ਨਟਰਾਜ ਮੰਦਰ, ਚਿਦੰਬਰਮ

thumb| ਚਿਦੰਬਰਮ ਨਟਰਾਜ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੋਪੁਰਮ
**ਥਿਲਾਈ ਨਟਰਾਜ ਮੰਦਿਰ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਚਿਦੰਬਰਮ ਨਟਰਾਜ ਮੰਦਿਰ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਟਰਾਜ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, **ਨਾਚ ਦੇ ਸੁਆਮੀ** ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ **ਨਾਚ ਦੇ ਜੱਜ** ਵਜੋਂ ਮਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਚਿਦੰਬਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। 6ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਅਲਵਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਤਮਿਲ ਸਿਧਾਂਤ, *ਨਲਾਇਰਾ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਮ* ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ  ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 108 *ਦਿਵਿਆ ਦੇਸਮ* ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਜਾ **ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਾ ਪੇਰੂਮਲ** ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ **ਪੁੰਡਰੀਕਵੱਲੀ ਥੇਅਰ** ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਥਿਲਈ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚਿਦੰਬਰਮ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪੜਾਅ"। ਮੰਦਿਰ  ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।  ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ *ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ* ਦੇ ਸਾਰੇ 108 ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਸਣ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ  ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੰਦਿਰ  ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਯੋਜਨਾ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨਟਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ, ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿਦੰਬਰਮ ਮੰਦਿਰ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੱਮਾਨ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੂਰਜੀ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੱਥ, ਗਣੇਸ਼, ਮੁਰੂਗਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਮੰਦਿਰ  ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਵ ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਮੰਡਪ (ਚੌਲਟਰੀ, *ਅੰਬਾਲਮ* ਜਾਂ *ਸਭਾ*) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਰਕ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਖੁਦ ਨਟਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ *ਪੋਨ ਅੰਬਾਲਮ* ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਤਾਂਡਵ ("ਡੈਂਸ ਆਫ਼ ਡਿਲਾਈਟ") ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਸ਼ਾਇਵ ਧਰਮ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰਾਂ (*ਕੋਵਿਲ*) ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਦੰਤਕਥਾ 
ਚਿਦੰਬਰਮ ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਿਰ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਝਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ, ਸਮੂਹਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਥਿਲਈਵਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਥਿਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉੱਗਦੇ *ਟਿੱਲਈ* ਦਰਖਤਾਂ (*ਐਕਸਕੋਏਕਰੀਆ ਐਗਲੋਚਾ*) ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿਚਾਵਰਮ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਸਥਾਨ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੋਲਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਚਿਦੰਬਰਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਦਿਰ ਨਟਰਾਜ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ। *ਚਿਦੰਬਰਮ* ਸ਼ਬਦ ਤਾਮਿਲ ਸ਼ਬਦ *ਚਿਤਰੰਬਲਮ* (ਜਿਸ ਦਾ ਸਪੈਲ *ਚਿਥੰਬਲਮ* ਵੀ ਹੈ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਮਾਹੌਲ"। ਜੜ੍ਹਾਂ *citt* ਜਾਂ *chitthu* ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ", ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਤੇ *ampalam* ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਵਾਯੂਮੰਡਲ"। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਿਵ ਨਟਰਾਜ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।

ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਮੱਧਕਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਧੂ ਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਵਿਲ (ਸਾਬਕਾ "ਮੰਦਿਰ "), ਪੁੰਡਰੀਕਾਪੁਰਮ, ਵਿਆਗਰਾਪੁਰਮ, ਸਿਰਰਾਮਪੁਰਮ, ਪੁਲੀਯੂਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕੁਟਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਲਵ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੇ ਵਾਧੂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨਾਗਸਾਬਾਈਨਾਥਰ, ਪੋਨੰਬਲਮ, ਬ੍ਰਹਮਸਤਪੁਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

[thumb|[ਨਟਰਾਜ-ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ, 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੋਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿਦੰਬਰਮ ਮੰਦਿਰ  ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਨਟਰਾਜ, ਨਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ, ਇਸ ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ]]

### ਹਮਲੇ 
left|thumb| 1847 ਵਿੱਚ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਥੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਗੋਪੁਰਮ ਦਾ ਸਕੈਚ, ਜੇਮਸ ਫਰਗੂਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਾ ਪੇਰੂਮਲ ਮੰਦਿਰ
* ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ
* ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* Shiva as 'Cosmic Dancer': On Pallava Origins for the Nataraja Bronze, Sharada Srinivasan (2004)
* The Great Ārdrā Darśanam Festival: Performing Śaiva Ritual Texts in Contemporary Chidambaram, Aleksandra Wenta (2013)
* The Citamparam Temple Complex and Its Evolution, Paul Younger (1986)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ