open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਵਾਲਾਜੀ ਰਾਗ

**ਵਾਲਾਜੀ** ਜਾਂ **ਵਾਲਾਚੀ** ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ (ਔਡਵ ਜਾਂ ਔਡਵਾ ਰਾਗਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "5 ਸੁਰ ਵਾਲਾਂ"। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗਮ ਹੈ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੇਲ) ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸਵਰ (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਜੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਕਲਾਵਤੀ* ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨਾਲ *ਵਾਲਾਜੀ* ਸਕੇਲ
*ਵਾਲਾਜੀ* ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਜਾਂ *ਮੱਧਮਮ* ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ (ਔਡਵ-ਔਡਵ ਰਾਗਮ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

* ਅਰੋਹਣ: ਸ ਗ3 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
* ਅਵਰੋਹਣਃਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਗ3 ਸ [b]  

(ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ  *ਸ਼ਡਜਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਪੰਚਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ।

*ਵਾਲਾਜੀ* ਨੂੰ *ਚੱਕਰਵਾਕਮ*, 16ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਗਾਂ, *ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ*, *ਵਾਗਧੀਸ਼ਵਰੀ*, ਰਾਮਪ੍ਰਿਆ, *ਵਾਚਾਸਪਤੀ* ਜਾਂ ਨਾਸਿਕਭੂਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 6 ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ *ਚੱਕਰਵਾਕਮ* ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ *ਵਾਲਾਜੀ* ਇਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
*ਵਾਲਾਜੀ* ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣਾ ਰਾਗ  ਹੈ, ਪਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ *ਵਾਲਾਜੀ* ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ* ਹਨ।

* ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਲੰਧਰਾ ਸੁਪਿਥਾਸਥੇ ਜਪ ਕੁਸੁਮ ਭਸਰੇ
* ਜੀ. ਐਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਦੁਆਰਾ *ਸੰਤਤਮ ਨਿੰਨੇ*
* ਸ੍ਰੀ ਗਾਇਤਰੀ, ਸੰਤ ਗਿਆਨਾਨੰਦ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ (ਸ਼੍ਰੀ ਓਗਿਰਾਲਾ ਵੀਰਾ ਰਾਘਵ ਸਰਮਾ) 
* ਕਲਯਾਨੀ ਵਰਦਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਤੰਡਵਾ ਪ੍ਰਿਯਕਲਿਆਣੀ ਵਰਦਰਾਜਨ
* ਦਾਰੀ ਯਵੁਦਿਆ, ਨਚੀਕੇ ਪਦਬੇਦਾ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ
* ਪਦਮੇ ਥੁਨਾਈ-ਪਾਪਾਨਾਸ਼ਾਮ ਸ਼ਿਵਨ

## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* 
ਜਦੋਂ ਵਲਾਜੀ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਰਾਗਮ *ਅਭੋਗੀ* ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ*, ਰਾਗ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਾਦਜਮ* ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਅਭੋਗੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

### ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* *ਮਲਯਾਮਰੁਤਮ* ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਜੀ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੋਵਾਂ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ *ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ* ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ -ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਗ3 ਰੇ1 ਸ ਹੈ I 
* *ਨਾਗਾਸਵਰਾਵਲੀ* ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਸੰ -ਸੰ  ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਸ ਹੈ I
* *ਮੋਹਨਮ* ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਦੀ ਥਾਂ ਚਤੁਰੂਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਪ ਧ2 ਸੰ- ਸੰ ਧ2 ਪ ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਹੈ।

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤੇਲਗੂ 
## ਨੋਟਸ 
## ਸੰਬਧਿਤ ਰਾਗ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇੰਦਾ ਹੈ।

### *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* 

ਜਦੋਂ ਵਾਲਾਜੀ ਦੇ ਸੂਰਾ ਨੂੰ *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ(ਔਡਵ ਜਾਤਿ) ਰਾਗਮ *ਅਭੋਗੀ* ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ*, ਰਾਗ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੁਰ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।ਰਾਗ *ਵਾਲਾਜੀ ਦਾ* ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਅਭੋਗੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ)

**ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ**  ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਨੇਹਾ ਧੂਪੀਆ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਟਸ  ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁੰਬਈ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉੱਦਮ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਟਸ   ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜੁਗਾੜ (2009)  ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ (2013)  ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਦੱਤ, ਅਰਸ਼ਦ ਵਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮਿਨੀਸ਼ਾ ਲਾਂਬਾ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ   ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਲਿਆਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਡੀਟੀਈਏ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਲੋਧੀ ਅਸਟੇਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਐਮਡੀਯੂ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਮੁੰਬਈ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਪਨ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
## ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਬਾਰੇ 
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ, ਵੀਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। AKPPL ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਥੀਏਟਰ ਜਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਜੋ ਵੱਡੇ ਸਟੂਡੀਓ, ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ, ਜਾਂ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਚੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ।

2014 ਵਿੱਚ AKPPL ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਕਸ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਫਿਲਮ ਦੇਸੀ ਕੱਟੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈਟੀ, ਜੈ ਭਾਨੁਸ਼ਾਲੀ, ਸਾਸ਼ਾ ਆਗਾ, ਅਖਿਲ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਟੀਆ ਬਾਜਪਾਈ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਹੁਣ 'ਭਾਈਚੁੰਗ ਭੂਟੀਆ'    ਦੀ ਬਾਇਓਪਿਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ 'ਮੇਰਠ ਜੰਕਸ਼ਨ'   ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਪੀਯੂਸ਼ ਸਹਦੇਵ

**ਪਿਊਸ਼ ਸਹਿਦੇਵ**  ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।  ਉਹ ਕਈ ਟੀਵੀ ਡੇਲੀ ਸੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ *ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...* ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਮਹਾਦੇਵ*, ਸੁਪਰਕੌਪਸ ਬਨਾਮ ਸੁਪਰ ਵਿਲੇਨ ਵਿੱਚ ਅਭਿਗਿਆਨ, *ਸਪਨੇ ਸੁਹਾਨੇ ਲੜਕਪਨ ਕੇ* ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, *ਦੇਵਾਂਸ਼ੀ* ਵਿੱਚ ਪਵਨ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ *ਬੇਹਦ ਵਿੱਚ ਸਮੇ।*   ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਹਰ ਵਿਜ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। 

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ 1982 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ  ਤੋਂ ਹੈ।    ਪਿਊਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਉਰਫ਼ ਮੇਹਰ ਵਿਜ ਹੈ।   ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਗਿਰੇਸ਼ ਸਹਿਦੇਵ ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ। 

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
25 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਅਕਾਂਗਸ਼ਾ ਰਾਵਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।  2017 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਕਾਂਗਸ਼ਾ ਰਾਵਤ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 

24 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਸਹਿਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵਰਸੋਵਾ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਐਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।   

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
### ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 
### ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982
ਮਨੋਜ ਤਿਆਗੀ

**ਮਨੋਜ ਤਿਆਗੀ** ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ *ਪੇਜ 3* ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।  ਮਨੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ *ਮੁੰਬਈ ਸਾਲਸਾ*  ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਵਿਕਰਮ ਭੱਟ ਦੀ ਏਐਸਏ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸੀ। 

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਮਨੋਜ ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਐਮਬੀਏ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

## ਕਰੀਅਰ 
ਮਨੋਜ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2002 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੇਰੋਕਸ, ਕੈਨਨ ਅਤੇ ਏਬੀਐਨ ਐਮਰੋ ਬੈਂਕ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।   ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਭੰਡਾਰਕਰ ਨਾਲ, *ਆਨ: ਮੈਨ ਐਟ ਵਰਕ* (2004), ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ *ਪੇਜ 3* (2005), *ਕਾਰਪੋਰੇਟ* (2006) ਅਤੇ *ਜੇਲ* (2009) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
* *ਸੱਤਾ* (2003) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਅਗਨੀਪੰਖ* (2004) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਆਨ: ਮੈਨ ਐਟ ਵਰਕ* (2004) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ) (ਕਹਾਣੀ)
* *ਪੰਨਾ 3* (2005) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਅਪਹਰਨ* (2005) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਏਕ ਅਜਨਬੀ* (2005) (ਸੰਵਾਦ) (ਪਟਕਥਾ)
* *ਪਹਿਲ: ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ* (2005)
* *ਟੈਕਸੀ ਨੰਬਰ 9211* (2006) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਕਾਰਪੋਰੇਟ* (2006) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਰੈੱਡ: ਦ ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ* (2007) (ਲੇਖਕ)
* *ਲਾਈਫ ਮੇਂ ਕਭੀ ਕਭੀ* (2007) (ਪਟਕਥਾ)
* *ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੰਬਰ 203* (2007) (ਅਨੁਕੂਲਨ)
* *ਮੁੰਬਈ ਸਾਲਸਾ* (2007) (ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ)
* *ਜੇਲ੍ਹ* (2009) (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ)
* *ਹੀਰੋਇਨ* (2012) (ਲੇਖਕ)
* *ਇੰਕਾਰ* (2013) (ਲੇਖਕ)

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
 

* 
* Manoj Tyagi at *Bollywood Hungama*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਦੀਪਕ ਸ਼ਰਮਾ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)

**ਦੀਪਕ ਸ਼ਰਮਾ** ਭਾਰਤੀ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2008 ਅਤੇ 2010 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਾਮ ਲਈ ਨੌਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮੈਚ ਖੇਡੇ 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984
ਅਰਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ (ਫੁੱਟਬਾਲਰ)

**ਅਰਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Arashpreet Singh**) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਆਈ-ਲੀਗ ਮੁਹੰਮਡਨ ਲਈ ਡਿਫੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਈ-ਲੀਗ ਦੂਜੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਨਰਵਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਈ-ਲੀਗ ਟੀਮ ਈਸਟ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਿਨਰਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 8 ਜਨਵਰੀ 2017 ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਸਿਟੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਆਈ-ਲੀਗ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਨਰਵਾ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 0-0 ਨਾਲ ਡਰਾਅ ਖੇਡਿਆ। 

ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ ਨੇ ਮਿਨਰਵਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੀਅਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਐਫਸੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2019 ਤੱਕ ਕਲੱਬ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀਜ਼ਨ ਉਦੋਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਟੀਮ ਨੇ 2019 ਦੀ ਆਈ-ਲੀਗ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ, ਅਰਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਰੀਅਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਐਫਸੀ ਲਈ 6 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਵਾਰ ਬੁੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਮਿਨਰਵਾ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸਿਧਾਰਥ ਸਾਗਰ

**ਸਿਧਾਰਥ ਸਾਗਰ**  ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।  ਸਿਧਾਰਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਸੁਦੇਸ਼ ਲਹਿਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਅਜੂਬੇ ਦਾ ਜੇਤੂ ਸੀ।  ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਿਆਰੇ ਔਰ ਵੋਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। 

## ਕਰੀਅਰ 
ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ' ਤੇ *ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ - ਚਿੰਚਪੋਕਲੀ ਟੂ ਚਾਈਨਾ* ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।  ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਛੋਟੇ ਮੀਆਂ ਬਡੇ ਮੀਆਂ*, *ਹਾਸੇ ਦੇ ਫੱਟਕੇ*, *ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਅਜੂਬੇ* ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਉਸਨੇ ਸਬ ਕੇ ਅਨੋਖੇ ਅਵਾਰਡਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।  ਉਸਨੇ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ' ਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।  

2018 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪੁਨਰਵਾਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ  ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ।  

2020 ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਸਟਾਰ ਭਾਰਤ ' ਤੇ *ਗੈਂਗਸ ਆਫ਼ ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ* ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।

## ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ
ਡਿਫੈਂਡਰ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ)

thumb| ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਕਪਤਾਨ ਲੀਆ ਵਿਲੀਅਮਸਨ (ਖੱਬੇ) ਆਰਸਨਲ ਲਈ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।
ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, **ਡਿਫੈਂਡਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **defender**) ਇੱਕ ਆਊਟਫੀਲਡ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਖੇਡ ਦੌਰਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿਫੈਂਡਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ: 

* ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ, 
* ਫੁੱਲ-ਬੈਕ, 
* ਸਵੀਪਰ ਅਤੇ 
* ਵਿੰਗ-ਬੈਕ

ਆਧੁਨਿਕ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਬੈਕ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹਨ। ਸਵੀਪਰ ਅਤੇ ਵਿੰਗ-ਬੈਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਖੇਡ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਣਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

### ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ 
thumb|224x224px| ਆਮ 4–4–2 ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।|center

### ਸਵੀਪਰ (ਲੀਬ੍ਰੋ) 
thumb|224x224px| ਇੱਕ ਸਵੀਪਰ ਨਾਲ 5–3–2 ਦਾ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ|center

### ਫੁੱਲ-ਬੈਕ 
thumb|168x168px| 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ WM ਬਣਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਫੁੱਲਬੈਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।|center

### ਵਿੰਗ-ਬੈਕ 
thumb| 2017 ਦੇ ਐਲਗਾਰਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਿਰੁੱਧ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵਿੰਗ-ਬੈਕ ਕੈਟਲਿਨ ਫੋਰਡ (ਸੱਜੇ, ਨੰਬਰ 9 ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ)।|center
ਮਿਡਫੀਲਡਰ

ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ **ਮਿਡਫੀਲਡਰ** ਖਿਡਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Midfielder**) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਆਊਟਫੀਲਡ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੈਂਟਰਲ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਅਕਸਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਾਸਿੰਗ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਡੀਪ-ਲਾਈਇੰਗ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, ਪਲੇ-ਮੇਕਰ, ਬਾਕਸ-ਟੂ-ਬਾਕਸ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, ਜਾਂ ਹੋਲਡਿੰਗ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵੀ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਟੀਮ 'ਤੇ ਮਿਡਫੀਲਡ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਬਣਤਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਚ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਮਿਡਫੀਲਡ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਡਫੀਲਡ ਯੂਨਿਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਯੂਨਿਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੈਨੇਜਰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਡਫੀਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਉਹ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਡਫੀਲਡਰਾਂ ਕੋਲ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਿੱਚ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਫਿੱਟ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਡਫੀਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਫਾਰਵਰਡਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆ: 
### ਸੈਂਟਰਲ ਮਿਡਫੀਲਡਰ 
alt=|thumb|313x313px| ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਜ਼ਾਵੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਸਾਲ FIFPro ਵਰਲਡ ਇਲੈਵਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।|center

### ਬਾਕਸ-ਤੋਂ-ਬਾਕਸ ਮਿਡਫੀਲਡਰ 
[thumb|300x300px| ਇੱਕ ਮਿਹਨਤੀ ਬਾਕਸ-ਟੂ-ਬਾਕਸ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, [ਸਟੀਵਨ ਜੈਰਾਰਡ|ਸਟੀਵਨ ਗੇਰਾਰਡ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ;  ਅਤੇ ਪੈਨਲਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ।|center]]

### ਵਾਈਡ ਮਿਡਫੀਲਡਰ 
[thumb| ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, [ਡੇਵਿਡ ਬੈਕਮ|ਡੇਵਿਡ ਬੈਕਹਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਾਸਿੰਗ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕਰਾਸਿੰਗ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ-ਕਿੱਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।|center]]

### ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਮਿਡਫੀਲਡਰ (ਡਿਫੈਂਸਿਵ ਮਿਡਫੀਲਡਰ) 
thumb| ਸਪੇਨ ਦੇ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਸਰਜੀਓ ਬੁਸਕੇਟਸ (16, ਲਾਲ) ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਮਾਰੀਓ ਬਾਲੋਟੇਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੂਵ ਕੀਤਾ।|center

### ਹੋਲਡਿੰਗ ਮਿਡਫੀਲਡਰ 
thumb| ਯਾਯਾ ਟੂਰ, ਜਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ 2012 ਵਿੱਚ ਆਈਵਰੀ ਕੋਸਟ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੋਲਡਿੰਗ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ "ਕੈਰੀਅਰ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਮੇਕਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।|center

### ਡੀਪ-ਲਾਇੰਗ ਪਲੇਅਮੇਕਰ 
thumb| ਇਤਾਲਵੀ ਪਲੇਮੇਕਰ ਐਂਡਰੀਆ ਪਿਰਲੋ ਜੁਵੈਂਟਸ ਲਈ ਪਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਪਿਰਲੋ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡੀਪ-ਲਾਇੰਗ ਪਲੇਮੇਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|center

### ਹਮਲਾਵਰ ਮਿਡਫੀਲਡਰ 
[thumb|[ਕਾਕਾ|ਰਿਕਾਰਡੋ ਕਾਕਾ, ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਕਲੱਬ ਲਈ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ।|center]]

### ਉੱਨਤ ਪਲੇਮੇਕਰ 
[thumb| 2013 ਵਿੱਚ [ਏ. ਐੱਸ. ਰੋਮਾ|ਰੋਮਾ ਲਈ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਪਲੇਮੇਕਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਟੋਟੀ।|center]]

### "ਫਾਲਸ 10" ਜਾਂ "ਸੈਂਟਰਲ ਵਿੰਗਰ" 
[thumb| [2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010 ਦੇ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਐਡਵਾਂਸਡ ਪਲੇਮੇਕਰ ਮੇਸੁਤ ਓਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਫਾਲਸ 10 ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।|center]]

## ਹਵਾਲੇ
ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਬਠਿੰਡਾ

**ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ** (ਜਨਮ 3 ਨਵੰਬਰ 1976; ਹੋਰ ਨਾਮ: ਸੱਪਾ ਵਾਲਾ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੰਡਾਬੰਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਤਿਆ ਦੇਵੀ ਹੈ।

## ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਸਕੂਲ ਦੇਸ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਡੀ ਏ ਵੀ ਕਾਲਜ ਬਠਿੰਡਾ, ਫਿਰ ITI ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

## ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਾਰਜ
ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਥਰਮਲ ਲਹਿਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿੱਖੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਓਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਠੇਕੇਦਾਰ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਲੁੱਟ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਖੜੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਲੁੱਟ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2007 ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੇ-ਹਵਾਲਾ ਲੇਖ
ਗੋਲਕੀਪਰ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ)

[thumb| ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗੋਲਕੀਪਰ [ਆਈਕਰ ਕੈਸੀਲਸ|ਆਇਕਰ ਕੈਸੀਲਾਸ - ਇੱਕ ਸੌ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲੀਨ ਸ਼ੀਟਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੋਲਕੀਪਰ (ਯੂਈਐਫਏ ਯੂਰੋ 2012 )]]
**ਗੋਲਕੀਪਰ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Goalkeeper;** ਕਈ ਵਾਰ **ਗੋਲ-ਕੀਪਰ** ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ **GK**, **ਕੀਪਰ**, **ਕੀਪ**, ਜਾਂ **ਗੋਲੀ**) ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗੋਲਕੀਪਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ 'ਗੋਲ' ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ (ਭਾਵ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਗੋਲ - ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ)। ਪੈਨਲਟੀ ਏਰੀਆ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਗੋਲਕੀਪਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ( ਥ੍ਰੋ-ਇਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ) ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਕੀਪਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕਿੱਟ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਲਕੀਪਰ ਟੀਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਹੁਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਗੋਲਕੀਪਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਟੀਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ (ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ) ਆਊਟਫੀਲਡ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਬਦਲਵੇਂ ਕੀਪਰ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਊਟਫੀਲਡ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਟੀਮ ਕੋਲ ਬਦਲਵਾਂ ਗੋਲਕੀਪਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਮੈਚ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਊਟਫੀਲਡ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲਕੀਪਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੋਲਕੀਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਕੁਐਡ ਨੰਬਰ ਪਹਿਨ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਬਰ 1 ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੀਮ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੋਲਕੀਪਰ ਇਕਲੌਤਾ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲਕੀਪਰ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਆਊਟਫੀਲਡਰ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਗੋਲਕੀਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਕਰਾਸ, ਕਾਰਨਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਰਿਕਾਰਡ 
[thumb| [ਗਿਆਨਲੂਗੀ ਬੁੱਫੋਨ|ਗਿਆਨਲੁਈਗੀ ਬੁਫੋਨ ਇਕਲੌਤਾ ਗੋਲਕੀਪਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਯੂਈਐਫਏ ਕਲੱਬ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।|center]]
[thumb| [ਓਲੀਵਰ ਕਾਹਨ|ਓਲੀਵਰ ਕਾਨ, ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਗੋਲਕੀਪਰ|center]]
[thumb| [ਲੇਵ ਯਾਸ਼ੀਨ|ਲੇਵ ਯਾਸ਼ਿਨ, ਬੈਲਨ ਡੀ'ਓਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਗੋਲਕੀਪਰ|center]]
[thumb| ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਗੋਲਕੀਪਰ ਕੇਪਾ ਅਰੀਜ਼ਾਬਾਲਾਗਾ, 2018 ਵਿੱਚ [ਅਥਲੈਟਿਕ ਕਲੱਬ ਬਿਲਬੂ|ਐਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ ਤੋਂ ਚੇਲਸੀ €80 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।|center]]
[thumb| ਹੋਪ ਸੋਲੋ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੋਲਕੀਪਰ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲੀਨ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ [ਆਈਕਰ ਕੈਸੀਲਸ|ਇਕਰ ਕੈਸੀਲਾਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, 102 ਨਾਲ|center]]

## ਹਵਾਲੇ
ਗੁਰਸਿਮਰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ

**ਗੁਰਸਿਮਰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ** (ਜਨਮ 2 ਨਵੰਬਰ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਡਰ-20 ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ SAFF ਅੰਡਰ-19 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇਗੀ। ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਟੀਮ ਦਾ ਉਪ-ਕਪਤਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲੁਰੂ ਐਫਸੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ ਡੈਨੀਅਲ ਲਾਲਲਿਮਪੁਈਆ ਨੂੰ ਕਪਤਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਅੰਡਰ-19 ਟੀਮ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਟੀਮ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ 1-1 ਨਾਲ ਡਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਨਲਟੀ 'ਤੇ 5-4 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ। ਹਾਰ ਅਤੇ ਉਪ-ਕਪਤਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਿੱਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਾਰੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਚ ਬਿੰਦੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਕਪਤਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ"।

## ਸਨਮਾਨ 
**ਬੰਗਲੁਰੂ**

* ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ : 2018–19
* ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ : 2016–17
* ਏਐਫਸੀ ਕੱਪ : ਉਪ ਜੇਤੂ 2016

**ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ**

* ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ (ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ): 2022–23

**ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ**

ਸੁਪਰ ਕੱਪ 2024

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997
ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਦਾਸਗੁਪਤਾ

**ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਦਾਸਗੁਪਤਾ** ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਦਾਸਗੁਪਤ ਦਾ ਜਨਮ ਅਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਰਕਚੰਦਰ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਉੱਦਮੀ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇਵੀ ਕੇ. ਸੀ. ਦਾਸ ਉਸ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1920 ਵਿੱਚ, ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਬਰ ਸਕਾਲਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ1927 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਾਇਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਸਰਗਰਮੀ 
ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ, ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਐਮ. ਐਨ. ਰਾਏ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ-ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸਨ-ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਟਰੇਡ-ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਜੂਟ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਕਰ ਅਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਵਪਨ ਦਾਸਗੁਪਤਾ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ-ਉਸ ਦਾ ਪਡ਼ਪੋਤਾ ਹੈ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਯੁੱਧ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਾਂਟ-ਗਾਰਡ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਸਮਿਤਾ ਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ।

1968 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ "ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦੋਲਨ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰੀ (ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ) ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

## ਫੁਟਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਰਗਰਮ
ਤਾਰਾ ਭੰਡਾਰੀ

**ਤਾਰਾ ਭੰਡਾਰੀ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।  ਭੰਡਾਰੀ 1990 ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਹੀ ਤੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸਰਬਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ

**ਸਰਬਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ** ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਹਨ। 1970 ਦੀਆਂ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਗਾਵਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ,  ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਸਨੇ 2007 ਤੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ ਤਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 

ਵਿਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (CAT) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਫੈਸਲਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਅਲੀ ਐਫਆਈਆਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਦੀ ਮਾਣਯੋਗ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਐਸਐਸ ਵਿਰਕ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ
ਅਜੈ ਮਾਕਨ

**ਅਜੈ ਮਾਕਨ**  ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ।  ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੈਂਬਰ  ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਧਾਇਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜੇ ਮਾਕਨ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ  ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੀਲਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ  ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਾਕਨ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। 

ਅਜੈ ਮਾਕਨ ਨੂੰ ਐਂਪਾਵਰਡ ਐਕਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਲੀਡਰਜ਼ ਐਂਡ ਐਕਸਪਰਟਸ  ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਗਠਨ 2 ਫਰਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰੀਅਰ 
ਮਾਕਨ  ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਕਨ ਦੋ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2004 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਲੋਕ ਸਭਾ) ਰਹੇ ਹਨ  ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਾਰ  ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ।  ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ (2006-2007) ਰਹੇ ਹਨ। 

ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਹ 39 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2003–04)  ਸਨ। ਮਾਕਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਸਨ। 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ (2001-2003), ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੀਲਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ (1998-2001) ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।

ਮਾਕਨ 1985 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ (DUSU) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ NSUI ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ।  ਪਹਿਲੀ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਫਾਈਨਲ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਮਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਖੇਡ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਾਊਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ 

ਮਾਕਨ ਨੂੰ 2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਲੇਖੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਹ 2015 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ 2015 ਦੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਅਜੇ ਮਾਕਨ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਸਕੂਲ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।  ਅਜੇ ਮਾਕਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਲਲਿਤ ਮਾਕਨ 1984 ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ 1985 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਕੈੱਚ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2009–2014
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ
ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ

**ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ** ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਰੀ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।  ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਸਕਿਨਰ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਫਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  

## ਜੀਵਨੀ 
ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ 1803 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਮੁਗਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਲਾਸਿਕ, ਫਰੇਜ਼ਰ ਐਲਬਮ ' ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
thumb| ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ
ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੁਧਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ। ਉਸ ਗੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀਤਾ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸੰਜਮੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1840
ਰੂਪਵਤੀ ਰਾਗਮ

**ਰੂਪਵਤੀ** (ਉਚਾਰਨ ਰੂਪਵਤੀ, ਭਾਵ *ਸੁੰਦਰ* ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 12ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੁੱਝ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨਾਲ *ਰੂਪਵਤੀ* ਸਕੇਲ
ਇਹ ਦੂਜੇ *ਚੱਕਰ ਨੇਤਰ* ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ *ਨੇਤਰ-ਸ਼ਾ* ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ *ਸਾ ਰਾ ਗੀ ਮਾ ਪਾ ਧੁ ਨੂੰ* ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

* ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ2 ਮ1 ਪ ਧ3 ਨੀ3 ਸੰ [a]
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ3 ਪ ਮ1 ਗ2 ਰੇ1ਸ [b] 

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨੋਟ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸਾਧਾਰਨ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ਤਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ *ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ* ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ  ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵਿਆਮਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ *ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ* ਹੈ, ਜੋ ਕਿ8ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।

## ਅਸਮਪੂਰਨ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ 
**ਰੂਪਵਤੀ** 12ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮੂਲ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਵੈਂਕਟਮਾਖਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨੋਟ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਕੇਲ ਸਵਰੰਤਰ-ਸ਼ਾਡਵ ਰਾਗ ਹਨ (4 ਨੋਟ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ 6 ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੰਚੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

* ਆਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਮ1 ਪ ਸੰ ਸੰ [c]
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ3 ਨੀ3 ਪ ਮ1 ਗ2 ਸ [d]  

## ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
*ਰੂਪਵਤੀ* ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗਮ (ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। *ਰੂਪਵਤੀ* ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਇੱਥੇ *ਰੂਪਵਤੀ* ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਝ ਆਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ
* ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਜਰੇ-ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
* *ਪਾਲਯਾਮਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਤ ਨੰਦਿਨੀ* ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ

## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਰੂਪਵਤੀ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। *ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ*, ਰਾਗ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਡਜਮ* ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 
ਰਾਗ ਰੂਪਵਤੀ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਨੇ ਮੋਰਾਬੇਟੀਟ
* ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ ਭਜਾਰੇ-ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ 
* ਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਆਗੁਠੇ
* ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਪਲਾਯਮਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੰਦਿਨੀ
ਊਸ਼ੀ ਖਾਨ

**ਊਸ਼ੀ ਖਾਨ** (24 ਦਸੰਬਰ 1935-10 ਸਤੰਬਰ 2014) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ

**ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ** ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡੈਬਿਊ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ 2019 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨ ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਲਈ ਨੈੱਟ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਸੀ। 

14 ਦਸੰਬਰ, 2022 ਨੂੰ ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਲਿਸਟ ਏ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।   20 ਦਸੰਬਰ 2022 ਨੂੰ  ਬਰਾੜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।  

10 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੇ 64 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਕੌਲ ਨਾਲ 100 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਟੋਰੀਆਂ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।   

ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ 2023 ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਰਾਜ ਬਾਵਾ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ 20 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।  ਗੁਰਨੂਰ ਨੇ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਸੁਪਰ ਜਾਇੰਟਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਈਪੀਐਲ ਅਤੇ ਟੀ-20 ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।  

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੰਗਜ਼ ਇਲੈਵਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2000
ਹਾਈਪਰ ਰੀਅਲਿਟੀ

**ਹਾਈਪਰਰਿਐਲਿਟੀ** ਪੋਸਟ-ਸਟ੍ਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਘੜੇ ਗਏ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ  ਅਤੇ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿੱਚਮਿੱਚ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਿਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਅਤੇ ਮਨੋਘੜਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਖ਼ਲਤ ਮਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਨਾ ਰਹੇ। 

ਇਹ ਪਦ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੀਨ ਬੌਦਰੀਲਾਰਦ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ  ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅੱਡੀ ਲਾਈ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ, ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ, ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਮੂਹਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁਰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਜੋ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ
ਮਯੰਕ ਤਹਿਲਾਨ

**ਮਯੰਕ ਤਹਿਲਾਨ** ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਮਯੰਕ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।   

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986
ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਵੇਰੀ ਰਾਗਮ

ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਰੀ ਜਾਂ **ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਵੇਰੀ** ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਗਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ ਰਾਗਮ (ਜਾਂ ਔਡਵ ਰਾਗ, ਭਾਵ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ (ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਧੀਰਸ਼ੰਕਰਭਾਰਨ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਜੋ ਕਿ 29ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ *ਦੁਰਗਾ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ *ਦੇਵਕ੍ਰਿਆ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਕਰਨਾਟਕ *ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਵੇਰੀ**, ਪਹਿਲੇ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ *ਕਨਕੰਗੀ* ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ, ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵੇਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਦਰੀਨੀ ਤੇਲੁਸੁਕੋੰਟੀ, ਨੀਕੂ ਏਵਵਰੀ ਬੋਧਨਾ, ਲਕਸ਼ਨਾਮੁਲੂ, *ਓਰੁਲਾ ਨਡੁਕੋ* ਅਤੇ ਕਲਾਹਰਨਾਮੇਲਾ ਰਾ ਹਰੇ
* ਪੂਚੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਯੰਗਰ ਦੁਆਰਾ *ਸਮਾਜਵਰਦਾ ਨਿਕੂ*
* ਪੇਰੀਆਸਾਮੀ ਥੂਰਨ ਦੁਆਰਾ *ਤਾਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ*
* ਸਵਤਈ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਜਨਨੀ ਪਾਈ ਸਦਾ (ਨਵਰਾਤਰੀ 7ਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਹਸ਼ਿਕਾ ਦਨੁਜਾ) ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ
* ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ *ਅਨਾਲੇਕਰਾ*, ਜੋ ਇਸ ਰਾਗ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ (ਹਰ ਛੋਟੀ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
* ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰਵਣਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
* ਵਾਦਿਰਾਜਾ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ ਈ ਮੁਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਵਾਦੀਰਾਜਾ ਤੀਰਥ
* *ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂਗੁਹਾ ਥਰਾਇਆਸ਼ੂ ਮਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਤੁਕਨਾਥ ਸ਼ਿਵ, ਲਲਿਤਾਮਬਿਕਮ, ਸੰਧਿਆ ਦੇਵੀਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮਧੁਰੰਬਾ ਸਮਰਕਸ਼ਥੂ* ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
* ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੀ *ਸਰਵਜੀਵ ਦਯਾਕਾਰੀ* ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
* *ਕਮਲਾ-ਵਿਲੋਚਨੀ* ਹਰੀ ਸੁੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ
* ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੰਕਰਾ ਗੰਗਾਧਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਅਤੇ *ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਸਿਮਹਸਨੇਸ਼ਵਰੀ*
* ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ *ਵੀਧੁਲਾ ਵੀਧੁਲਾ*
* *ਅਦਾ ਪੋਗੋਨਾ*, ਏਲਾਡੀ ਬੰਡੇ ਸ੍ਰੀਪਦਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਜਾ
* ਗੋਪਾਲ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ ਹਯਾਂਗੇ ਮਦਾਲਈਆ
* ਸਧਾਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕਲਪਗੰਬਕਾਈ ਉੰਡੂ-ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ
ਅਨੀਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਜਰ

**ਅਨੀਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਜਰ** ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਗਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਧਨਿਆਸੀ ਰਾਗਮ

**ਧਨਿਆਸੀ** ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗਮ ਹੈ (8ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ *ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ* ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਕੇਲ) । ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰ  (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ *ਸ਼ੁੱਧ ਧਨਿਆਸੀ* ਅਤੇ *ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ* ਸਕੇਲ *ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ* ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।

ਇਹ ਆਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗ  ਹੈ ਅਤੇ *ਭਗਤੀ ਰਸ* ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਨਿਆਸੀ ਨੂੰ *ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ*  ਸਕੇਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਰੀਰੀਟੀਗੌਲਾ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਵਰੋਹਣਮ ਵਿੱਚ ਚੱਥੂਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ, ਜੋ ਕਿ *ਉਦਯਾਰਾਵਿਚੰਦਰਿਕਾ* ਸਕੇਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ
right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ *ਸ਼ਡਜਮ* ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਰਦਾ ਪੈਮਾਨਾ, ਜੋ ਕਿ *ਹਨੂਮਾਟੋਦੀ* ਸਕੇਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ
*ਧਨਿਆਸੀ* ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਡ਼੍ਹਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ *ਰਿਸ਼ਭਮ* ਜਾਂ *ਧੈਵਤਮ* ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗਮ (ਜਾਂ ਔਡਵ ਰਾਗਮ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ

* ਆਰੋਹਣਃ ਸ ਗ1 ਮ1 ਪ ਨੀ1 ਸੰ [a]  
* ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ1 ਧ1 ਪ ਮ1 ਗ1 ਰੇ1 ਸ [b]  

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਹਨ *ਸ਼ਡਜਮ, ਸਾਧਾਰਨ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ, ਪੰਚਮ* ਅਤੇ ਕੈਸ਼ੀਕੀ ਨਿਸ਼ਧਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ* ਅਤੇ *ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ* ਅਵਰੋਹੀ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ।

ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਰਾਗ *ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ* (R1) ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰੂਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ (ਰੇ2) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ 20ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ *ਨਟਭੈਰਵੀ* ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਗਿਆਨਾਮੂ, *ਰਾਮਭਿਰਾਮ ਮਨਸੂ*, ਅੰਧੂ ਬਯਾਰਾ, *ਧਿਆਨਮੇ ਵਰਮੈਨਾ* ਅਤੇ ਨੀ ਚਿੱਥਮੂ
* ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ *ਕਲਯਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਮ* ਅਤੇ ਹਾ ਹੰਤਾ ਵੰਚਿਤਹਮ-ਪਦਵਰਨਮ
* *ਚੁਡਾਮਨੀਕਾਂਡਾ*-ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ
* ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਨੰਮੀਨਾ ਵਰਿਨੀ ਅਤੇ *ਰਾਮ ਦਯਾ ਜੂਡਵੇ*
* ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਦਸਾਰਾ ਨਿੰਦੀਸਾਬੇਦਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
* *ਵਾਣੀ ਅਰੁਲ ਪੁਰੀਵਾਈ*, *ਬਾਲਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਪਦਮਲਰ* ਅਤੇ ਨੀ ਇੰਧਾ ਮਾਇਆਮ-ਪਦਵਰਨਮ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* ਸ਼੍ਰੀ ਰੰਗਨਾਥਯਾ ਨਮਸਤੇ, *ਪਰੇਡਵਾਥੇ* ਅਤੇ ਮਯੁਰਨਾਥਮ ਅਨੀਸ਼ਮ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
* ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੀਨਾਲੌਚਨਾ ਬਰੋਵਾ
* ਮੈਸੂਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਯੇ ਮਗੁਵਾ-ਪਦਵਰਨਮ
* ਤਿਰੂਵੋਤਰੀਅਰ ਤਿਆਗਯਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨੇਨਾਰੁੰਚੀ ਨਾਨਲੁਕੋਰਾ-ਖੰਡਾਜਥੀ ਅਤਾ ਤਾਲ ਵਰਨਮਤਿਰੂਵੋਟਰਿਉਰ ਤਿਆਗਯਾਰ
* ਟੀ. ਕੇ. ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਨਿਖਿਲਾ ਲੋਕ ਨਾਇਕੀ-ਆਦਿ ਤਾਲ ਵਰਨਮ

## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ 
ਸਾਲਗਾ ਭੈਰਵੀ ਨੂੰ *ਧਨਿਆਸੀ* ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਤੱਕ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* *ਉਦਯਾਰਾਵਿਚੰਦਰਿਕਾ*, ਜਿਸ ਨੂੰ *ਸ਼ੁੱਧ *ਧਨਿਆਸੀ'''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨੋਟ ਧਨਿਆਸੀ ਦੇ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਕੇਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ S G1 M1 P N1 S 'S' N1 P M1 G1 S ਹੈ। 
* ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ *ਧਨਿਆਸੀ* ਸਕੇਲ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ *ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵੈਂਕਟਮਖੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ 20ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਥ ਜਨਯਾ ਰਾਗਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ S G1 M1 P N1 S ': S N1 D1 P M1 G1 R1 S' ਹੈ। 

## ਨੋਟਸ 
## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤੇਲਗੂ  
## ਹਵਾਲੇ 
 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤੇਲਗੂ
ਵਸੰਤਾ (ਰਾਗ)

**ਵਸੰਤਾ** (ਉਚਾਰਨ ਬਸੰਤ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ 17ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ, ਸੂਰਿਆਕਾਂਤਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਪੀ ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਰਾਏ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ 15ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਮਾਇਆਮਲਾਵਾਗੋਵਲਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

**ਵਸੰਤਾ** ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਬਣਤਰ 
*ਵਸੰਤਾ* ਇੱਕ ਅਸਮਮਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਪੰਚਮ* ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਕਰਾ ਔਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਲਾਥਿਗਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋਃ

* ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਗ3 ਮ1 ਧ2 ਨੀ3 ਸੰ [a]  
* ਅਵਰੋਹਣ: ਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਮ1 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [b]

ਇਹ ਸਕੇਲ ਸ਼ਡਜਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਮੱਧਯਮ, ਚਤੁਰਥੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ *ਅਲਾਪਨਾ* ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ *ਵਸੰਤਾ* ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

* *ਨਿੰਨੇ ਕੋਰੀ*, ਟੇਕੁਰ ਸਿੰਗਰਾਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਨਮ
* ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾਮਾ ਮਾਇਆਮਾ
* *ਬ੍ਰਿਹਾਦੰਬਿਕਾਈ* ਅਤੇ *ਰਾਮਚੰਦਰਮ ਭਵਯਾਮੀ*-ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
* ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਪੁਰਸ਼ਾ ਜਗਦੀਸ਼ਾ
* ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਮਲਮਾਰੂਗਾ ਸ਼ਨਮੁਖਾਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
* ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ 'ਨਟਨਮ ਅਦਿਨਾਰ'
* ਗਣਪਤੀ ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ *ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀਮ ਸੰਭਵਏ*
* ਕਲਿਆਣੀ ਵਰਦਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ *ਥੌਮ ਥੋਮੇਨਾ* ਅਤੇ *ਯੋਗਨਰਸਿੰਮਾ ਪਦਮਬੁਜਾ ਬਰੂੰਗਾ*
* ਕੋਡੂ ਬੇਗਾ ਦਿਵਿਆਮਤੀ ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ
* ਪਲਿਸਨਾ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਜਗਨਨਾਥ ਦਾਸਾ
* ਪਾਪਨਾਸਾਮਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ 'ਮਧਾਈ ਨਿਧੀ ਐਨਮ'
* ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਵਡ਼ੇ ਵੈਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਮੀਦਾ

ਐਨ. ਸੀ. ਐਚ. ਦੁਆਰਾ "ਗੌਰੀ ਸੁਕੁਮਾਰੀ"ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀਲੂ

## ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਮਲਿਆਲਮ 
## ਸਬੰਧਤ ਰਾਗ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* *ਲਲਿਤਾ* ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਬਸੰਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। *ਲਲਿਤਾ* ਅਰੋਹਣ ਵਿੱਚ ਵੀ *ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ* ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰੂਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ *ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ* ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਨੋਟਸ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

## ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
### ਭਾਸ਼ਾਃ ਮਲਿਆਲਮ
ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ

**ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ** (ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਰੀਜ਼ *ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ* (2020-2025) ਅਤੇ ਰਾਕੇਟ ਬੁਆਏਜ਼ ' ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਨੁਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਮਲ ਪਰ ਦ੍ਰਿਡ਼ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ ਸਰਬ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫੁਆਇਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਲਡ਼ਾਈ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਲਡ਼ੀ *ਅਧੁਰਾ* ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਲਡ਼ੀ ਮੇਡ ਇਨ ਹੈਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਲਈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2023 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ *ਬਰਲਿਨ* ਨਾਮਕ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰਸ਼ਕਤੀ ਖੁਰਾਨਾ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਮਕਵਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਮਸੇ ਨਾ ਹੋ ਪਾਏਗਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਾਬਕਾ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2023 ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜ਼ੀ5 ਉੱਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਲੋਚਕ ਸੈਬਲ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਲ਼ੇ-ਗੂੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਸੂਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ *ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ* ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੰਸਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ।

## ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 
ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2020 ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼ 50 ਮੋਸਟ ਡਿਜਾਇਰਬਲ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 18ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ 
### ਫ਼ਿਲਮਾਂ 
### ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 
## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ 
## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ

**ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ ਚੌਧਰੀ ਅਸ਼ਫਾਕ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ  ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਚੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਅਸ਼ਫਾਕ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ *ਚੂੜੀ ਵਾਲਾਂ ਗਲੀ* ( ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦਿੱਲੀ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਅਰਬੀ ਸਕੂਲ, ਅਜਮੇਰੀ ਗੇਟ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ ਵੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 

ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਉਹ 6 ਫੁੱਟ ਅਤੇ 4 ਇੰਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।  ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਲਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ *ਨੂਰ ਜਹਾਂ* (1967) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 
* *ਰੋਟੀ* (1942) 
* ਅਨੋਖਾ ਪਿਆਰ (1948)
* ਦਾਦਾ (1949)
* *ਬਾਦਬਾਨ* (1954)
* ਮਿਸਟਰ ਲੰਬੂ (1956) ( ਸੁਰੈਯਾ ਨਾਲ) 
* ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ (1968)
* *ਉਸਤਾਦ 420* (1969)
* ਡਾਕੂ ਮਾਨਸਿੰਘ (1971)
* *ਹਮ ਸਬ ਚੋਰ ਹੈਂ* (1973)

ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ *ਨੂਰ ਜਹਾਂ* (1967) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ *ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ* (1960) ਵਾਂਗ 'ਹਿੱਟ' ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਾਪ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਲ ਤੋੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ *ਨੂਰ ਜਹਾਂ* ਦੇ ਅਸਲ ਪ੍ਰਿੰਟ ਲਏ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ 1980 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਹ ਉੱਥੇ ਇੱਕ 'ਹਿੱਟ' ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ। 

## ਮੌਤ 
1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਰਾਚੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਰਾਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਪਣੀ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ 12 ਮਈ 1980 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* Films of Sheikh Mukhtar: https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/31926149542/

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1980
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ
ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਬੋਰੋ

**ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਬੋਰੋ** (ਜਨਮ 9 ਦਸੰਬਰ 1961) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ ਜੋ ਬੋਡੋ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਹਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2025 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਬੋਰੋ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਦਸੰਬਰ 1961 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਮਾਨਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਹੀਤਾਮਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ NKB ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਕਹੀਤਾਮਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ B.H. ਕਾਲਜ, ਹਾਉਲੀ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਹਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਬੋਰੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਰੀਅਰ 1988 ਵਿੱਚ ਡਿਮੋਰੀਆ ਕਾਲਜ, ਖੇਤਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2000 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੁਹਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ, ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਬੋਡੋ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

### ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ 
ਬੋਰੋ ਨੇ ਬੋਡੋ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* *ਬੋਡੋ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ* 
* *ਡੇਲਫਿਨੀ ਓਨਥਾਈ ਮਵਾਦਈ ਅਰਵ ਗੁਬੂਨ ਗੁਬੁਨ ਖੋਂਥਾਈ* (ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿਤਾਇਆ)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਬੋਡੋ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
* ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (2025) – ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 
* ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (2013) - ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ 
* ਰੰਗਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਬੋਡੋ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
* ਓਬੀਡੋਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਪੁਰਤਗਾਲ, 2019) ਅਤੇ ਐਸਓਏ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, 2024) ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
* ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਫੋਕ ਨੈਰੇਟਿਵ ਰਿਸਰਚ (ISFNR) ਕਾਨਫਰੰਸ (2018) ਸਮੇਤ ਵੱਕਾਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਬੋਰੋ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

## ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਬੋਰੋ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਬੋਡੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961
ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ

**ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ** ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਡੋ-ਚੀਨੀ ਚਿਕਨ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਕਾ ਚੀਨੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਚਿਕਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਡੀ ਰਹਿਤ ਚਿਕਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚਿਕਨ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪਕਵਾਨ 
ਚਿਲੀ ਚਿਕਨ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸਦੇ "ਸਾਸ" ਅਤੇ "ਸੁੱਕੇ" ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਸ ਜਾਂ ਗ੍ਰੇਵੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਸਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੱਕਾ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸੁਆਦੀ ਸੁਆਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਚੀਨੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਮਾਲਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਲਈ ਕਈ ਪਕਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਹਰੀ ਮਿਰਚ ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ।
* ਟਾਂਗਰਾਈ ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ।
* ਚਾਈਨੀਜ਼ ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ।
* ਬੰਗਾਲੀ ਚਿੱਲੀ ਚਿਕਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਨ ਪਕਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ
ਦਮ ਪੁਖਤ

alt=woman with a very large pot sealed with dough|thumb| ਸ਼ੈੱਫ ਅਸਮਾ ਖਾਨ, ਦਮ ਬਿਰਿਆਨੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
**ਦਮ ਪੁਖਤ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Dum pukht;** ), ਲਰਹਮੀਨ, ਦਮਪੋਖਤਕ, ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਓਵਨ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਣਾ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਸੀਲ ਕੀਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਸਫ਼ -ਉਦ-ਦੌਲਾ (1748-97) ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਢੰਗ 
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। *ਦਮ ਦਾ* ਅਰਥ ਹੈ 'ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਰੱਖਣਾ' ਅਤੇ *ਪੁਖਤ* ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥ ਹੈ 'ਹੌਲੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ'। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 24 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦਮ ਪੁਖਤ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੋਲ, ਭਾਰੀ ਤਲ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ *ਹਾਂਡੀ* (ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ *ਭੁਨਾਓ* ਅਤੇ *ਦਮ*, ਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ 'ਭੁੰਨਣਾ' ਅਤੇ 'ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ'। ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੰਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਆਦ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। *ਹਾਂਡੀ* ਦੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਆਟੇ ਨਾਲ ਸੀਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣ ਨਾਲ, ਭੋਜਨ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 

ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਟਾ ਡੱਬੇ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਢੱਕਣ ਵਾਂਗ, ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ; ਇਸਨੂੰ *ਪਰਦਾ* (ਪਰਦਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਕਾਉਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੋਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸੁਆਦਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਕਵਾਨ
ਆਂਡਾ ਭੁਰਜੀ

**ਅੰਡਾ ਭੁਰਜੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Egg bhurji**), ਜਿਸਨੂੰ ਆਂਡਾ ਭੁਰਜੀ ਜਾਂ ਅੰਡੇ ਕਾ ਖਗੀਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸ੍ਕਰੈੰਬਲਡ ਅੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਤੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਰਸੀ ਪਕਵਾਨ *ਅਕੁਰੀ* ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਸੀ ਪਕਵਾਨ ਅਕੂਰੀ ਜਾਂ ਅਕੂਰੀ ਕੁਝ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਡੇ ਦੀ ਭੁਰਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਭੁਰਜੀ ਵਾਂਗ, ਅਕੁਰੀ ਵਿੱਚ ਅਦਰਕ, ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਾਲੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭੁਰਜੀ ਦੇ ਆਂਡੇ ਸੁੱਕਣ ਤੱਕ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕੂਰੀ ਦੇ ਆਂਡੇ ਵਗਦੇ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਘੱਟ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਇਸਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਤਲੇ ਹੋਏ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿਆਜ਼, ਮਿਰਚਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਭੁਰਜੀ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਹਾਈਵੇਅ ਰੈਸਟ ਸਟਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ, ਮਿਰਚ, ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸਕ੍ਰੈਂਬਲਡ ਆਂਡੇ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਂਡੇ ਦੀ ਭਰਜੀ ਗਰਮ ਚਪਾਤੀ, ਪਰੌਂਠਾ, ਡਿਨਰ ਰੋਲ ਜਾਂ ਬਟਰਡ ਟੋਸਟ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਕਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ
ਗੀਤਾ ਵਰਮਾ

**ਗੀਤਾ ਵਰਮਾ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿਕਰਾਏ ਸੀਟ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ