ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ

**ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ** (22 ਸਤੰਬਰ 1909 - 31 ਜਨਵਰੀ 1966) ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ  ਬਿਜੋਯ ਚੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਮਨੀਸ਼ੀ ਪੂਰਣਾਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਕੁਲਾ ਚੰਦਰ ਡੇ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, 56 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਮੁਕੁਲ ਡੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਡ੍ਰਾਈ ਪੁਆਇੰਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅੰਨਾਪੁਰਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।
thumb|226x226px| ਬੰਗਾਲ ਔਰਤਾਂ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੁਆਰਾ 1950 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
1917 ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਸਕੂਲ ਪੱਥਾ ਭਾਵਨਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਦੇ ਤਿਆਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੇ ਨਹੀ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਦਰੋਹੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਵਿਦਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਅਬਨਿੰਦ੍ਰਨਾਥ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਭਾਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਨੰਦਾਲਾਲ ਬੋਸ, ਅਸਿਤ ਕੁਮਾਰ ਹਲਦਰ, ਸਾਰਦਾ ਉਕਿਲ, ਮੁਕੁਲ ਡੇ, ਕੇ. ਵੈਂਕਟੱਪਾ ਅਤੇ ਜਾਮਿਨੀ ਰਾਏ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1905) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1947 ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1947) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਾਲ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅਬਸਤੀਵਾਦ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਡੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਨ। ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਈ।

## 1928–1947: ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਪੜਾਅ 
ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇਅ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਿੱਖ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਪੇਂਟਿੰਗ’ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ‘ਵਾਸ਼’ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਇਕ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ।

1928 ਵਿਚ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਭਰਾ ਮੁਕੁਲ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਅਹੁਦਾ 1943 ਤੱਕ ਰਿਹਾ।  ਲਗਭਗ ਆਪਣੇ ਸਥਿਰ ਭਰਾ ਮੁਕੂਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਸਾਲ 1928 ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ 1928 ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਗਪੁਰ (1928), ਮਦਰਾਸ (1929), ਬੈਂਗਲੁਰੂ (1930), ਸਿਲੋਨ (1930), ਬੰਬੇ (1932), ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ (1932), ਆਰਾਹ (1934), ਬਨਾਰੇਸ (1934), ਨੈਨੀਤਾਲ (1936) ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈਆਂ।, ਬੰਬੇ (1937), ਪੁਣੇ (1939), ਕੋਲਹਾਪੁਰ (1940), ਬੜੌਦਾ (1942), ਗਵਾਲੀਅਰ (1944), ਦਿੱਲੀ (1947) ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। 1946 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਏ.ਆਈ.ਐੱਫ.ਏ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰ-ਗਿਲ ਅਤੇ ਸੈਲੋਜ਼ ਮੁਖਰਜੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਨੇ 1940 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੌਰਾਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਐਫ. ਹੁਸੈਨ, ਐੱਫ.ਐੱਨ. ਸੋਜ਼ਾ, ਐਸ.ਐਚ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਆਰਟਿਸਟਸ ਗਰੁੱਪ (ਪੀਏਜੀ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1947 ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੀਏਜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ 1956 ਵਿਚ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨੇ ਡੇ ਨੂੰ ਕਿਊਬਿਸਟ ਕਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਡੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਕੁਰੂਪੁਮੁੱਲਾਜ ਜਿਨਾਰਾਜਾਦਾਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1930 ਵਿਚ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਨੇ ਜੀਨਾਰਾਜਾਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬਚੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

## 1948–1966: ਲਾਲ ਅਤੇ ਸੰਗਤਰੀ ਪੜਾਅ 
ਦੂਸਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਆਰਟਿਸਟਸ ਗਰੁੱਪ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। 1949 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ 22 ਚਲਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ (1950), ਇਲਾਹਾਬਾਦ (1953), ਬੈਂਗਲੁਰੂ (1957), ਓਓਟਾਕਾਮੰਡ (1959), ਮਦਰਾਸ (1960) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ (1961) ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੋਹਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।

1953 ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ । ਉਸਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਉਸਦੀ ਅਚਨਚੇਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਂਕਟਰਮੀਆ ਸੀਤਾਰਮੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ “ਲਾਲ ਅਤੇ ਸੰਤਰੀ” ਕਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।  ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੱਤਰ ਹਨ 1956 ਤੋਂ “ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੀ” ਅਤੇ “ਬੰਗਾਲ ਔਰਤਾਂ” ਆਦਿ।

ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਆਰਟ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿਮਾਇਤੀ ਰਿਚਰਡ ਬਾਰਥੋਲੋਮਯੂ ਸੀ, ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ, ਕਵੀ, ਪੇਂਟਰ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਜੋ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਰਥੋਲੋਮਯੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਲਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਬਰਥੋਲੋਮਿਉ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਐਫ.ਐਨ. ਸੂਜਾ, ਐਸ.ਐਚ. ਰਜ਼ਾ, ਐਮ.ਐਫ. ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਵਤਾਰ-ਗਾਰਡ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।  "ਏ ਕ੍ਰਿਟਿਕ 'ਜ ਆਈ " ਅਤੇ "ਦ ਆਰਟ ਕ੍ਰਿਟਿਕ" ਕਿਤਾਬਾਂ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 80 ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਡਰਨ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ ਦੀ ਅਣਕਹੀਸੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਪੀ.ਏ.ਜੀ. ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ 1966 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਾਰਤ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਬੰਬੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹੇ।

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਮਨੀਸ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਐਨ.ਜੀ.ਐਮ.ਏ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੁਕਣੂ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸਲਾਰਜੰਗ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਭਵਨ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਸਮਦਾਨੀ ਆਰਟ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ 'ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਅਤੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਲਾਮੀ ਘਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਨਹੈਮਜ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਭਾਰਤੀ ਨਿਲਾਮੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

2015 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਲਾਮੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ "ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਣਾਈ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ" ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।  ਨਤੀਜਾ ਉੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮਾਡਰਨ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਈ। 4 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਹੈਮਰ ਪ੍ਰਾਇਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਐੱਫ.ਐੱਨ. ਸੂਜਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ "ਬਰਥ" ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ 14-ਅਕਤੂਬਰ -2005
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ
* ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
* ਦਿੱਲੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1966
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1909
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੱਤਰਕਾਰ