open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਤਾਪ (ਬਿਮਾਰੀ)

**ਤਾਪ** ਜਾਂ **ਬੁਖ਼ਾਰ** ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਆਮ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਛਤ ਤਾਪ ਤੋਂ 1-2 ਡਿਗਰੀ ਸੇਲਸੀਅਸ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ 37°ਸੇਲਸੀਅਸ ਜਾਂ 98.6° ਫੈਰਨਹਾਈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਆਮ ਸ‍ਤਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਤਾਪ ਜਾਂ ਬੁਖਾਰ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ ਦਰ 
#36.5–37.5 ° ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ
#97.7–99.5 °ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ

**ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ** (4 ਅਗਸਤ, 1845 - 5 ਨਵੰਬਰ, 1915) ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਉਹ 1890 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1845
ਯੂਲ ਵਰਨ

**ਯੂਲ ਵਰਨ** (8 ਫਰਵਰੀ 1828 – 24 ਮਾਰਚ 1905) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਐਡਵੈਨਚਰ ਨਾਵਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਗਲਪ ਰੂਪਾਕਾਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

ਇਸ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਅਲੋਕਿਕ ਤਥ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਭਰਭੂਰ ਨਜਾਰਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿਤਾ।ਯੂਲ ਵਰਨ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣੀ ਚਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਨ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਫਰਾਂਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਫ੍ਲੇਕਸ ਨਾਦਰ ਇਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚ੍ਸ੍ਪੀ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਵਰਨ ਇਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ ਫ੍ਲੇਕਸ ਨਾਦਰ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵੀ ਬਣਾਉਦਾ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰ੍ਭਾਵ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਯੂਲ ਵਰਨ ਨੇ "ਪੰਜ ਦਿਨ ਗੁਬਾਰੇ ਵਿੱਚ" ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਵਰਨ ਦੀ ਜਿਦੰਗੀ ਨੂੰ ਅਯਾਸ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਘਰ, ਨੋਕਰ ਅਤੇ ਕਿਸਤੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਅਯਾਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਸਤੋ ਵਰਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਵਰਨ ਦੇ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਵਰਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਲੰਗੜਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ ਯੂਲ ਵਰਨ ਕਿਸਤੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਿਆ।ਵਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ, ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖੂਬ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਚ ਜੀ ਵੇਲਜ ਨੇ ਸਾਇੰਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਹਾਲੀਂ ਸੁਰੂਆਤ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ 1905 ਵਿੱਚ ਯੂਲ ਵਰਨ ਸੁਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। 
## ਨਾਵਲ
#ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ (1864)
#ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੱਕ (1865)
#ਵੀਹ ਹਜਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਧਿਆਂ (1870)
#ਅੱਸੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ (1873)
#ਡਰਉਣੇ ਟਾਪੂ (1875)
#ਮਿਇਕਲ ਸਤ੍ਰੋਗੋਫ਼ (1876)
#ਬੇਗਮ ਦੀ ਕਿਸਮਤ (1879)
#ਬਦੱਲਾਂ ਦੇ ਖੰਭ (1886)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ
ਨਾਰੀਅਲ

**ਨਾਰੀਅਲ** (Cocos nucifera,ਕੋਕੋਸ ਨੂਕੀਫੇਰਾ) ਇੱਕ ਬਹੁਵਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਏਕਬੀਜਪਤਰੀ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤਣ ਦੇ ਊਪਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਲੰਬੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਤਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੋਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਗਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਨਾਰਿਕੇਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕੇਰਲ, ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁਂਬਈ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰੀਅਲ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਲਾਭਦਾਇਕ ਫਲ ਹੈ। ਨਾਰੀਅਲ ਦੇਰ ਵਲੋਂ ਪਚਣੇ ਵਾਲਾ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਏ ਸ਼ੋਧਕ, ਗਰਾਹੀ, ਪੁਸ਼ਟਿਕਾਰਕ, ਬਲਵਰਧਕ, ਰਕਤਵਿਕਾਰ ਨਾਸ਼ਕ, ਦਾਹਸ਼ਾਮਕ ਅਤੇ ਵਾਤ - ਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਨਾਰੀਅਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਦੇ
ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਸੰਘ

**ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਸੰਘ** (, ), ਜੋ ਕਿ **ਆਈ ਐਸ ਓ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਸੰਘਾਂ ਦੇ ਪਰਤਿਨੀਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਣ 23 ਫਰਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਜਨੈਵਾ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਸੰਜੀਵ ਬਿਖਚੰਦਾਨੀ

**ਸੰਜੀਵ ਬਿਖਚੰਦਾਨੀ** (ਜਨਮ 1964) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਡਾਟ ਕਾਮ ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਡਿਜਿਟਲ ਉਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਕੋਲੰਬਾ ਸਕੂਲ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 1981 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ (ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਤੋਂ 1984 ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਚੂਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ IIMA ਤੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ
ਅਹਿੰਸਾ (ਮੂਰਤੀ)

**ਅਹਿੰਸਾ** (ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ : Non-Violence) ਕਾਰਲ ਫਰੈਦਰੀਕ ਰੁਏਤਰਸਵਾਰਦ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਕਾਰਲ ਨੇ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ।
## Gallery

File:Non violence sculpture by carl fredrik reutersward malmo sweden.jpg|ਮਾਲਮੋ
File:Non Violence 1998. Täby. Carl Fredrik Reuterswärd.JPG|ਟਾਬੀ
File:Non-violence.JPG|Borås. A pistol, rather than a revolver
|ਸਟੌਕਹੋਮ
File:Carl Fredrik Reuterswärd Non-Violence Sergelgatan 03.JPG|ਸਟੌਕਹੋਮ
File:Non-Violence - Halmstad.jpg|Halmstad
File:Non-Violence (sculpture) Caen.JPG|Caen

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੂਰਤੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੀਡਨ
ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ

**ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ** ਇਹ ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਕ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਗਲ
ਦ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ

***ਦ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ*** ਵੀਕਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖਬਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਐਮ ਜੇ ਅਕਬਰ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ***ਇੰਡੀਆ ਆਨ ਸੰਡੇ*** ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਪਦਾ ਹੈ।

ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਦ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ ਪੇਪਰ ਕਾਰਤਿਕਿਆ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ *ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੀਵੀ ਗਰੁੱਪ* ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਇੰਡੀਆ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
ਵਹੀਦ ਅਖਤਰ

**ਸਯਦ ਵਹੀਦ ਅਖਤਰ** () (ਜ. 12 ਅਗਸਤ 1934, ਔਰੰਗਾਬਾਦ (ਦੱਕਨ) — ਮ. 13 ਦਸੰਬਰ 1996) ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਆਲੋਚਕ, ਬੁਲਾਰਾ, ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

## ਕੰਮ
ਸ਼ਮਸੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਫ਼ਾਰੂਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਵਾਹਿਦ ਅਖਤਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ"। ਅਖਤਰ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਫਲ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸੀਆ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
* ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ
* ਮੀਰ ਬੱਬਰ ਅਲੀ ਅਨੀਸ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਕਲ ਪੇਨ

**ਕਲਪੇਨ ਸੁਰੇਸ਼ ਮੋਦੀ** (23ਅਪਰੈਲ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਹ ਇੱਕ ਟੀ.ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਹਾਊਸ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ *ਡਾ: ਲਾਰੇੰਸ ਕੁਟਰ* ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਓਹ **ਹੈਰਲਡ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ** ਫਿਲਮ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ *ਕੁਮਾਰ* ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 8 ਅਪਰੈਲ, 2009 ਪੇਨ ਨੇ ਓਬਾਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਆਫਿਸ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਏਨਗੇਜਮੇੰਟ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਇਆ।
## ਜੀਵਨ
ਕਲਪੇਨ ਸੁਰੇਸ਼ ਮੋਦੀ ਮੋਂਟਕਲੈਰ,ਨਿਊ ਜਰਸੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸਮਿਥਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਰੇਸ਼ ਮੋਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਸਿਲੀਸੇਡ ਝੀਲ

**ਸਿਲੀਸੇਡ ਝੀਲ** ਅਲਵਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਵਲੋਂ ਰੂਪਾਰਲ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ 7 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਬਢਕਰ 10.5 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰੀ - ਭਰੀ ਪਹਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਫੇਦ ਬਾਦਲ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲ 165 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਧੋਲਾ ਕੋਆ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ।ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ 110 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।, ਇਸ ਝਿਲ ਨੂੰ 1845 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਨੈ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅਲਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਹਿਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਝੀਲ ਅਲਵਰ ਸਹਿਤ ਤੋਂ ਸਿਰਪ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੀਲਾਂ
ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ

**ਹਰੀਕੇ ਝੀਲ** ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 1953 ਵਿੱਚ ਹਰੀਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ ਕੇ ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 70-75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੈਰੀਕੇਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਛੰਭ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਝੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 4100 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਹਰੀਕੇ ਜਲਗਾਹ ਲਗਪਗ 86 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਇਹ ਬੇੜੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਤਣ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨਃ 
# ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ 
# ਕਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੱਤਣ
# ਕੀੜੀ ਪੱਤਣ
# ਰਾਵੀ ਪੱਤਣ (ਭਿੰਡੀ ਔਲਖ)
# ਝਨਾਂ ਦਾ ਪੱਤਣ
# ਬਿਆਸ ਵਾਲਾ ਪੱਤਣ
# ਸਤਲੁਜ ਪੱਤਣ ਫਿਲੌਰ

## ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ
ਹਰੀਕੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਜੋ ਰੂਸ, ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਝੀਲ ‘ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਿਮਾਨ ਪੰਛੀ ਠੰਡ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਰੈਣ ਬਸੇਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮੌਸਮ ਇਸ ਝੀਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਝੀਲ ‘ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਛੀ ਰੂਸ, ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੇ ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪੁਨ, ਬਿਲ, ਕੁਟ ਰੇਕ ਲੈਂਗ ਗੀਜ਼, ਸ਼ਾਵਲਰ,ਪਿਨਟੇਲ, ਬਾਰ ਰੈਡਿਡਗੀਜ਼, ਕਮਟਿਰਡ, ਗ੍ਰੇਲਲੈਗ, ਕੂਟਸ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਪੰਛੀ ਆਏ ਹਨ। ਠੰਡ ਕਾਰਨ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੰਛੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੰਛੀ ਹਰੀਕੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 
## ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ
* ਹਰੀਕੇ ਜਲਗਾਹ ਵਿਚ ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 85 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ 65,624 ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਘੱਟ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੇ 74,869 ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 88 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ।
* 2019 ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਲਗਪਗ 83 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ 23 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। 
* 2020 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੇ 91 ਹਜ਼ਾਰ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ 90 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। 
* 2021 ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੇ 74,869 ਰਹਿ ਗਈ। 
## ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੰਛੀ
ਹਰੀਕੇ ਜਲਗਾਹ ਵਿਚ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਕੂਟ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 34,523 ਸੀ ਜਦੋਂਕਿ ਗਰੇਲੈਂਗ ਗੂਜ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 8,381, ਗਾਵਵਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 7,432, ਕਾਮਨ ਪੋਚਰਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2,262 ਅਤੇ ਨਾਰਦਨ ਸ਼ੋਅਵੈਲਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,807 ਸੀ।
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੀਲਾਂ
ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ

**ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ** (29 ਅਗਸਤ 1958 – 25 ਜੂਨ 2009) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਡਾਂਸਰ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ, ਜੈਕਸਨ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਔਲਾਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਨਾ ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜੈਕਸਨ-5 ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੈਰੀਅਰ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਗਰੁਪ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਆਫ ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਫ ਦ ਵਾਲ (1979), ਬੈਡ (1987), ਡੈਂਜਰਸ (1991), ਅਤੇ ਹਿਸਟਰੀ (1995) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1982 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਥਰਿਲਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਅਲਬਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ

**ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ**, ਵਰਗ ਗਰਿੱਡ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰਾ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਤਾਰ, ਹਰੇਕ ਕਾਲਮ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਲਮ ਅਤੇ ਕਤਾਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਵਿੱਚ "n" ਕਾਲਮ ਜਾਂ ਕਤਾਰਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ n^2  ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਕਾਰ ਦਾ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ 2 × 2 ਤੋਂ ਬਗੈਰ। ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਲਮ, ਕਤਾਰ ਜਾਂ ਵਿਕਰਨ ਦੇ ਅੰਕਾ ਦਾ ਜੋ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਦੂਈ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਦੂਈ ਸਥਿਰ ਅੰਕ *M* ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ *n* ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਲਮ ਜਾਂ ਕਤਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।
:M = \frac{n(n^2+1)}{2}.
:ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੇ *n* = 3, ਹੋਵੇ ਤਾਂ *M* = [3 (32 + 1)]/2, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੇ 15 ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੇ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਦਾ ਆਰਡਰ *n* = 3, 4, 5, 6, 7, ਅਤੇ 8, ਤਾਂ ਜਾਦੂਈ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਕਰਮਵਾਰ: 15, 34, 65, 111, 175, ਅਤੇ 260 ਹਨ।
### ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤ
ਵੈਦਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ 3×3 ਦਾ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਯੰਤਰਾ ਇੱਕ 3×3 ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਹੈ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਖੁਜਰਾਹੋ ਦੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ 4×4 ਦਾ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਤਸ ਯੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕੇ ਇਸ ਦੀ ਹਰੇਕ ਕਾਲਮ, ਕਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਰਨ, ਹਰੇ 2×2 ਸਬ ਵਰਗ, 3×3 ਦਾ ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ 4×4 ਦਾ ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ ਅਤੇ (1+11+16+6 and 2+12+15+5), ਦੋ ਮੱਧ ਦੀਆਂ ਕਾਲਮਾਂ (12+1+6+15 ਅਤੇ 2+16+11+5),ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦਾ ਜੋੜ 34 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਦੂਈ ਵਰਗ
ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ

**ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ** ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋਲੋਜ਼ (holos) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 'ਪੂਰਾ' ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਮਾਅਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 'ਲੇਖਾ' ਜਾਣੀ ਕਿ 'ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ' ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ 'ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ |' ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਪਰਾ ਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਾ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਸੋ, ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਆਯਾਮੀ ਅਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ| ਤੁਸੀਂ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਪੈਕਟਾਂ, ਡੱਬਿਆਂ ਉਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਨੁੱਕਰ 'ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ 'ਬਾਰ ਕੋਡ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਕੋਡ ਅੰਦਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਬਾਰ ਕੋਡ ਉਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਲੇਜ਼ਰ ਕਿਰਨ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉਤੇ ਸਕੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |
## ਇਤਿਹਾਸ
*ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡੈਨਿਸ ਗੈਬਰ ਨੇ 1947 'ਚ ਕੀਤਾ ਸੀ | 
*1962 ਵਿੱਚ ਲੇਜ਼ਰ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਲੀਥ ਅਤੇ ਜੂਰਿਸ ਉਤਪਨੀਕਸ ਨੇ ਲਾਜਵਾਬ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ |
*ਇਸੇ ਸਾਲ ਰੂਸ ਦੇ ਨਿਕੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਡੈਨਸਯੂਕ ਨੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ| 

*1969 ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ ਸਥਿਤ ਪੋਲੇਰਾਈਡ ਖੋਜ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਏ. ਬੈਟਨ ਨੇ ਸਫੈਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ | 
*1972 ਵਿੱਚ ਲਾਇਡ ਕਰਾਸ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਟਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿਨਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ | ਇੰਜ ਕਰਾਸ ਨੇ 'ਇੰਟੀਗ੍ਰਾਮਸ' ਜਾਂ 'ਇੰਟਿਗਰਿਲ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ' ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ | 
*2008 'ਚ ਏ. ਪੈਗਹੇਮ ਬੇਰੀਅਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਫਿਲਮ ਉਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਜੇ ਅਕਸਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ |
## ਕੰਮ ਕਿਵੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੋ ਪੜਾਵੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ| 
*ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ | 
*ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ 'ਚ ਵਸਤੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੀ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਵਰਤੋਂ
*ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ|
*ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਡਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | 
*ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ 'ਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |
*ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨੁਕਸ ਜਿਵੇਂ ਤਰੇੜਾਂ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਸੌਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | 
*ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਗਰੇਡਿੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 'ਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ | 
*ਰੇਡੀਆਲੋਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਮੂਤਰ ਚਕਿਤਸਾ, ਪੈਥਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਚਕਿਤਸਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ |
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਗਾਇਕ

**ਗਾਇਕ** ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਗਾਇਕੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਗਾਇਕੀ

**ਗਾਇਕੀ** ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਗਾਇਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਗੀਤ, ਗਾਣੇ, ਨਗ਼ਮੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸੰਸਾਰ ਜਲਗਾਹ ਦਿਹਾੜਾ

]]
**ਜਲਗਾਹਾਂ ਦਿਵਸ ** (ਵੈਟਲੈਂਡ ਦਿਵਸ) ਹਰ ਸਾਲ 2 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 2 ਫਰਵਰੀ 1971 ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਮਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ | ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਜਲਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੀ | ਤਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਸਾਲ 2 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲਗਾਹ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਜਲਗਾਹ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ 3 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਗਾਹਾਂ 4,053,537 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ 'ਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
## ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜਲਗਾਹਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 22,476 ਹੈਕਟੇਅਰ ਖੇਤਰਫਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜਲਗਾਹਾਂ ਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਘੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਾਮਸਰ ਸੂਚੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦਾ 1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਧੀਨ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਲਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਹਰੀਕੇ, ਕਾਂਜਲੀ ਜਲਗਾਹ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਜਲਗਾਹ ਹਨ। ਦੋ ਹੋਰ ਜਲਗਾਹ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਜਲਗਾਹ ਅਤੇ ਨੰਗਲ ਜਲਗਾਹ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲਗਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਛੋਟੀਆਂ ਜਲਗਾਹ ਕੇਸ਼ੋਪੁਰ-ਮਿਆਨੀ ਝੀਲ, ਕਾਹਨੂਵਾਨ ਛੰਭ, ਜਸਤਰਵਾਲ ਝੀਲ, ਮੰਡ ਬਰਥਲਾ ਅਤੇ ਢੋਲਬਾਹਾ ਰਿਜ਼ਰਵੀਅਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਜਲਗਾਹ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲਗਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈੱਡਡਿਗਿਜ਼, ਰੈਡ ਕ੍ਰੈਸਟਿਡ ਪੋਚਹਾਰਡ, ਕ੍ਰਟਸ, ਗੇਡਵਾਲ, ਕਾਮਨ ਪੋਚਹਾਰਡ, ਨਾਰਦਰਨ ਸਿਵਲੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਰਸ ਆਰਮੀਨੀਸੁਸ, ਅਰਮੀਨੀਅਨ ਗੁਲ ਹੀਰਿੰਗ ਗੁਲ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 12 ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ 9 ਮਾਨਵ ਨਿਰਮਿਤ ਜਲਗਾਹ ਹਨ। 1940 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 32 ਕੁਦਰਤੀ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਂਅ ਹਨ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਾਗਰ, ਗਾਉਂਸਪੁਰ ਛੰਬ ਅਤੇ ਰਾਹੋਂ ਦੇ ਛੰਬ, ਜਲਗਾਹਾਂ ਹਨ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
*ramsar.org
*ਹਰੀਕੇ ਝੀਲ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਸਰ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਨੁਪਾਲਨ ਦਿਨ
ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ

**ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ** ਤੋਂ ਭਾਵ ਦਲਿਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੈ। ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਏਦਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਦਿ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਛੂਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਰਾਠੀ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਲਿਤ ਪੈਂਥਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਏ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਪੀੜਾਵਾਂ, ਦੁਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਨਿਬੰਧਾਂ, ਜੀਵਨੀਆਂ, ਵਿਅੰਗਾਂ, ਕਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
## ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 
1. ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਜਾਤਪਾਤ ਨੂੰ ਪਕੇਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਅੰਦਰ ਪਈਆਂ ਜਾਤੀ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਸੀਹ ਕਰਨਾ ਹੈ।

2. ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਗੋਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੈ।ਇਹ ਬੁੱਧੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਡਾ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ 'ਸੁੱਖੀ' ਦਾ ਲੇਖ "ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਪੁਸਤਕ //ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ /ਲੇਖਕ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 'ਬੱਲ' ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ'ਐਤਵਾਰਤਾ' ਅੰਕ 8 ਮਾਰਚ 2015

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਭੱਟ ਮਥੁਰਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ

**ਭੱਟ ਮਥੁਰਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ** () (23, 1889 – 4 ਜੂਨ 1964) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਯੁਗਪੁਰੁਸ਼, ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ, ਮੂਰਧਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੌਂਦਰਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਕ ਸਨ। 
## ਜੀਵਨ
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1889 (ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ 1946 ਦੀ ਹਾੜ੍ਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਪਤਮੀ) ਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਇਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਤੈੱਤਰੀਏ ਸ਼ਾਖਾ ਸਾਥੀ ਵੇੱਲਨਾਡੁ ਬਾਹਮਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਈ ਜੈਸਿੰਹ ਦੂਸਰਾ ਨੇ ‘ਗੁਲਾਬੀ ਨਗਰ’ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਬਸਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ, ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਨਕੀ ਦੇਵੀ, ਅਗਰਜ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਰਮਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਥ ਸੀ। ਸ਼ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਭੱਟ, ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ ਭੱਟ, ਜਗਦੀਸ਼ ਭੱਟ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਭੱਟ, ਮੰਡਨ ਭੱਟ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਂਡ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਮਥੁਰਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਆਭਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਈਸ਼ਰ

'''ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ 'ਈਸ਼ਰ''* (1892–1966) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਾਸ-ਰਸ ਕਵੀ ਸੀ। ਹਾਸ ਰਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਰਚੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ,ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਕਟਾਖਸ਼ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨ
ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1892 ਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ, ਕਣਿਆਟੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, (ਪੰਜਾਬ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ) (ਅਜੋਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਸ. ਢੇਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਸਨ। ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੁਚੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ *ਨੌਰੰਗੀਆ ਆਲਮ'', ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਨੇ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਰਾਹੀਂ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਡਾਕਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ 1915 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1953 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 38 ਸਾਲ ਡਾਕਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।

ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ‘ਈਸ਼ਰ’ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ‘ਭਾਈਆ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਕਾਵਿਕ ਪਾਤਰ ਘੜਿਆ ਜੋ ਏਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਈਸ਼ਰ ‘ਭਾਈਆ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ। 15 ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
## ਹਾਸ-ਰਸ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਧਰਮੀ ਭਾਈਆ* (1944)
**ਰੰਗੀਲਾ ਭਾਈਆ* (1951)
**ਨਵਾਂ ਭਾਈਆ* (1955)
**ਨਿਰਾਲਾ ਭਾਈਆ* (1955)
**ਭਾਈਆ ਤਿਲਕ ਗਿਆ* (1958)
**ਗੁਰਮੁਖ ਭਾਈਆ* (1962)
**ਭਾਈਆ ਵੈਦ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ* (1962) 
**ਮਸਤਾਨਾ ਭਾਈਆ* (1963)
**ਪਰੇਮੀ ਭਾਈਆ* (1964)
**ਹਸਮੁਖ ਭਾਈਆ* (1964)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1892
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1966
ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ

**ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ** ()  (1861–1946) ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਪਾਰਟੀ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ '**ਮਹਾਮਨਾ**' ਦੀ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੰਤ ਅੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋ ਬਣਵਾਈ ਗਈ । 2015 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।

ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿਖੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (BHU) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1915 ਦੇ BHU ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਲਾ, ਵਣਜ, ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਰਸਮਾਂ, ਦਵਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ, ਕਾਨੂੰਨ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ 1919 ਤੋਂ 1938 ਤੱਕ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਰਹੇ।

ਮਾਲਵੀਆ ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟਸ ਅਤੇ ਗਾਈਡਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1919 ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਦ ਲੀਡਰ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1924 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1936 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੈਨਿਕ ਨਾਮਕ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।

ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 153ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 24 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਰਤਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1861 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੌਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਮੂਨਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ, ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਲ ਡਿਗੀ (ਹੁਣ ਮਾਲਵੀਆ ਨਗਰ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਯਕੁੰਡ ਦੇ ਸਾਵਲ ਦਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਪ੍ਰੇਮਧਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਵਾ (ਉਜੈਨ) ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਾਲਵੀਆ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਦੀ ਕੁੰਦਨ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਮਾਲਵੀਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਜਨੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਰਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਗਿਆਨੋਪਦੇਸ਼ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਵਰਦਿਨੀ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਕਰੰਦ ਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1861
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1946
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ

**ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ** (1954 - ਮਾਰਚ 2026)  ਇਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੋਲੀਆਂ, ਗੀਤ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।
*  ਕਿੱਤਾ: ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਰੀਅਲ-ਇਸਟੇਟ ਦਾ ਕੰਮ।

==ਜੀਵਨੀ== 
ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਦਾ ਜਨਮ 1954 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਮੰਜਕੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੀੜ-ਬੰਸੀਆਂ ਵਿਖੇ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜਾਗੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਮੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਤਿੰਨਾ ਭੈਣਾ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਵੀਰ ਹੈ। 

ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਰੁੜਕਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਸ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰੀਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ ਜੰਡਿਆਲਾ (ਮੰਜਕੀ) ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. (ਰਾਜਨੀਤੀ) ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਐਮ. ਏ. ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸਤੰਬਰ 1977 ਵਿੱਚ।ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਹਨ- ਨਵਜੋਤ ਅਤੇ ਨਵਤੇਜ। ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ੧੩ ਸਾਲ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਉਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੀਅਲ-ਇਸਟੇਟ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।

##  ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 
 ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਉਹ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਆਪਣੀਆ ਭੈਣਾ ਤੋ ਬੋਲੀਆ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆ ਪਾਉਂਦਾ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।ਬੀ. ਏ. ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।ਕਨੈਡਾ ਆਂ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੋਈ ਸੀ।

 ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤ ਕੈਨੇਡਾ ਪਾਹੁੰਚ ਕੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਨੇ ੨ ਕਵਿਤਾਵਾ ਦੀਆ ਕਿਤਾਬਾ ਲਿਖੀਆ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ, ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ  ਲਿਖੀਆ ਹਨ।ਕੋਈ ਕਵਿਤਾਵਾ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਿਆਂ ਗਈਆ ਹਨ।ਉਹਨਾ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਪਰਵਾਸ ਬਾਰੇ, ਪਰਦੂਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਗਿਲ ਹਨ।ਇਹਨਾ ਨੇ ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

##  ਇਨਾਮ 
*  ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਬੈਸਟ 2012 ਵਿਚ "ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਪੋਇਟ ਅਵਾਰਡ" ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

*  ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਕੈਲਗਰੀ ਵਲੋਂ "ਇਕਬਾਲ ਅਰਪਣ ਯਾਦਗਾਰੀ ਐਵਾਰਡ 2013 ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਕਵਿਤਾਵਾਂ:   
***1. ਬਰਫ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੧੯੯੨   
***2. ਮੈਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਕੁਕਨੁਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, ੨੦੦੦ (ਇਹ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੀ ਸੀ)   
***3. ਧਰਤ ਕਰੇ ਅਰਜ਼ੋਈ, ੨੦੧੦
** ਬੋਲੀਆ: 
*** 1. ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਦੇ, ੧੯੯੪   
*** 2. ਭੂੰਜਾ ਦੇ ਸਿਰਨਾਵੇਂ

## ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ 
http://www.suhisaver.org/index.php?cate=11&&tipid=185  

https://www.youtube.com/watch?v=Qxdo1gkRiDs&ab_channel=KamaljitSinghThind 

https://writersinternationalnetwork.wordpress.com/winners/ 

 

https://www.youtube.com/watch?v=EmRc7c7q0yY&ab_channel=jagpunjabi 

ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ ਨੂੰ "ਇਕਬਾਲ ਅਰਪਣ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਵਾਰਡ"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਬੋਲ਼ਾਪਣ

**ਬੋਲ਼ਾਪਣ** ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਘਟ ਜਾਣ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕਣਾ, ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਨ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਬੋਲ਼ਾਪਣ ਅਖਵਾਉਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਹੋਣਾ ਘੱਟ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਮੈਲ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਿੱਖੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲ ਕੱਢਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਦੀ ਲਾਗ, ਮਪਸ, ਦਿਮਾਗ ਸ਼ੋਧ, ਰੁਬੇਲਾ, ਹੱਡੀ ਭੁੰਗਤਰਾ ਵਿਕਾਰ, ਉਲਟ ਔਸ਼ਧੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਟਰਨਸ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਬੋਲ਼ੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ 20,000 ਹਾਰਟਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂ 20 ਹਾਰਟਜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ, ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ, ਪਾਚਣ ਵਿਕਾਰ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਥਲਤਾ ਆਦਿ ਅਸਰ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
## ਕਾਰਨ
*ਵਧਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।
*ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ।
*ਸ਼ੋਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
*ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਅਣਚਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
*ਇਕ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 100 ਤੋਂ 120 ਡੈਸੀਬਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਣਨ ਸਮਰੱਥਾ 0 ਤੋਂ 160 ਡੈਸੀਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ 90 ਡੈਸੀਬਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
*ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਥਾਇਰਾਇਡ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਥਾਇਰਾਇਡ ਕਮੀ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ (ਜਿਵੇਂ ਭਾਰ ਵਧਣਾ, ਚਿਹਰਾ ਭਾਰਾ, ਸੁੱਕੀ ਚਮੜੀ, ਰੁੱਖੇ ਵਾਲ ਆਦਿ) ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ।
## ਵੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼, ਖੂਨ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਚਿੱਟੇ ਖੂਨ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਬੋਲਾਪਣ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ, ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ |
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਕਾਲ਼ਾ ਮੋਤੀਆ

**ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ** ਜਾਂ ਗਲੂਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਐਕਵਿਸ ਹਿਊਮਰ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਕਵਸ ਹਿਊਮਰ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਕਰ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਲੱਛਣ
*ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚੁੰਧਿਆਉਣਾ|
*ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਣਾ|
*ਅੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ|
*ਪੂਰੀ ਅੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ|
*ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ|
*ਅੱਖ ਦੇ ਲੈੱਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਖਿਚਾਅ ਆਉਣਾ|
*ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਾਲੇ ਮੋਤੀਏ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਇਓਪੀਆ ਨਾਮਕ ਨਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
## ਜਾਂਚ
*ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਾਲੇ ਮੋਤੀਏ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨੀਆ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਡਾਇਆਮੀਟਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
*ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਇੰਟੀਰੀਅਰ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਕੋਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਗੋਲੀਆਸਕੋਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੀ ਨਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਪਥਿਲਮੋਸਕੋਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਯੋਗਾਸਣ

**ਯੋਗਾਸਨ** ਅੱਜ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਯੋਗਾ ਆਸਨਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਯੋਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
## ਆਸਣਾਂ ਦਾ ਨਾਮ
ਪੱਛਮ ਉਤਾਨ ਆਸਨ, ਉਦਰਾਕਰਸ਼ਨਾ ਆਸਨ, ਓਮ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ, ਇਕਪਾਦ ਉਤਾਨ ਆਸਨ, ਸਿੱਧ ਆਸਣ, ਸੁੱਖ ਆਸਨ, ਸ਼ਵ ਆਸਨ, ਸ਼ਵ ਆਸਨ, ਸੂਰਜ ਨਮਸਕਾਰ ਆਸਨ, ਹਾਸ ਆਸਨ, ਕਟੀ ਚੱਕਰ ਆਸਨ, ਤਾੜ ਆਸਨ, ਤੀਰੀਆਕਤਾੜ ਆਸਨ, ਧਨੁਰ ਆਸਨ, ਪਵਨਮੁਕਤ ਆਸਨ, ਪਵਨ ਮੁਕਤ ਆਸਨ, ਭੁਜੰਗ ਆਸਨ, ਵਕਰ ਆਸਨ

## ਯੋਗਿਕ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਸੈਰ ਕਰੋ। ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਯਾਤਨ ਕਰੋ। ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। - *ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ* 2.48

## ਲਾਭ
*ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। 
*ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ
*ਅਵਸਾਦ ਅਤੇ ਉਨੀਂਦਰਾਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਉਪਾਅ ਹੈ। 
*ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਵਿਧੀ ਹੈ ਇਹ ਆਸਨ।
*ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
*ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
*ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਅਵਸਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
*ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
*ਇਹ ਪੇਟ ਨੂੰ ਸਪਾਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਸਰਤ ਹੈ। 
*ਯੋਗਾ ਮੁਹਾਸਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਆਸਣ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
*ਸ਼ਸਕਾਸਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਬਜ਼ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਹ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੋਗ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਤਕਨੀਕੀ

thumb|right|20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ

**ਤਕਨੀਕੀ**, ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਤਕਨੀਕੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤਕਨੀਕੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਮਰਿਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਰ - ਸਵੇਰ ਆਰਥਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। 
ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫ਼ੌਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੜਕਾਂ, ਘਰ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਪੁਲ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਦਯੋਗਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਜੰਤਰਿਕ ਤਕਨੀਕ ਆਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿਜਲਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਰਸਾਇਣਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਈਆਂ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਕਲਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ

ਦੇਵਾਰਸ਼ੀ **ਕਲਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ**, (ਜਨਮ 15 ਜੁਲਾਈ 1936) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਯੁਗਾਂਤਰਕਾਰੀ ਕਵੀ ਭੱਟ ਮਥੁਰਾਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ

**ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ** ਹਲਕੀਆਂ-ਫੁਲਕੀਆਂ, ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਲੀਕ ਤੋਂ ਹਟਵੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਗੁਣਵਾਨ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਹਨ। ਆਪ ਦਾ 30 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਉੱਘੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀ ਛਾਪ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
## ਫਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ 'ਅਨਾੜੀ', ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦੀ 'ਅਨੰਦ', ਅਮਿਤਾਬ ਬੱਚਨ ਦੀ 'ਅਭਿਮਾਨ', ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ 'ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ' ਅਤੇ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਗੋਲਮਾਲ' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਿਤਾ। 'ਅਨੁਪਮਾ, ਮਧੂਮਤੀ, ਮਾਂ, ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ, ਅਨੁਰਾਧਾ, ਬਾਵਰਚੀ, ਨਮਕ ਹਰਾਮ, ਗੁੱਡੀ, ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ, ਖੂਬਸੂਰਤ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲੇ ਕਊਆ ਕਾਟੇ' ਆਦਿ ਜਿਹੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ 'ਹਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ', 'ਤਲਾਸ਼', 'ਧੂਪ ਛਾਂਵ' ਆਦਿ ਟੀ. ਵੀ. ਲੜੀਵਾਰ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।
## ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ
* 1999 ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
*ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਦੇ ਮੁਖੀ ਥਾਪੇ ਗਏ।
*ਆਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ' ਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ|
* 2001: ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ
* 2001: ਐਨਟੀਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ
;ਬਰਲਿਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ
* ਗਿਆਰਵੇਂ ਬਰਲਿਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਅਨੁਰਾਧਾ ਲਈ ਸੁਨਿਹਰੀ ਬੇਅਰ
;ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ
* 1956: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਐਡਿਟਿੰਗ ਸਨਮਾਨ **ਨੌਕਰੀ**
* 1959: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਐਡਿਟਿੰਗ ਸਨਮਾਨ **ਮਧੁਮਤੀ**
* 1970: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਸਕਰੀਨ ਪਲੇ ਸਨਮਾਨ **ਅਨੋਖੀ ਰਾਤ**
* 1972: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਮਾਨ **ਅਨੰਦ**
* 1972: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਐਡਿਟਿੰਗ ਸਨਮਾਨ**ਅਨੰਦ**
* 1972: ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ **ਅਨੰਦ**
* 1981: ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਮਾਨ **ਖੁਸ਼ਬੂ**ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਮਾਨ
*1957: ਤੀਜੀ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਮੈਰਿਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ **ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ**
*1959: ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਮੈਡਲ **ਅਨਾੜੀ**
*1960: ਸਰਬ ਭਾਰਤੀ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਮੈਡਲ '*ਅਨੁਰਾਧਾ*
;ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ 27 ਅਗਸਤ, 2006 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਿਆ ਸੀ | ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਸਦਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ|
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਵਿਨੇ ਆਪਟੇ

**ਵਿਨੇ ਆਪਟੇ** (17ਜੂਨ, 1951 - 7 ਦਸੰਬਰ, 2013) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਮਰਾਠੀ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਉਸਨੇ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ "ਚਾਂਦਨੀ ਬਾਰ", "ਏਕ ਚਾਲੀਸ ਕੀ ਲਾਸਟ ਲੋਕਲ", "ਇਟਸ ਬਰੇਕਿੰਗ ਨਿਊਸ", "ਰਾਜਨੀਤੀ", ਅਤੇ "ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ
ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ

**ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ** ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਾ ਵਾਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਆਪ ਲਗਾਤਾਰ 17 ਸਾਲ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। 
## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
**ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ** (17 ਜਨਵਰੀ, 1917-20 ਅਗਸਤ, 2002) ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਨਾਰੋਵਾਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਨਖਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ: ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਦਾਦੀ ਜੈ ਕੌਰ ਨੇ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸਣਾ ਕੀਤੀ। 
## ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ
*ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਰੁਚੀ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 18 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। 
*1947 ਈ: ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਬਟਵਾਰੇ ਦੇ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਸੀਹਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 
*1948 ਈ: ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। 
*1972 ਤੋਂ 1974 ਈ: ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ। 
*1952 ਈ: ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। 
1975 ਈ: ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਕੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 19 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। 
*ਆਮ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਦਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਅਕਾਲੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। 
*1969 ਈ: ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਵਾਰ 1977 ਅਤੇ 1985 ਈ: ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਬਣੇ। 
*1989 ਈ: ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 
*ਉਰਦੂ, ਫਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਰਦੂ ਦੀ ਸ਼ੇਅਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
## ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ
ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਤਾਰ 17 ਸਾਲ ਦੀਵਾਨ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਜ ਹੀ ਹਨ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ। ਹਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। 
## ਮੌਤ
ਇਸ ਮਹਾਨ ਲੋਕ-ਸੇਵਕ ਨੇ 20 ਅਗਸਤ, 2002 ਈ: ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਮੁਕੇਸ਼

**ਮੁਕੇਸ਼** (22 ਜੁਲਾਈ 1923 – 27 ਅਗਸਤ 1976) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ 'ਤੌਬਾ ਯੇ ਮਤਵਾਲੀ ਚਾਲ, ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਗਏ ਵੋ ਦਿਨ, ਮੇਰਾ ਜੂਤਾ ਹੈ ਜਾਪਾਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੀਖਾ ਹਮਨੇ ਨਾ ਸੀਖੀ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ, ਸਜਨ ਰੇ ਝੂਠ ਮਤ ਬੋਲੋ, ਏ ਭਾਈ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਚਲੋ, ਕੋਈ ਜਬ ਤੁਮਾਰ੍ਹਾ ਹਿਰਦੇ ਤੋੜ ਦੇ' ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤੇ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਚਾਂਦ ਰਾਣੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।

## ਫਿਲਮੀ ਸਫਰ
**ਮੁਕੇਸ਼** ਨੇ ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ' ਲਈ 'ਦਿਲ ਜਲਤਾ ਹੈ ਤੋ ਜਲਨੇ ਦੋ' ਗਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ 'ਚ ਧੁੰਮਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ | ਬਤੌਰ ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ | ਜਿਸ ਨੇ 'ਤੌਬਾ ਯੇ ਮਤਵਾਲੀ ਚਾਲ, ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਗਏ ਵੋ ਦਿਨ, ਮੇਰਾ ਜੂਤਾ ਹੈ ਜਾਪਾਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੀਖਾ ਹਮਨੇ ਨਾ ਸੀਖੀ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ, ਸਜਨ ਰੇ ਝੂਠ ਮਤ ਬੋਲੋ, ਏ ਭਾਈ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਚਲੋ, ਕੋਈ ਜਬ ਤੁਮਾਰ੍ਹਾ ਹਿਰਦੇ ਤੋੜ ਦੇ' ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤੇ। ਸੰਨ 1941 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1976 ਤੱਕ ਮੁਕੇਸ਼ ਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਨੌ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੀਤ ਗਾਏ ਸਨ | ਉਸ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਹਿੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਸੀ| ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਗ' ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 'ਸੱਤਿਅਮ ਸ਼ਿਵਮ ਸੁੰਦਰਮ' ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਹੁੰ ਤੇ ਮਾਸ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ|
## ਸਨਮਾਨ
### ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ
* 1974 - ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ "ਕਈ ਬਾਰ ਯੂਹੀ ਦੇਖਾ ਹੈ** ਫਿਲਮ ਰਜਨੀਗੰਧਾ

### ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਸਨਮਾਨ
#### ਜੇਤੂ
#### ਨਾਮਜਾਦਗੀ
### ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ
**ਜੇਤੂ**
* 1967 - ਫਿਲਮ **ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ** ਲਈ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ
* 1968 - ਫਿਲਮ **ਮਿਲਨ** ਲਈ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ
* 1970 - ਫਿਲਮ **ਸਰਸਵਤੀ ਚੰਦਰ''' ਲਈ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ 
## ਮੌਤ
22 ਜੁਲਾਈ, 1976 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ 'ਜੀਨਾ ਯਹਾਂ ਮਰਨਾ ਯਹਾਂ, ਇਸ ਕੇ ਸਿਵਾ ਜਾਨਾ ਕਹਾਂ' ਨਾਮਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਸਾਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਖੁਸ ਗਿਆ ਸੀ |
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮੀ ਫਨਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮੀ ਗਾਇਕ

## Early life 
ਮੁਕੇਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਜੁਲਾਈ 1923 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਥੁਰ ਕਾਇਆਸਥ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਚੰਦ ਮਾਥੁਰ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਨੀ ਮਾਥੁਰ ਸਨ। ਉਹ ਦਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਜੋ ਮੁਕੇਸ਼ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਯਾਰੀ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ,ਜਿਹੜਾ ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੁਕੇਸ਼ ਨੇ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।
ਸਸਕੈਚਵਨ

**ਸਸਕੈਚਵਨ** ( or ) ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰੀ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿਹਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ੬੫੧,੯੦੦ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਥਲ ਖੇਤਰਫਲ ੫੯੨,੬੩੪ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਪਾਣੀਆਂ (ਝੀਲਾਂ/ਟੋਭਿਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ) ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਐਲਬਰਟਾ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਖੇਤਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਾਂ ਮੋਂਟਾਨਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੁਲਾਈ ੨੦੧੨ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ੧,੦੭੯,੯੫੮ 'ਤੇ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ
ਹੁੰਡੀ

**ਹੁੰਡੀ ਕੀ ਹੈ** ਚੈੱਕ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਪੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੂੰਜੀ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ 'ਹੁੰਡੀ' ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ *ਟ੍ਰੈਵਲਰਜ਼ ਚੈੱਕ* ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ।
ਫਿਲਿਪ ਸੀਮੌਰ ਹਾਫਮੈਨ

**ਫਿਲਿਪ ਸੀਮੌਰ ਹਾਫਮੈਨ** (23 ਜੁਲਾਈ 1967 – 2 ਫਰਵਰੀ 2014) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫਿਲਮ ਕਾਪੋਟੀ ਲਈ ਬਿਹਤਰੀਨ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਿਆਲ ਸਕਸੇਨਾ

**ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਿਆਲ ਸਕਸੇਨਾ** (15 ਸਤੰਬਰ 1927 – 24 ਸਤੰਬਰ 1983) ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ *ਦਿਨਮਾਨ* ਦਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤਦ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਜੂਦ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੀਸਕਰਨਯੋਗ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੱਤ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਸੀ।
right|thumb
‘

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ

**ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ** ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ—ਖਾਸ ਕਰ ਗਲਪ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ
ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ

**ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ** ਬਝਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ
ਆਂਤੋਨਾਂ ਆਖ਼ਤੋ

**ਐਨਤੋਨਿਨ ਮੇਰੀ ਜੋਸਿਫ ਆਖ਼ਤੋ**, ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ **ਐਨਤੋਨਿਨ ਆਖ਼ਤੋ** (; 4 ਸਤੰਬਰ 1896 – 4 ਮਾਰਚ 1948), ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬੀਹਵੀਂ-ਸਦੀ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਐਵਾਂ-ਗਾਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।।
## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਆਂਤੋਨਾਂ ਆਖ਼ਤੋ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ 1896 ਨੂੰ ਮਾਰਸਾਇਲ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਯੂਫ਼ਰੇਸੀ ਨਲਪਾਸ ਅਤੇ ਆਂਤੋਨਾਂ-ਰੋਈ ਆਖ਼ਤੋ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਨੌ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਆਂਤੋਨਾਂ ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਭੈਣਭਰਾ ਬਚਪਨ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਆਖ਼ਤੋ ਨੂੰ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਚਿੰਬੜ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਪੁੰਗਰਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘਬਰਾਹਟ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਥਥਲਾਉਣ, neuralgia ਅਤੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੌਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਤ ਸੀ।
## ਥੀਏਟਰ ਆਫ ਕਰੂਅਲਟੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ
ਆਤੰਕ ਦਾ ਥੀਏਟਰ

]]
*ਥੀਏਟਰ ਆਫ ਕਰੂਅਲਟੀ* ( ਅਰਥਾਤ ਜੁਲਮ ਦਾ ਥੀਏਟਰ) ਐਨਤੋਨਿਨ ਆਰਤੋ ਦਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ *ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਇਟਸ ਡਬਲ* ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਬਧ ਕੀਤਾ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਡਰਾਮਾਈ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਖਿਆਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਫ਼ਰੈਡ ਜੇਰੀ ਦੇ ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਤਾੱਸਿਰ ਸਨ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥੀਏਟਰ
ਅੰਗੋਲਨ ਕਵਾਂਜ਼ਾ

**ਕਵਾਂਜ਼ਾ** (ਚਿੰਨ: **Kz**; ਆਈ ਐਸ ਓ 4217 ਕੋਡ: **AOA**) ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1977 ਤੋਂ ਕਵਾਂਜ਼ਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਰਤੋਂ ਚ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਡਾਲਰ

**ਡਾਲਰ** (ਚਿੰਨ: **$**; ਆਈ ਐਸ ਓ 4217 ਕੋਡ: **AUD**) ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
* ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਡਾਲਰ  

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਲਰ
ਬੁਰੂੰਡੀ ਫ਼੍ਰੈਂਕ

**ਫ਼੍ਰੈਂਕ** (ਆਈ ਐਸ ਓ 4217 ਕੋਡ: **BIF**) ਬੁਰੂੰਡੀ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ
ਭੁੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀ

** ਭੁੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀ** ( ਗੁਰਮੁਖੀ: ਹੰਗਰੀ ਅੰਦੋਲਨ) ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲਪੁਥਲ ਮਚਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਮਲਾ ਰਾਇ ਚੌਧੁਰੀ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਦੇਬੀ ਰਾਏ, ਸ਼ਕਤੀ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਰਾਇਚੌਧੁਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋਕੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਪੰਹੁਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1961 ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਨੀਫ਼ੈਸਟੋ ਦੇ ਜਰੀਏ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੁਜਗਾਰ ਤੋਂ ਹਥ ਧੋਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸਨ ਉਤਪਲਕੁਮਾਰ ਬਸੂ, ਸੰਦੀਪਨ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਬਾਸੂਦੇਬ ਦਾਸ਼ਗੁਪਤਾ, ਸੁਬਿਮਲ ਬਸਾਕ, ਅਨਿਲ ਕਰਨਜੈ ਕਰੁਣਾਨਿਧਾਨ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਇ, ਸੁਬੋ ਆਚਾਰਜਾ, ਬਿਨੇ ਮਜੁਮਦਾਰ, ਫਾਲਗੁਨਿ ਰਾਏ, ਆਲੋ ਮਿਤਰਾ, ਪ੍ਰਦੀਪ ਚੌਧੁਰੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਸਹਿਤ ਤੀਹ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ

**ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ**, (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Time zone**) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੇ ਜਿਸਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਨਕ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਤ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਂ (UTC), UTC−12:00 ਤੋਂ UTC+14:00 ਤੱਕ ਦੇ ਔਫਸੈੱਟ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਔਫਸੈੱਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਜ਼ੋਨ ਵਾਧੂ 30 ਜਾਂ 45 ਮਿੰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਫਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ। ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਲਈ ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਜੋੜ ਕੇ।

* ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ - UTC+05:30

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਥੀਏਟਰ

**ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਥੀਏਟਰ** ਜਾਂ **ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਡਰਾਮਾ**, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ 220 ਈਪੂ ਤੋਂ 550 ਈਪੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਏ ਰੰਗਮੰਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਥੀਏਟਰ
ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ

**ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ** ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਬਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਜਲੰਧਰ-ਬਟਾਲਾ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2001 ਦੀ ਜਨਗਨਣਾ ਸਮੇਂ 6,996 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1,249 ਘਰ, 3,624 ਆਦਮੀ ਅਤੇ 3,372 ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ।females. ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੁਰਸ਼ਾ ਦੀ 52% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ 48% ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਪਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਦ ਪਿਛੈ 930 ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਨੌਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 26 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ 'ਰੱਖੜ ਪੁੰਨਿਆਂ'ਅਤੇ "ਸਾਚਾ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ" ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ! 
## ਇਤਿਹਾਸ
ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚਖੰਡ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਜਾਣਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਬਾਬਾ ਵਸੈ ਬਕਾਲੇ।' ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੇੜਾ ਬੰਨੇ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਸੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋ ਬਕਾਲੇ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 22 ਮੰਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕੀ ਗਿਆ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜ ਮੋਹਰਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾ ਜਿਹੜਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰੀਏ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਿਭਾਈਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਸੁੱਖ ਕੇ ਹੁਣ ਪੰਜ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?' ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਗਦ-ਗਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ 'ਸਾਚਾ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ... ਸਾਚਾ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ', ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਨੀਡੋ ਤਾਨਿਆਮ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ

30 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ 18 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਲਿਆ। ਨੀਡੋ ਤਨਿਯਮ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਨੀਡੋ ਪਵਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।

## ਪਿੱਠਭੂਮੀ 
ਨੀਡੋ ਤਾਨਿਆਮ ਬੁੱਧਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ੍ ਇੱਕ ਐਡਰੈੱਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਿੱਠਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੀਡੋ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਸਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕੱਚ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲ ਵਧ ਗਈ। ਦੋਸ਼ੀ ਆਪਣੇ 20ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਫਰਮਾਨ (22), ਸੁੰਦਰ (27) ਅਤੇ ਪਵਨ (27) ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪਨੀਰ ਸ਼ਾਪ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੀਡੋ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖਿਝਾਊ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਇਸ਼ਕੀਆ

**ਇਸ਼ਕੀਆ** 2010 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਬਾਲਨ, ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਦ ਵਾਰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਭੀਸ਼ੇਕ ਚੌਬੇ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ

**ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ** (26 ਅਗਸਤ 1929 - 6 ਅਕਤੂਬਰ 2004) (ਜਨਮ ਵਕਤ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ), ਜਿਸਨੂੰ **ਯੋਗੀ ਭਜਨ** ਅਤੇ **ਸਿਰੀ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ** ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਨੁਮਾ ਅਤੇ ਉਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਦੀ ਜਾਣਪਛਾਣ ਕਰਾਈ।
## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਅਗਸਤ 1929 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, (ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤਹਿਸੀਲ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਹਰਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਕਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਹਰਿਭਜਨ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਕੂਲ (ਇਕ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ) ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਾੲਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕਿਰਨਜੀਤ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ

**ਕਿਰਨਜੀਤ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ**(ਜਨਮ 1955) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਉੱਪਰੰਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1989 ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ

**ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ** (13 ਅਪਰੈਲ 1936 - 5 ਦਸੰਬਰ 2021) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗਲਪਕਾਰ ਸੀ। 

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ  ਦਾ ਜਨਮ 13 ਅਪਰੈਲ 1936 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰੁਪਾਣਾ (ਜ਼ਿਲਾ- ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਪੰਜਾਬ ਕੋਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਨ ਰਿਹਾ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ *ਆਮ ਖਾਸ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)* ਲਈ 2019 ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ਼ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।  

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਵਿਰਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸੱਤ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਛਪਵਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਰੁਪਾਣੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ 'ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ' ਰੱਖ ਲਿਆ।

## ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
1936 ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੁਕਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਰੁਪਾਣਾ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ, ਮੈਟਰਿਕ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਮੁਕਸਤਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਬੀ. ਐਡ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਮ. ਏ. ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਕਾਦਰ ਯਾਰ ਤੇ ਤਿਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਕੰਵਰ ਗਾਈਡ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਰੁਪਾਣਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ “ਦੇਵਤੇ ਪੁੱਜ ਨਾ ਸਕੇ” ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 'ਪੰਜ ਦਰਿਆ' ਰਸਾਲੇ,ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਨ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਸੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ "ਦਰਾਉਪਤੀ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਛਾਪੀ ਸੀ। 

## ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ 
1970 ਵਿਚ ‘ਇਕ ਟੋਟਾ ਔਰਤ’ ਨਾਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁਪਾਣੇ ਦੇ ਹੁਣ ਤਕ ਛਪੇ ਛੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ (ਅੱਖ ਦਾ ਜਾਦੂ, ਡਿਫੈਂਸ ਲਾਈਨ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰਾਂਝਾ ਵਾਰਿਸ ਹੋਇਆ, ਆਮ ਖ਼ਾਸ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ ਪੰਜਾਹਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ‘ਜਲਦੇਵ’, ‘ਆਸੋ ਦਾ ਟੱਬਰ’, ‘ਗੋਰੀ’, ‘ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਾ’ ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ‘ਟੁੱਟਦੇ ਬੰਧਨ’ (ਨਿਬੰਧ), ‘ਵੀਰਾਨੇ ਤੇ ਬਹਾਰਾਂ’ (ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਸ ਦੀ ਬੁਚਕੀ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਹਨ। ‘ਗੋਰੀ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੀ ਅੱਥਰੀ ਰੌਂਅ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਰਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਨੇ ਅਜੇ ਸਿਰਜਣੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਹਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਸ਼ਾ’ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
** ਇੱਕ ਟੋਟਾ ਔਰਤ* (1970)
**ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦਾ ਜਾਦੂ* (1978)
**ਡਿਫੈਂਸ ਲਾਈਨ*
**ਸ਼ੀਸ਼ਾ*
**ਰਾਂਝਾ ਵਾਰਿਸ ਹੋਇਆ*
**ਤੇਲਗੂ ਕਹਾਣੀਆਂ* (ਤੇਲਗੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ)
*ਵੀਰਾਨੇ ਤੇ ਬਹਾਰਾਂ (ਪਾਸਤੋਵਸਕੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ)
**ਆਮ ਖ਼ਾਸ*

### ਨਾਵਲ
**ਜਲ ਦੇਵ* (1987)
**ਗੋਰੀ* (1983)
**ਆਸੋ ਦਾ ਟੱਬਰ*
**ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਾ*
### ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਰਚਨਾਵਾਂ
* ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ

### ਗੈਰ-ਗਲਪ
**ਕਾਦਰਯਾਰ-ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ* (ਸ਼ੋਧ ਪ੍ਰਬੰਧ)

## ਇਨਾਮ
*ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 
*ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ
*ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ 1983 ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਵਲ ਗੋਰੀ ਲਈ
*ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ 2015 ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਵਾ  ਸਨਮਾਨਿਤ
*ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਕੈਨੇਡਾ 2019 ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ *ਆਮ ਖਾਸ* ਲਈ
*ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ 2021 ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ *ਆਮ ਖਾਸ* ਲਈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ