ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਕਵਾਨ

thumb|36 ਕੋਰਸ ਮੀਲ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ *ਵਾਜ਼ਵਾਨ*
thumb|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮਿਠਾਈ ਸ਼ੁਫਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
thumb|*ਹਰੀਸਾ* ਜਾਂ ਹਰੀਸ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਹੈ।
thumb|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਥਾਲੀ।
**ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਕਵਾਨ** ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਚਾਵਲ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ "ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਮੱਖਣ" ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ-ਬੱਟੇ (ਹਰੇ ਅਤੇ ਚਾਵਲ) ।

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਕਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਸ-ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [1][2] ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਟਨ ਖਪਤਕਾਰ ਹਨ।[3][4] ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੋਟੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। [5] ਰੋਟੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਹ ਨਾਲ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[5] ਇੱਕ ਆਮ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਚੌਲ (ਲਗਭਗ 250 ਗ੍ਰਾਮ), ਮਟਨ (100 ਗ੍ਰਾਮ) ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਲਗਭਗ 100 ਗ੍ਰਾਮ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਗ) ਅਤੇ ਦਹੀਂ (50 ਤੋਂ 250 ਗ੍ਰਾਮ) ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪਰੋਸਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[6]

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 516 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਜੋ ਕਿ ਗੰਧਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ) ਉੱਤੇ ਈਰਾਨੀ ਹਮਲੇ ਤੱਕ,[1] ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੌਰੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਤੱਕ 1398 ਵਿੱਚ ਤੈਮੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੱਕ,[2][3] ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ [4] ਪਕਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਹਨ।[5] ਕਬਾਬ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ, ਕੋਰਮਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੁਰਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਗਨ ਜੋਸ਼, ਯਾਖਾਏਂ, ਅਬ ਗੋਸ਼ਤ, ਰਿਸਤ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਤਭ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ।[6]

ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਗਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜੀ ਝੀਲ ਸੀ।[1] ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ-ਸੀਪ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੈਸਟਨਟ ਦੇ ਕਾਲੇ ਖੋਲ ਘਾਟੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 457 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਹੋਏ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।[1]

ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਈਰਾਨ ਤੋਂ ਸੱਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਪੂਜਾ ਦੇ ਆਦਿਮ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਯਾਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।[1] ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [1] ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਛਿੜਕਦੇ ਸਨ। [1] ਡਾ. ਮਮਤਾਜ਼ ਯਤੂ ਦੁਆਰਾ 2005 ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ ਬੋਮਈ ਸੋਪੋਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੱਟਾਨ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੈ।[2][3] ਇਹ ਉੱਪਰੀ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਉੱਕਰੀ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।[2] ਪਹਿਲਗਾਮ ਦੀ ਓਵੇਰਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ-ਧਾਰੀ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਲੇਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[4]

ਨਵ-ਪੱਥਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਨਵ-ਪੱਥਰ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਗਾਲਿਥਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਕਣਕ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।[1] 2500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਾਸਿਮ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਘਰੇਲੂ ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। [2] ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਅਖੌਤੀ ਉੱਤਰੀ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਈ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 3000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।[2] ਪੇਠਪੁਰਾਣ ਟੈਂਗ ਤੋਂ ਖੁਦਾਈ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ-ਮੱਕੀ ਦੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੂੰਘੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।[2] ਪੇਠਪੁਰਾਣ ਤਾਂਗ ਵਿਖੇ ਦਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀਮਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ (ਲਗਭਗ 2700 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)।[2] ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਘਾਟੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਤਰ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਘੱਟ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਨੇ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [2]

ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੁਰਜ਼ਾਹੋਮ ਦੇ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਹੁਨਰਮੰਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ।[1] ਟੋਇਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।[1] ਪੀਰੀਅਡ II (ਸਿਰੇਮਿਕ ਨਿਓਲਿਥਿਕ) ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਖਲੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਘੜੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[1] ਵਕਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਵੀ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।[1] ਹਾਰਪੂਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।[2] ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਲਾ-ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਮਾਰਗ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।[1] ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਕਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਮੋਰਟਾਰ ਅਤੇ ਪੈਸਟਲ ਉਸੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।[3] ਦਾਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰਜ਼ਾਹੋਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਸੰਪਰਕ ਸਨ।[1] ਹਾਰਵੈਸਟਰ (ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਦੋ ਛੇਕ ਹਨ, ਚੀਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।[4]

ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਣ ਕਾਲ

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਥਾਲੀਆਂ (ਪਾਨ) ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨੀ ਕਾਲ (200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ - ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਤੋਂ ਬਿਜਬੇਹਾਰਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੇਮਥਾਨ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।[1] ਹਰਵਾਨ, ਕਨਿਸ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਸੇਮਥਾਨ ਦੀਆਂ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੰਡੀਆਂ (ਧਾਤੂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ), ਚਪਟੇ ਪਲੇਟਾਂ, ਚੌਂਕ ਵਾਲੇ ਕੱਪ ਅਤੇ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਕਟੋਰੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।[2] ਕਨਿਸ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।[2] ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਿੱਕੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। [2]

ਕੁਸ਼ਾਣ ਕਾਲ ਦੋਹਰੀ-ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[1] ਵਾਈਟਿਸ ਵਿਨੀਫੇਰਾ (ਆਮ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਵੇਲ), ਐਂਬਲਿਕਾ ਆਫਿਸਿਨਲਿਸ (ਇੰਡੀਅਨ ਕਰੌਦਾ), ਜ਼ੀਜ਼ੀਫਸ ਨਮੂਲਰੀਆ (ਜੰਗਲੀ ਜੁਜੂਬ), ਜੁਗਲਾਨਸ ਰੇਜੀਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖਰੋਟ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੂਨਸ ਐਮੀਗਡਾਲਸ (ਬਦਾਮ) ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ।[1] ਕਨਿਸ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਣ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੌਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ, ਸੇਮਥਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਕਣਕ ਵਧੇਰੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[1]

## ਹਵਾਲੇ 
## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 
* 
* 

   

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ