ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾਰਾਮ

**ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾਰਾਮ** (रघुपति राघव राजाराम) ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਹਿੰਦੀ ਭਜਨ (ਹਿੰਦੂ ਗੀਤ) ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਹੇਤਾ ਗੀਤ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੂਸਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਜਨ ਡੰਡੀ ਮਾਰਚ ’ਤੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

ਰਘੁਪਤਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ॥

   ਪਤਿਤ ਪਵਨਾ ਸੀਤਾਰਾਮ ਸੁੰਦਰਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਮੇਘਾ ਸ਼ਿਆਮ ਗੰਗਾ ਤੁਲਸੀ ਸ਼ਾਲਾਗ੍ਰਾਮ ਭਦ੍ਰ ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ ਸੀਤਾਰਾਮ ਭਗਤ ਜਨਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾਰਾਮ ਜਾਨਕੀ ਰਮਣਾ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਜਯਾ ਜਯਾ ਰਾਘਵ ਸੀਤਾਰਾਮ

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਮੂਲ 
ਗੀਤ ਦੀ ਅਸਲ ਉਤਪਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਰਾਮਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਾਏ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮਾ ਰਾਮਾਇਣ (ਜਾਂ *ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਮਾ ਰਾਮਾਇਣਮ*) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਨਾਮਾ ਰਾਮਾਇਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਪ ਰਾਹੀਂ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 108 ਛੰਦ ਹਨ, ਜੋ "ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਤਪਾਰਾ ਰਾਮ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਰੇਕ ਲਾਈਨ 'ਰਾਮ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ -ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ "ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਰਾਮ" ਕਵਿਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਮ. ਐਸ. ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਐਂਥਨੀ ਪਰੇਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਈ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, 
ਰਾਮਧੁਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ (1532-1623) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਕੋਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ: ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਗਾਂਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮਧੁਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ [ਰਾਮ] ਨਾਮ ਦਾ ਨਸ਼ਾ।

### ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ 
ਰਾਮਧੁਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ "ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੁਆਦ" ਸੀ।

#### ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ 
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮੂਲ ਭਜਨ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ *ਈਸ਼ਵਰ* ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਨ, ਗੀਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੁਲਾਹ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ।

ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ-ਇਹ 1930 ਦੇ ਨਮਕ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨੋਆਖਾਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਮਨ ਪ੍ਯਾਰੇ ਸੀਤਾਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ 'ਭੱਜ ਮਨ ਪ੍ਯਾਰੇ ਰਾਮ ਰਹੀਮ', 'ਭੱਜੇ ਮਨ ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਰੀਮ' ਲੈ ਲਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

#### ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ 
ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਜਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ "ਵਿਗਾੜ" ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਲਾ ਪ੍ਰਭੁਪਾਦ ਨੂੰ ਰਾਮ ਧੁਨ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਜੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ, ਪੀਡੀਪੀ ਮੁਖੀ ਮਹਿਬਬੂਬਾ ਮੁਫਤੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ 153 ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ "ਸਰਬ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਰਾਮ. ਈਸ਼ਵਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੇਰਾ ਨਾਮ" ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਜਪਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਫਾਰੂਕ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੇ ਮੁਫਤੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮੁਤਾਹਿਦਾ ਮਜਲਿਸ-ਏ-ਉਲੇਮਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 'ਭਜਨ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਨਮਸਕਾਰ ਗਾਉਣ' ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ" ਅਤੇ "ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ"। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮਲੀਹਾ ਲੋਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ "ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ" ਕਿਹਾ।

ਦਸੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ, ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ 100ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਦੁਆਰਾ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ "ਈਸ਼ਵਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੇਰਾ ਨਾਮ" ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਚੌਬੇ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਮਾਈਕਰੋਫੋਨ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 'ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ' ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਸਮਾਐਮ. ਪੀ. ਮੌਜੂਦ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਘਨ ਨੂੰ "ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਉਚਾਈ" ਕਿਹਾ।

ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ, ਗਰੀਨਡੇਲ, ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਸਮੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਗੀਤ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ