open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਪ੍ਰਨੀਤ ਮੋਰੇ

**ਪ੍ਰਨੀਤ ਮੋਰੇ**(, ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਯੂ ਟਿਊਬ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹਾਸੇਆਂ ਦੀ ਨਿਰਿਖਿਆਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ   ,  2025 ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ 19ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[1][2]

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਪ੍ਰਨੀਤ ਮੋਰੇ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇੜ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਟੇਟ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਡਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ। ਮੋਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਯਾਗ ਮੋਰੇ ਹੈ।[1]

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਮੋਰ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕੇ. ਜੇ. ਸੋਮਈਆ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ (BMS) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੇਲਿੰਗਕਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਤੋਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ MBA ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਨੀਤ ਨੇ MBA ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਸ਼ੋਅਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸੇਲਜ਼ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। [1] ਆਪਣੇ MBA ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰ ਡੀਲਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੇਲਜ਼ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਰੁਟੀਨ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਵਜੋਂ ਖੋਜਿਆ। [2]

## ਕੈਰੀਅਰ 
### ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਮੇਡੀ 
ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਰੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ 2019–2023 ਤੱਕ ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ (ਆਰਜੇ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਮਰਾਠੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।[1]

ਆਪਣੀ ਐਮਬੀਏ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਰ ਨੇ 2013-2014 ਵਿੱਚ ਕੈਨਵਸ ਲਾਫ ਕਲੱਬ ਦੇ ਓਪਨ ਮਾਈਕ ਮੈਵਰਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਓਪਨ ਮਾਈਕ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।[1]

### ਯੂਟਿਊਬ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਮਾਣ 
ਮੋਰੇ ਦਾ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਾਮੇਡੀ ਸਕੈਚਾਂ, ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਲਿੱਪਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵੀਡੀਓ ਅਕਸਰ ਵਾਇਰਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੱਖਾਂ ਵਿਊਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੋਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਿਜੀਟਲ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। [1] ਉਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਿੰਦੀ-ਮਰਾਠੀ ਦੋ ਭਾਸ਼ੀ ਹਾਸਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [2]
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਮੇਡੀਅਨ
ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ

thumb|275x275px|ਕੁਝ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ**ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Flavored Milk) ਇਸ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਕਲੇਟ, ਸਟਰਾਬੈਰੀ, ਕੇਲਾ, ਪਪੀਤਾ, ਮੌਸਮੀ ਫਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਲੇਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੇਅ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਆਦਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਦਿੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਕਲੇਟ, ਕੌਫੀ, ਵਨੀਲਾ, ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਅਤੇ ਕੇਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰਲਿਕਸ, ਨੇਸਕਿਕ ਅਤੇ ਮਿਲੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ( ਮਸਾਲਾ ) ਦੁੱਧ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ।

## ਖਪਤ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ ਖਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਪੁਦੀਨੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  2013 ਦੇ *ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ* ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ "ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ" ਸੀ, ਜਿਸਦਾ 220 ਮਿਲੀਅਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਡਾਲਰ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਸੀ, ਔਸਤਨ ਖਪਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਆਈਸਡ ਕੌਫੀ ਦੀਆਂ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।  

### ਸਿਹਤ ਲਾਭ 
* ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੇਅ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
* ਹੱਡੀਆਂ ਲਈ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ  
* ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 

### ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ 
* ਸ਼ੁਗਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅਣੁਕੂਲ ਨਹੀਂ
* ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਵਰਜਨ ਸ਼ੂਗਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
* ਤਾਜ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ 

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਚਾਕਲੇਟ ਦੁੱਧ
* ਕਾਫੀ ਦੁੱਧ
* ਹੋਰਲਿਕਸ
* ਮਾਲਟੇਡ ਦੁੱਧ
* ਮਿਲਕ ਸ਼ੇਕ
* ਨੇਸਕਿਕ
* ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* National Dairy Council-Flavored Milk

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ
ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ

**ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਟ੍ਰਾਇਸਿਟੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ–ਮੋਹਾਲੀ–ਪੰਚਕੁਲਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਵਾਜਾਈ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਵੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 5 (ਭਾਰਤ), ਅੰਬਾਲਾ ਵੱਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 7 (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਸੀ, ਪਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ, ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਾ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਭੂਗੋਲ 
ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਮੋਹਾਲੀ, ਪਿੰਜੌਰ ਅਤੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਤਰਬੂਜ ਦੁੱਧ

**ਤਰਬੂਜ ਦੁੱਧ** ਤਰਬੂਜ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀਦਾਰ ਪੇਅ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਈਵਾਨ, ਜਪਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਆਦਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਤਰਬੂਜ਼ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਈਵਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਤਾਈਵਾਨ ਦੇ “ਫਲ-ਦੁੱਧ ਪੇਅ" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਲਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਪੀਤਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਤਰਬੂਜ਼ ਦੁੱਧ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਿਆ।  ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਕੈਫੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪੇਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।

## ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ 
### 1. ਤਾਈਵਾਨ 
ਤਾਈਵਾਨੀ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

* ਤਾਜ਼ਾ ਤਰਬੂਜ
* ਪੂਰਾ ਮਲਾਈ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ
* ਕੋਈ ਸ਼ੱਕਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ
* ਬਰਫ ਨਹੀਂ

ਇਸਨੂੰ 10–15 ਸੈਕੰਡ ਲਈ ਹਲਕਾ Blend ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀਮੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਆਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

### 2. ਜਪਾਨ 
ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ “ਫਲ ਦੁੱਧ” ਪੇਅ ਵਾਂਗ ਪੈਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

* ਲੋ-ਫੈਟ ਦੁੱਧ
* ਤਰਬੂਜ
* ਮੱਧਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ
* ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿੰਟ

ਜਪਾਨੀ ਵਰਜ਼ਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 3. ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ 
ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਕੈਫੇ Smoothie ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

* ਤਰਬੂਜ
* ਦੁੱਧ
* ਕਈ ਵਾਰ ਕ੍ਰੀਮ ਜਾਂ ਕੰਡੈਂਸਡ ਮਿਲਕ
* ਬਰਫ
* ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਝੱਗਦਾਰ ਟੈਕਸਚਰ

### 4. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਵੀਅਤਨਾਮ) 
ਇੱਥੇ ਇਸਨੂੰ “ਫ੍ਰੈਸ਼ ਫਰੂਟ ਮਿਲਕ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

* ਤਰਬੂਜ਼
* ਗਾੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ (ਇਵਾਪੋਰੇਟਡ ਮਿਲਕ)
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਰੂਏ (ਨਿਆਜ਼ ਬੋ) ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ

### 5. ਭਾਰਤ / ਪੰਜਾਬ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜੂਸ ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

* ਤਰਬੂਜ
* ਟੋਨਡ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਕ੍ਰੀਮ ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਬਰਫ
* ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਹ ਅਫ਼ਜ਼ਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਲੇਵਰ (ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ)

ਇਹ ਵਰਜ਼ਨ ਤਾਈਵਾਨੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### ਸਿਹਤ ਲਾਭ 
* ਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ
* ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ ਲਾਇਕੋਪਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
* ਦੁੱਧ ਕਾਰਨ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ
* ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਗੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ

## ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ 
ਤਾਈਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਟਰੀਟ ਡ੍ਰਿੰਕ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਇਸਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਕੈਫੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਰਮੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੀਨੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

* ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ
* ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ

## ਹਵਾਲੇ
ਪਪੀਤਾ ਦੁੱਧ

**ਪਪੀਤਾ ਦੁੱਧ**  (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Papaya Milk) ਇਹ ਇੱਕ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਪਪੀਤੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਈਵਾਨ, ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। ਇਸ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਪੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹਲਕੇ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੁਆਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕਰੀਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
thumb|ਤਾਈਵਾਨੀ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ।
ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਈਵਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਲ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰੈਫ੍ਰਿਜਰੇਟਰ ਅਤੇ ਬਲੈਂਡਰ ਵਰਗੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਦੰਤਕਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਲੱਗਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਕਰੇਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਪਪੀਤਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਆਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਮੇਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ  ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਪਸੰਦੀਦਾ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 
### 1. ਤਾਈਵਾਨ 
* ਪੱਕਾ ਪਪੀਤਾ
* ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ
* ਕੁਝ ਬਰਫ਼   ਬਲੇਂਡਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਕਸ ਕਰਕੇ ਮਲਾਈਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਈਵਾਨੀ ਵਰਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਗਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 2. ਭਾਰਤ 
* ਪਪੀਤਾ
* ਫੁੱਲ-ਕ੍ਰੀਮ ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਇਲਾਇਚੀ (ਵਿਕਲਪ)
* ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਠੰਢਾ ਦੁੱਧ ਵਰਤਦੇ ਹਨ   ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਪਪੀਤਾ ਸ਼ੇਕ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### 3. ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ 
* ਪਪੀਤਾ
* ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ
* ਗੁੜ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕਰ (jaggery)   ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### 4. ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ 
* ਪਪੀਤਾ
* ਇਵੇਪੋਰੇਟਡ ਦੁੱਧ
* ਬਰਫ਼
* ਚੀਨੀ ਇਵੇਪੋਰੇਟਡ ਦੁੱਧ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਰਜਨ ਹੋਰ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 5. ਮੈਕਸਿਕੋ 
* ਪਪੀਤਾ
* ਦੁੱਧ
* ਸ਼ਹਿਦ
* ਵਨੀਲਾ ਐਸੈਂਸ (ਵਿਕਲਪ)  ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### 6. ਮੱਧ-ਪੂਰਬ 
* ਪਪੀਤਾ
* ਠੰਢਾ ਦੁੱਧ
* ਖਜੂਰ ਦੀ ਚਾਸਨੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਜੂਰ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸਿਹਤ ਲਾਭ 
* ਹਾਜ਼ਮਾ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਹੈ 
* ਚਮੜੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ।
* ਉਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੇਅ ਹੈ।
* ਹੱਡੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ
* ਤਰਬੂਜ ਦਾ ਦੁੱਧ

## ਹਵਾਲੇ
ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ

**ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Inderjit Kaur Sandhu;** 1 ਸਤੰਬਰ 1923 – 27 ਜਨਵਰੀ 2022), ਜਿਸਨੂੰ **ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ (1975 ਤੋਂ 1977) ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ, ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (1980 ਤੋਂ 1985) ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ। ਸੰਧੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਉਹ ਕਰਨਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਰ.ਬੀ. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੀਚਿੰਗ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਕੋਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ। 

## ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰੀਅਰ 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਆਏ ਲੋਕਾਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਹ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਧੂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1950-1953) ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1958 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਈਸ-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੀ। ਉਸਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

1975 ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਭਾਗ ਲਿਆ।

ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ 1980 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਸਟਾਫ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਬਣੀ। ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੀਜੀਓ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ।

## ਪਰਿਵਾਰ 
ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ (1923–2007) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ 1960), ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੀਨੀਅਰ ਐਸੋਸੀਏਟ ਸੰਪਾਦਕ, ਅਤੇ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ 1961), ਜੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ।

## ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੈਸਟੀਵਲ 
ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ (ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ) ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫੀਚਰ ਸਟੋਰੀ ਕੀਤੀ। "ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਯਾਤਰਾ" ਕਿਤਾਬ 1 ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫੈਸਟਸ਼੍ਰਿਫਟ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 30 ਲੇਖ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ

**ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Anil Kumar Sharma;** ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੈ। ਓਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਟੀ.ਵੀ.) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ 
* ਡਾ. ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਇੰਡੀਆ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
* ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ (DST) ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਸੰਚਾਰ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ - 2014 
* ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ VANI ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਧਾਰਕ ਹਨ।
* ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਡ ਬੋਰਡ ਗੇਮ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ GIZ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਜੇਤੂ।
* ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ।
* ਜੂਨ, 2004 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ CICR, ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਲੇ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ 40,000/- ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
* 18 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, 500 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, 800 ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਟਰੀਟ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ, PAU ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (600 ਐਪੀਸੋਡ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਕਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ)

**ਕਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Kamta Prasad;** ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1936), ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਰੀਅਰ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਉਸਨੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਜਾਂ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (1976), ਚੇਅਰਮੈਨ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ (1984-90), ਮੈਂਬਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੜ੍ਹ ਕਮਿਸ਼ਨ (1976-80), ਮੈਂਬਰ, ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਫਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (2000-2003) ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਿਵਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੰਡੀਆ ਵਾਟਰ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਹ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਰਿਸੋਰਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਇਕਨਾਮਿਕ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮਰੀਟਸ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹਨ, ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ, ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਜੋ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਕਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1958 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਐਮਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

### ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ 
* ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੈਰਿਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ (1953-1956)
* ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1956-1958)
* ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ) ਦੀ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1962-1963)
* ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਯੋਜਨਾ (1963-1966)
* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਯੂਕੇ (1981 ਅਤੇ 1990)
* ਇੰਡੋ-ਫਰੈਂਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1982, 1983, 1984)
* ਪ੍ਰਧਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (1983)
* ਸਲਾਹਕਾਰ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (1983–86)
* ਫੈਲੋ, ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ (1990)
* ਫੈਲੋ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਵਿਖੇ (1991)
* ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (2014) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੇਖ ਲਈ ਟੀ.ਐਨ. ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਲ ਐੱਚ. ਐਪਲਬੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (2019)
* ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਐਕਸੀਲੈਂਸ (2023)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਪੀਯੂਸ਼ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ

**ਪਿਊਸ਼ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Piyush Trivedi;** ਜਨਮ 13 ਸਤੰਬਰ, 1958) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰੌਡਯੋਗਿਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਟੇਟ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵੀ ਹਨ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਹੋਲਕਰ ਸਾਇੰਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਰਜੀਪੀਵੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸਾਲ 2003 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2008 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ 8 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਂਸਲਰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ "ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤ" ਲਈ RGPV ਸੇਵਾ ਪੋਰਟਲ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਲਗਭਗ 175,000 ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਦਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਫੰਡ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੂੰ ਐਮਪੀ ਪਾਵਰ ਜਨਰੇਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 

27 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਗੇ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ

**ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੈਨੀਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਊਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ ਹੈ, ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ (FNASc) ਇੰਡੀਆ, ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ (FRSC) ਦੇ ਫੈਲੋ, ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਚਾਰਟਰਡ ਕੈਮਿਸਟ (CChem) ਦੇ ਫੈਲੋ ਹਨ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਦੀਵਾਨ ਐਸ ਰਾਵਤ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ, 1970 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੁਮਾਊਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨੈਨੀਤਾਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਡਰੱਗ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਮੈਡੀਸਨਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪਰਡਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ (NIPER), ਮੋਹਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਾਵਤ ਜਾਪਾਨ ਐਡਵਾਂਸਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (JAIST), ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀਵਾਨ ਐਸ ਰਾਵਤ ਨੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਸਨੇ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਰਿਪੋਰਟਸ (ਨੇਚਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰ), ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਕੈਮੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਅਤੇ ਆਰਐਸਸੀ ਐਡਵਾਂਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਮੈਡੀਸਨਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਇੰਟਰਫੇਸ, ਮਰੀਨ ਡਰੱਗਜ਼, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀ-ਕੈਂਸਰ ਏਜੰਟਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
* ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਰੋਗ, ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਟੀਬੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਭਾਵੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਛੋਟੇ ਜੈਵਿਕ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ VASVIK ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪੁਰਸਕਾਰ।
* ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) (2025) ਦੇ ਫੈਲੋ।
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ (FNASc) ਦੇ ਫੈਲੋ, (2021)
* ਡਰੱਗ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ISCB ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ
* ਰਿਸਰਚਗੇਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਤਿਵਾੜੀ

**ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਤਿਵਾੜੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Manoj Kumar Tiwari;** ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ 1962) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਮੁੰਬਈ (IIM ਮੁੰਬਈ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਉਸਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਿਆ ਰੀਜਨਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ VNIT ਨਾਗਪੁਰ) ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1990 ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਰੀਜਨਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ MNNIT ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
2023 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਐਂਡ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ (IISE) ਤੋਂ ਡੇਵਿਡ ਐੱਫ. ਬੇਕਰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਰਿਸਰਚ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (INAE), ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (NASI), ਇੰਡੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ (IASc), ਅਤੇ IISE (USA) ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਰੀਅਰ 1990 ਵਿੱਚ ਈਟਾਨਗਰ ਦੇ ਨੌਰਥ ਈਸਟਰਨ ਰੀਜਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (NERIST) ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1998 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸਡ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (ਉਸ ਸਮੇਂ NIFFT), ਰਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਖੜਗਪੁਰ ਦੇ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (NITIE), ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2023 ਵਿੱਚ, NITIE ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (ਸੋਧ) ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (TISS), ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਕੇਲੇ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ

**ਕੇਲੇ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: *Banana Milk*) ਕੇਲੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਮੀ ਪੇਯ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਕੰਪਨੀ *ਬਿੰਗਗਰੇ* ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਪਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਕੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਮਿਲੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਲੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਜ਼ਰੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਬਿੰਗਗ੍ਰੇ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰ ਫਲ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਜ਼ਰੂਰ ਖਰੀਦਣਗੇ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 800,000 ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਕੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 5.3 ਬਿਲੀਅਨ ਬੋਤਲਾਂ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕੀਆਂ। 2012 ਤੱਕ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਰੀ ਕੁੱਲ 10 ਬਿਲੀਅਨ ਸੀ।right|thumb|ਵੱਖਰੇ ਸੁਆਦ: ਕੇਲਾ, ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ, ਹਲਕਾ ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜਾ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਤਾਈਵਾਨ, ਜਪਾਨ, ਕੈਨੇਡਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਵੀਅਤਨਾਮ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2017 ਦੇ ਬੈਂਕਾਕ ਫੂਡ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੋਰੀਅਨ ਪਵੇਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਵਿਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੀ ਟੀ ਐਸ ਗਾਇਕ ਜੰਗਕੂਕ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਜੂਨ 2024 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦਲੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। 

## ਵੱਖ–ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 
### 1. ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ 
ਕੋਰੀਆਈ ਵਰਜ਼ਨ ਵਪਾਰਿਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

**ਸਮੱਗਰੀ:**

* ਕੇਲਾ 
* ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ
* ਕੁਝ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਗੰਧ

ਕੋਰੀਆਈ ਕੇਲਾ ਦੁੱਧ ਕੁਝ ਗਾੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮਲਾਈਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 2. ਭਾਰਤ / ਪੰਜਾਬ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਦੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

**ਸਮੱਗਰੀ:**

* ਪੱਕੇ ਕੇਲੇ
* ਟੋਨਡ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਕ੍ਰੀਮ ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਬਰਫ
* ਕਈ ਵਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ (ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ)

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### 3. ਤਾਈਵਾਨ 
ਤਾਈਵਾਨੀ ਵਰਜ਼ਨ ਬਹੁਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

**ਸਮੱਗਰੀ:**

* ਤਾਜ਼ਾ ਕੇਲੇ
*  ਦੁੱਧ
* ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ੱਕਰ
* ਬਿਲਕੁਲ ਸਮੂਥ ਬਲੈਂਡ

ਤਾਈਵਾਨੀ ਕੇਲਾ ਦੁੱਧ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
----

### 4. ਜਪਾਨ 
ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਫਲ ਦੁੱਧ” ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

**ਸਮੱਗਰੀ:**

* ਲੋ-ਫੈਟ ਦੁੱਧ
* ਕੇਲਾ ਫਲੇਵਰ
* ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਮਿੰਟ
* ਘੱਟ ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੀ ਉਪਲਬਧ

ਜਪਾਨੀ ਵਰਜ਼ਨ ਪਤਲਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

### 5. ਦੱਖਣ–ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ) 
ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

**ਸਮੱਗਰੀ:**

* ਕੇਲਾ
* ਗਾੜਾ ਦੁੱਧ 
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਕਈ ਵਾਰ ਚਾਕਲੇਟ ਕੇਲੇ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ

**ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ**

# ਪੱਕੇ ਕੇਲੇ ਨੂੰ ਛਿਲ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰੋ।
# ਬਲੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਕੇਲਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਓ।
# 30–40 ਸੈਕੰਡ ਲਈ ਬਲੈਂਡ ਕਰੋ।
# ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਬਰਫ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
# ਤੁਰੰਤ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ।

### ਲਾਭ 
* ਤੁਰੰਤ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ
* ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ
* ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣਯੁਕਤ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ
* ਤਰਬੂਜ ਦਾ ਦੁੱਧ
* ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੁੱਧ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
*
ਹਿੰਮਤ ਸਿਨਹਾ

**ਹਿੰਮਤ ਸਿਨਹਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Himmat Sinha;** ਹਿੰਦੀ: हिम्मत सिन्हा; 1928 – 8 ਫਰਵਰੀ 2023) ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ "*ਨਿਜ਼ਾਮ*" ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਨਾਇਕ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1975 ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ ਨੰਦਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ। 

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਹਿੰਮਤ ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਜਨਮ 1928 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਹਸਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੇਰਠ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

## ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ 
ਹਿੰਮਤ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ 1963 ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 30 ਸਾਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਸਾਲ *ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਰਿਸਰਚ* ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਰੋਹਤਕ ਵਿਖੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ 10 ਮਿੰਟ *ਦਾ ਗੀਤਾ ਸੰਦੇਸ਼* ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਦੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 40 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।

ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਫਰਵਰੀ, 2023 ਨੂੰ ਹੋਈ।

## ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਕੰਮ 
ਹਿੰਮਤ ਸਿਨਹਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ 22 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਸਨੇ "ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਗੀਤਾ" ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ
ਚਾਈਨਾ ਰੇਡੀਓ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ

**ਚਾਈਨਾ ਰੇਡੀਓ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (CRI)** ਚੀਨ ਦਾ ਰਾਜ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੇਡੀਓ ਬਰਾਡਕਾਸਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਇਸ ਵੇਲੇ **ਬਾਬਾਓਸ਼ਾਨ, ਸ਼ਿਜਿੰਗਸ਼ਾਨ, ਬੀਜਿੰਗ** ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ **3 ਦਸੰਬਰ 1941** ਨੂੰ **ਰੇਡੀਓ ਪੇਕਿੰਗ** ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ **"ਰੇਡੀਓ ਬੀਜਿੰਗ"** ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।thumb|**ਸ਼ਿਜਿੰਗਸ਼ਾਨ, ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀਆਰਆਈ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ** |200x200px
CRI ਚਾਈਨਾ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੇਡੀਓ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1920 ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ। ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਕਸਰ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ। ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ 1940 ਵਿੱਚ ਯਾਨਆਨ, ਸ਼ਾਂਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਨਹੁਆ ਨਿਊ ਚਾਈਨੀਜ਼ ਰੇਡੀਓ (XNCR) ਨੇ 30 ਦਸੰਬਰ 1940 ਨੂੰ ਯਾਨਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1945 ਤੋਂ ਬਾਅਦ XNCR ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਐਲਾਨ, ਜੰਗੀ ਬੁਲੇਟਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ 
### ਮੈਂਡਰਿਨ ਰੇਡੀਓ ਚੈਨਲ 
1984 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ  ਬੀਜਿੰਗ ਖੇਤਰ ਲਈ AM ਅਤੇ FM ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਜ਼ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੇਵਾ ਪੀਆਰਸੀ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀਆਰਸੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। &#x5B; '''' &#x5D;

## ਬੋਲੀਆਂ 
ਚਾਈਨਾ ਰੇਡੀਓ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਤਿੱਬਤੀ, ਉਈਗੁਰ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ (ਤਿੱਬਤ ਪੀਪਲਜ਼ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਪੀਪਲਜ਼ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 
* 
* China Plus - CRI livestream and podcasts
ਰੇਡੀਓ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ

[thumb|1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਕੰਟਰੋਲ ਪੈਨਲ। ਇਸ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਨੂੰ [ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।]]
thumb|226x226px|1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਸਟੂਡੀਓ
**ਰੇਡੀਓ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ**, ਜਿਸਨੂੰ **ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ** ਜਾਂ **ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਸ਼ਰੀਆ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਜਨਤਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਰੇਡੀਓ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਕਾਬੁਲ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਸਦੀਫ੍ਰਿਕਵੈਂਸੀਆਂ 1107 kHz (AM) ਅਤੇ 105.2 MHz (FM) ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਮੂਲ 
1925 ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਅਮਾਨੁਲਾਹ ਖਾਨ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ AM 833 kHz ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ 200 ਵਾਟ ਦਾ ਰੂਸੀ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ 1929 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਏ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨਵਾਂ 20 ਕਿਲੋਵਾਟ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ 600 kHz ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਪਸ਼ਤੋ, ਦਾਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
* ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ
* ਰੇਡੀਓ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ
* ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਰੇਡੀਓ ਸ਼ਰੀਅਤ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਆਈ.ਟੀ.ਯੂ
ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ

thumb|ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਲੋਗੋ 2019 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ
**ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **BBC World Service**) ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਬਰਾਡਕਾਸਟਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਬੀਬੀਸੀ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਹਰੀ ਬਰਾਡਕਾਸਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਐਨਾਲਾਗ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਾਰਟਵੇਵ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਇੰਟਰਨੈਟ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ, ਪੋਡਕਾਸਟਿੰਗ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ, ਡੀਏਬੀ, ਐਫਐਮ, ਐਲਡਬਲਯੂ ਅਤੇ ਐਮਡਬਲਯੂ ਰੀਲੇਅ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਦਿਨ ਦੇ 24 ਘੰਟੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ “ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਨਾ” ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਬਾਰੇ “ਸੰਤੁਲਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ” ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ 
right|thumb|ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬੁਸ਼ ਹਾਊਸ 1941 ਅਤੇ 2012 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸੇਵਾ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 19 ਦਸੰਬਰ 1932 ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ **ਐਂਪਾਇਰ ਸ਼ਾਰਟ ਵੇਵ ਸਰਵਿਸ** ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਸੰਦੇਸ਼ (1932) ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ "ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਬਰਫ਼, ਮਾਰੂਥਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਦੂਰ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ"।  ਐਂਪਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਲਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਘੱਟ ਸਨ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ, ਸਰ ਜੌਨ ਰੀਥ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ

1 ਮਈ 1965 ਨੂੰ, ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਅਸੈਂਸ਼ਨ ਆਈਲੈਂਡ ਰੀਲੇਅ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਫਰੀਕੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਿਗਨਲ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਓਮਾਨ ਦੇ ਮਸੀਰਾ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਰੀਲੇਅ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
## ਓਪਰੇਸ਼ਨ 
thumb|ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਹਾਊਸ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।|201x201px
ਇਹ ਸੇਵਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਹਾਊਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓ ਹਨ। ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸੇਵਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਨਿਊਜ਼, ਘਰੇਲੂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਬੁਲੇਟਿਨ, ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਔਨਲਾਈਨ ਵੱਲੋਂ ਖਬਰਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਫੰਡਿੰਗ 
ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਾਂਟ-ਇਨ-ਏਡ ਰਾਹੀਂ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਫੰਡਿੰਗ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਾਇਸੈਂਸ ਫੀਸ, ਸੀਮਤ ਵਿਗਿਆਪਨ, ਬੀਬੀਸੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਫ਼ਤਰ (FCDO) ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫੰਡ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।  

## ਬੋਲੀਆਂ 
ਇਹ ਸਾਰਣੀ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਤਰੀਖਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

### ਮੌਜੂਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ 
## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* 1988–1994 British broadcasting voice restrictions – Partial ban on voices of specific speakers
* BBC Media Action – BBC's charity organization
* BBC World Service Television – Former BBC international satellite television channels

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* BBC World Service Radio at BBC Online
** BBC World Service Radio frequencies
** BBC World Service Radio in different languages
* BBC News Language Selection at BBC Online
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ
ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਸਰਜਰੀ (BAMS)

**ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਸਰਜਰੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery;** ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: **BAMS**) ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਿਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਆਯੁਰਵੇਦ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਕਲਪਕ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸੂਡੋਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸੂਡੋਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਡਿਗਰੀ ਬਾਰੇ 
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ 2001 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਯੁਰਵੇਦ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਚਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼ ਜੋ BAMS ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

### ਭਾਰਤ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ *ਰਚਨਾ ਸ਼ਰੀਰਾ*, *ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਰੀਰਾ*, *ਦ੍ਰਵਯੁਗੁਣ*, *ਸਵਾਸਥਵ੍ਰਿਤ* ਅਤੇ ਯੋਗ, *ਰੋਗ* ਨਿਦਾਨ ਅਤੇ *ਵਿਕ੍ਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ*, *ਕਾਇਆ ਚਿਕਿਤਸਾ*, *ਕੌਮਾਰਾ ਭ੍ਰਿਤਿਆ*, *ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਤੰਤਰ*, *ਸ਼ਲਯ ਤੰਤਰ*, *ਸ਼ਾਲਕਿਆ ਤੰਤਰ* ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੈਥੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਡਾਇਗਨੌਸਟਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਦਵਾਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ, ਟੌਕਸੀਕੋਲੋਜੀ, ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਮੈਡੀਸਨ, ਈਐਨਟੀ, ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦਵਾਈ ਤੋਂ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਕਲਾਸਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਐਮਡੀ (ਆਯੁਰਵੇਦ) ਅਤੇ ਐਮਐਸ (ਆਯੁਰਵੇਦ), ਪੀਐਚਡੀ, ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਕਰਨ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਕੇ ਹਨ।

2020 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਵਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।" WHO ਨੇ ਆਯੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਗਠਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ" ਦੱਸਿਆ। 2009 ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਸਰਵੇਖਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਕੁੱਲ 1022 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ BAMS ਡਿਗਰੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।

#### ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ 
BAMS ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ BAMS ਡਾਕਟਰ "ਐਮਰਜੈਂਸੀ" ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ-ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸੈਂਟਰਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਸਨ  (CCIM), ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਸੰਸਥਾ ਜੋ BAMS ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰੀ ਕਪਾਹ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (CICR)

**ਸੈਂਟਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਕਾਟਨ ਰਿਸਰਚ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Central Institute for Cotton Research;** ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: **CICR**), ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ 1976 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖੋਜ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਕਪਾਹ 'ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। CICR ਦੇ ਖੋਜ ਯਤਨ 1967 ਵਿੱਚ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਕਾਟਨ ਇੰਪਰੂਵਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (AICCIP) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਖੇਤਰੀ ਇਕਾਈਆਂ ਕੋਇੰਬਟੂਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਕੈਂਪਸ 
CIRS ਦੇ ਦੋ ਕੈਂਪਸ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਗਪੁਰ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਵਿਖੇ ਹਨ।

### ਨਾਗਪੁਰ ਕੈਂਪਸ 
**ਕੇਂਦਰੀ ਕਪਾਹ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, ਨਾਗਪੁਰ** (' *CICR, ਨਾਗਪੁਰ* ਜਾਂ *CICRN* ) ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਵਿਦਰਭ ਖੇਤਰ (ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਕਾਸ਼ਤ ਲਾਗਤ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਮਾਡਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮਾਡਲ BT ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਸਿਰਸਾ ਕੈਂਪਸ 
**ਕੇਂਦਰੀ ਕਪਾਹ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, ਸਿਰਸਾ** (' *CICR, ਸਿਰਸਾ* ਜਾਂ *CICRS* )') ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਿਰਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਾਰ NH9 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

## ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 
ਸੀਆਈਸੀਆਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤਮਤਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਫਸਲਾਂ, ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀਆਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ, ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਅਧਿਐਨ 
#### ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਲਾਂਕਣ 
ਸੀਆਈਸੀਆਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਕਿ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 9% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਕਪਾਹ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਰਯਾਤਕ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 4.91% ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਨੌਂ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

### ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੀਆਈਸੀਆਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਵਿਦਰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੈ; ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਕਾਸ਼ਤ ਲਾਗਤ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀ ਮਾਡਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

2024 ਵਿੱਚ, ਸੀਆਈਸੀਆਰ ਨੇ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬੀ ਬੋਲਵਰਮ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ-ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏਆਈ) ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਕੇਂਦਰੀ ਕਪਾਹ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, ਮੁਲਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸੀਆਈਸੀਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ, ਹਰਿਆਣਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਆਕਾਸ਼ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

thumb|ਨਵੀਨਤਮ ਰੂਪ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਲਾਂਚਰ ਤੋਂ ਦਾਗਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ
**ਆਕਾਸ਼** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Akash**) ਇੱਕ ਮੱਧਮ-ਰੇਂਜ ਮੋਬਾਈਲ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ (SAM) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਰੂਪ ਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ (BDL) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ (BEL) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰਾਡਾਰ, ਟੈਕਟੀਕਲ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਲਾਂਚਰ BEL, ਟਾਟਾ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਿਸਟਮ ਲਿਮਟਿਡ ਅਤੇ ਲਾਰਸਨ ਐਂਡ ਟੂਬਰੋ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (28 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਤੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼, ਕਰੂਜ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਵਾਈ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਬੈਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ PESA 3D ਰਾਜੇਂਦਰ ਰਾਡਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲਾਂਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਬੈਟਰੀ 64 ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਤੱਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ  ਉੱਚ-ਵਿਸਫੋਟਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖੰਡਿਤ ਵਾਰਹੈੱਡ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ ਫਿਊਜ਼ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਸਿਸਟਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਲਾਂਚ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੂੰ ਪਹੀਏਦਾਰ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਕੀਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ SAM ਵਜੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ 2,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (770 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਾਡਾਰ ਸਿਸਟਮ (WLR ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਆਰਡਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ ₹28,800 ਕਰੋੜ (2023 ਵਿੱਚ ₹400 ਬਿਲੀਅਨ ਜਾਂ US$4.8 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ (MoD) ਰਿਪੋਰਟ 2018 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਡਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਯਾਤ 'ਤੇ ₹34,500 ਕਰੋੜ (2023 ਵਿੱਚ ₹460 ਬਿਲੀਅਨ ਜਾਂ US$5.5 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ।

ਜੁਲਾਈ 2025 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਈਮ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੰਚਾਲਨ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ।

15,000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੂੰ ਆਰਮੀ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ ਕੋਰ ਅਤੇ ਡਿਫੈਂਸ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (DRDO) ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਈਮ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਵਾਈ ਟੀਚਿਆਂ 'ਤੇ ਦੋ ਸਿੱਧੇ ਹਿੱਟ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ ਅਤੇ ' ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ' ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਟੀਚੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਆਕਾਸ਼ - ਐੱਨ. ਜੀ. (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

thumb|ਅਕਾਸ਼ - ਐਨ.ਜੀ. ਮਿਜ਼ਾਈਲ
**ਆਕਾਸ਼ - ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: **Akash - New Generation**; IAST : Ākāśa *"Sky"*) ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼-NG ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੱਧਮ-ਰੇਂਜ ਵਾਲੀ, ਮੋਬਾਈਲ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼-ਐਨਜੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ, ਡੀ.ਆਰ.ਡੀ.ਓ. ਨੇ ਵਿਕਾਸ-ਕਮ-ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਈਵਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਊਮੈਟਿਕਸ ਐਂਡ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕਸ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਆਕਾਸ਼-ਐਨਜੀ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਕ 1, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਈਮ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 

## ਟੈਸਟਿੰਗ (ਪ੍ਰੀਖਣ) 
* 25 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਦੁਪਹਿਰ ਲਗਭਗ 2:30 ਵਜੇ, ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਚਾਂਦੀਪੁਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਟੈਸਟ ਰੇਂਜ 'ਤੇ ਲਾਂਚ ਕੰਪਲੈਕਸ-III (LC-3) ਤੋਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਟੀਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ। ਲਾਂਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਟੈਸਟ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੀਖਣ ਦੌਰਾਨ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਏਅਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਰਚਨਾ, ਔਨਬੋਰਡ ਐਵੀਓਨਿਕਸ, ਅਤੇ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ IAF ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ ਸਮੇਤ ਉਤਪਾਦਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਪਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।thumb|23 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਐਨਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਣ

* 21 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ, ਲਗਭਗ 12:45 ਵਜੇ, DRDO ਨੇ ITR 'ਤੇ LC-3 ਤੋਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਟੀਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਟੈਸਟ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਪੂਰੇ ਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਹਵਾਈ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਉੱਚ ਚਾਲ-ਚਲਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ। ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚਰ, ਮਲਟੀ-ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਡਾਰ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡ, ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼ NG ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸਿਸਟਮ ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ BDL ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਨੂੰ ਇੱਕ IAF ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

* 23 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ 11:45 ਵਜੇ, DRDO ਨੇ ITR 'ਤੇ LC-3 ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼-NG ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ RF ਸੀਕਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਇੱਕ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਮਾਨਵ ਰਹਿਤ ਹਵਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਹਰ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* ਆਕਾਸ਼-ਐਨਜੀ ਦਾ ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਟੈਸਟ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਮੇਗਿਟ ਬੈਂਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਡਾਣ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਲਾਕੀਯੋਗ, ਘੱਟ ਰਾਡਾਰ ਕਰਾਸ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਨਿਰਦੇਸ਼ (NIRDESH)

**ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇਨ ਡਿਫੈਂਸ ਸ਼ਿਪ ਬਿਲਡਿੰਗ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding;** ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: **NIRDESH**) ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਿਫੈਂਸ ਸ਼ਿਪ ਬਿਲਡਿੰਗ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕੇਰਲ ਦੇ ਕੋਜ਼ੀਕੋਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੇਪੋਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਾਲੀਅਮ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

2016 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇਸ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਣਡੁੱਬੀ ਰੱਖਿਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਕਮਾਂਡਰ ਦਿਨੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਅਗਰਵਾਲ ਕੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੀਪਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਕਾਲੀਕਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਰਮੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ, ਏ.ਕੇ. ਐਂਟਨੀ ਦੁਆਰਾ 4 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਏ.ਕੇ. ਐਂਟਨੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ  600 ਕਰੋੜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਫੰਡ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ਿਪਯਾਰਡਾਂ ਮਜ਼ਾਗਾਂਵ ਡੌਕ ਸ਼ਿਪਬਿਲਡਰਸ ( ਮੁੰਬਈ ), ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ ਸ਼ਿਪਬਿਲਡਰਸ ਐਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰਸ ( ਕੋਲਕਾਤਾ ), ਗੋਆ ਸ਼ਿਪਯਾਰਡ ( ਗੋਆ ) ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸ਼ਿਪਯਾਰਡ ( ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ) ਤੋਂ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।

ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਲੋਟਿੰਗ ਟੈਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਾਊਂਡ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੁਨਰਵਾਸ ਪੈਕੇਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਜੂਨ 2025 ਤੱਕ, ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ "ਲਗਭਗ ਬੰਦ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਖਰੀ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 2017 ਵਿੱਚ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ₹200 ਕਰੋੜ (281 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ 2023 ਵਿੱਚ US$33 ਮਿਲੀਅਨ) ਮੁੱਲ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ" ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ DPSU ਸ਼ਿਪਯਾਰਡ ਇਸਦੇ "ਮੈਂਬਰ" ਸਨ ਅਤੇ MDL ਦੇ CMD ਇਸਦੇ "ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ" ਸਨ।
## ਉਦੇਸ਼ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮਾਈਨਿੰਗ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲਗਭਗ 15,000 ਇਨਪੁਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੂਚੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3750 ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Trishul**) ਇੱਕ ਘੱਟ-ਪੱਧਰੀ ਤੇਜ਼-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਦੁਆਰਾ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਗਾਈਡਡ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (IGMDP) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਘੱਟ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਟੈਕ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਸੀ ਸਕਿਮਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

2008 ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਏ.ਕੇ. ਐਂਟਨੀ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (ਟੀਡੀ) ਪੜਾਅ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਲਾਗਤ ₹282.68 ਕਰੋੜ ਸੀ (2023 ਵਿੱਚ ₹788 ਕਰੋੜ ਜਾਂ US$93 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ)।

## ਗੁਣ 
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਰੇਂਜ 300 ਮੀਟਰ (980 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (5.6 ਮੀਲ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਡੀਆਰਡੀਓ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧਾਇਆ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.8 ਮੀਲ) ਰੇਂਜ ਵੇਰੀਐਂਟ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਠੋਸ ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਂਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇ-ਥ੍ਰਸਟ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪੜਾਅ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਭਾਰ 130 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (290 ਪੌਂਡ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 15 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (33 ਪੌਂਡ) ਵਾਰਹੈੱਡ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 3 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਵਿਆਸ 20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ। ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵੇਰੀਐਂਟ ਲਾਈਨ-ਆਫ-ਸਾਈਟ ਗਾਈਡੈਂਸ ਵਿਧੀ ਲਈ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਕੰਟਰੋਲ ਰਾਡਾਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਕਿਮਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਗਤੀ 'ਤੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਰੇਡੀਓ ਅਲਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਲਾਕ ਲੂਪ ਕੰਟਰੋਲ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਡੀਆਰਡੀਓ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਫੋਕਸ : ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਟਾਰਪੀਡੋ ਅਤੇ ਰਾਕੇਟਾਂ ਲਈ ਵਾਰਹੈੱਡ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਸੂਰਿਯਾ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਸੂਰਿਆ ਮਿਜ਼ਾਈਲ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: **Surya missile**) ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਤ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸੰਚਾਲਨ ਰੇਂਜ 18,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
1995 ਵਿੱਚ ਦ ਨਾਨਪ੍ਰੋਲੀਫਰੇਸ਼ਨ ਰਿਵਿਊ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, **ਸੂਰਿਆ** (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ) ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਕੋਡਨੇਮ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੀ.ਆਰ.ਡੀ.ਓ. ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 1994 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 2010 ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਿਆ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ-ਰੇਂਜ, ਸਤ੍ਹਾ-ਅਧਾਰਤ, ਠੋਸ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਂਟ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਿਆ ਭਾਰਤ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਗਾਈਡਡ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਸੂਰਿਆ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਰਣਨੀਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਕੀਨੀ ਤਬਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਿਆ ਦੀ ਰੇਂਜ 12,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਠੋਸ ਪ੍ਰੋਪੈਲੈਂਟਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਇਸਰੋ ਦੇ ਪੋਲਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਹੀਕਲ (S139 ਬੂਸਟਰ) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਏ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।

### ਵਿਕਾਸ 
ਦ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੀ 2013 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਿਆ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-VI ਦੇ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 
* ਕਲਾਸ: ਆਈ.ਸੀ.ਬੀ.ਐਮ.
* ਲੇਸਿੰਗ: ਸਤ੍ਹਾ ਅਧਾਰਤ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ (ਕੁਝ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਪਣਡੁੱਬੀ ਅਧਾਰਤ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਜੋ 16,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਲੰਬਾਈ: 40.00 ਮੀਟਰ
* ਵਿਆਸ: 1.1 ਮੀਟਰ
* ਲਾਂਚ ਵਜ਼ਨ: 70,000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ
* ਪ੍ਰੇਰਕ: ਪਹਿਲਾ/ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਠੋਸ, ਤੀਜਾ ਤਰਲ
* ਵਾਰਹੈੱਡ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ: 750 ਕਿਲੋਟਨ ਹਰੇਕ ਦੇ 3-10 ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਵਾਰਹੈੱਡ ਜਾਂ 4-5 ਮੈਗਾਟਨ ਸਿੰਗਲ ਵਾਰਹੈੱਡ।
* ਸਥਿਤੀ: ਗੁਪਤ
* ਨੰਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ: ਗੁਪਤ
* ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ: ਅਣਜਾਣ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੈਲੀਐਂਟ
* ਇੰਟਰਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ
* ਅਗਨੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ
* ਪੋਲਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ