ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ

**ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ** (25 ਦਸੰਬਰ 1927 – 9 ਨਵੰਬਰ 2024), ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਝੁਕੇ *ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਫਲ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਾਦਕ ਬਣਿਆ।

ਨਰਾਇਣ ਦਾ ਜਨਮ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਾਦਕਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ 1944 ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਾਇਣ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ, ਸਾਥ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ 1949 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ।

ਨਰਾਇਣ 1956 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸੋਲੋ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। *ਸਿਤਾਰ* ਵਾਦਕ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਲੋ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਚਤੁਰ ਲਾਲ, ਇੱਕ *ਤਬਲਾ* ਵਾਦਕ, ਜਿਸਨੇ 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
[alt=Side view of an ornately decorated palace with several towers on a hill over a city of terraced houses.|left|thumb|[ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ, ਉਦੈਪੁਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ]]
ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਨੇੜੇ ਅੰਬਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ, ਬਾਗਾਜੀ ਬਿਆਵਤ, ਅੰਬਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸੱਗਦ ਦਾਨਜੀ ਬਿਆਵਤ ਨੇ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਹਰ ਲਾਲਜੀ ਬਿਆਵਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਨਾਥੂਜੀ ਬਿਆਵਤ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਨਾਥੂ ਜੀ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ *ਦਿਲਰੂਬਾ* ਵਜਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ।

ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ *ਗੰਗਾ ਗੁਰੂ*, ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੀ ਗਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ '**ਸਾਰੰਗੀ**' ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਉਂਗਲ਼ੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਬਿਆਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜੈਪੁਰ ਦੇ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਾਦਕ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ , ਪਰ ਜਦੋਂ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।

ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਮੁਢਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ *ਸਾਰੰਗੀ* ਵਾਦਕ ਉਦੈ ਲਾਲ, ਜੋ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਅਲਾਬੰਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਾਕਿਰੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਨਕਲ ਕੀਤੀ । ਉਦੈ ਲਾਲ ਦੀ ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਾਇਣ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ ਮਾਧਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਹਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਮ, *ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ* ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀ *ਖਿਆਲ* ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਦੈਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ *ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ* ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927