ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ

## ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ
'ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ' ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਲਾਭ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ  ਹੈ |
ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋ੍ੜ੍ਹਤਾ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ...."ਮੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਸੋ ਹਰ ਕਾਵਿ/ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਥਵਾ ਮਨੋਰਥ ਜਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ|

ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ - 'ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰ' ਵਿਚ 'ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ' ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮੰਤਵ, ਮਨੋਰਥ, ਮਕਸਦ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰੇਕ ਹਰਕਤ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਜਰੂਰ ਹੈ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਕਾਵਿ ਜਿਹੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਉਦਾਤ ਕਲਾ ਦਾ ਅਵੱਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਨਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਹਨਾਂ ਕਾਵਿ - ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਜੀਵਨ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀਆਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਵੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਪਾਠਕ - ਸਰੋਤਿਆਂ ਉਤੇ ਕਾਵਿ ਦੁਆਰਾ ਪਏ ਪ੍ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ -   (readerly text) 

ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ - ਮੰਗਲ ( ਅਵਾਮ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੋਕਸ਼ (ਮੁਕਤੀ) ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ 'ਹਲਤ ਤੇ ਪਲਤ' (ਲੋਕ- ਤੇ- ਪਰਲੋਕ) ਦੋਹੀਂ ਜਹਾਨੀਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੁਕਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। 

## **ਚਾਰ ਅਨੁਬੰਧ**
...............
1) ਅਧਿਕਾਰੀ: ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ |
2) ਵਿਸ਼ਾ: ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ |
3) ਸੰਬੰਧ: ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਭਾਵ |
4) ਪ੍ਰਯੋਜਨ: ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ   ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ |
#### ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ
* 'ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ' ਉਤਮ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਚਤੁਰਵਰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ (ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਵੈ ਆਨੰਦ) ਦਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਭੋਜ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ' ਸਰਸਵਤੀ ਕੰਠਾਭਰਣ ' ਵਿੱਚ ਜਸ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ |
*  ਕੁੰਤਕ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ -ਗੁਣਚੰਦ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ "ਚਤੁਰਵਰਗ" (ਧਰਮ,ਅਰਥ,ਕਾਮ, ਮੋਕਸ਼) ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਯੋਜਨ ਹੈ | ਆਚਾਰੀਆ "ਰੁਦ੍ਰਟ" ਨੇ ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ |
* ਵਕ੍ਰੋਕਤਿਜੀਵਿਤਮ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਨੰਦਅਨੁਭੂਤੀਰੂਪ ਚਮਤਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ |
*ਕਾਵਿਆਨੁਸ਼ਾਸਤਨ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਗਵਟ ਨੇ " ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਨਰਥ  ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ,ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਦਾ ਲੋਭ, ਕਾਂਤਾ (ਔਰਤ) ਵਰਗਾ (ਸਨੇਹ ਭਰਿਆ ਹਿਤਕਾਰੀ) ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਸ ਛੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਹਨ |
* ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਕਰਤਾ ਨੇ ਪੁਰੂਸ਼ਾਰਥ ਚਤੁਸ਼ਟਯ: ਧਰਮ ਅਰਥ ਕਾਮ ਮੋਕਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਿਵਰਗਅਰਥ ' ਕਾਮੂੰ ' ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਟਯ (ਕਾਵਿ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਹਨ |
* ਮੰਮਟ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ:
1) ਪ੍ਰਭੂਸੰਮਿਤ
2) ਸੁਹ੍ਰਿਤਸੰਮਿਤ
3) ਕਾਂਤਾਸੰਮਿਤ
* ਰਸਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ 'ਜਸ,ਪਰਮ, ਆਨੰਦ, ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯਿਜਨ ਹਨ |
* ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਚਾ ਨੇ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ |
* ਕੁਝ ਆਚਾਰੀਆ ਚਤੁਰਵਰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਸ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ |
* ਕੁਝ ਆਚਾਰੀਆ ਜਸ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ |
ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਚਾ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਬਾਰੇ 'ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ' ਵਿੱਚ 'ਨਾਟਯ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਨਾਟਯ' ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, "ਇਹ ਨਾਟਯ (ਕਾਵਿ) ਉੱਤਮ, ਮਧਮ ਤੇ ਅਧਮ ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜ ਬੰਧਾਉਣ  ਵਾਲਾ, ਮਨੋਵਿਨੋਦ (ਮਨੋਰੰਜਕ) ਸੁੱਖ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੌਕਾ ਪੈਣ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਪੀੜਤ ਤੇ ਸ਼ੋਕਗ੍ਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ 'ਨਾਟਯ'( ਕਾਵਿ) ਧਰਮ, ਜਸ, ਉਮਰ, ਹਿੱਤ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਜਸ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੋ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਥਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ, ਚੰਗੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ 'ਜਸ' ਪਰਤਿਸ਼ਿਠਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਕਵਿਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਪਯਸ਼ - ਹੀ - ਅਪਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਸ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੁਰੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਪਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।  ਵਾਮਨ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਪਯਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ' ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰਵਿਰਤੀ' ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤਮ' ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, ਚੰਗੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਰਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁੰਤਕ 'ਸ਼ਾਸਤਰ' ਅਤੇ 'ਕਾਵਿ' ਨੂੰ ਵੱਖ -ਵੱਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ:- 'ਸ਼ਾਸਤਰ' ਕੌੜੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਦਿਆਰੂਪੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਕਾਵਿ' ਖੁਸ਼ੀ (ਆਨੰਦ) ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅੰਮਿ੍ਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਵੇਕਰੂਪੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਗਭੱਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਵਿਆਨੁਸ਼ਾਸਨ' ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਤ੍ਰੀਵਰਗ ( ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਦਾ ਲਾਭ, ਕਾਂਤਾ (ਔਰਤ) ਵਰਗਾ ( ਸਨੇਹ ਭਰਿਆ ਹਿਤਕਾਰੀ) ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਸ ਛੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੇ 5 ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਭਾਵ ਜਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਸਾਹਿਤਦਰਪਣ' ਵਿੱਚ 'ਚਤੁਰਰਗ' ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰੀਆ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਚਤੁਰਵਰਗ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਤੇ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਰਸਗੰਗਾਧਰ' ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਸ,ਪਰਮਾ - ਆਨੰਦ, ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹਨ। ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨਰਥ (ਦੁੱਖਾਂ)  ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਨ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਦਿ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਾਂਤਾਸੰਮਿਤ ਦਾ ਅਨਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

'ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਜਸ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਲੋਕ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਨਿਸ਼ਟ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ, ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤਾਸੰਮਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਛੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। 

ਮੰਮਟ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ 3 ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ:-

ਪ੍ਰਭੂਸੰਮਿਤ ਉਪਦੇਸ਼- ( ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ) 

ਸੁਹਿ੍ਤਸੰਮਿਤ ਉਪਦੇਸ਼- ( ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ) 

ਕਾਂਤਾਸੰਮਿਤ ਉਪਦੇਸ਼- ( ਰਸਮਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਠਕ ਖੁਦ ਇਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ) 

ਸ਼ਬਦਪ੍ਰਧਾਨ ਵੇਦ ਆਦਿ ਸਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੰਮਟ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਆਦੇਸ਼ਪ੍ਰਧਾਨ' ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਪ੍ਰਭੂਸੰਮਿਤ' ਕਿਹਾ ਹੈ। 

ਅਰਥਪ੍ਰਧਾਨ 'ਪੁਰਾਣ' ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਮਟ ਨੇ 'ਸੁਹਿ੍ਤਸੰਮਿਤ' ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ। 

ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਥਵਾ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੋਹਾਂ (ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ) ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਵਿਅੰਗ- ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅਤਿਰਮਣੀਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਰਸਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਰਾਵਣ ਵਾਂਗ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਂਤਾਸੰਮਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ। 

ਸਾਰ- ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਨਰਥ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ