ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

thumb| ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ।
thumb| 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਬਣੇ ਸਹਸਰਾ ਬਾਹੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੂ-ਗੁਰਜਾਰਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਜਾਂ "ਸੋਲੰਕੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 11ਵੀਂ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਦੇ ਦਿਲਵਾਰਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।
[thumb| [ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਅਧਾਈ ਦਿਨ ਕਾ ਝੋਨਪੜਾ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ, 1199 ਦੁਆਰਾ]]
[thumb| [ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ ਵਿਦਿਆਧਰ ਭੱਟਾਰਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1729 ਅਤੇ 1732 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਲ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।]]
ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਅਧਾਈ ਦਿਨ ਕਾ ਝੋਨਪਰਾ ਮਸਜਿਦ (ਹੁਣ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ) ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ ਦਰਗਾਹ ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਢਲੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੇ *ਝਰੋਖਾ* ਬੰਦ ਬਾਲਕੋਨੀ ਅਤੇ *ਛੱਤਰੀ* ਖੁੱਲੇ ਮੰਡਪ ਵਰਗੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ *ਪੌੜੀਆਂ* ( *ਬਾਉਲੀ* ਜਾਂ ਬਾਵੜੀ ) ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ *ਤੰਕਾ* ਭੂਮੀਗਤ ਟੈਂਕ ਵੀ ਹਨ।

ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਜਾਲੀ ਪਰਦੇ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹਨ। ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਟਾਊਨ ਹਾਊਸ ਜਾਂ *ਹਵੇਲੀ* ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਹਿਲ 
thumb| ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਅਹਰ ਸਿਨੋਟਾਫ਼
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਅਮੇਰ, ਚਿਤੌੜ, ਗਗਰੋਂ, ਜੈਸਲਮੇਰ, ਕੁੰਭਲਗੜ੍ਹ, ਰਣਥੰਭੋਰ), ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਛੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਰਾਜਪੂਤ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਵੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾਨਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ 1727 ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ II ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ "ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਿੰਦੂ ਟਾਊਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ", ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ, ਹਵਾ ਮਹਿਲ, ਰਾਮਬਾਗ ਪੈਲੇਸ, ਜਲ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਹਾਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਗੋਰੇ-ਕੀ-ਹਵੇਲੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹਿਲ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਗੜ੍ਹ ਪੈਲੇਸ, ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਪੈਲੇਸ, ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਮੇਦ ਭਵਨ ਪੈਲੇਸ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇੰਡੋ-ਸਾਰਸੇਨਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

### ਸੀਨੋਟਾਫ਼ਸ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਸੀਨੋਟਾਫ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਛੱਤਰੀ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਹਰ ਸੀਨੋਟਾਫ਼ ਅਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਨੇੜੇ ਵੱਡਾ ਬਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਸਵੰਤ ਥਾਡਾ, ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੈਤੋਰੇ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਖੰਬੋਂ ਕੀ ਛੱਤਰੀ, ਬੂੰਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲੀਬਾਂਗਨ ਅਤੇ ਸੋਠੀ ਵਿੱਚ। ਖੰਡਰ ਬੈਰਾਤ ਸਤੂਪ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਤੂਪ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਸਥਾਨ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਾਰੀਖ 'ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

### ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ 
thumb| ਬਰੋਲੀ ਮੰਦਿਰ
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਾਨੇਰੀ ਵਿਖੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹਰਸ਼ਤ ਮਾਤਾ ਮੰਦਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੌੜੀ, ਚੰਦ ਬੋਰੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਸਮਾਨ ਤਾਰੀਖ ਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹਰਸ਼ਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਲਗਭਗ 973 ਦਾ ਹੈ। ਬਡੋਲੀ ਜਾਂ ਬਰੋਲੀ ਮੰਦਰ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੌਂ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਟਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਨਗਦਾ ਵਿਖੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਦੋ ਸਹਸਰਾ ਬਾਹੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।

960 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਪਰ ਅਮੀਰੀ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਹਿੰਦੂ ਅੰਬਿਕਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਮਾਰੂ-ਗੁਰਜਾਰਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ, ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨਿਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਉੱਕਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਥਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਲਡਿੰਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਸੁਪਰਇੰਪੋਜ਼ਡ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀਮੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਸਜਾਵਟ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਾਰਾ ਟਾਵਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ *ਉਰੁਸ਼੍ਰਿੰਗਾ* ਸਹਾਇਕ ਸਪਾਈਰਲੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ 1298 ਤੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ, ਇਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ "ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ" ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

11ਵੀਂ ਜਾਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਕਿਰਾਡੂ ਮੰਦਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਜਗਦੀਸ਼ ਮੰਦਿਰ, ਉਦੈਪੁਰ (ਸੰਪੂਰਨ 1651) ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ-ਗੁਰਜਾਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸੀ।

### ਜੈਨ ਮੰਦਰ 
 
ਮਾਰੂ-ਗੁਰਜਾਰਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਨੀਵੇਂ ਗੁੰਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ "ਉੱਡਦੇ" ਚਾਪ-ਵਰਗੇ ਤੱਤ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੇ ਖਿਤਿਜੀ ਬੀਮ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਥੰਮ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਅਤੇ ਦੋ ਥੰਮ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਦੇ ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ, ਰਣਕਪੁਰ ਜੈਨ ਮੰਦਰ, ਓਸੀਅਨ, ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਜੈਨ ਮੰਦਰ, ਓਸੀਅਨ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਮੀਰਪੁਰ ਜੈਨ ਮੰਦਿਰ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ), ਰਿਸ਼ਭਦੇਓ ਵਿਖੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕੇਸਰੀਆਜੀ ਮੰਦਿਰ, ਅਤੇ ਮੋਰਖਾਨਾ ਵਿਖੇ ਸੁਸਵਾਨੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮੰਦਿਰ।

ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੀਰਤੀ ਸਟੰਭ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੀਨਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਰੂ-ਗੁਰਜਾਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੈਨ ਵਪਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Buddhist Temple Viratnagar.jpg|ਬੈਰਾਤ ਸਤੂਪ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼, ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ
ਤਸਵੀਰ:Jagat 22-76 (cropped).jpg|960 ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ
ਤਸਵੀਰ:Worshippers leaving the temple in Ranakpur.jpg|ਰਣਕਪੁਰ ਜੈਨ ਮੰਦਿਰ
ਤਸਵੀਰ:Dev Somnath Temple, Dungarpur.jpg|ਦੇਵ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਿਰ
ਤਸਵੀਰ:Deshnoke Karni Mata.jpg|ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ, ਕਰਨੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਿਰ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜਸਥਾਨ
ਤਸਵੀਰ:Umaid Bhawan palace, Jodhpur 02.jpg|ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ 1929 ਅਤੇ 1942 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਉਮੈਦ ਭਵਨ ਪੈਲੇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਵਾਨ ਲੈਂਚੈਸਟਰ ਦੁਆਰਾ ਬਿਊਕਸ-ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ:Laxmi Niwas Palace.jpg|ਲਾਲਗੜ੍ਹ ਪੈਲੇਸ, ਬੀਕਾਨੇਰ, ਸੈਮੂਅਲ ਸਵਿੰਟਨ ਜੈਕਬ ਦੁਆਰਾ ਇੰਡੋ-ਸਾਰਸੇਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ:Albert Hall ( Jaipur ).jpg|ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਸੈਮੂਅਲ ਸਵਿੰਟਨ ਜੈਕਬ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 1887 ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* *ਜੋਹਦ*

## ਨੋਟਸ 
## ਹਵਾਲੇ 
* ਹਾਰਲੇ, ਜੇ.ਸੀ., *ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ*, 2nd ਐਡ. 1994, ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਪੈਲੀਕਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ, 
* ਮਿਸ਼ੇਲ, ਜਾਰਜ (1990), *ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਲਈ ਪੇਂਗੁਇਨ ਗਾਈਡ, ਭਾਗ 1: ਬੋਧੀ, ਜੈਨ, ਹਿੰਦੂ*, 1990, ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ 
*