open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਮੈਰੀ ਕੋਮ

**ਮਾਂਗਟੇ ਚੁੰਗਨੇਈਜਾਂਗ ਮੈਰੀ ਕੋਮ** (ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1983), ਜਿਸ ਨੂੰ **ਐੱਮ. ਸੀ. ਮੈਰੀ ਕੋਮ&nbsp;**, **ਮੇਗਨੀਫੀਸ਼ੈਂਟ ਮੈਰੀ** ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ **ਮੈਰੀ ਕੋਮ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਕੋਮ ਨਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਛੇ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜੀ ਚੈਂਪਿਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆ ਛੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜੀ ਚੈਂਪਿਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਖਿਡਾਰਣ ਹਨ। 2012 ਲੰਡਨ ਓਲਿੰਪਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇੱਕਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮੁਕੇਬਾਜ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਫਲਾਈਵੇਟ ਕੈਟਾਗਰੀ (51&nbsp;ਕਿੱਲੋ ਭਾਰ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ. ਇਸੇ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਏ. ਆਈ. ਬੀ. ਏ. ਵਿਸ਼ਵ ਇਸਤਰੀ ਰੈਂਕਿਗ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੈ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਮੈਰੀ ਕੋਮ ਕਾਂਗਾਥੇਈ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੁਰਾਚਨਪੁਰ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਂਗਟੇ ਟੋਂਪਾ ਕੋਮ ਅਤੇ ਮਾਂਗਟੇ ਅਖਮ ਕੋਮ *ਝੁਮ* ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਨੀ ਛੇਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲੋਕਤਕ ਕ੍ਰਿਸਚਿਅਨ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਮੋਈਰਾਂਗ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਸੰਤ ਜੇਵੀਅਰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਮੋਈਰਾਂਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਦਿਮਜਤੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਇਂਫਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ NIOS, ਇਂਫਾਲ ਤੋ ਦੁਬਾਰਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੁਰਾਚੰਦਪੁਰ ਕਾਲਜ ਤੋ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

## ਵਿਆਹ
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇ. ਓਨਲਰ ਕੋਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜਿਨਂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੇਚੁਂਗ ਅਤੇ ਖੁਪਨੇਈਵਾਰ ਹੈ।

## ਫਿਲਮ
2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ ਨੇ ਮੈਰੀ ਕੋਮ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਾਮਣ ਕਰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ ਮੈਰੀ ਕੋਮ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਵੇਗੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ
*ਰਾਠ, ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ। "Mary Kom: Punching above her weight." *ਅਲ ਜਜੀਰਾ* . 21 ਅਕਤੂਬਰ 2013.

## ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ
*Mary Kom – Official Website 
*Mary Kom – Biography 
*Olympics London 2012
* Find Mary Kom  biography, profile, struggle and other details.
*Champion Mary keeps her feet firmly on the ground India Today - August 9, 2012

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਕੇਬਾਜ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ
ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਤਰਿਪਾਠੀ 'ਨਿਰਾਲਾ'

**ਸੂਰੀਆਕਾਂਤ ਤਰਿਪਾਠੀ ਨਿਰਾਲਾ** (ਹਿੰਦੀ: सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला') ( 21 ਫਰਵਰੀ 1896 15 ਅਕਤੂਬਰ 1961) ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਤੰਭਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਛੰਦ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
## ਜੀਵਨ
ਸੂਰੀਆਕਾਂਤ ਤਰਿਪਾਠੀ ਨਿਰਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਮਹਿਸ਼ਾਦਲ (ਜਿਲਾ ਮੇਦਿਨੀਪੁਰ)  ਵਿੱਚ 21 ਫਰਵਰੀ 1896 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਲਿਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮਮਿਤੀ 21 ਫਰਵਰੀ 1899 ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਨਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ 1930 ਵਿੱਚ ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸੁਰਜਕੁਮਾਰ ਕਹਲਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਸਹਾਏ ਤਰਿਪਾਠੀ ਉਂਨਾਵ (ਬੈਸਵਾੜਾ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਦਲ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਂਨਾਵ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਗੜਕੋਲਾ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ।

ਨਿਰਾਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ।  ਪਿਤਾ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਅਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿਰਾਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਲਿਤ-ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅਬੋਧ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ।  ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦੇ - ਹੁੰਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਵੀ ਬੋਝ ਨਿਰਾਲਾ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।  ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਮਹਾਮਾਰੀ ਫੈਲੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਤਨੀ ਮਨੋਹਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ, ਸਗੋਂ ਚਾਚਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਕੁਨਬੇ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਦਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨਾਕਾਫੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਆਰਥਕ - ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ।  ਨਿਰਾਲੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੀਆਂ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤਿਆਗਕੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ,  ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਗੰਵਾਇਆ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਗਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ।  ਉਥੇ ਹੀ ਦਾਰਾਗੰਜ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਠੀ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1961 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਪ੍ਰਮੁਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਅਨਾਮਿਕਾ
*ਪਰਿਮਲ
*ਗੀਤਿਕਾ
*ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਅਨਾਮਿਕਾ
*ਤੁਲਸੀਦਾਸ
*ਕੁਕੁਰਮੁੱਤਾ
*ਅਣਿਮਾ
*ਬੇਲਾ
* ਨਯੇ ਪੱਤੇ
*ਅਰਚਨਾ
* ਆਰਾਧਨਾ
*ਗੀਤ ਕੁੰਜ
*ਸਾਂਧਿਆ ਕਾਕਲੀ, ਅਪਰਾ।

### ਨਾਵਲ
*- ਅਪਸਰਾ
* ਅਲਕਾ
*ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ
*ਨਿਰੁਪਮਾ
*ਕੁੱਲੀ ਭਾਟ
*ਬਿੱਲੇਸੁਰ ਬਕਰਿਹਾ।

### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਲਿਲੀ
*ਚਤੁਰੀ ਚਮਾਰ
*ਸੁਕੁਲ ਕੀ ਬੀਵੀ
* ਸਖੀ
*ਦੇਵੀ।

### ਨਿਬੰਧ
*ਰਵਿੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਕਾਨਨ
*ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਦਮ
* ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤਿਮਾ
*ਚਾਬੁਕ
*ਚਯਨ
*ਸੰਗ੍ਰਹਿ

### ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ
*ਮਹਾਭਾਰਤ

### ਬੰਗਾਲੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ
*ਆਨੰਦ ਮਠ
* ਵਿਸ਼ ਵ੍ਰਕਸ਼
*ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਕਾਂਤ ਕਾ ਵਸੀਯਤਨਾਮਾ
* ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ
*ਦੁਰਗੇਸ਼ ਨੰਦਿਨੀ
* ਰਾਜ ਸਿੰਹ
*ਰਾਜਰਾਨੀ
* ਦੇਵੀ ਚੌਧਰਾਨੀ
*ਯੁਗਲਾਂਗੁਲਯ 
*ਚੰਦਸ਼ੇਖਰ
*ਰਜਨੀ
* ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਚਨਾਮ੍ਰਤ
*ਭਰਤ ਮੇਂ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ 
* ਰਾਜਯੋਗ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1896
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1961
ਕਿਤਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ

***ਕਿਤਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ*** ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਦਵੰਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਨਾਵਲ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਕ ਹੈ... ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋਵੇ।

ਜਾਤੀ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ - ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ - ਦੂਜੇ ਦਾ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੀ ਚੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਸਾਨ-ਇੰਸਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਜਹਿਰ ਬੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਸ਼ੁ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ? ਪ੍ਰੇਮ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ? ਧਰਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਹਿੰਦੂ - ਮੁਸਲਮਾਨ - ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਵਲ *ਕਿਤਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ*। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੱਪਣ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਫਿਰਕੂ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹਲਫਨਾਮਾ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ?

 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਕੰਮ
ਮਿਲੋਸ਼ ਮਾਤਸੋਉਰੇਕ

thumb|ਮਿਲੋਸ਼ ਮਾਤਸੋਉਰੇਕ
**ਮਿਲੋਸ਼ ਮਾਤਸੋਉਰੇਕ** (2 ਦਸੰਬਰ 1926 – 30 ਸਤੰਬਰ 2002) ਚੈੱਕ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ-ਰਾਈਟਰ ਸੀ।
## ਜੀਵਨੀ
ਮਿਲੋਸ਼ ਮਾਤਸੋਉਰੇਕ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਦਸੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਕਰੋਮੇਰਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਅਪਣਾਏ। 1953 ਤੋਂ 1960 ਤੱਕ ਉਹ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰਾਂਦੋਵ ਫਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਚੁਹਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ ਲਿਖੀਆਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੈੱਕ ਲੇਖਕ
ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਸ਼ਰਮਾ

**ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਸ਼ਰਮਾ** (10 ਅਕਤੂਬਰ 1912– 30 ਮਈ 2000) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸੀ। ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਅਧਿਏਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਜੀਵਨੀ
ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਂਨਾਵ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਚਗਾਂਵ ਸਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਅਤੇ ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1938 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। 1943 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਬਲੀ ਰਾਜਪੂਤ ਕਾਲਜ, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ।
## ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* **ਭਾਰਤੀਯ ਸਾਹਿਤਯ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ** (ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* **ਨਿਰਾਲਾ ਕੀ ਸਾਹਿਤਯ ਸਾਧਨਾ** (ਨਿਰਾਲਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਧਨਾ - 3 ਭਾਗ)
* **ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਔਰ ਉਨਕਾ ਯੁਗ** (ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੁੱਗ)
* **ਆਚਾਰਯ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਔਰ ਹਿੰਦੀ ਅਲੋਚਨਾ** (ਆਚਾਰੀ ਰਾਮਾਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਲੋਚਨਾ)
* **ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਔਰ ਹਿੰਦੀ ਨਵਜਾਗਰਣ ਕੀ ਸਮੱਸਯਾਏਂ** (ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਨਵ-ਜਾਗਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ)
* **ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਯੁਗ ਔਰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੰਪਰਾ** (ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਜੁੱਗ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪਰੰਪਰਾ)
* **ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਔਰ ਹਿੰਦੀ ਨਵਜਾਗਰਣ**(ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਅਤੇ  ਹਿੰਦੀ ਨਵ-ਜਾਗਰਣ)
* **ਨਈਂ ਕਵਿਤਾ ਔਰ ਅਸਤਿਤਵਾਦ** (ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਾਦ)
* **ਭਾਰਤ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੱਸਯਾ** (ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੱਸਿਆ)
* **ਆਸਥਾ ਔਰ ਸੌਂਦਰਿਯ** (ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯ)
* **ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਸਮਝ** (ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਝ)
* **ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਕਾ ਮੂਲਯਾਂਕਣ** (ਪਰੰਪਰਾ ਕਾ ਮੁਲਾਂਕਣ)
* **ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਔਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ** (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ - 2 ਭਾਗ)
* **ਮਾਰਕਸ ਔਰ ਪਿਛੜੇ ਹੁਯੇ ਸਮਾਜ** (ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ)
* **ਘਰ ਕੀ ਬਾਤ** (ਘਰ ਦੀ ਗੱਲ)
* **ਭਾਰਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਔਰ ਹਿੰਦੀ** (ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ - 3 ਭਾਗ)
* **ਧੂਲ** (ਧੂੜ)
* **ਏਤਿਹਾਸਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਔਰ ਹਿੰਦੀ** (ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ)
* **ਪਸ਼ਚਾਤਯ ਦਰਸ਼ਨ ਔਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ: ਥੇਲਸ ਸੇ ਮਾਰਕਸ ਤਕ** (ਪਸ਼ਚਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ: ਥੇਲਸ ਤੋਂ ਮਾਰਕਸ ਤੱਕ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1912
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000
ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ

**ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ** ਹਿੰਦੀ/ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ *ਜਬ ਵੀ ਮੈੱਟ*, *ਲਵ ਆਜ ਕੱਲ੍ਹ*, *ਚਮੇਲੀ*, ਅਤੇ *ਰਾਕਸਟਾਰ* ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਬਾੱਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਕਾਮਿਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਗੀਤਕਾਰ
ਬਾਨ ਕੀ-ਮੂਨ

**ਬਾਨ ਕੀ-ਮੂਨ** (ਜਨਮ 13 ਜੂਨ 1944) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ 8ਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਫ਼ੀ ਅੰਨਾਨ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ (ਲੇਖਕ)

**ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ** (24 ਨਵੰਬਰ 1930 – 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1996) ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਜੀਵਨ ਤੇ ਨੇੜਲੀ ਝਾਤ ਪੁਆਉਂਦੇ ਨਾਵਲ ਹਨ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਵੈਦ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਘੋੜੇ ਵਾਹਾ’ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਸੂਹੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ। ਉਥੋਂ ਹੀ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
**ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਪਹਾੜ*
**ਧਰਤੀ ਧਨ ਨ ਅਪਨਾ* (1972)
**ਆਧਾ ਪੁਲ*
**ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕਾਂਕਰ*
**ਕਭੀ ਨ ਛੋੜੇ ਖੇਤ* (1976)
*ਟੁੰਡਾ ਲਾਟ
*ਘਾਸ ਗੋਦਾਮ
*ਨਰਕ ਕੁੰਡ ਮੇਂ ਬਾਸ (1994)
*ਜਮੀਨ ਅਪਨੀ ਤੋ ਥੀ (2001) 
### ਨਾਵਲ-ਲੜੀ
*ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾ ਅਪਨਾ*, *ਨਕਰਕੁੰਡ ਮੇਂ ਵਾਸ* ਅਤੇ *ਜ਼ਮੀਨ ਅਪਨੀ ਤੋ ਥੀ* ਇੱਕੋ ਨਾਵਲ-ਲੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਪਹਿਲੀ ਚੁਥਾਈ ਸਦੀ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਤਾਣੀਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। *ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾ ਅਪਨਾ* ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਰਮੇਸ਼ ਕੁੰਤਲ ਮੇਘ ਨੇ ‘ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਖਿਆਰਿਆਂ’ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਨਾਵਲ ਲੜੀ ਤੇ ਵੀ ਐਨ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿਜਨਾਂ ਦੀ ਨਰਕੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗੀ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

### **ਅਨੁਵਾਦ:** 
ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾ ਆਪਣਾ ਰੂਸੀ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ  ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਅਤੇ ਆਧਾ ਪੁਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।

### ਇਨਾਮ: 
ਸੰਨ 1981 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (ਹਿੰਦੀ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ (ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼)

ਮਾਨਯੋਗ ਕਪਤਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ **ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ** ਏ.ਵੀ.ਐਸ.ਐਮ., ਐਸ.ਐਮ. (ਜਨਮ 19 ਅਗਸਤ 1985) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਡ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2012 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਕੁਮਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਬਰਸਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (16 ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ) ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ (ਵਾਰੰਟ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਲਾਸ -1) ਹੈ। ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ 2003 ਤੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਮਾਰਕਸਮੈਨਸ਼ਿਪ ਯੂਨਿਟ (ਏ.ਐੱਮ.ਯੂ.) ਮਾਹੂ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਚ ਰੂਸੀ ਪਵੇਲ ਸਮਿਰਨੋਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਕੁਮਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਾਨਕੂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਕਸਾਉਂਦਾ" ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਮਾਰ 2001 ਵਿਚ ਇਕ *ਸਿਪਾਹੀ* (ਨਿਜੀ) ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 2003 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੋ ਵਿਖੇ ਆਰਮੀ ਮਾਰਕਸਮੈਨਸ਼ਿਪ ਯੂਨਿਟ (ਏ.ਐੱਮ.ਯੂ.) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ *ਸਿਪਾਹੀ* ਤੋਂ *ਹੌਲਦਾਰ* (ਸਾਰਜੈਂਟ) ਵਿਚ 2006 ਤਕ ਸਿੱਧੀ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਨੂੰ *ਨਾਇਬ ਸੂਬੇਦਾਰ* ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

## ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੈਰੀਅਰ 
### ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਗੌਰਵ (2010-14) 
2010 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ 1162 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਦੂਸਰਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 

ਕੁਮਾਰ ਨੇ 2012 ਲੰਡਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ 25 ਮੀਟਰ ਦੀ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ 9.767 ਦੇ ਔਸਤ ਅੰਕ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 7 ਅੰਦਰੂਨੀ 10 ਸਕੋਰ ਦੇ ਨਾਲ 293 ਦਾ ਸਕੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਜੇ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਲੰਡਨ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਦੂਜਾ ਤਮਗਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਮਾਰ 28 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 31 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਪਿਸਟਲ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। 

ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ 2014 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ, ਪੇਂਬਾ ਤਮੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਤਿਕੜੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇੰਚੀਓਨ ਵਿਖੇ 2014 ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਈਵੈਂਟ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਟੀਮ ਨੇ ਕੁੱਲ 1740 ਅੰਕ ਬਣਾਏ, ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਚੀਨ ਤੋਂ ਦੋ ਪਿੱਛੇ। 

## ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਰੀਅਰ 
ਕੁਮਾਰ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2017 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਲ 2019 ਤੋਂ, ਉਹ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੀ ਮਾਨਵ ਰਚਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਪੁਲਿਸ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
* ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ (2007) 
* ਅਤਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ (2013) 
* ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (2013) 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ

**ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ** (28 ਜੁਲਾਈ 1926 - 19 ਫਰਵਰੀ 2019) ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸ‍ਤਾਖਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਲੇਖਕ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਲੈਂਗੁਏਜ਼ਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਮੇਰੀਟਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਰਦੂ, ਬੰਗਲਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
* 1996 ਬਕਲਮ ਖੁਦ
* ਹਿੰਦੀ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਮੇਂ ਅਪਭਰੰਸ਼ ਕਾ ਯੋਗ 
* ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਰਾਸੋ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ 
* ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਯ ਕੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ
* ਛਾਯਾਵਾਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਔਰ ਆਲੋਚਨਾ

### ਸੰਪਾਦਨ
* “ਆਲੋਚਨਾ” ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ।
* “ਜਨਯੁਗ” ਸਪਤਾਹਿਕ (1965-67) ਔਰ “ਆਲੋਚਨਾ” ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (1967-91) 
* 2000 ਤੋਂ ਫਿਰ *ਆਲੋਚਨਾ* ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ।
* 1992 ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ

### ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ
# *ਕਹਾਨੀ: ਨਈ ਕਹਾਨੀ,* 
# *ਕਵਿਤਾ ਕੇ ਨਏ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ*
# *ਦੂਸਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕੀ ਖੋਜ* 
# *ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਸੰਵਾਦ*
# *ਕਹਨਾ ਨ ਹੋਗਾ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ

**ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ: ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਵੱਲ** [Эпос и роман (О методологии исследования романа)] ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਖਤਿਨ ਨੇ 1941 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

ਨਿਬੰਧ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਵਜੋਂ ਨਾਵਲ" ['Роман как литературный жанр'] ਨਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ 24 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਸਕੋ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਵਾਲ* [Вопросы Литературы] ਨਾਂ ਦੀ ਰੂਸੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ (ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ) 1970 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਾਖਤਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, *ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ* [Вопросы литературы и эстетики] ਵਿੱਚ 1975 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸਾਰ
ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਬਾਖਤਿਨ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ - ਖਾਸਕਰ ਐਪਿਕ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਖ਼ੁਦੀ ਰਾਮ ਬੋਸ

**ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ** (ਬੰਗਾਲੀ: ক্ষুদিরাম বসু ; 3 ਦਸੰਬਰ 1889 – 11 ਅਗਸਤ 1908)) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਸਮੇਂ ਇਸਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ 7 ਮਹੀਨੇ 11 ਦਿਨ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1908
ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਚਿਤਰਾਲ** (ਉਰਦੂ: , ਅੰਗਰੇਜੀ: Chitral) ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੋਨਖ਼ਵਾ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਰਾਜ ਦਾ ਰਕਬੇ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਬੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 14850 ਵਰਗ ਕਿਮੀ ਹੈ ਅਤੇ 1998 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀ ਆਬਾਦੀ 3,18,689 ਸੀ। ਇਸੇ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ 7,708 ਮੀਟਰ ਉਚਾ ਤਿਰਿਚ ਮੀਰ ਪਰਬਤ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚਿਤਰਾਲ ਜਿਲੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚਿਤਰਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਚਿਤਰਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੰਤਹਾਈ ਉੱਤਰੀ ਕੋਨੇ ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਾਖ਼ਾਨ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ

thumb|ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਰਵਰਕ
**ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ** (1910 - 1963) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰ ਲਏ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

*ਮੁਰਕੀਆਂ* ਅਤੇ *ਹਾਰ ਜਿੱਤ* ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।

ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸਵਾੜਾ (ਨੇੜੇ ਖਰੜ) ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ (1925) ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਘਾਟਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ, ਮੈਨੇਜਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਘਾਟਾ ਪਿਆ।..."

## ਮੌਤ 
ਜੀਭ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਦਾਖਲ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ 53 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।  

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਬੋਝਲ ਪੰਡ* (1942)
* *ਭੁੱਖੀਆਂ ਰੂਹਾਂ*
**ਮਿਰਜੇ ਦੀ ਜੂਹ* 
* *ਬੂਹਾ ਖੁੱਲ ਗਿਆ*
* *ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ*
**ਮੁਹਾਂਦਰੇ*
*

= ਕਹਾਣੀਆਂ =

* ਮੁਰਕੀਆਂ 
* ਹਾਰ ਜਿੱਤ 
* ਪਾਰਲਾ ਪਾਸਾ
* ਤਾਰੋ 
* ਸੱਧਰਾਂ ਦੇ ਬੇਰ 
* ਵਤਨੋਂ ਦੂਰ
* ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ 
* ਮਿਹਰਦੀਨ – ਪਾਣੀ ! 
* ਫੋੜਾ 

### ਹੋਰ
* *ਮਿੰਦੋ* (ਨਾਵਲ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1910
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1963
ਹਾਕੀ

250px|thumb|ਮੈਲਬੌਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਖਿਡਾਰੀ
**ਹਾਕੀ** ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖੇਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਧਾਤੁ ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ ਵਲੋਂ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਠੀ (ਸਟਿਕ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਬਰ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਦੇ ਜਾਲ ਜਾਂ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਹਾਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 4,000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਬਣ ਗਈ। 11 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਮਾਰਕ ਬਿੰਦੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਛੜੀ (ਸਟਿਕ) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਡ ਆਈਸ-ਹਾਕੀ ਵਲੋਂ ਭਿੰਨਤਾ ਦਰਸ਼ਾਨੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਮੈਦਾਨੀ-ਹਾਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 1971 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਹਾਕੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹਨ - ਓਲੰਪਿਕ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਪ, ਯੂਰੋਪੀ ਕੱਪ ਅਤੇ ਪੈਨ - ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਡ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸੁਸ਼ਮ ਬੇਦੀ

**ਸੁਸ਼ਮ ਬੇਦੀ** (ਜਨਮ: ੧੯੪੫, ਫਿਰੋਜਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ) ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਘੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ।
## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ
### ਨਾਵਲ
* ਹਵਨ
* ਲੌਟਨਾ
* ਨਵ ਭੂਮ ਕੀ ਰਸਕਥਾ
* ਕਥਾ ਅਮਰਬੇਲ ਕੀ 
* ਇਤਰ
* ਮੈਂਨੇ ਨਾਤਾ ਤੋੜਾ
* ਮੋਰਚੇ
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ
* ਚਿੜੀ ਅਤੇ ਚੀਲ
* ਕਤਰਾ ਦਰ ਕਤਰਾ
### ਸ਼ੋਧ ਗਰੰਥ
*ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਿਅ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੇ ਸੰਦਰਭ ਮੇਂ
ਵਾਤਸਾਇਨ

**ਬਾਤਸਾਇਨ** ਜਾਂ **ਮੱਲੰਗ ਬਾਤਸਾਇਨ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸਮੇਂ (6ਠੀ ਸ਼ਤੀ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸ਼ਤੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਮਸੂਤਰ ਤਥਾ ਨਿਆਈਸੂਤਰਭਾਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਤਸਾਇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਤਸਾਇਨ ਨੇ ਕਾਮਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦਾਂਪਤੀਆ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵਰਨ ਕਲਾ, ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਤਥਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥਾਨ ਕੌਟਿਲੀਆ ਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਤਸਾਇਨ ਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਕਾਮਸੂਤਰ

## ਬਾਹਰੀ ਸੂਤਰ 
* Vatsyayana Kamasutra - Complete translation in english 
* http://search.barnesandnoble.com/Ascetic-of-Desire/Sudhir-Kakar/e/9781585670079/ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ
ਰੋਮਾ (ਲੋਕ)

**ਰੋਮਾ** ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਦਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ (ਭਾਰਤ) ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮਾਨੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹਨ (ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਹਨ)। ਰੋਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰੋਮਾਨੀ (ਭਾਸ਼ਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ 20 ਲੱਖ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੋਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਗਿਣਤੀ 40 ਲੱਖ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਹਿਲਾ

**ਜਨਾਨੀ** ਜਾ **ਔਰਤ** ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। *ਔਰਤ* ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਲਗ ਮਾਦਾਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ, ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਦਾਵਾਂ ਲਈ ਲੜਕੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ "ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ" ਵਗੈਰਾ ਵਿੱਚ *ਔਰਤ* ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਮਦਾਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਨ ਅਵਸਥਾ (ਪ੍ਯੂਬਰਟੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਲਾਂਕਿ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਰਜੋ-ਨਿਵਿਰਤੀ (ਮੇਨਪਾਉਜ਼) ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੱਧ-ਲਿੰਗਕ ਔਰਤਾਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਮਾਜਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਪਨਾਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦਿੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੰਬੇ ਵਾਲ ਰਖਣਾ, ਅਪਣਾ ਲਈਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ
*Chafe, William H. , "The American Woman: Her Changing Social, Economic, And Political Roles, 1920–1970", Oxford University Press, 1972. ISBN 0-19-501785-4
* *Routledge international encyclopedia of women*, 4 vls., ed. by Cheris Kramarae and Dale Spender, Routledge 2000
* *Women in world history: a biographical encyclopedia*, 17 vls., ed. by Anne Commire, Waterford, Conn. [etc.]: Yorkin Publ. [etc.], 1999–2002

## ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ
;History
* Women's History in America 
*A History of Women’s Entrance into Medicine in France  studies and digitized texts by the BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris) see its digital library Medic@ .
;Religion
* Women and Christianity: representations and practices
* Women in Islam 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾਵਾਂ
ਇਬਨ ਅਲ-ਅਰਬੀ

**ਸ਼ੇਖ਼ ਅਕਬਰ ਮੋਹੀ ਉੱਦ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਅਲ ਅਰਬੀ ਅਲਹਾਤਮੀ ਅਲਤਾਈ ਅਲ-ਅਨਦਾਲੂਸੀ** ਜਾਂ **ਅਲ-ਅਰਬੀ** () (ਜਨਮ 28 ਜੁਲਾਈ 1165 – ਮੌਤ 10 ਨਵੰਬਰ 1240)ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਸੂਫ਼ੀ, ਆਰਿਫ਼, ਖੋਜੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੇਕਿਨਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਸਨ। ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮਾਮ ਸ਼ੇਖ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹਨ। ਆਮ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਹਦਤ ਅਲ ਵਜੂਦ ਦਾ ਤਸੱਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਤਨੀ ਨੂਰ ਖ਼ੁਦ ਰਹਿਬਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ
ਇਸ਼ਕ

**ਇਸ਼ਕ ** ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਦਰੀ, ਪਸ਼ਤੋ, ਤੁਰਕੀ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾਰਨ ਦੇ ਮਾਮੂਲੀ ਫਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੰਘਣੀ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁਹੱਬਤ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ਼ਕਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੇਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਿਸ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੱਸ ਇੱਕੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿਆਰ
ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਪਾਟਿਲ

**ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪਾਟਿਲ** (ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1935) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ 2010 ਤੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਇਹ 11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 1991 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1996 ਤੱਕ ਸਪੀਕਰ ਰਹੇ ਅਤੇ 2004 ਤੋਂ 2008 ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੈਬੀਨੇਟ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਮਾਮਲਿਆ ਦਾ ਯੂਨੀਅਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। 1980 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕੈਬਿਨੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ।

30 ਨਵੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ

***ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ*** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ:بُلھا کیہ جاناں) ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡ, ਜਨੂੰਨ http://www.youtube.com/watch?v=2nZeA2NiMbI ਨੇ, *ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ* ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। 2005 ਵਿੱਚ, ਰੱਬੀ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਦਾ ਰਾਕ ਸੰਸਕਰਨ http://www.youtube.com/watch?v=pTxZy32Fv_0ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫੀ ਜੋਟੀ, ਵਡਾਲੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ *ਆ ਮਿਲ ਯਾਰ...ਕਾਲ ਆਫ਼ ਦ ਬੀਲੱਵਡ* ਵਿੱਚ *ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ* ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਨ ਲਖਵਿੰਦਰ ਵਡਾਲੀ ਨੇ *ਬੁਲ੍ਹਾ* ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੀ ਐਲਬਮ *ਵੱਜ* ਵਿੱਚ ਅਰੀਬ ਅਜਹਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਗੀਤ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।

ਨਾ ਮੈਂ ਮੋਮਨ ਵਿਚ ਮਸੀਤਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਵਿਚ ਕੁਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ,
ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਕਾਂ ਵਿਚ ਪਲੀਤਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਮੂਸਾ ਨਾ ਫਰਔਨ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

ਨਾ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਬੇਦ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨਾ ਵਿਚ ਭੰਗਾਂ ਨਾ ਸ਼ਰਾਬਾਂ,
ਨਾ ਵਿਚ ਰਿੰਦਾਂ ਮਸਤ ਖਰਾਬਾਂ, ਨਾ ਵਿਚ ਜਾਗਣ ਨਾ ਵਿਚ ਸੌਣ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

ਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਦੀ ਨਾ ਗ਼ਮਨਾਕੀ, ਨਾ ਮੈਂ ਵਿਚ ਪਲੀਤੀ ਪਾਕੀ,
ਨਾ ਮੈਂ ਆਬੀ ਨਾ ਮੈਂ ਖ਼ਾਕੀ, ਨਾ ਮੈਂ ਆਤਿਸ਼ ਨਾ ਮੈਂ ਪੌਣ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

ਨਾ ਮੈਂ ਅਰਬੀ ਨਾ ਲਾਹੌਰੀ, ਨਾ ਮੈਂ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਗੌਰੀ,
ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਤੁਰਕ ਪਸ਼ੌਰੀ, ਨਾ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਵਿਚ ਨਦੌਣ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

ਨਾ ਮੈਂ ਭੇਤ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਪਾਇਆ, ਨਾ ਮੈਂ ਆਦਮ ਹਵਾ ਜਾਇਆ,
ਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਧਰਾਇਆ, ਨਾ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਨਾ ਵਿਚ ਭੌਣ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਪਛਾਣਾਂ,
ਮੈਥੋਂ ਹੋਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ, ਬੁਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਕੌਣ।
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ
ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ

**ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ** (ਜਨਮ ੨੩ ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੫) ਉੱਤਮ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰੇਸ ਦਾ ਸਦੱਸ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਵੀ ਹਨ।

## ੧੯੮੪ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ 
੧੯੮੪ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਰੋਪੀ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੰਗਲਵਾਰ ੩ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਝੱਟਕਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਖਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸੱਜਾਨ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਰੋਪ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਟਰਾਏਲ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਠਕਠਕਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਗ ਖਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਰਾਏਲ ਦੌਰਾਨ ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:੧੯੮੪ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ
ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ

**ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ** ( - *Čištī*) ( - *ਸ਼ਿਸ਼ਤੀ*) ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਆਰੰਭ ਹੇਰਾਤ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਸਬੇ ਚਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 930 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ (ਚਿਸ਼ਤੀ, ਕਾਦਰੀ, ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਪੁਸ਼ਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਬੂ ਇਸਹਾਕ ਸਨ। ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਚਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਨਾ ਚਿਸ਼ਤੀ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਅਬੂ ਇਸਹਾਕ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਪਸ਼ਤ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਈਨ-ਉਲ-ਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਵਾਜਾ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ੇਖ-ਫ਼ਰੀਦ-ਉਦੀਨ ਮਸਊਦ ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਜਾਮ-ਉਲ-ਦੀਨ ਔਲੀਆ ਨੇ ਇਸ ਸਿਲਸਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਅਹਿਮ ਬਰਾਦਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ
ਰੇਖ਼ਤਾ

**ਰੇਖ਼ਤਾ** (,  *rextā*), ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਖੜੀਬੋਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। *ਰੇਖ਼ਤਾ* ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਬਿਖਰਿਆ", ਯਾਨੀ ਇਹ ਓਨੀ ਫ਼ਾਰਸੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅਰਸੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹਦਾ ਖੂਬ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਇਹਦੀ ਥਾਂ *ਹਿੰਦੀ/ਹਿੰਦਵੀ)* ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ *ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ* ਅਤੇ *ਉਰਦੂ,* ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਵੈਸੇ ਇਹਦੀ ਖਿੰਡਰੀ ਖਿੰਡਰੀ ਵਰਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਰੇਖ਼ਤਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਰਦੂ ਬੋਲਦੇ ਸੱਜਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰੇਖ਼ਤਾ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਕੀ ਅਦਬੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਸਦ ਉੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਰੇਖ਼ਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ

*ਰੇਖ਼ਤਾ ਕੇ ਤੁਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸਤਾਦ ਗ਼ਾਲਿਬ* ,
*ਸੁਨਾ ਹੈ ਅਗਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਕੋਈ ਮੀਰ ਭੀ ਥਾ* 

## ਹਵਾਲੇ
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਇਤਹਾਸ

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਏ ਰੂਪਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ *ਰੇਖ਼ਤੇ*, ਜਾਂ "ਖਿਚੜੀ" ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਹਿੰਦੀ, ਹਿੰਦਵੀ, ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਟਕਸਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਕਾਮਸੂਤਰ

thumb|right|200px|ਮੁਕਤੇਸ਼ੁਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕਾਮਦਰਸ਼ੀ ਮੂਰਤੀ
**ਕਾਮਸੂਤਰ** ( , ) ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਤਸਾਇਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਸੈਕਸਾਲੋਜੀ) ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਕਾਮਸੂਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਆਸਣਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਤਸਾਇਨ ਦਾ ਕਾਮਸੂਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਯੋਨ ਸੰਹਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਨ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨੋਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸਤਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਰਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥਾਨ ਕੌਟਿਲੀਆ ਦੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿੱਖਾਤ ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਮਸੂਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਈਸਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੂਜਬ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਤਾਰਾਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਵਰਚਸਵ ਸਮਸਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕਰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਜੈਮੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਉਘ੍ਹਾ ਭਾਸ਼ਾਮਾਤਰ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਐਫ ਬਰਟਨ (Sir Richard F. Burton) ਨੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਤੋਂ 150 ਪੌਂਡ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀ। ਅਰਬ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ‘ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਗ’ (Perfumed Garden) ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਹੈ।

ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਮਸੂਤਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਦਾੰਪਤੀਆ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵਰਨ ਕਲਾ, ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਤਥਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਪਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਅਨੋਖਾ ਯੋਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ, ਕੋਣਾਰਕ ਆਦਿ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਵੀ ਕਾਮਸੂਤਰ ਤੋਂ ਅਨੁਪ੍ਰਾਣਿਤ ਹੈ। ਰੀਤੀਕਾਲੀਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕਾਮਸੂਤਰ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਝਾਂਕੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਗਾਇਕ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਘੂ ਛੋਟੀ ਪੁਸਤਿਕਾ ‘ਰਤੀਮੰਜਰੀ’ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਅਨੌਖਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਕਾਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ
* ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ
* ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ

## ਬਾਹਰੀ ਸੂਤਰ 
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (1)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (2)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (3)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (4)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (5)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (6)
* ਡਾ. ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਆਲੇਖ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਮਏ ਵਿੱਚ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ (7)
* ਬਾਤਸਾਇਨ ਕ੍ਰਿਤ **ਕਾਮਸੂਤਰ**, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ) ਵਿੱਚ
* ਕਾਮਸੂਤਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ) ਵਿਚ
* ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਅਨੁਵਾਦ (ਪੀ.ਡੀ.ਐਫ਼)
* ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਅਨੁਵਾਦ
* ਨਾਰੀ ਕਾਮਸੂਤਰ (ਗੂਗਲ ਪੁਸਤਕ ; ਲੇਖਿਕਾ - ਡਾ. ਬਿਨੋਦ ਵਰਮਾ)
* ਕਾਮਸੂਤਰ ਵੀਡੀਓ 
* ਕਾਮਸੂਤਰ ਦਾ ਉਦਭਵ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹਾਸੇ
* ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੂਫਾਨ
* ਅਜੀਤ ਕੌਰ
* ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ
*ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ
*ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ
*ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ
*ਗੁਰਦਿਆਲ ਦਲਾਲ
*ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ
*ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ
*ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ
*ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ
*ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੇਖਾ
*ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ
*ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ
*ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ
*ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ
*ਦੇਸ ਰਾਜ ਕਾਲੀ
*ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ
*ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ
*ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ
*ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੜਕਨਾਮਾ
*ਮਿਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ
*ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ
*ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ)
*ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ
*ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ
*ਸੁਖਬੀਰ
*ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ
*ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ
*ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ
*ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ
*ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ
*ਹਰਨੇਕ ਹੇਅਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਖੜੀ ਬੋਲੀ

**ਖੜੀ ਬੋਲੀ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਦੇਹਲਵੀ**, **ਕੌਰਵੀ**,ਅਤੇ **ਵਰਨੈਕੂਲਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ**, ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਪੱਛਮ ਰੁਹੇਲਖੰਡ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ, ਬਿਜਨੌਰ, ਮੇਰਠ, ਮੁਜੱਫਰਨਗਰ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਸੀਆ ਅਤੇ ਭੂਤਪੂਰਵ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਮੋਹਿਉੱਦੀਨ ਕਾਦਰੀ ਜ਼ੋਰ

**ਸਯਦ ਮੋਹਿਉੱਦੀਨ ਕਾਦਰੀ ਜ਼ੋਰ** (ਦਸੰਬਰ 1905 - ਸਤੰਬਰ 1962)
ਕਵੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਗਰਦੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਪਾਠਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਦੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਉਹਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਦੱਖਿਨੀ**, **ਦੱਖਨੀ** ਜਾਂ **ਦੱਕਨੀ**(ਹਿੰਦੀ: दक्खिनी, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Dakhini) ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਤੇ ਜੁਗ਼ਰਾਫ਼ੀਏ ਦੇ ਲਿਹਾਜ, ਇਲਾਕਾਈ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਰਿਆਸਤ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਰਦੂ ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦਾ ਥੋੜਾ ਅਸਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉਰਦੂ ਤੇ ਮਰਾਠੀ ਦਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਉਰਦੂ ਤੇ ਕੰਨੜਾ ਦਾ,ਅਤੇ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਉਰਦੂ ਤੇ ਤਮਿਲ ਦਾ। ਐਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੱਕਨੀ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੀ ਉਰਦੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ, ਤੇਲਗੂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ)

**ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ** (25 ਨਵੰਬਰ 1942 - 20 ਜਨਵਰੀ 1999) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਿਵਾਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ *ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੁਬਾਰਾ* ਲਿਖੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਰੂਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਾਹਨੇਕੇ ਚ (1942) ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨੇਕੇ ਸਿਮਰਤੀ ਕਲੱਬ, ਬਰਨਾਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤਜਿੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਰੇਸ਼ਮਾ ਤੇ ਮਨਜੀਤ ਹਨ।

## ਲਿਖਤਾਂ
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 1964 ਵਿੱਚ *ਕਰਕ ਕਲੇਜੇ ਮਾਹਿ* ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਪੀ। 1970 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ *ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ* ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ  *ਨਾਇਕ ਪੱਤਝੜ ਤੇ ਸੂਰਜ* ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪੀਆਂ। 1980 ਚ *ਅਲਵਿਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਆਮਦੀਦ* ਤੇ 1982 ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਕਿਤਾਬ *ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ* ਛਪੀ। 1987 ਵਿੱਚ *ਹੁਣ ਉਹ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ* ਛਪੀ। ਸਾਲ 2000 ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ *ਸਬੂਤੀ ਅਲਵਿਦਾ* ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1999 ਚ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਛਪਵਾਈ। ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ *ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼* ਨਾਮ ਅਧੀਨ 2004 ਵਿੱਚ ਛਪੀ।

### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਕਰਕ ਕਲੇਜੇ ਮਾਹਿ* (1964)
**ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ* (1970)
**ਅਲਵਿਦਾ-ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ*
**ਨਾਇਕ, ਪੱਤਝੜ ਤੇ ਸੂਰਜ* (1971)
**ਹੁਣ ਉਹ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ* 
**ਸਬੂਤੀ ਅਲਵਿਦਾ* (2000, ਸੰਪਾਦਕ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ)
**ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼* (ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, 2004)
 
### ਹੋਰ
**ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ* (1982) (1982, ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਤਰ)

ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਦਮਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੌਂਅ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ 

‘‘ਕਿੱਥੇ ਮੋਹ ਦੇ ਗਏ ਫਰਿਸ਼ਤੇ?
ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪੀਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ?
ਜਿਹੜੇ ਮੇਲ ਤੇ ਮਾਣ ਬੜਾ ਸੀ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੋਂ ਆਈਆਂ ਵਿੱਥਾਂ!’’ 
- (ਕਵਿਤਾ ‘ਵਿੱਥਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਗਣੇਸ਼ ਦਾਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ

right|thumb|300px|ਗਣੇਸ਼ ਦਾਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ
**ਗਣੇਸ਼ ਦਾਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ** (ਜੂਨ 13, 1879 - ਮਾਰਚ 16, 1945) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਬਾਰਾਓ ਸਾਵਰਕਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਪਾਖ ਹਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
*ਬਾਬਾਰਾਓ ਸਾਵਰਕਰ 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1879
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਲਤਾਨ

thumb|300x300px|ਸਿ਼ਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ
ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਥੇਹ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਤਲੇ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਤਾਂ ਤਹਿ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ 6600 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਤੇ ਦੋ ਮੁਨਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਲ 46 ਬੁਰਜੀਆਂ ਸਨ। ਦਰਵਾਜਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਖਿਜਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਸਿਖੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਰੇਹੜੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1848 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਹਜ਼ਰਤ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਰੁਖੇ ਆਲਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਸਿਮ ਬਾਗ ਤੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਇਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
thumb|ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਗੋਲੇ ਬਰਸਾਏ ਗਏ,ਇਹ ਤੋਪ ਅਜਕਲ ਲਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ।450px
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਨਾਲ ਬੰਬ ਵਰਸਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਭਾਂਵੇ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੋਪ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਾਸ
ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ

**ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ** (ਹਿਬਰੂ: מִשְלֵי,"ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਅਖਾਣ)"), ਹਿਬਰੂ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਿਆਣੀਆਂ ਅਖਾਣਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਖਾਣਾਂ ਹਜਰਤ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 3000 ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1005 ਹੈ। ਕਈ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਾਵਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਮਾਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ ਅਤੇ ਹਜਰਤ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦੋ ਅਧਿਆਏ ਆਜੂਰ ਅਤੇ ਲਿੰਮੋਐਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਵਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਲੇਮਾਨ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)

**ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ** ਜੋ ਕਿ *ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ* ਦੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜੰਗੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੁਰਕ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 1614 ਈ: ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ 1619 ਈ: ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣਵਾਈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
ਸੰਨ 1629 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਚਿੱਟੇ ਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਬਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅਹਿਲਕਾਰ ਮੁਖਲਸ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ 7000 ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੁਰਕ ਫੌਜ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ| ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬੇਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਛੇਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਰੂਦ ਭਰ ਕੇ ਤੋਪ ਵਾਂਗੂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਤੁਰਕ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਆਖਰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਚੱਬੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਮੁਖ਼ਲਸ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਬੇਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਤੋਪ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੋਅ-ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ
ਸੁਲੇਮਾਨ

**﻿ਸੁਲੇਮਾਨ** ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਾਅਲਾ ਦੇ ਭੇਜੇ ਨਬੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਜ਼ਰਤ ਦਾਊਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਅਜ਼ਜ਼ੇ ਅਤਾ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੜਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਸੁਬ੍ਹਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਮਾਹ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੜੀ ਖ਼ਸੂਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਸਾਨਾਂ ਪਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਜਿੰਨ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ।

ਸੁਲੇਮਾਨ ਇਸਰਾਇਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾਊਦ ਦੇ ਘਰ 970 ਈਪੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਦਾਊਦ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਦਾਊਦ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਊਦ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਲੇਮਾਨ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹੋਤਰਾ

**ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹੋਤਰਾ** (18 ਅਪਰੈਲ 1917 - 23 ਮਈ 2005) ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਧਰ ਦੇ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਇਕਾਈ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੈਕੂਲਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਰਕ ਦੇ ਖੰਡਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਸਨ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹੋਤਰਾ ਦਾ ਜਨਮ, 18 ਅਪਰੈਲ 1917 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਹੋਇਆ। ​​ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਜੋ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਬੜੀ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ 'ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ।

ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁੱਲਵਕਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਗਏ। ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹੇਂਦਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
## ਕਿਤਾਬਾਂ
ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ।
****ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ*** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984)
****ਪੰਜਾਬ ਬਚਾਓ, ਦੇਸ਼ ਬਚਾਓ*** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984)
**** ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹੱਲ*** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1985)
****ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਕੀ ਹੈ?*** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1986)
****ਪੰਜਾਬ: ਸੀ ਪੀ ਆਈ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ: ਉਹ ਫਿਰਕੂ ਅਮਨ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਅਖੰਡਤਾ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1988)
****ਭਾਸ਼ਾਈ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ*** (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1986)
****ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਖਾਸਾ*** (ਸੀ। ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਨਿਊ ਏਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, 1988)
****ਸਿਰਸਾ ਨਗਰ**'' ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ

**ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ** (12 ਮਾਰਚ 1906 - 1972) ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ।
## ਜੀਵਨੀ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ 1906 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲੇ ਦੇ ਗੰਡੀਵਿੰਡ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘਵਿੰਡ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ। ਜਲਦ ਹੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* ਸਵਾਂਤ ਬੂੰਦਾਂ 
* ਸਾਵਣ ਪੀਂਘਾਂ 
*ਵਿਸ਼ਵ ਵੇਦਨਾ 
*ਕਨਸੋਆਂ 
*ਜੀਵਨ ਜੋਤ 
*ਸੋਨ ਸਿਖਰਾਂ
### ਮਹਾਕਾਵਿ
* ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ
*ਵਿਸ਼ਵ ਨੂਰ 
*ਮਹਾਬਲੀ
### ਅਨੁਵਾਦ
* ਖਯਾਮ ਖੁਮਾਰੀ (ਉਮਰ ਖਯਾਮ ਦੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ)
* ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ)
* ਮੇਘਦੂਤ (ਕਾਲੀਦਾਸ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ

**ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: South Asian Stone Age) ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Paleolithic), ਮਧਕਾਲੀ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Mesolithic) ਅਤੇ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Neolithic) ਦੇ ਜੁੱਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਤਾਤੋਤਾਲੇਨਾ ਅਤੇ ਬੇਲੀਲੇਨਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਪੁਰ

**ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਪੁਰ** ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਮਾਜਰੀ ਜੱਟਾਂ-ਪੁਰਖਾਲੀ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫਤਿਹਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਫਤਿਹਪੁਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸਰਹਿੰਦੀ ਇੱਟਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ’ਤੇ ਸਰਹਿੰਦੀ ਇੱਟਾਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਸ਼ਾਹ ਸੁਲੇਮਾਨ ਗਜ਼ਨਬੀ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਰੰਗ ਖਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੈਨਾ ਬੇਗ਼ਮ, ਪੁੱਤਰ ਆਲਮ ਖਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਮੁਮਤਾਜ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨੌਰੰਗ ਖਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਲਗਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਨੌਰੰਗ ਖਾਂ ਤੇ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵੇਚਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਪੁਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਤਾਓ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ਿਕਸ

***ਤਾਓ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ਿਕਸ***, ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫ਼ਰਿਟਜੋਫ਼ ਕਾਪਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1975 ਵਿੱਚ ਬਰਕਲੇ, ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ੰਭਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਸਟਸੈਲਰ ਸੀ, ਅਤੇ 23 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 43 ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸੰਸਕਰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਹਨ।

ਕਾਪਰਾ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਵਰਨਰ ਹਾਇਜ਼ਨਬਰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸਨੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ:

"ਮੈਂ ਹਾਇਜ਼ਨਬਰਗ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕੀਤੇ. ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ [1972 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ] ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਖਰੜਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਓਪਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀਤਾਂ ਉਹ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਭਾਰਤ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਾਇਜ਼ਨਬਰਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਅਨੋਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਮੁੱਚਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੀ ਜੋ ਐਨ ਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਹਾਇਜ਼ਨਬਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਲਈ ਬੜੀ ਇਮਦਾਦੀ ਸੀ। ਨੀਲਸ ਬੋਹਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਤਜਰਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੀਨ ਗਿਆ ਸੀ।"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ

**ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ** (ਜਾਂ **ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ**), ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਦ *ਰਿਗਵੇਦ* ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 1700 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1100 ਈਸਵੀ ਪੂੂਰਵ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਅੰਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਪਗ 500 ਈਸਵੀ ਪੂੂਰਵ ਅਤੇ 150 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੌਰਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। 
## ਦੇਸ਼ਕਾਲ
ਵੈਦਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਹਿਸਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ 40 ਨਹਿਰਾਂ, ਹਿਮਾਲਿਆ (ਹਿਮਵਤ) ਤਿਰਕੂਤਾ ਪਹਾੜ, ਮੋਜੋਤ (ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ ਪਹਾੜ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਮਨਾ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਵਿੰਧੀਆ ਪਰਬਤਮਾਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ 'ਦਾਸ਼ਰਾਜਨ ਜੰਗ' (ਸਦਾਸ ਅਤੇ ਦਵੋਦਾਸ) ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ (550 ਈਸਵੀ ਪੂੂਰਵ) ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਨਮਾਨੇ ਢੰਗ ਵਲੋਂ 200-200 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਨੂੰ 1200 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੰਨ ਲਿਆ। 
## ਇਤਿਹਾਸ
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਢਲੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ 2000 ਸਾਲ ਈਸਵੀ  ਪੂਰਵ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕਿ 1900 ਈਸਵੀ ਪੂੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ-ਆਰਯ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪਛਿਮੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਆਰਯ ਲੋਕ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਲੈਕੇ ਆਏ ਜਿਸਤੋਂ ਕਿ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਜਾਨ ਸਨ। ਆਰਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਿਗਵੇਦ ਸਮਹਿਤਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀ 1500-1200 ਈਸਵੀ ਪੂੂਰਵ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰਯ ਲੋਕ ਆਪਨੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਏ। ਆਰਯ ਲੋਕ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਦਕਿ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਤਿਨ ਮੰਜਲੀ ਮਕਾਨ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ।

।
### ਨਾਮ
ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿ ਵੇਦ ਉਸ ਕਾਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਨ:- *ਰਿਗਵੇਦ*, *ਸਾਮਵੇਦ*, *ਅਥਰਵ ਵੇਦ* ਅਤੇ *ਯਜੁਰਵੇਦ*। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਰੋਮੀਓ ਜੂਲੀਅਟ

thumb

***ਰੋਮੀਓ ਜੂਲੀਅਟ*** ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਵੈਰ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੰਤ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਨੇ ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂਕਿ ਕਥਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਨਾਟਕ ਵਜੋਂ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਥਾ ਆਪਣੇ ਹੈਮਲੇਟ, ਮੈਕਬੇਥ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਲੀਅਰ ਨਾਮਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਖਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
## ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ
ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਰੋਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਹੈ ਜੂਲੀਅਟ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਈਸ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਨਵਯੁਵਤੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੋਮੀਓ ਵੀ ਅਮੀਰ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਨਦਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਮੀਓ ਨੂੰ ਜੂਲੀਅਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਵਯੁਵਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ, ਰੋਮੀਓ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜੂਲੀਅਟ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜੂਲੀਅਟ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮੀਓ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੂਲੀਅਟ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਮਿੱਤਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਚਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੂਲੀਅਟ ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਖਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੂਲੀਅਟ ਮਰ ਗਈ। ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਂਟੈਗਿਊ ਪਰਵਾਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਰੋਮੀਓ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੂਲੀਅਟ ਮਰ ਗਈ, ਉਥੇ ਹੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੋਈ ਜੂਲੀਅਟ ਦੇ ਕੋਲ ਉਹ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਸਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਜੂਲੀਅਟ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਮੋਏ ਰੋਮੀਓ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

## ਪਾਤਰ
*ਏਸਕੈਲਸ: ਵੇਰੋਨਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ
*ਪੈਰਿਸ : ਇੱਕ ਤਰੁਣ ਅਭਿਜਾਤ, ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧੀ
*ਮੌਂਟੈਗਿਊ, ਕੈਪਿਊਲੈਟ: ਦੋ ਵੈਰੀ ਕੁਟੰਬਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ
*ਕੈਪਿਊਲੈਟ ਕੁਟੁੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ : 
*ਰੋਮੀਓ: ਮੌਂਟੈਗਿਊ ਦਾ ਪੁਤਰ
*ਜੂਲੀਅਟ ਕੈਪਿਊਲੈਟ ਦੀ 13-ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ 
*ਮਰਕਿਊਸ਼ਯੋ: ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧੀ, ਰੋਮੀਓ ਦਾ ਮਿੱਤਰ
*ਬੈਨਵੋਲੀਓ: ਮੌਂਟੈਗਿਊ ਦਾ ਭਤੀਜਾ, ਰੋਮੀਓ ਦਾ ਮਿੱਤਰ
*ਟਾਇਬਾਲਟ:  ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੈਪਿਊਲੈਟ ਦਾ ਭਤੀਜਾ
*ਫਰਾਇਰ ਲਾਰੇਂਸ: ਇੱਕ ਫਰਾਂਸਿਸਕਨ
*ਫਰਾਇਰ ਜਾਨ: ਉਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ
*ਬਾਲਥੈਸਰ : ਰੋਮੀਓ ਦਾ ਨੌਕਰ
*ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮੌਂਟੈਗਿਊ: ਮੌਂਟੈਗਿਊ ਦੀ ਪਤਨੀ 
*ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੈਪਿਊਲੈਟ: ਕੈਪਿਊਲੈਟ ਦੀ ਪਤਨੀ 
*ਸੈਮਪਸਨ, ਗ੍ਰਿਗਰੀ, ਪੀਟਰ: ਕੈਪਿਊਲੈਟ ਦੇ ਨੌਕਰ
*ਪੀਟਰ: ਜੂਲਿਅਟ ਦੀ ਕਜ਼ਨ ਦਾ ਨੌਕਰ
*ਅਬਰਾਹਮ: ਮੌਂਟੈਗਿਊ ਦਾ ਨੌਕਰ
*ਦਵਾਈਵਾਲਾ
*ਤਿੰਨ ਗਾਇਕ
*ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਲੇਖਕ; ਹੋਰ ਸੇਵਕ; ਇੱਕ ਅਫਸਰ
*ਜੂਲੀਅਟ ਦੀ ਕਜ਼ਨ
*ਵੇਰੋਨਾ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ
*ਕੋਰਸ
*ਦੋਨਾਂ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ, ਨਕਾਬਪੋਸ਼, ਰਖਿਅਕ, ਚੌਂਕੀਦਾਰ, ਸੇਵਕ ਇਤਆਦਿ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ
ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ

**ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲ ਹੈ। ਇਹ 1998 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ।