open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਆਦਿਯੋਗੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ

'''*ਆਦਿਯੋਗੀ* ਦੀ ਮੂਰਤੀ'* ,  ਅਤੇ  ਕੋਇੰਬਟੂਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿਖੇ ਤਿਰੁਨਾਮਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਟੀਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ *ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ* ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ" ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।   ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੁਖੀ, ਸਧਗੁਰੂ ਜੱਗੀ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ  ਹੈ। 

*ਆਦਿਯੋਗੀ* ਸ਼ਿਵ (ਸ਼ੰਕਰਾ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਵਰਣਨ 
*ਆਦਿਯੋਗੀ* ਈਸ਼ਾ ਯੋਗ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ, 112 ਫੁੱਟ, *ਮੋਕਸ਼'' (ਮੁਕਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ 112 ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 112 ਚੱਕਰ ਵੀ ਹਨ।   ਭਾਰਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਭਾਰਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਉਦਘਾਟਨ 
*ਆਦਿਯੋਗੀ* ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 24 ਫਰਵਰੀ 2017 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕਿਤਾਬ, *ਆਦਿਯੋਗੀ: ਯੋਗਾ ਦਾ ਸਰੋਤ*, ਜੋ ਕਿ ਸਦਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ, ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ "ਆਦਿਯੋਗੀ - ਯੋਗ ਦਾ ਸਰੋਤ" ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ ਸਨ। 

ਹੋਰ  ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾ 2015 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ  ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਟੈਨੇਸੀ, ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਆਦਿਯੋਗੀ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਨਮ 
ਆਦਿਯੋਗੀ ਦਿਵਿਆ ਦਰਸ਼ਨਮ 3D ਲੇਜ਼ਰ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 2019 ਵਿੱਚ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।  ਇਹ 14 ਮਿੰਟ ਦਾ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

2020 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਵਰਸ਼ਿਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਮੋਂਡੋ*dr EMEA ਅਤੇ APAC ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।  

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਫ੍ਰੀਸਟੈਂਡਿੰਗ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੱਤ ਅਜੂਬੇ
* ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੂਰਤੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ
ਮੈਟਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ

**ਮੈਟਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਇੰਕ.**, **ਮੈਟਾ** ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ **ਫੇਸਬੁੱਕ, ਇੰਕ.**, ਅਤੇ **ਦ** **ਫੇਸਬੁੱਕ, ਇੰਕ.**, ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਮੇਨਲੋ ਪਾਰਕ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ  ਫੇਸਬੁੱਕ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਟਸਐਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਮੈਟਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਪਰ 2022 ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਫਾਬੇਟ ( ਗੂਗਲ ), ਐਮਾਜ਼ਾਨ, ਐਪਲ, ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਪੰਜ ਅਮਰੀਕੀ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2022 ਤੱਕ, ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਓ ਪਲੇਟਫਾਰਮਸ ਵਿੱਚ 9.99% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 97.5% ਬਣਾਇਆ।

ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੀ ਮੂਲ ਕੰਪਨੀ ਨੇ " ਮੇਟਾਵਰਸ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਫੋਕਸ ਦਰਸਾਉਣ" ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਫੇਸਬੁੱਕ, ਇੰਕ. ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੈਟਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਇੰਕ. ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਟਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮੈਟਾਵਰਸ" ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
thumb| ਥੌਮਸਨ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ 'ਤੇ ਬਿਲਬੋਰਡ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਦਾ Nasdaq, 2012 ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
thumb| ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੇ ਸਟਾਕ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਰਟ
thumb| 2019 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ਫੇਸਬੁੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਗੋ
 
ਫੇਸਬੁੱਕ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ, 2012 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ (ਆਈਪੀਓ) ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਾਸਪੈਕਟਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਨੇ $5 ਬਿਲੀਅਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, 845 ਮਿਲੀਅਨ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਬਸਾਈਟ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 2.7 ਬਿਲੀਅਨ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਈਪੀਓ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ੁਕਰਬਰਗ ਫੇਸਬੁੱਕ ਵਿੱਚ 22% ਮਲਕੀਅਤ ਸ਼ੇਅਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਵੋਟਿੰਗ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ 57% ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣਗੇ।

## ਬਣਤਰ 
[thumb| [ਮਾਰਕ ਜ਼ੁਕਰਬਰਗ, ਮੇਟਾ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ, 2012 ਵਿੱਚ]]

### ਪ੍ਰਬੰਧਨ 
ਮੈਟਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਮਾਰਕ ਜ਼ੁਕਰਬਰਗ, ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਜੇਵੀਅਰ ਓਲੀਵਾਨ, ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਨ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਨਿਕ ਕਲੇਗ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਲੋਬਲ ਮਾਮਲੇ
* ਸੂਜ਼ਨ ਲੀ, ਮੁੱਖ ਵਿੱਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਐਂਡਰਿਊ ਬੋਸਵਰਥ, ਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਡੇਵਿਡ ਵੇਹਨਰ, ਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਕ੍ਰਿਸ ਕਾਕਸ, ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਮਾਰਨੇ ਲੇਵਿਨ, ਮੁੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ
* ਜੈਨੀਫਰ ਨਿਊਜ਼ਸਟੇਡ, ਮੁੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ

, ਮੈਟਾ ਕੋਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ 83,553 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

### ਬੋਰਡ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਮੈਟਾ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ;

* ਮਾਰਕ ਜ਼ੁਕਰਬਰਗ (ਚੇਅਰਮੈਨ, ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ)
* ਸ਼ੈਰਲ ਸੈਂਡਬਰਗ (ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੀਓਓ)
* ਪੈਗੀ ਐਲਫੋਰਡ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਲੋਬਲ ਸੇਲਜ਼, ਪੇਪਾਲ )
* ਮਾਰਕ ਐਂਡਰੀਸਨ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਪਾਰਟਨਰ, ਐਂਡਰੀਸਨ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ )
* ਡਰਿਊ ਹਿਊਸਟਨ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ, ਡ੍ਰੌਪਬਾਕਸ )
* ਨੈਨਸੀ ਕਿਲਫਰ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟਨਰ, ਮੈਕਿੰਸੀ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ )
* ਰਾਬਰਟ ਐਮ. ਕਿਮਮਿਟ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਵਿਲਮਰਹੇਲ )
* ਪੀਟਰ ਥੀਏਲ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੀ.ਈ.ਓ., ਪੇਪਾਲ, ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕਲੇਰੀਅਮ ਕੈਪੀਟਲ )
* ਟਰੇਸੀ ਟ੍ਰੈਵਿਸ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਮੁੱਖ ਵਿੱਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਐਸਟੀ ਲਾਡਰ ਕੰਪਨੀਆਂ )
* ਟੋਨੀ ਜ਼ੂ (ਗੈਰ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ, ਡੋਰਡੈਸ਼ )

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਵੱਡੀ ਤਕਨੀਕੀ
* ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ
* ਫੇਸਬੁੱਕ-ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਐਨਾਲਿਟਿਕਾ ਡਾਟਾ ਸਕੈਂਡਲ
* 2021 ਫੇਸਬੁੱਕ ਲੀਕ
* ਮੈਟਾ ਏ.ਆਈ
* *ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕ*

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ

**ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 112 ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਵਿੱਤੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ  ਵਜੋਂ **ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ**, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਜਟ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
## ਵਿਸ਼ੇਸ਼
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਮੋਰਾਰਜੀ ਡੇਸਾਈ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 10 ਵਾਰੀ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
# ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 
# 1997 ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ 800 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਐਚ. ਐਸ. ਪਟੇਲ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬਜਟ ਸੀ। 
# 1991 ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ 18,700 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬਜਟ ਸੀ। 
# 2020 ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ 162 ਮਿੱਟਾ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਜਟ ਸੀ।
# 1999 ਦੇ ਬਜਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
# 2017 ਦੇ ਸਾਲ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਆਮ ਬਜਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
ਮਨੰਗ

**ਮਨੰਗ** (    ) ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮਨੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ  ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ 28°40'0N 84°1'0E 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 6,527 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ 1,495 ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ 3 ਵਿਅਕਤੀ/ਕਿ.ਮੀ. 2 ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਰਸ਼ਯਾਂਗਦੀ ਨਦੀ ਦੀ ਚੌੜੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ, 5,416-ਮੀਟਰ (17,769 ਫੁੱਟ) ਥਰੋਂਗ ਲਾ ਪਾਸ ਮੁਕਤੀਨਾਥ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ 6,584 ਮੀਟਰ (21,601 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਚੁਲੂ ਪੂਰਬੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਰੇਂਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੂਹ ਥਰੋਂਗ ਲਾ ਪਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉੱਚੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨੰਗ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਦੇ ਦਿਨ ਲੈਣਗੇ। ਪਿੰਡ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ], ਜਿੱਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਖੇਤ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਹਨ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।

ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਮੋਟਰ-ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਾਲ ਜੀਪਾਂ ਜਾਂ ਖੱਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ,  ਸਥਿਤ ਹੈ ਕਸਬੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਪੂਰੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ 2012 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਉਡਾਣਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ https://www.aviationnepal.com/inactive-manang-airport-causes-locals-to-face-major-problems/ . ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1985 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਨੰਗ ਨੂੰ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਕਨਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਏਰੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਫਰਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਟ੍ਰੈਕਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਯਾਕਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ-ਉੱਚਾਈ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Main street of manang.jpg|ਯਾਕਾਂ ਵਾਲੀ ਮਨੰਗ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗਲੀ
ਤਸਵੀਰ:Manang site (42).JPG|ਮਨੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੰਗਾਪੂਰਨਾ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Manang Lake.JPG|ਮਨੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾਪੂਰਨਾ ਝੀਲ
ਤਸਵੀਰ:Gangapurna glacier and lake.jpg |ਮਨੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾਪੂਰਨਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਝੀਲ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਤਰੰਗ ਜੈਨ

**ਤਰੰਗ ਜੈਨ** (ਜਨਮ 1962/1963) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਬਪਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਵਰੋਕ ਦਾ 86% ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦੋ- ਅਤੇ ਚਾਰ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਰਟਸ ਨਿਰਮਾਤਾ।  ਜੈਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ $2 ਬਿਲੀਅਨ ਹੈ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੁਮਨ ਰਾਹੁਲ ਬਜਾਜ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਜੈਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰੋਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਅਨੁਰੰਗ ਜੈਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਕੰਪਨੀ, ਐਂਡੂਰੈਂਸ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲੁਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆਈਐਮਡੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਜੈਨ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਵੈਰੋਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਜੈਨ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਔਰੰਗਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਰਬਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਨੀਲਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਨੀਲਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** (    ) ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ 38 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। **ਨੀਲਗਿਰੀ** (   ) ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਫੈਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ  ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ  ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਡੋਡਾਬੇਟਾ ਪਹਾੜ ਹੈ  ਨੀਲਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਣਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਨੀਲਗਿਰੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕੂਨੂਰ
* ਦੇਵਲਾ, ਭਾਰਤ
* ਫੋਰੈਸਟ ਡੇਲ, ਨੀਲਗਿਰੀਸ
* ਜੌਨ ਸੁਲੀਵਾਨ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ)
* ਕੋਟਾਗਿਰੀ
* ਕੋਟਾ ਭਾਸ਼ਾ
* ਕੋਟਾ ਲੋਕ (ਭਾਰਤ)
* ਅੰਬ ਦਾ ਸੰਤਰਾ
* ਨੰਬੋਲਾਕੋਟਾ ਮੰਦਿਰ
* ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜ
* ਟੋਡਾ ਭਾਸ਼ਾ
* ਟੋਡਾ ਲੋਕ
* ਊਟੀ
* ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ
ਮਸ਼ਾਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ

**ਮੁਹੰਮਦ ਰਮਜ਼ਾਨ ਭੱਟ** (1937 – ਅਕਤੂਬਰ 2020), ਜੋ ਕਿ **ਮਸ਼ਾਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ, ਅਦਬੀ ਮਰਕਜ਼ ਕਮਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ AMK ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਭਾਸਕਰ ਸ਼ਰਮਾ

**ਭਾਸਕਰ ਸ਼ਰਮਾ**  ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ  ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 

## ਜੀਵਨ 
2020 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ  ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ  ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਕੰਮ 
ਭਾਸਕਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬ ਈਗਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ WAC ਪੀਪਲ ਹੈਲਥ ਕੇਅਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਹੈ।  

## ਅਵਾਰਡ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਐਕਟਿਵ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਯੂਥ ਫਿਟਨੈਸ ਅਵਾਰਡ।  

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਅਲਕਸ਼ਮੀ

**ਅਲਕਸ਼ਮੀ** ( ਦੇਵਨਾਗਰੀ : अलक्ष्मी; ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ *ਅ* ( *a* ): "ਨਹੀਂ" ਅਤੇ *लक्ष्मी* ( *ਲਕਸ਼ਮੀ* ): "ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੇਵੀ", ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ "ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ") ਭਾਵ "ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ"। ਉਸ ਨੂੰ "ਗਊ-ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਹਿਰਨ-ਪੈਰ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਬਲਦ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ "ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ, ਧੁੰਨੀ ਹੋਈ ਗੱਲ੍ਹ, ਮੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹ, ਅਤੇ ਮੋਟੀ ਅੱਖਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਖੋਤੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਭਰਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਦ ਵੰਸ਼ ( *ਕੁਲਾ* ) ਨੂੰ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।" 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਭੂਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਿਕ

**ਭੂਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਿਕ** (ਹਿੰਦੀ: भूपेंद्र नाथ कौशिक "फ़िक्र") (7 ਜੁਲਾਈ 1924 – 27 ਅਕਤੂਬਰ 2007) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਹਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਕੈਂਟ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਬਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੀਐਸਐਨਐਲ ਦਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਬਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ।

ਉਸਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ, "ਕੋਲਤਾਰ ਮਾਈ ਅਕਸ" [कोलतार मैं अक्स] ਲਈ "ਸਾਹਿਤ ਮਾਨੇਸ਼ੀ ਅਲੰਕਰਨ" ਜਿੱਤਿਆ।

## ਮੁੱਖ ਕੰਮ
### ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ
* ਮਾਂ

*ਰਾਹਤ

* ਦੇਸ਼ ਕੀ ਜਵਾਨੀ

* ਚੋਰ

### ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ
* ਨਯਾ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤ੍ਰ

* ਯੂੰ ਉੜ ਗਯਾ

* ਚਲੋ ਚਲ ਚਲੇ

## ਹਵਾਲੇ
* Hindi Wikipedia of bhupendra nath kaushik

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Interview bhupendra nath kaushik
ਛਾਤੀ ਕਰ

***ਮੁਲਾੱਕਰਮ*** (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ - **ਛਾਤੀ ਕਰ**), ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਰ ਸੀ ਜੋ ਨਾਦਰ, ਏਜ਼ਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਰਾਵਣਕੋਰ (ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ) ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ 1859 ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਪਰਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

ਸ਼ਬਦ "ਛਾਤੀ ਕਰ" ਇੱਕ ਗਲਤ ਨਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

## ਮੁੱਖ ਕਰ 
"ਛਾਤੀ ਕਰ" (ਮਲਿਆਲਮ ਵਿੱਚ *ਮੁਲਾੱਕਰਮ* ਜਾਂ *ਮੁਲਾੱ-ਕਰਮ*) ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਰ ਸੀ ਜੋ ਨਾਦਰਾਂ, ਏਜ਼ਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਰਾਂਵਨਕੋਰ ਦੇ ਰਾਜ (ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ) ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣ ਗਏ, ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਕਰ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਲਾ-ਕਰਮ, "ਮੁੱਛ ਕਰ", ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
### ਛਾਪੇ ਸਰੋਤ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### ਵੈੱਬ ਸਰੋਤ
ਮੁਹੰਮਦ ਜੁਮਨ

**ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਜੁਮਨ** () (10 ਅਕਤੂਬਰ 1935 – 24 ਜਨਵਰੀ 1990) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੰਧੀ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਮੁਹੰਮਦ ਜੁਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1935 ਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਸਬੇਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਸੋਰਾ ਵਿੱਚ ਸਖੀਰਾਨੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਾਜੀ ਅਹਿਮਦ ਸਖੀਰਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਕਰੀਅਰ 
ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਣ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਨਾਜ਼ਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਵਾਹਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਬਜ਼ੁਰਗ) ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਭੱਟਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਮੁਹੰਮਦ ਜੁਮਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਜਾਪਾਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਅਤੇ ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਇਕੱਠਾਂ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
* 1980 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ
* ਲਤੀਫ ਅਵਾਰਡ
* ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ ਅਵਾਰਡ

ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਮੀਰ ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ ਖੋਸੋ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀਆਂ "ਇਸ਼ਕ ਮੁੰਝੋਂ ਇਜ਼ਹਾਰ ਤੇਰਾ ਆਯੋ" ਅਤੇ "ਕੇਚ ਪੁਨਹਾਲ ਦਿਨ ਹਾਲ ਕਹੇ ਹਾਲ" ਵੀ ਗਾਇਆ। ਜੁਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਫੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।

## ਮੌਤ 
24 ਜਨਵਰੀ 1990 ਨੂੰ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਵਾ ਸ਼ਾਹ ਕਬਰਿਸਤਾਨ, ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

**ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੰਗੀਤ** ਵਿੱਚ ਕਈ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ
thumb| ਇੱਕ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
thumb| ਤਾਨਪੁਰਾ ਵਜਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ; ਰਾਜਸਥਾਨ
thumb| ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹ

* ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ (ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)
** ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ)
** ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਤਾਈਵਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਚੀਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਜਪਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਏਸ਼ੀਆਈ ਭੂਮੀਗਤ
** ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਭੂਟਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਰਾਵਣਹਥਾ
** ਮਾਲਦੀਵ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਬਰੂਨੇਈ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਕੰਬੋਡੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਪੂਰਬੀ ਤਿਮੋਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਸੁੰਡਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਜਾਵਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਬਾਲੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਲਾਓਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਮਿਆਂਮਾਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਵੀਅਤਨਾਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ (ਮੱਧ ਪੂਰਬ)
** ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ
*** ਬਹਿਰੀਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਜਾਰਡਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਇਰਾਕ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਲੇਬਨਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਫਲਸਤੀਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਸੀਰੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਯਮਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਅੱਸੀਰੀਅਨ/ਸੀਰੀਆਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ
** ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
** ਈਰਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
*** ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਯਹੂਦੀ ਸੰਗੀਤ
** ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸੰਗੀਤ
* ਸੰਗੀਤ: ਅਫਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੈਪੁਰ, ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੂਬੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਨਨਾਗਾ, ਬੁਖਮੰਗਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲੰਗਾਂ, ਸਪੇਰਾ, ਭੋਪਾ ਅਤੇ ਮੰਗਨਿਆਰ ਸਮੇਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ: ਲੈਂਗਾਸ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੰਗਨੀਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀ।
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਨੀਹਾਰੀ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹਨ। ਹੋਰ ਗੀਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦੋਹੇ (ਡੂਬਾ) ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਗੀਤ ਦੇਵਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ, ਗੋਗਾਜੀ, ਰਾਮਦੇਓਜੀ, ਪਬੂਜੀ ਅਤੇ ਤੇਜਾਜੀ ਵਰਗੇ ਨਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਜਾਂ ਵਾਢੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੀਤ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੀਰਾ (ਜੀਰਾ) ਨਾ ਬੀਜਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪੋਡੀਨਾ (ਪੁਦੀਨਾ) ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪੁਦੀਨੇ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਰੂਪਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ)। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਮ ਥੀਮ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮੰਡ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੀਕਾਨੇਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਿਲਈ ਬਾਈ ਹਨ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
* ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਿਲੈ ਬਾਈ
* ਖੇਤਾ ਖਾਨ
* ਮੇਮੇ ਖਾਨ
* ਸੀਮਾ ਮਿਸ਼ਰਾ
* ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਲੀ
* ਛੋਟੂ ਸਿੰਘ ਰਾਵਣਾ
* ਅਨੁਪ੍ਰਿਆ ਲਖਾਵਤ
* ਹੇਮਰਾਜ ਗੋਇਲ
* ਦਾਪੂ ਖਾਨ
* ਇਲਾ ਅਰੁਣ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ
* ਰਪੇਰੀਆ ਬਾਲਮ
* ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ
* ਵੀਨਾ ਸੰਗੀਤ

## ਹਵਾਲੇ 
* ''ਲੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਾਤੀ* । ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ 1960
* *ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ: ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ*, ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫੋਕਲੋਰ, 1977।
* *ਬਾਰਡਸ, ਬੈਲਡਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਉਂਡਰੀਜ਼: ਡੈਨੀਅਲ ਨਿਊਮਨ, ਸ਼ੁਭਾ ਚੌਧਰੀ, ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਐਟਲਸ'' । ਸੀਗਲ, 2007.  .
ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ

***ਰੁਦ੍ਰ ਵੀਣਾ*** () ( ***ਰੁਦਰਵੀਣਾ***  ਜਾਂ ***ਰੁਦਰ ਵਿਨਾ***  ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) — ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ***ਬਿਨ*** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। 

ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ੈਨ-ਉਲ ਆਬਿਦੀਨ (1418-1470) ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ।

## ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਆਸਪੱਤੀ 
ਨਾਮ "ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ" ਰੁਦਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; *ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ* ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵੀਣਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੀਨਾ ਦਾ ਸਰੀਰ (*ਡਾਂਡੀ* ) 137 ਤੋਂ 158 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਟੀਕ ਦੀ ਇੱਕ ਨਲੀ ਹੈ।&nbsp;ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (54 ਤੋਂ 62 ਇੰਚ) ਲੰਬਾ, ਕੈਲਾਬਸ਼ ਲੌਕੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ *ਟੁੰਬਾ* ਰੈਜ਼ੋਨੇਟਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਖਲਾ *ਡਾਂਡੀ* ਦੀ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ *ਜਵਾਰੀ* ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧਾ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸਣ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਈਬੋਨੀ ਖੰਭਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟਿਊਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਂਲਰ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਸਪੋਰਟ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਟਿਊਨਿੰਗ ਲਈ ਮੂਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ

## ਹਵਾਲੇ 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ 
* ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ
ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜੀ

**ਅਮੀਨਾ ਪਾਸ਼ਾ ਕਿਜ਼ੀ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ** ( ; 26 ਦਸੰਬਰ 1919, ਕਜ਼ਾਖ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ - 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010, ਬਾਕੂ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ) ਇੱਕ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਕਵੀ ਮੀਰਵਾਰੀਦ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਜ਼ਾਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਕੂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਜ਼ਾਖ ਡਰਾਅ ਨਾਲ ਅਜ਼ਰੀ ਬੋਲਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੰਭੀਰ ਟੌਨਸਿਲਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਨ ਅਮੀਨਾ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਹੋਇਆ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ੁਕੀਨ ਜਿਮਨਾਸਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਉਸਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਰਾਜ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਬੈਲੇਮਾਸਟਰ ਇਲਿਆ ਅਰਬਾਤੋਵ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਖੁਦ ਉਕਤ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬੈਲੇ ਮਾਸਟਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਉਸਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਬਘੀਰੋਵ ਸਮੇਤ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਤਾਲਿਨਵਾਦੀ ਕੁਲੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਤੁਰਾਜੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਗੋਡੇ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਚੱਲਿਆ। ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਬਾਰੇ 1984 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ; ਇਕ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ।  ਤੁਰਾਜੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਡਾਂਸ ਬਣ ਗਿਆ।  ਇੱਕ ਬੈਲੇਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ (ਤੁਰਾਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਇਨਾਬੀ, ਤਰਕਾਮਾ, ਮਿਰਜ਼ਈ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ ਇਲਾਮਾ। 1949 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਾਕੂ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1956 ਦਾ *ਇਫ ਨਾਟ ਦੈਟ ਵਨ, ਫਿਰ ਦਿਸ ਵਨ* ਦਾ ਫਿਲਮੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਿਰੋਵਾਬਾਦ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫਿਕਰਤ ਅਮੀਰੋਵ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀ। ਅਮੀਰੋਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਰ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੋਵਦਤ ਹਾਜੀਯੇਵ ਲਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮੰਗਣੀ ਤੋੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਜੀਯੇਵ ਅਤੇ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ (2002 ਵਿੱਚ ਹਾਜੀਯੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸਮਾਈਲ ਹਾਜੀਯੇਵ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਲਕ ਵੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਹੈ।

ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਆਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919
ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਇਹ **ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ**, ਜਿਸ ਵਿਚ ਢੰਗ, ਨਾਚ, ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। *ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ* ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਲੇਖਕ, ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਦਰਭ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ *ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ* ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਖਤ-ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਸਰੋਤਿਆਂ, ਰਿਕਾਰਡ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੈਮਾਗੋਗਜ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਨਸਲੀ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਧਾਰਮਿਕ, ਕਬਾਇਲੀ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ" ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਸਰੋਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਥਨਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਓਵਰਲੈਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ 

ਤਸਵੀਰ:Doshpuluur.png|ਇੱਕ ਦੋਸ਼ਪੁਲੂਰ, ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੁਵਾਨ ਸਾਜ਼
ਤਸਵੀਰ:Samarkand A group of musicians playing for a bacha dancing boy.jpg|ਰਵਾਇਤੀ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ
ਤਸਵੀਰ:TurkishMandolinBanjo.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਮੈਂਡੋਲਿਨ-ਬੈਂਜੋ
ਤਸਵੀਰ:Baglama turc manche long.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਬਗਲਾਮਾ
ਤਸਵੀਰ:Cumbus.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ cümbüş

## ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ 

ਤਸਵੀਰ:Prop. Tabla.jpg|ਤਬਲਾ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਢੋਲ

## ਹਵਾਲੇ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ਨੋਟਸ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links
ਓਸਨਤ ਅਲਕਬੀਰ

**ਓਸਨਾਤ ਅਲਕਾਬੀਰ** () ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗਾਇਕ, ਡਾਂਸਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ 
ਸਾਲ 1990 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉੱਤਰਪਾੜਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਦੇਵ ਚੈਤੰਨਿਆ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧਦੇਵ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਰਮਾਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਤਕਨੀਕ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਤਾਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਕ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸਬਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਓਸਨਾਤ ਨੇ ਬੁੱਧਦੇਵ ਤੋਂ ਭਰਮਰੀ ਕਥਕ ਡਾਂਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਾ ਚੈਤਨਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਈ।

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਿਜਨਾ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਰਾਜਾ ਛਤਰਪਤੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਖਾਵਜ ਢੋਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਤਵਿਕ ਸਾਨਿਆਲ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ, ਮਰਹੂਮ ਜ਼ਿਆ ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਡੀਨ ਨਾਲ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

## ਕਲਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀ 
[thumb| [ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਤੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਉਣਾ]]
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ, ਓਸਨਾਤ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਅਤੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਿਮਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਜੈਜ਼ ਐਂਡ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਲੇਵਿੰਸਕੀ ਕਾਲਜ, ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਲ 2002, 2003 ਅਤੇ 2004 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ *ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ* (ਹਿਬਰੂ: שפה משותפת) ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਕਕੋ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮੁਸਲਿਮ, ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਥੀਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

2003 ਵਿੱਚ, *ਵੋਅਰ ਦ ਟੂ ਰਿਵਰਜ਼ ਮੀਟ*, ਉਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭੂਗੋਲ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ 'ਤੇ ਜ਼ਵੀਆ ਫਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
* ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ
* ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ
* ਭਰਤ ਦਾ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ
* ਰਸ (ਸੁਹਜ)

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਡਾਗਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 
* *ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ* (ਇਬਰਾਨੀ ਵਿੱਚ) ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ 
* .youtube.com/watch?v=W5ydLxuhS6Q ਵੀਡੀਓ: ਦਾਦੂ ਐਲਕਬੀਰ ਨਾਲ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ]
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸੰਗੀਤ, ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਬਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੁਰੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਮਾਰੀਆ ਕਬੀਲੇ ਰੇਲੋ ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਖੇਤਰ ਦੰਤੇਸ਼ਵਰੀ, ਇੱਕ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਚੈਤ ਪਰਾਹ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਨਕੁਲ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਗਦਲਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੇਹਾ ਗੀਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਰ ਲੋਕ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਰੰਪਟਰ ਮੋਹਰੀਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਅਤੇ ਬਘੇਲਖੰਡ, ਬਘੇਲਿਆਂ ਦਾ ਘਰ, ਹਰਦੌਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅਰਧ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਕਵੀ ਈਸੂਰੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਸਾਇਰਾ ਡਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਈ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਮਾਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਗੁਣੀ ਲਾਵਣੀ ਅਤੇ ਇਰਟੋਚੀ ਸ਼ਿੰਗੜੀ ਲਾਵਣੀ ਗੀਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹੀ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੋਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੋਲ, ਭੀਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਢੋਲ ਅਤੇ ਮੰਡਲ, ਮੁਰੀਆ ਪਰੰਗ ਅਤੇ ਘੇਰਾ, ਦਮਹੂ, ਟਿਮਕੀ, ਤਾਸਾ, ਚਾਂਗ ਅਤੇ ਢਫਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਬੈਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਅਯਾਰ ਕੁਜ਼ਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਇੱਕ ਐਰੋਫੋਨਿਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਂਸ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਵਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਰੌਕ/ਮੈਟਲ ਸੰਗੀਤ 
### ਇੰਦੌਰ 
[right|thumb|[Nicotine (band)|Nicotine is a metal/meavy metal band from Indore]]
ਇੰਦੌਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਰੌਕ/ਮੈਟਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਰਾਕ ਅਤੇ ਮੈਟਲ ਸੀਨ ਦੇ 'ਡਾਰਕ ਹਾਰਸ' ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਧਾਤੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ (ਕਲਾਸਿਕ ਰੌਕ, ਵਿਕਲਪਕ, ਹਾਰਡ ਰਾਕ, ਡੈਥ ਮੈਟਲ) ਤੋਂ ਬੈਂਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਨਿਕੋਟੀਨ, ਦਸੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੈਟਲ ਰਾਕ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਭਾਰਤੀ ਰੌਕ

## ਹਵਾਲੇ
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

**ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ** ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ -ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੀ ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

## ਕਸ਼ਮੀਰ 
### ਚੱਕਰੀ 
ਚੱਕਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚੱਕਰੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਰੁਬਾਬ, ਸਾਰੰਗੀ, ਨੌਟ, ਗੇਗਰ, ਤੁੰਬਕਨਰ ਅਤੇ ਚਿਮਟਾ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਕਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਯੂਸਫ-ਜ਼ੁਲੈਖਾ*, *ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂ*, ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚੱਕਰੀ ਦਾ ਅੰਤ *ਰਊਫ* ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ *ਰਊਫ* ਇੱਕ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਚੱਕਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਨੋਟ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਊਫ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੇਨਾ ਨਾਈਟ (ਮਾਏਂਜ਼ੀ ਰਾਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

### ਹੇਂਜ਼ਾ 
ਹੇਂਜ਼ਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ।

### ਰੂਫ ਜਾਂ ਵਾਨਵੁਨ 
ਰੌਫ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
thumb| ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੌਫ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ

### ਲਦੀਸ਼ਾਹ 
ਲਦੀਸ਼ਾਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਾਡੀਸ਼ਾਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਣ, ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਔਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਨ।

### ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ) 
ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਰਾਗਾਂ (ਮਕਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਜ਼, ਸੇਤਾਰ, ਅਤੇ ਡੋਕਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤੂਰ ਨਾਮਕ ਸੌ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾਂ ਕਲਮ *ਤੇ* ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ *ਹਾਫਿਜ਼ ਨਗਮਾ* ਹੈ। ਗੁਜਰੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਡੋਗਰੀ ਲੋਕ ਗੀਤ *ਭਾਖ* ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
* ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

**ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ** ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ੈਲੀਆਂ 
ਝੂਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰੇਮੀ। ਇਹ ਮਹਾਸੂ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਝੂਮਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਨਾਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁੱਲੂ ਵੈਲੀ ਦੇ ਲਮਨ ਗੀਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿਆਰ ਗੀਤ ਹਨ।

ਸੰਸਕਾਰ ਗੀਤ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਰਾਗਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਰਸ਼ਲ ਝਾਂਝੋਟੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਚਲੀਅਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਣਵਿਆਹੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਘਰ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚੰਬਾ-ਪੰਗੀ ਵਿੱਚ, ਭਟਕਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇੱਕ ਖੰਜਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ 
### ਪਰਕਸ਼ਨ 
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਡੰਮਮਾ, ਦਮੰਗਟ, ਗੱਜੂ, ਦੋਰੂ, ਧੌਂਸਾ, ਨਗਾਰਾ, ਢੋਲਕੂ, ਨਗਰਥ, ਤਮਾਕਾ, ਡਫਲੇ, ਢੋਲ, ਢੋਲਕੀ ਅਤੇ ਹੂਡਕ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੋਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੈਰ-ਢੋਲ ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟਾ ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ (ਗੋਂਗ), ਚਿਮਟਾ, ਮੰਜੀਰਾ ਅਤੇ ਝਾਂਝ (ਝਾਂਝ), ਘੁੰਗਰੂ (ਘੰਟੀਆਂ), ਥਾਲੀ (ਥਾਲੀ) ਅਤੇ ਕੋਕਥਾ ਮੁਰਚੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

### ਹਵਾਵਾਂ 
thumb|300x300px|ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ, ਸਰਹਾਨ, HP, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਬੈਂਡ
ਅਲਗੋਜਾ/ਅਲਗੋਜ਼ਾ (ਜੁੜਵਾਂ ਬੰਸਰੀ), ਪੀਪਨੀ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ (ਓਬੋ), ਬਿਸ਼ੂਦੀ (ਬਾਂਸਰੀ), ਕਰਨਾਲ (ਸਿੱਧਾ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਤੁਰ੍ਹੀ) ਅਤੇ ਰਣਸਿੰਘਾ (ਕਰਵਡ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਤੁਰ੍ਹੀ) ਵਰਗੇ ਹਵਾ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵੀ ਹਨ।

### ਸਤਰ 
ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮਯਾਂਗ, ਰਿਵਾਨਾ (ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ੍ਰੇਟ ਰਹਿਤ ਲੂਟ), ਸਾਰੰਗੀ (ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੂਟ), ਜੁਮੰਗ, ਰੁਮਾਨ, ਇੱਕਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿੰਦਾਰੀ ਦਾਵਤਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

### ਗਾਇਕ 
ਮੋਹਿਤ ਚੌਹਾਨ ਦੇ 'ਮੋਰਨੀ', ਕਰਨੈਲ ਰਾਣਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਧੀਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਗੀਤ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਰਾਠੀ ਦੇ 'ਨਾਟੀਆਂ' ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਊਂਟੇਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਲਮਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਿਮਾਚਲੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

**ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ** ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਕੇਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਬਾਇਲੀ ਨਾਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਹੈ।
thumb| ਨਿਕੋਬਾਰੀ ਡਾਂਸ

## ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੈਟਰਨ 
ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਲੂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਅੰਡੇਮਾਨੀ, ਓਂਗੇ, ਜਾਰਾਵਾ ਅਤੇ ਸੈਂਟੀਨੇਲੀਜ਼ ਹਨ। ਨਿਕੋਬਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹ ਨਿਕੋਬਾਰੀ (ਨਿਕੋਬਾਰੀਜ਼) ਅਤੇ ਸ਼ੋਂਪੇਨ ਹਨ। ਟਾਪੂ ਵਾਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ, ਪੋਂਗਲ, ਪੰਗੁਨੀ ਉਤਰੀਰਾਮ, ਓਨਮ, ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ, ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਹੋਲੀ, ਦੀਵਾਲੀ, ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਗੁੱਡ ਫਰਾਈਡੇ ਨੂੰ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਕੋਬਾਰੀ ਨਾਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੂਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਪਿਗ ਫੈਸਟੀਵਲ** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ। ਡਾਂਸਰ ਓਨਜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਣੇ ਵੱਲ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋਣ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ
ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਨੇ, ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮਲਿਕ (ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣਾ) ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਬੇਤੀਆ ਘਰਾਣਾ) ਵਰਗੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਡਿਤ ਧਾਰੀਕਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ, ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਅਤੇ ਭੋਜਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਵਰਗੇ ਕਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਠਾਕੁਰ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਉਹ ਧੁਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ  ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਣੇਪੇ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੋਹਰ, ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੁਮੰਗਲੀ, ਝੋਨਾ ਬੀਜਣ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੋਪਨੀਗੀਤ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਟਨੀਗੀਤ ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਹਨ।

ਬਿਹਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।

ਭੋਜਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੋਜਪੁਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਿੰਦਰ ਮਿਸ਼ਰ, ਰਾਧਾਮੋਹਨ ਚੌਬੇ 'ਅੰਜਨ', ਪੰਡਿਤ ਧਾਰੀਕਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਦੀਪ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਹਨ। ਹੋਰ ਭਟਕਦੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢੋਲਕ, ਸਾਰੰਗੀ, ਤੰਬੂਰੂ ਅਤੇ ਮਜੀਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨ ਚੌਕੀ, ਭਜਨੀਆ, ਕੀਰਤਨੀਆ, ਪਮਾਰੀਆ ਅਤੇ ਭਾਕਲੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ।

'ਹਰਕੀਰਤਨ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ। 'ਅਸਤਜਮ' ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਹਰੇ-ਰਾਮ, ਹਰੇ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਭੱਟ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੱਟ) ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸੋਹਰ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ (ਕਿੰਨਰ) ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
### ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
* ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ
* ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ

### ਗਾਇਕ 
* ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ
* ਦਲੇਰ ਮਹਿੰਦੀ
* ਕਿਰਨ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ
* ਮਨੋਜ ਤਿਵਾਰੀ
* ਦੀਪਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰ
* ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨਿਗਮ
* ਪਰਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ
* ਮੈਥਿਲੀ ਠਾਕੁਰ
* ਰਿਟਵਿਜ਼

### ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
* ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ
* ਆਨੰਦ-ਮਿਲਿੰਦ
* ਬਾਪੀ ਟੁਤੁਲ
* ਰਾਮਾਸ਼੍ਰੇਆ ਝਾਅ
* ਨੌਰਮਨ ਹੈਕਫੋਰਥ

## ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
### ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
* ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ
* ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖਾਨ

### ਗਾਇਕ 
* ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ
* ਦਲੇਰ ਮਹਿੰਦੀ
* ਕਿਰਨ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ
* ਮਨੋਜ ਤਿਵਾਰੀ
* .. ਸ਼ਸ਼ੀ ਸੁਮਨ
* ਦੀਪਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰ
* ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨਿਗਮ
* ਪਰਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ
* ਮੈਥਿਲੀ ਠਾਕੁਰ
* ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼
*

### ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
* ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ
* ਆਨੰਦ-ਮਿਲਿੰਦ
* ਬਾਪੀ ਟੁਟੁਲ
* ਰਾਮਸ਼੍ਰੇਆ ਝਾਅ
* ਨੌਰਮਨ ਹੈਕਫੋਰਥ
## ਹਵਾਲੇ 
### ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 
*
ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਸਿਰਮੌਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਨਾਹਨ ਹੈ ।
ਅਸਾਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

**ਅਸਾਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ** ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਸਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਸਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਅਸਾਮ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇਸਦਾ ਉਤਰਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੋਡ-ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਂ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ (ਰਾਗ-ਆਧਾਰਿਤ) ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧੁਨਾਂ ਇੱਕ ਪਿਰਾਮਿਡ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਨ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤ-ਸਕੇਲ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, (ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਕਿ ਮੀਂਡ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਹੂ ਗੀਤ, (ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਮ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੰਗੀਤ।

ਸੋਨਿਤਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਊਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਚਿੱਤਰਲੇਖਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਸਾਮੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਮੁਹਾਰਤ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਸਾਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ - ਬੋਰਗੀਟ ਅਤੇ ਓਜਾਪਲੀ। ਬੋਰਗੇਟਸ, ਸੰਕਰਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਮਾਧਵਦੇਵ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਸਾਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਪੱਖੀਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।

## ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ 
### ਭਗਤੀ 
* ਵਿਵੇਕ
* ਦਿਹਾਨਮ
* ਹਰਿਨਾਮ

### ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ 
* ਬਿਹੂ
* ਭਵਈਆ

### ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
* ਗੋਲਪਾਰੀਆ ਲੋਕੋਗੀਤ
* ਕਾਮਰੂਪੀ ਲੋਕਗੀਤ
* ਓਜਪਲੀ
* ਟੋਕਰੀ ਗੀਤ

## ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ 
* *ਬਹਿ*
* *ਸਿਫੰਗ*
* *ਬਿਹੂ ਜਾਂ ਉਜਾ ਧੂਲ*
* *ਤੁਕਾਰੀ*
* *ਦੋਤਾਰਾ*
* *ਗੋਗੋਨਾ*
* *ਖੋਲ*
* *ਮ੍ਰਿਦੋਂਗੋ*
* *ਨਗਾਰਾ*
* *ਪੇਪਾ*
* *ਤਾਲ*
* *ਯੁਤੁਲੀ*
* *ਦੋਬਾ*
* *ਜ਼ਿੰਗਾ*
* *ਬੋਰ ਤਾਲ*
* *ਬਿਨ*
* *ਪਾਤ*
* *ਟੋਕਾ*
* *ਖਾਮ*
* *ਖਾਮ*
* *ਮੁਰੀ*
* *ਪਾਤੀ ਧੂਲ*
* *ਜੋਇ ਧੂਲ*
* *ਬੋਰ ਧੂਲ*
* *ਧੇਪਾ ਧੂਲ*
* *ਕਾਹਲੀਆ*
* *ਟੋਕਾ*
* *ਜ਼ਿੰਗਾ*
* *ਬੋਰਤਾਲ*
* *ਹੁਲਕਸੀ*
* *ਹੁਤੁਲੀ* ਆਦਿ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ।

## ਅਸਾਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ 
* ਅੰਬਿਕਾਗਿਰੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ
* ਅਨੀਮਾ ਚੌਧਰੀ
* ਬਿਸ਼ਨੂਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਭਾ
* ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
* ਦੀਪਾਲੀ ਬਰਠਾਕੁਰ
* ਜੈਅੰਤਾ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
* ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਗਰਵਾਲਾ
* ਖਗੇਨ ਮਹੰਤਾ
* ਮਾਧਵਦੇਵਾ
* ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਰੂਵਾ
* ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਰੂਆ
* ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪਾਠਕ
* ਸੰਕਰਦੇਵ
* ਮੋਘਾਈ ਓਜਾ
* ਤਰਲੋਤਾ ਬੋਰਿ ਮਿਲਿ

### ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ 
* ਅੰਗਰਾਗ ਮਹੰਤ
* ਅਨੁਰਾਗ ਸੈਕੀਆ
* ਐਕਸਲ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
* ਬਿਊਟੀ ਸ਼ਰਮਾ ਬਰੂਆ
* ਧ੍ਰੁਬਜਯੋਤੀ ਫੁਕਣ
* ਦੀਪਕ ਸਰਮਾ
* ਜਿਮ ਅੰਕਨ ਡੇਕਾ
* ਜੀਤੁਲ ਸੋਨੋਵਾਲ
* ਜੋਈ ਬਰੂਆ
* ਕਲਪਨਾ ਪਟੋਵਰੀ
* ਮਯੂਖ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
* ਨਿਰਮਲੇਂਦੂ ਚੌਧਰੀ
* ਕੁਈਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
* ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪਾਠਕ
* ਰੁਦਰ ਬਰੂਹਾ
* ਤਰਲੀ ਸਰਮਾ
* ਜ਼ੁਬੀਨ ਗਰਗ

## ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ 
* *ਬਨੀਹ*
* *ਸਿਫੰਗ*
* *ਬਿਹੂ ਜਾਂ ਊਜਾ ਢੁਲ*
* *ਟੋਕਰੀ*
* *ਦੋਤਾਰਾ*
* *ਗੋਗੋਨਾ*
* *ਖੋਲ*
* *ਮ੍ਰਿਦੰਗੋ*
* *ਨਗਾੜਾ*
* *ਪੇਪਾ*
* *ਤਾਲ.*
* *ਜ਼ੂਟੂਲੀ*
* *ਡੋਬਾ*
* *ਜ਼ਿੰਗਾ*
* *ਬੋਰ ਤਾਲ*
* *ਬੀਨ*
* *ਪਾਟ.*
* *ਟੋਕਾ*
* *ਖਾਮ*
* *ਖਾਮ*
* *ਮੁਰੀ*
* *ਪਤੀ ਢੁਲ*
* *ਜੋਈ ਢੁਲ*
* *ਬੋਰ ਢੁਲ*
* *ਢੇਪਾ ਢੁਲ*
* *ਕਾਹਲੀਆ*
* *ਟੋਕਸ*
* *ਜ਼ਿੰਗਾ*
* *ਬੋਰਟਾਲ*
* *ਹੁਲਕਸੀ*
* *ਹੁਟੁਲੀ*
## ਹਵਾਲੇ 
* Phukan, Mitra (2003) *Musical Identity and being an Assamese*, https://archive.today/20140813125718/http://www.asomi.tk/, October 2003.
* Assam Portal
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ 
ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਾਰੀਲਾ ਢੋਲ ਦੇ ਬਗਰ ਮਾਰੋ ਇੱਛ ਲੈਦੇ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ/ਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ, ਕਟਾਰੀ, ਢੋਲ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਰੋਟ, ਚਰਨ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾ, ਸੋਰਥਾ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਗਰਬਾ, ਡਾਂਡੀਆ ਰਾਸ, ਪਧਰ, ਡਾਂਗੀ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਅਤੇ *ਲੋਕਵਾਰਤਾ* ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। *ਮਾਰਸੀਆ* ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਾਰਸੀਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। *ਫੱਤਨਾ* ਜਾਂ *ਲਗਨਾ-ਗੀਤ* ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹਲਕੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਭਵਾਈ ਅਤੇ ਅਖਿਆਨਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਏਟਰ ਹਨ।

## ਘਾਤਕ 
ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵੇਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਵੀਡੀਓ 
* ਡਿਸਕਵਰ ਇੰਡੀਆ 'ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

thumb| ਲੇਹ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸਮੋਚੇ ਤਿਉਹਾਰ
**ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਸੰਗੀਤ** ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਦਾਖੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ *ਮਿੰਨੀ ਤਿੱਬਤ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨਾਚ 
thumb| ਲੱਦਾਖੀ ਨਾਚ
ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ *ਖਟੋਕ ਚੇਨਮੋ* ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੀ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ *ਸ਼ੋਂਡੋਲ ਕਰਦਾ* ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ *ਕੋਂਪਾ ਸੁਮ-ਤਸਕ* *ਜਬਰੋ* *ਚਾਮਸ* ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: *ਚਾਬਸ-ਸਕਿਆਨ ਟੇਸੇਸ ਰਾਲਦੀ ਟਸ* *ਅਤੇ* *ਅਲੀ ਯਾਤੋ।*

## ਸੰਗੀਤ 
ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦਮਨ, ਸੁਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿਵਾਂਗ (ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਅਤੇ ਢੋਲ) ਦੇ ਸਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਲੱਦਾਖੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਲੱਦਾਖੀਆਂ
* ਲੱਦਾਖ

## ਹਵਾਲੇ
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ । ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੋਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡ, ਗੋਂਡਲ, ਲਾਵਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ -(ਲਾਵਾਨੀ ਜਾਂ ਲਾਵਨੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿੰਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਕਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ) ਸ਼ਾਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੋਵਾੜਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਾਰੰਗ ਦੇਵ ਵੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਸਨ।

## ਲੋਕ ਗੀਤ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹਨ।

ਪੋਵਾੜਾ ਅਤੇ ਲਾਵਨੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ।

ਲਾਵਨੀ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।

ਲਾਵਨੀ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਾਵਨੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਲ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਲਾਵਾਨੀ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ

ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ।

ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਥੀਏਟਰ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਓਪੇਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 200 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਡਰਾਮਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਸਟੇਜ ਡਾਂਸ ਹੈ।

ਇਹ ਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪੋਵਾੜਾ 
ਕਵਿਤਾ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੋਵਾੜਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਰਾਠੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੀਤਕਾਰੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੋਵਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਕਵਿਤਾ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੋਵਾੜਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਰਾਠੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੀਤਕਾਰੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੋਵਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## **ਲਾਵਨੀ** 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।  ਲਾਵਨੀ ਰਵਾਇਤੀ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ  *ਲੋਕਾਂ*  ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ *ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ*, ਇਹ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਲਾਵਨੀ ਇਸਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਲਾਵਾਨੀ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।  ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨੌ-ਵਿਹੜੇ ਲੰਮੀ ਸਾੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਣੇ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਟੈਂਪੋ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਰਾਸ਼ਟਰਗਾਨ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰਾਜ ਗੀਤ 'ਜੈ ਜੈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਮਾਝਾ' ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਹੈ।

ਇਸ ਗਾਣੇ ਦੇ ਮੂਲ ਬੋਲ ਰਾਜਾ ਬਧੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਖਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਗੀਤ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਉਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਬਲੇ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

## ਕੋਲੀ ਗੀਤ 
"ਕੋਲੀ ਗੀਤ" ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲੀ ਗੀਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

## ਨਾਟਿਆ ਸੰਗੀਤ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ " ਨਾਟਿਆ ਸੰਗੀਤ " ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਓਪੇਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਟਿਆ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਦੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਝਾਰਖੰਡ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਝਾਰਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ।

ਝੁਮੈਰ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੂਲੀਆ ਅਤੇ ਬਾਂਕੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਝੁਮੈਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝੁਮੈਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੰਡਾਰ ਅਤੇ ਨਗਾਰਾ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹਨ। ਡੋਮਕਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਗਾਰਾ, ਢੱਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹਨ।

## ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ 
* ਮੁਕੁੰਡ ਨਾਇਕ
* ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਮੁੰਡਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਮੇਘਾਲਿਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਮੇਘਾਲਿਆ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਢੋਲ, ਬਾਂਸ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜੇ ਝਾਂਜਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੋੜੀ ਹਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੇਘਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੇਘਾਲਿਆ ਤੋਂ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਘਾਲਿਆ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਸੋਲਮੇਟ, ਲੂ ਮਜਾਵ, ਸਨੋ ਵ੍ਹਾਈਟ, ਪਲੇਗ ਥਰੋਟ, ਕੇਰੀਓਸ ਵਾਹਲਾਂਗ, ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪੋਇਟਸ, ਆਦਿ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਮਨੀਪੁਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ ਖੁੱਲੰਗ ਏਸ਼ੇਈ, ਤਾਲਬੱਧ ਲਾਈ ਹਰਾਓਬਾ ਏਸ਼ੇਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪੇਨਾ ਈਸ਼ੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਨਾ, ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਜਾਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਸ਼ੈੱਲ. ਪੇਨਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨੀਪੁਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਟ ਸੰਗੀਤ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਨੂਪੀ ਪਾਲਾ ਗੀਤ, ਗੌੜ ਪਦਾਸ, ਚੈਤਨਯ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਢੋਬ, ਝਾਲ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝਾਂਜਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਨੋਹਰ ਸਾਈਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ, ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਖੁਬਕੇਸ਼ੇਈ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾੜੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ

**ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ** "ਬੇਤਾਬ" (1922 ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ - 2001 ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।

ਉਹ 1942 ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ 'ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ "ਬੇਤਾਬ" ਕਲਮ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।

ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਉੱਤੇ ਪਕੜ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਬੋਲ ਲਿਖੇ। ਉਹ ਹਰੀਵੰਸ਼ ਰਾਏ ਬੱਚਨ, ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰ ਸਨ।

ਉਸਨੂੰ "ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ", ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ੰਕਰ ਦਿਆਲ ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼੍ਰੀ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀਵੰਸ਼ ਰਾਏ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨਰੇਂਦਰ ਦੇਵ ਨਾਲ 42 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਾਊਡ ਪਾਸਟ ਅਲੂਮਨੀ" ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ