open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ

**ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕਿ** (ਹਿੰਦੀ: ओमप्रकाश वाल्मीकि) (30 ਜੂਨ 1950 - 18 ਨਵੰਬਰ 2013) ਵਰਤਮਾਨ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।  ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1950 ਨੂੰ ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਬਾਲਮੀਕੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਆਰਥਕ , ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣੇ ਪਏ, ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਰਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਲਮੀਕੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ  ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸਥਿਤ ਆਰਡਿਨੇਂਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ।

## ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ
ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਿਤ ਹੀ ਦਲਿਤ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ  ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਚਿਤ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ
ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਠੇਠ, ਤਥਪਰਕ ਅਤੇ ਆਵੇਗਮਈ ਹੈ। ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਖਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ - *ਸਦੀਓਂ ਕਾ ਸੰਤਾਪ* (1989), *ਬਸ! ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ* (1997), *ਅਬ ਔਰ ਨਹੀਂ* (2009) (ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ), *ਸਲਾਮ* (2000), *ਘੁਸਪੈਠੀਏ* (2004) (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ਅਤੇ *ਜੂਠਨ* (ਆਤਮਕਥਾ, 1997), *ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੌਂਦਰਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ* (ਆਲੋਚਨਾ, 2001)। *ਸੰਪ੍ਰਤੀ* **प्रतिलिपि** ਅੰਤਰਜਾਲ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।
## ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ

ਜਿਸ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਤੁਮ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ
ਇਸ ਧਰਤੀ ਪਰ
ਉਸੀ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਆਯਾ ਮੈਂ ਭੀ
ਫਿਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਊੰਚਾ
ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਕੋ ਭੀ ਛੂ ਲੇਤੇ ਹੋ
ਤੁਮ ਆਸਾਨੀ ਸੇ
ਔਰ ਮੇਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਛੋਟਾ
ਕਿ ਮੈਂ ਛੂ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ
ਜ਼ਮੀਨ ਭੀ! 

## ਸਨਮਾਨ
ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1993 ਵਿੱਚ ਡਾ.ਅੰਬੇਡਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ, ਸੰਨ 1995 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਭੂਸ਼ਣ ਇਨਾਮ (2008 - 2009) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਜਨਮ
ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ

**ਅਭਿਨਵ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰਾ** (ਪੈਦਾ 28 ਸਤੰਬਰ 1982, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ ਅਤੇ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਇਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪਿਅਨ ਹੈ। 2008 ਬੀਜਿੰਗ ਓਲਿਪੰਕ ਖੇਡਾਂ ਦੌਰਾਨ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਇਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿੱਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 1980 ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿੱਲਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨੇ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਅਨ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪਿਅਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਅਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ 2006 ਆਈ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜੀ ਮੁਕਾਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਾਸਿਲ ਕਿੱਤਾ।

2014 ਵਿੱਚ, ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ GoSports ਫਾਊਨਡੇਸ਼ਨ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ. GoSports ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਗੇ. ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ( ਆਈ.ਓ.ਏ. ) ਰਿਓ 2016 ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦਲ ਦੇ ਲਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨਿਯੁਕਟੀ ਕੀਤੀ.

## ਕੈਰੀਅਰ
### ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ
ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਉਹਨਾਂ ਨੇ St ਸਟੀਫਨ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲੈਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਉਹਨੇ ਸਨ 2000 ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਤੋ ਆਪਣੀ ਸਨਾਤਕ ਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇਨਡੋਰ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਜ ਆਪਣੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸਥਿਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਤੀ. . ਉਹਨਾ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਡਾਕਟਰ ਅਮਿਤ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਸੀ ਜੋ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਜਦੀਕੀ ਤੋਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਉਪ ਕਰਨਲ ਢਿਲੋ ( ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਚ ਸੀ) ਪਹਿਲੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਅਭਿਨਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਾਜ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਲੱਭੀ ਸੀ. ਬਿੰਦਰਾ ਸਨ 2000 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ. ਉਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਚ ਇੱਕ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਗੈਬਰੀਏਲੀ Bühlmann ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਸਲ, ਸਵੀਟਜਰਲੇਂਡ ਤੋ ਹਨ, ਜਿਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੀਤੀ.

2000 ਓਲੰਪਿਕ 'ਚ ਬਿੰਦਰਾ 590 ਦੇ ਸਕੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ 11 ਵੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਫਾਈਨਲ ਵਾਸਤੇ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ ਕਿਊ ਕਿ ਪਹਿਲੇ 8 ਸਥਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਭਾਗੀ ਹੀ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਾਜੀ ਤੋ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

### ਉਮਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
15 ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ 1998 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ, 2001 ਵਿੱਚ ਮ੍ਯੂਨਿਚ ਨਵ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰੋਨਜ਼ ਤਮਗਾ ਜਿਤਣ ਤੋ ਮਿਲੀ. ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵਾ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ 597 / 600 + ਦੇ ਸਕੋਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆ. ਬਿੰਦਰਾ 2000 ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਵੀ ਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ.

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Abhinav Bindra's Profile & Records 
* Official profile of Abhinav Bindra at the 2008 Beijing Olympics

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ

**ਚਰਨਦਾਸ ਸਿੱਧੂ** (22 ਮਾਰਚ 1938 - 19 ਨਵੰਬਰ 2013) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ 38 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

## ਜੀਵਨ
ਚਰਨਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਾਰਚ 1938 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਮਜਸ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਏ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
#ਇੰਦੂਮਤੀ ਸੱਤਿਦੇਵ
#ਸੁਆਮੀ ਜੀ
#ਭਜਨੋ
#ਲੇਖੂ ਕਰੇ ਕੁਵੱਲੀਆਂ
#ਬਾਬਾ ਬੰਤੂ
#ਅੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸੇਂਗੀ
#ਕਲ੍ਹ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਰਵ੍ਹੇਗਾ
#ਪੰਜ ਖੂਹ ਵਾਲੇ
#ਬਾਤ ਫੱਤੂ ਝੀਰ ਦੀ
#ਮਸਤ ਮੇਘੋਵਾਲੀਆ
#ਭਾਈਆ ਹਾਕਮ ਸਿੰਹੁ
#ਸ਼ਿਰੀ ਪਦ-ਰੇਖਾ ਗ੍ਰੰਥ
#ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਧੀ
#ਅਮਾਨਤ ਦੀ ਲਾਠੀ
#ਜੀਤਾ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣਾ
#ਕਿਰਪਾ ਬੋਣਾ
#ਨੀਨਾ ਮਹਾਂਵੀਰ
#ਮੰਗੂ ਤੇ ਬਿੱਕਰ
#ਪਰੇਮ ਪਿਕਾਸੋ
#ਚੰਨੋ ਬਾਜ਼ੀਗਰਨੀ
#ਇੱਕੀਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ
#ਏਕਲਵਯ ਬੋਲਿਆ
#ਬੱਬੀ ਗਈ ਕੋਹਕਾਫ਼
#ਕਿੱਸਾ ਪੰਡਤ ਕਾਲੂ ਘੁਮਾਰ
#ਭਾਂਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪੋਤਰਾ
#ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੁੱਤਰ
#ਨਾਸਤਕ ਸ਼ਹੀਦ
#ਪੂਨਮ ਦੇ ਬਿਛੂਏ
#ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਦਿਵਾਲੀ
#ਪਹਾੜਨ ਦਾ ਪੁੱਤ
#ਪੰਜ ਪੰਡਾਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਸਿਰ
#ਬਾਬਲ, ਮੇਰਾ ਡੋਲਾ ਅੜਿਆ
#ਵਤਨਾਂ ਵੱਲ ਫੇਰਾ
#ਗ਼ਾਲਿਬ-ਏ-ਆਜ਼ਮ
#ਸੁੱਥਰਾ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ
#ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ
#ਮੇਰਾ ਨਾਟਕੀ ਸਫ਼ਰ
#ਪੰਜਾਂ ਖੂਹਾਂ ਵਾਲੇ (ਡਰਾਮਾ)
#Alexander's victory (ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ)
#ਅਮਨਾਤ ਦੀ ਲਾਠੀ: ਨਾਟਕ
#ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ: ਤਿੰਨ ਡਰਾਮੇ

## ਸਨਮਾਨ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਟਕ ਤਿੱਕੜੀ ਲਈ ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

## ਬਾਹਰੀ ਹਵਾਲੇ
* (http://magazine.manchanpunjab.org/article?aid=34 ) (ਮੰਚਨ ਪੰਜਾਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਹੈ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਮਿੱਗ 21

**ਮਿਕੇਓਂ ਗੁਰੇਵਿੱਚ ਮਿੱਗ-21** (,) ਨਾਟੋ ਨਾਮ ਫਿਸ਼ਬੇਡ ਇੱਕ ਆਵਾਜ ਤੋ ਵੀ ਤੇਜ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਕੇਓੰ ਗੁਰੇਵਿੱਚ ਡੀਜਾਇਨ ਬੇਉਰੋ ਦੁਆਰਾ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਬਲਾਲੈਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੂਸੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਜਾ ਆਲੋਵੇਕ (ਪੈਨਸਲ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਦਾ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ ਡੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਪਗ 60 ਦੇਸ਼ ਅਤੇ 4
ਮਹਾਦੀਪ ਮਿੱਗ 21 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਹਾਜ ਨੇ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੁਨਿਆ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਤੋ ਤੇਜ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਬ ਤੋ ਵਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੋਰੀਅਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਬ ਤੋ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (1959-1985)

## ਵਿਕਾਸ
### ਮੁੱਢ
ਮਿੱਗ 21 ਜਹਾਜ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੋ ਘੱਟ ਰਫਤਾਰ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜਾਂ ਤੋ ਅੱਗੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਗ 15 ਅਤੇ ਮਿੱਗ 17 ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੋਂ ਤੇਜ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਗ 19 ਜਹਾਜਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ

thumb
**ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ** (14 ਨਵੰਬਰ 1894 - 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1990) ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ।

## ਜੀਵਨ
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ ਜਨਮ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਬੜਾ ਪਿੰਡ ਲੋਹਟੀਆਂ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਅਮਰ ਚੰਦ ਮਹਾਜਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੈ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 14 ਨਵੰਬਰ 1894 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ।
* ਵੀਰਾਂਗਣਾ (1924) 
* ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (1925, ਨਾਟਕ)
* ਸੁਕੰਨਿਆ (1925, ਨਾਟਕ)
* ਪ੍ਰੇਮ ਪੀਂਘਾਂ (1929, ਨਾਵਲ) 
* ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤ (1933)
* ਰਾਮਗੀਤ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਗਗਨ ਨਾਰੰਗ

**ਗਗਨ ਨਾਰੰਗ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਏਅਰ ਰਾਈਫਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਓਲਿੰਪਕ ਗੋਲਡ ਕਿਉਸਟ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਡਨ ਓਲਿੰਪਕ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। 2012 ਲੰਡਨ ਓਲਿੰਪਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਈਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਸੇਂ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਕੋਰ 701.1 ਸੀ।.

## ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਪਾਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਡ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ 29 ਅਗਸਤ 2011 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ ਦੁਆਰਾ ਭੇਂਟ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਗਨ ਨੂੰ 2012 ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਚੈਕਰਡ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬ੍ਰਹਮੋਸ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

**ਬ੍ਰਹਮੋਸ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: **BrahMos;** ਜਿਸਨੂੰ PJ-10 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ, ਰੈਮਜੈੱਟ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਕਰੂਜ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਜਾਂ TEL ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸੰਘ ਦੇ NPO ਮਸ਼ੀਨੋਸਟ੍ਰੋਏਨੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਰੋਸਪੇਸ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ P-800 ਓਨਿਕਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਨਾਮ ਦੋ ਨਦੀਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਮੋਸਕਵਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪੋਰਟਮੈਨਟੋ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਟਰੋਲ ਰੈਜੀਮ (MTCR) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਰੇਂਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਈ ਗਈ।

2022 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਰੋਸਪੇਸ ਦੇ ਸੀਈਓ, ਅਤੁਲ ਰਾਣੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖੀ ਹਾਈਪਰਸੋਨਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੋਸ-II ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 3M22 ਜ਼ੀਰਕੋਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

### 2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟਕਰਾਅ 
ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ 7 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ 9 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 10 ਮਈ 2025 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਸਟੀਕ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੋਈ Su-30MKI ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਨੇ 29 ਮਈ ਨੂੰ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ 10 ਮਈ ਦੀ ਸਵੇਰ 4:30 ਵਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਘੰਟੇ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੀਏਐਫ ਬੇਸ ਨੂਰ ਖਾਨ (ਚੱਕਲਾਲਾ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ), ਰਫੀਕੀ, ਮੁਰੀਦ, ਸੁੱਕਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪਸਰੂਰ, ਚੁਨੀਆਂ, ਸਰਗੋਧਾ, ਸਕਾਰਦੂ, ਭੋਲਾਰੀ ਅਤੇ ਜੈਕਬਾਬਾਦ ਸਮੇਤ 11 ਪੀਏਐਫ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।

ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਣਾ ਸਨਾਉੱਲਾ, ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ 30 ਤੋਂ 45 ਸਕਿੰਟ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨੂਰ ਖਾਨ ਏਅਰਬੇਸ 'ਤੇ ਦਾਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸਨ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਫਲ ਐਂਟੀ-ਸ਼ਿਪ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ, ਸਟੀਕ ਹਮਲਾਵਰ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਗੀਤ

thumb|**1490 ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਖ਼ਾਕਾ: ਤਿੰਨ ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਫ਼ਨ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ**
**ਗੀਤ** ਇੱਕ ਐਸੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਲਾਮਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਗਾਵੇ। ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਵਿ-ਟੁਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਅਦਾਇਗੀ ਸਮੇਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ (ਸਥਾਈ) ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਇਕ ਦੇ ਹਮਆਵਾਜ਼ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੀਤ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਐਚ ਐਮ ਨਕਵੀ

**ਐਚ ਐਮ ਨਕਵੀ** (ਜਨਮ 1974) ਕਰਾਚੀ-ਵਾਸੀ *ਹੋਮ ਬੁਆਏ* ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। *ਹੋਮ ਬੁਆਏ* ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਡੀਐਸਸੀ (2011) ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਨਕਵੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਚਰਮਪੰਥੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
## ਜੀਵਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974
ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ

**ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ** () (ਜਨਮ 1940) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਹੈ।
ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ 1940 ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ, (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੱਯਦ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ 1949 ਵਿਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਿੰਸਾ (ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਗਵਾਹ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਮਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ।  ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ *ਅਦੀਬ ਫਾਜ਼ਿਲ* ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪਾਠਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ - ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੇਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਤੱਕ।

ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਅਤੇ 1961 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਯੂਸਫ ਕਾਮਰਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

## ਲਿਖਤਾਂ
*ਬਾਕੀ ਮਾਨਦਾ ਖ਼ਾਬ
*ਔਰਤ ਜ਼ਬਾਨ-ਏ-ਖ਼ਲਕ ਸੇ ਜ਼ਬਾਨ-ਏ-ਹਾਲ ਤੱਕ
*ਔਰਤ ਖ਼ਾਬ ਔਰ ਖ਼ਾਕ ਕੇ ਦਰਮਿਆਨ
*ਖ਼ਵਾਤੀਨ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਿਗਾਰ 1930 ਸੇ 1990ਤੱਕ
*ਜ਼ੈਤੂਨ
*ਆ ਜਾਓ ਅਫ਼ਰੀਕਾ
*ਬੁਰੀ ਔਰਤ ਕੀ ਕਥਾ
*ਬੁਰੀ ਔਰਤ ਕੇ ਖ਼ਤੂਤ: ਨਾ ਜ਼ਾਈਦਾ ਬੇਟੀ ਕੇ ਨਾਮ
*ਸਿਆਹ ਹਾਸ਼ੀਏ ਮੇਂ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ
*ਬੇਨਾਮ ਮੁਸਾਫ਼ਤ
*ਲਬ ਗੋਇਆ
*ਖ਼ਿਆਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੇ ਮੁਕਾਬਲਾ
*ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਮੇਂ ਰਾਤ ਥੀ
*ਸੋਖ਼ਤਾ ਸਾਮਾਨੀ-ਏ- ਦਿਲ
*ਕਲੀਆਤ ਦੁਸ਼ਿਤ-ਏ-ਕੈਸ਼ ਮੇਂ ਲੀਲੀ
*ਲੀਲੀ ਖ਼ਾਲਿਦ
*ਵਰਕ ਵਰਕ ਆਈਨਾ
*ਸ਼ਨਾਸਾਈਆਂ ਰੁਸਵਾਈਆਂ
*ਵਹਿਸ਼ਤ ਔਰ ਬਾਰੂਦ ਮੇਂ ਲਿਪਟੀ
*ਹੋਈ ਸ਼ਾਇਰੀ (ਜ਼ੇਰ-ਏ-ਤਬਾ) 

## ਹਵਾਲੇ
ਭੁਵਨ ਸੋਮ

***ਭੁਵਨ ਸੋਮ*** ਮ੍ਰਣਾਲ ਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ 1969 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਲ ਦੱਤ (ਸ਼੍ਰੀ ਭੁਵਨ ਸੋਮ) ਅਤੇ ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮੁਲੇ (ਗੌਰੀ ਨਾਮਕ ਪੇਂਡੂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਪਟਕਥਾ
ਭੁਵਨ ਸੋਮ (ਉਤਪਲ ਦੱਤ) ਇੱਕ ਵਿਧੁਰ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੈ। ਈਮਾਨਦਾਰ ਇੰਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਤੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖ‍ਸ਼ਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਸ ਕੰਮ ਹੀ ਹੈ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ੋਮ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮੁਲੇ) ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਨਾਲ ਜਾਧਵ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਜਾਧਵ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਇਂਤਜਾਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਕਤ ਸ਼ੋਮ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਅਸਲ ਮਜਾ ਵੀ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗੌਰੀ ਦਾ ਸਾਥ ਸ਼ੋਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਰਸ ਘੋਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਠਵੇਂ ਅਜੂਬੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਜਾਧਵ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
## ਪਾਤਰ
* ਉਤਪਲ ਦੱਤ - ਭੁਵਨ ਸੋਮ
* ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮੁਲੇ - ਗੌਰੀ
* ਸ਼ੇਖਰ ਚੈਟਰਜੀ - 
* ਸਾਧੂ ਮੇਹਰ - ਜਾਧਵ ਪਟੇਲ
## ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਸਰਬੋਤਮ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਇਨਾਮ
* ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਇਨਾਮ - ਮ੍ਰਣਾਲ ਸੇਨ
* ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਇਨਾਮ - ਉਤਪਲ ਦੱਤ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1969 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਖੰਡਰ

***ਖੰਡਰ*** ਮਰਣਾਲ ਸੇਨ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ 1984 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਮੂਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੇਨਦਰਾ ਮਿਤਰਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਬੰਗਾਲੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ *ਤਾਲੇਨਾਪੋਤਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ* ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਦਾਕਾਰ ਸਿਤਾਰੇ ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ, ਨਸੀਰੁਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੰਕਜ ਕਪੂਰ ਹਨ।ਇਹ 1984 ਕੈਨਜ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸੀ. ਐਨ. ਆਰ. ਰਾਓ

**ਪ੍ਰੋ. ਸੀ. ਐਨ. ਆਰ. ਰਾਓ** (ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1934) ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂਮੰਥਾ ਨਗੇਸਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਨਗਮਾ ਨਗੇਸਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦਾ ਪੁਰਾ ਨਾਮ ਚਿੰਤਾਮਨੀ ਨਗੇਸਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਰਾਓ (ਕੰਨੜਾ:ಚಿಂತಾಮಣಿ ನಾಗೇಶ ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್) ਡਾ. ਰਾਓ ਦੀ ਸਾਦੀ 1960 ਵਿੱਚ ਇਦੂਮਤੀ ਰਾਓ ਨਾਲ ਹੋਈ ਆਪ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ।

## ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੈਚੂਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੁਰਦੂਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1958 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਆਈ. ਆਈ ਟੀ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ

## ਕੰਮ
ਆਪ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸੀ. ਐਨ. ਆਰ. ਰਾਓ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ 1400 ਰਿਸਰਚ ਪੇਪਰ ਤੇ 45 ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਰਾਓ ਅਜਿਹੇ ਤੀਜੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਗੇ।

## ਸਨਮਾਨ
*ਹੁਗੇਹਸ ਸਨਮਾਨ(2000)
*ਭਾਰਤੀ ਸਾਇੰਸ ਸਨਮਾਨ (2004)
*ਰੋਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ(1984)
*ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਸਨਮਾਨ(2008)
*ਦਾਨ ਡੈਵਿਡ ਸਨਮਾਨ (2005)
*ਲੇਗਿਆਨ ਸਨਮਾਨ (2005)
*ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1974)
*ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ (1985)
*ਭਾਰਤ ਰਤਨ (2014)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਰਿਤਵਿਕ ਘਟਕ

**ਰਿਤਵਿਕ ਘਟਕ** (ਬੰਗਾਲੀ:  ঋত্বিক  ( কুমার )  ঘটক ,  ਰਿਤੀਕ  (ਕੁਮਾਰ)  ਘੋਟੋਕ; 4 ਨਵੰਬਰ, 1925 – ਤੋਂ 6 ਫਰਵਰੀ 1976) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘਟਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਤਿਅਜੀਤ ਰੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਣਾਲ ਸੇਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1970 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਟਸ ਲਈ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ

**ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ** (; ਮਰਾਠੀ: धनराज पिल्लै) (ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1968) ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕੰਵਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤੀ ਉਪਰਾਂਤ ਬਣੀ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਫੈਡੇਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਤਦਰਥ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

## ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ
ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ ਮਾਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਕੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਗਾਲਿੰਗਮ ਪਿੱਲੈ ਅਤੇ ਅੰਧਾਲਾੱਮਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਕੁਵਾਰਪਣ ਦੌਰਾਣ ਉਹ ਪੋਵਾਈ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਖੜਕੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ ( ਉਸਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ), ਹਿੰਦੀ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਹਿਜ ਹੈ।

 ਕੀਤੀ।

## ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਪਿੱਲੈ ਦਾ ਖੇਡ ਕੈਰੀਅਰ ਦਸੰਬਰ 1989 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 2004 ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 339 ਮੈਚ ਖੇਡੇ। ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਫੈਡੇਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗੋਲਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਧਨਰਾਜ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗੋਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਅੰਕੜਾ ਮਾਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੱਲੈ ਨੇ 170 ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਓਲਿੰਪਕ (1992, 1996, 2000, and 2004), ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ (1990, 1994, 1998, and 2002), ਚਾਰ ਚੈਂਪਿਅਨ ਟਰਾਫੀਆਂ (1995, 1996, 2002, and 2003), ਅਤੇ ਚਾਰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1990, 1994, 1998, and 2002) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਦੌਰਾਣ ਭਾਰਤ ਨੇ 1998 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ 2003 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਬੇਕਾਂਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੋਲ ਕਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ 1994 ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੌਰਾਣ ਵਿਸ਼ਵ ਇੱਲੈਵਨ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।

## ਕਲੱਬ ਹਾਕੀ
ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਲੱਬ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਡਿਅਨ ਜਿਮਖਾਨਾ (ਲੰਡਨ), ਐੱਚ ਸੀ ਲਿਓਨ (ਫ਼ਰਾਸ), ਬੀ ਐੱਸ ਐੱਨ ਐੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਟੇਲੇਕੋਮ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਐੱਚ ਸੀ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ), ਆਭਾਹਾਨੀ ਲਿਮਿਟਡ (ਢਾਕਾ), ਐੱਚ ਟੀ ਸੀ ਸਟੂਗਰਟ ਕਿੱਕਰਸ (ਜਰਮਨੀ) ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ (ਹਾਂਗਕਾਂਗ) ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਰੀਅਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਧਨਰਾਜ ਪ੍ਰੀਅਮਰ ਹਾਕੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਵੇਰਿਅਰਸ ਵਲੋਂ ਦੋ ਲੜੀਆ ਖੇਡਿਆ। ਮਜੌਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਰਲਡ ਸੀਰੀਜ਼ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਾਕਾ ਲਾਇਨਸਵਲੋਂ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਨੀ ਟੀਮ ਲਈ ਦੋ ਗੋਲ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਅਰੁਜਨ ਹਲੱਪਾ ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਏਅਰ ਇੰਡਿਆ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਹੈ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ
ਸਾਲ 1999-2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਖੇਡ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਡ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੋਲੋਗਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ 2002 ਚੈਂਪਿਅਨ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968
ਆਰਮਜ ਐਂਡ ਦ ਮੈਨ

**ਆਰਮਜ ਐਂਡ ਦ ਮੈਨ** ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਨਾਟਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਟਕ
ਭੱਟ ਕੀਰਤ

**ਭੱਟ ਕੀਰਤ**, ਇੱਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਸਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 
## ਬਾਣੀ
ਆਦਿ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ 1395 ਤੋਂ 1405 ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲਿਖੇ ਅੱਠ ਸਵਈਏ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਸਵਈਏ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਅਤੇ ਏਨੇ ਹੀ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਹਨ।

## ਸ਼ਹਾਦਤ
ਕੀਰਤ ਭੱਟ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦੇ ਬੱਲੂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘‘ਕੀਰਤ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਬੱਲੂ ਪੰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮੁਖਲਸ ਖਾਨ ਫੌਜਦਾਰ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ 17 ਵੈਸਾਖ 1691 ਬਿਕਰਮੀ (15 ਅਪਰੈਲ 1634 ਈ.) ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ।’’

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਣੀਕਾਰ
ਤ੍ਰਪਣ (ਫ਼ਿਲਮ)

**ਤਰਪਣ** (**The Absolution**) 1994 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੇ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਓਮ ਪੁਰੀ, ਰੇਵਤੀ, ਦੀਨਾ ਪਾਠਕ, ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੀਤਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹਨ। ਕੇ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਐੰਨਐਫਡੀਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹਦੀ ਕਹਾਣੀ 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਪਿੰਡ ਸੇਖਾਵਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣ-ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਲਾਨਅਤ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤਵਾਦ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਮਾਸਕੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਮੋਨਟਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਕਾਹਰਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਸਮੁਦਾਏ ਦੀ ਠੁਕਰਾਈ ਦੀ ਚੰਗੀ-ਖਾਸੀ ਮਲਾਮਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
## ਕਾਸਟ
* ਓਮ ਪੁਰੀ 	-ਜੱਸੂ ਕਾਕਾ 
* ਰੇਵਤੀ 	-ਸੁਮਿਤਰਾ
* ਦੀਨਾ ਪਾਠਕ - ਰਾਮੋ 
* ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ - ਸਰਪੰਚ (ਠਾਕੁਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ)
* ਮੀਤਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ -ਲਛਮੀ
* ਰਵੀ ਝਨਕਾਲ - ਜੋਰਾਵਰ
* ਸਵਿਤਾ ਬਜਾਜ - 	ਚਿੰਤੋ ਸਿੰਘ 
* ਵਰਿੰਦਰ ਸਕਸੈਨਾ - ਸੁੱਕੂ ਬਾਬਾ
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਗੁਪਤਾ - ਲਖਣ ਸਿੰਘ 
* ਵਿਜੇ ਕੈਸ਼ਯਪ - ਫੱਤੂ
* ਲਲਿਤ ਤਿਵਾੜੀ - ਜੀਤੂ ਠਾਕੁਰ 
* ਪਵਨ ਮਲਹੋਤਰਾ - ਧੰਨੂ
* ਅਨੰਗ ਡੇਸਾਈ - ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ
* ਬਬੀਤਾ ਭਾਰਦਵਾਜ - ਗੰਗਾ
* ਪ੍ਰਦੀਪ ਭਟਨਾਗਰ - ਵੈਦ 
* ਰੇਖਾ ਕੰਡਾ - ਵਿਦਿਆ
* ਮਾਧਵੀ ਕੌਸ਼ਿਕ - ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੀਤੂ 
* ਊਸ਼ਾ ਨਾਗਰ - ਧੰਨੂ ਦੀ ਮਾਂ
* ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ - ਸੰਤੋਸ਼

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* 
* Tarpan (streaming Online) *Cinemas of India (NFDC)*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ

***ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ*** ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।

## ਮੁਖ ਕਲਾਕਾਰ 
* ਮਧੂਬਾਲਾ - ਸ਼ਬਨਮ
* ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ - ਅਮਨ
* ਸ਼ਿਆਮਾ - ਸ਼ਮਾ
* ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ
* ਕੇ ਐਨ ਸਿੰਹ
* ਮੁਮਤਾਜ਼ ਬੇਗ਼ਮ
## ਸੰਗੀਤ 
ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਨਭਾਉਣੀਆਂ ਹਨ।
## ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ 
ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰੋਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤ  ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਾਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1960 ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀ। ਗੀਤ "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇਗੀ" ਇੱਕ ਚਾਰਟਬਸਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ ਦੀ 1960 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ।

ਕਵਾਲੀਆਂ "ਨਾ ਤੋ ਕਾਰਵਾਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ" ਅਤੇ "ਯੇ ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ ਹੈ" ਲਈ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਆਰ. ਚੰਦਰਾ (ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ) ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਲਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖਯਾਮ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਖਯਾਮ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰੌਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਕਵਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਗਵਾਉਣਾ ਸੀ।

ਰੇਡਿਫ.ਕੋਮ, ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, "ਨਾ ਤੋ ਕਾਰਵਾਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ" ਨੂੰ "ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਕਵਾਲੀਆਂ" ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ।

ਗਾਣੇ

ਨੰ. ਸਿਰਲੇਖ                       ਗਾਇਕ /ਗਾਇਕਾਂ                        ਲੰਬਾਈ

1. "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਭੁਲੇਗੀ" ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ                            4:05

2. "ਗਰਜਤ ਬਰਸਾਤ ਸਾਵਨ ਆਯੋ ਰੇ" ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਬਰੋਟ 

3:12

3. "ਜੀ ਚਾਹਤਾ ਹੈ ਚੁਮ ਲੂੰ" ਆਸ਼ਾ ਭੌਸਲੇ, ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਬਲਬੀਰ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਹਸਨ                                                                               6:27

4. "ਮੈਨੇ ਸ਼ਾਯਦ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਪਹਿਲੇ ਭੀ" ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ                            3:45

5. "ਮੁਝੇ ਮਿਲ ਗਿਆ ਬਹਾਨਾ"  ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ                           3:20

6. "ਨਾ ਤੋ ਕਾਰਵਾਂ ਕੀ ਤਲਸ਼ ਹੈ" ਮੰਨਾ ਡੇ, ਆਸ਼ਾ ਭੌਸਲੇ, ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਐਸ.ਡੀ. ਬਾਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ                                          11:48

7. "ਨਿਗਾਹ-ਏ-ਨਾਜ਼ ਕੇ" ਆਸ਼ਾ ਭੌਸਲੇ, ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ੰਭੂ 4:50

8. "ਯੇ ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ" ਮੰਨਾ ਡੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਐਸ.ਡੀ. ਬਾਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ                                                                           7:06

9. "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਹੀਂ" ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ                3:18

ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: 47:00
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* BARSAAT KI RAAT: One Rainy Night 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ

**ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ**, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ** (19 ਅਪਰੈਲ 1923 - 26 ਦਸੰਬਰ 2006) () ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਝਲਕਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਬੀ ਏ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜੀ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੱਕਾ ਭੈਣ ਭਰਾ ਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਇਆ।

## ਕਿਤਾਬਾਂ
**ਬੇਵਫ਼ਾ ਕਾ ਸ਼ਹਿਰ*
**ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਔਰ ਤਨਹਾ ਫ਼ੂਲ*
**ਜੰਗਲ਼ ਮੇਂ ਧਨਿਕ*
**ਦੁਸ਼ਮਨੋਂ ਕੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸ਼ਾਮ*
**ਸਫ਼ੈਦ ਦਿਨ ਕੀ ਹਵਾ*
**ਸਿਆਹ ਸ਼ਬ ਕਾ ਸਮੁੰਦਰ*
**ਮਾਹ ਮੁਨੀਰ*
**ਛੇ ਰੰਗੀਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ*
**ਸ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਰਾਤ*
**ਚਾਰ ਚੁੱਪ ਚੀਜ਼ਾਂ*
**ਰਸਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ*
**ਆਗ਼ਾਜ਼ ਜ਼ਮਸਤਾਨ*
**ਸਾਇਤ ਸਿਆਰ*
**ਕੁਲੀਆਤ ਮੁਨੀਰ*
﻿
## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ
### ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਰਦੂ ਨਜ਼ਮ

ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਰ ਕਰ ਦੇਤਾ ਹੂੰ ਮੈਂ, ਹਰ ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਮੇਂ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਾਤ ਕਹਿਨੀ ਹੋ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਨਾ ਹੋ
ਇਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਨੀ ਹੋ, ਉਸੇ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਨਾ ਹੋ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਰ ਕਰ ਦੇਤਾ ਹੂੰ ਮੈਂ

ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਹੋ ਉਸ ਕੀ, ਯਾਰ ਕੀ ਢਾਰਸ ਬੰਧਾਨਾ ਹੋ
ਬਹੁਤ ਦੇਰੀਨਾ ਰਸਤੋਂ ਪਰ ਕਿਸੀ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਜਾਨਾ ਹੋ
ਬਦਲਤੇ ਮੌਸਮੋਂ ਕੀ ਸੈਰ ਮੇਂ ਦਿਲ ਕੋ ਲਗਾਨਾ ਹੋ
ਕਿਸੀ ਕੋ ਯਾਦ ਰੱਖਨਾ ਹੋ, ਕਿਸੀ ਕੋ ਭੁੱਲ ਜਾਨਾ ਹੋ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਰ ਕਰ ਦੇਤਾ ਹੂੰ ਮੈਂ

ਕਿਸੀ ਕੋ ਮੌਤ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਕਿਸੀ ਗ਼ਮ ਸੇ ਬਚਾਨਾ ਹੋ
ਹਕੀਕਤ ਔਰ ਥੀ ਕੁਛ ਉਸਕੋ ਯੇ ਬਤਾਨਾ ਹੋ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਰ ਕਰ ਦੇਤਾ ਹੂੰ ਮੈਂ

### ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਤਾਹ

ਕੁਝ ਉਂਝ ਵੀ ਰਾਹਵਾਂ ਔਖੀਆਂ ਸਨ
ਕੁਝ ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਗ਼ਮ ਦਾ ਤੌਕ ਵੀ ਸੀ
ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਸਨ
ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਸੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ
ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦ

**ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦ**, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਉਸ ਦਾ ਖਾਸ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। 
ਜੂਨ 2009ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਕੀਹਨੂੰ ਦਰਦ ਸੁਣਾਵਾਂ"ਰਿਲੀਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਠੁਮਰੀ

**ਠੁਮਰੀ** (ਦੇਵਨਾਗਰੀ: , Nastaliq: **ٹھمری**) .ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਪ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦਰੁਤ (ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਕ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਰਾਗ ਦੇ ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੰਗਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਠੁਮਰੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਠੁਮਰੀ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਗਾਇਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਗ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰ

**ਪੱਤਰਕਾਰ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਬਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ, ਲਿਖਦਾ ਅਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੱਤੇ
ਦਰਭੰਗਾ ਰਾਜ

**ਦਰਭੰਗਾ ਰਾਜ**, ਜਾਂ **ਦਰਭੰਗਾ ਰਾਜ** ਅਤੇ **ਦਰਭੰਗਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ**, ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਜਾਗੀਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪਗ 6,200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਾਲਾ ਦਰਭੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੈਥਿਲ ਬਾਹਮਣ ਜਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਅੱਜ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਅਤੇ ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। , ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 18 ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚਲੇ 4,495 ਪਿੰਡ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਲਈ 7,500 ਤੋਂ ਵਧ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਦਰਭੰਗਾ

ਉੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਗਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਸਿਆ ਦਰਭੰਗਾ ਇੱਕ ਜਿਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੰਡਲੀ ਮੁੱਖਾਲਾ ਹੈ।  ਦਰਭੰਗਾ ਪ੍ਰਮੰਡਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਤਿੰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਰਭੰਗਾ, ਮਧੂਬਨੀ,  ਅਤੇ ਸਮਸਤੀਪੁਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਨੀ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਸਤੀਪੁਰ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਹਰਸਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾਮੜੀ ਜਿਲੈ ਹਨ। ਦਰਭੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਓਈਨਵਾਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਜਿਲਾ ਅੰਬ ਅਤੇ ਮਖਾਣੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ

**ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ ** (ਜਨਮ 27 ਫਰਵਰੀ 1952) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ-ਲੇਖਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲਾਓ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਵਾਰ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਉੱਤੇ ਹਾਜਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਇਸ ਮਾਅਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਬੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਉਹ ਠੀਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ‍ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ‘ਦਾਮੁਲ’ ਦੇ ਜਰੀਏ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਨਬਜ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਛੂਹਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। 
## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
### ਬਤੌਰ ਲੇਖਕ 
### ਬਤੌਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਏ? (ਨਾਵਲ)

***ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਏ?*** () ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤਪਸੰਦ, ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਨਿਕੋਲਾਈ ਚੇਰਨੀਸ਼ੇਵਸਕੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ਹੈ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਚੁਨੀਂਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

*ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਏ?* ਲੈਨਿਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰਹਮੇਤੋਵ, ਲੋਪੁਖੋਵ ਅਤੇ ਕਿਰਤਾਨੇਵ ਵਰਗੇ ਉਦਾੱਤ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, “ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਚੇਰਨੀਸ਼ੇਵਸਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਕਸੌਟੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਸ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਮਾਨਵੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਨਾਵਲ…ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਜੋ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ, ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸ ਚੀਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਮਨਪਰਚਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਪਾਠਕ ਲਈ ਹੈ।”

ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਚੇਰਨੀਸ਼ੇਵਸਕੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਆਪ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇਹ ਵਿਅਰਥ, ਸਤਹੀ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ '**ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਏ**' ਨਾਵਲ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। ਅਤੇ ਤਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ ਆਜੀਵਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

ਇਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ, ਲੇਖਕ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਲਈ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸਨ। ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਉਸਦੀ ਕਲ ਕੋਠੜੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਮਗਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ, ਪਲੈਖਾਨੋਵ, ਪੀਟਰ ਕਰੋਪੋਤਕਿਨ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਕੋਲੋਨਤਾਈ ਅਤੇ ਰੋਜਾ ਲਕਸਮਬਰਗ ਸਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਆਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਕਲਾਸਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਨਾਵਲ
ਤਰੁਣ ਤੇਜਪਾਲ

**ਤਰੁਨ ਜੇ ਤੇਜਪਾਲ** (ਜਨਮ 15 ਮਾਰਚ 1963) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਚ 2000 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ *ਤਹਿਲਕਾ* ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।

2001 ਵਿੱਚ *ਬਿਜਨਸ ਵੀਕ* ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਹੇ 50 ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ 2009, ਇਸੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, "ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ 50 ਲੋਕ, 2009" ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਲੇਠੇ ਨਾਵਲ *ਦ ਅਲਕੀਮੀ ਆਫ਼ ਡਿਜਾਇਰ* (2006) ਨੇ *ਲ ਪ੍ਰਿਕਸ ਮਿੱਲੇ ਪੇਜਿਜ਼* ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ ਆਇਆ *ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਅਸੈਸਨਜ* (2010)। "ਦ ਵੈਲੀ ਆਫ਼ ਮਾਸਕਸ"(2011) ਨੂੰ ਮੈਨ ਏਸ਼ੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਇਨਾਮ, 2011 ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ

**ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ** (ਜਨਮ 3 ਫਰਵਰੀ 1957) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। 
ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਛਾਇਆਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਗਾਉ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਕਈ ਸਾਜ ਵਜਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ *ਲਮ੍ਹਾਂ-ਲਮ੍ਹਾਂ* ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ 
ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਫਰਵਰੀ 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1977 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਜ਼ਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ' ਨਾਲ 1977 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਪਤੀ ਨੇ 1978 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ 'ਹਮ ਪਾਂਚ' ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1981 ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ' ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ 'ਕਥਾ', 'ਕਿਸੀ ਸੇ ਨਾ ਕਹਿਣਾ', 'ਰੰਗ ਬਿੰਰਗੀ' ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1985 ਵਿੱਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ 2002 ਚ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। 2009 ਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ 'ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੀ ਧੂਪ ਚਾਰ ਆਨੇ ਕੀ ਬਾਰਿਸ਼' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 
ਕਮਲਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।। ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ *ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ* ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਕਾਰਜ
ਨਵਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ "ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੀ ਧੂਪ", "ਚਾਰ ਆਨੇ ਕੀ ਬਾਰੀਸ਼" ਅਦਾਕਾਰ ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ ਅਤੇ ਰਜਿਤ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ 2009 ਦੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਖੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ ਨੈਟਫਲਿਕਸ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ "ਥੋੜਾ ਸਾ ਅਸਮਾਨ", ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ, ਜੋ ਕਿ ਧੱਕੜ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਟਰੈਵਲ ਸ਼ੋਅ, "ਦਿ ਪਾਥ ਲੈੱਸ ਟਰੈਵਲਡ" ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ "ਲਮ੍ਹਾ ਲਮ੍ਹਾ" 1983 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਮੈਪਿਨਲਿੱਟ ਨੇ "ਬਲੈਕ ਵਿੰਡ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਇਮਸ" ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਨਵਲ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, "ਦਿ ਮੈਡ ਤਿੱਬਤੀ" ਦੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ।

ਨੇਵਲ ਇੱਕ ਪੇਂਟਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੇਂਟਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਗਰਭਵਤੀ ਨਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ "ਵਿਨੋਦ ਪੰਡਿਤ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ" ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ।

## ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ
ਨਵਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, ਦਿਸ਼ਾ, ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਰਹੂਮ ਵਿਨੋਦ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ।

ਉਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

## ਇਨਾਮ
* 1988, ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
* 2003, ਕਰਾਚੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ
* 2012, ਕਲਪਨਾ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਸਪੇਨ) ਵਿਖੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
* 2013, ਨਿਊ-ਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ
**ਲਮ੍ਹਾਂ-ਲਮ੍ਹਾਂ*
**ਬਲੈਕ ਵਿੰਡ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਇਮਜ਼*

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*
*
* Naval's website 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ

**ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ** (1868 - 1927) ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਹਕੀਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿਬੀਆ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸਲੀਮੁੱਜਮਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿਕਿਤਸੀ ਪੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ (ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਿਹ) ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਕਾਂਗਰਸ ਅਜਲਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1863 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਯੂਨਾਨੀ ਹਕੀਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਕੀਮ ਸ਼ਰੀਫ ਖ਼ਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰੀਫ ਮੰਜਿਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1868
ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮਈਆ

**ਡਾ. ਭੋਗਰਾਜ ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮਈਆ** (24 ਦਸੰਬਰ 1880 – 17 ਦਸੰਬਰ 1959) ਭਾਰਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ (1952 ਤੋਂ 1957) ਰਾਜਪਾਲ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1880
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1959
ਅਮਰੂਦ

**ਅਮਰੂਦ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: **guava**) ਇੱਕ ਆਮ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਫਲ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਅਮਰੂਦ ਸਾਈਡੀਅਮ ਗੁਆਜਾਵਾ (ਨਿੰਬੂ ਅਮਰੂਦ, ਸੇਬ ਅਮਰੂਦ) ਮਿਰਟਲ ਪਰਿਵਾਰ (ਮਾਇਰਟੇਸੀ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਕਸੀਕੋ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਅਮਰੂਦ ਨਾਮ ਸਾਈਡੀਅਮ ਜੀਨਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਅਮਰੂਦ (ਸਾਈਡੀਅਮ ਕੈਟਲੀਅਨਮ) ਅਤੇ ਅਨਾਨਾਸ ਅਮਰੂਦ, ਫੀਜੋਆ ਸੇਲੋਵੀਆਨਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 55 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਮਰੂਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕੁੱਲ ਦਾ 45%। ਬਨਸਪਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਮਰੂਦ ਬੇਰੀਆਂ ਹਨ।

## ਕਿਸਮਾਂ

File:Guava_flowers_(6700015761).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guava_flowers_(6700015761).jpg|ਅਮਰੂਦ ਦਾ ਫੁੱਲ
File:Psidium_guajava_fruit.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Psidium_guajava_fruit.jpg|ਚਿੱਟਾ ਅਮਰੂਦ
File:ARS_HPSI41.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ARS_HPSI41.jpg|'ਥਾਈ ਮੈਰੂਨ' ਅਮਰੂਦ, ਇੱਕ ਲਾਲ ਅਮਰੂਦ ਦੀ ਕਿਸਮ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲਦਾਰ ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ
ਕੈਥੀ

**ਕੈਥੀ** ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਸਕਰ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸਨੂੰ ਕਇਥੀ ਜਾਂ ਕਾਇਸਥੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਉਤਰ-ਪਛਮ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਮਿਥਿਲਾ, ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਖਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ

**ਗੁਲਜ਼ਾਰ** ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ 1934 ਨੂ ਹੋਇਆ। ਓਹ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇੱਕ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਖੜੀਬੋਲੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਵੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀਹੈ। ਗੁਲਜਾਰ ਨੂੰ ਸਾਲ 2002 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਸਰਬਉਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ ਡੈਨੀ ਬਾਯਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ਸਲੰਮਡਾਗ ਮਿਲਿਓਨੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ *ਜੈ ਹੋ* ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤ ਦਾ ਆਸਕਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੀਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੈਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨਮੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ 2013 ਦਾ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਜਨਮ ਅਵੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਦੀਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 18 ਅਗਸਤ 1936 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਵੱਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਆਂਚਲ ਦੀ ਛਾਉਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੁਲਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਨੌਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਬਟਵਾਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ) ਆਕੇ ਬਸ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਰਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਤੌਰ ਮਕੈਨਿਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ। ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ, ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀ ਫਿਲਮ *ਬੰਦਨੀ* ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਛੰਦ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
* ਚੌਰਸ ਰਾਤ (ਲਘੂ ਕਥਾਵਾਂ, 1962) 
* ਜਾਨਮ (ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 1963) 
* ਏਕ ਬੂੰਦ ਚਾਂਦ (ਕਵਿਤਾਵਾਂ, 1972) 
* ਰਾਵੀ ਪਾਰ (ਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹ, 1997) 
* ਰਾਤ, ਚਾਂਦ ਔਰ ਮੈਂ (2002) 
* ਰਾਤ ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਕੀ 
* ਖਰਾਸ਼ੇਂ (2003)

## ਫ਼ਿਲਮਕਾਰੀ
### ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ 
ਗੁਲਜਾਰ ਨੇ ਬਤੌਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਪਣਾ ਸਫਰ 1971 ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1972 ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜਯਾ ਭਾਦੁੜੀ ਅਭਿਨੀਤ ਫ਼ਿਲਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜੋ ਇੱਕ ਗੂੰਗੇ ਬਹਰੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਲਜਾਰ ਨੇ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਆਂਧੀ (1975), ਮੌਸਮ(1975), ਅੰਗੂਰ(1981) ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ(1982) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
#### ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ (1971) 
* ਪਰਿਚਯ (1972) 
* ਕੋਸ਼ਿਸ਼ (1972) 
* ਅਚਾਨਕ (1973) 
* ਖੁਸ਼ਬੂ (1974) 
* ਆਂਧੀ (1975) 
* ਮੌਸਮ (1976) 
* ਕਿਨਾਰਾ (1977) 
* ਕਿਤਾਬ (1978) 
* ਅੰਗੂਰ (1980) 
* ਨਮਕੀਨ (1981) 
* ਮੀਰਾ
* ਇਜਾਜਤ (1986) 
* ਲੇਕਿਨ (1990) 
* ਲਿਬਾਸ (1993) 
* ਮਾਚਿਸ (1996) 
* ਹੁ ਤੂ ਤੂ (1999)

### ਗੀਤਕਾਰੀ 
ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਭਾਵੇਂ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਸੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵੇਂ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਲੀਵੁਡ ਵਿੱਚ ਆਈਟਮ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ ‘ਕਜਰਾਰੇ’ ਤੇ ‘ਬੀਡ਼ੀ ਜਲਾਈ ਲੇ’ ਆਦਿ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਲੀਵੁਡ ਫਿਲਮ ਸਲੱਮਡੌਗ ਮਿਲੇਨਿਅਰ ਲਈ ਗੀਤ ‘ਜੈ ਹੋ’ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਸਕਰ ਦਿਵਾਇਆ।
ਗੁਲਜਾਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ- 
* ਓਮਕਾਰਾ
* ਰੇਨਕੋਟ
* ਪਿੰਜਰ
* ਦਿਲ ਸੇ
* ਆਂਧੀ
* ਦੂਸਰੀ ਸੀਤਾ
* ਇਜਾਜਤ

### ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਣ 
* ਆਂਧੀ (1975) - ਪਟਕਥਾ, ਸੰਵਾਦ
* ਮੀਰਾ (1979) - ਪਟਕਥਾ, ਸੰਵਾਦ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936
ਅਨੀਤਾ ਦੇਸਾਈ

**ਅਨੀਤਾ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੇਸਾਈ ** (ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1937) ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬੁਕਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਉਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1963 ਵਿੱਚ ‘*ਕਰਾਈ ਦ ਪੀਕਾਕ*’ ਨਾਲ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਨੀਤਾ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ‘*ਕਲੀਅਰ ਲਾਇਟ ਆਫ ਡੇ*’ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ। ‘ਕਸਟਡੀ’ ਵਿੱਚ ਊਦਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੀਤਾ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਬੁਕਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿਨੂੰ ਫਿਲਮ ਸਮੀਖਕਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਸਾਚੂਸਟਸ ਇੰਸਟੀਟਯ਼ੂਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਾਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਸ਼ਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਲੋਂ ਜੁੜ ਗਈ। ‘ਫਾਸਟਿੰਗ ਫਿਸਟੀਂਗ’ ਨਾਮਕ ਫਰਿਕਸ਼ਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਕੇ ਇਨਾਮ ਲਈ ਫਿਰ ਵਲੋਂ ਬੁਕੇ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 1978 *ਫ਼ਾਇਰ ਆਨ ਦ ਮਾਊਨਟੇਨ* ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ; ਫਿਰ *ਦ ਵਿਲੇਜ ਬਾਏ ਦ ਸੀ* ਲਈ ਗਾਰਡੀਅਨ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ

**ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ**, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਅਤੇ ਜੈ ਦੇਵ ਦੀ ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਗਰੰਥ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਗੁਰੂ-ਦਰ-ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਤੱਕ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ-ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਲਵੰਤਾ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। 
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (1666-1708) ਨੇ 1704 ਤੋਂ 1706 ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਿਆਈ ਇਸ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।

## ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਬਿੰਬ
ਆਦਿਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 500 ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਬਦਲ ਰਹੇ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਆਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ
ਕਿਰਨ ਦੇਸਾਈ

**ਕਿਰਨ ਦੇਸਾਈ**' (ਜਨਮ: 3 ਸਤੰਬਰ, 1971) ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ *ਦ ਇਨਹੈਰੀਟੈਂਸ ਆਫ਼ ਲੌਸ* ਨੇ 2006 ਦਾ ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਨੀਤਾ ਦੇਸਾਈ ਵੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਕਿਰਨ ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ, 14 ਵਰਸ਼ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਈ। ਫਿਰ 1 ਸਾਲ ਬਾਦ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸਵਰਾਜਬੀਰ

thumb|ਡ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ
thumb|

# ਸਵਰਾਜਬੀਰ 2024 ਵਿੱਚ।
thumb|ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਡਾ. **ਸਵਰਾਜਬੀਰ** ( ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958) ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2024 ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਨਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ' ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਣ ਪੰਡੋਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਮਲੋਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 1978-79 ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਦੇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

## ਨਾਟਕਕਾਰ 
ਡਾ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਰੰਗਕਰਮੀ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਸਵਾਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਮਿੱਥ ਵਿਚੋਂ ਨਾਟਕ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਵੀ ਹੈ।

## ਸੰਪਾਦਕ 
**ਸਵਰਾਜਬੀਰ** ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬੋਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਰਾਤ (1985)
*ਸਾਹਾਂ ਥਾਣੀਂ (1989)
*23 ਮਾਰਚ

### ਨਾਟਕ
**ਧਰਮ ਗੁਰੂ*
**ਮੇਦਨੀ* 
**ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ*
**ਸ਼ਾਇਰੀ*
**ਕੱਲਰ* 
**ਜਨ ਦਾ ਗੀਤ*
* ਹੱਕ
**ਤਸਵੀਰਾਂ*
**ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ*
**ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ *

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਲ

## ਖੇਤਰੀ ਦਲ
ਅਗਰ ਚੋਣ ਆਯੋਗ ਕਿਸੇ ਦਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਦਲ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਲਾਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਦਸੰਬਰ 2011 ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

## ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਿਆਸੀ ਦਲ 
* ਸ੍ਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ
* ਰਾਮਰਾਜ ਪਰਿਸ਼ਦ
* ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ
ਏਲਮੋਰ ਲਿਓਨਾਰਦ

** ਏਲਮੋਰ ਜਾਨ ਲਿਓਨਾਰਦ, ਜੂਨੀਅਰ** (11 ਅਕਤੂਬਰ 1925– 20 ਅਗਸਤ 2013) ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਾਲ਼ਕਾਰ ਔਰ ਸਟੇਜ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ। 1950 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਵੈਸਟਰਨ ਸਨ ਲੇਕਿਨ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੁਰਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਮਾਇਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ *ਓਮਬਰੇ*,* *3.10 ਟੂ ਯੋਮਆ'', ਔਰ 'ਰਮ ਪੰਚ' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਅਖੀਰਲੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਕੋਨਟਨ ਟੋਰਨਟੀਨੋ ਨੇ 'ਜੈਕੀ ਬਰਾਊਨ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਜਸਟੀਫ਼ਾਈਡ' ਬਣਾਈ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ

**ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ** (15 ਮਾਰਚ 1934 – 9 ਅਕਤੂਬਰ 2006) ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ **ਬਹੁਜਨ ਨਾਇਕ**ਜਾਂ **ਮਾਨਿਆਵਰ**ਜਾਂ **ਸਾਹਿਬ**, ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਬਹੁਜਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਖੁਆਸਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੇਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਜਨ (ਭਾਰਤ ਦੀ 85% ਜਨਸੰਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਲਿਤ, ਪਿਛੜੇ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਿਮ, ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪਦ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਜਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਸਪਾ ਨੇ 1999 ਲੋਕਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। 1995 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮਾਇਆਵਤੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ
ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਕੋਟੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ *ਐਨੀਹਿਲੇਸ਼ਨ ਆਫ ਕਾਸਟ* ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ ਸੀ ਜੋ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

## ਹੋਰ
* ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ
* ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ
* ਮਹਾਤਮਾ ਜਯੋਤਿਬਾ ਫੂਲੇ
* ਛੱਤਰਪਤੀ ਸਾਹੁ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ
* ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ
* ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ
* ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ

## ਸਾਹਿਬ ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ
ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਆਪ ਆਪਣੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਦਾਨ