ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ

**ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ** ਚੌਥੇ ਮਰਾਠਾ ਛਤਰਪਤੀ (ਸਮਰਾਟ) ਸ਼ਾਹੂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਵਾ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਬਾਜੀਰਾਓ I ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾਜੀ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਅਤੇ ਰਗੁਨਾਥ ਰਾਓ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1740 ਵਿੱਚ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲਾਜੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਵਜੋਂ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲਿਆ। ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਸਤਾਨੀ ਸੀ।

## ਪਰਿਵਾਰ 
ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਬੈਂਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਹਾਦਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਾਸ ਦੀ ਭਬਾਨੀਬਾਈ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਲਾਡੂਬਾਈ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਚਾਸਕਮਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਣੇ ਤੋਂ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਦਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਦੇ ਤਾਲਸੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਸਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਹਾਦਜੀ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ *ਸਾਹੂਕਾਰ* (ਮਹਾਦਕਾਰੀ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ *ਸੂਬੇਦਾਰ* ਸਨ, ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਜੀਰਾਓ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਮਹਾਦਜੀ ਨੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਮਰਾਠਾ ਸਮਰਾਟ (ਛਤਰਪਤੀ) ਸ਼ਾਹੂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਚਾਸਕਰ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਬਲਕਾਵੜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਠੀਏ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।

## ਵਿਆਹ 
ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਜੀਰਾਓ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ 11 ਮਾਰਚ, 1720 ਨੂੰ ਸਾਸਵਾਦ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਜੀਰਾਓ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ-ਵਿਆਹ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਅਤੇ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਾਲਾਜੀ ਬਾਜੀ ਰਾਓ (ਉਪਨਾਮ "ਨਾਨਾਸਾਹਿਬ"), ਦਾ ਜਨਮ 1720 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1740 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੂਨਾਥ ਰਾਓ (ਉਪਨਾਮ "ਰਘੋਬਾ") ਨੇ 1773-1774 ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ਵਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਾਰਦਨ ਰਾਓ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਸ਼ਵਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰਦ ਮੈਂਬਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਣੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੌੜ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੇ ਮਸਤਾਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਣੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।, ਚਿਮਾਜੀ ਅੱਪਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾਸਾਹਿਬ ਨੇ 1740 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਜੀਰਾਓ ਅਤੇ ਮਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।

## ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ 
ਜਦੋਂ ਬਾਜੀਰਾਓ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਮਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਨਾਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਨੂੰ ਬਾਜੀਰਾਓ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਪੂਰਨ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਮਰਪਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1740 ਵਿੱਚ ਮਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਉਹ 10,000 ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਖਰਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 1747 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1749 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਮੰਦਰ  ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਰਾਠੀ ਕਿਤਾਬ *ਸਾਹਲੀ ਏਕ ਦਿਵਸਯਾਚਯ ਪਰਿਸਰਾਤ ਪੁਨਿਆਚਿਆ* ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 
* *ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ ਪੇਸ਼ਵਿਨ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ* ਲੇਖਕ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਲਕਰਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਰਾਠੀ ਨਾਵਲ ਹੈ।
* ਨਾਗਨਾਥ ਐਸ. ਇਨਾਮਦਾਰ ਦੁਆਰਾ 1972 ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ *ਰਾਉ* ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।
* ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਰਾਮ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰਨ ਦੇ ਨਾਵਲ *ਦਿ ਪੇਸ਼ਵਾ: ਦਿ ਲਾਇਨ ਐਂਡ ਦ ਸਟਾਲੀਅਨ* (2015) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।
* ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ 2015 ਦੀ ਫਿਲਮ *ਬਾਜੀਰਾਓ ਮਸਤਾਨੀ* ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ (ਨਾਗਨਾਥ ਐਸ. ਇਨਾਮਦਾਰ ਦੇ ਨਾਵਲ *ਰਾਉ* 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਇਸ਼ਿਤਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੇ 2017 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ਵਾ *ਬਾਜੀਰਾਓ* ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
* ਆਰੋਹੀ ਪਟੇਲ ਨੇ ਛੋਟੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੀਆ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ 2021 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਸ਼ੋਅ ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਬਾਜੀਰਾਓ ਬੱਲਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1758
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ