open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ

**ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 4 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵਿੜਅਨ ਬੋਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ- ਤਮਿਲ, ਤੇਲੁਗੂ, ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 25 ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
ਕਾਰਬਨ ਡੇਟਿੰਗ ਪੱਧਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਈਸਾ ਪੂਰਵ 8000 ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਗਪਗ 1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਪਰ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ ਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਾਂਸੀ ਯੁਗ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮਾਲਾਬਾਰ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਲੋਕ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੋਮ, ਯੂਨਾਨ, ਚੀਨ, ਅਰਬ, ਯਹੂਦੀ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸਾਤਵਾਹਨ, ਗੁਲਾਮ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡੀਅਨ, ਚਾਲੁਕਿਅ, ਪੱਲਵ, ਹੋਇਸਲ, ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੁੱਝ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਗਲਕਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ। ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਇਵੇਂ ਤਾਂ ਮਦੁਰਾਏ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। 1323 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। 1565 ਵਿੱਚ ਵਿਜੈਨਗਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ 5 ਨਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣੇ - ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕੋਂਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਸਤਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਕਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਜਮਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅੱਠਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਕਾਮੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਉਦੇ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਇਸਤਾਨਬੁਲ

**ਇਸਤਾਂਬੁਲ** ਤੁਰਕੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਮਹਾਂਦੀਪ (ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ) ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 660  ਵਿੱਚ "ਬੇਜ਼ਨਟੀਅਮ" ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 330 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮੁੜ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਮਨ, ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਤਾਰ 16 ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ।

2015 ਵਿੱਚ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.2 ਕਰੋੜ ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 5ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਤਰੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ
21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਤਵੀ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਾਇਦੀਪ ਲਗਭਗ 7000 ਸਾਲ  ਤੋਂ ਅਬਾਦ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਨਵੀਨ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਰਹੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀ ਤਾਂਬਾ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਕਲਾ-ਕਰਿਤੀਆਂ 5500 ਤੋਂ 3500  ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*Official website of Istanbul Governorship 
*Official website of Istanbul Metropolitan Municipality
*Istanbul Metropolitan Municipality: Interactive aerial photos (maps) of Istanbul from 1946, 1966, 1982, and 2005
*Istanbul Metropolitan Municipality: Istanbul Bulteni Magazine official website 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ
ਦਾਦਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ

ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 7 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਿਲਵਾਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*Government website

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਓਲਿਵਰ ਗਿਰੌਦ

200px|right|ਓਲਿਵਰ ਗਿਰੌਦ

**ਓਲਿਵਰ ਗਿਰੌਦ** (ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ, 1986) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਅਰਸਨਲ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ|

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* Official site 
* 
* 
* 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ
ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ

ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 15 ਮੀਲ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਕਾਹਨਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ 1739 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇਖ ਕੇ ਖੰਡੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲਿਆ।ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ 1749 ਦੇ ਕਰੀਬ 400 ਘੋੜ-ਸੁਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਸਨ।

1754 ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਰਾਵਲਕੋਟ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਤਨੀ ਦੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਦਰ ਪਾ ਲਈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਗ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ, ਹਾਜੀਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਧਰਮਕੋਟ ਤੇ ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਂਗੜਾ, ਨੂਰਪੁਰ, ਦਾਤਾਰਪੁਰ ਆਦਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ ਸਨ।

1774 ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਟੜਾ (ਬਾਜ਼ਾਰ) ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਟੜਾ ਕਨਹਈਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
1782 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆਂ। ਉਹ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਸੈਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਪਰੰਤ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨਹਈਆ ਤੋਂ ਇਮਦਾਦ ਮੰਗੀ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਰਹੇ ਖ਼ਾਸ ਦੋਸਤ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ 1793 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ 81 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੂੰਹ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ (ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਪਤੀ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ 1785 ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ)। ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ।
ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਤੀ ਚੰਦ ਕੌਰ (ਬੇਟੀ ਸਰਦਾਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦਾ 1812 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਕੋਲੋਂ ਬਟਾਲਾ ਖੋਹ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰਨੀ ਬਣੀਂ ਰਹੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਣੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਰ ਡੇਵਿਡ ਅਖ਼ਤਰਲੋਨੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿੱਪ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ 1832 ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ

ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਿਸਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਚਿਨਿਓਟ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸਲ ਦੇ ਅਰੰਭ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕੋਲ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜੀ ਸਨ।

ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ 'ਭੰਗੀ' ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਭੰਗ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ 'ਸੋਮਰਸ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਭੰਗ ਦਾ ਰਸ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਨਾਬਿਸ ਸਟੀਵਾ (Cannabis Stiva) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਰੂਆਨਾ (Marijuana) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਲਗਭਗ 1930 ਤੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਭੰਗ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਭੰਗ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੋਟ ਕੇ, ਉਬਾਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁੱਖਨਿਧਾਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸਖ਼ਸ, ਬਦਾਮ, ਅਲਾਇਚੀ, ਚਾਰ ਮਗ਼ਜ਼ ਆਦਿ (ਸ਼ਰਦਾਈ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਮਸਾਲਾ) ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਬਾਨੀ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋਂ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਭੋਮਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਜੱਟ ਵਸਨੀਕ ਪਿੰਡ ਹੰਗ (ਨੇੜੇ ਬਧਨੀ, ਮੋਗਾ) ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ। 1739 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ। 1746 ਵਿੱਚ ਭੋਮਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੋਮਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਭਤੀਜਾ ਵੀ ਸੀ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਟੜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ।1772 ਈ: ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੂਜੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਮਿਸਲ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮਨਗਰ ਦੇ ਚੱਠਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅਨੁਮਾਨਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

#### ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ
'ਤੋਪ-ਏ-ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ' ਜਾਂ *ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ* ਸ਼ਾਹਰਾਹ-ਏ-ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੋਪ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਐਡਨਬਰਗ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਫਰਵਰੀ 1870 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ ਦਹਾਨਾ (ਮਜ਼ਲ) ਸਾਢੇ ਨੌਂ ਇੰਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਪ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰੇ ਆਲਾ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨਜ਼ੀਰ ਨੇ 1169 ਹਿਜਰੀ (1755-56 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਤਰੀਕ ਤੋਪ ਦੇ ਉਪਰ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1802 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਸ ਤੋਪ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੋਪ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਡਸਕਾ, ਕਸੂਰ, ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਤੋਪ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ

**ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ** ਭਾਰਤ ਦੇ 8 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਹਨ। ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

thumb|upright|ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦਾ ਇੱਕ ਦੀਪ

ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਦੀਪ ਸਮੂਹ, ਇਹਨਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਘੱਟ ਖੋਜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਦੇ ਅਣਦੇਖੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬੀਚ, ਅਤੇ ਸਾਫ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਜੂਬਿਆਂ ਹਨ।

## ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ
ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਈ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬੀਚ ਉੱਤਰੀ ਖਾੜੀ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਲੇਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਖੁੰਬਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਰਾਤੰਗ ਨਾਮਕ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਜਾਰਾਵਾ ਕਬੀਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
## ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਦੱਖਣ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ , ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਦੁਆਰਾ ਥਾਈਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੇ ਟਾਪੂ ਇਕਾਂਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ। ਨਿਕੋਬਾਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਟਾਪੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

## ਰਾਜਧਾਨੀ
ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰੀਨ ਪਾਰਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਕੋਲ ਨੇੜਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ ਹਨ।
## ਨਾਮਕਰਨ
ਰੌਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੀਲ ਟਾਪੂ ਤੇ ਹੈਵਲੋਕ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਵਰਾਜ ਦਵੀਪ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।  ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮਕਬੂਲ ਫੌਜੀਆਂ, ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਵਿਜੇਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਸੋਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ, ਮੇਜ਼ਰ ਧੰਨ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ , ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ , ਮੇਜਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਸਿੰਘ , ਕੰਪਨੀ ਕੁਆਰਟਰ ਮਾਸਟਰ ਹਵਲਦਾਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ , ਸੈਕਿੰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਰੁਣ ਖੇਤਰਪਾਲ, ਕੈਪਟਨ ਵਿਕਰਮ ਬਤਰਾਰਾਈਫਲ ਮੈਨ ਸੰਜੇ ਕੁਮਾਰ ਗਰਨੇਡੀਅਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਕੈਪਟਨ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਪਾਂਡੇ ਮੇਜਰ ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰਨ ਨਾਇਬ ਸੁਬੇਦਾਰ ਬਾਨਾ ਸਿੰਘ ਮੇਜਰ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਲਾਂਸ ਨਾਈਕ ਅਲਵਰਟ ਇੱਕਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਅਰਦੇਸ਼ਿਰ ਬੁਰਜ਼ੋਰਜੀ ਤਾਰਾਪੋਰੇ ਸੁਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੈਪਟਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਲਰੀਆ ਕੰਪਨੀ ਹਵਲਦਾਰ ਮੇਜਰ ਪੀਰੂ ਸਿੰਘ ਸੇਖਾਵਤ ਨਾਇਕ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਸੈਕਿੰਗ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਰਾਮਾ ਰਘੋਬਾ ਰਾਣਾ ਲਾਸ ਨਾਇਖ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਮੇਜ਼ਰ ਸੋਮ ਨਾਥ ਸਰਮਾ ਤੇ ਫਲਾਈਂਗ ਆਫੀਸਰ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ।

## ਸਿੱਖਿਆ
# ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਗੋਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਾਲਜ 
# ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਕਾਲਜ
# ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ
# ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ 
# ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ 
# ਪਾਡੂਚੇਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
# ਅੰਡੇਮਾਨ ਲਾਅ ਕਾਲਜ 
# ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਨਕਈ ਮਿਸਲ

**ਨਕਈ ਮਿਸਲ**, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਧੂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿਆਲਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਖਰਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।

ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚੂਨੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਰਵਾਲ ਦਾ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁੱਜ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ 'ਨਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 'ਨਾਕਾ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਲ ਨਕਈ ਪੈ ਗਈ।

ਹਰੀ ਸਿੰਘ 1706 ਵਿੱਚ ਚੌਧਰੀ ਹੇਮ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1731 ਵਿੱਚ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਅਤੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹਿਰਵਾਲ, ਚੂਨੀਆਂ, ਦਿਪਾਲਪੁਰ, ਜੰਬੜ, ਜੇਠੂਪੁਰ, ਕੰਗਨਵਾਲ ਅਤੇ ਖੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਰਵਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। 1748 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ 200 ਘੋੜ-ਸੁਆਰ ਸਨ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਰਕੀਆ ਲਈ ਪਾਕ ਪਟਨ ਦੇ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲਗਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਥਾਪਿਆ। ਉਹ 9 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 1768 ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਟ ਕਮਾਲੀਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਣ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਕਾਫੀ ਵਧੇ। ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੂਨੀਆਂ, ਕਸੂਰ, ਸ਼ਰਕਪੁਰ, ਗੁਗੇਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ 9 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਰਣ ਸਿੰਘ ਕੋਲ 2000 ਘੋੜ ਸੁਆਰ, ਊਠਾਂ 'ਤੇ ਸੁਆਰ ਜੰਬੂਰਕ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਆਦਿ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਬਹਿਰਵਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। 1781 ਵਿੱਚ ਰਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆਂ। ਇਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ (ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨਕਈ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਟਰਾਣੀ ਬਣੀਂ। ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੀ ਵਲੀ ਅਹਿਦ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਨੂੰ 'ਮਾਈ ਨਕਾਇਣ' ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ ਜਿਸ ਦੀ 1807 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 15,000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ।

## 1748 ਤੋਂ 1810 ਤੱਕ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
#ਸਰਦਾਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਕਈ (1706-1767)
#ਸਰਦਾਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਕਈ (ਮ. 1768)
#ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨਕਈ (ਮ. 1781)
#ਸਰਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨਕਈ (ਮ. 1789)
#ਸਰਦਾਰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਕਈ (ਮ. 1807)
#ਸਰਦਾਰ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਕਈ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਜਾਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਜਾਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 14 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 23ਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।

## ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਫੋਰੈਸਟ ਅਫਸਰ, ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲਾਤ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਖੇਤਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਹਰੇਕ ਵਿਕਾਸ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ, ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਆਦਿ। ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।

## ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
*ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ

**ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ** ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਂਉਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਮਨਸੂਰਵਾਲ ( ਜਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ |ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਹਕਮੂਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ | ਇੰਨਾ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ | 1734 ਵਿੱਚ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਦੇ ਮੋਹਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਜਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਥਾਨ ਲਈ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਚ ਕਰਦਾ। ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਦਾ ਬੜਾ ਧਨੀ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰੁਸਤਮ ਵਾਂਗ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦੇ ਜਹੁਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂਵਾਲਾ, ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਸਰਾਏ ਲਸ਼ਕਰੀ ਖ਼ਾਨ, ਦੋਰਾਹਾ, ਅਮਲੋਹ, ਜ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਲਿੱਧੜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਿਲੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਮਾਰਕੰਡਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ 1767 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ 10-11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਡਰੋਲੀ ਵਿਖੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰੀ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਬਾਲਾ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ-ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਗਿਰਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੀਵਾਰ ਬਣਵਾਈ। ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮੁਆਫ਼ਕ ਨਾ ਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਦਾ ਚਾਰਜ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਸਿੰਘਾਂਵਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰਿਆਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂਵਾਲਾ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 1774 ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਉਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜੇ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ। ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁੱਜ ਪਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਰਸੂਖ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 12,000 ਘੋੜ-ਸੁਆਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।
ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਾ ਕੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: *She was an excellent ruler and her estate was one of the best managed in the protected territory.* ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਬੜੀ ਇਨਸਾਫ਼ਪਸੰਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਕਟਵਾ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਹੜੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਰਾਣੀ ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚਲੇ ਘਰ ਨੂੰ 'ਜ਼ੁਲਮਗੜ੍ਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਘਰ ਹੁਣ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੀ ਖੰਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਰਾਵਲਾ ਮੰਡੀ

**ਰਾਵਲਾ ਮੰਡੀ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੈ।thumb|ਰਾਵਲਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਚੌਂਕ

## ਸਥਿਤੀ
ਰਾਵਲਾ ਘੜਸਾਣਾ-ਖਾਜੂਵਾਲਾ ਸੜ਼਼ਕ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਘੜਸਾਨਾ ਤੋਂ 30 ਅਤੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ 180 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਜੈਪੁਰ 480 ਕਿਮੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 600 ਕਿਮੀ ਹੈ।

## ਆਬੋ-ਹਵਾ ਤੇ ਭੂਗੋਲ
ਰਾਵਲਾ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਕੰਡਿਆਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨੇ ਆਬੋਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਅਰਥਚਾਰਾ
ਰਾਵਲਾ ਦੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜਿਪਸਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨਅਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
## ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ
thumb|ਰਾਵਲਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਮੰਦਰ
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਬੋਲੀ ਬਾਗੜੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ

ਸ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718 ਈ: ਨੂੰ  ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਸ: ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜੀਵਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783) ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ 1716 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1801 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਸਰਦਾਰ ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਡੀ ਸੀ ਜੋ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਨ। ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪੈ ਗਿਆ।ਸੰਨ 1748 ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੇਲੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜ਼ਾਨਸ਼ੀਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਆਪ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। 
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ 1748 ਈ: ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ 65 ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ 11 ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 11 ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ 'ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਦਲ ਖਾਲਸਾ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਦਭੁੱਤ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1761 ਈ: ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਮੁੜ ਰਹੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ 2200 ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਈ: ਨੂੰ ਕੁੱਪ ਰੁਹੀੜਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ 22 ਫੱਟ ਲੱਗੇ। 1764 ਈ: ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜੈਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 
ਸ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹਿ ਕਰਕੇ 1774 ਈ: ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। 
1 ਮਾਰਚ 1783 ਈ: ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਫਤਹਿ ਕਰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨੇ ਆਮ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ: ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਆਪ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ। 
ਅੰਤ ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਈ: ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਸ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ: ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਬਰਸੀ ਸਮਾਗਮ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ
ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ

400px|thumb|right

**ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ** ਜਾਂ **ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ੌਨ** ਬੋਸੋਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖੋਜ ੪ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੧੨ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੀਟਰ ਹਿੱਗਸ ਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਤੇਂਦਰ ਨਾਥ ਬੋਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਿੱਗਸ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਪੁੰਜ (mass) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੌਂ ਤਜਰਬਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। CERN ਦੇ ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰਾਨ ਕੋਲਾਈਡਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ੪ ਜੁਲਾਈ ਦੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਲਈ ਨਸ਼ਰੀਆਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਾਂ ਇਸ ਵਰਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।ਇਸ ਖੋਜ ਕੀਤੇ ਕਣ ਦਾ ਪੁੰਜ (mass) 125-126 GeV ਗੈਗਾ ਇਲੈਕਟਰੋਨ ਵੋਲਟਸ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਖੋਜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਬਣਾਵਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਖੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ।

## ਇੱਕ ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਰਾਂਸ਼
### “ਹਿਗਜ਼” ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
### ਸੰਖੇਪ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
## ਮਹੱਤਤਾ
### ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
### ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
## ਇਤਿਹਾਸ
### PRL ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
## ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
### ਹਿਗਜ਼ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਰੂਰਤ
### ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
### ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
### ਪੈਦਾਵਾਰ
### ਵਿਕੀਰਣ
### ਬਦਲਵੇਂ ਮਾਡਲ
### ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆ
## ਪ੍ਰਯਿੋਗਿਕ ਭਾਲ
### 4 ਜੁਲਾਈ 2012 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਭਾਲ
### CERN ਵਿਖੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਖੋਜ
### ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵਾਂ ਕਣ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ
### ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸਥਿਤੀ
## ਲੋਕ ਚਰਚਾ
### ਨਾਮਕਰਣ
#### ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਾਮ
#### ਉੱਪਨਾਮ
#### ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ
### ਮੀਡੀਆ ਵਿਅਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ
### ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
## ਤਕਨੀਕੀ ਪਹਿਲੂ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* CERN ਦੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ੪ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਪਰੈਸ ਰਲੀਜ਼  
* Video (04:38) - CERN Announcement (4 July 2012) Of Higgs Boson Discovery.
* Hunting the Higgs boson at C.M.S. Experiment, at CERN
* The Higgs boson " by the CERN exploratorium.
* Particle Data Group: Review of searches for Higgs bosons.
* The Atom Smashers, a documentary film about the search for the Higgs boson at Fermilab. 
* 2001, a spacetime odyssey: proceedings of the Inaugural Conference of the Michigan Center for Theoretical Physics: Michigan, USA, 21–25 May 2001, (p.86 – 88), ed. Michael J. Duff, James T. Liu, ISBN 978-981-238-231-3, containing Higgs' story of the Higgs boson.
* Why the Higgs particle is so important! 
* Collected Articles at the *Guardian*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ

thumb|200px
**ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ।

## ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਜਾਰ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪੈਰਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋ ਮੰਗਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜਾਰ ਗੋਲ ਬਾਜਾਰ, ਬੱਲਾਕ ਏਰੀਆ, ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਰ, ਅਗਰਸੇਨ ਬਾਜਾਰ ਮੁੱਖ ਹਨ।

## ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬਾਗੜੀ ਹੈ।

## ਅਰਥਚਾਰਾ 
ਗੰਗਾਨਗਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਅੰਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

## ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਂਵਾਂ 
## ਜਨਸੰਖਿਆ 
2001 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 2,10,788 है; ਅਤੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜਿਲੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 17,88,427 ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ 1914 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਨਾਲ
ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਆਜਾ਼ਦੀ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ,੧੯੨੭ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਤੋ ਗੰਗ ਨਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੂਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬਾਗੜੀ ਹਨ।

## ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਂਵਾਂ
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਧ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਸ਼ਿਵਪੂਰ ਹੈਡ, ਹਿੰਦੂਮਲਕੋਟ ਬਾਰਡਰ, ਸੂਰਤਗੜ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ,  ਅਤੇ ਸੂਰਤਗੜ ਦੇ ਯੰਤ੍ਰੀਕਰਤ ਖੇਤੀ ਫ਼ਾਰਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ.ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦ ਨਗਰ ਬੁੱਢਾ ਜੌਹੜ,ਡਾਬਲਾ

## ਅਰਥਚਾਰਾ
ਗੰਗਾਨਗਰ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀ ਹੈ ਇਥੇ ਕਪਾਹ, ਨਰਮਾ, ਝੋਨਾ,ਗੁਆਰ,ਕਣਕ ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੂ ਦੀ  ਫ਼ਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾਨਗਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਅੰਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਗੰਗਾ ਨਹਿਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ)

ਗੰਗ ਨਹਿਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜਿਲੇ ਦੀ ਨਹਿਰ ਹੈ।ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਤੋ **ਗੰਗ ਨਹਿਰ** ਲੈ ਕੇ ਆਏ.thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ 1914 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਨਾਲ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ

thumb|right|280px|ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ
**ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ** ਖੂਬਸੂਰਤ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਿਰੋਹੀ ਜਿਲੇ ਦੇ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗਿਆਰਾਂਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਬਾਹਰੀ ਸੂਤਰ 
* ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸੂਰਤਗੜ੍ਹ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ

**ਸੂਰਤਗੜ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਲਾਂਟ ਹੈ।
ਬਾਗੜੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬਾਗੜੀ** ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਬੋਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਗੰਗਾਨਗਰ, ਹਨੂਮਾਨਗੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ  ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਬੋਲੀ ਦੇ  ਬੁਲਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਿਮ ਹਨ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਪਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਡਰੈਗਨਫਲਾਈ

300px|right|thumb|ਪੀਲੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਡਰੈਗਨਫਲਾਈ
300px|right|thumb|**ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਈ** (ਡਰੈਗਨ ਫਲਾਈ)
**ਡਰੈਗਨ ਫਲਾਈ** (Dragonfly) ਇੱਕ ਕੀਟ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਵੱਡੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਭੰਬੀਰੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਜਿਹਾ ਲੰਬਾ ਸਰੀਰ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ, ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦਿਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਆਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈ ਉੱਡ ਰਹੇ ਨੇ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਪਤੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਨਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਇੱਕ ਨਾਮ ਚਿਊਰਾ ਵੀ ਹੈ।
ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੌਖ ਨਾਲ ਉੱਡ ਤਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ ਮਗਰ ਹੋਰ ਕੀਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਟੰਗਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਚੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੌਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਮਗਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ। ਦਰਅਸਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਟੰਗਾਂ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੰਗਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦੇ। ਇਹ ਕੀਟਾਂ ਅਤੇ ਮਛਲੀਆਂ ਦੀ ਪੂੰਗ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਟੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਇੱਕ ਟੋਕਰੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਕੀਟ ਸੌਖ ਨਾਲ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਉਹਨਾਂ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਲਿਆਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਡਿਜਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹਨ, ਸਿਰ ਦੇ ਜੋਰ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਉਸੇ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ - ਜੰਤੁ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਲਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਈ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਉੜਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਾਈ ਮਾਰ ਕੇ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਵੀ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉੜਾਨ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੜਾਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੀਟ ਪਤੰਗੇ
ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ

ਥਾਰ ਮਰੁਸਥਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਤਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪਰ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।thumb|ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝਲਕ ਥਾਰ ਮਾਰੁਥਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਰਣ ਆਫ ਕਛ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਪੁਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਤਰ –ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾ ਲਗਦੀ ਹੈ। 
## ਜਲਵਾਯੂ
ਥਾਰ ਮਾਂਰੂਥਲ ਅਨੌਖਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦੀ ਰੇਤ ਭੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਰੂਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਡਿਗਰੀ ਸੇਲਸ਼ਿਅਸ ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਸਿਫ਼ਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰੁਸਥਲ ਦੀ ਤੇਜ ਹਵਾਵਾਂ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹਰਿਆਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਖਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਰਨ ਅੱਜ ਇਹ ਖੇਤਰ ਰੇਟ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਟਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮੀ ਲੂਨੀ ਨਦੀ, ਬਾੜੀ ਨਦੀ,ਅਤੇ ਸ਼ੁਕੜੀ ਨਦੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਜਨ-ਜੀਵਨ
ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਕੋਈ - ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਪਾਲਣ (ਉੱਠ, ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ, ਬਕਰੀ, ਗਾਂ, ਬੈਲ) ਇੱਥੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਹੈ। ਦੋ - ਚਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਮੀਂਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਕਿੱਕਰ, ਟੀਂਟ ਅਤੇ ਖੇਚੜੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕਿਤੇ - ਕਿਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਮਾਂਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਬਿੱਛੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਮਰੂ ਸਮਾਰੋਹ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰੂ ਸਮਾਰੋਹ (ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ) - ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਚਾ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਪਗਡ਼ੀ ਬੰਨਣ ਅਤੇ ਮਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾਵਾਂ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੁਗਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਰਾਬਰ ਬਾਲੁ ਦੇ ਟੀਲੋਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਠ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਟੀਲੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਆਪਣਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ  
* ਜਗਰਾਤਾ - ਪਧਾਰੋ ਮਹਾਰੈ ਦੇਸ਼  

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰੂਥਲ
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ

**ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਪਾਟਿਲ** (ਜਨਮ 19 ਦਸੰਬਰ, 1934) ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ 12ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਔਹਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ 2004 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰ ਰਹੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਵੀਸਿੰਘ ਪਾਟਿਲ, ਨਰਾਇਣ ਰਾਓ ਪਾਟਿਲ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਰਾਠਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 19 ਦਸੰਬਰ, 1934 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਜਲਗਾਓਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਡਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਰ ਅਰ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਜਲਗਾਓਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* President of India Official Site
* Ex-President of India Pratibha Patil's Official Site ()
* Ex-President Pratibha Patil's Personal Site (www.pratibha patil.info)
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਰਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭਿਆਚਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਸ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਰਵਾਇਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਰਸਮਾਂ, ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ, ਕਦਰਾਂ, ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ
ਨੋਇਡਾ

**ਨੋਇਡਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਉਧਓਗਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਇਹ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਉਭਰਿਆ ਹੈ।ਅੱਜ ਜਿਹੜੇ ਨੋਇਡਾ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂਅ ਹੈ ਨਿਊ ਔਖਲਾ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਅਲ ਡਿਵੈਲਪਟਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਵ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 19 ਅਪਰੈਲ, 1976 ਈ: ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਨੋਇਡਾ ਨੂੰ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਦਾ ਨੋਇਡਾ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਹਨ। ਕਈ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਯੂਨਿਟ ਵੀ ਹਨ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਸਿਟੀ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਨੋਇਡਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਛੇ-ਮਾਰਗੀ ਯਮੁਨਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੋਇਡਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਘੱਗਰ-ਹਾਕੜਾ ਦਰਿਆ

## ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ **ਘੱਗਰ (ਹਕਰਾ)** ਨਦੀ ਇੱਕ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਇਹ ਦਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਯੋਗੀ ਨਦੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਓਟੂ ਵੀਅਰ (ਬੰਨ੍ਹ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਗਰ ਨਦੀ  ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਹਕਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਹੀ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੱਤਭੇਦ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘੱਗਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ, ਮਾਨਸਾ ਆਦਿ ਹਿੱਸਿਆ ਚੋ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਘੱਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਘੱਗਰ ਤੇ ਘੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹਨ ਤੇ ਘੱਗਾ ਇਸਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਬੁਹਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਘੱਗਰ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਘੱਗਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਅਨੇਕਾ ਵਾਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹਰ ਥੋੜੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਦੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। 
## ਰਸਤਾ
ਘੱਗਰ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾ ਝੀਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਘੱਗਰ - ਹਕਰਾ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਉਪਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਅੰਬਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਲੋਂ ਸਰਸੂਤੀ ਨਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ( ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰਾਨਾ ਦੇ ਕੋਲ ਘੱਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਸਰਦੂਲਗੜ  ਦੇ ਕੋਲ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ - ਜਿਹੀ  ਧਾਰ ਘੱਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।  ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਤੰਗ ਨਦੀ (ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ ਸ਼ਾਇਦ ਦ੍ਰਸ਼ਦਵਤੀ ਨਦੀ ਸੀ)  ਸੂਰਤਗੜ ਦੇ ਕੋਲ ਘੱਗਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਚੋੜਾਈ ਵੇਖਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਦੀ ਕਦੇ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।  ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਗਭਗ ੧੦,੦੦੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੇ ਹਿਮਯੁੱਗ  ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮਹਾਨ ਹਿਮਾਨੀਆਂ (ਗਲੇਸ਼ਿਅਰ)  ਖੁਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਜਾਕੇ ਕੱਛ ਦੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਪਨਦੀਆਂ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਘੱਗਰ - ਹਕਰਾ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੀ ।

## ਗੈਲਰੀ 
thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ - 2025
thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਡਾਣਾ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ - 2025
thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਡਾਣਾ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ - 2025

thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਡਾਣਾ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ - 2025
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ

**ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ** (ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ/ 19 ਨਵੰਬਰ  1928 – 13 ਜੁਲਾਈ  2012) ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਧਰਮੂਚੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੇ ਬਾਲੀਵੁਡ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ 1954 ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਪੰਜਾਬ,  ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ  ਵਿੱਚ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜਹਾਂ ਬਣੇ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਗਸਤ 2003-ਅਗਸਤ 2009 ਤਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰ ਵੀ ਰਹੇ| ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਸਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣੇ ਜਦਕਿ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਤੀਜਾ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸੀ। ਭੈਣ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਮ ਦੀ ਦਾਤਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਜ਼ਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਨ।

*ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਬੇਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ।

## ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਪੂਰਾ ਸੁਡੋਲ ਅਤੇ ਭਰਵਾਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ 6 ਫੁਟ 2 ਇੰਚ, ਭਾਰ 132 ਕਿੱਲੋ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ 54 ਇੰਚ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 20 ਚਿਕਨ ਪੀਸ, 20 ਆਂਡੇ ਅਤੇ 5 ਲਿਟਰ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਸਰਤ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਖੱਟਿਆ। 1946 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸੰਸਾਰ ਚੈਂਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਕਿੰਗ ਕਾੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨਿਆ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਤੋ ਬਿਨਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।ਰੇ ਧਰਮੂਚੱਕੀਏ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਮੁਰਾਰਜੀ ਡਿਸਾਈ, ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਘੁਲੀਆਂ ਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।

## ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਅਾ ਫਿਲਮਾਂ 
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 9 ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਖੁਦ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੇ ...
ਧਿਆਨੁ  ਭਗਤ  (1978)
ਸਵਾ ਲਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਉ  (1976)
ਜੈ  ਬਜਰੰਗ  ਬਲੀ  (1976)
ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ (1976)
ਰਾਖੀ  ਔਰ  ਰਾਇਫ਼ਲ   (1976)
ਧਰਮ  ਕਰਮ  (1975)
ਧਰਮਾਤਮਾ (1975)
ਵਾਰੰਟ (1975)
ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੱਟ (1974)
ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮ (1974)
ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੱਟ  (1974)
ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਧਰਮ  (1973)
ਆਂਖੋਂ ਆਂਖੋ ਮੇਂ  (1972)
ਹਰਿ  ਦਰਸ਼ਨ  (1972)
ਲਲਕਾਰ  (1972)
ਮੇਲੇ  ਮਿਤਰਾਂ  ਦੇ  (1972)
ਸੁਲਤਾਨਾ  ਡਾਕੂ  (1972)
ਨਾਨਕ ਦੁਖਿਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ  (1970)

#### ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ 
ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਹੈ। 1978 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

## ਆਤਮਕਥਾ
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬ  **ਦਾਰਾ  ਸਿੰਘ  ਮੇਰੀ  ਆਤਮਕਥਾ** 1993 ਪ੍ਰਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012
ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ

thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ 1914 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਨਾਲ
**ਜਨਰਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ** (13 ਅਕਤੂਬਰ 1880, ਬੀਕਾਨੇਰ – 2 ਫਰਵਰੀ 1943, ਮੁੰਬਈ) 1888 ਤੋਂ 1943 ਤੱਕ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਭਵਿਖਦਰਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ‘ਬਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵਾਰ ਕੈਬਿਨੇਟ’ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 1927 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ **ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ** ਪੰਜਾਬ ਤੋ ਗੰਗ ਨਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1880 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਡੂੰਗਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ
ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼

**ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼** (ਕਸ਼ਮੀਰੀ: کترینا کیف (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ); कटरीना कैफ़ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ)) ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ, ਦੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਤੇਲੁਗੂ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਅਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੰਡਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਵਾਨੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ *ਕੈਜਾਦ ਗੁਸਤਾਦ* ਨੇ ਕੈਟਰੀਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ *ਬੂਮ* (2003) ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਕੈਟਰੀਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੈਟਰੀਨਾ ਉਸ ਸੀ ਮਾੜੀ ਹਿੰਦੀ ਕਾਰਨ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਸਨ। ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ, *ਮੱਲੀਸਵਰੀ* (2004) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਟਰੀਨਾ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ *ਮੈਂਨੇ ਪਿਆਰ ਕਿਊਂ ਕੀਆ?* (2005) ਅਤੇ ਨਮਸਤੇ ਲੰਡਨ (2007) ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਕਈ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੇ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਅੱਤਵਾਦ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ *ਨਿਊ ਯਾਰਕ* (2009) ਵਿੱਚ ਕੈਟਰੀਨਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। *ਅਜਬ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਗਜ਼ਬ ਕਹਾਨੀ* (2009), *ਰਾਜਨੀਤੀ* (2010) ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਮਿਲੇਗੀ ਦੁਬਾਰਾ (2011) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ *ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਦਰ ਕੀ ਦੁਲਹਨ* (2011) ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਕੈਟਰੀਨਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ *ਏਕ ਥਾ ਟਾਈਗਰ* (2012), *ਧੂਮ 3* (2013) ਅਤੇ *ਬੈਂਗ ਬੈਂਗ!*(2014) ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਸੀਕੁਅਲ *ਟਾਈਗਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ* (2017) ਅਤੇ *ਭਾਰਤ* (2019) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਪਰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ *ਜ਼ੀਰੋ* (2018) ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਫ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਨੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਂਗ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜੀਵਨ 
ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1984 ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਮੁਹੱਮਦ ਕੈਫ਼ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੂਲ ਦਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸੋਜ਼ਾਨਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਚੈਰਿਟੀ ਵਰਕਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ (ਸਟੀਫਨੀ, ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਅਤੇ ਨਤਾਸ਼ਾ), ਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ (ਮੇਲਿਸਾ, ਸੋਨੀਆ ਅਤੇ ਇਜ਼ਾਬੇਲ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮਾਈਕਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜੇ ਨਿੱਕੀ ਜਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਕੰਮ 
ਕੈਫ਼ 14 ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬੂਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਇਜ਼ ਕਿੰਗ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਮਿਲੇਗੀ ਦੁਬਾਰਾ, ਤੀਸ ਮਾਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਮਸਤੇ ਲੰਡਨ ਉਹਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ।

### ਫਿਲਮੋਗ੍ਰੈਫੀ 
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ
ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ

**ਸਰਸਵਤੀ** ਕਿ **ਸਰਸੁਤੀ** **ਨਦੀ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਵਗਦੀ ਘੱਗਰ ਹਕਰਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ **ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ** ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਬਰਸਾਤੀ ਮੋਸਮ (monsoon) ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਿਆ
ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ

, Copernicus Marg, Delhi.|ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਭਵਨ ਦਿਲੀ]]

**ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ** ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਓਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। 15 ਸਤੰਬਰ, 2009 ਨੂੰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1959 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਟੀ. ਵੀ. ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿਖੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1973 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1975 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ), ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਮਹਿਕਮੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸੈਟ-1 ਏ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਰਨ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1982 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਲਈ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਚ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਟੀ. ਵੀ. ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।
## ਲੜੀਵਾਰ ਨਾਟਕ
1984 ਤੋਂ 1990 ਦੌਰਾਨ ਹਮ ਲੋਗ, ਬੁਨਿਆਦ, ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਜਿਹੇ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਲੰਮੇ ਲੜੀਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਦਰਸ਼ਕ ਵਰਗ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਕ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਛੋਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ।

## ਸੂਚੀ
*ਡੀ ਡੀ2
*ਡੀ ਡੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ
*ਡੀ ਡੀ ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਆਸਾਮ
*ਡੀ ਡੀ ਬੰਗਲਾ
*ਡੀ ਡੀ ਭਾਰਤੀ
*ਡੀ ਡੀ ਬਿਹਾਰ
*ਡੀ ਡੀ ਚੰਦਨ
*ਡੀ ਡੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
*ਡੀ ਡੀ ਚੇਨੰਈ
*ਡੀ ਡੀ ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ
*ਡੀ ਡੀ ਕੋਅੰਬਟੂਰ
*ਡੀ ਡੀ ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ
*ਡੀ ਡੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਓ
*ਡੀ ਡੀ ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਡਰੈਕਟ+
*ਡੀ ਡੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
*ਡੀ ਡੀ ਗਿਰਨਰ
*ਡੀ ਡੀ ਗੋਆ
*ਡੀ ਡੀ ਗੁਜਰਾਤੀ
*ਡੀ ਡੀ ਹਰਿਆਣਾ
*ਡੀ ਡੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਇੰਡੀਆ
*ਡੀ ਡੀ ਜੈਪੁਰ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਝਾਰਖੰਡ
*ਡੀ ਡੀ ਕਰਨਾਟਕ
*ਡੀ ਡੀ ਕਸ਼ਮੀਰ
*ਡੀ ਡੀ ਕਿਸਾਨ
*ਡੀ ਡੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਕੱਛ
*ਡੀ ਡੀ ਲਕਸ਼ਦੀਪ
*ਡੀ ਡੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਮਦੁਰਾਈ
*ਡੀ ਡੀ ਮਲਿਆਲਮ
*ਡੀ ਡੀ ਮਨੀਪੁਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਮਰਾਠੀ
*ਡੀ ਡੀ ਮੇਘਾਲਿਆ
*ਡੀ ਡੀ ਮਿਜ਼ੋਰਮ
*ਡੀ ਡੀ ਨਾਗਾਲੈਂਡ
*ਡੀ ਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ
*ਡੀ ਡੀ1
*ਡੀ ਡੀ ਨਿਉਜ਼
*ਡੀ ਡੀ ਨਾਰਥ-ਈਸਟ
*ਡੀ ਡੀ ਓੜੀਆ
*ਡੀ ਡੀ ਪੋਢੀਹਾਈ ਟੀਵੀ
*ਡੀ ਡੀ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ
*ਡੀ ਡੀ ਪਾਂਡੀਚਰੀ
*ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ
*ਡੀ ਡੀ ਰਾਜਸਥਾਨ
*ਡੀ ਡੀ ਸਹੀਦਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਪਤਾਗਿਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਿੰਕਮ
*ਡੀ ਡੀ ਸਿੰਧੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਪੋਰਟ
*ਡੀ ਡੀ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ
*ਡੀ ਡੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ
*ਡੀ ਡੀ ਉਰਦੂ
*ਡੀ ਡੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ
*ਡੀ ਡੀ ਵੈਸਟ ਬੰਗਾਲ
*ਡੀ ਡੀ ਯਾਦਗਿਰੀ
*ਮੈਟਰੋ ਗੋਲਡ
*ਪੋਢੀਗਈ ਟੀਵੀ
*ਡੀ ਡੀ ਕਿਸਾਨ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ

thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ 1914 ਵਿਚ
**ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਉਤਰੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਰਾਠੌੜ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ।

## ਗੈਲਰੀ

File:Laxmi Niwas Palace Bikaner.JPG|thumb|275px|Bikaner Laxmi Niwas Palace
File:Elephant Hunt of Maharaja Anup Singh of Bikaner - Google Art Project.jpg|thumb|275px|Maharaja Anup Singh of Bikaner hunting elephants
File:Le fort Junagarh (Bikaner) (8441306001).jpg|thumb|Honorific insignia in gold offered to the Maharaja of Bikaner by the Mughal Emperor
File:Raja Karan Singh of Bikaner, Auranzeb's ally and enemy.jpg|thumb|Raja Karan Singh of Bikaner, Aurangzeb's ally and enemy.
File:Ganga Singh of Bikaner 1914.jpg|thumb|Maharaja Ganga Singh of Bikaner with his son in 1914
File:Bikaner Camel Corps.jpg|thumb|Bikaner Camel Corps
File:Bîkâner-Junagarh Fort-41-Darbar Hall-20131008.jpg|thumb|Board of combat daggers at the Darbar Hall

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ
ਲਾਈਜ਼ੋਜਾਈਮ

**ਲਾਈਜ਼ੋਜਾਈਮ** ਸਾਡੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੱ ਇੱਕ ਐਸਾ ਇੰਜਾਇਮ(ENZYME) ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰਖਿੱਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ।ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲੇਸ਼ਚੇਁਕੋ(Laschtschenko)
ਨੇ ਕੀਤੀ,ਇਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਅਲੇਗਜੇਂਡਰ ਫਲੇਮਿਂਗ (Alexander Fleming)(1881–1955) ਨੇ ਦਿੱਤਾ।
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* 
*Proteopedia.org HEW Lysozyme

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਅੰਦਰੇਟਾ

ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਠਾਨਕੋਟ-ਕਾਂਗੜਾ-ਬੈਜਨਾਥ ਸੜਕ ਉਤ ਸਥਿਤ ਪਾਲਮਪੁਰ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।ਅੰਦਰੇਟਾ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾਮਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (1901-1986) ਦਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਲੱਕੜਦਾਦੀ ਮਰਹੂਮ ਮਿਸਿਜ਼ ਨੋਰ੍ਹਾ ਰਿਚਰਡਜ਼ (1876-1971) ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1935 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭਾਗ ਲਾਇਆ। ਹਿਮਾਚਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ “ਕਲਾ ਗ੍ਰਾਮ” ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਵਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ। ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਨਾਮਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਕਲਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ (ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂਈ ਬੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰੇਟਾ ਸਥਿਤ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਨੋਰਾ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੀਏਟਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਥੀਏਟਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* ਸਪਤਾਹਿਕ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰੇਟਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸਿੱਧੂ

**ਸਿੱਧੂ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਤ ਹੈ।

ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਿੱਧਮੁਖ ਪਰਬਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ  ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਆਬਾਦੀ ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੋਤ