਾ ਸਟੇਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਲੀਦਾਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਵਿੱਚ *ਅਮਰਜੀਵੀ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
## ਜੀਵਨ
ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ

**ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ** (ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1974) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 5 ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮਾਂ ਅਤੇ 10 ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਸ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਵੀ ਹਨ।
## ਫਿਲਮੀ ਜੀਵਨ
ਡਿਕੈਪਰੀਓ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ਾ ਵਪਾਰਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰਾਂ *ਸਾਂਤਾ ਬਾਰਬਰਾ* ਅਤੇ ਹਾਸਰਸ *ਗ੍ਰੋਇੰਗ ਪੇਨਸ* ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ''ਦਿੱਸ ਬੌਇ'ਜ਼ ਲਾਈਫ਼* (1993) ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਹਾਸਰਸ-ਡਰਾਮਾ *ਵੱਟ'ਸ ਈਟਿੰਗ ਗਿਲਬਰਟ ਗ੍ਰੇਪ* (1993) ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਡਿਕੈਪਰੀਓ ਨੂੰ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਸਦਕਾ ਇਸਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ *ਦ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਡਾਇਰੀਜ਼* (1995) ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ *ਰੋਮੀਓ + ਜੂਲੀਐਟ* (1996) ਨਾਲ਼ ਇਸਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਜੇਮਸ ਕੈਮਰੋਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੁਮਾਂਸ ਦਾਸਤਾਨ *ਟਾਈਟੈਨਿਕ* (1997) ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ।

ਡਿਕੈਪਰੀਓ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਫ਼ਿਲਮਾਂ:
**ਵੱਟ'ਸ ਈਟਿੰਗ ਗਿਲਬਰਟ ਗ੍ਰੇਪ* (1993), ਗਲਪਿਤ ਜੀਵਨੀ
**ਰੋਮੀਓ + ਜੂਲੀਐਟ* (1996), ਰੁਮਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
**ਟਾਈਟੈਨਿਕ* (1997), ਰੁਮਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
**ਦ ਮੈਨ ਇਨ ਦ ਆਇਰਨ ਮਾਸਕ* (1998), ਰੁਮਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ  
**ਕੈਚ ਮੀ ਇਫ਼ ਯੂ ਕੈਨ* (2002), ਜੀਵਨੀ ਜੁਰਮ ਡਰਾਮਾ
**ਗੈਂਗਸ ਆਫ਼ ਨਿਊ ਯਾਰਕ* (2002), ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ
**ਬਲੱਡ ਡਾਇਮੰਡ* (2006), ਸਿਆਸੀ ਸਨਸਨੀ
**ਦ ਡਿਪਾਰਟਡ* (2006), ਜੁਰਮ ਡਰਾਮਾ
**ਬੌਡੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਜ਼* (2008), ਜਾਸੂਸੀ ਸਨਸਨੀ 
**ਰੈਵੱਲਸ਼ਨਰੀ ਰੋਡ* (2008), ਡਰਾਮਾ
**ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਗੈਟਸਬਾਇ* (2013), ਡਰਾਮਾ
**ਸ਼ਟਰ ਆਇਲੈਂਡ* (2010), ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਨਸਨੀ
**ਇਨਸੈਪਸ਼ਨ* (2010), ਵਿਗਿਆਨ-ਗਲਪ ਸਨਸਨੀ
**ਜੇ. ਐਡਗਰ* (2011), ਜੀਵਨੀ
**ਜੈਂਗੋ ਅਨਚੇਨਡ* (2012) 

## ਸਨਮਾਨ 
*ਦ ਐਵੀਏਟਰ* (2004) ਅਤੇ *ਦ ਵੁਲਫ਼ ਆਫ਼ ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ* (2013) ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਦਾ ਡਰਾਮੇ ਲਈ ਬਿਹਤਰੀਨ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਂ ਹਾਸਰਸ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰੀਨ ਅਦਾਕਾਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ *ਐਪੀਅਨ ਵੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼'' ਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਵੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬਿਲਗਾ

**ਬਿਲਗਾ** ਨੂਰਮਹਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੂਰਮਹਿਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦੋਂ ਮਾਉ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਰਾਤ ਬਿਲਗੇ ਪਿੰੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।
ਫਿਲੌਰ-ਲੋਹੀਆਂ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਬਿਲਗੇ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਬਿਲਗੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ, ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਪ ਮੰਡਲ ਦਫਤਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ

ਵਿਖੇ ਹੈ।]]

**ਪੈਪਸੂ** ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ **PEPSU** ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ **ਪਟਿਆਲਾ ਐਂਡ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਅਨ**। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ | ਪੈਪਸੂ 1948 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਿੰਸਲੀ ਪ੍ਰਾਤਾਂ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮਿਲਕੇ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ 15 ਜੁਲਾਈ, 1948 'ਚ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1950 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 26,208 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ, ਕਸੌਲੀ, ਕੰਡਾਘਾਟ, ਧਰਮਪੁਰ ਅਤੇ ਚੈਲ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।

1947 ਵਿੱਚ ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਜੀਂਦ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਵਗੈਰਾ ਸਨ। ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੂਬੇ ਸਨ: ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੈਪਸੂ। ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ) ਚੁਣੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਸੱਚਰ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। 13 ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 23 ਮਈ 1951 ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਤਾਂ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ ਪਰ 1 ਨਵੰਬਰ 1956 ਦੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੈਪਸੂ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।

## ਸਬਡਵੀਜ਼ਨ
:1948 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ।
*ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
*ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ
*ਕੋਹਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

:ਪਰ 1953, ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਲਾ ਨੂੰ ਸੰਗਰੁਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੋਹਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਇਲਾਕੇ ਸਨ। 1951 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਸਮੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 3,493,685 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19% ਅਬਾਦੀ ਸਹਿਰੀ ਅਤੇ ਵਸੋਂ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ 133 ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਰਤ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)
ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ

**ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਕਰਨਲ **ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ** (1923 - 8 ਮਈ 2003) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਲਪਕਾਰ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਕਾਨੀਆ ਬੰਗਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਸ਼ਿੰਦੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਉਤਮ ਕੌਰ ਸਨ। ਮਾਂ ਬਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਨਿਰੂਪਮਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ਅਨੂਪਮਾ ਕੌਰ ਸਨ।

## ਵਿੱਦਿਆ, ਕਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲ
ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ,ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਥਲ ਸੈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।"ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਰਸਾਈ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਿਧ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।'ਸੈਨਾਪਤੀ' ਤੇ 'ਉਨਤਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ' ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।'ਖੰਨਿਓ ਤਿੱਖੀ', 'ਵਾਲੋਂ ਨਿੱਕੀ' ਤੇ 'ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ' ਨਾਵਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਕਿਸੇ ਦਬਾਓ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
## ਰਚਨਾ ਜਗਤ
**ਨਾਵਲ**
*ਮਲਾਹ 1948 
*ਸੈਨਾਪਤੀ 1949
*ਉਨਤਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ 1951
*ਇਕ ਰਾਹ ਇੱਕ ਪੜਾ 1953
*ਸ਼ਕਤੀ 1954
*ਤ੍ਰੀਆ ਜਾਲ 1957
*ਅਮਨ ਦੇ ਰਾਹ 1957
*ਖੰਨਿਓਂ ਤਿੱਖੀ 1959
*ਵਾਲੋਂ ਨਿੱਕੀ 1960
*ਏਤਿ ਮਾਰਗ ਜਾਣਾ 1960
*ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ 1961
*ਪੁੰਨਿਆਂ ਕਿ ਮੱਸਿਆ, ਚਾਨਣ ਖੜਾ ਕਿਨਾਰੇ 1968
*ਟਾਪੂ 1969
*ਵਿਕੇਂਦ੍ਰਿਤ 1971
*ਸਿਰ ਦੀਜੈ ਕਾਣ ਨਾ ਕੀਜੈ 1972
*ਬਾ ਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰ 1975
*ਸੂਤਰਧਾਰ 1979
*ਗਗਨ ਗੰਗਾ 1981
*ਕਾਲ ਅਕਾਲ 1983
*ਮੇਰੇ ਤੋ ਗਿਰਧਰ ਗੋਪਾਲ 1989
*ਜਹਾਂਪਨਾਹ 1991
*ਸੱਖਣੇ ਧਰਤ ਆਕਾਸ਼ 1996
**ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ**
*ਅਗੰੰਮੀ ਵਹਿਣ 1948
*ਕਿੱਲ ਤੇ ਕਾਮੇ 1956
*ਅਗੰਮੀ ਵਹਿਣ (ਸੰਚੀ ਦੋ)1983
*ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ (ਛਪਾਈ ਅਧੀਨ)
**ਲੇਖ**
*ਨਿੱਕ ਸੁੱਕ 1957
*ਅਲਸੀ ਤੇ ਆਉਲੇ 1963
**ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ**
*ਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ 1949
*ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ 1960
*ਆਰੀਆਨਾ 1961
*ਪੈਰਸ ਤੇ ਪੋਰਟਰੇਟ 1972
**ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ**
*ਭਾਰਤ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ 1958
*ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ 1964
*ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1966
*ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ 1977
*ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ 1991
**ਕਾਵਿ ਨਾਟ**
*ਕਾਫ਼ਲੇ 1947

## ਸਨਮਾਨ 
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ **ਵਾ ਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰ** (ਸ਼ਾਹੀ ਦੌਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ) ਲਈ 1976 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਮੁਕਤਾ ਮੀਨਾਰ

**ਮੁਕਤਾ ਮੀਨਾਰ** (مکتا مینار) ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਬਾਗ ਹੈ। ਜਿਥੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੰਡਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ 40 ਕੜ੍ਹੇ ਬਨਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਬ੍ਲਾਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ 300 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗ਼ੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ (ਲੇਖਕ)

**ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ** (ਉਰਦੂ: غلام عباس) ਇੱਕ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਨੰਦੀ ਅਤੇ ਓਵਰਕੋਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਲਾਈ।
ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜ਼ਾਕਿਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ (ਚਾਰ ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ) ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਵਲਾਸਤੋ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੈਨਬ) ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ-ਸਕਾਟਿਸ਼-ਰੋਮਾਨੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ​​ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ।
## ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਜਾੜੇ ਕੀ ਚਾਂਦਨੀ
*ਕੰਨ ਰਸ
*ਆਨੰਦੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982
ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਦੀਬ

**ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਦੀਬ** (4 ਅਪਰੈਲ 1914 — 31 ਜੁਲਾਈ 1999) ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਦਿਲਾਵਰ ਹੁਸੈਨ ਅਲੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਸ਼ੀਰ ਅਲੀ ਸੀ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਦੀਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰਤੋਂ ਬੀ ਏ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਮੈਦਾਨ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ (ਅਦਬ ਲਤੀਫ਼) ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
## ਕੰਮ
*ਨਾਟਕ:
#‘’ (آنسو اور ستارے),
#‘’ (لہو اور قالین),
#‘’ (شیشے کی دیوار),
#‘’ (ستون),
#‘’ (فصیلِ شب), ਅਤੇ
#‘’ (شیشہ میرے سنگ).
*ਚੋਣਵੇਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ:
#‘’ (جنگل),
#‘’ (دیواریں),
#‘’ (کمبل).
*ਨਿਜੀ ਜੀਵਨੀਆਂ: ‘ (ناخن کا قرض).

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ

**ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ** (6 ਜੁਲਾਈ 1924 - 25 ਨਵੰਬਰ 2016) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਲੰਗੜਆਲ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ 6 ਜੁਲਾਈ 1924 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਸੱਚਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ​​ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਰਨਲ ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਨਿਰੂਪਮਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ​​ਅਨੁਪਮਾ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰੂਪਮਾ ਕੌਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮਾ ਕੌਰ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ।ਪਿਛਲੇ 25 ਕੁ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਨੂੰ "ਪੱਬੀ" ਲਿਖਣ ਉੱਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਪਰੀਸ਼ਦ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ ਅਤੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਕੌਮੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਪੈੱਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਿਨਾ ਤੇ ਉਹ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈ। 1968 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਲਾ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਸ" ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

## ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਦੂਜੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਦੀਆ ਉਮੰਗਾਂ ਤੇ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਜ਼ਬਿਆ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਰਲਤਾ, ਡੂੰਘੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਰਸ ਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇਸਤਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕੋਮਲਤਾ ਤੇ ਭਾਵ, ਮਧੁਰਤਾ, ਰਸੀਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੋਮਾਂਸ ਭਿੱਜੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਨਿਖਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਫ਼ੈਸਨਦਾਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਲਟ ਲਟ ਜੋਤ ਜਗੇ (1943)
*ਪਲਕਾਂ ਓਹਲੇ (1944)
*ਕੁਝ ਹੋਰ (1946)
*ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ (1946)
*ਕਾਫ਼ਲੇ (1947)
*ਸੁਪਨੇ ਸੱਧਰਾਂ (1949)
*ਚੋਣਵੀ ਕਵਿਤਾ (1949)
*ਦੋ ਰੰਗ (1951)
*ਪੰਖੇਰੂ (1956)
*ਸ਼ਾਹਰਾਹ (ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ, 1957)
*ਬਣ ਕਪਾਸੀ (1958)
*ਬਣ ਕਪਾਸੀ (ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ)" 1962
*ਪੱਬੀ (1962)
*ਖਾੜੀ (1967)
*ਵੱਡਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ (1973)
*ਮਧਿਆਂਤਰ (1974)
*ਚੰਦਰ ਯੁਗ (1977)
*ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ (1990)
*ਕੁੰਠਿਤ (1990)
*ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹਾਂ (2000)
*ਚਰਮ ਸੀਮਾ (2002)
*ਨੀਲ ਕੰਠ (2005)
*ਬੋਲਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਵੇ ਅੜਿਆ (2006)
*ਅੰਤਰਨਾਦ (2008)
*ਮੰਤਰ ਮੁਗਦ (2008)
*ਕਰਕ ਕਲੇਜੇ ਮਾਹਿ (2012)

## ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
*ਅਮਨ ਦੇ ਨਾਂ
*ਕਿਣਕੇ
*ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪਲ

## ਬਾਲ ਸਾਹਤਿ
*ਆਲ ਮਾਲ ਹੋੲਿਆ ਥਾਲ
*ਝੂਟੇ ਮਾੲੀਅਾਂ
*ਬਾਲ ਗੀਤ
*ਅਮਨ ਦਾ ਪੈਗੰਬਰ
*ਸਾਡੇ ਤਿੳੁਹਾਰ
*ੲਿਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਵਾਂ
*ਅੱਡੀ ਟੱਪਾ

## ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
*ਜੀਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਦਾ ਹੈ-।
*ਜੀਣਾ ਵੀ ੲਿੱਕ ਅਦਾ ਹੈ-॥
*ਮੇਰੀ ਸਾਹਤਿਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
*ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਨੁਭਵ

## ਅਨੁਵਾਦ
*ਸ਼ੋਫ਼ਰੋ
*ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ
*ਕੰਧਾਰੀ ਹਵਾ
*ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੀ ਜੀਵਨੀ
*ਮੇਰੀ ਵਸੀਅਤ
*ਸ਼ਾਹਦਾਣੇ ਦਾ ਬਗ਼ੀਚਾ
*ਸਹਰ ਹੋਨੇ ਤਕ
*ਸਾਡੀ ਲੰਮੀ ਉਡਾਰੀ ਵੇ
*ਹਿੰਮ ਹੰਸ
*ਸਮਾਨ ਸਵਰ
*ਸਮ-ਰੂਪ
*ਭਾਵ-ਚਿੱਤਰ
## ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ
*ਐਫ਼ਰੋ-ਏਸ਼ੀਅਨ ਰਾੲੀਟਰਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ,ਤਾਸ਼ਕੰਦ
*ਵਰਲਡ ਯੂਥ ਫ਼ੈਸਟੀਵਲ,ਮਾਸਕੋ
*ੲਿੰਡੋ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਲਚਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ,ਦਿੱਲੀ
*ਵਨ ਏਸ਼ੀਆ ਅਸੈਂਬਲੀ,ਦਿੱਲੀ
*ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ,ੲਿੰਗਲੈਂਡ-ਲੰਡਨ

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ
*ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ
*ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੁਮਨ ਆਫ਼ ਦਾ ਈਅਰ
*ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ
*ਰਾਜਕਵੀ ਪੰਜਾਬ
*ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ,ਦਿੱਲੀ 
*ਕੇਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ,ਜ਼ੀਰਾ 
*ਪੋੲਿਜ਼ੀ ੲਿੰਡੀਅਾ 
*ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਸਨਮਾਨ 
*ਫ਼ੈਲੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਦਿੱਲੀ  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016
ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫ਼ਰੀ

**ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫਰੀ** (29 ਨਵੰਬਰ 1913 – 1 ਅਗਸਤ 2000)ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ *ਕਹਿਕਸ਼ਾਂ* ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦੇ 18 ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼, ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ, ਜੋਸ਼ ਮਲੀਹਾਬਾਦੀ, ਮਜਾਜ਼, ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ, ਮਖਦੂਮ ਮੋਹਿਉੱਦੀਨ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਸੀ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਗੋਂਡਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਬਲਰਾਮਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਜ਼ਬੀ, ਮਜਾਜ਼, ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਸੰ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਜਾਕਰ ਹੁਸੈਨ ਕਾਲਜ (ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੰਪਨ ਹੋਈ। ਉਥੇ ਉਹ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨਿਤੀਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ 1940-41 ਵਿੱਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਵੀ ਹੋਏ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000
ਐਨੀ ਬਰੌਂਟੀ

**ਐਨੀ ਬਰੌਂਟੀ** (; 17 ਜਨਵਰੀ 1820 – 28 ਮਈ 1849) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ **ਐਕਸ਼ਨ ਬੈੱਲ** ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਹੇਠ *ਜੰਗਲੀ ਦੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਹਾਲ ਡਿੱਗ* ਲਿਖਿਆ।

 ਦਾ 1834 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ, ਐਨ, ਐਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਲੋਟ। (ਬਰਾਨਵੈੱਲ, ਐਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਲੋਟਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਲਿਆ)]]

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਕਰਾ

**ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਕਰਾ** ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1960 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਕੌਮੀ ਮਹੱਤਤਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 242 ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਚੌਧਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਹੈ।

## ਤਤਕਰਾ 
* ਆਪਣੀ ਕਥਾ- ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ 
* ਮਰਕਜ਼ੀ(ਕੇਂਦਰੀ) ਬੋਲੀ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
* ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ 
* ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ 
* ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 
* ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ 
* ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
* ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ 
* ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਦਮੋਦਰ 
* ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ 
* ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਬਦੀ 
* ਹਕੀਮ ਦਰਵੇਸ਼
* ਕਵੀ ਜੱਲਣ
* ਨਿਆਮਤ ਖ਼ਾਨ ਜਾਨ
* ਮੁੰਹਮਦ ਬਖਸ਼ ਨੌਰੋਜ
* ਕਵੀ ਪੀਲੂ
* ਹਾਫਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ
* ਹਾਫਿਜ਼ ਮਾਅਜ਼ੂਦ-ਦੀਨ
* ਸੁਥਰਾ ਸ਼ਾਹ
* ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
* ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ
* ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ
*ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ  
*ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਬਿਹਾਰੀ  
*ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਰੀਫ  
*ਅਹਿਮਦ ਕਵੀ  
*ਹਬੀਬ ਉੱਲਾ ਫਕੀਰ  
* 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ

**ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ** (12 ਅਪਰੈਲ1927 - 21 ਮਈ 2017) ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ 1988 ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕੈਲਗਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਆਗੂ ਵੀ ਰਹੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਉਹ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ  ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

## ਜੀਵਨੀ
ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਪਰੈਲ 1927 ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਜਿ਼ਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਪੜਾਈ ਜਿਲਾ ਮੋਗਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ 1946 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਬ੍ਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵਿਦਿਆਾਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਅਰਸਾ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। 

## ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਵੰਨ ਸਵੰਨ*
**ਮੇਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਰੰਗ*
**ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਬੁਰਜ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਅਮਰਕਾਂਤ

**ਅਮਰਕਾਂਤ** (1 ਜੁਲਾਈ 1925 - 17 ਫਰਵਰੀ 2014) ਹਿੰਦੀ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ  ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। ਯਸ਼ਪਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਰਕੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ
ਅਮਰਕਾਂਤ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ 1925 ਨੂੰਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਬਲੀਆ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਗਾਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਇਸਥ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾਰਾਮ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਨੰਤੀ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰਕਾਂਤ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰਕਾਂਤ ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਾਮ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਾਧੁ-ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਅਮਰਕਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਅਮਰਨਾਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਖੁਦ ਸ਼ਰੀਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਗਾਓ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅਮਰਕਾਂਤ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।

ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀਏ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਬਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਕਾਂਤ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਹਾਣੀ-ਚਰਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਰਾਕੇਸ਼, ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਸੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 1955 ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਕਲੈਕਟਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।
## ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
**ਇਨ੍ਹੀਂ ਹਥਿਆਰੋਂ ਸੇ* ਨਾਵਲ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ 
*ਗਿਆਨਪੀਠ
*ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਇਨਾਮ 
*ਵਿਆਸ ਸਨਮਾਨ

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ
*ਜਿੰਦਗੀ ਔਰ ਜੋਂਕ
*ਦੇਸ਼ ਕੇ ਲੋਕ 
*ਮੌਤ ਕਾ ਨਗਰ
* ਮਿੱਤ੍ਰ-ਮਿਲਨ 
* ਕੁਹਾਸਾ 
*ਤੂਫਾਨ
*ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ
*ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਕਹਾਨੀਆਂ
### ਨਾਵਲ
*ਸੂਖਾ ਪੱਤਾ
*ਆਕਾਸ਼ਪਕਸ਼ੀ
*ਕਾਲੇ-ਉਜਲੇ ਦਿਨ
*ਸੁਖਜੀਵੀ
*ਬੀਚ ਕੀ ਦੀਵਾਰ
*ਗਰਾਮ ਸੇਵਿਕਾ
*ਕੰਟੀਲੀ ਰਾਹ ਕੇ ਫੂਲ 
*ਖੁਦੀਰਾਮ 
*ਸੁੰਨਰ ਪਾਂਡੇ ਕੀ ਪਤੋਹੂ ,  
*ਇਨ੍ਹੀਂ ਹਥਿਆਰੋਂ ਸੇ 
*ਲਹਰੇਂ
### ਬਾਲ-ਨਾਵਲ
*ਬਾਨਰ-ਸੈਨਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ਼

**ਐਡਲੀਨ ਵਰਜੀਨਿਆ ਵੁਲਫ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: **Adeline Virginia Woolf**) (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸਟੀਫਨ; 25 ਜਨਵਰੀ 1882 – 28 ਮਾਰਚ 1941) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਮੋਹਰੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਸੀ। ''ਏ ਰੂਮ ਆਫ ਵਨ'ਸ ਓਨ'' ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਵਰਜੀਨਿਆ ਵੁਲਫ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪਿਤਾ ਸਰ ਸਟੀਫਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੂਲਿਆ ਸਟੀਫਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1882 ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਵਰਜੀਨਿਆ ਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵੱਲ ਸੀ। ਵਰਜਿਨਿਆ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਯਾਦਾਂ ਕਾਰਨਵਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ - 'ਟੂ ਦ ਲਾਈਟਹਾਉਸ'। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤੱਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ 1904 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਖੋਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰਿਆ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਜੀਵਨ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਕਮਜੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਘਰ ਹੀ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੋਯੋਨਾਰਡ ਵੁਲਫ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਡਾਇਰੀ, ਜੀਵਨੀਆਂ, ਨਾਵਲ, ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਰੇ ਲਿਖੇ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸਤਰੀ ਵਿਮਰਸ਼ ਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਤਾਬ *ਏ ਰੂਮ ਆਫ ਵਨਸ ਓਨ*(ਆਪਣਾ ੲਿੱਕ ਕਮਰਾ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1928 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਛੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸਨ।

## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ
### ਨਾਵਲ
* *ਦ ਵੋਏਜ ਆਉਟ* (The Voyage Out, 1915)
* *ਨਾਇਟ ਐਂਡ ਡੇ* (Night and Day, 1919)
* *ਜੈਕਬਸ ਰੂਮ* (Jacob's Room,1922) 
* *ਮਿਸ ਡੈਲੋਵੇ* (Mrs Dalloway 1925) 
* *ਟੂ ਦ ਲਾਈਟਹਾਊਸ* (To the Lighthouse, 1927) 
* *ਔਰਲੇਂਡੋ* (Orlando, 1928) 
* *ਦ ਵੇਵਸ* (The Waves, 1931) 
* *ਦ ਈਅਰਸ* (The Years, 1937) 
* *ਬਿਟਵੀਨ ਦ ਐਕਟਸ* (Between the Acts 1941)

### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ
* *ਮੰਡੇ ਔਰ ਟਿਊਜਡੇ* (Monday or Tuesday, 1921)
* *ਕਿਊ ਗਾਰਡਨਜ਼* (Kew Gardens, 1919)
* *ਦ ਨਿਊ ਡਰੈੱਸ*  (The New Dress, 1924) 
* *ਅ ਹੌਂਟਿਡ ਹਾਊਸ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸ਼ਾਰਟ ਸਟੋਰੀਜ਼* (A Haunted House and Other Short Stories, 1944) 
* *ਮਿਸੇਸ ਡੈਲੋਵੇਜ ਪਾਰਟੀ* (Mrs Dalloway's Party, 1973) 
* *ਦ ਕੰਪਲੀਟ ਸ਼ਾਰਟਰ ਫਿਕਸ਼ਨ* (The Complete Shorter Fiction, 1985)
* ''ਕਾਰਲਾਈਲ'ਜ ਹਾਊਸ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਕੈਚਜ਼'' (Carlyle's House and Other Sketches, 2003)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1882
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941
ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ

**ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ~48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਕਸਬਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਜਨਗਣਨਾ 
2011 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6,394 ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3,331 ਮਰਦ ਅਤੇ 3,063 ਔਰਤਾਂ ਹਨ।
## ਗੈਲਰੀ

Garments Of Guru Nanak preserved at Gurudwara Sri Chola Sahib, Dera Baba Nanak 01.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਸਤਰ 
Gurudwara Sri Chola Sahib, Dera Baba Nanak 02.jpg|ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ 

## ਹਵਾਲੇ
ਫ਼ਾਨੀ ਬਦਾਯੂਨੀ

**ਫ਼ਾਨੀ ਬਦਾਯੂਨੀ** (1879 - 27 ਅਗਸਤ 1961) (ਜਨਮ ਸਮੇਂ **ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਫ਼ਾਨੀ ਬਦਾਯੂਨੀ** ਉਰਦੂ: شوکت علی خان فانی بدایونی) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ 1879 ਵਿੱਚ ਬਦਾਯੂਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੁਜਾਅਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਨ। ਜ਼ਮਾਨਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਫਿਰ 1901 ਵਿੱਚ ਬਰੇਲੀ ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਕੀਤੀ।

ਕਾਲਜ ਦੇ ਬਾਦ ਕੁਛ ਅਰਸਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਸ਼ੇਅਰੋ ਸੁਖ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। 1908 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਐਲ ਐਲ ਬੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਲੇਕਿਨ ਵਕਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਲਿਦ ਦੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਤੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 
ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1917 ਵਿੱਚ ਨਕਿਬ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਬਦਾਯੂੰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ:

* ਬਤਕਿਅਤ -ਏ- ਫਾਨੀ (੧੯੨੬)
* ਇਰਫਤਨਿਅਤ-ਏ- ਫਾਨੀ (੧੯੩੮)
* ਫਾਨੀ ਕੀ ਨਾਦੀਰ ਤਾਹਰੀਰੇਂ (੧੯੬੮)
* ਇਰਫਾਨੀਅਤ ਏ ਫਾਨੀ : ਯਾ'ਨੀ ਜਨਾਬ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਫਾਨੀ ਬਦਾਯੁਈ ਕਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕਲਾਮ
* ਤਰੱਕੀ ਉਰਦੂ (੧੯੩੯)
* ਕੂਲੀਅਤ-ਏ-ਫਾਨੀ (੧੯੯੨)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1961
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਹੁਣ

**ਹੁਣ** ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਰਸਾਲਾ 2005 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੁਸਾਂਝ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਦਾਰਾ ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
### ਗੈਲਰੀ
ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਹੁਣ 'ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ 29 ਸਤੰਬਰ 2019

ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਹੁਣ 'ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ 29 ਸਤੰਬਰ 2019 .JPG|
ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਹੁਣ 'ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ 29 ਸਤੰਬਰ 2019,ਦਰਸ਼ਕ .JPG|
ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਹੁਣ 'ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ 29 ਸਤੰਬਰ 2019.JPG|

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ

**ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ** (ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ 1932) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਵਲ ਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਜੀਵਨ
ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ,1932 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਦੇ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਵੈਰੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 1900 ਤੋਂ 1940 ਵਿਚਕਾਰ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ,ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਸੇ। 1942 ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਿਆਸ ਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਸਰ ਜੇ. ਜੇ. ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟਸ ਬੰਬੇ ਤੋਂ ਫਾਇਨ ਆਰਟਸ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

## ਕਿੱਤਾ
**ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ** ਨੇ ਫਾਇਨ ਆਰਟਸ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਚੌਵੀ-ਪੰਝੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਆਰਟਿਸਟ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੁਮੰਣ ਫਿਰਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ 1961-62 ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਉੱਤੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਇਕਲਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰੈਕਿੰਗ (ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿੱਠੂ ਚੁੱਕੀ ਪੈਦਲ ਪਹਾੜੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ) ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ੌਂਕ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਨੇ 1962-1963 ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਤ (1962-1963) ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਬਾਬਤ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ, ਅਤੇ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ। 

ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ (ਨਾਟਕਕਾਰ), ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਕਹਾਣੀਕਾਰ), ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ( ਚਿੱਤਰਕਾਰ) ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। 

### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
** ਇੱਕ ਰਾਤ * (1962)
**ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਵਾਰ* (1983)
**ਕਾਲਾ ਕਬੂਤਰ* (2003)
*"ਨਰ ਬਲੀ" (2000)
* ਬਾਦਬਾਨੀ ਕਿਸ਼ਤੀ"
**ਅਜਾਤ ਸੁੰਦਰੀ* (1996)
**ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਬੇਗਮ (ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ)*
*ਬੋਧ ਕਹਾਣੀਆਂ
*ਕਹੋ ਰੁਕਮਣੀ 

### ਨਾਵਲ
**ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਰਸੁਲਾ*(2008)
**ਯੁਧ ਨਾਦ* (2004)
**ਯੁਗ ਅੰਤ* (2009)
**1857 ਦਿੱਲੀ,ਦਿੱਲੀ*(2011)
**ਕਾਲ ਕਥਾ* (2016)
**ਸਾਦਿਕ ਸੁਲਤਾਨ: ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ* (2018)
*ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਹਜ਼ਾਰ (2021)

### ਸਫਰਨਾਮਾ
**ਜੰਗਲ ਜੰਗਲ,ਪਰਬਤ ਪਰਬਤ"
**ਆਓ ਚੱਲੀਏ ਬਰਫਾਂ ਦੇ ਪਾਰ*
**ਅਣਡਿਠੇ ਰਸਤੇ,ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ*
**ਪੱਥ ਹੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ*
**20,000 ਮੀਲ ਲੰਬੀ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਯਾਤਰਾ ਸਚਿੱਤਰ*

### ਅੰਗਰੇਜੀ ਪੁਸਤਕਾਂ/ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ
** Adventures in the snow*
**Adventures in the mountains*
**A touring and trekking guide to the Indian Himalaya*
**A trekking guide & the Annapurna, Dhaulagiri etc.*
** Himachal Pardesh*

### ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
**ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾ*

### ਹੋਰ
* *ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮਿਥਿਹਾਸ*
* *ਵਿਆਸ ਭੱਟ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ''

## ਹਵਾਲੇ
ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ

https://www.youtube.com/watch?v=q5jiSJoEyCA%7CDD
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਸ/ਮਿਥਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ
ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ

**ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ** (; ਫ਼ਰਵਰੀ 18, 1914 – ਅਗਸਤ 19, 1976)  20ਵੀਂ ਸਦੀ , ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਲੇਖਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਲਈ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਆਦਿ ਬਹੁ-ਪੱਖਿ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ।

## ਜੀਵਨੀ
ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ﻿ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ, 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1914 ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਤਰ ਖ਼ੈਰਾਬਾਦੀ ਦੇ ਘਰ  ਗਵਾਲੀਆਰ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। 1939 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ ਕੀਤੀ। 1940 ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਾਲਜ ਗਵਾਲੀਆਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਮੀਦੀਆ ਕਾਲਜ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਜਨਾਬ ਅਖਤਰ ਨੇ ਰਜ਼ੀਂਆ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਉਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਅਦੀਬ ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਮੁੜ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਾਲਜ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1943 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਫੀਆ ਸਿਰਾਜ-ਉਲ ਹੱਕ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਏ.ਐੱਮ.ਯੂ. ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਮਜਾਜ਼ ਲਖ਼ਨਵੀ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਵੇਦ ਅਤੇ ਸਲਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1945 ਅਤੇ 1946 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹਮੀਦੀਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਫਿਆ ਵੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

1949 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਬੰਬੇ ਉਰਦੂ / ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੰਬੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ, ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਇਸਮਤ ਚੁਗਤਾਈ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਬੰਬੇ ਦੇ ਸਿਲਵਰ ਫਿਸ਼ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਬੰਬੇ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਰਾਈਟਰਜ਼' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਬੜੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਜੋ ਭੋਪਾਲ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ 1953 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਅਚਨਚੇਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਯਾਸਮੀਨ '(1955) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫਿਲਮੀ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ।

ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਗੌਰਵ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕਤਾ ਜੋ ਉਸਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘‘ਨਜ਼ਰੇ-ਏ-ਬੁੱਤਾਂ ’’, ‘‘ਸਲਾਸਿਲ’’, ‘‘ ਜਾਵਿਦਾਂ ’’, ’’ ਘਰ ਆਂਗਨ ’’ ਅਤੇ ‘ਖਾਕ-ਏ-ਦਿਲ’ (ਸਾਰੇ ਉਰਦੂ ਸਿਰਲੇਖ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ:

*ਅਸ਼ਾਰ ਮੇਰੇ ਯੂ ਐਨ ਤੋ ਜ਼ਮਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਹੈਂ *, 
*ਕੁਛ ਸ਼ੇਅਰ ਫਕਤ ਉਨਕੋ ਸੁਨਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਹੈਂ।*

## ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਨਜ਼ਰ-ਏ-ਬੁਤਾਂ
*ਸਲਾਸਿਲ
*ਜਾਵਿਦਾਂ
*ਘਰ-ਆਂਗਨ 
*ਖ਼ਾਕ-ਏ-ਦਿਲ
*ਤਨਹਾ ਰਾਤ ਦਾ ਸਫਰ

## ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
* *ਬਾਪ ਰੇ ਬਾਪ* (1955) 
* *ਯਾਸਮੀਨ* (1955) 
* *ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ.* (1956) 
* *ਨਯਾ ਅੰਦਾਜ਼* (1956) 
* ਬਲੈਕ ਕੈਟ (1956) 
* *ਰੁਸਤਮ ਸੋਹਰਾਬ* (1963) 
* *ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਤ* (1974) 
* *ਸ਼ੰਕਰ ਹੁਸੈਨ* (1977) 
* *ਨੂਰੀ* (1979) 
* *ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ* (1983) 

### ਨਿਰਮਾਤਾ 
* *ਬਹੂ ਬੇਗਮ* (1967) 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਗੁਨਾਹੋਂ ਕਾ ਦੇਵਤਾ

***ਗੁਨਾਹੋਂ ਕਾ ਦੇਵਤਾ*** ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ, ਸਦਾਬਹਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਗਿਆਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਸਜਿਲਦ ਅਤੇ ਅਜਿਲਦ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹਨ: ਚੰਦਰ, ਸੁਧਾ, ਵਿੰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਮੀ।  

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਨਾਵਲ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਗਈ। ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੰਦਰ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ  ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਧੀ ਸੁਧਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ 55 ਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ 2009 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।  

ਚੰਦਰ ਸੁਧਾ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਯਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ  ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੁੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰ ਦਾ ਸੁਧਾ ਕੋਲ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਟੋਕ ਦੇ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਸੁਧਾ ਕਦੋਂ ਦਿਲ  ਦੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਚੰਦਰ ਸੁਧਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਭਗਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।   

ਚੰਦਰ ਸੁਧਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇ ਪਾਪੇ ਦੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਉਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ਼ੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਧਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਹੁੰਦੀ। ਸੁਧਾ ਦੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਸੁਧਾ ਨਾਲ਼ ਉਸਦਾ ਨਾਤਾ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੰਦਰ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਾਵਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਧਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ।  

ਇਹ ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਪਰਤੀ ਪਰਿਕਥਾ

*ਪਰਤੀ ਪਰਿਕਥਾ* (परती परिकथा) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਫਣੀਸ਼ਵਰਨਾਥ ਰੇਣੁ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ ਵਿੱਚ ਰੇਣੁ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨਵੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਚਰਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦਾ ਖਾਕਾ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਪਰਤੀ ਪਰਿਕਥਾ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਤੀ ਪਰਿਕਥਾ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜਿੱਤਨ ਪਰਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਲਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿੰਦਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਕੇ ਪਰਾਨਪੁਰ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਨਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਲਘੂ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਣੀਸ਼ਵਰ ਨਾਥ ਰੇਣੂ
ਧਰਤੀ ਪਕੜ ਨਿਰਦਲੀਆ

***ਧਰਤੀ ਪਕੜ ਨਿਰਦਲੀਆ*** (), ਰਵਿੰਦਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ 2013 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਦਫ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਸੱਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੋਮਲ

**ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੋਮਲ** ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਏ|
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ

**ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ** ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਜੁਰਗਾਂ ਤੱਕ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਂਕ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਕਠੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਬੋਧਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡਿਆ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਡ ਸਮਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ,ਪੱਥਰ, ਰੱਸਾ, ਡੰਡਾ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੋਈ ਟੁੱਕੜਾ, ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਾਗਜ਼ ਆਦਿ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਮਨਪ੍ਰਚਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਖੇਡਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਲਈ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘੱਟ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕਾਰਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ, ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਦੀ ਵਖਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।।

 ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਹਨ:-

## ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ
*ਬਾਂਦਰ ਕਿੱਲਾ
*ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ
*ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀ
*ਕਾਵਾਂ ਘੋੜੀ
*ਸ਼ੱਕਰ ਭਿੱਜੀ
*ਕੜਕਾਲ੍ਹਾ ਲੱਕੜ
*ਬੰਟੇ(ਗੋਲੀਆਂ)
*ਪਿੱਠੂ
*ਡੰਡਾ ਡੁੱਕ
*ਢੱਕੁੱਲੀ

## ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂਖੇਡਾਂ
*ਗੀਟੇ(ਰੋੜੇ)
*ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲੇ
*ਪੀਚੋ ਬੱਕਰੀ
*ਥਾਲ
*ਪੰਘੂੜਾ

## ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ
*ਵੰਝੂ
*ਕਾਲਾ ਕੁੱਜਾ ਫੂਕਦਾ
*ਲੁਕਣ ਮੀਚੀ
*ਲੱਕੜ ਲੋਹਾ
*ਊਚ ਨੀਚ
*ਚੋਰ ਸ਼ਿਪਾਹੀ
*ਕਲੀ ਜੋਟਾ
*ਪੇਲ ਚੋਟ
*ਖਾਨ ਘੋੜੀ
*ਰੱਬ ਦੀ ਖੁੱਤੀ
*ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੱਕਰੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ
ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (ਫ਼ਿਲਮ)

***ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ*** ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ 1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰਾਏ ਸਨ। ਰੇ ਨੇ 1958 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ​​ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (ਜੋ 7 ਮਈ 1861 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ) ਦੇ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗਾਜਰ ਘਾਹ

**ਗਾਜਰ ਘਾਹ** ਇੱਕ ਗਾਜਰ ਜਿਹਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਨਦੀਨ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂਅ 'ਪਾਰਥੇਨਿਅਮ ਹਿਮਟੋਫੋਰਸ' ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀਨ ਦਾ ਮੂਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਘਾਹ ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਪਾਰਥੀਨੀਅਮ, ਸਫੈਦ ਟੋਪੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਘਾਹ, ਗੰਦੀ ਬੂਟੀ, ਚੱਤਕ ਚਾਂਦਨੀ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਨਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ, ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ, ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਨ ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉੱਗਦਾ ਸੀ।
## ਪਛਾਣ
ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਣੇ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਬੂਟਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਔਸਤਨ ਉੱਚਾਈ 3 ਤੋਂ 4 ਫੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਗਾਜਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੀਰਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਨ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣਾ ਸ਼ੂਰੁ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਉਗੱਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਰਾਨੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਬੂਟਾ 5000 ਤੋਂ 25000 ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ, ਖਾਦਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ, ਰੇਲਾਂ ਜਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅੰਦਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਮੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਤਣਾ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਹਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਬੂਟਾ ਹਰਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
## ਨੁਕਸ਼ਾਨ
*ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਮਾ, ਨਜ਼ਲਾ, ਜੁਕਾਮ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼, ਖੁਜ਼ਲੀ/ਖਾਰਸ਼, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਲਰਜ਼ੀ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
*ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਦਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਰੀਆਂ ਪੈਣਾ, ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਚਮੜੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਣੇ ਆਦਿ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
*ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਉੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਦੀਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ

**ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ** ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵਰਮਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ (1934) ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਮੀਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਘਾਸੀਰਾਮ ਕੋਤਵਾਲ

***ਘਾਸੀਰਾਮ ਕੋਤਵਾਲ*** ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ 1972 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਿਜੈ ਤੇਂਦੂਲਕਰ ਦਾ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ, ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਗੜ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਰੋਜਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਏ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਬਾਹਮਣ ਘਾਸੀਰਾਮ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਘਾਸੀਰਾਮ ਮਰਾਠਾ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨਾਨਾ ਫੜਨਬੀਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਨਾ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਨਾ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘਾਸੀਰਾਮ ਲੋਚਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਲਟੇ ਨਾਨਾ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਮੂਲ ਮਰਾਠੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੋ 16 ਦਸੰਬਰ 1972 ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਡਰਾਮਾਟਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਦੁਆਰਾ ਭਰਤ ਨਾਟ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਡਾ. ਜੱਬਾਰ ਪਟੇਲ ਸਨ। 1973 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਜੱਬਾਰ ਪਟੇਲ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਕੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੇ 16 ਦਸੰਬਰ 1972 ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਕਾਮਯਾਬ ਸ਼ੋਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨੇ ਸਾਲ 1980 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੰਡਲੀ ਨੇ ਰੂਸ, ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ
ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ

**ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ** (ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1945 – 11 ਦਸੰਬਰ 2023) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਆਰਕਾਈਵ, **ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ** ਦਾ ਸਹਿ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਲਕ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਤੋਂ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਨੀ 6 ਜਨਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਿਆਣਾ ਗੋਂਦਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਅਦਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਵਜੋਂ ਮਕਬੂਲ ਹੋਏ ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਖ਼ਵਾਜਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ।ਸਲੀਮ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਸੀ। ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹੇ ਬਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵੈਸੇ ਅਜੇ ਕੋ-ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘਰਾਣੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ, ਖਲੂਸ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਲੀਮ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਪਤਲੇ-ਦੁਬਲੇਪਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲਦੇ ਕਿ ‘‘ਮੈਨੂੰ ਬਾਲ ਵਰੇਸੇ ਸਿੱਖ-ਜੱਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।’’ ਬਾਲ ਵਰੇਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਿਹਤਯਾਬ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਂਝ ਤੇ ਆਪਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਸ ਤਮਾਮ ਉਮਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਇਆ ਤੇ ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਮੁੱਢਲੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਗਰੋਂ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਉਹ ਪਿੰਡ ਮਿਆਣਾ ਗੋਂਦਲ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 1968 ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਜੁਆਇਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਕਾਲਜ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕੀਤਾ। ਨੌਕਰੀ-ਚਾਕਰੀ ਉਸ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਾ ਆਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੁਲਵਕਤੀ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਕੂੰਜਾਂ ਮੋਈਆਂ
*ਘੜੀ ਦੀ ਟਿਕ ਟਿਕ
*ਨੂਰ ਮੁਨਾਰੇ (1996)
*ਤਨ ਤੰਬੂਰ (1974), 
*ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਮੋੜ ਦੇ (2005)
*ਇੱਕ ਉਧੜੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਵਰਕੇ (2006)
*ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਐਪਿਕ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, 1973) .
*ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ (ਭਾਰਤੀ ਐਡੀਸ਼ਨ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1973 .
### ਨਾਵਲ
*ਤਿਤਲੀਆਂ ਤੇ ਟੈਂਕ

### ਹੋਰ
*ਝੋਕ ਰਾਂਝਣ ਦੀ (1983 ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਫਰਨਾਮਾ - ਲਾਹੌਰ, 1990) 
*ਤੱਤੇ ਲਹੂ ਦਾ ਚਾਨਣ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਨਿਬੰਧ - ਲਾਹੌਰ, 1999)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਪੰਜਾਬ ਸਮਝੌਤਾ

**ਪੰਜਾਬ ਸਮਝੌਤਾ** ਨੂੰ ਰਾਜੀਵ-ਲੋਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 24 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀਬੰਦ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਰਤ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)
ਹੈਮਲਟ

, ਤਕਰੀਬਨ&nbsp;1870]]
thumb
***ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਹੈਮਲਟ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ***(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:*The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark*), ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ *ਹੈਮਲਟ*, ਦੁਆਰਾ 1599 ਅਤੇ 1602 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਤੀ 'ਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ।

## ਪਾਤਰ
*ਕਲਾਡੀਅਸ – ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾ ਸਮਰਾਟ
*ਹੈਮਲੇਟ – ਸਵਰਗੀ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕਲਾਡੀਅਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ
*ਪੋਲੋਨੀਅਸ – ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ
*ਹੋਰੇਸ਼ੀਓ – ਹੈਮਲਟ ਦਾ ਮਿੱਤਰ
*ਲੇਆਰਟਸ – ਪੋਲੋਨੀਅਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
*ਵੋਲਟੀਮੈਂਟ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਕੋਰਲੇਨੀਅਸ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਰੋਜੈਂਕਰੰਟਜ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਗਿਲਡਿੰਸਟਰਨ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਓਸਰਿਕ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਇੱਕ ਭਦਰਪੁਰੁਸ਼ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਮਾਰਸਿਲਸ – ਦਰਬਾਰੀ
*ਬਰਨਾਰਡੋ – ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ
*ਪ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ – ਇੱਕ ਫੌਜੀ
*ਰੋਨਾਲਡੋ – ਪੋਲੋਨੀਅਸ ਦਾ ਸੇਵਕ
*ਡਰਾਮਾ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ
*ਦੋ ਮਸਖਰਾ – ਕਬਰ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ
*ਫੋਰਟਿੰਬਾਸ – ਨਾਰਵੇ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ
*ਇੱਕ ਕਪਤਾਨ – 
*ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜਦੂਤ – 
*ਗਰਟਰਿਊਡ – ਡੇਨਮਾਰਕ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਹੈਮਲੇਟ ਦੀ ਮਾਂ
*ਓਫੀਲੀਆ – ਪੋਲੋਨਿਅਸ ਦੀ ਪੁਤਰੀ
*(ਸਰਦਾਰ, ਭੱਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਗਣ, ਮਲਾਹ, ਦੂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕ, ਹੈਮਲੇਟ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਤ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ

**ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ** (21 ਅਕਤੂਬਰ 1925 - 14 ਜਨਵਰੀ 2017) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ,ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਉਤਰਾਖੰਡ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਯੂਨੀਅਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬਰਨਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ (ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਸੀ), ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 1942 ਦੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 60ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਆਗੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੈਸੇ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1952 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਤਰ 4 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ

**ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ** (15 ਅਪਰੈਲ 1822 - 24 ਸਤੰਬਰ 1921) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਖੋਜੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1822 ਵਿੱਚ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੇਸਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੁੱਲਟ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਪ੍ਰਵਾਰ ਸੀ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ  ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਈ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੰਗੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਮਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। 

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ* 
**ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼*
*ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ 
*ਰਮਾਇਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ
*ਤਵਾਰੀਖ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉਰਦੂ)
*ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ
*ਗੁਰਧਾਮ ਸਾਰੀਗ
*ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਗੜੀਆਂ 
*ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
*ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ ਬਾਗੜੀਆਂ	
*ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ	 
*ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਰਾਜ ਖਾਲਸਾ	 
*ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ
*ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਵਿਚ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1822
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1921