open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਵੋਲਗਾ ਸੇ ਗੰਗਾ

***ਵੋਲਗਾ ਸੇ ਗੰਗਾ*** (*वोल्गा से गंगा*) ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ, ਮਹਾਪੰਡਿਤ ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤਆਇਨ ਦੀਆਂ 20 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਸਫਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਰੂਸ, ਕੋਰੀਆ, ਜਪਾਨ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਵੋਲਗਾ ਸੇ ਗੰਗਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਰੋਪੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। 6000 ਈ ਪੂ ਤੋਂ 1942 ਈ ਤੱਕ ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤਾਇਨ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ-

 “ਲੇਖਕ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਾਮਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ, ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਸੰਕੇਤਕ ਜਾਂ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅਲਿਖਿਤ ਗੀਤਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਟੋਟਕੇ-ਟੂਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।”

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ
ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ

**ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ** () (28 ਅਗਸਤ 1929 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 2013) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੋਹਨ ਰਾਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪਰਚੇ 'ਹੰਸ' ਦਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ 1930 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1953 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 31 ਜੁਲਾਈ 1986, (ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ) ਤੇ ਇਹ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ। 
ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੂ ਭੰਡਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਗਲਪਕਾਰ ਹੈ।
## ਜੀਵਨ
ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1929 ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ
ਐਮ ਏ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਮ

**ਰਾਮ** ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਦੇਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਰਾਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਵਜਾਏ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੂਰਿਆ ਵੰਸ਼ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਵਿੰਚ ਰਾਮ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਪਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਤੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ੳਘੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਨ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ
ਸੀਤਾ

**ਸੀਤਾ,** ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਮੀ (ਧਰਤੀ) ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੁਨਯਾਨਾ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਉਰਮਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਮੰਦਾਵੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਸਮਰਪਣ, ਸਵੈ-ਬਲੀਦਾਨ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਦੀ ਹੈ - ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੈਯਵਰਾ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ "ਹਰਾਉਂਦਾ" ਹੈ। ਸਵੈਮਵਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਤਿਕੜੀ ਡੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਅੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ) ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿਚ, ਮਾਇਆ ਸੀਤਾ, ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਕ ਭਰਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵੇਦਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨੇ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਆਦਮੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਸੀਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਇਕ ਬੇਰਹਿਮ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ।

## ਜੈਨ ਸੰਸਕਰਣ 
ਸੀਤਾ ਮਿਥਲਾਪੁਰੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਰਤਨੂਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਰਤਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਵਰਧਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਭਮੰਡਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ 
### ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ 
ਸੀਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਹਲ ਵਾਹੁ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਜੁਗਨੀ (ਫ਼ਿਲਮ)

***ਜੁਗਨੀ *** ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ *ਜੁਗਨੀ ਨੱਚਦੀ ਐ* ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਯਦ ਨੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਆਰਿਫ਼ ਲੋਹਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਸਿਲਵਰ ਸਕਰੀਨ ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੈਮਾ, ਮੋਆਮਰ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਾਹਿਦ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

## ਕਹਾਣੀ
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੁੜੀ, ਜੁਗਨੀ (ਸੈਮਾ) ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੋ ਦੋਸਤ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜੁਗਨੀ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਕੀਬ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਰਜ

**ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਰਜ** ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ 3 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬੁਰਜ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ (ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਿਖੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ। 328 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਇਹ ਬੁਰਜ 1711 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਰਜ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਤੋਂ 100 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਓਪਨ ਏਅਰ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ 21 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਜਰਨੈਲ
ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮਹਾਂਨ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ
*ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ
*ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ
*ਭਾਈ ਅਲੀ ਸਿੰਘ
*ਭਾਈ ਮੱਲੀ ਸਿੰਘ
*ਭਾਈ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ
## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

Burj Fateh Chaparh Chiri.jpg|200px

File:Historical Description of Fateh Burj, Mohali Punjab ,India.JPG|ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਾ 
File:Banda Bahadur the Sikh Warrior ,.JPG|ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜਿਸਨੇ ਚਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਫਤਿਹ ਕੀਤੀ ਸੀ।
File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ਦਾ ਰਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
File:Fateh Burz,memorial of Battle of Chappar Chiri, Mohali, Punjab ,India.jpg|ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ਦਾ ਰਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
File:The November 14, 2016 supermoon and the Sikh religion's iconic symbol Khanda visible in its centre ,Punjab,India 01.jpg|14 ਨਵੰਬਰ 2016 ਦੀ ਕੱਤਕ ਦਾ ਚੰਨ(ਸੁਪਰਮੂਨ )ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ਤੇ ਲੱਗਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਖੰਡਾ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਂਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਥਾਂਵਾਂ
ਲਕਸ਼ਮੀ

thumb|259px
**ਲਕਸ਼ਮੀ** (ਜਾਂ **ਲੱਛਮੀ**) ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧੰਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਕਿਸਮਤ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਬਦ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਛਾਣਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬਚੇ ਸਤੂਪਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਗੂਫ਼ਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਿੱਬਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬੋਧੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਵਸੁਧਰਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਜਾਂ ਤਿਰੂਮਗਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ, ਤਾਂ  ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਨੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ-ਲਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਉਸੀ ਸਰਬੋਤਮ ਦੇਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਹਿਨੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਇੱਕ ਉੱਲੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੰਬਲਭੂਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਯੋਗੀਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਮਤ, ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ‘ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਰ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਚ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ।  ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਤ੍ਰਿਦੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਦਾਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈਦਰ ਖਾਨ

**ਦਾਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈਦਰ ਖਾਨ** (1904-1989) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਜੀ.ਵੀ. ਘਾਟੇ, ਐੱਸ.ਏ.ਡਾਂਗੇ, ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਮਿਰਾਜਕਰ, ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਅਹਿਮਦ, ਸ਼ੌਕਤ ਉਸਮਾਨੀ ਤੇ ਜੀ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਰਗੇ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਮੋਢੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ 1928 ਤੋਂ 1946 ਤਾਈਂ ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

## ਜੀਵਨ
ਦਾਦਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸਿਆਹਲੀਆਂ ਉਮਰ ਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।। ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲਾ ਝੋਕਣ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭੀ। ਇਸੇ ਪੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਘਾਟ ਗਾਹੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਜੋਸਿਫ ਮਲਕਾਨੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪਿਆ। 1920 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ *‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’* ਵੰਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਲੀਗ ਅਤੇ ਵਰਕਰਜ (ਕਮਿਊਨਿਸਟ) ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਯੂ ਐੱਸ ਏ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 1928 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚਲੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੋਰਸ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਬੰਬਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀ. ਵੀ. ਘਾਟੇ, ਐੱਸ. ਏ. ਡਾਂਗੇ, ਪੀ ਸੀ ਜੋਸ਼ੀ, ਬੀ. ਟੀ. ਰੰਦੀਵੇ, ਅਤੇ ਬਰੈਡਲੇ ਵਰਗੇ ਮੋਹਰੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਦਾ ਨਿਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਘੋਲ਼ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੇ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰਟੀ ਉਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜੇਲਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਕਸ਼ਟ ਭੋਗੇ ਪਰ ਅੰਤਲੇ ਸਾਹਵਾਂ ਤਾਈਂ ਸਿਰੜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। 1939 ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 
## ਕਿਤਾਬਾਂ
ਦਾਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈਦਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੈ।
### ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਡੀਸ਼ਨ
* *Chains to Lose: Life and Struggles of a Revolutionary: Memoirs of Dada Amir Haider Khan*, Hassan Gardezi, Patriot Publishers, 1989. ISBN 81-7050-097-4.
* *Chains to Lose: Dada Amir Haider*. Edited by Hasan.N.Gardezi. Pakistan Study Centre, Karachi University, 2007. (Two Volumes).

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*ਅੱਛਨਾ ਗੱਛਨਾ ਨੈਣ ਸੁੱਖ (ਨੀਂਹ-ਰੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਦਾਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904
ਭੀਮ

**ਭੀਮ** ਮਹਾਂ-ਭਾਰਤ ਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਡਵ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰੇ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਭੀਮ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨੇ ਹਿਡਿੰਬ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਹਿਡਿੰਬਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਲਧਰਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ | ਇਸ ਨੂੰ ਗਦਾ ਚਲਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਲਭਦਰ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ |
ਇਸ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ, ਦੁਸ਼ਾਸਨ, ਦੁਰਯੋਧਨ, ਕੀਚਕ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਹੰਕਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਬਧ ਕੀਤਾ | ਅਗਿਆਤ-ਵਾਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਰਾਟ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ | ਵਾਯੂ-ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਭਰਤ

**ਭਰਤ** () ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਨੇਕ ਰਾਜੇ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਕੇਕੇਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਕੈਕੇਈ, ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ  ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ।

ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕੁਸ਼ਧਵਜਾ ਦੀ ਧੀ ਮਾਂਡਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ - ਤਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲਾ।

ਅੱਜ, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁਡਲਮਣਿਕਯਮ ਮੰਦਰ ਹੈ।

## ਨਾਮ 
ਮੋਨੀਅਰ ਮੋਨੀਅਰ-ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇੱਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ]"।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਲਕਸ਼ਮਣ

**ਲਕਸ਼ਮਣ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਭਰਾ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੁਰਾਣ

***ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੁਰਾਣ*** (, ) ਅਠਾਰਾਂ ਮਾਹਾਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਠਾਰਹਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਵਾਯੂ

**ਵਾਯੂ** ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਭੀਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਧਾਰ
ਮੁਹੰਮਦ ਨਜੀਬਉੱਲਾ

**ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਨਜੀਬਉੱਲਾ ਅਹਮਦਜ਼ਾਈ** (;ਜਨਮ 6 ਅਗਸਤ 1947 27 ਸਤੰਬਰ 1996), **ਨਜੀਬਉੱਲਾ** ਜਾਂ **ਨਜੀਬ** ਇੱਕਹਰਫੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ

ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਹੋਏ। ਚੀਨ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਹੁਣ **ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ** ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕਰਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨਿਹੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਇਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੌਕ ਉੱਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੱਤ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਡੇਰਾ ਜਮਾਏ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਇਹ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਅਪਰੈਲ 1989 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਾਸਚਿਵ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਹੂ ਯਾਓ ਬਾਂਗ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੂ ਚੀਨ ਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1989 ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1989 ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਵਿੱਚ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ 1980 ਦਾ ਦਹਾਕਾ
ਰਾਮਾਇਣ

**ਰਾਮਾਇਣ** ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭਰਤ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਣ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤੱਰਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੱਤ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਮਾਇਣ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਭਾਈ-ਭਾਈ, ਮਿੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ, ਰਾਜਾ-ਪ੍ਰਜਾ, ਸੇਵਕ-ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਪਾਲਣ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਜੀਵ ਝਾਂਕੀ ਦਾ ਸਮੰਵਈ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮੂਲ ਰਾਮਾਇਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਥਮ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ’ਚ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤੀ ’ਚ ਗੋਸੁਆਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ “ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ” ਮੂਲ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੋਸੁਆਮੀ ਸੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸਹਨਾਂ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸਰਸ ਅਤੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

## ਪਛਾਣ
ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਆਰਿਆਵਰਥ ਦੇ ਰਾਜ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੀਰਧਵਜ ਜਨਕ( ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ)ਸੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸੁਨੈਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਉਰਮਿਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨ ਵੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰੁਤਕਿਰਤੀ ਤੇ ਛੌਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਡਵੀ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਚਂਦਰਭਾਗਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋ ਹੌਇਆ ਸੀ । ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸਨ। 

ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਅਯੋਧਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ ।ਉਨਾ ਦੀਆ ਤਿੰਨ ਰਾਨੀਆਂ ਸਨ।ਕੋਸ਼ਲਿਆ,ਸੁਮੀਤਰਾ,ਕੈਕਈ।ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸੀ।ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।ਰਿਸ਼ੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ  ਇਸਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਰਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗੀ ਉਹ ਇਕ ਯਗ ਕਰਨਗੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਤਰ ਪਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋੲਆ।ਯਗ ਦੋਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਫਲ ਦਿਤਾ ਜੋ ਤਿਨਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਦਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਦਸ਼ਰਥ

**ਦਸ਼ਰਥ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਜ ਅਤੇ ਇੰਦੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕੌਸ਼ਲਿਆ

**ਕੌਸ਼ਲਿਆ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸੁਮਿਤੱਰਾ

**ਸੁਮਿਤੱਰਾ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਣ ਦੀ ਮਾਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਪੁਰਾਣ

**ਪੁਰਾਣ** ਪਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਗਰਂਥ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। 18 ਪੁਰਾਣ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।: ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ, ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਦ ਪੁਰਾਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਵਰਤਾ ਪੁਰਾਣ, ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ, ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ, ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ, ਮਾਰਕੰਡਾ ਪੁਰਾਣ, ਮਤੱਸਿਆ ਪੁਰਾਣ, ਨਾਰਾਇਣ ਪੁਰਾਣ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ, ਸਿਕੰਦ ਪੁਰਾਣ, ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ, ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਣ, ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ

ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਚਰਚਾ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਬਾਰੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ, ਭੂਗੋਲ, ਯੁੱਘ, ਤੀਰਥ, ਪਿੱਤਰ, ਸ਼ਰਾਧ, ਰਾਜਵੰਸ਼, ਰਿਸ਼ੀਵੰਸ਼, ਵੇਦ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ।

## ਵਿਸਥਾਰ 
ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ 112 ਅਧਿਆਏ ਅਤੇ 11000 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ 'ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ; ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਰਾਣ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

## ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ 
ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਰਗ ਲੱਛਮ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ੲੁਥੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਾਜ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਾਯਸੁਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਦਾਨ ਦਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਪਾਤਾਲ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* **वेद-पुराण** - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है।
* महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय -यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। 
* ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी
* वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं।
* जिनका उदेश्य है - **वेद प्रचार** 
* वेद-विद्या_डॉट_कॉम 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਣ
ਮਾਂਡਵੀ

**ਉਰਮਿਲਾ** ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਭਰਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਕੁਸ਼ਾਧਵਾਜਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮਾਂਡਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਬੀਰਾਜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਸ਼ਾਧਵਾਜਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਰਾਜਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਮੰਡਾਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਤਾਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲਾ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸ਼ਰੂਤਕੀਰਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕੈਕੇਈ

**ਕੈਕੇਈ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਸਰਥ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰਾਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦੂਜੀ ਰਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਸੀ। ਪੁਤਰ ਕਮਿਸ਼ਟੀ ਯੁਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕਸੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਪਣ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਭਰਤ (ਰਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ) ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਅਤੇ ਕੇੈਕੇਯਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਹੈ (ਅਧਿਆਇ 52, ਆਇਤ 61) ਪਰ ਅਰਨਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,
न ते अम्बा मध्यमा तात गर्भवती कथनन। तम् अੀਕ इक्ष्वाकु नाथस्य भरस्यस्य कथाम कुरु(ਅਧਿਆਇ 16, ਪਦ 37)

## ਨਿਰੁਕਤੀ
ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ: ਕੈਕੇਈ, ਬਰਮੀ: ਕੈਕੇ, ਮਾਲੇ: ਕੇਕੇਈ, ਥਾਈ: ਕੈਕੇਸੀ ਅਤੇ ਖਮੇਰ: កៃ កេ សី ਕੈਕੇਸੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਜਨਮ
ਅਸ਼ਵਪਤੀ, ਕੇਕਯਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਕੇਕੇਯਾ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੇਕਾਇਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬੇਔਲਾਦ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਆਰੀਆਵਰਥ ਜਾਂ ਆਰੀਆਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਤਰੀਵਰਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਕਯਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਸ਼ ਕੋਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਕੇਕਯਾ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਔਲਾਦ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਰਕਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਯੁਧਾਜੀਤ ਅਤੇ ਲੜਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕੈਕੇਈ ਰੱਖਿਆ। ਕੇਕਯਾ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੇਕੱਈਆ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਕੇਕਯਾ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਯੁਧਾਜੀਤ ਕੇਕਯਾ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਣ ਗਈ।

## ਸੰਬੰਧ
ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਯੁਧਜੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲਿਅੳ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਭਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖੀ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਗਨ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੈਕੇਯਾ ਰਾਜ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕੁਸ਼

**ਕੁਸ਼** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਹਨ। ਲਵ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡ

**ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡ** (29 ਅਕਤੂਬਰ 1876 - 3 ਮਾਰਚ 1971) ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਜਨਮੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਾਟ-ਕਰਮੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੇਡੀ ਗਰੇਗਰੀ ਕਹਿਲਾਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਨੱਕੜਦਾਦੀ ਕਿਹਾ, ਜਿਸਨੇ 60 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ (1911–1971ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱੱਲਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

1970, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਖਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱੱਲਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਨੌਰਾ ਜੀ ਨੂੰ ਡੀ. ਲਿੱਟ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।

File:Norah 's House 1.JPG|thumb|ਨੋਰਾ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
File:Norah 's House.JPG|thumb|

## ਕੈਰੀਅਰ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨੌਰਾ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨੀਟੇਰੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ, ਫ਼ਿਲਿਪੁੱਸ ਅਰਨੈਸਟ ਰਿਚਰਡਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ (ਸਰਦਾਰ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਕਾਲਜ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਯੂਨੀਟੇਰੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ) ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ 1908 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1876
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971
ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ਼ੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ

**ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ** (ਉਰਦੂ: اشفاق اُللہ خان, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Ashfaq Ulla Khan, 22 ਅਕਤੂਬਰ 1900– 19 ਦਸੰਬਰ 1927)) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ 19 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੈਜਾਬਾਦ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ ਵੀ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਚੰਗੇਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਤਖੱਲੁਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਪਨਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਸਰਤ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ ਵਾਰਸੀ ਹਸਰਤ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫਾਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਏਕਤਾ
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਅਸ਼ਫਾਕ ਉਲਾ ਖਾਨ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1900 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਫੀਕ ਉਲਾ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਜਹੂਰ ਉਨ ਨਿਸ਼ਾ ਬੇਗਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਕਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਗਰੈਜੂਏਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਰਵਾਰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ।
ਅਸ਼ਫਾਕ ਉਲਾ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਿਆਸਤ ਉਲਾ ਖਾਨ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਿਸਮਿਲ ਮੈਨਪੁਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਸ਼ਫਾਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਫਾਕ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਵਿਕ ਮਿਲਣ ਰੁਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਜਦ 1920 ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਿਲ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸ਼ਫਾਕ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਿਸਮਿਲ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900
ਜਨਕ

**ਜਨਕ** ਵਿਧੇਹਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਸੀਰਾਧਵਜ ਸਭ ਤੌਂ ਪਰਸਿਧ ਜਨਕ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।
ਉਰਮਿਲਾ

**ਉਰਮਿਲਾ** ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਧਰਮਕੇਤੂ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਹੋਏ। ਉਰਮਿਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲਛਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਰਮਿਲਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਕੇਯੀ ਦੀ ਅੜੀ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਬਣਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਰਮਿਲਾ ਨੇ ਲਛਮਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਤਰਲਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਲਛਮਣ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਉਰਮਿਲਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਬਣੇਗਾ। ਕਾਫ਼ੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਊਰਮਿਲਾ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਲਛਮਣ ਉਰਮਿਲਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਰਮਿਲਾ 14 ਵਰ੍ਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਲਤਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।

ਬਣਵਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਜਿਉਂ ਹੀ ਰਾਤ ਪਈ, ਲਛਮਣ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਿਦਰਾ ਦੇਵੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਲਛਮਣ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨਾ ਸੌਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ। ਲਛਮਣ ਨੇ ਨਿਦਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਸੁਝਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਸਕੇ। ਦੇਵੀ ਨਿੰਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲਛਮਣ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਤਦ ਲਛਮਣ ਨੇ ਨਿਦਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਰਮਿਲਾ ਕੋਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਲਛਮਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਤੱਵ ਵਸ ਉਰਮਿਲਾ ਸੌਖ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ
ਕਾਊਂਟ ਡਰੈਕੁਲਾ

**ਕਾਊਂਟ ਡਰੈਕੁਲਾ** ਬਰਾਮ ਸਟੋਕਰ ਦੇ 1897 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਡਰੈਕੁਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਅਕਸਰ ਲੋਕਪਸੰਦ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਟਡ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਲਪੀ ਪਾਤਰ
ਹਨੂੰਮਾਨ

**ਹਨੂਮਾਨ** ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਜਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਅੰਜਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਸੀ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਵੱਲੋਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਹਨ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਹਨੂੰਮਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੂਮਤ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਜਨਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਜਨੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਅੰਜਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕੇਸਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਛ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਵੈ ਹੋਣ ਦਾ ਉੱਚਾ ਮਾਣ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ (ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦੁਆਰਾ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ

ਹਨੂੰਮਾਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ (ਅਵਤਾਰ)। ਹਨੂੰਮਾਨ ਤਾਕਤ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅੰਬ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕੇਸਰੀ (ਰਾਮਾਇਣ)

**ਕੇਸਰੀ** ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕਿੱਸਾ (ਫ਼ਿਲਮ)

**ਕਿੱਸਾ** ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ 2013 ਦੀ ਭਾਰਤੀ-ਜਰਮਨੀ **ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ** ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 38ਵੇਂ "ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ"(2013) ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ 15 ਸਤੰਬਰ 2013 ਦੀ "ਸਰਬੋਤਮ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ" ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਜਰਮਨੀ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਐਨ.ਐਫ.ਡੀ.ਸੀ. ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

## ਸਾਰ
ਅੰਬਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਜੜ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਹਨ ਪੁੱਤਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਚੌਥੀ ਬੇਟੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਵਜੋਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ ਕੰਵਰ ਸਿੰਘ ਵੱਡਾ ਹੋਕੇ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨੀਲੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹਾਣੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਬਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸਿਤਾਰੇ
* ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ 
* ਰਸੀਕਾ ਦੁੱਗਲ 
* ਤਿੱਲੋਤਮਾ ਸ਼ੋਮ
* ਫ਼ਾਇਜ਼ੇ ਜਲਾਲੀ
* ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ
* ਸੋਨੀਆ ਬਿੰਦਰਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ

ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ]]

**ਰਣਨੀਤੀਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ** ਕਿਸੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੈ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਣਨੀਤੀਕ ਯੋਜਨਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

# "ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?"
# "ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?"
# "ਅਸੀਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ?"

## ਹਵਾਲੇ
ਹਕੀਮਉੱਲਾ ਮਹਿਸੂਦ

**ਹਕੀਮਉੱਲਾ** (**ਹਕੀਮ ਉੱਲਾ**) **ਮਹਿਸੂਦ** (ਪਸ਼ਤੋ/ਉਰਦੂ: حکیم‌الله محسود), (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1979 - 1 ਨਵੰਬਰ 2013),ਜਨਮ ਸਮੇਂ **ਜਮਸ਼ੇਦ ਮਹਿਸੂਦ** (Pashto/Urdu: جمشید محسود)ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ **ਜ਼ੁਲਫੀਕਾਰ ਮਹਿਸੂਦ** ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਪਸ਼ਤੋ/ਉਰਦੂ: ذو الفقار محسود), ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਤਾਲਿਬਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਟੀ ਟੀ ਪੀ) ਦਾ ਅਮੀਰ ਸੀ। 2009 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬੈਤੁੱਲਾ ਮਹਸੂਦ ਦੇ ਸੀ ਆਈ ਏ ਦੁਆਰਾ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਇਮੈਜਿਨ (ਗੀਤ)

"**ਇਮੈਜਿਨ**" ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸੋਲੋ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਨਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ" ਕਿਹਾ ਸੀ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅਮਨ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਫੋਕਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਦਾ ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ, ਲੈਨਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, «ਇਮੈਜਿਨ» ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ *ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ* ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ 500 ਮਹਾਨ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਦੇ ਗੀਤ
ਆਤਮ (ਦਰਸ਼ਨ)

**ਆਤਮ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: **Subject**, ਗੁਰਮੁਖੀ: ਸਬਜੈਕਟ) ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਨੁਭਵ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਆਪ ਤੋਂ ਅੱਡਰੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਹਸਤੀ (ਨਿਰਾਤਮ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪ
ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ

**ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ** (19 ਅਗਸਤ 1907 19 ਮਈ 1979) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਉੱਤਮ ਸਮਾਲੋਚਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਆਚਾਰੀਆ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਗਸਤ 1907 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਬਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਬੇ-ਕਾ-ਛਪਰਾ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਅਨਮੋਲ ਦਿਵੇਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਪੰਡਤ ਸਨ। ਦਿਵੇਦੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਡਿਲ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਟਰ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਦ ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ਿਤੀਮੋਹਨ ਸੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ

**ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ** (ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ **ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ**) ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 18.7 ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਲੋਕ ਹਨ।

## ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ
## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

File:Acessories of Kitchen.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ
File:Beautiful decorations.jpg|ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਇਕੱਠ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮਿਲੀਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
File:Bangles in Pakistan.jpg|ਚੂੜੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕੰਗਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਧਾਤ, ਲੱਕੜ, ਕੱਚ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
File:Nomadic people of Pakistan living in the forest pick wood for for burning under the hearths to cook food.jpg|ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਫਿਰਦੇ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ, ਚੱਕਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
File:A Dervish in Lahore celebrating Mela Chiraghan "Festival of Lights").jpg|ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਨੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਸੰਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
File:MALIK ATTA MUHAMMAD KHAN.jpg|ਅਟੋਕ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ
File:Man on a bike in Pakistan.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ।
File:Me with school kids.jpg| ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ
|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮੇਲਾ
File:Man using a spinning wheel in Pakistan.jpg|ਚਰਖਾ ਅਜੇ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਬੁਣਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਵਾਲਮੀਕ

**ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ** (, , ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਓਹਨਾ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ **ਆਦਿ ਕਵੀ** (, , ) ਮੰਨਿਆ 'ਤੇ ਆਖਿਆਂ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਵਾਲਮੀਕ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਭ੍ਰਿਗੁ ਗੋਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੇਤਾ (ਸੁਮਾਲੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਅਗਨੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ "ਮਰਾ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਰਨਾ"। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਬਦ "ਰਾਮ" ਬਣ ਗਿਆ,  ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ  ਕਹਿੰਦੇ ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ

**ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ** (ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ **ਭਾਰਤੀ**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ 17.31 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਕੈਵਿਨ ਪੀਟਰਸਨ

**ਕੈਵਿਨ ਪੀਟਰਸਨ** ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ
ਤੂ ਫ਼ੂ

**ਤੂ ਫੂ** (; 712–770) ਚੀਨ ਦੇ ਥਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੀਨੀ ਕਵੀ ਸੀ।
ਉਹ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੀ ਪਾਈ (ਲੀ ਬੋ) ਦੋਨੋਂ ਚੀਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
## ਜੀਵਨ
ਤੂ ਫੂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 712 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਤੁ ਫੂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਤੂ ਸ਼ਨਯਾਨ ਵੀ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਤੁ ਫੂ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਯੁਵਾ ਆਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤੁ ਫੂ ਮਿਹਨਤੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗੀਤ, ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ। 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਤੁ ਫੂ ਰੋਮਾਨੀ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਤੂ ਫੁ ਨੇ ਅਨੇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਅੱਜ ਵੀ ਆਮ ਚੀਨੀਆਂ ਦੀ ਜਬਾਨ ਉੱਤੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਕਵੀ
ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ

**ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ** ਦੀ ਸਭ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕਿਰਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡੈਮ, ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ, ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਵਿਛੇ ਜਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੰਗਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਔਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ | ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਤ ਅਜੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ |ਖਤਮ

## ਇਤਿਹਾਸ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਬਾ **ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ** ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ | ਬਾਬਾ **ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ** ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ | ਇੱਕ ਉਪ-ਵੇਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ |
ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲ ਭਾਗ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਸਲੋਕ 
: **बृहस्पते भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी।**
: **प्रभासस्य तस्य भार्या बसूनामष्टमस्य च।**
: '*विश्वकर्मा सुतस्तस्यशिल्पकर्ता प्रजापतिः।।16।।*
## ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਿਵਸ
ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਿਵਸ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਦੇ ਸ਼ੁੱਭ ਅਵਸਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ, ਤਰਖਾਣ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਸ਼ੁੱਭ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਦੱਸੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕਰੀਏ |

## ਅਰਦਾਸ
ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ।
(ਅਰਦਾਸ ਬਾਬਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ

ਓਮ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ । ਅਲਖ ਪੁਰਖ ਸ਼ਬਦ  ਸਾਖੀ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵੇਦ ਭਾਖੀ ਉਸਤਤ ਪੁਰਖ ਅਕਾਲ, ਜਗ ਮੇ ਜੋਤ ਜੋਤ ਮੇਂ ਜਾਤ । ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਉਤਪਾਤ । ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਭਏ, ਜੋਤ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ । ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਕਰੇ ਹੈਂ ਕਾਮ । ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਾ ਧਰੇਂ ਹੈਂ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੋ ਦੇਵਤਾ ਕੋ ਦੇਵਲ ਬਣਾਏ ਬਿਸਰਾਮ ਕੋ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਾਮ ਬਣੇ ਹੈਂ ਬਕੁੰਠ ਧਾਮ, ਰਾਤ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੋ । ਸ਼ਿਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਔਰ ਦੁਰਗਾ ਕੇ ਦਿਵਾਲੇ, ਬਣਾ ਦਿਏ ਭਵਨ ਬਿਸਰਾਮ ਕੋ। ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ ਪੰਦਰਾਂ ਤਿੱਥਾਂ ਕਰਿਓ ਕਟਾਸ। ਰਾਖਿਆ ਗੁਣੀਆ ਬਾਧਓ ਸੂਤ। ਨਲ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੇ ਪੂਤ । ਬਾਂਧ ਦਈ ਖਾਈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਕੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ। ਰਾਮ ਨਾਮ ਉਚਰੇ ਤੋਂ ਸਾਗਰ ਮੈਂ ਤਰੇ ਹੈਂ। ਸਿਲੋਂ ਕੇ ਸੇਤੁ ਬੰਨ੍ਹ, ਲੰਕ ਪਰ ਧਾਇ ਰਾਮ, ਕੇਤੇ ਸੰਗ ਦੇਵਤਾ, ਕੇਤੇ ਕੂਪ ਚੜ੍ਹੇ ਹੈਂ। ਭਏ ਪਾਰ ਅਰ ਜੈਂ ਕਪ ਬਾਦਰ ਜਿਉਂ ਗਰਜੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਹਿਤ, ਕਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਫਰੇ ਹੈਂ। ਖੁਸੀ ਹੋਏ ਕਹੇ ਨਲ ਰਾਮ ਚੰਦ ਪਾਇ ਮਲ, ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੇਰੇ ਕੀਏ ਕਾਮ ਸਰੇ ਹੈਂ। ਪੈਹਲੇ ਬਣੀ ਐਹਰਨ, ਲੋਹੇ ਕੀ ਬੈਰਨ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਸੈਰਨ, ਰਚੀ ਧਰ ਧਿਆਨ ਹੈਂ। ਸੰਨੀ ਹਥੌੜਾ ਔਰ ਖਲੋਂ ਕਾ ਜੋੜਾ, ਸਭ ਕਾਮ ਕੋ ਨਛੋੜਾ, ਸਜ ਸਿਲਪ ਸਮਾਨ ਹੈਂ ਬਰਤਨ ਕੇ ਹਥੌੜਾ ਟਾਂਕੀ, ਈਟਨ ਕੋ ਤੇਸੀ ਕਾਂਡੀ ਕਲਮ ਗਜ ਕਾਨੀ ਥਾਪੀ ਨਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈਂ। ਤੇਸਾ ਔਰ ਆਰੀ ਤਾਂ ਸਥਰਾ ਪਰਕਾਰ ਸੂਤ ਖੀਸ ਤਾਂ ਖਰਾਦਨਾ ਔਰ ਵਰਮਾ ਘੂਮਾਨ ਹੈਂ। ਬੰਗਲਾ ਮਹੌਲ ਹਰੀ ਗੁਬੰਦ ਦਰਵਾਜਾ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਪਿੰਜਰਾ ਝਰੋਖਾ ਤੇ ਮੇਹਰਾਬ ਹੈ। ਆਸੀ ਨਿਕਾਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਪਾਰ ਜੋ ਉਸਤਾਦ ਕੇ ਯਾਦ ਹੈਂ। ਤੇਰੀਆਂ ਕਲਾਂ ਕੇ ਜੋਰ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਏ ਤੋਰ, ਯੁਕਤੀਉਂ ਕੇ ਬਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਮੇਂ ਆਬਾਦ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਕੀ ਪਤ ਤੁਮ ਆਪ ਹੀ ਦਿਆਲ ਭਏ, ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੁਮ ਬੜੇ ਉਸਤਾਦ ਹੈਂ॥ ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੁਮ ਬੜੇ ਉਸਤਾਦ ਹੈਂ॥ ਜੈ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ
ਮੇਲਾ ਗ਼ਦਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀ

**ਮੇਲਾ ਗ਼ਦਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀ** 28 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 1 ਨਵੰਬਰ 2013 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੋਜ਼ਾ ਮੇਲਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ

**ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ** ਬੀਜਿੰਗ, ਚੀਨ, ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਗੇਟ (ਭਾਵ *ਸਵਰਗੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਗੇਟ*) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਚੌਕ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ (440,000 ਮੀ2 – 880×500 ਮੀ ਜਾਂ 109 ਏਕੜ – 960×550 ਗਜ) ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਹ ਚੌਕ 4 ਜੂਨ 1989 ਦੇ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਡਾਕਟਰ ਸਨ-ਯਾਤ-ਸੇਨ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1911 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚੌਕ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ। 1911 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੀਨ ਦੇ ਆਖ਼ਿਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ ਇਸ ਚੌਕ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹੋਣ ਲਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਚੌਕ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਦੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 1949 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੂਨੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ . 
ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
## ਗੈਲਰੀ

File:TiananmenGatePic1.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗੇਟ
File:NationalMuseumofChinapic1.jpg|ਚੀਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਚੌਂਕ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ
File:GreatHallofthePeoplepic2.jpg|ਚੌਕ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਹਾਲ
File:BeijingTiananmenSquaregatepicture2.jpg|ਜ਼ੇਂਗਯਾਂਗਮੇਨ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਗੇਟ ਟਾਵਰ
File:Monument people's heroes 2.jpg|ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਚੌਂਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
File:Monument to the People's Heroes.jpg|ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਰਕ
File:Mausoleum von Mao Zedong.jpg|ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ
File:Tianamen Square-Monument.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ 'ਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਰਕ
File:Kaiguodadian.jpg|1 ਅਕਤੂਬਰ, 1949 ਨੂੰ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।
File:HammerSickle Tiananmen.jpg|2011 ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 90ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਸਮਾਰਕ।
File:National mourning for 2008 Sichuan earthquake victims - Tiananmen Square, Beijing, 2008-05-19.jpg|19 ਮਈ, 2008 ਨੂੰ 2008 ਸਿਚੁਆਨ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਗ।
File:November 29 student demonstration, Tiananmen Square.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਸਕੁਏਅਰ, –1919 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਕ
ਸੁਗਰੀਵ

'''''' ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਣ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸ਼ਕੰਧਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਂਨਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਅੰਗਦ

'''''' ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਣ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਲੀ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੂਗਰੀਵ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਬਾਲੀ

**ਬਾਲੀ** ( /ˈ b ɑː l i / ; Balinese ) ਬਾਲੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਵਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲੋਮਬੋਕ ਬਾਲੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇੱਥੇ 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ  ਹਨ। ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਮਜਾਪਹਿਤ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ 1500 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਤਾਂ ਜਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕ ਬਾਲੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ 86.9% ਆਬਾਦੀ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।  ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਚ, ਮੂਰਤੀ, ਪੇਂਟਿੰਗ, ਚਮੜਾ, ਧਾਤ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2013 ਅਤੇ 2018 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰਿਪਐਡਵਾਈਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਰੈਵਲਰਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇਸਨੇ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।  

## ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵੰਡ 
The province is divided into eight regencies (*kabupaten*) and one city (*kota*). These are, with their areas and their populations at the 2010 Census and the 2020 Census.  ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਾਲੀਨੀਜ਼ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਟਾਪੂ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।  ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੇਕਿਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।  
left|thumb| ਪੁਪੁਟਨ ਸਮਾਰਕ
thumb| 2002 ਬਾਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ
left|thumb| ਬਾਲੀ ਮੈਨਾ ਸਿਰਫ ਬਾਲੀ 'ਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ।
thumb| ਉਲੂਵਾਟੂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਤਾਰਾ (ਰਾਮਾਇਣ)

**ਤਾਰਾ** ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਰੂਮਾ

**ਰੂਮਾ** ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ।V (ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡਾ) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰੂਮਾ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਰੂਮਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਵਾਨਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲੀ ਨੇ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵਾ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਬਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ 'ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੀ। ਬਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਨਾਨੀ ਅਰਦੇਸ਼ਰ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ

**ਨਾਨਾਭੋਏ "ਨਾਨੀ" ਅਰਦੇਸ਼ਰ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ** (16 ਜਨਵਰੀ 1920 – 11 ਦਸੰਬਰ 2002) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਹਰ, ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ।
ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਲਈ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਬਰਬੋਰਨ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਦਾਨ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਵਕੀਲ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨਾਨੀ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ ਨੇ 1977 ਤੋਂ 1979 ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਨਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1920 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੈਂਟ ਜੇਵੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਪਾਰਸੀ ਲੋਕ
ਲੰਕਾ

'''''' () ਰਾਮਾਇਣ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਲੇ ਕੇ ਆਉਦਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਜ ਕਿੱਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ
ਮਜਾਜ਼

**ਅਸਰਾਰ ਉਲ ਹੱਕ ਮਜਾਜ਼** (ਉਰਦੂ: **مجاز لکھنوی**, ਹਿੰਦੀ: मजाज़ लखनवी) (19 ਅਕਤੂਬਰ 1911 – 5 ਦਸੰਬਰ 1955) ਭਾਰਤੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ।
ਸਿਰਫ਼ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ’ਕੀਟਸ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਰ ਉਲ ਹੱਕ ’ਮਜਾਜ’ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇ ਗਏ।
## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਮਜਾਜ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1911 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਾਬੰਕੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਦੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੌਧਰੀ ਸਿਰਾਜ ਉਲ ਹੱਕ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜਿਮ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ 1929 ਵਿੱਚ ਆਗਰੇ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜਾਨਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਕਰਾਇਆ। ਪਰ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਫਾਨੀ, ਜਜਬੀ, ਮੈਕਸ਼ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਸਦਕਾ ਅਸਰਾਰ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਗਜ਼ਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਰਫ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਗਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ 1931 ਵਿੱਚ ਬੀ ਏ ਕਰਨ ਅਲੀਗੜ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ, ਇਸਮਤ ਚੁਗਤਾਈ, ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫਰੀ, ਸਿਬਤੇ ਹਸਨ, ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਵਰਗੇ ਸਿਰਕਢ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖੱਲੁਸ ‘ਮਜਾਜ’ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਜ਼ਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਕੇ ਉਭਰੇ। 
## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਸ਼ਬ-ਏ-ਤਾਬ*
**ਆਹੰਗ*
**ਨਜ਼ਰ-ਏ-ਦਿਲ*
**ਖ਼ਵਾਬ-ਏ-ਸਹਰ*
**ਵਤਨ ਆਸ਼ੋਬ* 
**ਸਾਜ਼-ਏ-ਨੌ*
## ਸ਼ਾਇਰੀ
﻿ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਜ਼ਮ'ਆਵਾਰਾ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੰਦ ਬੰਦ 1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਠੋਕਰ' ਵਿੱਚ ਤਲਅਤ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ।
;﻿ਐ ਗ਼ਮ ਦਿਲ ਕਿਆ ਕਰੂੰ, ਏ ਵਹਿਸ਼ਤ ਦਿਲ ਕਿਆ ਕਰੂੰ
;ਯੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੀ ਰਾਤ ਮੇਂ ਨਾਸ਼ਾਦੋ ਨਾਕਾਰਾ ਫਿਰੂੰ 
;ਜਗਮਗਾਤੀ ਦੌੜਤੀ ਸੜਕੋਂ ਪਾ ਆਵਾਰਾ ਫਿਰੂੰ
;ਗ਼ੈਰ ਕੀ ਬਸਤੀ ਹੈ ਕਬ ਤੱਕ ਦਰ ਬਦਰ ਮਾਰਾ ਫਿਰੂੰ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਅੰਜਣਾ

'''''' ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

## ਦੰਤਕਥਾ 
ਦੰਦਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਜਣਾ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਜਿਕਾਸਟਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਜਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇਸਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਅੰਜਨਾ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਜਨਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰ੍ਸਿੱਧ ਹਨ। ਏਕਨਾਥ ਦੇ ਭਵਰਥ ਰਾਮਾਇਣ (16ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ.) ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਜਨਾ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਤਰਕਮੇਸ਼ਤੀ ਯੱਗ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿਰ (ਪਿਆਸਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪਤੰਗ ਨੇ ਉਸ ਖੱਡੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਨੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ। ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ 11ਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। 

## ਪੂਜਾ 
, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਬੇਟੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਿਆਂ]]
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ‘ਮਸੇਰ’ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਜਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਥੇ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਰਹੇ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਪੇਂਡੂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ ਜੋ ਉਸੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਇੱਕ ਬਿੱਛੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿੱਛੂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਅੰਜਨਾ 'ਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੀਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ: ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਥ ਪਾਟੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1922), ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1932), ਕਾਂਜੀਭਾਈ ਰਾਠੌੜ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1934) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਸਰਾ
ਵਿਭੀਸ਼ਣ

'''''' ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਣ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਠੁਕਾਰਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਲੰਕਾ ਤੇ ਰਾਜ ਕਿੱਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਕੁੰਭਕਰਣ

'''''' ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਣ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ