open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ

**ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ** (ਫਾਰਸੀ: ابراهیم خان لودی), (1480 - 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1526) ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1517 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1526 ਤੱਕ ਨੌਂ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਪਿਆ।

## ਜੀਵਨ
ਇਬਰਾਹਿਮ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਨੇ ਵੀ ਰਈਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਰਈਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

1526 ਵਿੱਚ, ਕਾਬੁਲਿਸਤਾਨ (ਕਾਬੁਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 12,000-25,000 ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 20 ਤੋਂ 24 ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਨ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 50,000 ਤੋਂ 120,000 ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 400 ਤੋਂ 1000 ਜੰਗੀ ਹਾਥੀ ਸਨ। ਅਗਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਧੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੜੇ ਗਏ। ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲੇ 331 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਕਬਰ
ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੋਧੀ ਗਾਰਡਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਗੁੰਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬੂ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਕਲੰਦਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਆਇਤਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1866 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1522 ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਪਤ ਵਿੱਚ ਖਵਾਜਾ ਖਿਜ਼ਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ।

## ਗੈਲਰੀ

ਤਸਵੀਰ:Delhi-Topra Nagari inscription of 1524 CE.jpg|alt=|1524 ਈਸਵੀ ਦਾ ਦਿੱਲੀ-ਟੋਪਰਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ:An awards ceremony in the Sultan Ibrāhīm’s court before being sent on an expedition to Sambhal.jpg|alt=|ਸੰਭਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ
ਤਸਵੀਰ:1526-First Battle of Panipat-Ibrahim Lodhi and Babur.jpg|alt=|1526-ਪਾਣੀਪਤ-ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ
ਤਸਵੀਰ:Babur introduced field guns at panipat, 1526.jpg|alt=|ਬਾਬਰ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ, 1526 ਵਿਚ ਫੀਲਡ ਗਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ
ਤਸਵੀਰ:Kabuli Bagh Mosque.JPG|alt=|ਕਾਬੁਲੀ ਬਾਗ ਮਸਜਿਦ

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
*ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*Abundance and low prices during the reign of Sultan Ibrahim Lodi 
*Lodī dynasty - Encyclopædia Britannica

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼
ਸਕੰਦਵਰਮੰਨ

ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੋਪ

**ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੋਪ** (IAST: ਵਿਸਣੁਗੋਪ) ਕਾਂਚੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਲਵ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੁੱਧਵਰਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤਾ ਸਮਰਾਟ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੱਖਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਮਯੂਰਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੱਲਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਦੰਬ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਇਤ (19-20 ਲਾਈਨਾਂ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੋਪ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ::

"ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੱਖਣੀਪੱਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਹਿੰਦਰ, ਮਹਾਕਾਂਤਰਾ ਦੇ ਵਿਆਘਰਾਜ, ਕੁਰਾਲ ਦੇ ਮੰਤਰਰਾਜ, ਪਿਸ਼ਟਪੁਰ ਦੇ ਮਹਿੰਦਰਗਿਰੀ, ਕੋਟਤੂਰਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀਦੱਤ, ਏਰੰਡਪੱਲ ਦੇ ਦਮਨ, ਕਾਂਚੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੋਪ, ਅਵਮੁਕਤ ਦੇ ਨੀਲਾਰਾਜ, ਵੇਂਗੀ ਦੇ ਹਸਤੀਵਰਮਨ, ਪਾਲੱਕ ਦੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਦੇਵਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਟਲਪੁਰ ਦੇ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ।"

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼

**ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਚੌਥੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਕਾਞਚੀਪੁਰੰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 600 ਸਾਲ ਤਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲੁਗੁ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਬੋਧਿਧਰਮ ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ - ਕਸ਼ਤਰਿਅ ਮੰਣਦੇ ਸਨ।

### ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ
* ਸਿੰਹਵਰਮੰਨ 1 275 - 300 CE
* ਸਕੰਦਵਰਮੰਨ
* ਵਿਸ਼ਣੁਗੋਪ 350 - 355 CE
* ਕੁਮਾਰਵਿਸ਼ਣੁ 1 350 - 370 CE
* ਸਕੰਦਵਰਮੰਨ 2 370 - 385 CE
* ਵੀਰਵਰਮੰਨ 385 - 400 CE
* ਸਕੰਦਵਰਮੰਨ 3 400 - 436 CE
* ਸਿੰਹਵਰਮੰਨ 2 436 - 460 CE
* ਸਕੰਦਵਰਮੰਨ 4 460 - 480 CE
* ਨੰਦਿਵਰਮੰਨ 1 480 - 510 CE
* ਕੁਮਾਰਵਿਸ਼ਣੁ 2 510 - 530 CE
* ਬੁੱਧਵਰਮੰਨ 530 - 540 CE
* ਕੁਮਾਰਵਿਸ਼ਣੁ 3 540 - 550 CE
* ਸਿੰਹਵਰਮੰਨ 3 550 - 560 CE

#### ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਪੱਲਵ
* ਸਿੰਹਵਿਸ਼ਣੁ 555 - 590 CE
* ਮਹੇਂਦਰਵਰਮੰਨ 1 590 - 630 CE
* ਨਰਸਿੰਹਵਰਮੰਨ 1 (ਮਮੱਲ) 630 - 668 CE ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ
* ਮਹੇਂਦਰਵਰਮੰਨ 2 668 - 672 CE
* ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਮਰਮੰਨ 1 672 - 700 CE ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ
* ਨਰਸਿੰਹਵਰਮੰਨ 2 (ਰਾਜਸਿੰਹ) 700 - 728 CE
* ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ 2 705 - 710 CE
* ਨੰਦਿਵਰਮੰਨ 2 (ਪੱਲਵਮੱਲ) 732 - 796 CE
* ਤੰਦਿਵਰਮੰਨ 775 - 825 CE
* ਨੰਦਿਵਰਮਨ 3 825 - 869 CE
* ਅਪਰਾਜਿਤਵਰਮੰਨ 882 - 901 CE

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲ ਰਾਜੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਬੁੱਧਗੁਪਤ

**ਬੁੱਧਗੁਪਤ** (ਗੁਪਤਾ ਲਿਪੀ: ਬੁ-ਧਾ-ਗੁ-ਪਤ, r. c. 476 – 495 CE) ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰੂਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘਗੁਪਤ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।

## ਰਾਜ 
ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ, ਅੱਗੇ ਅਲਚੋਨ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਰਾਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਤੋਰਾਮਨਾ ਦਾ ਏਰਨ ਸੂਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਲਗਭਗ 510-513 ਈਸਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 
ਦਮੋਦਰਪੁਰ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਡਰਵਰਧਨ ਭੁਕਤੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ) ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵਾਇਸਰਾਏ (ਉਪਰਿਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ) ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਅਤੇ ਜੈਦੱਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ।

ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ, ਮਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਨਯਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਏਰਨ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਾਟ (ਭੂਪਤੀ) ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੁਰਸ਼ਮੀਚੰਦਰ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ

ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀ ਇੱਕ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:

...ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਠ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ...

— ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ, ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।

ਸਾਰਨਾਥ ਤੋਂ ਦੋ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 157 ਵਿੱਚ ਅਭਯਮਿੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ" (ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦਾ 157 ਈਸਵੀ 477 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਏਰਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹਨ।

### ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ 
ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਸਾਲ 157) ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸੇ ਦਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

### ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 

File:Inscribed Pedestal of Buddha Image Installed in the Reign of Budha Gupta - Circa 480 CE - Govind Nagar - ACCN 82-240 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5537.JPG|ਬੁੱਧ ਦੀ ਉੱਕੀ ਹੋਈ ਚੌਂਕੀ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਵਿੰਦ ਨਗਰ। ਮਥੁਰਾ।
File:Eran Budhagupta inscription.jpg|ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ.
File:Budhagupta.jpg|ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਚਾਰਟਰ, ਮਿਤੀ ਗੁਪਤਾ ਸਾਲ 168

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼

**ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼** ਜਾਂ **ਖ਼ਲਜੀ** **ਸਲਤਨਤ** ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ 1290-1320 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਲਾਲ ਉੱਦ-ਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਗੁਲਾਮੀ 
ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ, ਅਮੀਰਾਂ, ਦਰਬਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰਾਂ, ਰਖੇਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਲਾਮ ਸਨ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ - ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਏ ਸਨ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਖ਼ਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਮਰਦ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦਾ, ਕਾਇਦ, ਗੁਲਾਮ ਜਾਂ ਬੁਰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਜਾਂ ਕਨੀਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਸ਼ਾਸ਼ਕ 
* ਜਲਾਲ ਉੱਦ-ਦੀਨ ਖਿਲਜੀ (1290–1296)
* ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ (1296–1316)
* ਸ਼ਿਹਾਬੁਦੀਨ ਓਮਾਰ ਖ਼ਿਲਜੀ (1316)
* ਕੁਤੁਬ ਉੱਦ-ਦੀਨ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ਿਲਜੀ (1316–1320)
* ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ (1320)

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਗ੍ਹਾ 
ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇੰਡੋ-ਮੁਹੰਮਦਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧਿਆ ਸੀ। ਖਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ - ਕੁਤਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਗੇਟਵੇ, ਰਾਪੜੀ ਵਿਖੇ ਈਦਗਾਹ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤ ਖਾਨਾ ਮਸਜਿਦ ਹਨ। ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ 1311 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ:Alai Darwaza.JPG|ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜਾ
ਤਸਵੀਰ:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|ਕੁੱਵਤ ਉਲ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ
ਤਸਵੀਰ:Qutub Minar with unfinished one.jpg|ਅਧੂਰਾ ਬਣਿਆ ਅਲਾਈ ਮੀਨਾਰ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ
ਸਿੰਹਵਰਮਨ ਤੀਜਾ

**ਸਿੰਹਵਰਮਨ ਤੀਜਾ** ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿ ਸਨੇ 525 ਤੋਂ 555 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਿੰਹਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਹੈ। ਸਿਵਾਨ ਵੈਇਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 10 ਅਸ਼ਵਮੇਧ (ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ), ਬਹੁਸੁਵਰਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੂ ਯੱਗ ਕੀਤੇ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮਹਿੰਦਰਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਮਹਿੰਦਰਵਰਮਨ ਦੂਜਾ** ਜਾਂ ਮਹੇਂਦਰ ਵਰਮਾ ਦੂਜਾ, ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਮਹਿੰਦਰਵਰਮਨ ਨੇ 668 ਤੋਂ 669 ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਹ ਨਰਸਿੰਹਵਰਮਨ ਪਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 630 ਤੋਂ 668 ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮੇਸਵਰਵਰਮਨ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਨਰਸਿੰਹਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਨਰਸਿੰਹਵਰਮੰਨ ਦੂਜਾ** ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਦੂਜਾ** ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 725 ਤੋਂ 731 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਗ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਲਵ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

## ਰਾਜ 
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਨੇ 725 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਰਸਿੰਹਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ 731 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਪੱਲਵ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਂਚੀ 'ਤੇ ਚਾਲੁਕੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੰਗ ਵੰਸ਼ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਗਰੋਧਯ (ਗਰਦਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ) ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਰਮਾਨਦੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। 731 ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਵਰਮਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੱਲਵਾਂ ਦੀ ਸਿੰਹਵਿਸ਼ਣੂ ਵੰਸ਼ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ।

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇੱਕ ਨਾਇਕ-ਪੱਥਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਨੰਦਿਵਰਮਨ ੩

ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਦੰਤੀਵਰਮਨ

**ਦੰਤੀਵਰਮਨ** ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 795 ਤੋਂ 846 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰੇਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

## ਰਾਜ 
ਦੰਤੀਵਰਮਨ ਨੇ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਉੱਤੇ 51 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਪੱਲਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਿਆ ਘੁਸਪੈਠਾਂ ਨੇ ਪੱਲਵ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। 803 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟ ਸਮਰਾਟ ਗੋਵਿੰਦ ਤੀਸਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ।

ਤੇਲਗੂ ਚੋਲ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਠ ਨੇ ਟੋਂਡਾਈਮੰਡਲਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੱਲਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਭਿਮਾਨਸਿਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚੋਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਦੰਤੀਵਰਮਨ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ 21ਵੇਂ ਅਤੇ 49ਵੇਂ ਰਾਜਕਾਲ ਸਾਲਾਂ (ਭਾਵ ਲਗਭਗ 818 ਈਸਵੀ - 845 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੰਤੀਵਰਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਤੇਲਗੂ ਚੋਡਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਰਾਜ ਦੰਤੀਵਰਮਨ ਦੇ 49ਵੇਂ ਰਾਜਕਾਲ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਤੀਸਰਾ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਦੰਬ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਗਲਾਨੀਮਾਦੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਪੰਡਿਆ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਨੋਟਸ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼

**ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼** ਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ।
## ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਸ਼ਾਸਕ
* ਰਾਣਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ (1326 - 1364) 
* ਰਾਣਾ ਕਸ਼ੇਤਰ ਸਿੰਘ (1364 - 1382) 
* ਰਾਣਾ ਲਖਾ (1382 - 1421) 
* ਰਾਣਾ ਮੋਕਲ (1421 - 1433) 
* ਰਾਣਾ ਕੁੰਭ (1433 - 1468) 
* ਰਾਣਾ ਉਦਏ ਸਿੰਘ (1468 - 1473) 
* ਰਾਣਾ ਰੈਮਾਲ (1473 - 1509) 
* ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ (ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ) (1509 - 1527) 
* ਰਾਣਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (1527 - 1531) 
* ਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਅ ਸਿੰਘ (1531 - 1537) 
* ਰਾਣਾ ਉਦਏ ਸਿੰਘ ੨ (1537 - 1572) 
* ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ (1572 - 1596) 
* ਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (1596 - 1607) 
* ਰਾਣਾ ਸੁਗਰ (1607 - 1615) 
* ਰਾਣਾ ਕਰਣ (1620 - 1628) 
* ਰਾਣਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (1628 - 1652) 
* ਰਾਣਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ (1652 - 1680) 
* ਰਾਣਾ ਜੈ ਸਿੰਘ (1680 - 1699) 
* ਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ੨ (1699 - 1711) 
* ਰਾਣਾ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ੨ (1711 - 1734) 
* ਰਾਣਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ੨ (1734 - 1752) 
* ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ੨ (1752 - 1754) 
* ਰਾਣਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ੨ (1754 - 1761) 
* ਰਾਣਾ ਅਰਿ ਸਿੰਘ (1761 - 1771) 
* ਰਾਣਾ ਹਮੀਰ ੨ (1771 - 1777) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ (1777 - 1828) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਜਵਾਨ ਸਿੰਘ (1828 - 1838) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ (1838 - 1842) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ (1842 - 1861) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਸ਼ੰਭੂ (1861 - 1874) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਸੁੱਜਨ ਸਿੰਘ (1874 - 1884) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ (1884 - 1930) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਭੂਪਾਲ ਸਿੰਘ (1930 - 1955) . 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਭਾਗਵਤ ਸਿੰਘ (1955 - 1985) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ (1984) 
* ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਅਰਵਿੰਦ ਸਿੰਘ (1985)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਣਾ ਕਸ਼ੇਤਰ ਸਿੰਘ

ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ

**ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ** ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ** ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਅਪਰਾਜਿਤ ਵਰਮਨ

**ਅਪਰਾਜਿਤ ਵਰਮਨ ** (ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ 880-897) ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਪਾਵਰਮਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਿਜਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਪੱਲਵ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਭਗ 897 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੋਂਡਾਈਮੰਡਲਮ ਉੱਤੇ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਲਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 880 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਨੇ ਪਾਂਡਿਆ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗੁਣਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।

## ਰਾਜ 
ਤਿਰੂਤਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਇੱਕ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਮਸਕੰਦ ਚਿੱਤਰਣ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ੈਲੀਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਉਪਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 885 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤਿਰੂਪੁਰੰਬੀਅਮ ਵਿਖੇ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਤੰਜਾਵੁਰ ਦਾ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਲਵਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਵਰਮਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ

**ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ**(ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ-ਏ-ਹਿੰਦ) ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਤੁਰਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਜੋ 1526 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ , ਜਿਸ ਨੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ  ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ  ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ।  ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਤੁਰਕ - ਮੰਗੋਲ ਪੀੜ੍ਹੀ  ਦੇ ਤੈਮੂਰਵੰਸ਼ੀ ਸਨ ,  ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਉੱਨਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹਿੰਦ - ਫਾਰਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ  । 1700  ਦੇ ਕੋਲ ,  ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਚੜਤ ਵੇਲੇ,ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ  ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਬਜਾ ਲਿਆ  -  ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਲੂਚਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ ਘਾਟੀ ਤੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 40 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ  ( 15 ਲੱਖ ਵਰਗ ਮੀਲ )   ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲੇ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ 11 ਅਤੇ 13 ਕਰੋੜ  ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   1725 ਈਸਵੀ ਤੋਂ  ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ  ।ਵਾਰਿਸਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਕਾਮੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ,ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਸੈਲਾਪਨ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਅ ,  ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਵਲੋਂ ਕਮਜੋਰ ਹੋਏ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਮਰਾਟ ਬਹਾਦੁਰ ਜਫਰ ਸ਼ਾਹ ਸੀ ,  ਜਿਸਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ।  ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 1857  ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਗ਼ਾਵਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਆਨਮਾਰ ਵਤਨੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1556 ਵਿੱਚ , ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਮੋਹੰਮਦ  ਅਕਬਰ ,  ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਕਬਰ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ , ਦੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ,  ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ  ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ 150 ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ  ।  ਇਸ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ,  ਵੱਖਰਾ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਮੁਗ਼ਲਾਂ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮਾਰਕ ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਰਾਸਤ ,  ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਹਨ  ।

## ਇਤਿਹਾਸ
## ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
ਮੁਗ਼ਲ ਸੁਲਤਾਨਾਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ: 

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ
## ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
* ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ
ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਨੰਦਿਵਰਮੰਨ ਦੂਜਾ**(ਤਮਿਲ:இரண்டாம் நந்திவர்மன் ਇਰਂਡਾਮ ਨਂਦੀਵਰਮਨ) ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।
thumb|ਪਲਵ ਰਾਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ
## ਪਰੀਚੈ
ਨਂਦੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ(730-800) ਪੱਲਵ ਰਾਜਵਂਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸ਼ਾਖਾ ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਾ ਸਿਂਘਵਿਸ਼ਨੂਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਂਸ਼ਜ ਚੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
thumb|ਵੈਕੁਂਠ ਪੇਰੂਮਲ ਮਂਦਰ,ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ,ਤਮਿਲਨਾਡੂ,ਜਿਸਨੂਂ ਤਿਰੂਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਨਂਗਰਮ ਮਂਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਦਿਵਿਅ ਪ੍ਰਬਿਧ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ

## ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ
*1 ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁਂਠ ਪੇਰੂਮਲ ਮਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂਂ ਮਂਦਰ ਹੈ।ਇਹ ਰਾਜਸਿਂਘ ਵਂਨਗੀ ਦਾ ਹੀ ਮਂਦਰ ਹੈ।

## ਵੈਸ਼ਣੋ ਧਰਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ
ਨਂਦੀਵਰਮਨ ਆਪ ਵੈਣਨੋ ਜਾਂਨੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂਂ ਪੂਜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ,ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਿਰੂਮਂਗਈ ਆਲਵਾਰ ਸਂਤਾਂ ਨੇ ਵੈਸ਼ਣੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦਿਵਿਅ ਪ੍ਰਬਂਧ ਨਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਂਥ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ 12 ਆਲਵਾਰ ਸਂਤ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਣਾ ਜੈ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਣਾ ਜੈ ਸਿੰਘ** (5 ਦਸੰਬਰ 1653 - 23 ਸਤੰਬਰ 1698), ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਰਾਜਪੂਤ ਮਹਾਰਾਣਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1680 ਤੋਂ 1698 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਣਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਢੇਬਰ ਝੀਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੈਸਮੰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ 
### ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਰਿਆਇਤਾਂ 
ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1681 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਤਿੰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਧੜੇ ਵੱਲੋਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ।
 
### ਫੌਜੀ ਰੁਝੇਵੇਂ 
ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ 1679 ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਰਵਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1680 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮੇਵਾੜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਦੈਪੁਰ, ਚਿਤੌੜ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਮੇਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਚਿਤੌੜ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਛਾਪਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਚੌਕੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਸੰਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। 1681 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਮੰਡਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1653
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1698
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜੇ
ਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ

**ਮਹਾਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ** (3 ਅਕਤੂਬਰ 1672 - 10 ਦਸੰਬਰ 1710) ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਰਾਣਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1698 ਤੋਂ 1710 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮਹਾਰਾਣਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। 

## ਰਾਜ 
ਮਹਾਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਣਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖਿੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਅੰਬਰ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪਤਨ ਵੱਲ ਸੀ। ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਤਾ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਈ। ਉਦੈਪੁਰ, ਅੰਬਰ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਤੀਹਰੀ ਲੀਗ ਬਣਾਈ।

ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਜ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ; ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਟੈਕਸ।

ਪਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਯਤਨ ਵੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮਹਾਰਾਣਾ ਜਵਾਨ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਣਾ ਜਵਾਨ ਸਿੰਘ** (2 ਜੁਲਾਈ 1821 - 30 ਅਗਸਤ 1838), ਉਦੈਪੁਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਣਾ (1828 ਤੋਂ 1838) ਸੀ। ਉਹ ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

File:Maharana Jawan Singh.jpg|ਮਹਾਰਾਣਾ ਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਤੇ ਸਵਾਰ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ

ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮਹਾਰਾਣਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ

ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਮਹਾਰਾਣਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।]]
**ਮਹਾਰਾਣਾ ਸਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ** (16 ਦਸੰਬਰ 1849 – 24 ਮਈ 1930) ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1884 ਤੋਂ 1930 ਤੱਕ 46 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉਦੇਪੁਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦੇਪੁਰ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਦਸੰਬਰ 1849 ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਗੱਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਦੇਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1884 ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਦੇਪੁਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1887 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੇਵਾੜ

thumb|ਮਹਾਰਾਣਾ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ
**ਮਹਾਰਾਣਾ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਵਾੜ,ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਰਫਨਮੌਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਮੇਓ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1,90,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਚਿੱਤੋਰਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਾਗਵਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

## ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ 
1984 ਵਿਚ, ਮਹਾਰਾਣਾ ਭਾਗਵਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵਸੀਅਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਰਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਵਸੀਅਤ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਯੋਗੇਸਵਰੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਕੇਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫਜੂਲਖਰਚੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਮਹਾਰਾਣਾ ਭੂਪਾਲ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਣਾ ਭੂਪਾਲ ਸਿੰਘ** (1884 - 4 ਜੁਲਾਈ 1955) ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1948 ਤੋਂ 4 ਜੁਲਾਈ 1955 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1884 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਵਜੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ।  ਉਹ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਧਰੰਗੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 28 ਜੁਲਾਈ 1921 ਨੂੰ, ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭੂਪਾਲ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਆ ਗਈ। ਉਹ 1930 ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਟਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁਖ ਬਣਿਆ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਹਾਂ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1946 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ (ਪਹਿਲਾਂ ਆਨਰੇਰੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ 4 ਅਗਸਤ 1939), ਆਨਰੇਰੀ ਕਰਨਲ, ਇੰਡੀਅਨ ਗ੍ਰੇਨੇਡੀਅਰਜ਼, 1 ਜੂਨ 1954 ਦੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਗਵਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ।

ਭੂਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਗ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਚੋਲਾ ਝੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਲ ਹੁਣ ਇੱਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਹੋਟਲ ਵਜੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ

**ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ** (ਤੇਲੁਗੁ: హైదరాబాదు, ਉਰਦੂ: حیدر آباد) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ - ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ੧੭੨੪ ਤੋਂ੧੯੪੮ ਤੱਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਰਿਹਾ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਬਰਾਰ ਖੇਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ੧੯੦੩ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਵਿਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 1948 ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪੋਲੋ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ.

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ
ਤਰਾਜਾਨ

**ਤਰਾਜਾਨ** (ਲਾਤੀਨੀ: Marcus Ulpius Nerva Trajanus Augustus, ਮਾਰਕਸ ਉਲਪਿਅਸ ਨਰਵਾ ਤਰਾਜਾਨਸ ਔਗਸਤਸ, ਜਨਮ: 18 ਸਿਤੰਬਰ 53, ਮੌਤ: 9 ਅਗਸਤ 117) ਸੰਨ 98 ਈਸਵੀ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ 117 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਸੰਨ 89 ਈ॰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਰਾਟ (Domitian, ਦੋਮਿਤੀਇਨ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੇ ਇੱਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੋਮਿਤੀਇਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਰਵਾ (Nerva) ਨਾਮਕ ਨਿ:ਸੰਤਾਨ ਸੰਸਦ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸੇਦੇ ਰਕਸ਼ਕੋਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਰਾਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੋਦ - ਲਿਆ ਪੁੱਤ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਰਾਜਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਨਰਵਾ ਦਾ 27 ਜਨਵਰੀ 98 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਦ ਤਾਜ ਤਰਾਜਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ।

ਤਰਾਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਰਾਜਾਨ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ (ਇਤਾਲਵੀ: Colonna Traiana), ਤਰਾਜਾਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ (Mercati di Traiano) ਅਤੇ ਤਰਾਜਾਨ ਦਾ ਸਭਾਸਥਲ (Forum Traiani)। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਵ ਦੇ ਨਬਾਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਰਾਸਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੋਮਾਨਿਆ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਸੋਣ ਦੀ ਕਈ ਖਾਣ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਰੋਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਨਾਵਾਂ ਨੇ ਆਰਮੀਨਿਆ ਅਤੇ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮਿਆ ਦੇ ਕਈ ਭੱਜਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਮ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੰਨ 117 ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਦੀ ਤਰਫ ਪਰਤਦੇ ਹੋਏ ਤਰਾਜਾਨ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰੋਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਣੋਪਰਾਂਤ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਾਜਾਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਉਸ ਦੇ ਗੋਦ - ਲਈ ਪੁੱਤ ਹੇਡਰਿਅਨ (Hadrian) ਨੇ ਸਾਂਭੀ।

ਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਰਾਜਾਨ ਦੀ ਖਿਆਯਾਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਰ ਨਵਾਂ ਸਮਰਾਟ ਚੁਣਨ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਉਸਨੂੰ ਔਗਸਤਸ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਮਤ ਪਾਓ ਅਤੇ ਤਰਾਜਾਨ ਵਲੋਂ ਚੰਗੇ ਬਣੋ (felicior Augusto, melior Traiano) ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ
ਆਗਸਟਸ ਕੈਸਰ

**ਆਗਸਟਸ ਕੈਸਰ** (63 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ - 14 ਈਸਵੀ), ਰਾਜ 27 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ - 14 ਈਸਵੀ, ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਦ ਸਮਰਾਟ ਟੈਬੀਰਿਅਸ ਬਣਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ
ਆਰਕਚਾਂਸਲਰ

ਆਰਚ ਚਾਂਸਲਰ ਪਵਿਤਰ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਾਧਿ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਲੂਥਰ ਦੇ ਇੱਕ ਫਰਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ 844 ਈ . ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਆਲਿਗਮਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਪਦ ਵਲੋਂ ਸਜਾਇਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 11ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਆਰਚ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਪਦ ਕੋਲੋਨ ਦੇ ਆਰਚ ਬਿਸ਼ਪ (ਵੱਡੇ ਪਾਦਰੀ) ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। 1365 ਈ . ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਰਚ ਚਾਂਸਲਰ ਦੇ ਪਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੋਏ ਜੋ ਗੋਲਡੇਨ ਬਿਲਵਾਨੇ ਕਾਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ
ਪ੍ਰਾਇਮਸ ਇੰਟਰ ਪਾਰੇਸ

**ਪ੍ਰਾਇਮਸ ਇੰਟਰ ਪਾਰੇਸ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ: primus inter pares) ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਤਰਵਾਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਬਰਾਬਰ ਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਦਰਜਾ ਬਾਰਬਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ - ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਬਰੀਟੇਨ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਦੀ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੰਤਰੀਮੰਡਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭੀ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਹਲਾਣ ਵਾਲਾ ਏਕ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਬਰਾਬਰੋਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ
ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ

**ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ** (**ਬੇਜ਼ਨਟੀਨ ਸਾਮਰਾਜ** ਜਾਂ **ਪੂਰਬੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ**) ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ ਸੀ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸਤਾਨਬੁਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਸਦੇ ਲੋਕ ਗਰੀਕ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਰੀਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਗਲਬਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਲਗਭਗ 324 ਤੋਂ 1453 ਤੱਕ (ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ) ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਰੋਮਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਮਾਨਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਸਮਰਾਟ ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨ (ਰਾਜਕਾਲ 306–337) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਬੇਜ਼ਨਤੀਨੀ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 330 ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਨੂੰ ਬਦਲਕੇ ਬੇਜ਼ੈਨਟੀਅਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਰੋਮ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਥੇਓਦੋੱਸਿਸ (379–395) ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੈ।

ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ ਉੱਤੇ 1453 ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗਰੀਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਿਸਤਰਾਸ ਦਾ 1460 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟਰੇਬੀਜੋਂਦ ਦਾ 1461 ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।

ਯੂਰਪੀ ਸਾਮਰਾਜ
ਇੰਕਾ ਸਾਮਰਾਜ

ਇੰਕਾ ਸਾਮਰਾਜ ਇਸ ਦਾ ਅਖੀਰ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾਕ ਸਮਰਾਟ ਅਟਾਹੁਆਲਪਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਪੇਨੀ ਪਿੱਜ਼ਾਰੋ ਨੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਕਾ ਸਾਮਰਾਜ
ਰਾਣਾ ਸੁਗਰ

ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ

ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜਯ ਕੰਬੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜਯ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਨ੍ਹੂੰ 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੂਰੀਆਵਰਮੰਨ 2 ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜਯ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜਯ
ਕੰਬੂਜਾ

**ਕੰਬੂਜਾ** / ਕੰਬੋਡੀਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਪੂਚੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਦੱਖਣਪੂਰਵ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 1, 42, 41, 640 (ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਬਤਾਲੀ ਲੱਖ, ਇੱਕਤਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਸੌ ਚਾਲ੍ਹੀ) ਹੈ। ਨਾਮਪੇਂਹ ਇਸ ਰਾਜਤੰਤਰੀਏ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਕੰਬੋਡਿਆ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਲੋਂ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦ ਚੀਨ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੰਬੋਡਿਆ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਿਮੋੱਤਰ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ, ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਵਿਅਤਨਾਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਲੋਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਕੋਂਗ ਨਦੀ ਇੱਥੇ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲਧਾਰਾ ਹੈ।

ਕੰਬੋਡਿਆ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਬਸਤਰ ਉਦਯੋਗ, ਸੈਰ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅੰਕੋਰਵਾਟ ਮੰਦਿਰ ਆਣਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 40 ਲੱਖ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 2007 ਵਿੱਚ ਕੰਬੋਡਿਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਵਪਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸੰਨ 2011 ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਂਮੀਦ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸੂਰਿਆਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਰਾਜਾ ਸੂਰਿਆਵਰਮੰਨ ਦੂਜਾ** ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1113 ਤੋਂ 1150 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ
ਮੀਕਾਂਗ ਨਦੀ

ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਮੀਕਾਂਗ ਨਦੀ ]]

ਮੇਕਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਤੀੱਬਤ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਚੀਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਮਿਆਨਮਾਰ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡਿਆ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਲੰਮਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਵਾਹ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 10ਵੀਂ | ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਅਨਿਅਤਤਾ ਅਤੇ ਜਲਪ੍ਰਪਾਤੋਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗਨੌਕਾਵਾਂਲਈ ਅਗੰਮਿਅ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤੀੱਬਤ ਵਿੱਚ ਦਜਾ - ਚੂ (Dza - chu) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੇਇਗੋਗਂ ਹੇ (湄公河, Méigōng Hé) ਜਾਂ ਲੰਚਾਗ ਜੋਂਗਂ (澜沧江, Láncāng Jiāng), ਥਾਇ ਵਿੱਚ ਮੈ ਖੱਲ ਥੋਗਂ (Mae Nam Khong, แม่น้ำโขง), ਲਓ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੇਨਮ ਖੋਗਂ (ແມ່ນ້ຳຂອງ, Mènam Khong), ਕੰਬੁਜਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੇਕੋਗੰਕ (Mékôngk) ਅਤੇ ਵਿਏਤਨਾਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਉ ਲੋਕ ਜੋਗਂ (Cửu Long Giang) ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਵਾਕਫ਼ ਹੈ |
ਥਾਈਲੈਂਡ

ਥਾਈਲੈਂਡ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਸ਼ਿਆੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡਿਆ, ਦੱਖਣ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਮਲੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਮਿਆਨਮਾਰ ਹੈ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਨੂੰ ਸਿਆਮ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 11 ਮਈ, 1949 ਤੱਕ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਸੀ। ਥਾਈ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਥਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਜਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਥਾਈ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਬਸਨੇ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਆਮ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪੁਕਾਰੀਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੈਂਕਾਕ ਹੈ |

ਅਜੋਕੇ ਥਾਈ ਧਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਕੋਈ 10, 000 ਸਾਲਾਂ ਵਲੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਰਾਜ ਸਨ - ਤਾਈ, ਮਲਾ, ਖਮੇਰ ਇਤਆਦਿ। ਸੰਨ 1238 ਵਿੱਚ ਸੁਖੋਥਾਈ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਧੀ ਥਾਈ (ਸਿਆਮ) ਰਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਅਿਉੱਥਆ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਸੁਖਾਥਾਈ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਸੰਨ 1767 ਵਿੱਚ ਅਿਉੱਥਆ ਦੇ ਪਤਨ (ਬਰਮਾ ਦੁਆਰਾ) ਦੇ ਬਾਅਦ ਥੋੰਬੁਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣੀ। ਸੰਨ 1782 ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿੱਚ ਚਕਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੋਪੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਆਮ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲੌਟਾਨੇ ਪਏ ਜੋ ਅੱਜ ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵਿਉੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਿਉੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ। 1992 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੱਤਾ ਪਲਟ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜਤੰਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
## ਤਸਵੀਰਾਂ

File:Chiang Mai. Benjarong Khantoke. Traditional Thai dance. 2016-10-14 20-44-14.jpg|ਚਿਆਂਗ ਮਾਈ. ਬੈਂਜਾਰੋਂਗ ਖਾਨਤੋਕੇ. ਰਵਾਇਤੀ ਥਾਈ ਨਾਚ
File:Chiang Mai. Benjarong Khantoke. Traditional Thai dance. 2016-10-14 20-52-24.jpg|ਚਿਆਂਗ ਮਾਈ. ਬੈਂਜਾਰੋਂਗ ਖਾਨਤੋਕੇ. ਰਵਾਇਤੀ ਥਾਈ ਨਾਚ
File:Culture and Felief of Thai desserts. 02.jpg|ਥਾਈ ਮਿਠਾਈ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲੰਘੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਈਲਕਚਰਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
File:Mahorasop Sompoch for King Rama X 07.jpg|ਮਹਾਂਰਾਸ਼ੋਪ ਸੋਮਪੋਚ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਜਾ ਮਹਾਂ ਵਜੀਰਲੋਂਗਕੋਰਨ ਫਰਾ ਵਜੀਰਾਕਲਾਓਚਯਹੁਆਹੁਆ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ।
File:Portrait of a Buddhist monk.jpg| ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
File:Wiki Loves Folklore 2020 in Thailand 02.jpg|ਥਾਈ ਲੋਕ
File:Wiki Loves Folklore 2020 in Thailand by Tris T7 013.jpg|ਥਾਈ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ

## ਨਾਂਅ
## ਇਤਿਹਾਸ
## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ
### ਧਰਾਤਲ
### ਜਲਵਾਯੂ
### ਸਰਹੱਦਾਂ
### ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
## ਜਨਸੰਖਿਆ
### ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ
### ਭਾਸ਼ਾ
### ਧਰਮ
### ਸਿੱਖਿਆ
### ਸਿਹਤ
## ਰਾਜਨੀਤਕ
### ਸਰਕਾਰ
### ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ
### ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ
## ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ
### ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ
### ਖੇਤੀਬਾੜੀ
### ਸਨਅਤ 
### ਵਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ
### ਯਾਤਾਯਾਤ
### ਊਰਜਾ
### ਪਾਣੀ
### ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ
### ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ
## ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ
## ਸੱਭਿਆਚਾਰ
### ਸਾਹਿਤ
### ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
### ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ
### ਲੋਕ ਕਲਾ
### ਭੋਜਨ
### ਤਿਉਹਾਰ
### ਖੇਡਾਂ
### ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ
### ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ
## ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
### ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲੇ
### ਬਾਹਰੀ ਮਸਲੇ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ

ਕੰਬੋਡਿਆ ਸਥਿਤ ਅੰਕੋਰਵਾਟ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਸੂਰਿਆਵਰਮਨ ਦੂਸਰਾ (1112 - 53ਈ .) ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੀਕਾਂਗ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸਿਮਰਿਪ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਹੈ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਵਰਗ ਮੀਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ 1983 ਵਲੋਂ ਕੰਬੋਡਿਆ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਧਵਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਸੁਰੋਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੈਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਰਯਟਨ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਵਸਤੂਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਨੁਪਮ ਸੌਂਦਰਿਆ ਦੇਖਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਗੋਂ ਇੱਥੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਤੇ ਆਥਣ ਦੇਖਣ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਛਮੀ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥਸਥਾਨ ਮੰਣਦੇ ਹਨ।

## ਰਾਜਗੀਰੀ
ਖਮੇਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਜਗੀਰੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸੂਰਿਆਵਰਮਨ ਦੂਸਰਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਨਜੇ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਧਰਣੀਂਦਰਵਰਮਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਣ ਹੋਇਆ। ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੇਕਸਿਕੋ ਦੇ ਸਟੇਪ ਪਿਰਾਮਿਡੋਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੀੜੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਖਰ ਲਗਭਗ 64 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੱਠਾਂ ਸਿਖਰ 54 ਮੀਟਰ ਉਂਚੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਸਾੜ੍ਹੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਦਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ 30 ਮੀਟਰ ਖੁੱਲੀ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ 190 ਮੀਟਰ ਚੌਡੀ ਖਾਈ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਚੋਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗਰੰਥਾਲਏ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੀਥੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵਾਲੀ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲ ਬਾਦ ਚੰਪਾ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਲੂਟਾ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰਾਂਤ ਰਾਜਾ ਜੈਵਰਮਨ - 7 ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। 14ਵੀਂ ਜਾਂ 15ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਥੇਰਵਾਦ ਬੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਅੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਗਲਿਆਰੋਂ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਰਾਟ, ਕੁਰਬਾਨੀ - ਮਧਰਾ, ਸਵਰਗ - ਨਰਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ, ਦੇਵ - ਦਾਨਵ ਲੜਾਈ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਹਰਿਵੰਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰੋਂ ਵਿੱਚ ਰੁਪਾਇਿਤ ਰਾਮ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਸੰਖਿਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰੋਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੰਖਲਾ ਰਾਵਣ ਹੱਤਿਆ ਹੇਤੁ ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਰਾਧਨਾ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੀਤਾ ਸਵਯੰਵਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਰਾਧ ਅਤੇ ਕਬੰਧ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਧਨੁਸ਼ - ਤੀਰ ਲਈ ਸੋਨਾ ਮਿਰਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰਾਂਤ ਸੁਗਰੀਵ ਵਲੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਦਵੰਦਵ ਲੜਾਈ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਵਰਤੀ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰੋਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਹਾਜਰੀ, ਰਾਮ-ਰਾਵਣ ਲੜਾਈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੋਧਯਾ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਅੰਕੋਰਵਾਟ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਚਿਤਰੋਂ ਵਿੱਚ ਰੁਪਾਇਿਤ ਰਾਮ ਕਥਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਰਲ ਅਤੇ ਸੰਖਿਪਤ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਆਦਿਕਾਵਿਅ ਦੀ ਕਥੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ

**ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ** ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1945 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਰਪਖਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਸਰਲ ਹੋ ਪਾਏ। ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ 50 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ।

ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਜੇਤੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਛਿੜ ਪਵੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ, ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ) ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਦੇਸ਼ ਸਨ।

2006 ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 192 ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਿਏ ਸਭਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਸਕੱਤਰੇਤ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ ਸਮਿੱਲਤ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਛੇ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਅਰਬੀ, ਚੀਨੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ।

 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਬਣੇ ਮੈਂਬਰ]]

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ 1929 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਹੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਭਰੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨ, ਮੈਂਬਰੀ, ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਪਾਏ।

24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 ਨੂੰ, ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਲਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ 40 ਮੌਜੂਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਿਅ ਸੰਵਿਧਾ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤਾ। ਪੋਲੈਂਡ ਇਸ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪੰਜ ਸਥਾਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਈ।

## ਸੰਸਥਾ
ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ 5 ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ: ਜਨਰਲ ਅਸੰਬਲੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ, ਸਕੱਤਰੇਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੌਂਸਲ।

## ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ 
ਯੂਐੱਨਓ ਦੇ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਮੁਢਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ। ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ ਤਿੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਿਊਣ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਆਂ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

## ਚੁਨੌਤੀਆਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ (ਯੂਐਨਓ) ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ ਪਰ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੌਂਸ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੇਧਤ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ
ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ

ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੋਲ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਚੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ 9ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ
ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼

ਚੋਲ (ਤਮਿਲ - சோழர்) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਚੋਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਰਨਲ ਜੇਰਿਨੋ ਨੇ ਚੋਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲ ਅਤੇ ਕੋਲ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵਰਣ ਆਰਿਆ ਸਮੁਦਾਏ ਦਾ ਸੂਚਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਚੋਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਚੋਰ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਚੋਲੰ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਮਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਰੰਭਕ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਹੀ ਚੋਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਭੂਭਾਗ ਲਈ ਵਿਅਵਹ੍ਰਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗਮਿਉਗੀਨ ਮਣਿਮੇਕਲੈ ਵਿੱਚ ਚੋਲੋਂ ਨੂੰ ਸੂਰਿਆਵੰਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਚੋਲੋਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਂਬਿਅੰਨ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ੇਂਬਿਅੰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿ ਵਲੋਂ ਉਦਭੂਤ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। 12ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਕਾਮੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਕਰਿਕਾਲ ਵਲੋਂ ਉਦਭਤ ਕਸ਼ਿਅਪ ਗੋਤਰੀਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਚੋਲੋਂ ਦੇ ਚਰਚੇ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਾਤਯਾਯਨ ਨੇ ਚੋਡੋਂ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਮਿਉਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਇਤਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਵਤ: ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਮਕਾਲ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚੋਲ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਿਕਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਸੰਗਮਿਉਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਚੋਲ ਇਤਹਾਸ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਚੋਲ - ਖ਼ਾਨਦਾਨ - ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕਦਮ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਨੰਡੁ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਡਾਇਆ) ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੋਲ ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

### ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ
* ਵਿਜਾਯਾਲਾਯਾ ਚੋਲ 848 - 871 
* ਆਦਿਤਿਅ ੧ 871 - 907 - 
* ਪਰੰਤਕ ਚੋਲ ੧ 907 - 950
* ਗੰਦਾਰਾਦੀਤਿਆ 950 - 957
* ਅਰਿੰਜਾਯਾ ਚੋਲ 956 - 957
* ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ 957 - 970
* ਉੱਤਮ ਚੋਲ 970 - 985
* ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ੧ 985 - 1014
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ੧ 1012 - 1044
* ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ੧ 1018 - 1054
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ੨ 1051 - 1063
* ਵੀਰਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ 1063 - 1070
* ਅਤੀਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ 1067 - 1070
* ਚਾਲੁਕਿਆ ਚੋਲ 
* ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ੧ 1070 - 1120
* ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ੨ 1133 - 1150
* ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ੨ 1146 - 1163
* ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ੨ 1163 - 1178
* ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ੩ 1178 - 1218
* ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ੩ 1216 - 1256
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ੩ 1246 - 1279

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸ਼
ਵਿਜਾਯਾਲਾਯਾ ਚੋਲ

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਾ ਸਨ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਪਰੰਤਕ ਚੋਲ ੧

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਪਰੰਤਕ ਨੇ ਪਾਂਡਯ ਨਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੈਲੂਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਤੇ ਪੱਲਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ

**ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ** ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਆਦਿਤਿਆ, ਵਿਜਆਲਿਆ ਚੋਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੱਲਵ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਦਿਤਿਆ ਨੇ 871 ਈ: ਤੋਂ 907 ਈ: ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਚੋਲ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੋਂਗੂ ਨਾਡੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 

## ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੰਬੀਅਮ ਦੀ ਲੜਾਈ 
878 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਂਡਯ ਰਾਜਾ ਵਰਗੁਣਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਪੱਲਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੋਲ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਵਰਗੁਣਵਰਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨ੍ਰਿਪੁੰਤਗਵਰਮਨ ਪੱਲਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਪਰਾਜਿਤ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀਪੁਰੰਬੀਅਮ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਂਡਯ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ​​ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਲਵ ਹਾਕਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

## ਟੋਂਡਾਈਮੰਡਲਮ ਅਤੇ ਕੋਂਗੂ ਨਾਡੂ ਦੀ ਜਿੱਤ 
ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੱਲਵਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ 897 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਟੋਂਡਾਈ ਨਾਡੂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਾ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਹੁਣ ਚੋਲ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਆਦਿਤਿਆ ਨੇ ਪਾਂਡਿਆ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਵੀਰਨਾਰਾਇਣਨ ਤੋਂ ਕੋਂਗੂ ਨਾਡੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਚੇਰਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸਥਾਨੂ ਰਵੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ 
ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
தொண்டைமானரூர் துஞ்சின உடையார்
ਠੌਂਡਈਮਾਨੁਰੁਰ ਥੁੰਜੀਨਾ ਉਦੈਯਾਰ
"ਰਾਜੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਟੋਂਡਾਈਮਨਰੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।"

ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲਾ ਦੀ ਮੌਤ 907 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕਾਲਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਟੋਂਡਾਈਮਨਰੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ। ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਇਲੰਗੋਨ ਪਿਚੀ ਅਤੇ ਵਾਇਰੀ ਅੱਕਨ ਉਰਫ਼ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਮਾਦੇਵੀਆਰ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਦਿਤਿਆ ਪਹਿਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਲਕਣ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨੰਗਈ ਸੱਤਾਪੇਰੁਮਨਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਅਰਿੰਜਯਾ ਚੋਲ

**ਅਰਿੰਜਯਾ ਚੋਲ** ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਾਂਤਕ ਪਹਿਲਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਚੋਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਲਗਭਗ 956 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਿੰਜਯਾ ਚੋਲ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ (ਪਰਾਂਤਕ ਦੂਜਾ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਦੁਰੰਤਕ ਉੱਤਮ ਚੋਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਰਿੰਜਯਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲੀਆ ਵਿਦਵਤਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਰਿੰਜਯਾ ਇੱਕ ਚੇਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜਦਿੱਤਿਆ ਦਾ ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ ਦੀਆਂ ਅੰਬਿਲ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਿੰਜਯਾ ਦੀ ਮਾਂ ਪਲੂਵੇੱਟਾਰਾਈਅਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਨਾਂ 
ਅਰਿੰਜਯਾ ਨੂੰ ਅਰਿਕੁਲਕੇਸਰੀ, ਅਰਿਕੇਸਰੀ, ਜਾਂ ਅਰਿੰਦਮਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਲਵਰ ਅਰਿਕੁਲਕੇਸਰੀਦੇਵ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਉਲਝਣ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਰਿੰਜਯਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਰਿੰਜਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਰਿੰਜਯਾ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।

ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਰਾਜਪਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਅਰਿੰਜਯਾ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਚੋਲ ਤਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਲਈ ਗੰਦਾਰਦਿੱਤਿਆ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਦੁੰਬਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕਲਿਆਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਣੀ ਬੂਥੀ ਅਦਿੱਤੀਆ ਪਿਦਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਤੇਨਾਵਨ ਇਰੁਕੁਵੇਲ ਉਰਫ਼ ਮਾਰਵਨ ਬੂਥੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਿਰੂਚੇਂਦੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੇਨਾਵਨ ਇਰੁਕੁਵੇਲ ਉਰਫ਼ ਬੂਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੂਵਰ ਕੋਇਲ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬੂਥੀ ਵਿਕਰਮਕੇਸਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ 
ਅਰਿੰਜਯਾ ਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 957 ਵਿੱਚ ਅਰੁਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਿਰੂਵਰੁਰ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਮੇਲਪਾਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ, ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਰਾਜਾ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਰਿੰਜਯਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਿੰਜਯਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਅਰੁਰ ਤੁੰਜੀਨਾ ਦੇਵਨ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਅਰਿੰਜਯਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉ ਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਾਂਤਕ ਚੋਲ ਦੂਜਾ (ਸੁੰਦਰ ਚੋਲ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਮਾਨ ਕੁੰਡਵੀਆਰ ਅਤੇ ਕੋਡਾਈ ਪਿਰਾਤੀਅਰ ਉਸ ਦੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰਾਂਤਕ ਦੂਜਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਰਿੰਜਯਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਨੋਟਸ 
* Nilakanta Sastri, K. A. (1935). *The CōĻas*, University of Madras, Madras (Reprinted 1984).
* Nilakanta Sastri, K. A. (1955). *A History of South India*, OUP, New Delhi (Reprinted 2002).

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਉੱਤਮ ਚੋਲ

**ਉੱਤਮ ਚੋਲ** ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੰਤਕ ਚੋਲ 2 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 970 ਈ. ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ

**ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ** ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 985 ਤੋਂ 1014 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਾਜ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੂਚਾਂ ਕਰਕੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਤਟ, ਮਾਲਦੀਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। 

ਰਾਜਾਰਾਜ ਨੇ ਥੰਜਾਵੁਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਾਦੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ ਜੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਤਮਿਲ ਕਵੀਆਂ ਅਪਾਰ, ਸੰਬੰਧ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਇਨਕਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਤਿਰੂਮੁਰਾਈ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 1000 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਭੂਮੀ ਸਰਵੇ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ "ਵਾਲਨਦੁਸ" ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। 1014 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਣਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ

ਮੇਵਾੜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਸ਼ੋਦਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਅਤੀਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ

**ਅਤੀਰਾਜੇਂਦਰ** (1020 CE - 1070 CE), ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੀਰਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੋਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਤੀਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਕਬੀਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 1061 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਰਾਜਾ ਚੋਲ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੁੰਦਵਈ ਦੁਆਰਾ ਚੋਲ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਂਗੀ ਰਾਜੇ ਰਾਜਾਰਾਜਾ ਨਰੇਂਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੀਰਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਵੀਰਰਾਜੇਂਦਰ ਨੇ ਵੇਂਗੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਂਗੀ ਸਿੰਘਾਸਣ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਵਰਮਨ II ਕੋਲ ਗਿਆ। ਚੋਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵੇਂਗੀ ਵਿੱਚ ਚੋਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਕਤੀਵਰਮਨ II ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਵਰਮਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਚੋਲ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਿਜਿਆਦਿੱਤਿਆ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੋਲ ਦੇ ਜਾਲਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੇਂਗੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੀਰਰਾਜੇਂਦਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਾਲੂਕਿਆ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਪੁਲਕੇਸ਼ਿਨ ਪਹਿਲਾ

ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਪਹਿਲਾ

ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਪੁਲਕੇਸ਼ਿਨ ਦੂਜਾ

**ਪੁਲਕੇਸੀ ਦੂਜਾ** ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼

**ਚਾਲੁਕੀਆ** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਾਦਾਮੀ (ਵਾਤਾਪੀ) ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਮ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ (ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ) ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਨਾਟਕ, ਪੂਰਵੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਦੱਖਣ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਿਨਾਰੀ ਦੱਖਣ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਂਧ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

### ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ 
* ਪੁਲਕੇਸਿ 1 (543 - 566) 
* ਕੀਰਤੀਵਰਮੰਨ 1 (566 - 597) 
* ਮੰਗਲੇਸ਼ (597 - 609) 
* ਪੁਲਕੇਸਿ 2 (609 - 642) 
* ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ 1 ਚਾਲੁਕਿਅ (655 - 680) 
* ਵਿਨਯਾਦਿਤਿਅ (680 - 696) 
* ਵਿਜਯਾਦਿਤਿਅ (696 - 733) 
* ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਅ 2 ਚਾਲੁਕਿਅ (733 – 746) 
* ਕੀਰਤੀਵਰਮੰਨ 2 (746 – 753) 
* ਦੰਤੀਦੁਰਗ (ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਸਾਮਰਾਜ) (735 - 756) ਨੇ ਚਾਲੁਕਿਅ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

## ਚਾਲੁਕੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰ 
ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ; "ਬਦਾਮੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕੀਆ" (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਲੁਕੀਆ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 6ਵੀਂ ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, "ਕਲਿਆਣੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕਿਆ ' (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਜਾਂ "ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੁਕੀਆ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ "ਵੈਂਗੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕੀਆ" (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ)।

## ਹਵਾਲੇ