ਵੈਕੁੰਠ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ

**ਵੈਕੁੰਠ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ** () ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਹੈ, ਜੋ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕਾ (ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ) ਦੇ ਮੋਮ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਪੰਦਰਵਾੜੇ (ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ) ਦੇ 14ਵੇਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਗਯਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਕੁੰਠ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀਜਾਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਗੌਡ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਥੋੜਾ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

## ਦੰਤਕਥਾ 
ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਵੈਕੁੰਠ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਕਮਲ ਗਾਇਬ ਪਾਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਕਮਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਕਈ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਵੈਕੁੰਠ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਬੱਤੀ (ਬੱਤੀ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵੱਲੋਂ। ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵੈਕੁੰਠ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਾਪ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ।

ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ 'ਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ) ਦੇ ਪੱਤੇ (ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੇਲ ਦੇ ਪੱਤੇ (ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਅਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਤ (ਹਲਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਚਾਵਲ), ਚੰਦਨ (ਚੰਦਨ) ਦਾ ਲੇਪ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਡੂੰਘੇ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ) ਅਤੇ ਬੱਤੀ (ਕਪਾਹ ਦੀ ਬੱਤੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਨੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੇਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਤਿਲਭੰਡੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ, 2 ਫੁੱਟ (0.61 ਮੀ.) ਲਿੰਗ - ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਰੂਪ - ਅਰਧਨਾਰੀਨਤੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੱਧਾ-ਨਰ, ਅੱਧਾ-ਮਾਦਾ ਸਰੂਪ, ਫਾਈਨਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਤਿਲਭੰਡੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੰਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੀਤ ਫਾਈਲੈਂਥਸ ਐਂਬਲਿਕਾ ਟ੍ਰੀ (ਭਾਰਤੀ ਕਰੌਦਾ) ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਏ ਗਏ ਭੋਗ ਭੋਜਨ (ਭਾਵ ਡਿਨਰ) ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ), ਤਿਰੂਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮੰਦਰ (ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਉਡੁਪੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੱਠ (ਕਰਨਾਟਕ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸਕੁਐਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਕੋਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਬਣਾਉਣਾ (ਹੋਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ 360 ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਮੌਕੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਾਜ (ਮੂੰਗੀ ਦਾਲ) ਦੀ ਫਲੀ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ