open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਗਲਪ

thumb|300px
**ਗਲਪ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Fiction - ਫਿਕਸ਼ਨ) ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਯਾਨੀ ਗਲਪਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪੇ ਘੜੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ)। ਇਸ ਦਾ ਵਰੋਧੀ ਸੰਕਲਪ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੱਥਾਂ,ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ)।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਲਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਹਾਰਡ ਕੌਰ

**ਹਾਰਡ ਕੌਰ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Hard Kaur; ਜਨਮ ੨੯ ਜੁਲਾਈ ੧੯੭੯) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੈਪਰ ਅਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਰੈਪਰ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ 
ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ੨੯ ਜੁਲਾਈ ੧੯੭੯ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਤਰਨ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਉਦੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ੧੯੮੪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆ ਗਏ।

੧੯੯੧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਐੱਨ ਆਰ ਆਈ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਆ ਵਸਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰੈਪ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਯੂ ਕੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਔਰਤ ਰੈਪਰ ਬਣੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰੈਪਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸਿਕੰਦਰ

**ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ** () ਯੂਨਾਨੀ ਮੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਮ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।

ਇੱਥੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਰੂਪ **ਅਲੈਕਸਾਂਡਰ**, **ਅਲੇਕਜ਼ੈਂਡਰ**, **ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ** ਅਤੇ **ਅਲੇਕਜ਼ੈਂਡਰ** ਹਨ।

## ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਨਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰੂਪ, ਮਾਈਸੀਨੀਅਨ ਯੂਨਾਨੀ ਇਸਤਰੀ ਮਾਨਵ-ਰੂਪ ਲੀਨੀਅਰ ਬੀ ਸਿਲੇਬਿਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਲਕਸੰਦੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ *ਅਲਕਸੰਦੂ* ਜਾਂ *ਅਲਕਸੈਂਡਸ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲੁਸਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਿੱਟੀ ਰਾਜੇ ਮੁਵਾਤੱਲੀ II ਨਾਲ 1280 ਪੂ. ਈ. ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਜ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਯੂਨਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਨਾਮ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵੀ ਹੇਰਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ "ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਿਆਡ ਵਿੱਚ, ਪਾਤਰ ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਜਿੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

## ਸਿਕੰਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ 
ਕਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਸੇਡੋਨ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ, ਰੂਸ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਪੋਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਖਰੋਟ (ਰੁੱਖ)

**ਅਖਰੋਟ** (ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ: Juglans Regia) ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵੀ ਅਖਰੋਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਤਝੜੀ ਦਰਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਅਖ਼ਰੋਟ 100 ਤੋਂ 200 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਿਜੰਨਿ ਅਖ਼ਰੋਟ 40 ਤੋਂ 90 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਗਜੀ ਅਖ਼ਰੋਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਕੁੰਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਖ਼ਰੋਟ ਦਾ ਫਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਮੇਵਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣ ਲਈ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਰੋਟ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਕਵਰ ਇੱਕਦਮ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਗਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਰੋਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਵਨਸਪਤੀ ਨਾਮ ਜਗਲਾਂਸ ਨਿਗਰਾ (Juglans Nigra) ਹੈ। ਅੱਧੇ ਮੁੱਠੀ ਅਖ਼ਰੋਟ ਵਿੱਚ 392 ਕੈਲੋਰੀਜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹ, 9 ਗਰਾਮ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 39 ਗਰਾਮ ਚਰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 8 ਗਰਾਮ ਕਾਰਬੋਹਾਇਡਰੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਈ, ਅਤੇ ਬੀ 6,ਕੈਲਸ਼ਿਅਮ ਅਤੇ ਮਿਨੇਰਲ ਵੀ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰੱਖ਼ਤ
ਵਾਕੰਸ਼

ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, **ਵਾਕੰਸ਼** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Phrase) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਵਰਗ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਕ) ਦੇ ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਵਾਕੰਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੂਹ (ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ) ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰੇ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਵਰਗ (ਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਕ) ਦੇ ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਾਕੰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕੰਸ਼ ਉਪਵਾਕ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਕੰਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਾਕ ਵੇਖੋ-
# ਕਾਕਾ ਰੋਇਆ।
# ਨਿੱਕਾ ਕਾਕਾ ਰੋਇਆ।
# ਸਾਡਾ ਨਿੱਕਾ ਕਾਕਾ ਰੋਇਆ।
# ਕਾਕਾ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ।
# ਕਾਕਾ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ ਸੀ।
ਪਹਿਲੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸੀ। 'ਕਾਕਾ' ਨਾਂਵ ਹੈ, ਪਰ 'ਰੋਇਆ' ਕਿਰਿਆ। 'ਕਾਕਾ' ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਹੈ 'ਤੇ 'ਰੋਇਆ' ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼। ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ 'ਰੋਇਆ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਨਾਂਵ ਵਰਗ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ 'ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ' ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ 'ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ ਸੀ' ਕਿਰਿਆ ਵਰਗ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਓਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਾਕੰਸ਼, ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼, ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਾਕੰਸ਼, ਸੰਬੰਧਕੀ ਵਾਕੰਸ਼, ਯੋਜਕੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸਮਕੀ ਵਾਕੰਸ਼, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ- ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼। ਬਾਕੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
* ਖਤਰਨਾਕ ਨੂੰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਵਾਕੰਸ਼ ਖੋਜਕ - ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ, ਅਖਾਣ, ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ। (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ)
* Phrases.net - ਆਮ ਵਾਕੰਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਣਸੁਣੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ)
* Phras.in  - ਇੱਕ ਆਨਲਾਇਨ ਸੰਦ (ਟੂਲ) ਜੋ ਸਹੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ)
* phraseup* - ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਹਾਇਕ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* Fraze.it - ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਚ ਇੰਜਣ। ਇਹ ਛੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਕੰਸ਼
ਅਖਰੋਟ (ਬੀਜ)

**ਅਖਰੋਟ** (ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ: Juglans Regia) ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੱਤਝੜੀ ਦਰਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵੀ **ਅਖਰੋਟ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਰੋਟ ਦਾ ਫਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਮੇਵਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਰੋਟ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਕਵਰ ਇੱਕਦਮ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ ਗਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਮੁੱਠੀ ਅਖ਼ਰੋਟ ਵਿੱਚ *392 ਕੈਲੋਰੀਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ: 
#ਜੰਗਲੀ ਅਖ਼ਰੋਟ 100 ਤੋਂ 200 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
#ਕਾਗਜ਼ੀ ਅਖ਼ਰੋਟ 40 ਤੋਂ 90 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਿਜੰਨਿ ਅਖ਼ਰੋਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਕੁੰਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਪੈਦਾਵਾਰ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਖਰੋਟ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਿਆਂ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਮਣੀਪੁਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਖਸੀਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਤਿੱਬਤ, ਚੀਨ ਤੇ ਈਰਾਨ ’ਚ ਬਹੁਤਾਤ ’ਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ’ਚ 
*4.5 ਫੀਸਦੀ ਪਾਣੀ, 
*15.6 ਫੀਸਦੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, 
*6.5 ਫੀਸਦੀ ਚਿਕਨਾਈ, 
*1.8 ਫੀਸਦੀ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ, 
*11 ਫੀਸਦੀ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ,
*0.10 ਫੀਸਦੀ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, 
*0.38 ਫੀਸਦੀ ਫਾਸਫੋਰਸ, 
*4.8 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ. ਫੀਸਦੀ ਲੋਹਾ ਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਅਤੇ ਬੀ ਅਤੇ 
*ਖਣਿਜ ਵੀ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਗੁਣ
*ਅਖਰੋਟ ਗਰਮ, ਸਾਫ ਵੀਰਜ ਵਧਾਊ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਊ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ’ਚ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। 
*ਇਹ ਕਾਮ ਉੱਤੇਜਨਾ ਲਈ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। 
*ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚਿੱਥਣ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
*ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ’ਚ ਉਪਦੰਸ਼ ਨਾਮੀ ਗੁਣ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
*ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਰ, ਲਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
*ਲਕਵੇ ’ਚ ਫਾਇਦੇਮੰਦ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਲਕਵੇ ’ਚ ਇਸ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਸ਼ ਅਤੇ ਗਠੀਆ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਗਿਰੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਛਾਤੀਆਂ ’ਚ ਦੁੱਧ ਵਧਾਉਣ ਲਈ: ਕਣਕ ਦੀ ਸੂਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਖਰੋਟ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਪੀਸ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਘਿਓ ’ਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁੜੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚਲੇ ਦੁੱਧ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਿਮਾਗ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਗਿਰੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੋ ਤੋਲੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਤੋਲੇ ਸਧਾਰਨ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਾਣ ’ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
*ਜ਼ਖਮ: ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਗਿਰੀ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਪੀਸ ਕੇ ਮੋਮ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਤੇਲ ’ਚ ਰਲਾ ਕੇ ਜ਼ਖਮ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਰਾਮ ਮਿਲੇਗਾ।
*ਦੰਦ: ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਗਿਰੀ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਾਰੀਕ ਚਿੱਥਣ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
ਅਖਰੋਟ (ਰੁੱਖ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ
ਮਨੁੱਖ

**ਮਨੁੱਖ** ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਲਗਪਗ ਦੋ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੇ ਅਨਾਟਮੀ ਪੱਖੋਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਪਗ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅੱਡਰਤਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਾਂਦਰਹਾਰ ਬਣਮਾਣਸ ਏਪ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਬਾਂਦਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਵਲੋਂ ਪਾਇਆ ਹਿੱਸਾ-ਫ਼.ਏਂਗਲਜ਼ "ਧਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗ.... ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਸ ਤ੍ਰੇਤਾ ਮਹਾਕਲਪ ਦਾ ਪਰਲੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਤੇ ਊਸ਼ਣ ਕਟੀਬੰਧ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ - ਸੰਭਵ ਹੈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੁਣ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਹੈ - ਮਾਨਵਹਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੀਵਿਕਸਿਤ ਜਾਤੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਯਥਾਰਥਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਹੜੀ ਅਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਕੰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੂਹਾਂ(ਇੱਜੜਾਂ) ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।"

## ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ 
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੜੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹਨ ਪਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 14 ਅਰਬ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ 4.5 ਅਰਬ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰ 3.5 ਅਰਬ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨ ਪੁੰਗਰਿਆ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰ੍ਰਵੇਸ਼ ਇੱਕ ਲੱਖ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕਦਮ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਣਮਾਨਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਿਆਂ ਬਣਦਿਆਂ 60 ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਲੈ ਲਏ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਣਧਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਣਮਾਣਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖ
ਬਾਈਕਾਲ ਝੀਲ

**ਬਾਈਕਾਲ ਝੀਲ** (ਰੂਸੀ: о́зеро Байка́л) ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ (2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ) ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜੋ ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ (1,642 ਮੀਟਰ) ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ 20% ਤਾਜ਼ੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੀਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ
ਪਾਂਗੌਂਗ ਝੀਲ

thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
thumb|ਪੈਂਗੌਂਗ ਝੀਲ
**ਪਾਂਗੌਂਗ ਸੋ** ਜਾਂ **ਪੈਂਗਾਂਙ ਝੀਲ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Pangong Tso) ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ੪,੩੫੦ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ। ੧੩੪ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਇਹ ਝੀਲ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਝੀਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੌੜੀ ਨੋਕ ਸਿਰਫ 8 ਕਿਮੀ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਲੇਹ (ਭਾਰਤ) ਵਲੋਂ ਪਾਂਗੌਂਗ ਝੀਲ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਦਾ ਗੱਡੀ ਦਾ ਪੰਧ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੀਲਾਂ
ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ

**ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ** (24 ਫਰਵਰੀ 1923 - 17 ਜਨਵਰੀ 2007) ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਝ ਕੁ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਸਿਰੜੀ ਖੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਚਾਰੀਆ, ਅਨੋਖੇ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ, ਉਘੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਚੇਤੰਨ ਜਗਿਆਸੂ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣ ਲੱਛਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ  ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਇੰਨੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਕਿ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ’ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸਨ।

## ਜੀਵਨ
ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1923 ਨੂੰ (ਪਿਤਾ: ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ: ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ) ਪਿੰਡ ਮਿੱਠੇਵਾਲ, ਰਿਆਸਤ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ (ਅੱਜਕੱਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1944-45 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਸਰਵਿਸ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪ ਦਾ ਬੇਟਾ ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਅਡੀਟਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬੇਟਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੈ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 15 ਅਗਸਤ 1948 ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਹੋਰ ਪੱਤਰ ‘ਜੀਵਨ ਸਾਂਝਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ’ ਵੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਏ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਵਿਤਾ
* *ਅਛੋਹ ਸਿਖਰਾਂ* (1950)

### ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ
* *ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ* (1946)
* *ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ*
* *ਭੱਟ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ* (1960)।

### ਵਾਰਤਕ
* *ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ* (1961, 63, 74, 81, 95) 
* *ਤਿੱਥ ਤਿਉਹਾਰ* (1960)
* *ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੀਵਨ* (1967)

### ਜੀਵਨੀਆਂ 
* *ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦਰਸ਼ਨ* (1987)
* *ਸਿੱਖ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼, ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀਆਂ* (ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਗੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ, ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲ, ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਸ਼ੋਕ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ)।
*ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 50 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।
*2003 ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਮੁਦਾਵਣੀ
*2000 *ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਭਗਤ ਬਾਣੀ*।
*1995 *ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ*
*1990 ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਭਾਗ।
*1987 *ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ*
*1971 *ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ*
*1965 *ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ*
*1961 *ਭੱਟ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ*
*1960 *ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਰੀਵਾਜ*
*1960 *ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ*
*1960 *ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ*
*1954 *ਭਾਵਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼*
*1950 *ਅਮਰਨਾਮਾ*
**ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ*
**ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇਣ*

### ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ
* *ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਦੇਣ*
* *ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ* (1965)
* *ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ* (1987)

### ਧਰਮ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫਾ
* *ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਸਰੱਈਆ—ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ* (1947)
* *ਸਿੱਖ ਧਾਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ*
* *ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਭਾਗ* (1990)।
## ਸਨਮਾਨ
*ਯੂਨੈਸਕੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ’
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ
ਹਾਥੀ

**ਹਾਥੀ** (ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ: L. cyclotis (ਅਫਰੀਕੀ ਹਾਥੀ); Elephas maximus (ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਥੀ)) ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਥਣਧਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਐਲੀਫੰਟਿਡੀ (Elephantidae)ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿੰਦਾ ਹਨ: *ਐਲੀਫਸ* ਅਤੇ *ਲਾਕਸੋਡਾਂਟਾ*। ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ *ਮਮਥਸ* ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੀਵਤ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਸਿਆਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:- *ਲਾਕਸੋਡਾਂਟਾ* ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ-ਅਫਰੀਕੀ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਹਾਥੀ (ਹੋਰ ਨਾਮ: ਬੁਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਾਨਾ ਹਾਥੀ) ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਹਾਥੀ - ਅਤੇ ਐਲੀਫਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਥੀ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਝ ਖੋਜਕਾਰ ਦੋਨਾਂ ਅਫਰੀਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਚੌਥੀ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਐਲੀਫੰਟਿਡੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਹਿਮਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਮਥ ਦਾ ਬੌਣਾ ਸਰੂਪ ਸੰਨ 2000 ਈ ਪੂ ਤੱਕ ਜਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਅੱਜ ਹਾਥੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੀਵ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦਾ ਗਰਭ ਕਾਲ 22 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕਰੀਬ ੧੦੫ ਕਿਲੋ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ 1955 ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਰ ਦਾ ਭਾਰ ਲੱਗਭੱਗ 10,900 ਕਿਲੋ ਸੀ,  ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ 3. 96 ਮੀਟਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਅਫਰੀਕੀ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਤਹਾਸ  ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਾਥੀ  ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰੀਟ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਵੱਛੇ ਜਾਂ ਸੂਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਕਲਮੰਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਵਣਮਾਣਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸਰਸਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪਤਾ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ  ਹੈ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਹਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਸ਼ਾਵਕ ਜਾਂ ਕਮਜੋਰ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਜੀਵ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਹੀ ੲਿੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਹਡ਼ਾ ਛਲਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ। ੲਿੱਕ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੰਧ 3000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਤਾਲੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਣਧਾਰੀ
ਹੈਨਰੀ ਡੇਵਿਡ ਥੋਰੋ

**ਹੈਨਰੀ ਡੇਵਿਡ ਥੋਰੋ** (12 ਜੁਲਾਈ 1817 - 6 ਮਈ 1862) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਲਾਮੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਕ (abolitionist), ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਵਾਦੀ, ਕਰ-ਵਿਰੋਧੀ, ਵਿਕਾਸ ਆਲੋਚਕ, ਸਰਵੇਖਿਅਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਆਗੂ ਅੰਤਰਗਿਆਨਵਾਦੀ (transcendentalist) ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਾਲਡਨ (Walden) ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ (Civil Disobedience) ਪੁਰਅਮਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਧੀ ਬਣ ਨਿਬੜਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ (ਕਿਤਾਬ)

***ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ*** (ਅੰਗਰੇਜੀ: My Village) ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਲ ਸੁਭਾਵਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ, 1961 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। *ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ* ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਸ਼ੈਲੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੌਤਾਂ, ਆਰਥਕ ਤੰਗੀਆਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਚਿਕ ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।

## ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ
ਪੂਰੀ ਪੁਸਤਕ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ’, ‘ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ’, ‘ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ’, ‘ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ, ‘ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਤੇ ਆਹਰ ਪਾਹਰ’, ‘ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਸ਼ਟ’, ‘ਸੰਤਾਂ ਸਾਧਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ’, ‘ਹਾੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰੇ’, ‘ਸਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂਣੀਆਂ’, ‘ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਾਲ੍ਹੜੀ’, ‘ਭਾਂਤ ਸੁਭਾਂਤੀ ਦੁਨੀਆਂ’, ‘ਵਹਿਮ ਭਰਮ’, ‘ਤਿੱਥ ਤਿਉਹਾਰ’, ‘ਤੀਆਂ’, ‘ਵੰਗਾਂ ਤੇ ਮਹਿੰਦੀ’, ‘ਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ’ ਤੇ ‘ਤ੍ਰਿੰਝਣ’ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਵਿਸਤਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ’, ‘ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਛਟੀ’, ‘ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ’, ‘ਵਿਆਹ’, ‘ਬਾਬਲ ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ’, ‘ਢੋਲਕ ਗੀਤ’, ‘ਦਿਉਰ ਭਾਬੀ’, ‘ਲਾਵਾਂ ਤੇ ਫੇਰੇ’, ‘ਕੁੜੀ ਦੀ ਵਿਦਾਈ’, ‘ਨਾਨਕ-ਛੱਕ ਦਾ ਗਿੱਧਾ’, ‘ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ’ ਤੇ ‘ਸਿਆਪਾ’ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਤਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਬਿੰਬ ਦਿਖਾਏ ਹਨ। 
## ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ
‘ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਾਲੜ੍ਹੀ’ ਲੇਖ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

-*ਕਹਿੰਦੇ ਖੋਤੀ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਬੋਝਾ ਸੁੱਟ ਆਈ, ਦੂਜੀਆਂ ਖੋਤੀਆਂ ਵਿਚ ਈ ਨਾ ਰਲੇ। ਅਖੇ ਹਮਾਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮੇਲ! ਜਿਹੜੇ ਆਦਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਬਰਫ਼ ਘੋਲ ਕੇ ਦੋ ਹਰੇ ਬੱਤੇ (ਸੋਡੇ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ) ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੰਦੂਰ (ਹੋਟਲ) ਤੋਂ ਦੋ ਡੰਗ ਤੜਕਵੀਂ ਦਾਲ ਖਾ ਆਉਣ, ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਰੱਖਣ।*
-*ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਕੂੰਦੇ (ਬੋਲਦੇ) ਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਮਿਹਰ ਦੇ ਘਰ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖੂਬ ਮਚਕਾ ਮਚਕਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।*
-*ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਹਾਂ, ਨਿਰੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਈ ਨੇ, ਸਿਆਣੇ ਕੋਈ ਕਮਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਿਹੈ¸
-*ਖਾਈਏ ਕਣਕ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਏ ਜ਼ਹਿਰ,
ਵਸੀਏ ਸ਼ਹਿਰ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਏ ਕਹਿਰ।''

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਬਤਖ਼

**ਬਤਖ਼** ਜਾਂ **ਬਤਖ** ਐਨਾਟੀਡੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਹੰਸ ਅਤੇ ਹੰਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਬਤਖ਼ ਕਈ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੋਨੋਫੇਲਟਿਕ (ਇੱਕ ਆਮ ਜੱਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਲਾਦ ਦੇ ਸਮੂਹ) ਨਹੀਂ ਕਹਲਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੰਸ ਅਤੇ ਕਲਹੰਸ ਇਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਕੇ ਵੀ ਬਤਖ਼ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਦੇ। ਬਤਖ਼ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਥਾਈਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਤਖ਼ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਵਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਰ ਅਨਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਛੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਲੂਨਸ, ਗਰੇਬੇਸ, ਕੂਟਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਲਗੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Comb duck.jpg
ਤਸਵੀਰ:duck-on-ground.jpg
ਤਸਵੀਰ:ruddy.shelduck.arp.2.750pix.jpg
ਤਸਵੀਰ:Female Mallard.jpg
ਤਸਵੀਰ:Ducks in Lecco.jpg

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ
ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ

**ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ** ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 1944 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ **ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ** ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਇਸ ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਗੋਂਦ/ਪਲਾਟ
ਕਾਕੂ ਲੋਹਾਰ ਨਹੀਂ ਬੱਸ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਹਥੌੜੇ ਨਾਲ਼ ਕੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਰੂਹਾਂ ਉਸ ਲਈ ਬੇਮਾਇਨਾ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ 20 ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਝੱਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬੇਨੋ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਪਾਤਰ ਦੋਨੋ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਗੀਰੂ ਸੋਚ ਵਾਲ਼ੇ ਸਲੂਕ ਨੂੰ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕੇਵਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਝ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਾਕੂ ਲੁਹਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਕੰਮ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੰਤੀ ਨੂੰ ਵਕ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਰੁਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਕੂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਕੂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਧੀ ਬੈਣੋ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਪਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਈ ਬੈਣੋ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸਰਵਣ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਘਰੋਂ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਸੰਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ਼ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਤ 'ਤੇ ਕਾਕੂ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਨਾਟਕ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-
### ਮਰਦ ਪਾਤਰ
* ਕਾਕੂ ਲੋਹਾਰ। 
* ਦੀਪਾ (ਕਾਕੂ ਲੋਹਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)। 
* ਸਰਵਣ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਬੈਣੋ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ)। 
### ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ
* ਸੰਤੀ (ਕਾਕੂ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)। 
* ਬੈਣੋ (ਕਾਕੂ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਬੇਟੀ)।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ
ਹਰਮਨ ਮੈਲਵਿਲ

**ਹਰਮਨ ਮੈਲਵਿਲ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Herman Melville; 1 ਅਗਸਤ 1819 - 28 ਸਤੰਬਰ 1891) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ ਮੋਬੀ ਡਿੱਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਰਾਲਫ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ

**ਰਾਲਫ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ** (25 ਮਈ 1803 - 27 ਅਪਰੈਲ 1882) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਧ ਸਮੇਂ ਚੱਲੇ ਅੰਤਰਗਿਆਨਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਦੇ ਤਕੜੇ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦਬਾਵਾਂ ਦੇ ਤਕੜੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਲਵਿਲ, ਥੋਰੋ, ਵਿਟਮੈਨ ਅਤੇ ਹਾਥਾਰਨ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਹਿੱਤ ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ਵਿੱਚ 1500 ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਦਰਜ਼ਨਾਂ ਨਿਬੰਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। 
1836 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਨੇਚਰ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਗਿਆਨਵਾਦੀ (Transcendentalist) ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1937 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ' **ਦ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਕੌਲਰ** ' ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਲੀਵਰ ਵੈਨਡਲ ਹੋਮਸ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇ "ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਐਲਾਨ" ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 
## ਚੋਣਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਸੰਗ੍ਰਹਿ**
**"ਐਸੇਜ਼, ਫਸਟ ਸੀਰੀਜ਼* (1841)
**ਐਸੇਜ਼: ਸੈਕੰਡ ਸੀਰੀਜ਼* (1844)
**ਕਵਿਤਾਵਾਂ* (1847)
**ਨੇਚਰ; ਐਡਰੈਸਜ਼ ਐਂਡ ਲੇਕਚਰਜ਼* (1849)
**ਰੀਪ੍ਰੇਜੈਂਟੇਟਿਵ ਮੈੱਨ* (1850)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ
ਭੇਡ

## ਭੇਡ ਪਾਲਣ 
ਭੇਡ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧ ਆਦਿ ਕਾਲ ਨਾਲ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਡ ਪਾਲਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੇਸ਼ਾ ਹੈ। ਭੇਡ ਪਾਲਕ ਭੇਡ ਤੋਂ ਉਂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਭੇਡ ਦੀ ਖਾਦ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਊਪਜਾਊ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੇਡ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲਾਇਕ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਖਰਪਤਵਾਰ ਆਦਿ ਬੇਲੌੜਾ ਘਾਸੋਂ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਂਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਚਰਾਗਾਹ ਜੋਕਿ ਹੋਰ ਪਸ਼ੁਆਂ ਦੇ ਨਾਲਾਇਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੇਡ ਪਾਲਕ ਭੇਡਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਮੇਮਣੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਣਧਾਰੀ
ਰੈਨੇ ਵੈਲਕ

**ਰੈਨੇ ਵੈਲਕ** (22 ਅਗਸਤ 1903 - 11 ਨਵੰਬਰ 1995) ਇੱਕ ਚੈਕ-ਅਮਰੀਕੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਰੈਨੇ ਵੈਲਕ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਚੈਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਪਰਾਗ ਦੀ ਚਾਰਲਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਵੀਨ ਆਲੋਚਨਾ
ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ

**ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ** (ਕਿਰਗੀਜ਼: Чыңгыз Айтматов [tʃɯŋʁɯs ɑjtmɑtəf] ; ਰੂਸੀ: Чингиз Торекулович Айтматов ; 12 ਦਸੰਬਰ 1928 - 10 ਜੂਨ 2008) ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਦੋਨੋਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
## ਜੀਵਨ
ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਤਾਤਾਰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ੇਕਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ 1937 ਦੌਰਾਨ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਬੁਰਜੂਆ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਮੁਕਦਮਾ ਦਾਇਰ ਹੋਇਆ ਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਆਇਤਮਾਤੋਵ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵੇ ਜਦੋਂ ਰੂਸੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਰੇਡੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਿਰਗੀਜ਼ਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ਼ੇਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ। 
ਉਹਨਾਂ ਡੰਗਰ ਚਕਿਤਸਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਲਈ 'ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਸਥਾ' ਵਿੱਚ (1956 ਤੋਂ 1958) ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਨਾਯਾਬ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਜਮੀਲਾ 1958 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੱਲ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਜਮੀਲਾ ਨੇ ਯਕਦਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 
ਗੁਰਦੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 16 ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ 10 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ ਨਮੂਨੀਏ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
## ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
*(ਰੂਸੀ ਟਾਈਟਲ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ)*
* *ਕਠਿਨ ਰਾਹ* (1956)
* *ਰੂ-ਬ-ਰੂ * ("Лицом к лицу", 1957)
* *ਜਮੀਲਾ* ("Джамиля", 1958)
* *ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ* ("Первый учитель", 1962)
* *ਪਰਬਤ ਵਾਸੀ * ("Повести гор и степей", 1963)
* *ਅਲਵਿਦਾ ਗੁਲਸਾਰੀ!*("Прощай, Гульсары", 1966)
* *ਸਫੈਦ ਜਹਾਜ* ("Белый пароход", 1970)
* *ਫੂਜੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ* ("Восхождение на Фудзияму", 1973)
* *ਸਾਗਰ ਕੰਢੇ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਡਬੂ ਕੁੱਤਾ* ("Пегий пес, бегущий краем моря", 1977)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਗੀਜ਼ ਲੇਖਕ
ਕਿਰਗੀਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ

**ਕਿਰਗੀਜ਼** ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਰਗੀਜ਼ਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਿਪਚਾਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਜਾਖ-ਨੋਗਾਈ ਉਪ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਗਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ਼ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਸਮਝਣਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਾਤਾਰ

**ਤਾਤਾਰ** ਜਾਂ ਤਤਾਰ (ਰੂਸੀ: татар) ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਪਗ 70 ਲੱਖ ਹੈ।

5ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਾਤਾਰ ਜਾਤੀ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਗੋਬੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਾਤਾਰ ਪਰਿਸੰਘ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। 9ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਖਿਤਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਤੁ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਨਹਰੇ ਉਰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 14ਵੀਂ ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਤੇਪੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮਕਾਮੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਕਿਪਚਕ ਲੋਕ, ਕਿਮਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਯੂਰਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ। ਉਹ ਕਰੀਮਿਆ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਾਕਸ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੋ ਗਏ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਤਾਰ ਲੋਕ
ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ

200px|thumbnail|right|ਯੂਰਪਾ ਉੱਤੇ ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ
**ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Nuns Well) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲਾਸ਼ੀਅ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪਾ ਪਾਈਂਟ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਿਸ਼ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੁਨਿੰਦਾ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੁੰਡ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਸ਼ਿਰਾਇਨ ਆਫ ਆਰ ਲੇਡੀ ਆਫ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੱਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਅਠਾਰਹਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ ਮਿਲਿਟਰੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਂਨੀਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਮਦਿਅਨਿਰਮਾਣਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਲ 1988 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਇੰਜੀਨਿਅਰਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਸਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 2010-2011 ਵਿੱਚ ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
left|thumb|ਜਾਨ ਡਰਿੰਕਵਾਟਰ ਬੇਥਿਊਨ|180px
ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ ਇਬੇਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਇੱਕਦਮ ਦੱਖਣ ਨੋਕ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲਾਸ਼ਏ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪਾ ਪਾਈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਯੂਰਪਾ ਸੜਕ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਯੂਰੋਪਾ ਨਿਊ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਯੂਰੋਪਾ ਫਲੈਟਸ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਟਲੀ ਉਹ ਟਨਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਥਾ ਇਬ੍ਰਾਹੀਮ-ਅਲ-ਇਬਰਹੀਮ ਮਸਜਦ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਪੂਰਵ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਸ਼ਏ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਭੂਮੀਗਤ ਤਲ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੈ। ਜਲਾਸ਼ਇਅ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਮਹਿਰਾਬ ਵਾਲੇ ਚੈਮਬਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੰਜ਼ ਵੈਲ ਮੂਰਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੁਨਿੰਦਾ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੁੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਰਾਇਨ ਆਫ ਆਰ ਲੇਡੀ ਆਫ ਯੂਰੋਪ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨੰਜ਼ ਤੋਂ ਉਦਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਯੂਰੋਪਾ ਪਾਈਂਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ ਹੈ।

ਸਾਲ 1753 ਵਿੱਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਹੰਫਰੀ ਬਲੈਂਡ ਨੇ ਜਲਾਸ਼ਿਅ ਦੇ ਚੈਂਬਰਸ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਦ ਇਸ ਜਲਾਸ਼ਿਅ ਤੋਂ ਮਿਲਿਟਰੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਕਾਲਡ ਬਾਏ ਦ ਗੈਰੀਸਨਸ, ਦ ਨੰਜ਼ ਵੈੱਲ। ਇਟ ਇਜ ਸੰਕ ਐਟ ਫੀਟ ਡੀਪ ਇਸ ਦ ਰਾਕ, ਇਜ 72 ਫੀਟ ਲਾਂਗ, ਐਂਡ 42 ਫੀਟ ਬਰਾਡ, ਐਂਡ, ਟੂ ਪ੍ਰਿਜਰਵ ਦ ਵਾਟਰ, ਹਜ ਏਨ ਆਰਚਡ ਰੂਫ, ਸਪੋਰਟਿਡ ਬਾਏ ਪਿਲਰਸ"।

## ਗੈਲਰੀ 

File:Abdulaziz Mosque Gibraltar.jpg|ਇਬਰਹੀਮ-ਆਲ-ਇਬ੍ਰ੍ਹੀਮ ਮਸਜਿਦ
File:Shrine of Our Lady of Europe in Gibraltar (3).jpg|ਸ਼ਿਰਾਇਨ ਆਫ ਆਰ ਲੇਡੀ ਆਫ ਯੂਰਪ
File:Europa Point Lighthouse and cottages.jpg|ਯੂਰੋਪਾ ਪਾਈਂਟ ਲਾਇਟਹਾਉਸ

## ਹਵਾਲੇ
ਗਾਂ

300px|thumbnail|right|ਗਊ

**ਗਊ** ਜਾਂ **ਗਾਂ** ਇੱਕ ਆਮ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿੱਸਮ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਨਰ ਗਾਂ ਨੂੰ ਢੱਠਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਖੱਸੀ ਕੀਤੇ ਬੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਡ ਸਿੰਧੀ, ਸਾਹਿਵਾਲ, ਡਿੱਗ, ਦੇਵਨੀ, ਥਾਰਪਾਰਕਰ ਆਦੀ ਨਸਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਧਾਰੂ ਗਊਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਸਲਾਂ ਹਨ। ਮੂਲ, ਓਂਗੋਲ, ਹੱਲਿਕਰ, ਪੁਂਗਾਨੁਰ, ਸੀਰੀ, ਮਾਲਨਾਦ ਗਿੱਧਾ। ਨਸਲਾਂ, ਰੇਡ ਸਿੰਧੀ, ਸਾਹਿਵਾਲ, ਡਿੱਗ, ਦੇਵਨੀ, ਥਾਰਪਾਰਕਰ ਆਦੀ ਨਸਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਧਾਰੂ ਗਊਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਸਲਾਂ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਊ ਦੀ 28 ਨਸਲਾਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ, ਗਊ ਨੂੰ ਮਾਤਾ (ਗੌਮਾਤਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸੇਹਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਈ ਕਬੀਲੇ ਗਾਂ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

## ਨਸਲਾਂ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗਊਆਂ ਤੇ ਬਲਦ ਕਈ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਐਂਗਸ, ਡੈਕਸਟਰ, ਹੇਅਰਫੋਰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗਊਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਨੀਏਚਰ ਕੈਟਲ ਬਰੀਡਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਐਂਡ ਰਜਿਸਟਰੀਜ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 26 ਨਸਲਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀ ਜਰਸੀ, ਬਾਰਬੀ, ਛੋਟੀ ਜ਼ੇਬੂ, ਪਾਂਡਾ, ਲੋਲਾਈਨ ਆਦਿ। ਛੋਟੀਆਂ ਗਊਆਂ ਦਾ ਕੱਦ 36 ਤੋਂ 46 ਇੰਚ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 7 ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋ ਤਕ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਨਸਲ ਦੀ ਗਾਂ ਪਾਲਣੀ ਹੈ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੌਸਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਮੀਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਕੀਆਂ ਗਊਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Cow and calf.jpg|ਇੱਕ ਗਊ ਅਤੇ ਵੱਛਾ
ਤਸਵੀਰ:Bull Oostvaardersplassen 2.JPG|ਇੱਕ ਢੱਠਾ
ਤਸਵੀਰ:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|ਦੁੱਧ ਮਸ਼ੀਨ
File:Cow near Bhopal India 01.jpg|ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਾਂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ
ਕਰੀਬੀਆਈ ਸਮੁੰਦਰ

**ਕੈਰੇਬੀਆਈ ਸਮੁੰਦਰ** ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟਰ ਐਂਨਟਿਲਜ਼, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲੈਸਰ ਐਂਨਟਿਲਜ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਹੈ।

ਸਾਰਾ ਕੈਰੇਬੀਆਈ ਸਮੁੰਦਰ, ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਲ-ਲਗਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤਟਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਰੇਬੀਆਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਸਾਗਰ
ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ

**ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ** (ਜਨਮ: 01 ਅਪ੍ਰੈਲ 1911) (ਮੌਤ: 14 ਜੁਲਾਈ 2025) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਦੌੜਾਕ ਸਨ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਮੈਰਾਥਾਨ ਵਿੱਚ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੱਬੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦੌੜਾਕ ਦਾ 5 ਘੰਟੇ 40 ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਆਲਮੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਮੈਰਾਥਾਨ (2003) ਉਹਨਾਂ ਨੇ 6 ਘੰਟੇ 2 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਸਤ 2012 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੇ ਲੰਡਨ ਮੈਰਾਥਾਨ, ਦੋ ਕਨੇਡੀਆਈ ਮੈਰਾਥਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੈਰਾਥਾਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅੱਧੀਆਂ-ਮੈਰਾਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

16 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਟੋਰਾਂਟੋ ਮੈਰਾਥਾਨ ਨੂੰ 8 ਘੰਟੇ 11 ਮਿੰਟ 06 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੌੜਾਕ ਬਣੇ। ਪਰ ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੇ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1911 ਵੇਲ਼ੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1911 ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਇਲੈਜ਼ਬਿੱਥ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ ਭੇਜੀ ਵਧਾਈ ਚਿੱਠੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ਼ ਲੰਡਨ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੌੜਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਮੈਰਾਥਨ (2000) ਤੋਂ ਦੌੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਪਰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਅਤੇ ਲਿਖਣੀ ਨਹੀਂ।
### ਮੌਤ
ਸਰਦਾਰ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 14 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਾਹਨ ਵੱਲ੍ਹੋ ਟੱਕਰ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਵੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911
ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ

**ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ** ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਤਖਤੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਦੇਸ਼ ਇਤਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸਨ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵੀ ਅਕਸਰ ਗਿਣ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮਾਲਦੀਵ ਟਾਪੂ ਸਮੂਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗਿਆਨ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲੋਕਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

## ਨਾਮਕਰਣ
ਆਕਸਫੋਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ" ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਕਸਰ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ 
 ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ।]]
ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਅੰਤਮ ਪਰਾਗਜੀਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰਾਜੀਵੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਹੀ ਓਥੇ ਵੱਡੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਮੀਸੋਜੋਇਕ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਟੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੋਂ130-120 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 90 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ। 55 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੀਸੋਜੋਇਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਰੂਪੀ ਭਾਰਤ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ 
ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੌਹਨ ਆਰ. ਲੂਕਾਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ।"ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਡਲੇ ਸਟੈਂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, " ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਹਿਮਾਲਿਆ (ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਤੱਕ), ਕਾਰਾਕੋਰਮ (ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯਰਕੰਦ ਨਦੀ ਤੱਕ) ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਪਹਾੜ (ਯਾਰਕੰਦ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ) ਇਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼, ਸਪਿਨ ਘਰ (ਸਫੇਦ ਕੋਹ), ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਰਬਤ, ਕਿਰਥਾਰ ਪਰਬਤ, ਬਰਹੂਈ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਅਤੇ ਪਾਬ ਲੜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਫੋਲਡ ਬੈਲਟ ( ਸੁਲੇਮਾਨ ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਚਮਨ ਫਾਲਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਟ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਹੈ,ਜਿੱਥੇ, ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਟਕਾਈ, ਨਾਗਾ, ਲੁਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਚਿਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ

[thumb|240px|alt=|[ਲੂਣ ਕੋਹ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ (ਯਾਨੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਟਿੱਲਾ), ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ]]
thumb|240px|alt=|ਦੂਰੋਂ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ

**ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ** (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ: ٹِلّہ جوگیاں ; ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ: टिल्ला जोगीआं) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਲੂਣ ਕੋਹ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 975 ਮੀਟਰ (3,200 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਲੂਣ ਕੋਹ ਲੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠੋਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰ ਜ਼ਿਲਿਆਂ - ਜੇਹਲਮ, ਚਕਵਾਲ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਟੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੰਨ 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੱਠ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਪਾੜ ਕੇ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਨ-ਪਾਟੇ ਜੋਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੋਗੀ ਅਕਸਰ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਵਕਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਮਘਟਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਗ਼ੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਣੀ-ਵੰਡ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੈ।

## ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਿਲਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਰਾਂਝਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਹਿੰਦੂ ਮੱਠ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਹੋਰ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਵੀ ਪੜਵਾ ਲਏ ਸਨ। 
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
*ਲੂਣ ਕੋਹ 
*ਪੋਠੋਹਾਰ 
*ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੈਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਠੋਹਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਹਾੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਾੜ ਥਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜ
ਖਰਗੋਸ਼

300px|thumbnail|right|ਖਰਗੋਸ਼

**ਸੇਹਾ** ਜਾ **ਖਰਗੋਸ਼** ਲੇਪੋਰਿਡੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਅੱਠ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੁਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਖਰਗੋਸ਼ ਜੰਗਲਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Bunnys.jpg|ਦੋ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ
ਤਸਵੀਰ:Blue-Eyed White Netherland Dwarf.jpg|ਡੱਚ ਡਵਾਰਫ ਖਰਗੋਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Rabbit in Field.jpg|ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਰਗੋਸ਼
File:Rabbit love.jpg|ਖਰਗੋਸ਼

## ਹਵਾਲੇ
ਜਿਬਰਾਲਟਰ-ਸਪੇਨ ਸੀਮਾ

thumb|right|ਸਪੇਨ ਕਿ ਵੱਲ ਤੋਂ ਸਿਮ ਦਾ ਨਜਰੀਆ
thumb|right|ਬ੍ਰਿਟੈਨ ਕਿ ਵੱਲ ਤੋਂ ਸਿਮ ਦਾ ਨਜਰੀਆ
thumb|right|ਨਕਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਿਤ ਸੀਮਾ

**ਜਿਬਰਾਲਟਰ-ਸਪੇਨ ਸੀਮਾ** ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਿਚ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿੱਚ: ਲਿਆ ਫਰੋਂਟੇਰਾ ਡੀ ਜਿਬਰਾਲਟਰ (ਸਪੇਨੀ:La frontera de Gibraltar) ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦ ਫਰੰਟਿਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਮੂਰਿਸ਼ ਕਿਲ੍ਹਾ

300px|thumbnail|right|ਮੂਰਿਸ਼ ਕਾਸਲ ਟਾਵਰ ਜੋ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ।

**ਮੂਰਿਸ਼ ਕਿਲ੍ਹਾ** ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਦਵਾਰ, ਕਿਲੇਬੰਦ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟਾਵਰ ਆਫ ਹੋਮੇਜ ਅਤੇ ਗੇਟ ਹਾਉਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਟਾਵਰ ਆਫ ਹੋਮੇਜ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਿਸ਼ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਮਿਰਿਨਿਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇਬਿਰਿਆਈ ਪੇਨਿਜਵੇਲਾ ਕਿ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਗਿਆ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਐਚ ਐਮ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਸਥਿਤ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਮੁੰਤਕਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਇਤਹਾਸ 
thumb|left|250px|ਰਾਣੀ ਸ਼ੇਰਲੋਟ ਕਿ ਬੈਟਰੀ ਮੂਰਿਸ਼ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ। 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਨਿੰਦਰਥਾਲ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੂਰਿਸ਼, ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੂਰਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ 711 ਵਲੋਂ 1309 ਤੱਕ ਚਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ 1940 ਤੋਂ 1562 ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਜੋ ਕੁਲ 710 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਇਸਾਈ, ਦੋਨਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਸਪੇਨ ਉੱਤੇ ਮੂਰਿਸ਼ ਦੀ ਚੜਾਈ ਤਾਰਿਕ ਇਬਿਨ ਜਿਆਦ ਅਤੇ ਮੂਸਾ ਇਬਿਨ ਨਸੀਰ ਨੇ ਕੀਤੀਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਸ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਪੇਨ ਦੀ ਚੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਚੜਾਈ ਕੇਵਲ ਬਾਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਤੋਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੂਰਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਜਦੋਂ ਇਸਾਈਆਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਗੁਅਦਾਲਕੁਵਿਰ ਘਾਟੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਗਰਾਨਾਡਾ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੂਰਿਸ਼ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਘਾਟੀ ਸੀ।

ਮੂਰਿਸ਼ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਠਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਲ੍ਹੇ
ਵੈੱਸਟਸਾਈਡ

right|thumb|ਵੈੱਸਟਸਾਈਡ ਅਰਬਨ ਖੇਤਰ|210px
**ਵੈੱਸਟਸਾਈਡ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Westside) ਔਬੇਰਿਅਨ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਭੂਮਧਿਅ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਵ-ਸ਼ਾਸੀਬਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਰਬਨ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਰਾਕ ਆਫ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਢਲਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਖਾੜੀ (ਬੇ ਆਫ ਜਿਬਰਾਲਟਰ) ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਤਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ 98 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਇਸ ਅਰਬਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਭਾਗ 
ਵੈੱਸਟਸਾਈਡ ਕੁਲ ਛੇ ਆਵਾਸੀਏ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ: ਨਗਰ ਖੇਤਰ (ਟਾਊਨ ਐਰਿਆ), ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਨੋਰਥ ਡਿਸਟਰਿਕਟ), ਦੱਖਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਸਾਉਥ ਡਿਸਟਰਿਕਟ), ਊਪਰੀ ਨਗਰ (ਅਪਰ ਟਾਊਨ), ਸੈਂਡਪਿਟਸ ਅਤੇ ਰਿਕਲੇਮੇਸ਼ਨ ਐਰਿਆ। ਇਸ ਆਵਾਸੀਏ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ: 3,588, 4,116, 4,257, 2,805, 2,207 ਅਤੇ 9,599।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
*ਵੈੱਸਟਸਾਈਡ ਸਕੂਲ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਤੂੰਬੀ

**ਤੂੰਬੀ** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: تونبی) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੋੜੇ ਕੱਦੂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਕੱਦੂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਕੱਦੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੀ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਦੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਪਤਲੀ’ (ਬਰੀਕ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਿੱਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਮੋਟੀ’ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਕੱਦੂ ਜਾਂ ਬਿੱਲ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖੱਲ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰਬੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ 2 ਗਿੱਠ, 4 ਉਂਗਲ (ਕਰੀਬ 21 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਦੂ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਗਈ ਖੱਲ ਉੱਪਰ ਠਿਕਰੀ (ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟਿਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਤੂੰਬੇ ’ਤੇ ਫਿੱਟ ਕਰ ਕੇ 2-3 ਘੰਟੇ ਇਸ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ‘ਕਿੱਲੀ’ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰਬੀ ’ਤੇ ਲਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰਬੀ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 0 ਨੰਬਰ ਅਤੇ 36 ਨੰਬਰ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲੀ ਤੂੰਬੀ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਜ਼
ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਵਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰ ਤੋਂ ਨਹੁੰ ਦੇ ਹੇਰ- ਫੇਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰਬੀ ਅਜਿਹਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੌਖਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਵੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
## ਕਲਾਕਾਰ
ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਗਾਇਕ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਾਇਕ, 1960,70 ਅਤੇ 80 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ, ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਦੀਦਾਰ ਸੰਧੂ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ, ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ, ਸਰਬਜੀਤ ਚੀਮਾ, ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼
ਸਾਜ਼

**ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼** ਇੱਕ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਕਸਦ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵਸਤ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਦਾ ਇਤਹਾਸ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਰਗਨਾਲੋਜੀ (organology) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ

250px|thumbnail|right|ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਬੰਬ ਹਊਸ, ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ
**ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ** ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਕੌਮੀ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1930 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਜਨਰਲ ਸਰ ਐਲਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੌਡਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਇਸ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਕ ਅਵ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ 'ਚ ਬਣੇ ਮੂਰਿਸ਼ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ 1991 ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਲਾਈਵ ਫ਼ਿਨਲੇਸਨ ਹਨ।

## ਝਾਕੀਆਂ 
### ਦਅ ਜਿਬਰਾਲਟੇਰੀਅਨ 
ਜਿਬਰਾਲਟੇਰੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਮਰੇ।

### ਸਿਨੇਮਾ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ।

### ਦਅ ਰਾਕ-ਤੀਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 
ਦਅ ਰਾਕ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਤ ਕਮਰੇ, ਜਿਨਮੇ ਹਰਕਿਊਲਿਸ ਦੇ ਖੰਬੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਫੋਨੇਸ਼ਿਅਨ ਅਤੇ ਕਰਥਾਗੇਨੀਇਨ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

### ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਮਰੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਜਾਇਬ-ਘਰ
ਨਾਰਥ ਫ਼ਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ

300px|thumbnail|right|ਨਾਰਥ ਫ਼ਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ।

**ਨਾਰਥ ਫਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: North Front Cemetery) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਖੇਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ **ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਿਮੇਟਰੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Gibraltar Cemetery) ਅਤੇ **ਗੈਰੀਸਨ ਸਿਮੇਟਰੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Garrison Cemetery) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਮਨਵੇਲਥ ਵਾਰ ਗਰੇਵਸ ਕਮੀਸ਼ਨ (ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਲੜਾਈ ਕਬਰ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਦਾ ਵੀ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ। ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਲੜਾਈ ਕਬਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਮਾਰਕ, ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਮੇਮੋਰਿਅਲ ਅਤੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਸ ਆਫ ਸੈਕਰਿਫਾਇਸ, ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਐਵੈਨੀਊ ਅਤੇ ਡੇਵਿਲਸ ਟਾਵਰ ਰੋਡ ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਨਾਰਥ ਫਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ ਔਬੇਰਿਅਨ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਖੇਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਕ ਆਫ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਚਿਹਰੇ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਿਮੇਟਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰੀਸਨ ਸਿਮੇਟਰੀ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1756 ਵਿੱਚ ਤਟਸਥ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਣ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ।

## ਕਾਮਨਵੇਲਥ ਵਾਰ ਗਰੇਵਜ਼ 
left|thumb|150px|ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਸ ਆਫ ਸੈਕਰਿਫਾਈਸ
ਨਾਰਥ ਫਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਾਮਨਵੇਲਥ ਵਾਰ ਗਰੇਵਸ ਕਮੀਸ਼ਨ (ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਲੜਾਈ ਕਬਰ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ 750 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ 41 ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਫਨ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੰਣਿਇਸਮਰਣ ਸਮਾਰਕ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸਵਿੱਚ ਦੋ ਕਬਰਾਂ ਹਿਬਰੂ ਅਨੁਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਦ ਕਰਾਸ ਆਫ ਸੈਕਰਿਫਾਇਸ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਮਾਰਕ ਕਰਾਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਾਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਦ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਮਾਰਕ, ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਮੇਮੋਰਿਅਲ, 98 ਬੇਪਤਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਫਨ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ
ਜਿਬਰਾਲਟਰ

**ਜਿਬਰਾਲਟਰ** ਔਬੇਰਿਅਨ ਪਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸਵਸ਼ਾਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। 6.843 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2.642 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨੌਸੇਨਾ (Royal Navy) ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਹੈ।

ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਭੁਤਾ ਆਂਗਲ - ਸਪੇਨੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਤਰੇਚਤ ਸੁਲਾਹ 1713 ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਪੇਨ ਦੁਆਰਾ ਗਰੇਟ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਕਰਾਉਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਪੇਨ ਨੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੌਟਾਨੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਰਹਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਸੰਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਚਟਾਨੀ ਪਰਾਇਦੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਨ ਦੇ ਮੂਲ ਥਾਂ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਐਲਜੇਸਿਅਰਾਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਹੈ। 1713 ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛਾਉਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਚਟਾਨੀ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਨੂੰ ਚੱਟਾਨ (ਦਿੱਤੀ ਰਾਕ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੱਟਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਉੱਤੇ ਉੱਠਦੀ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਟਾਨੀ ਸਥਲਖੰਡ ਉੱਤਰ ਦੱਖਣੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਪਤਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਪਰ ਕਈ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵ-ਜੰਤੁਵਾਂਦੇ ਚਿਹਨ ਵੀ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨਗਰ ਨਵਾਂ ਬਸਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ: ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲੜਾਈ (177-83) ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਵਰਤਮਾਨ ਨਗਰ ਰਾਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ 3/16 ਵਰਗ ਮੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਸੁਖਾਕਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਗਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਭਾਗ ਪੱਧਰਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੱਧਰੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਵੱਲ ਉੱਚੇ ਅਸਮਤਲ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਫੌਜ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਬੇਰਕ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕੋਇਲੇ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਜਲਯਾਨੋਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜਿਆਦਾ ਸਥਿਲਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ।
## ਕਬਜ਼ਾ
24 ਜੁਲਾਈ&ndash; 1704 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲ ਜਾਰਜ ਰੂਕੇ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਕਬਾ ਸਿਰਫ਼ 2.6 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ 30000 ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ 27% ਇੰਗਲਿਸ਼, 24% ਸਪੈਨਿਸ਼, 20% ਇਟੈਲੀਅਨ, 10% ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ, 8% ਮਾਲਟਾ ਵਾਸੀ, 3% ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੂ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 83% ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਬਰਾਲਟੀਅਰਨ ਲਿਖਵਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਪੇਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*Interactive Map of Gibraltar
*Gibraltar.com – Complete information portal for Gibraltar
*Government of Gibraltar
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ
ਸੈਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਗੁਫਾ

350px|thumbnail|right|ਸੈਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਗੁਫਾ

**ਸੈਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਗੁਫਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: St. Michaels Cave; ਸਪੈਨੀਸ਼: Cueva de San Miguel) ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਅਪਰ ਰਾਕ ਨੇਚਰ ਰਿਜਰਵ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਜਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 300 ਮੀਟਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਕ ਆਫ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ 150 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗੰਤੁਕੋਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000,000 ਆਗੰਤੁਕ।

## ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ 
left|180px|thumb|ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੰਗ ਮੰਚ 
ਸਾਰੇ ਕੋਠਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੈਥੇਡਰਲ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਇਸਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕਰਤੀਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਧਵਨਿਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਿਅ ਆਵਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੰਕਰੀਟ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ 100 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।

## ਸੈਰ 
ਨਿਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਮਾਇਕਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਸੰਪੂਰਣ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਤਾ ਲਈ ਨਿੱਤ ਖੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 1,000,000 ਆਗੰਤੁਕੋਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ ਗੁਫਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਲੱਗੀ ਅਨੇਕਪੱਟਿਕਾਵਾਂਦੁਆਰਾ ਜਾਨ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੇਂਟ ਮਾਇਕਲ ਦੀ ਗੁਫਾ 'ਤੇ ਪੈਦਲ, ਗੱਡੀ, ਟੈਕਸੀ ਜਾਂ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਿਕਟ ਦਾ ਮੁੱਲ 10 ਪਾਉਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ ਰਾਕ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਰਯਟਨ ਖਿੱਚ ਮੂਰਿਸ਼ ਕੈਸਲ ਅਤੇ ਗਰੇਟ ਸੀਜ ਟਨਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*St. Michael's Cave  at gibraltarinfo.gi

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਮੌਰਨੇ ਮੌਰਕਲ

200px|thumbnail|right|ਮੋਰਨੇਅ ਮੋਰਕੈਲ

**ਮੌਰਨੇ ਮੌਰਕਲ** (Morné Morkel ਜਨਮ: 6 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵੈਰ

200px|thumbnail|right|ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵਈਰ

**ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵੈਰ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: **John Mackintosh Square**) (ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦ ਪਿਆਤਸਾ) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੌਕ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਦਹਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕੋਪਕਾਰਕ ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਚੌਕ ‘ਤੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਸਿਟੀਹਾਂਲ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵੈਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਕੱਲੇ ਰਿਅਲ (ਹੁਣ ਮੇਨ ਸਟਰੀਟ) ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੂਲਤ: ਇਸ ਦਾ ਸਪੇਨਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਮ ਪਲਾਜਾ ਮੇਅਰ (ਪੰਜਾਬੀ: ਮੁੱਖ ਚੌਕ) ਸੀ, ਜਿਨੂੰ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਗਰਾਨ ਪਲਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਲਾਮੀਡਾ ਪੈ ਗਿਆ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਫੌਜੀ ਪਰੇਡ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰੇਡ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਚੌਕ