open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਕੇ-4 (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਕੇ-4** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **K-4**) ਜਾਂ **ਕਲਾਮ-4** ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ-ਰੇਂਜ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੇਂਜ ਲਗਭਗ 3,500 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ K-15 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੀਮਤ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਇਨਾਤੀ 'ਤੇ, ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤਿਕੋਣ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦੂਜੀ-ਹਮਲਾ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

INS ਅਰਿਹੰਤ ਅਤੇ INS ਅਰਿਘਾਟ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਲਈ ਚਾਰ ਵਰਟੀਕਲ ਲਾਂਚਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ S4 ਅਤੇ S4* ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਟੀਕਲ ਲਾਂਚਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਲਾਂਚ ਟ੍ਰਾਇਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਖਰੀ ਦੋ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਂਚ ਟ੍ਰਾਇਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਰੀਅਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ, ANI ਨੇ ਅਰਿਘਾਟ 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, ਇਸਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਿੰਗ ਤੋਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬਾਅਦ।

## ਬਣਤਰ 
K-4 ਇੱਕ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ 12 ਮੀਟਰ (39 ਫੁੱਟ) ਲੰਬੀ, 1.3 ਮੀਟਰ (4 ਫੁੱਟ 3 ਇੰਚ) ਅਤੇ ਲਗਭਗ 17 ਟਨ (19 ਟਨ) ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 2 ਟਨ (2.2 ਟਨ) ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਰਹੈੱਡ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਚਾਲਿਤ ਠੋਸ ਰਾਕੇਟ ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਂਟ ਹੈ। DRDO ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜਵਾਬੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ, K4 ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

**ਨਿਰਧਾਰਨ**

* ਰੇਂਜ (ਸਹੀ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹੈ): ਪੂਰਾ ਲੋਡ: ~3,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,900 ਮੀਲ) ਘਟਾਇਆ ਲੋਡ: ~4,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2,500 ਮੀਲ)
* ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: GPS/NavIC ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
* ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਰਕੂਲਰ ਗਲਤੀ: <10 ਮੀਟਰ (33 ਫੁੱਟ)। (ਕਥਿਤ)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਸਾਗਰਿਕਾ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

thumb|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਜ਼ਾਈਲ B05 (ਸਾਗਰਿਕਾ) ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
**ਸਾਗਰਿਕਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Sagarika**), ਜਿਸਨੂੰ **K-15** ਜਾਂ **B-05** ਜਾਂ **PJ-08** ਕੋਡ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ (SLBM) ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੇਂਜ  ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਬੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

## ਵੇਰਵਾ 
K-15 ਇੱਕ ਦੋ-ਪੜਾਅ ਵਾਲੀ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਂਚ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਉੱਠਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਸ ਬੂਸਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਠੋਸ ਰਾਕੇਟ ਮੋਟਰ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਰੇਂਜ ਲਗਭਗ 750 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (466 ਮੀਲ) ਹੈ।

## ਵਿਕਾਸ 
K-15 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 420 ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਲਾਂਚਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 2001 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਰੀਖਣਾਂ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਲਾਂਚਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਜ਼ੀਰਾ ਵਿਖੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਗਰਿਕਾ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪਣਡੁੱਬੀ ਨਾਲ ਏਕੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ 26 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਪਰੀਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਟੈਸਟਿੰਗ 
* 2008 ਤੱਕ, ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਸੱਤ ਵਾਰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪੂਰੀ ਰੇਂਜ ਤੱਕ ਚਾਰ ਵਾਰ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 26 ਦੇ ਟੈਸਟ&nbsp;ਫਰਵਰੀ 2008, ਇੱਕ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਪੋਂਟੂਨ ਤੋਂ  ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ।
* ਕੇ-15 ਸਾਗਰਿਕਾ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ 12 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੇਂਜ ਟੈਸਟ 11 ਮਾਰਚ 2012 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
* ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੀਖਣ 27 ਜਨਵਰੀ 2013 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੀਆਰਡੀਓ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵੀ. ਕੇ. ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ 700 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੇਂਜ ਲਈ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਅੰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਆਈਐਨਐਸ ਅਰਿਹੰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
* 25 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਡਮੀ ਜਾਂ ਨਿਹੱਥੇ K-15 *ਸਾਗਰਿਕਾ* ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ INS *ਅਰਿਹੰਤ* ਤੋਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ 11 ਅਤੇ 12 ਅਗਸਤ 12, 2018 ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
* ਅਜਿਹੇ SBM ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ INS *ਅਰਿਹੰਤ* ਤੋਂ 14 ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਿਖਲਾਈ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਕੇ-5 (ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਕੇ-5** ਇੱਕ ਪਣਡੁੱਬੀ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਵੇਰਵਾ 
K-5 ਇੱਕ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਅ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਠੋਸ ਰਾਕੇਟ ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਂਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰੇਂਜ ਲਗਭਗ  ਤੱਕ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੋ ਟਨ ਭਾਰ ਦਾ ਪੇਲੋਡ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸਨੂੰ ਅਗਨੀ-V ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਰੇਂਜ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦੇ ਕੋਡ *S4* 'ਤੇ ਲੈਸ ਹੋਵੇਗਾ।

K-5 ਰਡਾਰ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ MIRV ਨਾਲ ਵੀ ਲੈਸ ਹੋਵੇਗਾ।

## ਵਿਕਾਸ 
K-5 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਕੇ-4 (ਮਿਜ਼ਾਈਲ) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, DRDO ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ K-5 ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੱਕ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ 2022 ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕੇ-4 (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ

ਯਮਨ ਵਿੱਚ  ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਯਮਨ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਯਮਨ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਯਮਨ ਉੱਤੇ ਯਮਨ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਯਮਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ  ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।  1995 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਦੱਖਣੀ ਯਮਨ 
ਸਭ  ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਅਦਨ ਦੇ ਤਵਾਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਵਿੱਚ  ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਫੌਜੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਅਦਨ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 7 ਅਗਸਤ 1954 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਕੱਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 1967 ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਸਯੂਨ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੇਵਾ 1963 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 8 ਮਾਰਚ 1981 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

### ਉੱਤਰੀ ਯਮਨ 
ਸਨਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਨਵਰੀ 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1963 ਵਿੱਚ ਤਾਈਜ਼ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਅਲ-ਹੋਦੀਦਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਸੇਵਾ 1975 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 1979 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

### ਏਕਤਾ 
ਯਮਨ 1990 ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਕੱਲਾ ਅਤੇ ਅਲ-ਹੋਦੀਦਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਜਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 2004 ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੇ ਇਬ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 2007 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

## ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 
ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਯਮਨ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁਝ ਰੇਡੀਓ ਚੈਨਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਨਾ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਅਦਨ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ਾਰਟਵੇਵ, ਮੀਡੀਅਮ ਵੇਵ ਅਤੇ ਐਫਐਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯਮਨ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਕੋਲ ਯਮਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਿਆਂ  ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:

* ਯਮਨ ਕੁਰਦੀ ਐਫਐਮ
* ਅਲ ਹੁਦੈਦਾਹ ਰੇਡੀਓ
* ਹੱਜਾਹ ਰੇਡੀਓ
* ਤਾਈਜ਼ ਰੇਡੀਓ
* ਮੁਕੱਲਾ ਰੇਡੀਓ
* ਸਯ'ਉਨ ਰੇਡੀਓ
* ਸ਼ਬਵਾਹ ਰੇਡੀਓ
* ਸਾ'ਦਾਹ ਰੇਡੀਓ
* ਅਬਯਾਨ ਰੇਡੀਓ
* ਅਲ ਮਾਹਰਾ ਰੇਡੀਓ
* ਲਹਿਜ ਰੇਡੀਓ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* *ਯਮਨ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ* , ਅਰਬੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ।
* ਅਦਨ ਰੇਡੀਓ , ਅਰਬੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* ਸਨਾ ਰੇਡੀਓ। , ਅਰਬੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ
ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕੰਪਨੀ

ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕੰਪਨੀ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

1961 ਤੱਕ, ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਦੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚੈਨਲ 3 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਣਜਾਣ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੀਲੇ ਕਰਦਾ ਸੀ। 

ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸਾਲ 2013 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਵੇਂ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਮਦਨੀਅਤ ਵਾ ਮਾਰੀਫਤ ('ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ') ਅਤੇ ਦੁਨੀਓ ਬੋਇਲਾਬ ('ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ')। ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਚੈਨਲ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੋ ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੈਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ (1927–1933) 
11 ਫਰਵਰੀ, 1927 ਨੂੰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬੁਖਾਰਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 11 ਫਰਵਰੀ 1927 ਨੂੰ, ਅਨਾਉਂਸਰ ਐਨ ਕਮੋਲੋਵ ਨੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤਾ। 11 ਫਰਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਜ਼ਿਰਖੋਂ ਕਮੋਲੋਵ ਨੂੰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨਾਉਂਸਰ ਅਤੇ ਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਉਜ਼ਬੇਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਘੰਟੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖਬਰਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 

## ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ 
### ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 
* ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ (ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਨਲ)
* ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ (ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ ਦਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸੰਸਕਰਣ)
* ਯੋਸ਼ਲਰ (ਯੂਥ ਚੈਨਲ)
* ਖੇਡ
* UzHD (ਹਾਈ ਡੈਫੀਨੇਸ਼ਨ ਚੈਨਲ)
* ਮਦਨੀਅਤ ਵਾ ਮਆਰਫ਼ਤ (ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ)
* Dunyo Boʻylab (ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ)
* ਬੋਲਾਜੋਨ (ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਚੈਨਲ, ਯੋਸ਼ਲਰ ਦੀ ਔਲਾਦ)
* ਨਾਵੋ ( ਸੰਗੀਤ ਚੈਨਲ, ਯੋਸ਼ਲਰ ਦੀ ਔਲਾਦ)
* ਓਇਲਾਵੀ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਚੈਨਲ, ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ ਦੀ ਔਲਾਦ)
* ਡਾਇਓਰ (ਦੇਸ਼)
* Kinoteatr (ਫਿਲਮ ਚੈਨਲ, Dunyo Bo'ylab ਦੀ ਔਲਾਦ)
* ਮਹੱਲਾ (ਸਮਾਜ)
* ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ 24 ( ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ )
* Oʻzbekiston tarixi (ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੈਨਲ, ਪਹਿਲਾਂ UZHD)
* ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਸਰਵਿਸ)

### ਖੇਤਰੀ 
* ਐਂਡੀਜੋਨ ( ਐਂਡੀਜਾਨ )
* ਬਕਸੋਰੋ ( ਬੁਖਾਰਾ )
* ਫਾਰਗੋਨਾ ( ਫਰਗਨਾ )
* ਜਿਜ਼ਾਖ ( ਜਿਜ਼ਾਖ )
* ਨਮਾਗਨ
* ਨਵੋਈ
* ਕਰਾਕਲਪਕਸਤਾਨ ( ਕਾਰਾਕਲਪਕਸਤਾਨ )
* ਕਾਸ਼ਕਾਦਰਿਓ
* ਸਮਰਕੰਦ ( ਸਮਰਕੰਦ )
* ਸਿਰਦਾਰਿਓ
* ਸਰਕਸੋਂਡਰੀਓ
* ਤੋਸ਼ਕੰਦ (ਪੂਰੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ)
* ਜ਼ੋਰਾਜ਼ਮ

## ਰੇਡੀਓ ਚੈਨਲ 
* ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ
* ਯੋਸ਼ਲਰ
* ਤੋਸ਼ਕੰਤ
* ਮਹੱਲਾ
* ਓਜ਼ਬੇਕਿਸਟਨ24

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ
ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

thumb|ਡੀ.ਆਰ.ਡੀ.ਓ. ਨੇ 24 ਜੁਲਾਈ, 2024 ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਚਾਂਦੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਫੇਜ਼-II ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਡਿਫੈਂਸ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਡਾਣ-ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ।
**ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Indian Ballistic Missile Defence Programme**) ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੈਸਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ  ਜਾਰੀ ਹੈ , ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੱਕ ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਅਧਾਰਤ ਇੰਟਰਸੈਪਟਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਉੱਚ ਉਚਾਈ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (PAD) ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਐਡਵਾਂਸਡ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (AAD) ਮਿਜ਼ਾਈਲ। ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਢਾਲ 5,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਟਰੈਕਿੰਗ ਰਾਡਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਪੋਸਟਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੀਏਡੀ ਦਾ ਨਵੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ ਏਏਡੀ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਏਡੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਟੈਸਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਂਟੀ-ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਈ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਅਜੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, BMD ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਢਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗਣਗੇ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਨਿਰਧਾਰਨ 
## ਟੈਸਟਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ 
### ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 
*  – 15 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਸਫਲ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 20 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਇੰਟਰਸੈਪਟਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਪਾਅ ਕਰੇਗਾ"। 
** 2017 ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ MIRV, ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਸਮਰੱਥ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਬਾਬੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।
*  – ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਐਸ਼ਟਨ ਕਾਰਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਡਿਫੈਂਸ (BMD) ਢਾਲ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

## ਨਿਰਯਾਤ 
18 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ, ਜ਼ੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਸਰਕਾਰ-ਤੋਂ-ਸਰਕਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਅਰਮੀਨੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ ਤੋਂ 15 AAD ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਖਰੀਦੇ। ਇਸ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ ₹ 5,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ₹6,000 ਕਰੋੜ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)
ਬਲਦੇਵ ਚਾਹਲ

**ਬਲਦੇਵ ਚਾਹਲ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜੁਲਾਈ,1935 ਨੂੰ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੀ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।  ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਚੋਂ ਕਰਕੇ ਮੈਟਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।  1954 ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਐਫ ਸੀ ਈ ਅਤੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਕੀ ਜੀਵਨ ਮੱਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਲੀਸ਼ੇਰ ਖੁਰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।  ਅਧਿਆਪਕ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਐੱਮ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਐਮ ਐਡ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1970-71 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀ।  ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆ, ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ, ਆਰਸੀ, ਨਵਾਂ ਜਮਾਨਾ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਆਦਿ ਮੈਗਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।  ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ, ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਲ ਪ੍ਰੇਮ, ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰੀ ਯਾਰ ਸਨ। 1970 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਚਿਣਗਾਂ ਤੇ ਲਾਟਾਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।  20 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1990 ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਲਹੂ ਦੀ ਮਹਿਕ' ਛਪਿਆ।  ਉਨਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਉੱਪਰ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।  ਬਲਦੇਵ ਚਾਹਲ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਵੀ ਸਨ।   ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਨਿਭਾਏ।  31 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮੱਤੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ 1ਅਪ੍ਰੈਲ,1994 ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

## ਪੁਸਤਕਾਂ
* ਚਿਣਗਾਂ ਤੇ ਲਾਟਾਂ(1970)
*ਲਹੂ ਦੀ ਮਹਿਕ(1990)
 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਕੇ-6 (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਕੇ-6** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **K-6**) ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਣਡੁੱਬੀ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਰੇਂਜ 8000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

## ਲੋੜ 
ਐਡਮਿਰਲ ਅਰੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੇਂਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇੱਕ "ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹਗਾਹ" ਵਿੱਚ ਗਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੀ ਪਣਡੁੱਬੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 6,000-8,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਦੋਂ ਅਰਿਹੰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪੇਲੋਡ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦੇ S5-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ K-6 ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੀ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਿਸਟਮ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ।

## ਵੇਰਵਾ 
K-6 ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਣਡੁੱਬੀ-ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਅ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਅਤੇ ਠੋਸ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਰੀਐਂਟਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰੇਂਜ ਲਗਭਗ 8,000 ਤੋਂ 12,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਟਨ ਪੇਲੋਡ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ 12 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਿਆਸ 2 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੋਵੇਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।

## ਵਿਕਾਸ 
K-6 ਨੂੰ 2017 ਤੋਂ (DRDO) ਦੀ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਿਸਟਮ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। K-5 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਜਾਂਚ K-6 ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਪ੍ਰਲਯ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

thumb|ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਨੇ 22 ਦਸੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਤੱਟ 'ਤੇ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ 'ਪ੍ਰਲਯ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਡਾਣ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ।

**ਪ੍ਰਲਯ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Pralay;** ਅਰਥ: 'ਕਿਆਮਤ')'*** ਇੱਕ ਕੈਨਿਸਟਰਾਈਜ਼ਡ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ, ਰਣਨੀਤਕ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ, ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।  ਇਹ ਪ੍ਰਹਾਰ ਰਣਨੀਤਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਤੇ ਐਕਸੋਆਟਮੌਸਫੀਅਰਿਕ ਇੰਟਰਸੈਪਟਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਡਿਫੈਂਸ ਵਹੀਕਲ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਲੇਅ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ₹332.88 ਕਰੋੜ (2023 ਵਿੱਚ ₹502 ਕਰੋੜ ਜਾਂ US$59 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਦੇ ਬਜਟ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪ੍ਰਲੇਅ ਨਿਰਭੈ, ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਅਤੇ ਪਿਨਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਕੇਟ ਫੋਰਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇਗਾ।

## ਪ੍ਰੀਖਣ 
left|thumb|ਪ੍ਰਲੇਅ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

* **22 ਦਸੰਬਰ 2021:*' ਡੀਆਰਡੀਓ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਲੇਅ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਰਧ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟਰੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ 400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੇ ਨਾਲ।
* **23 ਦਸੰਬਰ 2021:** ਡੀਆਰਡੀਓ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਲੇਅ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਟੈਸਟ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਘਾਤਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰੀ ਪੇਲੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਲੇਅ ਨੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 500 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਰੇਂਜ ਕਵਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੇਂਜ ਸੈਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਟੈਲੀਮੈਟਰੀ, ਰਾਡਾਰ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਆਪਟਿਕ ਟਰੈਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਡਾਊਨਰੇਂਜ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
* **7 ਨਵੰਬਰ 2023:** ਡੀਆਰਡੀਓ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਲੇਅ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
* **28-29 ਜੁਲਾਈ 2025:** ਯੂਜ਼ਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟਰੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੀ - ਇਸਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰੇਂਜ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੜਾਅ-1 ਉਡਾਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਜਨਤਕ ਰੇਡੀਓ

**ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਪਬਲਿਕ ਰੇਡੀਓ** ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ 1926 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹਨ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ 
1 ਸਤੰਬਰ 1926 ਨੂੰ, ਆਰਮੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਯੇਰੇਵਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Voice of Yerevan) ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਆਦ 25 ਮਿੰਟ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਅਰਮੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।           

15 ਜੂਨ, 1927 ਨੂੰ, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯੇਰੇਵਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ, 1927 ਵਿੱਚ 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸੇਵਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੋਰ 40 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1927 ਨੂੰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
thumb|ਯੇਰੇਵਨ ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ  ਇਮਾਰਤ

## ਰੇਡੀਓ ਦਿਵਸ 
ਰੇਡੀਓ ਦਿਵਸ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ 7 ਮਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ 1895 ਵਿੱਚ ਅਲੈਕਜ਼ੈਂਡਰ ਪੋਪੋਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੇਡੀਓ ਦਿਵਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1945 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 
thumb|120x120px|ਰੇਡੀਓ ਅਰੇਵਿਕ ਲੋਗੋ (2019)

* *ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ*  - ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਫਾਰਮੈਟ ਵਾਲਾ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਟੇਸ਼ਨ
* *ਮਾਈ ਰੇਡੀਓ*  - ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਗੀਤ ਸਟੇਸ਼ਨ
* *ਰੇਡੀਓ ਅਰੇਵਿਕ* - ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ
* *ਯੇਜ਼ੀਦੀ ਰੇਡੀਓ*  - ਅਰਮੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਯਜ਼ਿਦੀ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ
* *ਰੇਡੀਓ ਸੱਭਿਆਚਾਰ* - ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ

### ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ 
*ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ  ਪਬਲਿਕ ਰੇਡੀਓ*  - ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਜੋ 1967 ਵਿੱਚ *ਰੇਡੀਓ ਯੇਰੇਵਨ ਦੇ* ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਮੀਨੀਆਈ, ਕੁਰਦੀ,  ਅਰਬੀ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਾਰਸੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਜਾਰਜੀਅਨ, ਜਰਮਨ, ਰੂਸੀ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਮੀਡੀਆ
* ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਪਬਲਿਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
* ਰੇਡੀਓ ਯੇਰੇਵਨ ਚੁਟਕਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*  
* International Public Radio of Armenia (archived)
* Public Radio of Armenia - Listen Live
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ
ਮਮਤਾਜ਼ੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ (ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ)

**ਮੁਮਤਾਜ਼ੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Momtazuddin Ahmed**; ਬੰਗਾਲੀ: মমতাজ আহমেদ আহমেদ; 24 ਦਸੰਬਰ 1903 &#x2013; 12 ਸਤੰਬਰ 1971) ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਟਿੱਪਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਬਾੜੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਜੌਨ ਕੁੱਕ ਵਿਲਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਸਟੈਂਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਰਕ 'ਤੇ ਸੀ।

## ਕਰੀਅਰ 
### ਅਕਾਦਮੀਆ 
ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਉਹ 1939 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਢਾਕਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1945 ਤੋਂ 1950 ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1952 ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਥਾਈ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1957 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1965 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ।

### ਸਰਕਾਰੀ 
ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1958)
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਲਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1965)
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੈਸ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰੱਸਟੀਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1964)
* ਸੈਂਟਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
* ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ਚੁਣੇ ਹੋਏ) (1968)
* ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (1965)
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਕਰਾਚੀ (1965) ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੁਣੇ ਹੋਏ)
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੁਣੇ ਹੋਏ) (1968–1971)
* ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ
* ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1968–71)

### ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸੰਵਾਦਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਮੰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵਫ਼ਦਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ, ਇਰਾਕ, ਬਰਮਾ (ਮਿਆਂਮਾਰ), ਉਰੂਗਵੇ, ਭਾਰਤ, ਕੈਨੇਡਾ, ਫਰਾਂਸ, ਯੂਕੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਫ਼ਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਰਥਾਤ 1957 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਜਨਰਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ, ਨਫੀਲਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਯੂਕੇ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਜਿਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਅਹਿਮਦ ਬੁਕੀਘਾਮ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ *ਮੁਮਤਾਜ਼ ਉਦਦੀਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਇਮਾਰਤ* ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1903
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ
ਰਾਮਚੰਦਰ ਗਾਂਧੀ

**ਰਾਮਚੰਦਰ ਗਾਂਧੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Ramchandra Gandhi;** 9 ਜੂਨ 1937 - 13 ਜੂਨ 2007) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ( ਰਾਜਾਜੀ ਦੀ ਧੀ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ।

ਰਾਮਚੰਦਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੀਟਰ ਸਟ੍ਰਾਸਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੰਗਲੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਟੈਗਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 13 ਜੂਨ 2007 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 70ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ।

ਉਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੇ.ਜੇ. ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ।

## ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ 
* *ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ* (1976)
* ''ਮੈਂ ਤੂੰ ਹਾਂ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਚ 'ਤੇ ਧਿਆਨ* (1984)
* *ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਸੋਈ: ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀ ਗਵਾਹੀ* (1992)
* *ਸਵਰਾਜ: ਤਾਇਬ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਤ੍ਰਿਪਤਿਚ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ* (2003)
* *ਮੁਨੀਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ: ਸੱਚ ਅਤੇ ਮਿੱਥ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ'' (2005)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1939 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਜੋ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ  ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜੋ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਰੇਡੀਓ ਟੁਡੇ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 25 ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 
## ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਐਫਐਮ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਐਫ. ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਹੈ।

## ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨੇ 2019 ਤਕ 28 ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਫ.ਐਮ. ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਫ.ਐਮ. ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 23 ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ 5 ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਦ ਹਨ।

## ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਰੇਡੀਓ 
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਟੀ ਰੇਡੀਓ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਨੀਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਵੱਲੋਂ 19 ਕਮਿਊਨਟੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2009 ਦਾ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 19 ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ:

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
 

* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੀਡੀਆ
* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰਸੰਚਾਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਮੀਰ ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਅਦੀਬ-ਸੋਲਤਾਨੀ

**ਮੀਰ ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਅਦੀਬ-ਸੁਲਤਾਨੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Mir Shamsuddin Adib-Soltani;** 12 ਮਈ 1931 – 12 ਅਕਤੂਬਰ 2023) ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਲਾਸਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦੀਬ-ਸੁਲਤਾਨੀ ਫਰਾਬੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਜੇਤੂ ਸਨ। ਅਦੀਬ-ਸੁਲਤਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਨੂੰ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

## ਕਿਤਾਬਾਂ 
* *ਫਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ* । ਅਮੀਰ ਕਬੀਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਤਹਿਰਾਨ, 1976।
* *ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਵਾਲ: ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਨੋਟਸ*, ਹਰਮੇਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਤਹਿਰਾਨ, 2010।  
* *ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ*, ਅਮੀਰ ਕਬੀਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਤਹਿਰਾਨ, 2013। ਆਈਐਸਬੀਐਨ&nbsp;978-964-00-1495-0

### ਅਨੁਵਾਦ 
* ਇਮੈਨੁਅਲ ਕਾਂਤ ਦੁਆਰਾ *ਸ਼ੁੱਧ ਤਰਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ*
* ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ *ਆਰਗੇਨਨ*
* ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗੇਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ *ਟ੍ਰੈਕਟੈਟਸ ਲੋਜੀਕੋ-ਫਿਲਾਸਫੀਕਸ*
* ਡੇਵਿਡ ਹਿਲਬਰਟ ਅਤੇ ਵਿਲਹੈਲਮ ਐਕਰਮੈਨ ਦੁਆਰਾ *ਗਣਿਤਿਕ ਤਰਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ*
* ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ ਦੁਆਰਾ *ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲੇਖ*
* ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ *ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈਮਲੇਟ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ*
* ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ *ਗਈ ਕਿੰਗ ਰਿਚਰਡ ਤੀਜੇ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ*

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ
ਸ਼ੰਕਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ

**ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Sankara Mishra;** ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : शंकर मिश्र), ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਿਸਾਬ ਪਾਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਆਏ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਭਵਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਸੀ,

ਰਾਜਾ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਾਰ ਉਸ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ *ਚਮੈਨ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਮਾਈ ਉਸਦੀ ਮਾਤ-ਦਾਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 
ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ *ਕੰਠ ਵਿਦਿਆ* ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੰਠ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਸੁਣ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਉੱਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ।

ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਨੜ ਦੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਸੂਤਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਟਿੱਪਣੀ *ਉਪਸਕਾਰ* ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ 1462 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਪਾਠ ਉਪਸਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ *ਰਾਸਰਣਵ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1920 ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ *ਅਮਰਨਾਥ ਝਾਅ* ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ *ਮਹਾਮਹੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ* ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਰੇਡੀਓ ਵੇਵਜ਼ (ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ)

**ਰੇਡੀਓ ਵੇਵਜ਼**  ਭੂਟਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੇਲਜ਼ਾਂਗ ਥਿਨਲੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਥਿੰਪੁ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੁਬਾਚੂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਰੇਡੀਓ ਵੇਵਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਦੋ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੋਂਗਖਾ) ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ ਵੇਵਜ਼ ਦੀ ਫ਼੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ 88.8 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 10 ਦਸੰਬਰ, 2010 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ 'ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਭੂਟਾਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮੀਡੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (ਵਿਗਆਪਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ) ਕਾਰਨ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਖੇਤਰ 
ਇਸ ਵੇਲੇ ਰੇਡੀਓ ਵੇਵਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਥਿੰਪੁ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

## ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 
* ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸ਼ੋਅ
* ਸੂ ਤਾਰਹਾ
* ਸ਼ ਟੈਕਸੀ
* ਘਾਹ ਘੋ ਡੈਮ
* ਨੀ-ਮੇਈ ਗੰਗ
* ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਾਕਿਆ
* ਤੁਹਾਡਾ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ
* ਭੂਟਾਨਵਾਦ
* ਹੁਣ ਦੇ ਹਿੱਟ
* ਬਿਜ਼ ਭੂਟਾਨ
* ਨਿਊਜ਼ ਫੀਡ
* ਰੇਡੀਓ ਗ੍ਰੀਟਿੰਗਜ਼
* ਡੀਜੇ ਬੇਨਤੀ
* ਗੋਂਗ ਤਸੇ ਡੋਮ ਚੋਬਗੇ
* ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ SMS ਕਰੋ
* ਚਾਰਟ
* ਆਈ-ਪਿਕ
* ਟੈਕ-ਸਪੈਕ

## ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ 
* ਖਾਂਡੂ ਵਾਂਗਮੋ (ਜੋਂਗਖਾ)
* ਪੇਮਾ ਵਾਂਗਚੁਕ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ (ਜੋਂਗਖਾ)
* ਵਿਨੈ ਥਾਪਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)
* ਕੇਲਜ਼ਾਂਗ ਥਿਨਲੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* (ਰੇਡੀਓ) ਲੀਜ਼ਾ ਨੈਪੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਂਗਰੀ-ਲਾ
ਅਰਪਾ (ਦਰਿਆ)

thumb|ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਰਪਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਬੇਸਿਨ (ਹਲਕਾ ਗੁਲਾਬੀ)
**ਅਰਪਾ,** ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਰਮੀਨੀਆ ਅਤੇ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਵਾਯੋਟਸ ਡਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ( *ਮਾਰਜ਼* ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਖੱਬੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ  ਲੰਬਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ  ਦਾ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਹੈ ।  ਇਹ ਜ਼ੈਂਗੇਜ਼ੁਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਰਮੁਕ, ਵਾਇਕ, ਯੇਗੇਗਨਾਡਜ਼ੋਰ, ਅਰੇਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਓਗਲਾਂਕਾਲਾ, ਸਿਆਕੁਤ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਲਕਾਬਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਇਆ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਨਖਚੀਵਾਨ ਐਕਸਕਲੇਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। **ਅਰਪਾ ਦਰਿਆ** ਆਰਮੀਨੀਆ ਅਤੇ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਨਖ਼ਚੀਵਾਨ) ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 128 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਹੈ ਅਤੇ **ਅਰਾਸ ਦਰਿਆ** ਦਾ ਖੱਬੇ ਤਟ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ **ਜ਼ਾਂਗੇਜ਼ੂਰ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ** ਅਤੇ **ਵਾਰਡੇਨਿਸ ਮਾਊਂਟੇਨਸ** ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਰਪਾ ਘਾਟੀ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੰਚਾਈ, ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪਾਣੀ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਰਪਾ ਦਰਿਆ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਅਰਮੀਨੀਆ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
* ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਿਆ
ਅਰੇਨੀ-1 ਵਾਈਨਰੀ

thumb|ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
**ਅਰੇਨੀ-1 ਵਾਈਨਰੀ** ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵਾਈਨਰੀ (ਵਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬਘਰ) ਹੈ, ਜੋ 2007 ਵਿੱਚ ਅਰਮੇਨੀਆ ਦੇ ਵਾਯੋਟਸ ਡਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਅਰੇਨੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫ਼ਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਈਨਰੀ ਲਗਭਗ 4100-4000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤਾਂਬੇ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਇਹ 1963 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀ ਗਈ ਵਾਈਨਰੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਈਨਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਟਿਲਤਾ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਖੁਦਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਓਲੋਜੀ ਐਂਡ ਐਥਨੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਆਫ਼ ਅਰਮੇਨੀਆ ਦੇ ਬੋਰਿਸ ਗੈਸਪਾਰੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੋਨ ਪਿਨਹਾਸੀ (ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਕਾਰਕ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਡਬਲਿਨ ) ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ (ਯੂਸੀਐਲਏ) ਕੋਟਸਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਓਲੋਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਅਰੇਸ਼ੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੰਡਿੰਗ ਗਫੋਏਲਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਕਾਰਕ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਸੀਐਲਏ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ 2008 ਵਿੱਚ ਸਪਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਖੁਦਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ 

2008 ਵਿੱਚ ਅਰੇਨੀ-1 ਜੁੱਤੀ ਜੋਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ (ਲਗਭਗ 3600–3500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਹੈ, ਵੀ ਉਸੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਈਟ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

## ਖੋਜ 
ਵਾਈਨਰੀ ਦਾ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ (ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਿਮਾਗੀ ਟਿਸ਼ੂ ਵਾਲਾ) ਮਿਲਣਾ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਜਾਂ ਬਲੀਦਾਨ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਰਸਮੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਛੱਤ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਲੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫ਼ਾ

**ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫ਼ਾ ਕੰਪਲੈਕਸ** () ਇੱਕ ਬਹੁ-ਘਟਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਪਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਅਰਮੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਰੇਨੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਤਾਂਬੇ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੌਰ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। 

## ਖੋਜਾਂ 
ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਪੀਐਚਡੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾਇਨਾ ਜ਼ਰਦਾਰੀਅਨ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੁੱਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਨਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤਿਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸਕਰਟ (ਘੱਗਰਾ ਨੁਮਾ ਕਮਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ) ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋਕਿ ਈਸਾ ਤੋਂ 3,900 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ

**ਦੇਰਲਾ ਚਾਲਕੋਲਿਥਿਕ (ਲਗਭਗ 4,300–3,500 ਕੈਲ BC)** “ਅਰੇਨੀ” ਅਤੇ “ਗੋਦੇਦਜ਼ੋਰ” ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ **ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫ਼ਾ** ਅਤੇ **ਤੇਘੁਟ** ਅਤੇ **ਨਰਕਿਨ ਗੋਦੇਦਜ਼ੋਰ** ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸਮਾਜ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ **ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਲਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ**, **ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਜਟਿਲਤਾ**, **ਸੀਰੋ-ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆਈ (ਦੇਰਲਾ ਉਬੈਦ, ਉਰੁਕ)** ਅਤੇ **ਉੱਤਰੀ ਕਾਕੇਸ਼ਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਇਕੋਪ)** ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਨਾਲ ਹੀ **ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਕੱਢਾਈ ਵਾਲੀ ਧਾਤੁ-ਕਲਾ**।

ਅਰਮੀਨੀਆ (ਅਰੇਨੀ-1, ਤੇਘੁਟ, ਨਰਕਿਨ ਗੋਦੇਦਜ਼ੋਰ), ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਓਵਚੁਲਾਰ ਤੇਪੇਸੀ, ਮੇਂਤੇਸ਼ ਤੇਪੇ, ਲੇਲਾਤੇਪੇ) ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ (ਬੇਰਿਕਲਦੀਬੀ) ਵਿੱਚ ਦੇਰਲੇ ਚਾਲਕੋਲਿਥਿਕ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ **ਮਾਇਕੋਪ** ਅਤੇ **ਉਬੈਦ-ਉਰੁਕ** ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਸੰਪਰਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸਮਾਜ **ਵਧਦੀ ਜਟਿਲਤਾ** ਵੱਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

* **ਵਿਕਸਿਤ ਤਾਂਬੇ-ਅਧਾਰਤ ਧਾਤੁ-ਕਲਾ** (ਢਾਂਚੇ, ਸਲੇਗ, ਇੰਗਟ, ਕਿਲਨ, ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਆਰਸੇਨਿਕ ਤਾਂਬਾ),
* **ਨਵੇਂ ਧਾਤੂ ਹਥਿਆਰ/ਉਪਕਰਣ** (ਚਾਕੂ/ਡੈਗਰ, ਭਾਲੇ ਦੇ ਫੱਲ, ਚਪਟੇ ਕੁਹਾੜੇ),
* **ਸਿਰਾਮਿਕਸ** (ਕੁੰਭਾਰ ਚੱਕਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ),
* **ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਲਾਪਿਸ-ਲਾਜੂਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤಿಷ್ಠਿਤ ਵਸਤੂਆਂ**,
* **ਸਟੈਂਪ-ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ** (ਸੇਪਟਰ),
* **ਕੁਰਗਾਨ ਅਤੇ ਮਟਕਾ-ਦਫ਼ਨ**,
* ਅਤੇ **ਸਮਾਰਕੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੇ ਰੁਦੀਆਂ ਰੂਪ** (ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ ਬੇਰਿਕਲਦੀਬੀ ਦੇ “ਮੰਦਰ” ਨਾਲ)।

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ **ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖਿੜਾਉ**, **ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ**, ਅਤੇ **ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਹੇਰਾਰਕੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ** ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

## ਜੈਨੇਟਿਕਸ 
ਅਰੇਨੀ-1 ("ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਅੱਖ") ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈਪਲੋਗਰੁੱਪ L1a ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਸਨ ।
ਤਸਵੀਰ:Chalcolithic_leather_shoe_from_Areni-1_cave.jpg|alt=Chalcolithic leather shoe from Areni-1 cave| ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਕੈਲਕੋਲਿਥਿਕ ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ
ਤਸਵੀਰ:Areni-1_cave_entrance.jpg|alt=Entrance to the cave| ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
ਤਸਵੀਰ:Pathway_to_the_Areni-1_cave.JPG|alt=Pathway to the entrance| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਰਸਤਾ
ਤਸਵੀਰ:View_from_the_Areni-1_cave.JPG|alt=View from the cave| ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Areni-1_Cave_Interior.JPG|alt=The site in 2012, swallow nests on the ceiling of the entrance.| 2012 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਈਟ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਆਲ੍ਹਣੇ।
ਤਸਵੀਰ:Areni-1-Vogelhoehle-16-Nester-2019-gje.jpg|alt=Swallow nests 2019| ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਆਲ੍ਹਣੇ 2019

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਰੇਨੀ-1 ਜੁੱਤੀ
* ਅਰੇਨੀ-1 ਵਾਈਨਰੀ

## ਨੋਟਸ
ਰੰਦਾ

ਰੰਦਾ ਇਕ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰਖਾਣਾ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਔਜਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਫਾਲ ਨਾਲ ਠੋਕੀ ਹੋਈ ਇਕ ਤਿੱਖੀ ਸਖਤ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੌੜੀ ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਸ ਬਲਾਕ ਰੂਪੀ ਰੰਦੇ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਉਪਰ ਦਬਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਕੜ ਉਪਰੋਂ ਛਿੱਲ ਉਤਾਰਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਰੰਦੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੰਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਜਿਆਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਡਜਾਈਨ ਵਾਸਤੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਜਮੀਨ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਉਪਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੰਦਾ ਮਸੀਨ ਜਾਂ ਸੇਪਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੰਦਾ ਮਸੀਨ (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸ਼ੇਪਰ ਜਾਂ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ **ਸਪਿੰਡਲ ਮੋਲਡਰ**) ਇੱਕ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੜਵੇਂ ਓਰੀਐਂਟਡ ਸਪਿੰਡਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਟਰ ਹੈੱਡਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਲਾਕ ਉੱਤੇ ਮਿੱਲ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ **ਲੱਕੜ ਦਾ ਮੋਲਡਰ** (ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਇੱਕ ਸ਼ੇਪਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ 90-ਡਿਗਰੀ  'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸ਼ੇਪਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਲੰਬਵਤ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
alt=A wood shaper used in 1925 with obsolete and hazardous flat-sided tooling, and no safety equipment|thumb|1925 ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਫਲੈਟ-ਸਾਈਡ ਟੂਲਿੰਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਲੱਕੜ ਦੇ ਸ਼ੇਪਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਟਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗਾਰਡ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਬਲੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲਡ-ਡਾਊਨ ਜਿਗ, ਫਿਕਸਚਰ, ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੱਟਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਾਰਟਰ, ਜਾਂ ਫੁਲਕ੍ਰਮ, ਪਿੰਨ ਇੱਕ ਧਾਤ ਦੀ ਡੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਟਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਇੰਚ ਦੂਰ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਟਾਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਹੈਂਡ ਕੱਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਫੀਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਰੇਨੀ-1 ਜੁੱਤੀ

**ਅਰੇਨੀ-1 ਜੁੱਤੀ** ਇੱਕ 5,500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਹੈ ਜੋ 2008 ਵਿੱਚ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਵਾਯੋਟਸ ਡਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਰੇਨੀ-1 ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।  ਇਹ ਚਮੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਜੁੱਤੀ ਹੈ, ਜੋਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਖੋਜੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਬੋਰਿਸ ਗੈਸਪਾਰੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ (ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਕਾਰਕ ਤੋਂ ਰੋਨ ਪਿਨਹਾਸੀ ਅਤੇ ਯੂਸੀਐਲਏ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਅਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਨ)। 

ਡਾਇਨਾ ਜ਼ਰਦਾਰੀਅਨ ਨੇ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਚਮੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।  ਇਹ ਜੁੱਤੀ ਇੱਕ ਖੋਖਲੇ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਰ ਕੀਤੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਪਈ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਲਟੇ ਪਏ ਸਿਰੇਮਿਕ ਕਟੋਰੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਸੀ।  ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਘੜਾ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। 

ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਚਿਟਜਿਅਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਗਫੋਏਲਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਸਟਾਈਨਮੇਟਜ਼ ਫੈਮਿਲੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਬੂਚੇਵਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੂਸੀਐਲਏ ਵਿਖੇ ਕੋਟਸਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਓਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਟੀਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 9 ਜੂਨ, 2010 ਨੂੰ ਜਰਨਲ *ਪੀਐਲਓਐਸ ਵਨ* ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 
thumb|ਇਹ ਜੁੱਤੀ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।
ਇਹ ਜੁੱਤੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਗੋਬਰ ਦੀ ਪਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਠੋਸ ਸੀਲ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰੇਜ ਕੰਟੇਨਰ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਣਕ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਖੁਰਮਾਨੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਸਨ।  ਜੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਘਾਹ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨਸੂਲੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਰੌਨ ਪਿਨਹਾਸੀ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਜੁੱਤੀ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦੀ। ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਆਕਾਰ 7, ਯੂਰਪੀਅਨ ਆਕਾਰ 37, ਜਾਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਆਕਾਰ 6, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਜੁੱਤੀ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਫਿੱਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ"।  ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਫੀਤੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਰੇਡੀਓ ਇਰਾਨ

ਇਰਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਰੇਡੀਓ ਇਰਾਨ' ਹੈ। ਇਹ 1940 ਵਿੱਚ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਇਰਾਨ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
1924 ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1932 ਤੋਂ, ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲਿਆ। ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1934 ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਐਂਟੀਨਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਡਾਕ, ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।  1937 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਡਾਕ, ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਰਮਨ ਟੈਲੀਫੰਕਨ  ਨੇ ਸੰਨ 1939 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਜਨਰੇਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ  ਉਪਕਰਣ ਭੇਜੇ। 4 ਮਈ, 1940 ਨੂੰ, ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੇਮੀਰਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। 1940 ਤੋਂ, ਰੇਡੀਓ ਤਹਿਰਾਨ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 8 ਘੰਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਈਰਾਨੀ ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1943 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਤੇਹਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ। 1945 ਵਿੱਚ, ਛੁੱਟੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

### ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
1979 ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਵੋਆਇਸ ਆਫ਼ ਦ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੀਪਬਲਿਕ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ 2003 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਈਰਾਨ ਨੇ ਆਵਾ, ਕੁਰਾਨ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰੀਫ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਮਾ (ਵੀਡੀਓ ਰੇਡੀਓ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

## ਤਕਨਾਲੋਜੀ 
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਦੋ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਸਨ। ਇਹ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1948 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਪਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਗ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਟੂਡੀਓ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1957 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਤੇਹਰਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ "ਰੇਡੀਓ ਈਰਾਨ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਟਰ ਵੀ ਰੇਡੀਓ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮੁੜ ਰੇਡੀਓ ਤੇਹਰਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਇਰਾਨ ਨੇ ਐਫ਼.ਐਮ. ਅਤੇ ਐਫ਼.ਐਮ. ਸਟੀਰੀਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਪਕਸ਼ਧਾਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ

**ਪਕਸ਼ਧਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Pakshadhara Mishra;** ਉਪਨਾਮ **ਜੈਦੇਵ** ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਨਿਆਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਓਇਨੀਵਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ *ਭੈਰਵ ਸਿੰਘ* ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੂਦੇਵ ਸਰਵਭੌਮ ਅਤੇ ਰਘੂਨਾਥ ਸਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਉਸਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ *ਅਲੋਕ* ਜਿਸਨੇ ਤੱਤਵਚਿੰਤਾਮਣੀ 'ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। *ਅਲੋਕ ਨੂੰ* ਖੁਦ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ 1465-75 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਚੱਲੀ ਬਹਿਸ (*ਪਕਸ਼*) ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਕਸ਼ਧਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਪਕਸ਼ਧਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ *ਵਟੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਮਹੋਪਾਧਿਆਏ* ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਿਸਵ ਪਾਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

## ਪਕਸ਼ਧਾਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ 
ਪਾਕਧਾਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਨਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ *ਪਿੰਡ ਭੌਰ* ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸਰਸਾਵ ਪਾਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਨਿਆਇਕ ਵਾਸੁਦੇਵਾ ਸਰਵਭੂਮਾ ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਨੇ ਪਾਕਧਾਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਨਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

## ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਪਕਸ਼ਧਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ *ਤੱਤਵਨਿਰਣਯ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ *ਦ੍ਰਾਵਯ ਪਦਰਥ* ਅਤੇ *ਲੀਲਾਵਤੀ ਵਿਵੇਕਾ* ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ *ਜਾਮਸਾਮ* ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਹਿਰ *ਅਮਰਾਵਤੀ* ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ *ਪਟਨਾ ਰਿਸਰਚ ਸੋਸਾਇਟੀ* ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਬੀਰ-ਆਸਨ

**ਬੀਰ-ਆਸਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Bir-asan**) ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸਰੀਰਕ-ਆਵਾਸ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰਿਆ ਆਸਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ (*ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ*) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਟਕਸਾਲੀ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਬੀਰ-ਆਸਨ ਪੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਰੂਪ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। ਡਬਲਯੂ.ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਸੱਜੇ ਪੈਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਆਸਣ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਗੋਡਾ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਗੋਡਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਪਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪੋਜ਼ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪੋਜ਼ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਨਿੱਕੀ-ਗੁਨਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੋਜ਼ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗੀ ਜਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੋਡਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਜ਼ ਦੀਆਂ "ਮਾਚੋ" ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖੁੰਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬੀਰ-ਆਸਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
"ਬੀਰ" ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਹੀਰੋ", "ਵੀਰ" ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਰਦਾਨਾ"।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਪ੍ਰਹਾਰ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

thumb|ਪ੍ਰਹਾਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਰੋਡ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਦਾਗਿਆ ਗਿਆ

**ਪ੍ਰਹਾਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Prahaar**) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਠੋਸ-ਈਂਧਨ ਸੜਕ-ਮੋਬਾਈਲ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ-1 ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

## ਵਿਕਾਸ 
ਪ੍ਰਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਤੇਜ਼-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟੀਕ ਜੰਗੀ ਸਹਾਇਤਾ ਰਣਨੀਤਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਮਰੱਥਾ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵੇਗ, ਬਿਹਤਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੈਨਾਤੀ ਛੋਟੀ-ਦੂਰੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਜੰਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਲਾਂਚ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਛੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਂਡ-ਅਲੋਨ ਅਤੇ ਕੈਨਿਸਟਰਾਈਜ਼ਡ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਰਹੈੱਡ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਅਜ਼ੀਮਥ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਲਵੋ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਠੋਸ-ਈਂਧਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ 2-3 ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਲ-ਈਂਧਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਂਜ, ਇੱਕ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਪਿਨਾਕਾ ਮਲਟੀ ਬੈਰਲ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ ਅਤੇ ਸਮੇਰਚ MBRL ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਜੋ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਰੇਂਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡਿੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਸਰ । ਡੀਆਰਡੀਓ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਹਾਰ ਸਿਰਫ ਰਵਾਇਤੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। 

## ਟੈਸਟਿੰਗ 
ਪ੍ਰਹਾਰ ਦਾ 21 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਚਾਂਦੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਟੈਸਟ ਰੇਂਜ (ITR) ਤੋਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੌਰਾਨ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ  ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ। ਲਗਭਗ 250 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ  ਸਾਰੇ ਲਾਂਚ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।

20 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਹਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਰੋਡ-ਮੋਬਾਈਲ ਲਾਂਚਰ ਤੋਂ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਚਾਂਦੀਪੁਰ ਦੇ ਆਈਟੀਆਰ ਕੰਪਲੈਕਸ III ਵਿਖੇ 6 ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ।

## ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ 
ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪ੍ਰਲਯ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ) ਨੂੰ ਕਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਾਰ ਰਣਨੀਤਕ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਸੱਚ ਖੰਡ

[thumb|[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਕਲਾ ਤੋਂ ਸੱਚਖੰਡ ਚਿੱਤਰਣ]]

**ਸੱਚ ਖੰਡ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Sach Khand;** ਗੁਰਮੁਖੀ: ਸਚਖੰਡ) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ ਸੱਚਖੰਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ - ਧਰਮ ਖੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਸਰਮ ਖੰਡ ਅਤੇ ਕਰਮ ਖੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੱਚਖੰਡ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ "ਸਵਰਗੀ ਨਿਵਾਸ" ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ