ਉਸਤਾਦ ਰਈਸ ਖਾਨ

ਉਸਤਾਦ **ਰਈਸ ਖਾਨ** (ਉਰਦੂਃ ريس خان; 25 ਨਵੰਬਰ 1939-6 ਮਈ 2017) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ 1986 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲੈ ਲਈ।

ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ) ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਰਈਸ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਇੰਦੌਰ, ਇੰਦੋਰ ਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਸ਼ੈੱਲ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1986 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਪਤਨੀ-ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ ਬਿਲਕਿਸ ਖਾਨਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1979 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਸਾਬਰੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਰਈਸ ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨਃ ਸੋਹੇਲ ਖਾਨ, ਸੇਜ਼ਾਨ ਖਾਨ, ਫਰਹਾਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੁਜ਼ੂਰ ਹਸਨੈਨ ਖਾਨ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਰਈਸ ਖਾਨ ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵੰਸ਼) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਜੋ ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ "ਬੇਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ" (ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ  ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਰਈਸ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸਨ "ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਹੱਦੂ, ਹੱਸੂ ਅਤੇ ਨਥੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਈਸ ਅਤੇ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖਾਨ (ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਾਦਕ ) 23 ਨਵੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ  ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਰਈਸ ਖਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਰਈਸ ਖਾਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਫਰਹਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.) ਲਈ 2009 ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਨਹਿਰੂ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ *ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ* ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 7 ਵਿੱਚ "ਹੰਸ ਧੂਨੀ" ਅਤੇ "ਮੈਂ ਸੂਫੀ ਹੂਂ" (ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਨਾਲ) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

## ਮੌਤ 
ਲੰਮੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਈਸ ਖਾਨ ਦੀ 6 ਮਈ 2017 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਘਟਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਉਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 115 ਸਿਗਰੇਟ ਪੀਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਿਗੜਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ (ਐਨ. ਏ. ਪੀ. ਏ.) ਨੇ ਰਈਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰਾਤ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਅਨਵਰ ਮਕਸੂਦ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਰੱਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁਰਲੱਬ ਛੋਹ ਸੀ". ਇੱਕ ਟਵੀਟ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਖਾਨ ਨੂੰ "*ਸਿਤਾਰ ਕੇ ਜਾਦੂਗਰ*" (ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਤਾਰ ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ) ਕਿਹਾ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਫਰਹਾਨ ਅਤੇ ਸੁਹੇਲ, ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਸਿਰਾਜ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ।

ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
* 2005 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਣ 

* ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 2017 ਵਿੱਚ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ