ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜੀ

ਅਸੀਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਕਾਰਡਿਨਲ' ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ,ਜਿਸਨੇ ੲੇਰੀਓਸਟੋ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਵਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਲੇਖਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵ ਭਲਾ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸੇ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।

ਕਾਸ਼ ਅਸੀਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲੱਭ ਸਕੀਏ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਇਸਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਿਰਾ ਲੱਭ ਸਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਮੁੱੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੁਝ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਵਰਗਾ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦਿਲੋਂ ਇੱਕ ਕਵੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਖ਼ਰੀ ਇਨਸਾਨ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਿਆਲੀ ਉਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ? ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹਰੇਕ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਕ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ 'ਚ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਖੇਡ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ,ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਭਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪਾਸਾ ਹੈ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ। ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਭਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹੀ ਸੰੰਬੰਧ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਫੈਂਟਸੀ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੇਡ 'ਚ ਖੁਭਿਆ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਮਤਲਬ ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ'ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਖੁਭਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਇਸ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਟਕ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਜਰਮਨ 'ਚ ਇਹ 'ਸਪੀਲ' (ਪਲੇਅ) ਭਾਵ 'ਨਾਟਕ' ਦਾ ਨਾਮ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਲਿਖਣੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਲੇਅ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੰਨਗੀਆਂ 'ਲਸਟਸਪੀਲ' ਜਾਂ 'ਟਰਾਊਰਸਪੀਲ' ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਾਮੇਡੀ' ਜਾਂ 'ਤਰਾਸਦੀ' ਜਾਂ ਫਿਰ 'ਖੁਸੀ ਦਾ ਖੇਡ' ਜਾਂ 'ਸੋਗ ਨਾਟਕ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ 'ਸਾ਼ਸਪੀਲਰ' ਜਾਂ 'ਸੋ਼ ਪਲੇਅਰਸ' ਭਾਵ 'ਅਦਾਕਾਰਾਂ' ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਜਗਤ ਦੀ ਅਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ,ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਫੈਂਟਸੀ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚਦੀ ਲੰਘਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਹੁਲਾਸ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਬੱਚਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਡਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾਵਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖੇਡ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਉਹ ਉਸ ਗਹਿਨ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਪਲਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਖੁਭਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਸਨੂੰ ਪਲ ਦੋ ਪਲ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਖੇਡਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਉਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਦਰ ਅਸਲ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ 'ਚ ਵਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਿਆਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਸਲ 'ਚ ਉਹ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਆਰਜ਼ੀ ਵਿਕਲਪ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਖੇਡਣਾ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਗਾਓ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ।ਬਸ ਖੇਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਹੁਣ ਕਲਪਨਾ 'ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾ 'ਚ ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਹਵਾਈ ਕਿਲੇ ਉਸਾਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕਲਪਨਾ-ਲੋਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਤੱਥ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਡ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਨੋ-ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਨਾ ਹੀ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਬਾਲਗ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿਟਾਰਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਿਆਂ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਕਾਇਦਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹੀ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 'ਚ ਵੀ ਪਸਰੀਆ ਪਾਈਆਂ ਹਨ।ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਲੋਕ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਲਗ ਦੇ ਵਿਹਾਰ 'ਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੈਸੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਵੱਡੇ ਹੋਣ ' ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਡ 'ਚ ਉਹ ਉਸਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਾਲਗ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਖੇਡ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਕੁਝ ਕਰੇਗਾ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਸੋ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਕਾਨਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛੋਗੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ? ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਰੂਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਰੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਸਿਕ ਇਲਾਜ ਦੇ ਚਲਦੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਰੋਗੀ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।

 ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤ (ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ) ਸੰਪਾਦਕ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ।