ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ

**
****1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ**'''''

'  
'***ਡਾ. ਐਸ.ਕੇ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ***'

1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਾਵਲ ਸਾਡੇ ਉਪਰੋਕਤ ਨਾਵਲੀ ਮਾਡਲ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਵਿਥ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ-ਬੋਧ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲਪੀ-ਵਿਵੇਕ ਸਮੇਤ ਸਮੂਰਤਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਰੂਪ-ਰਚਨ ਪਖੋਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਤ੍ਰਾਸਦ-ਬੋਧ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕਿਸ ਕਦਰ ਹਰਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ­ ਇਸ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਗਲਪੀ-ਬਿੰਬ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨਿਖੇੜਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਮੂਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ/ਭਾਵੁਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂ-ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਕੇ ਨਿਰਬੰਧਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਮਾਣੇ ਤੇ ਨਿਤਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਯਥਾਰਥ ਸਿਰਜਨ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਨਾਇਕ ਦੀ ਥਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

 ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਪ੍ਰਵਿਤਰੀ ਵਾਲਾ ਨਾਵਲ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਤੇ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਣਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ­ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ­ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੁੱਸਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੀ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਨਿਖੇੜ ਪ੍ਰਕਿਰਿÇਆਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਗਾਲੀਕਰਨ ਦੇ ਗਲਪੀ ਚਿਤਰਾਂ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਹੋਰ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇਰਾ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ ਅੰਨਦਾਤਾ (2002) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਨੰੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ­ ਸਗੋਂ ਉਸ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਗਲਪੀ ਬਿੰਬ ਵੀ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਸਮਾਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਿਅੰਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਖੁਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘‘ਇਹ ਅੰਨਦਾਤਾ­ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕੱਦੂ­ ਗੰਢੇ­ ਟਿੰਡੇ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਡੇਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਰਸਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਦਰ-ਦਰ ਮੰਗਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।’’ (ਪੰ. 351) ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (1985) ਅਤੇ ਦੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਢਾਬ (2003) ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ­ ਜਟਿਲਤਾ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ/ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਦਾ ਚੁਕ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਤਕ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧ-ਬਣਨ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਧੰਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
 ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਅਤਿ ਘਿਨੌਣਾ ਤੇ ਅਤਿ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇੱਕਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਕਠੋਰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿਧਾ ਵਰਣਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਵਿਡੰਬਣਾ ਦੀ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ (1992)­ ਕਟਹਿਰਾ (1993) ਤੇ ਕੌਰਵ ਸਭਾ (2003) ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਦਬੈਲ ਬਣਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਅਤੇ ਕਟਹਿਰਾ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਜਨਤਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਦਤ ਭਰਿਆ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕੌਰਵ ਸਭਾ ਪੰਜੀਵਾਦੀ ਨੀਂਹ ਉਤੇ ਉਸਾਰੀ ਸਾਲੀ ਲੋਕਰਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ-ਵਿਧਾਨ ਪਾਲਕਾ­ ਕਾਰਜ ਪਾਲਕਾ­ ਨਿਆ ਪਾਲਕਾ ਵਿਚਲੇ ਖ਼ਲਨਾਇਕੀ ਚਰਿਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ­ ਜਟਿਲਤਾ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

‘ਮਾਇਆ ਨਗਰ’ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ‘ਕੋਰਵ ਸਭਾ’ ਪੈਸੇ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਚਿਹਨ ਹਨ।  ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਨਿਜੀਕਰਨ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ­ ਇਸੇ ਲਈ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਕਿਊਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾ ਨਿਜੀ ਹੈ­ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਰਿਆਇਤ ਨਹੀਂ। ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਮੁੱਲ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨਗਰ ਵਿਚਲੀ ਕੌਰਵੀ ਧਿਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ‘ਭੁੱਖਿਆ’ ਦੀ ਨਹੀਂ­ ‘ਭੁੱਖੜਾ’ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜਮਾਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਨਿਰਬਸਤਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਕਰਤੂਤ’ ਦੀ ਤਾਮਸ-ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖ਼ਾਸੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲੱਛਣੀ ਚਿਹਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ/ਇਲਾਕੇ/ਖਿਤੇ ਦਾ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵੀ-ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਕਿ੍ਰਟੀਕ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਰਤਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਲਪੀਕਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕੇਵਲ ਕਲੋਟੀ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚਰਚਾ ’ਚ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ- ਹੋਣੀ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ (1993)­ ਹੋਣੀ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1998) ਅਤੇ ਘਾਟੀ ਪੁਤਲੀਗਰਾਂ ਦੀ (2003)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਕਲੋਟੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਜ ਖੋਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੁਟਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਂ-ਵਿਹਾ ਚੁਕੀ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤੀ ਦੇ ਮੁੱਲ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਘਿਨੌਣਾ ਤੇ ਮਾਨਵ-ਦੋਖੀ ਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ­ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਉਤੇ ਵੀ ਕਾਟਵਾਂ ਵਿਅੰਗ ਸੁਟਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਣਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਤਨਜ਼ੀਆ ਲਹਿਰੇ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਲੇਡੀ ਤੇ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ­ ਗਾਂਧੀ­ ਨਹਿਰੂ­ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ  ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸਿਓ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤਨ ਤੋ ਂਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ­ ਜਿਹਾ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਹ ਨੇਤਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ­ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਲੜੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਘਾਟੀ ਪੁਤਲੀਗਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ­ ਉਹ ਉਸਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਅਮਰੀਕ­ ਡੇਵਿਡ­ ਜੈਸਮੀਨ ਆਦਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪੈਰਾ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੂਹੀਏ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਇਕਤਿ੍ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ­ ਇਹ ਨਿਰਸੰਦੇਹ­ ਠੰਡੀ ਜੰਗ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਧਨੀ ਮੁਲਕ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ­ ਉਸ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਗਲਪੀ-ਬਿੰਬ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਮਾਨਵੀ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀਕਰਨ ਦਾ ਢੰਢੋਰਾ ਪਿਟਣ ਵਾਲੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਮੋਢੀ ਦੇਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਕਲੋਟੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਿਬਰਾ ਦਾ ਨਾਵਲ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਿਆ ਮਨੁੱਖ (1998) ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਜਿਥੇ ਵਿਕਸਤ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਰਹੇ ਕਾਮ ਦੇ ਅਤਿਘਿ੍ਰਣਤ ਤੇ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਧੋਂਸ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ­ ਇਸ ਦਾ ਗਲਪੀ ਚਿਤਰ ਵੀ ਸਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਨਅਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਨਅਤ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਘਿਨੌਣਾ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਸਤੂਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਸਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਿਆ। ਪੈਸੇ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹੋੜ ਨੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿਚਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤਾਂ ਅੱਧੇ-ਪਚੱਧੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਪਲੇ ਗੁਰਬਤ­ ਆਤਮ-ਗਿਲਾਨੀ ਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਹੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਹ­ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਔਰਤ ਦੀ ਦੇਹ­ ਕਾਮ-ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਮੰੰਡੀ ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਜਿਨਸ ਵਜੋਂ ਵੇਚੀ/ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਮਹੂਰਤ (2004) ਜਿਥੇ ਔਰਤ ਦੇ ਇਸ ਵਸਤੂ ਰੂਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਕਲਾ ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸੁਹਜ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਸਤੂਕਰਨ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਗਲਪੀ ਬਿੰੰਬਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਵਿਡੰਬਣਾ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਣ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ­ ਨਿਰਦਈਪੁਣਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਰੂਪਤਾ­ ਨੀਚਤਾ ਤੇ ਵਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਅਮਲ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨੀਝਮਈ ਨਿਰੀਖਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸਾਰ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਨਾਵਲ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦਬੋਧ ਦਾ ਸੂਚਿਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਮੁਖ-ਥੀਮ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ­ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲੋਂ ਟੁਟਣ ’ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਤਨਾਉ­ ਭੌਂ-ਹੇਰਵਾ­ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਤਨਾਉ­ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਗਲੋਬਲੀ ਵਿਲੇਜ’ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਭਰਵੇਂ ਗਲਪੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਸਮੂਰਤਨ ਪਰਵਾਸੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਵਰਨ ਚੰਦਨ­ ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ­ ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ­ ਦਰਸ਼ਨ ਧੀਰ ਆਦਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਕਥਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇ ਇਹ ਅਧੀਨ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਮਰੋੜਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ­ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜਾਲਮ ਤੇ ਜਿੰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਤੋੜੇ-ਮਰੋੜੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕੁਲਦੀਪ ਭਟਨਾਗਰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (2002) ਵਿਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰੂਪਤ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨਾਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬੇਦਾਗ਼ ਸਖ਼ਸ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੱਖਪਾਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਰੁਸਤੀਕਰਨ ਹੈ।

ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕੜੀ ਦਾ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦਾ ਨਾਵਲ ਯੁੱਧਨਾਦ (2004) ਹੈ। ਜਿਸ ਹਮਲਾਆਵਰ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ‘ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ’ (1lexander the 7reat) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੰੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਧਾੜਵੀ ਸੀ। ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦੀ ਗਲਪੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੰਗਰੀ ਦਾ ਡੂੰਘੇਰਾ ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਲੀ ਖ਼ਾਲੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੂਰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਧਾੜਵੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਵੈਦਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੇ ਬੋਧ-ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਵਿਜੈ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ­ ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਮਾਨਵਪੱਖੀ ਮਹਾ-ਨਾਇਕਾਂ ਤੇ ਮਹਾ-ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਿਥਲ ਹੋ ਰਹੀ ਵਸਤੂ-ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਖੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਏ ਰਾਹੀਂ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਆਂ­ ਫ਼ਿਲਮਾਂ­ ਮਾਡਲਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਧੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ­ ਆਰਥਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਔਰਤ ਦਾ ਬਿੰਬ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ­ ਇਹ  ਭਰਮ ਤੇ ਗਲੈਮਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੇ ਭਰਮ ਤੇ ਗਲੈਮਰ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਖਿਚੀਆ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਬਰਾਬਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਰ-ਹੰਭ ਕੇ ਨਿਰਾਸਤਾ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਜਬੂਰੀ ਵਸ ਵੇਸਵਾ-ਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। (ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਮਹੂਰਤ ਇਸ ਵਸਤੂ-ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਰਮਾਣਿਤ ਗਲਪੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।) ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ  ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੋਲ-ਮਾਡਲ (ਪਤਨੀ­ ਮਾਂ) ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਔਰਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਖੌਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ­ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ­ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮੂਲ ਥੀਮ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ/ਸਮਝਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਵੀ ਵਿਅੰਗ ਚਿਤ੍ਰ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾਤੀ-ਜਮਾਤੀ ਤੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤ-ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ () ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵੀ ਵਾਹਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਔਰਤ ਦੇ ਮੂਲ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਮਰਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਧੀਨ ਸੀਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਨਾਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਜੱਗ ਔਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਮਨ­ ਦਲਿਤ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ-ਰੂਪਾਂ ਪਿਛੇ ਮਰਦ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ­ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ­ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਬੱਲੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਭਰਵਾ ਤੇ ਸੰਘਣਾ ਗਲਪੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਇਸ ਬਦਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਰੰਪਰਕ ਜਾਤੀ-ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲਾ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਰਵੱਈਆਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜਬੂਤ ਹੋਏ ਹਨ­ ਉਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ­ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਛੱਤਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਅਸਮਾਨ (2004) ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਵ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦਵੰਦ/ਤਣਾਓ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ­ ਜਾਤ­ ਜਮਾਤ­ ਨਸਲ­ ਭਾਸ਼ਾ­ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਣਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ-ਵੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ­ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਵੰਡ­ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਦੰਗੇ­ ਰਾਮ-ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਵਾਦ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ/ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਘਿਨੌਣੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਦੌਰ ਵਿਚ­ ‘‘ਇਹ ਫੁੱਟ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਪੱਦਵੀ ਦੇ ਗ਼ੈਰ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।’’ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਅਜੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਅਜਿਹੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਬਿੰਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇ।

ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਰਖਕੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਤਕ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖ਼ਾਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਡੰਬਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬਹੁ-ਕੰਪਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁਟਣ ਲਈ ਸਾਂਝ-ਭਿਆਲੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਾਮੇ­ ਕਮੀ­ ਕਿਸਾਨ­ ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜੋ ਕਿ ਹਕੀਕਤਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਲੋੜਬੰਦ ਹਨ­ ਅਜੇ ਵੀ ਅਲੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਚੇਤਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਫਰਜ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਸੀ ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ­ ਭਾਵੇਂ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ-ਵਸਤੂ­ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਤੇ ਰਚਨਾ-ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਪਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੋਢ ਤੇ ਸਬੋਧ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ
 1 History of the World, 1914-1991, Pantheon, New York, 1995
thumb
2. K. Marx and Angels, Manifesto of the Communist Party. Progress Publication, Moscow (1975 edition)
3.   Monthly Review, July-1ugust 1995, Vol. 47 November 3
4. William K. “abb, “he 1moral 5lephant, Globali੍ਰation and the Struggle for Social Justice in the “wenty-First Century, 3ornerstone Publications, Khargapur, India, 2002
5. ਆਲੋਚਨਾ ਅੰਕ 201­ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2003 (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ)