open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ** **ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ,** ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂੂੂਬੇ ਦੇ ਮਾਝੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ੨੨ ਜਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ।

੨੦੧੧ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (੨੨ ਵਿੱਚੋਂ) ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ੩ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਅਜਨਾਲਾ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਖੇਮਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਸਬੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਵੰਡ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ, ਕੁਝ 30%, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ ਜਦਕਿ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚਲੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏ।

੧੯੪੭ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ੬੦% ਸਨ। ੨੦੦੧ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ੭੭% ਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 21% ਬਣਦੇ ਸਨ।

ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ।

## ਜਨਸੰਖਿਆ 
੨੦੧੧ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੁਲ ਅਬਾਦੀ ੨9,੯੦,੮੯੧ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਕੁਵੈਤ ਦੇਸ਼  ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੇਵਾਡਾ ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੭੫ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੈ (ਕੁਲ ੬੪੦ ਵਿੱਚੋਂ)। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ ੯੩੨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (੨,੪੧੦ /ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ੨੦੦੧-੨੦੧੧ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ 15.48% ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ੧੦੦੦ ਮਰਦਾਂ ਲਈ 884 ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ੭੭.੨% ਹੈ।

### ਭਾਸ਼ਾ 
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, 97.30% ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ 1.70% ਹਿੰਦੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 
**ਤਹਿਸੀਲਾਂ** 

* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੧
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੨
* ਅਜਨਾਲਾ
* ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ
* ਮਜੀਠਾ

**ਉਪ ਤਹਿਸੀਲਾਂ**

* ਜਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ
* ਅਟਾਰੀ
* ਰਮਦਾਸ
* ਲੋਪੋਕੇ
* ਤਰਸਿੱਕਾ
* ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ ਮਿਡਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਹੈ।
* ਜਨਤਕ ਕਾਰਜਾਂ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
* ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
* ਵਿਭਾਗੀ ਜੰਗਲਾਤ ਅਫ਼ਸਰ, ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲਾਤ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੰਗਲਾਤ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਦੂਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
* ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਨਤਕ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਕੌਂਸਲਰ ਦੀ ਇੱਕ ਜਮਹੂਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੌਂਸਲਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੌਂਸਲਰ ਹਨ।

## ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸੂਚੀ
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਮਾਛੀਵਾੜਾ

**ਮਾਛੀਵਾੜਾ** (30.92 N, 76.2 E) ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਇੱਕ ਨਗਰ  ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ ਕਰ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਚਰਨਕੰਵਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਚਰਨ ਮਤਲਬ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਚਰਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਨਾਮ *ਮਾਛੀ* (ਮੱਛੀ) + *ਵਾੜਾ* (ਜ਼ਮੀਨ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਸੀ (ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ)। 

## ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (15 ਮਈ 1555) ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਰਵਰੀ 1555 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਗੇ, ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਨਸੀਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਤਾਤਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ 30,000 ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਭੇਜੀ, ਪਰ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ 
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ  ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡੇਦਾਰ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 10 ਪੋਹ 1704 ਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਹਫ਼ਤੇ ਇਸ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ  ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ "ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ"  ਲਿਖਿਆ।   ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ *ਅੱਕ* ਪੌਦੇ (ਕੈਲੋਟ੍ਰੋਪਿਸ ਗਿਗਾਂਟੀਆ) ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ, ਸਿੱਧੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੌਣ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਛਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਫਟੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕੰਡਿਆਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕੱਟਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।  ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵਿੱਚ 60% ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿੱਖੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 59.5% ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿੱਖੇ ਹਨ। ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 64% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 56% ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਲਿੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੀ 14% ਜਨਸੰਖਿਆ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਖਮਾਣੋਂ

**ਖਮਾਣੋਂ** ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ। ਖਮਾਣੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਖਮਾਣੋਂ ਕਸਬਾ ਤੇ ਬਲਾਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਵੀ। ਇਸ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ 76 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਨਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਝੋਨਾ ਤੇ ਕਣਕ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਿੰਡ ਸੰਘੋਲ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਬਲਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਅਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੀਆਂ 7 ਬਰਾਂਚਾਂ ਤੇ ਪਰਾਇਮਰੀ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਲੈਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਇੱਕ ਬਰਾਂਚ ਹੈ।
ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਨ ਨਾਲ ਖਮਾਣੋਂ ਨੂੰ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਸ ਸਬ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ 76 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਖਮਾਣੋਂ ਕਲਾਂ,ਖਮਾਣੋਂ ਖੁਰਦ ਤੇ ਖਮਾਣੋਂ ਕਮਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਗਰ ਖਮਾਣੋਂ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
1763 ਵਿੱਚ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹਯਾਤਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਖਮਾਣੋਂ ਖੁਰਦ ਸਥਿਤ ਹੈ ਡਾਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ। ਖਮਾਣੋਂ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਬੇਗਮ ਖੇਮੋ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੇਗਮ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹਿਲੋਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

## ਜਨ-ਅੰਕੜੇ
2011 ਦੀ ਜਨਗਨਣਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਮਾਣੋਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 10,135 ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 53% ਮਰਦ ਹਨ ਅਤੇ 47% ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬਚਿੱਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 999 ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 87.87% ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 80.84 ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪਿੰਡ ਗੁਲਾਬੇਵਾਲਾ ਮੁਕਤਸਰ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਤੇ ਕੋਜੈਨਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

thumb|right|350px|ਇੱਕ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਚਾਲਿਤ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ
ਮੁਕਤਸਰ ਤੌਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਗੁਲਾਬੇਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ ਮਾਲਵਾ ਪਾਵਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਿਟਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਅਥਾਰਿਟੀ (PEDA) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਾਵਰ ਟੈਰਿਫ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਓ,ਮਾਲਕ ਬਣੋ ਤੇ ਚਲਾਓ (BOO) ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ 6 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੱਕ ਤਾਪ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਜੈਨਰੇਸ਼ਨ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਦੇਸੀ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਉਪਕਰਣ ਹੇਠ ਲਿਖਿਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਹਨ:-
*31.5 ਟਨ ਦੀ ਭਾਪ ਭੱਠੀ (Boiler) -ਥਰਮੈਕਸ ਕੰਪਨੀ ਪੂਨਾ,
*7.5 ਮੈਗਾਵਾਟ ਭਾਪ ਟਰਬਾਈਨ ਜੈਨਰੇਟਰ ਸੈੱਟ - ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਇੰਜੀਨਰਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਬੰਗਲੋਰੂ
*ਬਾਕੀ ਦੇ ਉਪਕਰਨ:
ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਰ,ਸਵਿਚ ਯਾਰਡ ਵਗੈਰਾ-ਕਿਰਲੋਸਕਰ ਇਲੈਕਟਰੀਕਲਜ਼,ਬੰਗਲੋਰੂ

ਪਾਣੀ ਸ਼ੁਧੀਕਰਣ ਪਲਾਂਟ-ਹਾਈਪਰ ਫਿਲਟਰੇਸ਼ਨ,ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ

ਠੰਡਾਕਰਣ ਮਿਨਾਰੇ (Coolng Towers)-ਪਾਲਟੈਕ ਸਾਹਿਬਾਬਾਦ

ਬਾਲਣ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Fuel Handling System)-ਕਵਾਲਿਟੀ ਇੰਜੀਅਨਰਿੰਗ,ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ

thumb|left|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਦ
ਇਸ ਪਰੌਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਬਾਲਣ ਜੋ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੌਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਦ ਜਿਵੇਂ ਝੋਨਾ,ਕਪਾਹ ਤੇ ਸਰਸੌਂ ਦੇ ਨਾੜੂ ਆਦਿ,ਸਫ਼ੈਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰੁਖਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਭੂਸੀ,ਲਕੜੀ ਕਟਾਈ ਆਰਿਆਂ ਦਾ ਬੂਰਾ ਇਤਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਤੌੰ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਔਸਤਨ 43854 ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ CO 2 emmission ਵਿੱਚ ਬੱਚਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ,ਜੇ ਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹੋ ਬਾਲਣ ਜੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣੇ ਸਨ।
*ਸਾਲ 2007 ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ ਤੌਂ ਦਸੰਬਰ 2007 ਤਕ ਇਹ ਪਰੋਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਨੂੰ 52.82 ਮਿਲੀਅਨ kwh ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੌਂ ਤਕ 76462 ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਬਾਲਣ ਦਾ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਤੇ ਹਰੀ ਬਿਜਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਕੋਜੈਨਰੇਸ਼ਨ ਪਰੌਜੈਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਦੂਸਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਦੇ ਪਾਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 

ਕੈਰਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਗ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਪਰੌਜੈਕਟ  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
ਹੜੱਪਾ

**ਹੜੱਪਾ.** ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਥੇਹ ਖੋਦਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
## ਹੜੱਪਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹੜੱਪਾ, ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁਛ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ 3300 ਈਪੂ ਤੋਂ 1600 ਈਪੂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਬਾਦੀ ਰਹੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਤਨ ਸੱਭਿਅਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਗੰਡੋਇਆ ਖਾਦ

thumb|right|300px|ਗੰਡੋਇਆ
ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਗੰਡੋਆ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਖਾਣ ਪਦਾਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 3000 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਡੋਆ ਦੋ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-1. ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਤਲੀ 5 ਇੰਚ ਸਤ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਅੱਧਾ ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 2. ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ 5 ਤੋਂ 9 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 5 ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਯੂਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਗੰਡੋਆ ‘ਗੰਡੂਪਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਭੁਨਾਗ’ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਲਿਸ ਡਾਰਬਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਗੰਡੋਇਆਂ ਉੱਤੇ 1681 ਸੰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਕੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਗੰਡੋਇਆ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਇਖਲਾਕੀ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸੱਚੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ, ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਪਾਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਡੋਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੰਡੋਆ ਯੂਨਿਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ: ਝ 3 ਫੁੱਟ, 10 ਫੁੱਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 40 ਬੈ¤ਡ ਬਣਾਓ। ਖਿਆਲ ਰਹੇ ਕਿ ਬੈ¤ਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ 5 ਫੁੱਟ ਰਸਤਾ ਰੱਖੋ। ਯੂਨਿਟ ਪੱਕਾ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਸੀਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸਾਈਡਾਂ ਤੋਂ ਇੱਟਾਂ ਜਾਂ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਕਵਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਨ। ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਲੀਦਾਰ ਜੋੜੀ ਲਗਾਓ। ਝ ਬੈ¤ਡ-ਸ਼ੈ¤ਡ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਬੈ¤ਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸਤਹ ਵਿੱਚ ਕਚਰਾ, ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਕੇਲੇ, ਕਮਾਦ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਛੇ ਇੰਚੀ ਤਹਿ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਠਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗੋਬਰ ਜਾਂ ਬਾਇਓ ਗੈਸ ਦੀ ਸਜਰੀ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਪਾਓ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੰਡੋਏ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਖਿਆਲ ਰਹੇ ਕਿ ਪੂਰਾ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈ¤ਡਾਂ ਨੂੰ ਬੋਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕ ਦਿਓ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ-ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਬੋਰੇ ਗਿੱਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹੋ ਤਾਂ ਜੋ ਨਮੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਤਕਰੀਬਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 40 ਤੋਂ 45 ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਗੰਡੋਆ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਨਮਕ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਗੰਡੋਆ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮ ਗੋਬਰ ਗੰਡੋਇਆਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਬਚਾਓ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਧ ਰਹੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅੱਜ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਵਾਂਗੇ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਵਧੇਗੀ। 
ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਗਿਲ ਦੇ ਅਜੀਤ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਦਾਂ
ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ

**ਸਿਕੰਦਰ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Alexander the Great) ਫੈਲਕੂਸ ਦਾ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਮਕਦੂਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਰਸਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।ਇਸ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰਕੇ ਈਸਵੀ ਸਨ|ਸਿਕੰਦਰ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਤਕ ਆਕੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 323  ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 20 ਜੁਲਾਈ 356  ਨੂੰ ਮਕਦੂਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੇੱਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਮਕਦੂਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਫਿਲਿਪ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪਤਨੀ ਓਲਿੰਪੀਅਸ(ਏਪਰਿਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੀਓਪੋਲੇਟਮਸ) ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਫਿਲਿਪ ਦੀਆਂ 8 ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਓਲਿੰਪੀਅਸ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਕਰਕੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਸਕ

**ਸਕ** (ਹਿੰਦੀ:शक) ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਸਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜਾਤਿ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਇਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਸਨ ਈਸਵੀ ਤੋਂ 160 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲੋਂ ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ, ਸਰਹੱਦੀ ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਆਵੜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਟੈਕਸਿਲਾ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰਾਸ਼ਟ੍ਰ (ਕਾਠੀਆਵਾੜ) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੰਨ 395 ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚੰਦ੍ਰਗੁਪਤ ਵਿਕ੍ਰਮਾਦਿੱਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਕੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸ਼ਕਾਰਿ ਪਿਆ। ਸੀਸਤਾਨ (ਸ਼ਕ ਅਸਥਾਨ) ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਉਂ ਭੀ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਹਂਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਗਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਹਰਸ਼

**ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ** (590–647ਈ.) ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਪੂਰੇ ਉਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉਤੇ 606 ਤੋਂ 647 ਈ. ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੇਂ 606 ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਓਹ ਪ੍ਰਭਾਕਰਵਰਧਨ ਦਾ ਪੁਤਰ ਸੀ। ਹਰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਨੌਜ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸਨ 647 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕਵੀ ਬਾਣਭੱਟ ਨੇ ਹਰਸ਼ਚਰਿਤ ਕਾਵਿ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਸਬੁਕਤਗੀਨ

**ਅਬੂ ਮਨਸੂਰ ਨਾਸਿਰ ਅਲ-ਦੀਨ ਸਬੁਕਤਗੀਨ** (), ਗਜ਼ਨਵੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ, ਜੋ 977 ਈ. ਤੋਂ 997 ਈ ਰਾਜਾ ਰਿਹਾ। ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈ।

ਸਬੁਕਤੀਗਿਨ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਅਲਪ ਤਿਗਿਨ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਗਜ਼ਨਾ (ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਗਜ਼ਨੀ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਲਪਤਿਗਿਨ ਅਤੇ ਸਬੁਕਤਗੀਨ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਨਿਡ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਬੂਕਤਿਗਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ ਅਲਪ ਤਿਗਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਬੁਕਤੀਗਿਨ ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਦਾਭੰਡਪੁਰਾ ਦੇ ਜੈਪਾਲਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲਮ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ

**ਮਹਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ** (ਫ਼ਾਰਸੀ: محمود غزنوی) ਸੁਬਕਤਗੀਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜੋ 997 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ 17 ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਉਸਨੇ 1001 ਵਿੱਚ ਲਹੌਰ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਤੇ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ 1024 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਿਰ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਚੂਰਣ ਕਰ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ। ਮਹਿਮੂਦ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1030 ਨੂੰ ਗਜ਼ਨੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਕੀਰਤੀਸਤੰਭ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਲਹੌਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ *ਮਹਮੂਦਪੁਰ* ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਹਮੂਦ ਪਿੱਛੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਲਹੌਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ 17ਵੇਂ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ 1025 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਗਜ਼ਨੀ ਵਿਖੇ ਉਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 971 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ *ਅਬੁਲ ਕਾਸਿਮ ਮਹਿਮੂਦ* ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਸੁਬੁਕਤਗੀਨ ਗਜ਼ਨੀ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਜ਼ਬੁਲਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੂੰ 'ਮਹਿਮੂਦ ਜ਼ਬੁਲੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਭਾਰਤ ਤੇ ਹਮਲੇ 
ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਨ 1001 ਈ: ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1025 ਈ: ਤੱਕ 17 ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਹਰ ਵਾਰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਹੋਣਾ ਤੇ ਫੌਜੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਤਾਣਾ ਬਾਣਾ ਵੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਉਸਤੇ ਸੋਨਾ ਲਾਉਣ ਤੇ ਧੰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਦਕਿ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਆਪਣਾ ਧੰਨ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦਾ ਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੀ ਖੱਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਦਮੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਬਹਾਦਰ ਹੋਵੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਇਸਤੇ ਉਲਟ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਅਖੌਤੀ 'ਨਵੀਂ ਜਾਤੀ' ਜਾਂ ਅਸ਼ੂਤ ਕਹਿ ਕੇ ਅਖੌਤੀ ਉਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤਰਾਂ-ਤਰਾਂ ਦੇ ਜੁਲਮ ਕਰਦੀਆਂ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਖ ਬੰਨ੍ਹਾ ਸਕੇਗਾ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਸਕੇਗਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਉਹ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕਿ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* UCLA website
* Mahmud of Ghazna Columbia Encyclopedia (Sixth Edition)
* Mahmud Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* Ghaznavid Dynasty Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* Ghaznavids and Ghurids Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* Mahmud Ghazni 
* History of Iran: Ghaznevid Dynasty
* Rewriting history and Mahmud of Ghazni
* http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0 Online Copy:Last Accessed 11 October 2007 Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. *The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period*
* Tarikh Yamini, or Kitabu-l Yami of Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad al Jabbaru-l 'Utbi. 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ
ਅਸ਼ੋਕ

200px|thumbnail|right|ਅਸ਼ੋਕ
**ਅਸੋਕ** (304 ਬੀਸੀ - 232 ਬੀਸੀ) (ਦੇਵਨਾਗਰੀ: अशोक) ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੌਰਯ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂਸਾਰ ਦਾ ਪੁਤਰ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਗੁਪਤ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਉਂ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਧਮਾਨ ਹੈ। ਬੁੱਧਮਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਸੀ, ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਬੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ
ਇਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੁੱਧਮਤ ਦੇ 64,000 ਪੁਜਾਰੀ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 84,000 ਕੀਰਤੀਸੰਭ (Columns of Fame) ਖੜੇ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਉਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੁਕਮ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਬੁੱਧਮਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵਡਾ ਭਾਰੀ ਜਲਸਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਘੱਲੇ ਅਤੇ ਜੀਵਹਿੰਸਾ ਹੁਕਮਨ ਬੰਦ ਕੀਤੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਕਾ ਤੀਕ ਕੁੱਲ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੁਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨ ਭੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (B.C.) 269-232 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਟਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਪੁਤ੍ਰੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਚਾਰੁਮਤੀ ਬੌੱਧਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰਿਕਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਗੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਦਿਆ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ।

### ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ 
ਕਲਾ ਦੇ ਜਿਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਨਤੀ ਹੋ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ, ਪੱਥਰ ਤਰਾਸੀ ਦੀ ਕਲਾ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਅਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਲਲਿਤਪਟਨ ਨਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਸਤੰਭ ਲੇਖ ਵੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। **ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ** ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਤੰਭ ਲੇਖ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਟਨ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾ ਵੀ ਪੰਜਾਹ ਫੁੱਟ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। **ਸਾਰਨਾਥ** ਦਾ ਸਤੰਭ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ

**ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ** (ਅਰਬੀ: ; ਭਾਵ: "ਬਰਾਬਰ") ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

## ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1708ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰਦਾਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਰਭਾਵ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੇਖਾਉਦੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਦੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਪਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ

## 18ਵੀਂ ਸਦੀ
ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੱਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 11 ਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ:

#1762-1767 ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ
#1763-1774 ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ,  ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
#1773 - ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ।
#1774-1790 ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ ਬਣਿਆ।
#1790-1801 ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ ਬਣਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਾਸਿੰਘੀਆਂ ਮਿਸਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਝੰਡਾ ਵੀ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।

## 19ਵੀਂ ਸਦੀ
ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ:
*1801-1839 ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1801 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ

ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਸਭ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਇੱਕਠਾ ਹੋਕੇ ਇੱਕ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਸਲਦਾਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਕੋਂਸਕੋਵੋਲਾ

thumb|80px|right|Coat of Końskowola
**ਕੋਂਸਕੋਵੋਲਾ** (Końskowola, IPA [kɔɲskɔ'vɔla]) ਦੱਖਣ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

thumb|right|250px|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜਿਲੇ
**ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ।  ਇਸ ਜ਼ਿਲੇ ਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਬਲਾਚੌਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾ ਹਨ। 27 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਇਸ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲੇ ਤੋਂ **ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ** ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
7 ਨਵੰਬਰ, 1995 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਇਲਾਕਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 16ਵਾਂ ਜ਼ਿਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹੇਡਕੁਆਟਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨੀ, ਨੌਸਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਬਸਾਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂਮ "ਨੌਸਰ" ਸੀ, ਪਰ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨੌਸਰ ਤੋਂ "ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ" ਪੈ ਗਿਆ।

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ 
ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ : .

## ਖੇਤਰ ਫਲ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
—ਕੁਲ ਖੇਤਰ ਫਲ ( km².) ੧,੨੫੮—ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ (੨੦੦੧ ਗਿਣਤੀ) 587,468—ਪੁਰਖ  ੩੦੬,੯੦੨—ਜਨਾਨਾ  ੨੮੦,੫੬੬—ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਪਣ ( per km².) ੪੩੯—ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਵਾਧਾ (੧੯੯੧-੨੦੦੧) ੧੦.੪੩

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* "ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸਾਈਟ"
* ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਟਲ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਬੀਬੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ

**ਬੀਬੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ** ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੀ।

## Source
*"Bibi Princess Rajinder Kaur ji", URL accessed 08/31/06 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ
ਤ

**ਤ** ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣ ਮਾਲਾ ਦਾ 21ਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣ ਮਾਲਾ
ਤਿੰਨ

ਪੰਜਾਬੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
ਗਿਣਤੀ ਸਿਖਣ ਦੀ ਸਾਈਟ
ਮੁਗ਼ਲ

**ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼.** (مغل) ਤਾਤਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਰਵੀਰ ਜਾਤਿ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਤਿਸ਼ਪਰਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮ ਮਤ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਈ ਮੁਗ਼ਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਲਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਸੰਨ 1290 ਤੋਂ 1296 ਤਕ ਰਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਮੁਗਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀਤੇ। ਦਿੱਲੀ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਮੁਗ਼ਲਪੁਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਮੂਰ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ, ਅਰ ਜਿਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਮੁਗਲਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਉਪਰ 15 ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੈਠੇ ਸਨ।

## ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ
***ਬਾਬਰ-** ਸਨ 1526- 1530, ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
***ਹੁਮਾਯੂੰ-** ਸਨ 1530- 1556, ਇਹ ਬਾਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰ ਪਠਾਣ ਨੇ ਜਿੱਤਕੇ ਸਨ 1540 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖਤ ਸਾਂਭਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫੇਰ ਸਨ 1555 ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੂਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਖੋਹੀ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਛੀ ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ।
***ਅਕਬਰ-** ਸਨ 1556 ਤੋਂ 1605, ਇਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋਇਆ ਹੈ।
***ਜਹਾਂਗੀਰ-** ਸਨ 1605 ਤੋਂ 1627, ਇਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ।
***ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ-** ਸਨ 1627 ਤੋਂ 1658, ਇਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਨ 1658 ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਤਖਤ ਸਾਂਭਿਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸਨ 1666 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ।
***ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ-** ਸਨ 1658 ਤੋਂ 1707, ਇਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
***ਬਹਾਦੁਰਸ਼ਾਹ-** ਸਨ 1707 ਤੋਂ 1712, ਇਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
***ਜਹਾਂਦਾਰਸ਼ਾਹ-** ਸਨ 1712 ਤੋਂ 1713, ਇਹ ਬਹਾਦੁਰਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
***ਫ਼ਰਰੁਸਿਯਰ-** ਸਨ 1713 ਤੋਂ 1719, ਇਹ ਅਜੀਮੁੱਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।
***ਮੁਹੰਮਦਸ਼ਾਹ-** ਸਨ 1719 ਤੋਂ 1748, ਇਹ ਜਹਾਨਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨ ਬਹਾਦੁਰਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੂਬੇ ਸਤੰਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਰਾਗ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਧੀ *ਰੰਗੀਲਾ* ਸੀ। ਨਾਦਿਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ

**ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ** ਜਾਂ ਭੰਗੀਆਂਵਾਲਾ ਤੋਪ ਇੱਕ ਚੌੜੀ ਨਾਲੀ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਢਲਾਈ 1757 ਵਿੱਚ ਲਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  ਲਹੌਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਅੱੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਲਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। thumb|alt=ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ|ਜ਼ਮਜਮਾ ਤੋਪ

ਇਹ ਤੋਪ 14 ਫੁੱਟ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਇੰਚ ਲੰਬੀ (4।38 ਮੀ.) ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਵਿਆਸ ਸਾਢੇ 9 ਇੰਚ(24.13 ਸੈ.ਮੀ.) ਹੈ। ਇਹ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੋਪ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਸਭ ਤੌਂ ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਹੈ ਦੀ ਢਲਾਈ ਸ਼ਾਹ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ। ਤੋਪ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋਰ ਫੁਲੇਰੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤਾਂਬੇ ਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਲਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜਜ਼ੀਏ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਤੋਪ ਦੀ ਵਰਤੋ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ 1761 ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਸ ਤੋਪ ਨੂੰ ਇਰਾਨ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਸ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਝਨਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਤੋਪ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਖਵਾਜਾ ਉਬੇਦ ਕੋਲੌਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਖੋਹ ਲਈ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਰੱਖਿਆ। ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਚੱਠੇ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੀ ਹੋਈ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ 1802 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਡਸਕਾ, ਕਸੂਰ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਖੂਬ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤੋਪ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਤੌਂ ਬਾਦ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੋਪ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਰਾਹੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਮਜਮਾ ‘ਅੱਗ ਉਗਲਣ ਵਾਲੀ’ਯਾ “ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹ ਭਰਣ ਵਾਲੀ” ਤੋਪ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
2006

**2006** 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਘਟਨਾ 
* 22 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਤੀਹ ਲੱਖ ਪੌਂਡ ਦੀ ਰਕਮ ਉਡਾਈ।
* 9 ਮਾਰਚ &ndash; ਸੈਟਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਚੰਨ ਐਨਸੀਲਾਡਸ 'ਤੇ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਭਿਆ।
* 15 ਜੂਨ &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਵਿਖਾਏ ਜਾਣ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਬੂਤ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
* 27 ਜੁਲਾਈ &ndash; ਇੰਟੈਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ‘ਕੋਰ ਡੂਓ 2′ ਪਰੋਸੈਸਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
* 18 ਅਕਤੂਬਰ &ndash; ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ-7 ਰੀਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।
* 17 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਸੋਨੀ ਪਲੇਅ ਸਟੇਸ਼ਨ-3 ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੇਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
## ਜਨਮ 
## ਮਰਨ 
* 9 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਨਾਦਿਰਾ, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਜ. 1932)
* 26 ਮਾਰਚ &ndash; ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਨਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
* 30 ਦਸੰਬਰ &ndash;ਇਰਾਕ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਹਾਕਮ ਸਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਜੁਲਾਈ

**ਜੁਲਾਈ** ਸਾਲ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 31 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸਬ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
## ਵਾਕਿਆ 
## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ

ਜਥੇਦਾਰ **ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ** (24 ਸਤੰਬਰ 1924 -1 ਅਪਰੈਲ 2004) ਨੇ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮਾਤਾ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਨੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਸ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ 1937 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਸ ਛੱਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਾਰ-ਚੰਨ ਲਾਏ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕੰਠ ਕਰ ਕੇ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

## ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ
ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ 1938 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। 1944 ਤੋਂ ਪੰਥਕ ਮੋਰਚਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ’ਚ ਹੋ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। 1942 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1947 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ, ਇਹ ਸਫਰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। 1959 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਜਨਰਲ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।

## ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ
12 ਸਾਲ ਦੇ ਵਕਫੇ ਉੱਪਰੰਤ 6 ਜਨਵਰੀ, 1973 ਈ: ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਇਸ ਉੱਪਰੰਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਵਕਫੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਾ ਤਾਜ ਲਗਾਤਾਰ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਸਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਏਨੀ ਵਾਰ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ 6 ਜਨਵਰੀ, 1973 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਛੱਡ ਕੇ 1990 ਤਕ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1990 ਤੋਂ 1991 ਤਕ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਬੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ। 1991 ਤੋਂ 1999 ਤਕ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਹੁਦਾ ਫਿਰ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਪਾਸ ਰਿਹਾ।

## ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
1969 ਤੋਂ 76 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1980 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। 1998 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। 1977 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਉਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਪਰਸਤ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। 27-7-2003 ਨੂੰ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਰਬ- ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣ ਕੇ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਸੀ ਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ, 2003 ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 37 ਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਸੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ 27ਵੀਂ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 25 ਸਾਲ 18 ਦਿਨ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ

## ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈਆਂ।

## ਮੌਤ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿੱਚ 1 ਅਪਰੈਲ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਸੋਗੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇ, ਅਣਥੱਕ ਵਰਕਰ ਤੇ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਚਿੰਤਕ ਨੂੰ ਸਾਥੋਂ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵਰਗੀ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਭਾਣੇ ਵਾਂਗ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪੰਥ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹੇਗੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਫ਼ਰਵਰੀ

**ਫ਼ਰਵਰੀ** ਸਾਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦਿਨ 30 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲੀਪ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਲ ਦਾ ਅੰਕ ਚਾਰ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 29 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪਰ ਜੋ ਸਾਲ 100 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ 400 ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ 29 ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ)। ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 28 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
## ਵਾਕਿਆ 
## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਮਾਰਚ

**ਮਾਰਚ** ਸਾਲ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।
## ਵਾਕਿਆ 
## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਅਪਰੈਲ

**ਅਪਰੈਲ** ਸਾਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।
## ਵਾਕਿਆ 
## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ
ਅਗਸਤ

**ਅਗਸਤ** ਸਾਲ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।

## ਵਾਕਿਆਤ 
* 14 ਅਗਸਤ 1947 - ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ।
* 15 ਅਗਸਤ 1947 - ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ।

## ਛੁੱਟੀਆਂ 
* 14 ਅਗਸਤ - ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ
* 15 ਅਗਸਤ - ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਜਨਵਰੀ

**ਜਨਵਰੀ** ਸਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 31 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਵਾਕਿਆ 
* 1 ਜਨਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਮਾਲਟਾ ਅਤੇ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਨੇ ਵੀ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਲਿਆ।
* ਲਿਸਬਨ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ
## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਨਵੰਬਰ

**ਨਵੰਬਰ** ਸਾਲ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।
## ਵਾਕਿਆ 
*9 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਸਰਵਿਸ ਦਿਵਸ
*14 ਨਵੰਬਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਦਿਵਸ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਵਸ
*16 ਨਵੰਬਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬਰ ਦਿਵਸ
*17 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਿਵਸ
*18 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਬਾਲਗ ਦਿਵਸ
*19 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦਿਵਸ
*20 ਨਵੰਬਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੱਚਾ ਦਿਵਸ
*21 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਿਵਸ
*25 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਮਨਾਹੀ ਦਿਵਸ
*26 ਨਵੰਬਰ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਾਉ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਕਨੂਨ ਦਿਵਸ

## ਛੁੱਟੀਆਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹੀਨੇ
ਭਾਈ ਬਾਲਾ

ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।]]
**ਭਾਈ ਬਾਲਾ** (1466 – 1544) ਦਾ ਜਨਮ 1466 ਨੂੰ ਰਾਇ-ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਚੀਨ, ਮੱਕਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ 70ਵਿਆਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1544 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਤਹਾਸਕ ਹੋਂਦ ਆਣਹੋਂਦ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਅੰਕ ਗਣਿਤ

thumb|right|ਪੂਨੇ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੀ ਮੂਰਤੀ (476–550)

**ਗਿਣਤੀ** ਜਾਂ **ਅੰਕ ਗਣਿਤ** ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਨ ਅੰਕਾਂ, ਜਾਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਕ ਗਣਿਤ ਅਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਵੰਡ, ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਘਟਾਅ ਵਗੈਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਜੋ ਕਿ **ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ** ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅੰਕ ਗਣਿਤ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹਿਸਾਬ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੋੜ ਅਤੇ ਘਟਾਓ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈ.ਪੂ. 1850 ਵਿੱਚ ਬੇਬੀਲੋਨ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਮ ਗਣਿਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਕਗਣਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਣਿਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਫ਼ਰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ।

## ਅੰਕ 
ਸਿਫ਼ਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਕ ਹੀ ਗਣਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## _1 ਅਤੇ 0 ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਮੇਯ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਹਨ 
ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ।

## ਅੰਕਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਅੰਕਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਚਾਰ ਮੂਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 	

* ਜੋੜ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ
* ਘਟਾਅ ਜਾਂ ਘਟਾਓ
* ਗੁਣਾ
* ਭਾਗ, ਤਕਸੀਮ ਜਾਂ ਵੰਡ

### ਜੋੜ 
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋੜ ਨੂੰ + ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
10 + 10 = 20

25 + 50 =75

30 + 30 =60

### ਘਟਾਅ 
ਜੋੜ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆਂ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੀ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਘਟਾਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ **-** ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
14 - 6 = 8 
80 - 50 = 30

### ਗੁਣਾ 
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉੰਨੀ ਵਾਰ ਹੀ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਣਾ ਨੂੰ x ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
2 x 4 = 8

3 x 3 = 9

### ਭਾਗ 
ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਭਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਭਾਗ, ਤਕਸੀਮ ਜਾਂ ਵੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ ਜਾਂ ਅੰਕ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੰਨੀ ਹੀ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਗ ਨੂੰ / ਜਾਂ ÷ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

24 / 3 = 8
4 / 2 = 2

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਲਜਬਰਾ
* ਜਿਆਮਿਤੀ
* ਤਿਕੋਣਮਿਤੀ
* ਕੈਲਕੂਲਸ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* प्रतियोगी परीक्षाओं के लिये अंकगणित (गूगल पुस्तक; लेखक - आर एस अग्रवाल)
* वस्तुनिष्ट अंकगणित (गूगल पुस्तक ; लेखक -खट्टर)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕਗਣਿਤ
ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ

**ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ** ਜਾਂ **ਸਿੰਘ** ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਭਾਰ 250 ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮਿਡਲ ਇਸਟ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਰ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ, ਮਨੁਖਾਂ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਦੁਨਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ੇਰ
* ਬਾਘ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* [ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ](http://www.5abi.com/gyan-vigyan/sher(sarhindi-hs120801)-U.htm) 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)

**ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ** ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਹੈ । ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਦੇ ਗਠਨ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ, 2019 ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਕਟ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ **ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ** ਅਤੇ ਦੂਜਾ **ਲੱਦਾਖ਼**। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੜਾ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਸੂਬਾ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ, ਕਦੀ ਬੋਧਿਆਂ ਨੇ ਇਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕਦੀ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਅਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸਨੂੰ **ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਨਤ** ਕਿਹਾ ਸੀ।

## ਵਿਵਾਦ 
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ,ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ  ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ  ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ  ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
## ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
#ਅਨੰਤਨਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਊਧਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਕਠੂਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਕਾਰਗਿਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਕੁਪਵਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਜੰਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਡੋਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਪੁੰਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਪੁਲਵਾਮਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਬੜਗਾਂਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਲੇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਰਾਜੌਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
#ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ

250px|thumb|left|ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
[right|thumb|[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ **ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ** ਦੀ ਸਥਿਤੀ]]
'***ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ** (ਭਾਰਤੀ ਬੰਗਾਲ)*' (ਬੰਗਾਲੀ: পশ্চিমবঙ্গ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 88,750 ਵਰਗਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਿਹਾਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਮ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਨਾਮ *ਕੋਲਕਾਤਾ* ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਬੰਗਲਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਈਗਲਜ਼

**ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਈਗਲਜ਼** (Philadelphia Eagles) ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਫੁਟਬਾਲ (ਜੋ ਰਗਬੀ ਦੇ ਤਰਾਂ ਖੇਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨ ਐਫ ਐਲ (NFL) ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਮ ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਵਿੱਚ 1933 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਟੀਮ 1948, 1949, 1960, 2017, ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਐਨ ਐਫ ਐਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਕਨ ਫਾਇਨੇਨਸ਼ਲ ਫੀਲਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ 68,532 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦਿਆਂ ਟੀਮਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼

thumb|right|250px|ਕਿੰਗਜ਼ XI ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੀਮ ਲੋਗੋ
**ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼** ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਸ਼੍ਰੇਅਸ ਅਈਅਰ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਰਿੱਕੀ ਪੋਂਟਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਪ੍ਰੀਤੀ ਜ਼ਿੰਟਾ, ਨੇਸ ਵਾਡੀਆ, ਕਰਨ ਪਾਲ, ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਬਰਮਨ ਹਨ। ਟੀਮ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮੈਦਾਨ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ **ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ** ਹੈ। 2010 ਦੇ ਆਈਪੀਐਲ ਤੋਂ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਘਰੇਲੂ ਖੇਡਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਇੰਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ.

## ਕਿੰਗਜ਼ XI ਪੰਜਾਬ ਦੇ 2008 ਦੇ ਨਤੀਜੇ
### 2019
ਸਾਲ 2019 ਵਿਚ, ਲੀਗ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ 6 ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਕੇਐਲ ਰਾਹੁਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 14 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 593 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਕੋਰਰ ਰਿਹਾ।

## ਮੁੱਖ ਕੋਚ
*  ਟੋਮ ਮੂਡੀ- 2008–2010
*  ਮਾਇਕਲ ਬੇਵਨ - 2011
*  ਐਡਮ ਗਿੱਲਕਿ੍ਸਟ - 2012
*  ਡੈਰੇਨ ਲਹਿਮਾਨ - 2013
*  ਸੰਜੇ ਬਾਂਗਰ - 2014–2016
*  ਵੀਰੇਂਦਰ ਸਹਿਵਾਗ - 2017
*  ਬਰੈਡ ਹੋਗ - 2018
*  ਮਾਇਕ ਹੈਸਨ - 2019
*  ਅਨਿਲ ਕੁੰਬਲੇ - 2020
*   ਰਿੱਕੀ - ਪੌਟਿੰਗ 2025

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
*Website

## ਹਵਾਲੇ
2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ

thumb|right|250px|2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਲੋਗੋ
thumb|right|250px|2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ, ਬੀਜੀਂਗ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਅਗਸਤ 8 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 24 ਤੱਕ ਚੱਲੀਆਂ।

## ਮੈਡਲ 
ਬੀਜ਼ਿੰਗ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਚੀਨ 51 ਸੋਨ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰ. ਤੇ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ 1 ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਅਤੇ 2 ਕਾਂਸੀ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤ ਕੇ 50ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੀ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* 2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬ-ਸਾਈਟ 
* 2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ IOC ਵੈੱਬ-ਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਇਲਜ਼

thumb|right|250px|ਰਾਜਸਥਾਨ ਰੋਇਅਲਜ਼ ਦਾ ਟੀਮ ਲੋਗੋ
**ਰਾਜਸਥਾਨ ਰੋਇਅਲਜ਼** ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਨਡੀਅਨ ਪ੍ਰਿਮਿਅਰ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੌਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਸ਼ੈਨ ਵਾਰਨ ਹੈ। ਟੀਮ ਸਵਾਐ ਮਾਨਸਿੰਘ ਸਟੇਡਿਅਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਮੱਰਜਿੰਗ ਮੀਡੀਆ ਹੈ। ਅਮਰਜਿੰਗ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰੋਇਅਲਜ਼ ਨੂੰ $6.7 ਕਰੋੜ ਦੀ ਖ਼ਰਿਦਿਆ ਸੀ।
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* ਰਾਜਸਥਾਨ ਰੋਇਅਲਜ਼ ਦਾ ਹੋਮਪੇਜ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ੲਿੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਟੀਮਾਂ
ਦਿੱਲੀ ਕੈਪੀਟਲਜ਼

**ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੈਵਿਲਜ਼** (Delhi Daredevils) ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਤ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਨਡੀਅਨ ਪ੍ਰਿਮਿਅਰ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੌਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਜ਼ਹੀਰ ਖ਼ਾਨ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਪੈਡੀ ਅਪਟਨ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
*ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੈਵਿਲਜ਼ ਦਾ ਹੋਮਪੇਜ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਟੀਮਾਂ
ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼

, ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ ਅਤੇ ਜੈ ਮਹਿਤਾ 2012 ਵਿੱਚ]]
**ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡੱਰਜ਼** (**KKR** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਰੈਂਚੈਜੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ ਅਤੇ ਜੈ ਮਹਿਤਾ ਕੋਲ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਦਿਨੇਸ਼ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਜੈਕਸ ਕਾਲੀਸ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਈਡਨ ਗਾਰਡਨਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।

## ਸੀਜ਼ਨ
### ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡੱਰਜ਼ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਟੀਮਾਂ
ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ

thumb|right|ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰ ਦਾ ਟੀਮ ਲੋਗੋ
**ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰ ਬੰਗਲੌਰ** (Royal Challengers Bangalore) ਬੰਗਲੋਰ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਡੇਨੀਅਲ ਵਿਟੋਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।  ਟੀਮ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ 'ਚਿਨਾਸਵਾਮੀ ਸਟੇਡੀਅਮ' ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਕੋਚ
*  ਮਾਰਟਿਨ ਕਰੋਵੇ - 2008
*  ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ - 2008 - 2009, 2011 - 2013
*  ਰੇ ਜੈਂਨਿੰਗਸ - 2009 - 2013
*  ਡੈਨੀਅਲ ਵੈਟਟੋਰੀ - 2014– 2018
*  ਗੈਰੀ ਕਿਰਸਟੇਨ - 2019
*  ਸਾਇਮਨ ਕੈਟਜ - 2019–ਮੌਜੂਦਾ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੋਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ
ਹੀਲੀਅਮ

thumb|ਹੇਲੀਅਮ ਲੇਜ਼ਰ
**ਹੀਲੀਅਮ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Helium) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 2 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 'He' ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 4.002602	 amu ਹੈ। ਇਹ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
## ਬਣਤਰ
ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਿਜਲਾਣੂ, ਦੋ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਉਟ੍ਰਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਨਿਉਟ੍ਰਾਨ ਨਾਭਿਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲਾਣੂ ਨਾਭਿਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ-ਪੱਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
## ਵਰਤੋਂ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* US Government' Bureau of Land Management: Sources, Refinement, and Shortage.  With some History of Helium.
* U.S. Geological Survey Publicationson Helium  beginning 1996
* It's Elemental – Helium 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੂਲੈਂਟ
ਕਾਰਬਨ

**ਕਾਰਬਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Carbon) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਕਾਲਖ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 6 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ **C** ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 12.0107 amu ਹੈ। ਇਨਸਾਨੀ ਜਿਸਮ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਬਾਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਆਇਤਨ 18.5% ਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ: “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।” (Nature’s Building Blocks) ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਸੀ-12 ਆਈਸੋਟੋਪ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿਆਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਜੌਹਰ ਜਾਂ ਐਟਮ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਸੀ-12 ਦੇ ਸਮਾਨੁਪਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਬਾਰ ਉਹ (1/12) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏ ਐਮ ਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* Carbon on Britannica
* WebElements.com – Carbon
* Chemicool.com – Carbon
* It's Elemental – Carbon 
* Extensive Carbon page at asu.edu 
* Electrochemical uses of carbon 
* Computational Chemistry Wiki 
* Carbon - Super Stuff. Animation with sound and interactive 3D-models. 
* BBC Radio 4 series "In Our Time", on *Carbon, the basis of life*, 15 June 2006
* Introduction to Carbon Properties geared for High School students. 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਨਾਈਟਰੋਜਨ

**ਨਾਈਟਰੋਜਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Nitrogen) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 7 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ **N** ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 14.007 amu ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* Etymology of Nitrogen
* Why high nitrogen density in explosives? 
* WebElements.com – Nitrogen
* It's Elemental – Nitrogen 
* Schenectady County Community College – Nitrogen 
* Nitrogen N2 Properties, Uses, Applications
* Computational Chemistry Wiki
* Handling procedures for liquid nitrogen 
* Material Safety Data Sheet

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੂਲੈਂਟ
ਆਕਸੀਜਨ

**ਆਕਸੀਜਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Oxygen) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 8 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ **O** ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 15.9994 amu ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਰੰਗਹੀਣ, ਸੁਆਦਹੀਣ ਅਤੇ ਗੰਧਹੀਣ ਗੈਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇ . ਪ੍ਰੀਸਟਲੇ ਅਤੇ ਸੀ . ਡਬਲਿਊ . ਸ਼ੇਲੇ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਵ ਹੈ। ਸੰਨ 1772 ਈ . ਵਿੱਚ ਕਾਰਲ ਸ਼ੀਲੇ ਨੇ ਪੋਟੈਸ਼ਿਅਮ ਨਾਇਟਰੇਟ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੰਨ 1777 ਈ . ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1774 ਈ . ਵਿੱਚ ਜੋਸੇਫ ਪ੍ਰਿਸਟਲੇ ਨੇ ਮਰਕਿਉਰਿਕ - ਆਕਸਾਇਡ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਐਂਟਨੀ ਲੈਵੋਇਜਿਅਰ ਨੇ ਇਸ ਗੈਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਕਸੀਜਨ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - ਅੰਲ ਉਤਪਾਦਕ।
## ਤਿਆਰੀ
ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਜਿਵੇ ਮਰਕਰੀ ਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਪਾਰਾ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2HgO \to 2Hg+O_2
*ਲੈੱਡ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਲੈੱਡ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2PbO_2 \to 2PbO+2O_2
*ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ ਅਣੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟਰੇਟ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟਰਾਈਟ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2KNO_3 \to 2KNO_3+O_2
*ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਪਘਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2H_2O \to 2H_2+O_2
## ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ
*ਆਕਸੀਜਨ ਰੰਗਹੀਨ, ਗੰਧਹੀਨ ਅਤੇ ਸਵਾਦਹੀਨ ਗੈਸ ਹੈ।
*ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਹਲਕੀ ਹੈ।
*ਇਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 1.1053 ਹੈ।
*ਇਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਇਹ -218oC ਤੇ ਠੋਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ -183 oC (90oK) ਤੇ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
## ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ
ਆਕਸੀਜਨ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
M +O_2 \to MO
*ਸੋਡੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸੋਡੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
4Na +O_2 \to 2Na_2O
2Mg +O_2 \to 2MgO
2Zn +O_2 \to 2ZnO
*ਆਕਸੀਜਨ ਅਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ:
2H_2 +O_2 \to 2H_2O
*ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ;
N_2 +O_2 \to 2NO
*ਸਲਫ਼ਰ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸਲਫ਼ਰ ਗੰਧਕ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ;
S +O_2 \to SO_2
*ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ਾਸਫੋਰਸ ਪੈਂਟਾਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
P_4 +5O_2 \to 2P_2O_5

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* Los Alamos National Laboratory – Oxygen 
* WebElements.com – Oxygen
* Oxygen (O2) Properties, Uses, Applications
* Oxidizing Agents > Oxygen
* Roald Hoffmann article on "The Story of O" 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ

ਮੈਗਨੇਸ਼ੀਅਮ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Magnesium) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 12 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ **Mg** ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 24.3050 amu ਹੈ।
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* WebElements.com – Magnesium
* Online Resource for industry professionals  - Magnesium.com
* The Magnesium Website – Includes full text papers and textbook chapters by leading magnesium authorities Mildred Seelig, Jean Durlach, Burton M. Altura and Bella T. Altura. Links to over 300 articles discussing magnesium and magnesium deficiency.
* Magnesium in Health

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ

**ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Phosphorus) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 15 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ **P** ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 30.973762 amu ਹੈ।
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* Los Alamos National Laboratory – Phosphorus 
* WebElements.com: Phosphorus
* Entrez PubMed: Acute Yellow Phosphorus Poisoning
* eMedicine.com: Article on White Phophorus as used as weapon
* Website of the Technische Universität Darmstadt and the CEEP about Phosphorus Recovery

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਕਲੋਰੀਨ

**ਕਲੋਰੀਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Chlorine) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 17 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ **Cl** ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 35.453 amu ਹੈ।
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* ਕਲੋਰੀਨ ਸੰਸਥਾ 
* Chlorine Online - Chlorine Online is an information resource produced by Eurochlor - the business association of the European chlor-alkali industry
* Computational Chemistry Wiki 
* Chlorine Production Using Mercury, Environmental Considerations and Alternatives 
* National Pollutant Inventory - Chlorine 
* National Institute for Occupational Safety and Health - Chlorine Page

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਤਾਂਬਾ

**ਤਾਂਬਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ: Copper) ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ 29 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ **Cu** ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ 63.546 amu ਹੈ।
thumb|280px|alt=|ਤਾਂਬਾ
ਕਾਪਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਡਕਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਸਾਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮੋਟਲ ਅਲੌਇਲਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਟਰਲਿੰਗ ਚਾਂਦੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਪਰੋਨੀਕਲ ਅਤੇ ਥਰਮਾਕੋਪਲਜ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
### ਭੌਤਿਕ
ਕਾਪਰ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਰਣੀ ਦੇ 11ਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਇੱਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਡੀ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਸ਼ੈਲ ਦੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਆਬਜੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚ ਲਚਕੀਲੇਪਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਵਹਾਅ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਡੀ-ਸ਼ੈੱਲ ਇੰਟਰਟੋਮਿਕ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਤੂ ਬਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਐਸ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਧੂਰੇ ਡੀ-ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਾਤ ਦੇ ਉਲਟ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਧਾਤੂ ਬਾਂਡ ਇੱਕ ਸਹਿਕਾਰਾਤਮਕ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਇਹ ਅਲੋਚਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਸਿੰਗਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸਖਤਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲਚਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

### ਰਸਾਇਣਕ
. The contrast between the refurbished copper installed in 2010 and the green color of the original 1894 copper is clearly seen.]]
ਕਾਪਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਦੇ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਭੂਰੇ-ਕਾਲੇ ਤੌਹ ਆਕਸੀਾਈਡ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇ ਜੋ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਜੰਗਾਲ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਹੋਰ ਮੋਰਚੇ (ਪੈਸਿਵੈਸ਼ਨ) ਤੋਂ ਮੁਢਲੇ ਧਾਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਦੀਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹਰਾ ਪਰਤ (ਪਿੱਤਲ ਕਾਰਬੋਨੇਟ) ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੌਣ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਟੈਚੂ ਆਫ ਲਿਬਰਟੀ ਦੀ ਛੱਤ ਆਦਿ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸਲਫਰ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਹੜੇ ਦੇ ਸਲੱਫਾਈਡ ਬਣਦੇ ਹਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* National Pollutant Inventory - Copper and compounds fact sheet 
* Copper Resource Page. Includes 12 PDF files detailing the material properties of various kinds of copper, as well as various guides and tools for the copper industry.
* The Copper Development Association has an extensive site of properties and uses of copper; it also maintains a [web site dedicated to brass(https://pa.wikipedia.org/wiki/brass), a copper alloy] .
* The Third Millennium Online page on Copper 
* The WebElements page on Copper
* Picture in the Element collection from Heinrich Pniok 
* http://mathildasanthropologyblog.wordpress.com/2008/05/27/the-worlds-oldest-forged-copper-object/

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ