ਹਿੰਡੋਲਮ ਰਾਗ

**ਹਿੰਡੋਲਮ** ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ ਰਾਗਮ ਹੈ (ਅਰੋਹਣ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ 5 ਨੋਟਸ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਨਹੀਂ ਪੰਜ ਸੁਰ  (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਡੋਲਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਿੰਡੋਲ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ *ਹਿੰਡੋਲਮ* ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਲਕੌਨ (ਜਾਂ ਮਾਲਕੌਂਸ) ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਸਮਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ  ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨਾਲ *ਹਿੰਦੋਲਮ* ਸਕੇਲ
ਹਿੰਡੋਲਾ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਅਤੇ *ਪੰਚਮ* ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ । ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ (ਔਡਵ-ਔਡਵ ਰਾਗਮ) ਹੈ-ਔਡਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ '5' ਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ *ਮੋਹਨਮ* ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਲਮ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

* ਆਰੋਹਣਃ ਸ ਗ2 ਮ1 ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ  [a] 
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ2 ਸ [b]  

ਇਹ ਰਾਗ *ਸਵਰਾਂ* ਦੇ ਸਾਧਾਰਣਾ ਗੰਧਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਹਿੰਦੋਲਮ* ਇੱਕ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸਵਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਹਰ *ਜਨਕ* ਰਾਗਾਂ (ਮੂਲ ਦੇ ਰਾਗਾਂ) ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ *ਹਿੰਡੋਲਮ* ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 20ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ, *ਨਟਭੈਰਵੀ*, *ਹਿੰਦੋਲਮ* ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 8ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ *ਹਨੂਮਾਟੋਦੀ* ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਅਤੇ *ਪੰਚਮ* ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵਾਦਕ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ *ਸਾਮਜਾਵਰਾ ਗਮਨ* *ਹਿੰਦੋਲਮ* ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੁਦੇਵਾਚਾਰ ਦੀ '*ਮਮਾਵਤੂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ*' ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੋਲਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ *ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ* ਇਹ ਹਨਃ

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ *ਸਮਾਜਵਰਗਮਨ*, *ਮਾਨਸੁਲੋਨੀ ਮਾਰਮਾਮੂਲੂ* ਅਤੇ *ਗੋਰਧਨ ਗਿਰੀਧਾਰੀ*
* *ਮਧੁਕਰਾ ਵਰਤੀ*, *ਯਾਰੇ ਰੰਗਨਾ*, *ਅਵਨਾਵਨਾ ਕੇਵਾ*, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ
* ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ *ਦਾਸ ਦਸਾਰਾ ਮਨੇਆ*
* * ਗੁਰੂ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਰੇ*, *ਉਮਾ ਕਾਤਯਾਨੀ* ਵਿਜੈ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ
* *ਹਰੀ ਸਰਵੋਥਾਮਾ ਵਾਯੂ ਜੀਵਥਾਮਾ* ਕਮਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਤਲਾ ਦਾਸੂ ਦੁਆਰਾ
* ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਸ਼ਮ ਸਮਾਰਾਮੀ, *ਨੀਰਜਾਕਸ਼ੀ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ* ਅਤੇ *ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਿਵਤੀ*
* ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮਨਾਭ ਪਾਹੀ
* ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ *ਮਾਂ ਰਾਮਾਨਨ*, ਸਾਮ ਗਾਨਾ ਲੋਲਾਲੇ ਅਤੇ *ਨੰਬੀਕੇਟਾਵਰ*ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* ਓਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ *ਸਦਾਨੰਦਮਈ ਚਿਨਮਈ*ਊਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
* ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ *ਮਾਮਾਵਤੁ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ*
* *ਚਿੰਤਯਾਮੀ ਜਗਦੰਬਾ* ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ
* *ਦੇਵ ਦੇਵਮ ਭਜੇ*, ਕੋਂਡਲਾਲੋ ਨੇਲਾਕੋਨਾ, *ਗਰੁਡ਼ ਗਮਨਾ*, *ਨਾਰਾਇਣ ਨੀ ਨਮਾਮੇ*, ਅੰਤਯੂ ਨੀਵ ਹਰੀਪੁੰਡਰਿਕਸ਼, ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
* ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ *ਰਾਮਨਾੱਕੂ ਮੰਨਨ ਮੁਦੀ*
* ਤੰਜਾਵੁਰ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਮਲ ਮਾਰੂਗਨ (ਵਰਨਮ) 
* ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਲਾਨਾ (ਧਿੰਮ ਨਾ ਨਾ ਥਾ ਧੀਰਾਨਾ) 

*ਹਿੰਦੋਲਮ* ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਈ *ਭਜਨ, ਸਤਰੋ, ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ* ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੰਬਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

## ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 
## ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
## ਕੰਨਡ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਹਿੰਦੋ*ਹਿੰਦੋਲਮ ਦਾ* ਨੋਟਸ ਜਦੋਂ *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 4 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਰਾਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, *ਮੋਹਨਮ*, *ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਵੇਰੀ*, *ਉਦਯਾਰਾਵਿਚੰਦਰਿਕਾ* (*ਸ਼ੁੱਧ ਧਨਿਆਸੀ* ਅਤੇ *ਮੱਧਮਾਵਤੀ* ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ*, ਰਾਗ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਾਦਜਮ* ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮੋਹਨਮ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

### ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* *ਸਾਰਾਮਤੀ* ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਮਮਿਤ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਨਟਭੈਰਵੀ* ਦਾ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ *ਹਿੰਦੋਲਮ* ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ S R2 G2 M1 P D1 N2 S: S N2 D1 M1 G2 S ਹੈ।

## ਨੋਟ
## ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 
ਹਿੰਡੋਲਮ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਝ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ *ਸਾਮਾਜਵਰਗਮਨਾ*, *ਮਾਨਸੁਲੋਨੀ ਮਾਰਮਾਮੂਲੂ* ਅਤੇ *ਗੋਰਧਨ ਗਿਰੀਧਾਰੀ*
* ਨਾਮਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਕੰਨਡ਼ ਰਾਜਾ ਪੰਡਾਰੀਚਾ
* *ਮਧੁਕਰਾ ਵਰਤੀ*, *ਯਾਰੇ ਰੰਗਨਾ*, *ਅਵਨਾਵਨਾ ਕੇਵਾ*, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ 
* ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ *ਦਾਸ ਦਸਾਰਾ ਮਨੇਆ*
* *ਗੁਰੂ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਰੇ*, ਉਮਾ ਕਾਥਿਆਨੀ ਵਿਜੈ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ
* *ਹਰੀ ਸਰਵੋਥਾਮਾ ਵਾਯੂ ਜੀਵਥਾਮਾ* ਕਮਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਤਲਾ ਦਾਸੂ ਦੁਆਰਾ
* ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਸ਼ਮ ਸਮਾਰਾਮੀ, *ਨੀਰਜਾਕਸ਼ੀ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ* ਅਤੇ *ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਿਵਤੀ*
* ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ *ਪਦਮਨਾਭ ਪਾਹਿ*
* ਮਾ ਰਾਮਾਨਨ, ਸਾਮਗਾਨਾ ਲੋਲੇਨ, *ਕਲਪਕਾ ਮਾਤਾ ਕਨੀਨਧਾਰੂਲ*, ਥਿਰੂਪਰਮ ਕੁੰਦਰਾ ਵੇਲਾ ਅਤੇ ਨੰਬਿਕੇਟਵਰ ਏਵਰਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ 
* ਓਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ *ਸਦਾਨੰਦਮਈ ਚਿਨਮਈ*ਊਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
* ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ *ਮਾਮਾਵਤੁ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ*
* *ਚਿੰਤਯਾਮੀ ਜਗਦੰਬਾ* ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ
* *ਦੇਵ ਦੇਵਮ ਭਜੇ*, ਕੋਂਡਲਾਲੋ ਨੇਲਾਕੋਨਾ, *ਗਰੁਡ਼ ਗਮਨਾ*, *ਨਾਰਾਇਣ ਨੀ ਨਮਾਮੇ*, ਅੰਤਯੂ ਨੀਵ ਹਰੀਪੁੰਡਰਿਕਸ਼, ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
* ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ *ਰਾਮਨਾੱਕੂ ਮੰਨਨ ਮੁਦੀ*
* ਤੰਜਾਵੁਰ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਮਲ ਮਾਰੂਗਨ (ਵਰਨਮ) 
* ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਲਾਨਾ (ਧਿੰਮ ਨਾ ਨਾ ਥਾ ਧੀਰਾਨਾ) 
* ਕਲੈਮਾਗੇ, ਚਿੱਤਰਵੀਣਾ ਐੱਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗੀਤਮ*ਚਿੱਤਰਵੀਨਾ ਐੱਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ*
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ