ਨੈਨ ਸਿੰਘ

**ਨੈਨ ਸਿੰਘ** (21 ਅਕਤੂਬਰ 1830 ਈ1 ਫਰਵਰੀ 1882), ਜਿਸਨੂੰ **ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਖੋਜੀ ("ਪੰਡਿਤ") ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਮਾਉਂ ਦੀ ਜੌਹਰ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ, ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਡ ਨਾਮ **ਨੰਬਰ 9** ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ "1,580 ਮੀਲ, ਜਾਂ 3,160,000 ਰਫ਼ਤਾਰ (ਹਰੇਕ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ") ਤੁਰਿਆ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਪੰਡਿਤ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1830 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਮਿਲਾਮ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਭੋਟੀਆ ਪਿੰਡ ਮਿਲਾਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1830 ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਬੁਰਹਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਿਲਾਮ ਜੋਹਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕੁਮਾਉਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭੋਟੀਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਰੀਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਮਾਉਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਵਤ ਨੇ ਜੌਹਰ ਘਾਟੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਰਖਾ ਰਾਜ ਹੋਇਆ। 1816 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਪਰ ਜੌਹਰ ਭੋਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਰ-ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੋਟੀਆ ਖੋਜੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਜੌਹਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।

ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਇਆ। ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ "ਜਾਸੂਸ ਖੋਜੀ" ਵਜੋਂ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਇਆ। ਅੱਤ ਦੀ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਮਿਲਾਮ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀ ਜੌਹਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਗਯਾਨਿਮਾ, ਗਾਰਟੋਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

### ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ 1865 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅਤੇ ਮਣੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਮਨੀ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਨੈਨ ਤੋਂ ਲਹਾਸਾ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਨੈਨ ਸਿੰਘ 10 ਜਨਵਰੀ 1866 ਨੂੰ ਲਹਾਸਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲਹਾਸਾ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਸ  ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 3,420 ਮੀਟਰ ਲਗਾਇਆ; ਇਹ 3,540 ਮੀਟਰ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨਾਲ ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ।

### ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ 1867 ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਨੈਨ ਅਤੇ ਮਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨੈਨ ਦੇ ਭਰਾ ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਬਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਠੋਕ ਜਾਲੁੰਗ ਵਿਖੇ ਗੋਲਡਫੀਲਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ, 850 ਮੀਲ-ਲੰਬੇ ਰੂਟ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗਾਰਟੋਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

### ਤੀਜੀ ਮੁਹਿੰਮ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲਹਾਸਾ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ 1873 ਤੋਂ 1875 ਤੱਕ ਚੱਲੀ।

### ਸਰਵੇਖਣ 
ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਸਰਵੇਖਣ ਦੌਰਾਨ, ਨੈਨ ਸਿੰਘ 26 ਅਗਸਤ 1867 ਨੂੰ ਥੋਕ ਜਾਲੁੰਗ ਗੋਲਡਫੀਲਡਸ ਸਮੇਤ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੈਰ-ਤਿੱਬਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਥੋਕ ਜਾਲੁੰਗ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ।

ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਡਤ ਖੋਜੀ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਮਈ 1877 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਅਤੇ ਅੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ" ਰਾਇਲ ਜਿਓਗਰਾਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਯੂਲ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ "[ਸਿੰਘ ਦੇ] ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।"
thumb| ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ, 2004 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਹਰ।
27 ਜੂਨ 2004 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਕੋਣਮਿਤੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਖਰ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਉਮਾ ਭੱਟ ਨੇ ਪਹਾੜ, ਨੈਣੀ ਤਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ *ਏਸ਼ੀਆ ਕੀ ਪੀਠ ਪਰ* ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਜੀਐਸ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।

ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਰੇਂਜ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

21 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ ਦਾ 187ਵਾਂ ਜਨਮਦਿਨ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਇੱਕ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿੱਸਾ
* ਪੰਡਿਤਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਆਇ: ਡੇਰੇਕ ਵਾਲਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੋਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1882
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1830