open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਮਹੱਤਮ ਸਾਂਝਾ ਭਾਜਕ

ਅੰਕਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੂਰਣ-ਅੰਕਾਂ a ਅਤੇ b ਦਾ ਮਹੱਤਮ ਸਮਾਪਵਰਤਕ ਜਾਂ ਮਸਵ (greatest common divisor(gcd),ਮਹੱਤਮ ਸਾਂਝਾ ਭਾਜਕ (gcf),greatest common denominator,or highest common factor(hcf),ਉਹ ਮਹੱਤਮ (ਅਰਥਾਤ,ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ) ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ a ਅਤੇ b ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕੇ।

:ਉਦਾਹਰਨ: 
8 ਅਤੇ 12 ਦਾ ਮਸਵ = 4 ਕਿਉਂਕਿ 8 ਅਤੇ 12 ਦੋਨਾਂ 4 ਨਾਲ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 4 ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੰਕ 8 ਅਤੇ 12 ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

## ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ 
* greatest common divisor at Everything2.com
* Greatest Common Measure: The Last 2500 Years, by Alexander Stepanov

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ

**ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 31 ਮਾਰਚ 2002 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਾਰਨ ਇਹ 13 ਜੁਲਾਈ 2013 ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਖਰਚ 13,171 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 17,270 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ

**ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ** (1934 - 1990) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ 1960 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਲੀਡਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਮਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
## ਲਿਖਤਾਂ
**ਬੋਲੀ ਧਰਤੀ* 
**ਉਸ ਪਾਰ*
**ਕਾਇਆ ਕਲਪ*
**ਕੁਰਸੀ* 
**ਸ਼ਾਨੇ-ਪੰਜਾਬ*
**ਕਾਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸੇਕ* 
**ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ* ਨਾਵਲ
**ਉਮਰੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਤ*  ਆਤਮ ਕਥਾ
**ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੀ ਦਿਨ* ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਗਰੀਬ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ

**ਗਰੀਬ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ** ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਨੁਬਰਾ ਘਾਟੀ

**ਨੁਬਰਾ ** (ਤਿੱਬਤੀ: ལྡུམ་ར) ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਘਾਟੀ ਹੈ ਜੋ ਲੱਦਾਖ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਯੋਕ ਅਤੇ ਨੁਬਰਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਯੋਕ ਨਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੁਬਰਾ ਨਦੀ ਇੱਕ ਨਿਊਨਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਯੋਕ ਨਦੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨੁਬਰਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬਸਤੀ ਦਿਸਕਿਤ ਦੀ ਦੂਰੀ ਲੇਹ ਤੋਂ 150 ਕਿ ਮੀ ਹੈ।

ਇਸ ਘਾਟੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉੱਚਾਈ 3,038 ਮੀ॰ ਯਾਨੀ 10,000 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮ ਡੁਮਰਾ (ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ) ਸੀ। ਇਸ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਬਾਗ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਲੇਹ ਤੋਂ ਖਰਦੁੰਗ ਲਿਆ ਦੱਰੇ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੱਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ
ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ

]]
**ਝੁੱਗੀ ਝੌਂਪੜੀ** ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਰ ਛਿਪਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਸਤੀਆ ਦਾ ਅਕਾਰ ਦੇਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੁੱਗੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਲਈ ਬਿਜਲੀ, ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੁਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 93 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਸੋਂ ਸਲੱਮ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਸਲੱਮ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ 80-90 ਲੱਖ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਦਰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਲੱਮ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਘਟਣਾ ਹੈ।
## ਉਦਮ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਲੱਮ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ 250 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲੱਮ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ 12ਵੀਂ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Manjot Bhullar.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ

**ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ** (ਜਨਮ 10 ਜੁਲਾਈ 1972) ਇੱਕ ਕਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ। 
## ਸਿੱਖਿਆ
ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ, ਕਪੂਰਥਲਾ (ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

## ਕਿਤਾਬਾਂ
**ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆਂ* (ਕਵਿਤਾ)
**ਤਰੁਤੀ* (ਹਾਇਕੂ)
## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ
ਗ਼ਜ਼ਲ

ਡੁਬਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ
ਕੀ ਕੀ ਰੋਜ਼ ਸਦਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ
ਤੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਲੋਅ ਆਪਣੀ ਵੰਡੀ
ਲੈ ਤੈਂਨੂੰ ਪਰਛਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ

ਮਨ ਪੈੜੂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈ
ਥਿਰ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹੀ ਨਾ ਮੈਂ
ਕੀ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦਾ ਰੈਣ ਬਸੇਰਾ
ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ

ਨਿਰਮਲ ਨਿਰਛਲ ਕੰਜ ਕੁਆਰਾ
ਤਨ ਮਿਰਦਿੰਗ ਮਨ ਵਾਵਣਹਾਰਾ
ਇਕ ਲਟਬੌਰੀ ਜੂਨੀ ਬਦਲੇ
ਤੀਰਥ ਜਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ

ਤੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਧੁਨ ਮੰਗਦਾ ਏਂ
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਦੀ ਚਿੰਤਾ
ਵੇ ਬਿਰਖਾ ਇਹ ਫੁੱਲ ਵੀ ਤੇਰੇ
ਕੀਕਣ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ

ਦੂਰ ਟਿਕਾਣਾ ਪੈਰ ਅਲੂਹੇ
ਤਪਦੀ ਰਾਹ ਨਿਰਮੋਹੇ ਬੂਹੇ
ਵੱਸ ਹੋਵੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ
ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਿਰਜ ਸਰਾਵਾਂ ਦੇਵਾਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ

**ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ** (ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ 1976) ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਸਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੇਖ਼ੌਫ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਲੇਖਣੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। http://punjabifunworld.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A8%95%E0%A9%82-%E0%A8%B2%E0%A9%87%E0%A8%96%E0%A8%95-%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%B0%E0%A8%BE/ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸੰਬੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਉਸਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਸ਼ਹੀਦ, ਮਸਤਾਨੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ: ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਡਾਇਨਾ, ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ: ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਵਾਹੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਛਪਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਖਬਾਰ ਪੰਜਾਬ ਟਾਇਮਜ਼, ਦੇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਵਾਜ਼, ਅਜੀਤ ਵੀਕਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਵੀਕਲੀ ਅਤੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਟਾਇਮਜ਼ ਆਦਿਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਗਾਏ ਹਨ।

ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਜਨਮ ਜਗਰਾਉਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 16 ਮਾਰਚ 1976 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੂ ਗੋਤੀ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸਮੈਦਿਕ ਹਾਲ ਬੋਇਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸਮੈਦਿਕ, ਵੈਸਟ ਮਿਡਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਰੌਇਲੀ ਰੀਜ਼ਿਸ ਕਾਲਜ (ਰੌਇਲੀ ਰੀਜ਼ਿਸ), ਸੈਂਡਵੈਲ ਕਾਲਜ (ਸੈਂਡਵੈਲ), ਐਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬ੍ਰਮਿੰਘਮ (ਯੂਕੇ) ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਨਾਵਲ
**ਤਪ*
**ਵਸਤਰ*
**ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ*
**ਨੰਗੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ*
**ਸ਼ਹੀਦ*
**ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ: ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਡਾਇਨਾ *
**ਜੁਗਨੀ*
**ਅਣਲੱਗ*
**ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
**ਮਸਤਾਨੀ*

### ਗੀਤ
ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਮਾਵਰ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੀਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਰ ਹਨ:-
**ਨੱਚਦੀ ਦੇ* -ਗਾਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਲੀ, ਐਲਬਮ ਨੱਚਦੀ ਦੇ, ਸੰਗੀਤ ਅਮਨ ਹੇਅਰ, ਲੇਬਲ ਮੂਵੀ ਬੌਕਸ।
**ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਧੋਖਾ* -ਗਾਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਲੀ, ਐਲਬਮ ਦੀ ਐਲਬਮ, ਸੰਗੀਤ ਯੂ ਐਸ ਆਰ, ਲੇਬਲ ਬੇਬੀ ਕੈਂਪ ਰਿਕਾਰਡਜ਼।
**ਯਾਰ* -ਗਾਇਕ ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਧੂ, ਐਲਬਮ ਯਾਰ, ਸੰਗੀਤ ਯੂ ਐਸ ਆਰ, ਲੇਬਲ ਮੂਵੀ ਬੌਕਸ।
**ਸ਼ੌਂਕ ਦਾ ਗੇੜਾ* -ਗਾਇਕ ਮੰਗੀ ਮਾਹਲ, ਸਿੰਗਲ ਗੇੜਾ, ਸੰਗੀਤ ਜੱਸ ਸ਼ਾਂਪਲਾਂ, ਲੇਬਲ ਕਰਾਉਡ ਪਲੀਜ਼ਰਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼। 
**ਆਜਾ ਮਿੱਤਰਾ* -ਗਾਇਕਾ ਸੁਦੇਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ, ਸਿੰਗਲ ਆਜਾ ਮਿੱਤਰਾ, ਸੰਗੀਤ ਜੱਸ ਸ਼ਾਂਪਲਾਂ, ਲੇਬਲ ਮਾਲਵਾ ਰਿਕਾਰਡਜ਼। 
**ਕੌਂਪਲੀਕੇਟਡ ਯਾਰੀ'' -ਗਾਇਕ ਮਾਸ਼ਾ ਅਲੀ, ਸਿੰਗਲ ਕੌਂਪਲੀਕੇਟਡ ਯਾਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਅਨਾੜੀ, ਲੇਬਲ ਮਾਲਵਾ ਰਿਕਾਰਡਜ਼।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਬਿਟਕੌਇਨ

**ਬਿਟਕੌਇਨ** ਜਾਂ **ਬਿਟ-ਸਿੱਕਾ** ਇੱਕ ਅਦਾਇਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਇਹਦੇ ਵਿਕਾਸਕ ਸਾਤੋਸ਼ੀ ਨਾਕਾਮੋਤੋ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਖਾਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਵਹੀ-ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਨਾਂ **ਬਿਟਕੌਇਨ** ਹੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਬਿਟਕੌਇਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
* 
* Regulation of Bitcoin in Selected Jurisdictions The Law Library of Congress
* Bitcoin video series at Khan Academy
* Bitcoin: a cryptographic currency  INTECO
* Current price of Bitcoin

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਟਕੌਇਨ
ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਵਾਸ

ਰੋਜੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਈ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਣਾ **ਪਰਵਾਸ** ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ, ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀ ਅਬਾਦੀ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਉਪਜਾਊ ਜਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਮੌਸਮ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਮਾਤੀ ਜਬਰ-ਜੁਲਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਲੋਕ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਕਿਸਮਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
*ਮੌਸਮੀ ਪਰਵਾਸ ਜੋ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
*ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
*ਗ਼ਰੀਬ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਰਾਜਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ, ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਜਾਤੀ ਸਬੰਧੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਗੈਰਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਹੋਣਾ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਰਵਾਸ।
*ਦੰਗੇ ਵੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ
*ਬੌਧਿਕ ਪਰਵਾਸ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਪਰਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸੀਲ਼ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ ਲਈ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਭਾਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬੜੇ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਲੋਕ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਵਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ
2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ

2010 ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ **ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ** 19ਵਾਂ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸੀ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੈ। ਇਹ 11 ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ 11 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇਸ਼ ਦੇ 9 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮੈਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋਹਾਨਿਸਬਰਗ ਦੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸਾਕਰ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ-2010 ਸੰਸਾਰ ਫੁਟਬਾਲ ਕੱਪ ’ਚ ਜਿਥੇ ਸਪੇਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਉਥੇ ਸਟਰਾਈਕਰ ਡੇਵਿਡ ਵਿੱਲਾ, ਜਰਮਨ ਦੇ ਥੋਮਸ ਮੂਲਰ ਤੇ ਉਰੂਗੁਏ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਡਿਆਗੋ ਫੋਰਲਾਨ ਨਾਲ ਪੰਜ ਗੋਲ ਦਾਗਣ ਸਦਕਾ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ’ਚ ‘ਸਰਵੋਤਮ ਸਕੋਰਰ’ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ। ਵਿੱਲਾ ਨੂੰ ‘ਫੀਫਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਆਲ ਸਟਾਰ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮ’ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 2010 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁਟਬਾਲ ਕੱਪ ’ਚ ਭਾਵੇਂ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਡੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰਨ ਸਦਕਾ ਜਰਮਨ ਟੀਮ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਮੈਡਲ ਲੱਗਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਫੁਟਬਾਲ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਥੋਮਸ ਮੂਲਰ ਦੀ ਫੁਟਬਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਹੁੰ ਕੂੰਟਾਂ ’ਚ ਚੱਲਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣੀ।
## ਪੂਲ A 
## ਪੂਲ B
## ਪੂਲ C
## ਪੂਲ D
## ਪੂਲ E
## ਪੂਲ F
## ਪੂਲ G
## ਪੂਲ H
## ਨੌਕ ਆਉਟ
## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
*ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਨਮਾਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁਟਬਾਲ
ਮਾਰਕ ਟਲੀ

**ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮਾਰਕ ਟਲੀ ** (ਜਨਮ 1935) ਬੀਬੀਸੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ ਰਿਹਾਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1994 ਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 30 ਸਾਲ ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
1994 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਥਿੰਗ ਅੰਡਰਸਟੁਡ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ।
ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਟਲੀ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਲੱਬ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।
## ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ
ਟਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਟੌਲੀਗੰਜ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਹਾਕਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲਣ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਦੇਹਾਂਤ 
ਇਸ ਨਾਮਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ 25 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੈਕਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਤਜਰਬਾ ਪੱਤਰੀ

**ਤਜਰਬਾ ਪੱਤਰੀ** ਜਾਂ **ਯੋਗਤਾ ਪੱਤਰੀ** (**curriculum vitae** , "ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ" ਲਈ ਲਾਤੀਨੀ, ਅਕਸਰ "'CV'" ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕੁੱਲ ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬਾ-ਪੱਤਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨੌਕਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਲ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਰੁਜ਼ਗਾਰ

**ਰੁਜ਼ਗਾਰ** ਜਾਂ **ਨੌਕਰੀ** ਜਾਂ **ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ** ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਿਰ ਨੌਕਰੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ (ਮਾਲਕ/ਸੁਆਮੀ) ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ (ਨੌਕਰ/ਮੁਲਾਜ਼ਮ/ਕਰਮਚਾਰੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਿਊਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਜੀਵਨੀ

'' ਦੇ 1727 ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਿਲਦ।]]

**ਜੀਵਨੀ** ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਢ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਬਚਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਹਨ,ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ,ਸਮਕਾਲ ਵਿੱਚ 600 ਦੇ ਲਗਭਗ ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ,ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ।ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ,ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

**ਜੀਵਨੀ** ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-**ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ**,**ਜੀਵਨ ਕਥਾ**,**ਜੀਵਨ-ਚਰਿਤ੍ਰ**ਆਦਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ Biography ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰਾਇਡਨ ਨੇ ਵਰਤਿਆ,ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ।ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
*ਐਡਮਨ ਗੋਸ ਅਨੁਸਾਰ,"ਇਹ ਇੱਕ ਰੂਹ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
*ਡਾ:ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਣ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ,"ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀ,ਉਹਨਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਰਣਾਤਮਕ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆ ਹਨ।
***ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨੀਆਂ**ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ,ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ,ਵਿਚਾਰ,ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ,ਦੱਸਣ ਢੰਗ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪੁਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ
*ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ -"ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੂਰਣੀਕਾ" 
*ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ-"ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ(1925)","ਸੰਤ ਗਾਥਾ(1938)"
*ਪ੍ਰੋ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ-"ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ","ਜੀਵਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ"
*ਪ੍ਰੋ:ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ-"ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਿਲ"(ਜੀਵਨੀ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ)
*ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ-"ਪਰਮ ਮਨੁਖ","ਸਰਬਪੱਖੀ ਨਾਇਕ"
*ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ-"ਸਪਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗ","ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ (ਸ਼ੈਲੀ)
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਲੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਦੀ

*ਉੱਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਦੀ*' ਐਫ਼ਆਰਐਸ (ਜਨਮ 13 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 1952) ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ (ਫ਼ਿਲਮ)

***ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ*** () ਨੂਰੀ ਬਿਲਗੇ ਜੇਲਾਨ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ 2014 ਦੀ ਤੁਰਕਿਸ਼ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ​​ਗਰੀਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਵਿਚਕਾਰ ਤਕੜੇ ਪਾੜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2014 ਵਿਖੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਪਾਲਮ ਡੀ'ਓਰ ਅਤੇ ਫਿਪ੍ਰੇਸਕੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਪਲਾਟ
ਫਿਲਮ "ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ", ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਖਾਦੀਜਾ ਮੁਮਤਾਜ਼

**ਖਾਦੀਜਾ ਮੁਮਤਾਜ਼** (ਜਨਮ: 1955) ਇੱਕ ਮਲਿਆਲਮ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਵਲ ਬਰਸਾ ਲਈ ਕੇਰਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਲੇਖਕ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ

**ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ ** (1921 - ਸਤੰਬਰ 1996) ਇੱਕ ਉਘੇ ਉਰਦੂ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ-ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ ਨੂੰ *ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ* ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ *ਬੀਜ* ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ *ਤਰੰਗਾ ਕਫਨ* ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਹੈ।

ਸਰਬਪੱਖੀ ਲੇਖਕ, ਰਾਏ ਨੇ 1952 ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਬੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ *ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ, ਕਲਾਮ ਕਾ ਸਿਪਾਹੀ* (1970) ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਲਈ 1971 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 1996 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਖਰੋਸ਼ਠੀ

**ਖਰੋਸ਼ਠੀ** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਗੰਧਾਰ(ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਦੀ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਸ਼ਾਹਬਾਜਗੜੀ ਅਤੇ ਮਨਸੇਹਰਾ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖ ਖਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਵਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੌੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦਾ ਲੋਪ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਰਗੀ ਦੂਜੀ ਅਹਿਮ ਲਿਪੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀਆਂ
ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝੌਤਾ

**ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝੌਤਾ** ਜਾਂ **ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਆਹਦਾ** ਸਮਾਜ/ਰਾਜ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਪਰਸਪਰ ਲੈਣ ਦੇਣ, ਹੱਕ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, **ਸਮਾਜਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ** ਜਾਂ **ਸਿਆਸੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ** ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਜਾਂ ਮਾਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਾਜਿਬਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ

**ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ** (ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1981) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਰੀ ਹੈ। ਮੋਹਨਜੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ,"ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦਾ ਮੇਲ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬੁਣਤੀ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਨਹੀਂ। ਸਹਿਜ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰਥਵਾਨ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਹਥਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਹਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ।"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਲੁਕਣ ਮੀਚੀ

**ਲੁਕਣ ਮੀਚੀ** ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਲੁਕਣਾ ਅਤੇ ਲੱਭਣਾ’। ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚੰਗੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 15 ਤਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਡ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਖੇਡ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦਾਈ (ਵਾਰੀ) ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਟੈਸਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਈ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 90 ਸੈਕਿੰਡ ਤੱਕ ਬੰਦ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਓਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਅੱਗੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ “**ਆ ਜਾਓ** ਜਾ **ਅ ਜੋਂ”**। ਦਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਭ ਖਿਡਾਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਕੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਾਈ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੁਕੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਦਾਈ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖੇਡ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੁਕਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
## ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ
ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੁਕਣ-ਮੀਚੀ, ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ, ਬਾਰ੍ਹਾ ਟਾਹਣੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਖੇਡਾਂ
ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪਕ

**ਗੁਫਾ ਦਾ ਰੂਪਕ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Allegory of the Cave), ਜਿਸ ਨੂੰ *ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਗੁਫਾ* ਅਤੇ **ਗੁਫਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪਕ ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਲੈਟੋ (ਅਫਲਾਤੂਨ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ *ਰਿਪਬਲਿਕ* ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਕਰਾਤ ਅਤੇ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਗਲਾਉਕਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੋ ਸੁਕਰਾਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀਵਾਰ ਕੋਲ ਸੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਖਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਚੀਜਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਉਸ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਲੋਕ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪਰਛਾਈਆਂ ਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਮੰਨ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਲੈਟੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਕੇ ਪਰਛਾਈਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ
ਲਘੂਗਣਕ

thumb|300px| ਅੱਡ ਅੱਡ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਲਘੂਗਣਕੀ ਫਲਨ ਦਾ ਗਰਾਫ:ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ *e*, ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ 10, ਅਤੇਬੈਂਗਣੀ ਰੰਗਵਾਲਾ1.7ਸਾਰੇ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਲਘੂਗਣਕ ਬਿੰਦੁ (1,&nbsp;0) ਤੋਂ ਹੋਕੇ ਗੁਜਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਫ਼ਰ ਘਾਤ ਅੰਕ ਦਾ ਮੁੱਲ 1 ਹੈ।

ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਨਿਵਾਸੀ ਨੈਪੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਲਘੂਗਣਕ (Logarithm/ਲਾਗਰਿਥਮ) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਣਿਤੀ ਜੁਗਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਗਣਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਭਾਗ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗਣਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਅਤੇ ਘਟਾਉ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਰਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਲਘੂਗਣਕ ਉਹ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਆਧਾਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਘਾਤ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, 10 ਆਧਾਰ ਤੇ 100000 (ਇੱਕ ਲੱਖ) ਦਾ ਲਘੁਗਣਕ 5 ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਧਾਰ 10 ਤੇ 5 ਘਾਤ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸਕਾ ਮੁੱਲ 100000 ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ x, ਆਧਾਰ b ਅਤੇ ਘਾਤਾਂਕ n, ਲਈ

: \log_b x = n\Leftrightarrow\ x = b^n\,

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਊਂ

**ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਊਂ** (ਜਨਮ 22 ਸਤੰਬਰ 1941) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਰ ਮਾਤਾ ਗੁਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਦਾਊਂ ਮਨ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੁੰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
## ਸਾਹਿਤ
ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ, ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ, ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਖੰਭ, ਸ਼ਾਇਰੀ-ਸਾਗਰ, ਤਿੱਪ ਤੇ ਕਾਇਨਾਤ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਬੂਹਾ ਸੁਲਖਣੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।
## ਸਨਮਾਨ
* ਸਾਲ 2011 ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ* 
**ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ*
**ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਖੰਭ* 
**ਸ਼ਾਇਰੀ-ਸਾਗਰ*
**ਤਿੱਪ ਤੇ ਕਾਇਨਾਤ*
**ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਬੂਹਾ ਸੁਲਖਣੀ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਪੌਲ ਉੱਪਲ

**ਪੌਲ ਉੱਪਲ** ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਕੰਨਸਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਹੈ। ਉਹ 2010 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਵੋਲਵਰਹਿਮਪਟਨ ਤੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਜਿੱਤ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੋਬ ਮਾਰਿਸ ਤੋਂ 691 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਇਨੋਕ ਪਾਵੇਲ

**ਇਨੋਕ ਪਾਵੇਲ** 16 ਜੂਨ 1912 – 8 ਫਰਵਰੀ 1998) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨਿਤੀਵੇਤਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਦੱਸ (ਐਮ.ਪੀ.) (1950-74), ਅਲਸਟਰ ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਐਮ.ਪੀ. (1974-1987), ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (1960–63) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ

**ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ** 1921 ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਣਿਆ "ਖਾੜਕੂ" ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। {ਇਹ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਸੀ (ਨਾ ਕਿ ਬੱਬਰ); ਬਬਰ=ਸ਼ੇਰ, ਬੱਬਰ=ਢਿੱਡ}.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜਣੇ 23 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ, 1922 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲਾਂ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਧਾਮੀਆਂ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਭੁਝੰਗੀ ਧਾਮੀਆਂ, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁੜਿਆਲ ਤੇਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਰੀਪੁਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਆਤਪੁਰ ਰੁੜਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ।

ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਊਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਜਰਿਮ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਲਾ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਲੁੱਟੀ। 1922 ਤੋਂ 1924 ਤਕ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਈ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਬੇਲੀ ’ਚ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 12 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਡੇਰ ਵਿਚ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ 8 ਜੂਨ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਜਦ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬ ਦਾ ਪਿੰਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਤੇ ਦੇਸੀ ਪੁਲਸੀਏ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਬਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 96 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਬਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 96 ਬਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਨਿੱਝਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 13 ਦਸੰਬਰ, 1924 ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ 89 ਵਿਚੋਂ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ 49 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 34 ਬਬਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਸਾਬਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੱਡਣੇ ਪਏ।

ਹਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ:

# ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ=ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ. 
# ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ=ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰੀ
# ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ =ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ
# Bakhshish Singh Nijjar= Babar Akali Lehar

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ
ਆਈਐੱਨਐੱਸ ਵਿਕਰਾਂਤ (1961)

**ਆਈ. ਐਨ. ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ** (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: विक्रान्‍त) ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਕੈਰੀਅਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਦੋਰਾਨ ਪਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਈ. ਐਨ. ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਜਹਾਜ਼ ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ 1957 ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। 1961 'ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ **ਆਈ. ਐੱਨ. ਐੱਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ** ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਬੇੜੇ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ
ਪੰਜਾਬ 1984

**ਪੰਜਾਬ 1984** 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਨੁਰਾਗ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1984-86 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਸਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਇਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 27 ਜੂਨ 2014 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ, ਕਿਰਨ ਖੇਰ, ਪਵਨ ਮਲਹੋਤਰਾ ਅਤੇ ਸੋਨਮ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ।

## ਸਿਤਾਰੇ
* ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ ਬਤੌਰ ਸ਼ਿਵਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਸ਼ਿਵਾ
* ਕਿਰਨ ਖੇਰ ਬਤੌਰ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (ਸ਼ਿਵਜੀਤ ਦੀ ਮਾਂ)
* ਪਵਨ ਮਲਹੋਤਰਾ ਬਤੌਰ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ
* ਸੋਨਮ ਬਾਜਵਾ ਬਤੌਰ ਜੀਤੀ (ਸਿਵਜੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ)
* ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਬਤੌਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰੀ (ਸਿਵਜੀਤ ਦਾ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀ)
* ਮਾਨਵ ਵਿਜ ਬਤੌਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲ਼ੀ
* ਅਰੁਣ ਬਾਲੀ ਬਤੌਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੂਨਪੁਰੀ
* ਗੁਰਚਰਨ ਚੰਨੀ ਬਤੌਰ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਸ਼ਿਵਜੀਤ ਦਾ ਬਾਪ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2014 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸੇਰਗੇਈ ਬੋਂਦਾਰਚੁਕ

**ਸੇਰਗੇਈ ਫਿਓਦਰੋਵਿਚ ਬੋਂਦਾਰਚੁਕ** (; ; ਯੂਕਰੇਨੀ: Сергі́й Фе́дорович Бондарчу́к, *Serhiy Fedorovych Bondarchuk*; 25 ਸਤੰਬਰ 1920 20 ਅਕਤੂਬਰ 1994) ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੀ।
## ਜੀਵਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਵਟਾਂਦਰਾ-ਮੁੱਲ

ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਕਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ **ਵਟਾਂਦਰਾ-ਮੁੱਲ** ਮਾਲ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ। ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਹਨ: ਵਰਤੋਂ-ਮੁੱਲ, ਮੁੱਲ (ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ) ਅਤੇ ਕੀਮਤ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨੀ ਅਤੇ ਵਟਾਂਦਰਾ ਬੋਰਡ

**ਭਾਰਤ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨੀ ਅਤੇ ਵਟਾਂਦਰਾ ਬੋਰਡ** () (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਸੇਬੀ/SEBI) ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਾਮਨੀ ਬਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮਕ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1988 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨੂੰ ਕਨੂੰਨੀ ਤਾਕਤਾਂ 12 ਅਪਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਸੇਬੀ ਐਕਟ, 1992 ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ
ਰਾਜਸੀ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਬੰਧ

, ''Discours sur l'oeconomie politique'', 1758]]
**ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ** ਜਾਂ **ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਚਾਰਾ** ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰ, ਦਰਾਮਦੀ (ਕਸਟਮ) ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ਼,ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਵਿਕਾਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਲਕਾਂ ਜਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ (ਆਰਥਕ ਢਾਂਚਿਆਂ) ਦੀ ਘੋਖ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਉਹਨਾਂ ਬੁੱਧੀਸੰਗਤ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਮਾਰਕਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ

**ਮਾਰਕਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ** ਜਾਂ **ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮਾਰਕਸੀ ਸਕੂਲ** ਆਰਥਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਉਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ ਨੇ ਰੱਖੀਆਂ। ਮਾਰਕਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਤ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਤਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਰਕਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਮੁੱਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਵੰਡ, ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਸਰ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*Marxian Economics (archive from Schwartz center of economic policy analysis)

*Marxian Political Economy

*The Neo-Marxian Schools (archive from Schwartz center of economic policy analysis)

*A Marxian Introduction to Modern Economics

*International working group on value theory 

*An outline of Marxist economics, Chapter 6 of *Reformism or Revolution* by Alan Woods

* The End of the Market  A website containing a critical evaluation the idea of the market-clearing price which affirms Marx's theory that in capitalism profitability would decline

* The Neo-Marxian Schools ("Radical Political Economy") 

* ''If you're so smart, why aren't you rich?'' Monthly Review article detailing the degeneration of Marxian economics.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦ
ਮਨੋਵਿਕਾਰ

**ਮਨੋਵਿਕਾਰ** (Mental disorder) ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੰਦੁਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਨੋਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਅਣਫਿੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਅਸਮਰਥਤਾ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨੋਰੋਗ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਸਾਇਣਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਨੋ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਕਿਸਮਾਂ 
## ਕਾਰਣ 
## ਪਰਭਾਵ 
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ 
## ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ 
ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਬਾਅਦ, ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀਹਾ (40 ਦਿਨ) ਜਾਂ ਛਿਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੂਚਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਗਾਰ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਹਲਕੀ ਉਦਾਸੀ, ਗੰਭੀਰ ਉਦਾਸੀ, ਤੇ ਨੀਮ ਪਾਗਲਪਣ।

## ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ 
## ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ 
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਤਕ, ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਸਾਹ ਚੜਨ ਤਕ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਸਾਂ-ਤੰਤੂਆਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ/ਤੰਤੂ ਨਕਾਰਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਣਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਲੋੜਾ ਤੇ ਤਰਕਹੀਣ ਵਿਹਾਰ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

## ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ 
## ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 
ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਰਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

## ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਾਤਾਵਰਣ 
## ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਉਪਾਅ 
ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਨੇਹੀ ਮਿੱਤਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।  ਜੇ ਸਧਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰ ਟੁੱਟਣੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਥਾਮਸ ਪੇਨ

**ਥਾਮਸ ਪੇਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Thomas Paine, 9 ਫਰਵਰੀ 1737 - 8 ਜੂਨ 1809) ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਕਾਢੀ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਰਫਕ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਥਟਫਰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1774 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਛੱਡ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਸੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1776 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
## ਯਾਦਗਾਰਾਂ

File:01 Thomas Paine.JPG|Monument to Paine by John Frazee in New Rochelle
File:BHS-TP Statue.JPG|Statue in Bordentown, New Jersey
File:Plaque Thomas Paine, 10 rue de l'Odéon, Paris 6.jpg|Plaque honoring Paine at 10 rue de l'Odéon, Paris
File:Statue of Thomas Paine, Thetford, Norfolk.jpg|Statue in Thetford, Norfolk, England, Paine's birthplace
File:Thomas Paine Commemorative Plaque - geograph.org.uk - 311958.jpg|Plaque on Thomas Paine Hotel, Thetford
File:Thomas Paine Plaque NY.jpg|Commemorative plaque on the site of the former residence of Paine in Greenwich Village, New York City

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਜਾਨ ਐਡਮਜ਼

**ਜਾਨ ਐਡਮਜ਼ ** (30 ਅਕਤੂਬਰ 1735 - 4 ਜੁਲਾਈ 1826) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਟੋਰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1797 ਤੋ 1801 ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਉਸ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1789 ਤੋ 1797 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਐਡਮਜ਼ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਸਨ।

## ਨੋਟ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* The Papers of John Adams, subset of Founders Online from the National Archives
* John Adams: A Resource Guide at the Library of Congress
* The John Adams Library at the Boston Public Library
* Adams Family Papers: An Electronic Archive at the Massachusetts Historical Society
* 
* 
* 
* John Adams on C-SPAN
* Scholarly coverage of Adams at the Miller Center, University of Virginia

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1735
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1826
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨ ਐਡਮਜ਼
ਕੌਮੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਘੋਖ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੌਂਸਲ

**ਕੌਮੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਘੋਖ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੌਂਸਲ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: National Council of Educational Research and Training; ਸੰਖੇਪ: NCERT - ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਊਂਸਿਲ ਆਫ਼ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ; ਸੰਖੇਪ: ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ) ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਥਾਪੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਂਸਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕਡ਼ੀਆਂ 
* 
* NCERT ਆਨਲਾਈਨ ਟੈਕਸਟ-ਕਿਤਾਬਾਂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ

**ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ** 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 1707 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ, ਅਜੋਕਾ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਵੇਲਸ ਅਤੇ 15 ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਅਰਸੇ ਲਈ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹੇ।
ਰੂਪਮਤੀ

**ਰੂਪਮਤੀ** ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਵਾਧੀਨ ਅਫਗਾਨ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਜ ਬਹਾਦੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸੀ। ਬਾਜ ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਰੂਪਮਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 1599 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ-ਉਲ‌-ਉਮਰੀ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਕਈ ਭਾਵਪੂਰਣ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਵਰਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ, ਮੰਡੂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਨਾਲ ਭਿੜਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਨਮੋਹਿਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਰੂਪਮਤੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੱਕ ਜਾਵੇ। ਰੂਪਮਤੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਮੰਡੂ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਨਦੀ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡੂ ਵਿਖੇ ਰੀਵਾ ਕੁੰਡ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਚਰਵਾਹੇ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਅਕਬਰ ਨੇ ਮੰਡੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੂਪਮਤੀ ਤੇ ਬਾਜ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਦਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮੰਡੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਡੂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਮਦਦ ਲੈਣ ਲਈ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਆਦਮ ਖਾਨ ਮੰਡੂ ਆਇਆ, ਉਹ ਰੂਪਮਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਤੇ ਮੁਗਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਣੀ ਰੂਪਮਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਰੂਪਮਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ
1599 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ-ਉਲ-ਉਮਰੀ ਤੁਰਕੋਮਨ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਫ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ 'ਚ ਰਾਣੀ ਰੂਪਮਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ 26 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਅਸਲ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਫੁਲਾਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਖਰੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ 1653 ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਅਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਆਖਰਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਅਲੀ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1831 ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਜੈਮਦਾਰ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਇਸ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਆਗਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਇਹ ਖਰੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਈ. ਲੂਆਰਡ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਐਲ.ਐਮ ਕਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 1926 ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਕਮਲ ਦੀ ਔਰਤ: ਰੁਪਮਤੀ, ਮੰਡੂ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ: ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਖਰੜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾ ਦੋਹੇ, ਦਸ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੁਪਮਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਵਈਏ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ

File:Rupmati Pavilion 01.jpg|Rani Roopmati pavilion
File:Baz Bahadur's Palace 12.jpg|Baz Bahadur's palace
File:Rewa Kund, Mandu.jpg|Rewa Kund

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ

**ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ** (ਜਾਂ **ਬੇਕਾਰੀ**) ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ਼ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਬੋਲ਼ਬਾਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਹਿਸਾਬ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ਼ ਭਾਗ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਜੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੀ ਦੇ ਕਾਲ਼ ਮੌਕੇ ਕਿਸੇ ਅਰਥਚਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 2012 ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 19.7 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਭਾਵ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦਾ ਲਗਭਗ 6% ਹਿੱਸਾ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ।

## ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਭਿਅੰਕਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੌਮੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ
ਵੱਡੀ ਆਰਥਕਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕ ਕੋਆਪਰੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (ਓਕਡ) ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਨ 2017 ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 15 ਤੋਂ 29 ਆਯੂ ਗੁੱਟ ਦੇ ਤੀਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੌਜੁਆਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦਸ ਲੱਖ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਮੌਕੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 3 ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੱਚੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਰਧ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕਤਾ
ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

**ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ** ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਕਟ 2009 ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੁੱਦਾ ਵਿਖੇ 27 ਫਰਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ 2017 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਏਗਾ। 12ਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏਗਾ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਕੈਂਪਸ ਜੋ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਗਾ ਮਿੱਲ ਦੀ ਰੈਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਜੈ ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਪ੍ਰੋ. ਆਰ. ਕੇ. ਕੋਹਲੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 5 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।

## ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ
ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਨਵ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ ਵਲੋਂ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਫੈਕਲਟੀ ਦੀਆਂ 168 ਅਤੇ 70 ਨਾਨ ਟੀਚਿੰਗ ਅਸਾਮੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 7 ਸਕੂਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਜਿਵੇਂ, ਐਲ.ਐਲ.ਐਮ (ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਲਾਅ), ਐਮ.ਏ (ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇਕਨਾਮਿਕਸ), ਐਮ.ਏ (ਕੰਪੈਰੇਟਿਵ ਲਿਟਰੇਚਰ), ਐਮ.ਐਸਸੀ, ਪੀਐਚ.ਡੀ (ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਜ਼), ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜਿਜ਼, ਲਿਟਰੇਚਰ ਐਂਡ ਕਲਚਰ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ:

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਐਂਡ ਐਪਲਾਈਡ ਸਾਇੰਸਜ਼:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕੈਮੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਸਟੈਟਿਕਸ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਨੈਚੁਰਲ ਪ੍ਰਾਡਕਟਸ, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਪਲਾਂਟ ਸਾਇੰਸਜ਼

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਅਰਥ ਸਾਇੰਸਜ਼:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਜਿਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਐਂਡ ਜਿਓਲੋਜੀ

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਗਲੋਬਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਸਾਊਥ ਐਂਡ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਹਿਊਮਨ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਐਂਡ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਮੈਡੀਸਨ

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੁਏਜ਼, ਲਿਟਰੇਚਰ ਐਂਡ ਕਲਚਰ:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕੰਪੈਰੇਟਿਵ ਲਿਟਰੇਚਰ, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਂਡ ਮਾਡਰਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਜ਼

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲੀਗਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਐਂਡ ਗਵਰਨੈਂਸ:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਲਾਅ

*** ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼:** ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਸ਼ੋਸ਼ੋਲੋਜੀ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 
*ਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ- ਨਕਸ਼ਾ
*ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ
ਬੀ ਐਫ ਸਕਿਨਰ

**ਬੁਰਹਸ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ** (**ਬੀ ਐਫ**) **ਸਕਿਨਰ** (20 ਮਾਰਚ 1904 – 18 ਅਗਸਤ 1990) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ 1958 ਤੋਂ 1974 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ ਦਾ ਐਡਗਰ ਪੀਅਰਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਹ ਭੁਲੇਖਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਕਿਨਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਨਰ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ  ਹੈ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮਾੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਉੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ; ਜੇ ਨਤੀਜੇ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ  ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਤਕੜੀ ​​ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ

**ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ** ਖਮਾਚ-ਠਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਕ 557-594 ਤਕ ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਨੰਬਰ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 24 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 17 ਛੰਤ, 9 ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਦਰਜ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਰਾਗ ਆਸਾ

**ਰਾਗ ਆਸਾ** ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ (ਮਾ) ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੜਜ (ਸਾ) ਸੰਵਾਦੀ ਹੈ। ਆਰੋਹੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਸਵਰ ਵਰਜਿਤ  ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਔੜਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਆਰੋਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸਪਤਕ ਦੇ ਪੰਜ ਸਵਰ ਤੇ ਅਵਰੋਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸੱਤ ਸਵਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸੰਧੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਆਸਾ ਰਾਗ ਦੀ ਛਾਇਆ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗ ਮਾਂਡ ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਆਸਾ ਰਾਗ  ਦਾ ਆਰੋਹ ਤੇ ਅਵਰੋਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਆਰੋਹੀ- ਸਾ ਰੇ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਸਾਂ
ਅਵਰੋਹੀ- ਸਾਂ ਨੀ ਧਾ ਪਾ, ਮਾ ਗਾ ਰੇ, ਸਾ ਗਾ ਰੇ ਗਾ ਸਾ

ਰਾਗ ਆਸਾ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ **ਰਾਗ ਸਿਰੀ, ਰਾਗ ਮਾਝ ਤੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ** ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਕ 347 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 488 ਤੱਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਗਾਇਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਰਾਗ ਸਿਰੀ

**ਰਾਗ ਸਿਰੀ** ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਰਾਗ ਉਤਪਤ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪਾਰਸ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਸਿਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 9 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 206 ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 14 ਤੋਂ ਪੰਨਾ 93 ਤੱਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। **ਰਾਗ ਸਿਰੀ**, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਰਾਗ ਮਾਝ

**ਰਾਗ ਮਾਝ** ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਸਰਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 183 ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 94 ਤੋਂ ਪੰਨਾ 150 ਤੱਕ, ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮ 3 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ (ਚੌਥਾ ਪਹਿਰ) ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਆਇਤਉਲਾ

ਕ਼ੋਮ ਵਿੱਚ, 1964]]
thumb|330x330px
**ਆਇਤਉਲਾ** (ਫਾਰਸੀn: آيت‌الله‎ / ਅਰਬੀ: آية الله‎, "ਅਲਹ ਦਾ ਪਰਤੀਕ") ਮੁਸਲਿਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਚੇ ਪਦਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹੈ। ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

1979 ਦੀ ਇਰਾਨ ਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਰਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਲੀਡਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਇਤਉਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਂ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲਗਿਆ।
## ﻿ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਇਤਉਲਾ 
* ਆਇਤਉਲਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ
* ਆਇਤਉਲਾ ਸੀਸਤਾਨੀ
* ਆਇਤਉਲਾ ਖਾਮੂਨਹਈ
* ਆਇਤਉਲਾ ਵਹੀਦ ਖੁਰਾਸਾਨੀ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਇਤਉਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਡਸਦੇਮੋਨਾ (ਉਥੈਲੋ)

**ਡਸਦੇਮੋਨਾ** ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿਧ ਪੰਜ-ਅੰਕੀ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ *ਉਥੈਲੋ* (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1601–1604) ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਿੰਥੀਉ ਦੀ 1565 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਕਹਾਣੀ 'ਉਨ ਕੈਪੀਤਾਨੋ ਮੋਰੋ (Un Capitano Moro -"ਮੂਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ") ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਜੈਰਾਮ ਰਮੇਸ਼

**ਜੈਰਾਮ ਰਮੇਸ਼** (ਜਨਮ 9 ਅਪਰੈਲ 1954) ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 2004 ਤੋਂ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019
ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)

**ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ** () ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਚ ਤਾਲਮੇਲ, ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਰੱਖ ਰਖਾਵ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਇਹ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਛੇ ਖੇਤਰੀ ਦਫਤਰ ਜੋ ਕਿ ਪੁਣੇ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਗੁਹਾਟੀ, ਭੋਪਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏਗਾ।

ਸੰਗਠਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੁਦਮੁਤਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
*ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਗਠਨ (AICTE)
*ਭਾਰਤੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ (MCI)
*ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਿਸਰਚ ਸੰਗਠਨ (ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.)
*ਡਿਸਟੈਂਸ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਗਠਨ(DEC)
*ਭਾਰਤੀ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ (BCI)
*ਕੌਮੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਗਠਨ (NCTE)
*ਭਾਰਤੀ ਮੁੜ ਵਸੇਵਾ ਸੰਗਠਨ (RCI)
*ਭਾਰਤੀ ਫਾਰਮੇਸੀ ਸੰਗਠਨ(PCI)
*ਭਾਰਤੀ ਨਰਿਸੰਗ ਕੌਂਸਲ (INC)
*ਭਾਰਤੀ ਡੈਂਟਲ ਸੰਗਠਨ (ਡੀ.ਸੀ.ਆਈ.)
*ਕੇਂਦਰੀ ਹੋਮੇਓਪੈਥਿਕ ਸੰਗਠਨ (CCH)
*ਕੇਂਦਰੀ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਭਾਰਤੀ ਮੈਡੀਸਨ (CCIM)
*ਮੁੜ ਵਿਸੇਵਾ ਸੰਗਠਨ
*ਕੌਮੀ ਦਿਹਾਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੰਗਠਨ
*ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਗਠਨ
*ਆਰਚੀਟੈਕਚਰ ਕੌਂਸਲ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕਡ਼ੀਆਂ
* ਯੂਜੀਸੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾੲੀਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ
ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ

**ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ** (ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1946) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ।
## ਲਿਖਤਾਂ
### ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਦਾ ਜਾਦੂ* (1983)
**ਪੰਜ ਬਲ਼ਦੇ ਦਰਿਆ* (1990)
**ਬਸਤੀ ਬਸਤੀ ਜੰਗਲ* (2004)
**ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ਼* (2006)
*ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ (2009)
### ਖੋਜ ਕਾਰਜ
**ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ: ਰੂਪ ਤੇ ਅਕਾਰ* (1995)
**ਸੰਪੂਰਨ ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੂਜ਼* (2005)
**ਸਰਲ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼* (2010)
**ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੂਜ਼: ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼* (2016)

### ਸੰਪਾਦਿਤ
**ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੇ* (ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਅਸਲ ਕਲਾਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਚ ਵੀ: 2008)
* *ਕੁੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ* (ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਤ: 2010)
**ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ* (ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਕੰਵਲ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ: 2010)
**ਮੇਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ* (ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ: 2010)
**ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ* (ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਫਰਨਾਮਾ, ਸੰਪਾਦਤ: 2007)
**ਸੁੱਚੇ ਤਿੱਲੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ* (ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਨਾਰਾਂ: 2008)
**ਕਲਮ ਕਲਮ ਖੁਸ਼ਬੋ* (104 ਕਵੀ: 2002)
**ਚੋਣਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੇਅਰ* (ਨੌ ਸੌ ਸ਼ਾਇਰ: 2007)
**ਪੰਧ ਲੰਮੇਰੇ* (ਹੰਸ ਰਾਜ ਬੈਂਸ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: 2007)
### ਹੋਰ
**ਮੈਂ ਇਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਆਸਟਰੇਲੀਆ* (ਸਫਰਨਾਮਾ: 2007)
**ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ* (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਫਰਨਾਮਾ: 2009)
**ਉੱਚਾ ਬੁਰਜ ਲਹੌਰ ਦਾ* (ਨਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਗੀਤ: 2003)
**ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ* (2009)
**ਇਰਫ਼ਾਨ* (ਹਿੱਸਾ ਅੱਵਲ: 2010)
**ਸਰਹੱਦੀ ਦੋਹਾ ਸਾਗਰ* (4000 ਦੋਹੇ: 2010)
**ਵਿਸਰ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ
ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸਪ

**ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸਪ** (20 ਅਗਸਤ 1799 – 22 ਅਪਰੈਲ 1840) ਜੋ 1832 - 1840 ਤੱਕ ਕਲਕੱਤਾ (ਅਜੋਕਾ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਖਰੋਸ਼ਠੀ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਸੀ।
ਈਮਾਨ ਮਰਸਲ

**ਈਮਾਨ ਮਰਸਲ** (إيمان مرسال) (ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 1966) ਅਰਬੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਵਾਨ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸਰ ਦੀ ਜੰਮੀ ਪਲੀ ਹੈ।

ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਖਾਲੇਦ ਮੱਤਾਵਾ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ, *ਦੀਜ ਆਰ ਨਾਟ ਆਰੇਂਜੇਸ, ਮਾਏ ਲਵ* ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 2008 ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਪ ਮੇਡੋ ਪ੍ਰੇਸ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਈਮਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਕਾਹਿਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ-ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। 1998 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚੱਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਨਾਡਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਫਰੈਂਚ, ਜਰਮਨ, ਇਤਾਲਵੀ, ਹਿਬਰੂ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਡਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ-ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਡਮਾਂਮੈਂਟਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*"This Is Not Literature, My Love" , *Al-Ahram*, Youssef Rakha, 11–17 February 2010
*poets blog
*A Poem by Iman Mersal 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1966
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਕਵੀ
ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ

**ਰਾਗ ਗਉੜੀ** ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਸਰਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੁੱਲ 743 ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 151 ਤੋਂ ਪੰਨਾ 346 ਤੱਕ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 3 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ (ਚੌਥਾ ਪਹਿਰ) ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 14 ਪ੍ਰਤੀਸਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਗ **ਰਾਗ ਗਉੜੀ** ਨਾਲ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ

## ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 
* ਅਰੋਹਃ ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ
* ਅਵਰੋਹਃ ਸੰ ਨੀ ਧ ਮ ਪ, ਧ ਪ ਮ ਗ, ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ
* ਵਾਦੀ : ਰੇ 
* ਸੰਵਾਦੀਃ ਪ

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਬਣੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਇਸ ਰਾਗ ਵਾਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੋਟ ਉੱਤੇ ਰੁਕਣ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਰਾਗ ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਪਰ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਫ਼ਾਰਮਸ. 

* ਗੌਰੀ (ਭੈਰਵ ਥਾਟ) 
* ਗੌਰੀ (ਕਲਿੰਗੜਾ ਅੰਗ) (ਦੋਵੇਂ ਮ)
* ਗੌਰੀ (ਮਾਰਵਾ ਅੰਗ)
ਦੋਹਾ (ਛੰਦ)

**ਦੋਹਾ**, ਭਾਰਤੀ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ। ਦੋਹੇ ਦੇ ਚਾਰ ਚਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ 24-24 ਮਾਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਂਕ ਚਰਣਾਂ (ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ) ਵਿੱਚ 13-13 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਚਰਣਾਂ (ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ) ਵਿੱਚ 11-11 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ  ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਚਰਨ ਦੀਆਂ 13 ਮਾਤਰਾਂ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਚਰਨ ਦੀਆਂ 11 ਮਾਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਦੋਹਰੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਹਰਿਆਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਦੋਹੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋਹੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਦੋਹੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਦੋਹਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਰਠਾ ਛੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਰੇ ਤੇ ਸੋਰਠੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਬੁਣਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਦਿਲਚਸਪ ਦੋਹਰਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਦੋਹਰਾ ਪੁੱਠਾ ਜੇ ਪੜ੍ਹੇ, ਬਣੇ ਸੋਰਠਾ ਆਪ।
ਪਿੰਗਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਹਿ ਗਏ, ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਜੋ ਬਾਪ। 

## ਉਦਾਹਰਨ

 ਖੁਸਰੋ ਦਰਿਯਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾ, ਉਲਟੀ ਵਾ ਕੀ ਧਾਰ।
 ਜੋ ਉਤਰਾ ਸੋ ਡੂਬ ਗਯਾ, ਜੋ ਡੂਬਾ ਸੋ ਪਾਰ ॥ - ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੰਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ