ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰਾ

thumb|*ਸੰਗੀਤਰਤਨਕਰ* ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਖਰਡ਼ੇ, ਛੰਦ 1.1.1-1.1.4।
**ਸੰਗੀਤ-ਰਤਨਾਕਰ** (ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਟੀ.: ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ) ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ "ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ", ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ  ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਠ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਯਾਦਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿਮਹਾਨਾ (r 1210-1247) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇਵਗਿਰੀ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਸੀ।

ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਅਧਿਆਇ, *ਸਵ*ਰਾਧਿਆਏ', *ਰਾਗਵੀਕਾਧਿਆਏ*, *ਪ੍ਰਕਿਰਨਾਕਾਧਿਆਏ* ,ਪ੍ਅਰਬੰਧਧਿਆਏ, ਤਾਲਾਧਿਆਏ ਅਤੇ *ਵਾਦਿਆਧਿਆਏ*  ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ *ਨਰਤਨਾਧਿਆਏ* ਨਾਚ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪਾਠ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਰਕ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ (ਅਧਿਆਇ 2) ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ (ਅਧਿਪਤ੍ਰ 5) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਾਠ ਹੈ।

ਇਹ ਪਾਠ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹਭੂਪਾਲਾ ਦਾ *ਸੰਗੀਤਸੁਧਾਕਰਾ* (ਸੀ. ) ਅਤੇ ਕਾਲਿਨਾਥ ਦਾ *ਕਲਾਨਿਧੀ* (ਸੀ.1430) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਲੇਖਕ 
*ਸੰਗੀਤਰਤਨਾਕਰ* ਨੂੰ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਂਗਦੇਵ ਜਾਂ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਭਾਗ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਗ 1 ਦੇ ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ 27-30 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੀਤ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿੱੱਚ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਭਾਗ 3 ਤੋਂ 8 ਵਿੱਚ *ਨਾਦ* (ਸਾਊਂਡ *ਸਵਰਾ*) (ਟੋਨ ਸ਼ਰੂਤੀ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਇੰਟਰਵਲ) *ਗ੍ਰਾਮ* (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੇਲਜ਼) ਮੂਰਛਾ (ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸਕੇਲਜ਼) *ਵਰਣ* (ਕਲਰ) ਜਾਤੀ (ਮਾਡਮੋਲ) *ਅਲੰਕਾਰ* (ਐਮਬੈਲੀਸ਼ਮੈਂਟ) *ਗੀਤ* (ਸਿੰਗਿੰਗ ਸਟਾਈਲਜ਼) ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ *ਵਰਣਨ* ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੁੱਧ (ਮੂਲ ਸਵਰ) ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਠ ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ 253 ਰਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਧਿਆਇ 5 ਸਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ (ਮਾਰਗਾ) ਅਤੇ 120 ਖੇਤਰੀ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 3 ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੈਦਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ, ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਮ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੰਗ ਦੇਵ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈਃ ਕੋਰਡੋਫੋਨ, ਏਅਰੋਫੋਨ, ਮੈਮਬਰਾਨੋਫੋਨ ਅਤੇ ਇਡੀਓਫੋਨ। ਉਹ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਰਣਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਜਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਸਿਆ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਪਾਠ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗੀ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਚ
* ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ
* ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ
* ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
* ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਧਾ
* ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ