ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੈਨਰਜੀ

**ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੈਨਰਜੀ** ਜਾਂ **ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਿਸ਼ਣੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੁਮਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੁਮਰੀ, *ਕੋਨ ਗਲੀ ਗਾਓ ਸ਼ਿਆਮ*, ਰਾਗ ਮਿਸ਼ਰਾ ਖਾਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1895 ਵਿੱਚ ਬਰਧਮਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1924 ਤੱਕ 29 ਸਾਲ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 1962 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ(ਜੋ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ) ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ  ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
right|thumb|ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੈਨਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਗੀਤ ਮੰਜਰੀ ਕਿਤਾਬ
1880 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਨਕੁਰਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਣੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਨੰਤਲਾਲ ਬੈਨਰਜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦਾ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, ਬਿਸ਼ਨੁਪੁਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਯ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱੱਚ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਮ ਸਰਨ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬੇਤੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
right|thumb|ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੈਨਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਗੀਤ ਮੰਜਰੀ ਕਿਤਾਬ
1880 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਨਕੁਰਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਣੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਨੰਤਲਾਲ ਬੈਨਰਜੀ ਦੇ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜੋ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੇ  ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸਨ , ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, ਬਿਸ਼ਨੁਪੁਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਯ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱੱਚ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਮ ਸਰਨ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬੇਟੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
## ਕੈਰੀਅਰ 
right|thumb|ਸੰਗੀਤ ਚੰਦਰਿਕਾ
ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 1895 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਧਮਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ 29 ਸਾਲਾਂ ਲਈ, 1924 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਫਲਦਾਈ ਸਮਾਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਤਿੰਦਰਮੋਹਨ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਈਦ ਮੁਹੰਮਦ ਤੋਂ *ਸੁਰਬਹਾਰ* ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਤਾਰ ਵਜਾਉਣੀ  ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ *ਸੁਰਬਹਾਰ*  ਦਾ ਪਾਠ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ *ਗੀਤ-ਦਰਪਣ*, *ਗੀਤ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ* ਅਤੇ *ਸੰਗੀਤ-ਲਹਰੀ* ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਬਰਧਮਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1943 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ 20 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੀਤ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ *ਧਰੁਪਦੰਗਾ* ਵਿੱਚ। 1917 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ *ਸੰਗੀਤ ਚੰਦਰਿਕਾ* ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, *ਪਾਠ ਏਕਨ ਕੇਲਾ ਅਲਸੀਤਾ ਅੰਗ* ਲਈ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਗੋਪਾਲ ਬਾਬੂ ਅਤੇ ਅਘੋਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਧਰੁਪਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਮੇਸ਼ ਬੈਨਰਜੀ ਵੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੀਟਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੰਨ 1962 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ ਅਕਾਦਮੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
* *ਤਰਾਨਾ-ਅਡਾਨਾ ਕੇਵਲੀ* (1908) -ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ, ਕਲਕੱਤਾ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ) 
* ਲੰਗਰ ਡੀਟ ਮੋਹੇ ਘੇਰੀ-ਬੇਹਾਗ ਕਵਾਲੀ (1908) -ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ, ਕਲਕੱਤਾ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ) 
* *ਬ੍ਰਹਮੋਮੋਈ ਪਰਸ਼ਤੋਪਾਰਾ* (1908) (ਬੰਗਾਲੀ) 

## ਕੰਮ 
* *ਸੰਗੀਤਾ-ਚੰਦਰਿਕਾਃ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖ*, ਵੋਲਯੁਮ I., ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ। ਪਬਲਿਸ਼ਰ- ਵਿਜੈ ਚੰਦ ਮਹਤਾਬ ਬਹਾਦੁਰ, ਬੁਰਧਵਾਨ। 1925.
* *ਸੰਗੀਤਾ-ਚੰਦਰਿਕਾਃ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖ*, ਵੋਲਯੁਮ II. ਪਬਲਿਸ਼ਰ - ਵਿਜੈ ਚੰਦ ਮਹਤਾਬ ਬਹਾਦੁਰ, ਬੁਰਧਵਾਨ। 1925.
*  
*  

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 
right|thumbtime=36:53|thumb|ਬਿਸ਼ਨੁਪੁਰ ਰਾਜ ਦਾ ਧਰੁਪਦ ਘਰਾਣਾ

### ਫ਼ਿਲਮ 
* ਪੂਰਬੀ ਜ਼ੋਨਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇ 'ਔਨਲਾਇਨ ਆਰਚੀਵ ਡੋਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵ " ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ  ਹੈ। ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1963
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1880
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ