open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ

**ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ** (25 ਜਨਵਰੀ 1961 - 24 ਫਰਵਰੀ 2021) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ| ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਲਬਮ, "ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀ ਲਾਰੀ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ 1980 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। 

ਸਰਦੁਲ ਸਕੰਦਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਾਗਰ ਮਸਤਾਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਬਲਾ ਮਾਸਟਰ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਬਲਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਸਰਦੁਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਸਰਦੂਲ ਸੀ,ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਗਮਦੂਰ ਸਿੰਘ ਗਮਦੂਰ ਅਤੇ ਭਰਭੂਰ ਸਿੰਘ ਭਰਭੂਰ ਲਗ ਭਗ 1976, 77 ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪੋ੍ਗਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ! ਖਾਸ ਤੌਰ ਪਰ ਫਤਿਹ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ!  ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਚਾਦਰ-ਕੁੜਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਮਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਲੋਂ ਖੂਬ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਡਿਸਕੋਗਰਾਫੀ 
*2014 '**ਮੂਨਜ ਇਨ ਦ ਸਕਾਈ**' (ਮੂਵੀ ਬਾਕਸ/ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼)
*2012 '**ਐਂਟਰਾਂਸ**' (ਮੂਵੀ ਬਾਕਸ/ਮਿਊਜਿਕ ਵੇਵਜ਼/ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ) 
* 2010 ''** ਕੁੜੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੀ ਹੋਇਆ ਨੀ ਸੋਹਣੀਏ**' (ਮੂਵੀ ਬਾਕਸ / ਪਲੈਨਿਟ ਰਿਕਾਰਡਜ/ ਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ)
* 2009'** ਇੱਕ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂ ਇੱਕ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ**' (ਕਮੇਲੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ)
* 2006'** ਓਸ ਕੁੜੀ ਨੇ**' 
* 2002'** ਹੈਇਆ ਹੋ**' (ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼)
* 2001'** ਹੇ ਹੋ!**' (ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼)
*2001 '**ਹਿਟਸ ਆਫ਼ ਸਰਦੂਲ: ਨੂਰੀ Vol. 1**' (Royal)
*1998 '**ਸਰਦੂਲ ਆਨ ਏ ਡਾਂਸ ਟਿਪ **' (ਡੀ.ਐਮ. ਸੀ)
* 1996'**ਨਖਰਾ ਜਨਾਬ ਦਾ**' (ਸਾਗਾ)
* 1996'**ਗੱਲ ਸੁਣ**' (ਸੋਨੀ ਸੰਗੀਤ)
* 1994'**ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦਿਲ ਮੰਗਦੀ**' (ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼)
* 1994'** ਤੋਰ ਪੰਜਾਬਣ ਦੀ**' (ਸਾਗਾ)
* 1993'** ਗਿਧੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਚਣਾ**' (ਏਸ਼ਿਆਈ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪਨੀ)
* 1993'** ਡਾਂਸ ਵਿਦ ... ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ**'
* 1993'** ਜੁਗ ਜੁਗ ਜਿਉਂਣ ਭਾਬੀਆਂ**' (ਸਾਗਾ)
* 1992'** ਨਚਣਾ ਸਖਤ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ**' (ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼)
* 1992'** ਮੁੰਡੇ ਪੱਟੇ ਗਏ**'
* 1991'** ਸਾਰੀ ਰੰਗ ਨੰਬਰ**' (ਸੰਗੀਤ ਬੈਂਕ)
* 1991'** ਡੋਲੀ ਮੇਰੀ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦੀ**' (ਸਾਗਾ)
* 1991'** ਹੁਸਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕੋ**' (ਸੰਗੀਤ ਬੈਂਕ)
* 1991'** ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀ ਲਾਰੀ**'
* 1990'** ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹਿ ਗਈ**' (ਵੀਆਈਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਤਪਾਦਕ)
* 1990'** ਯਾਰੀ ਪਰਦੇਸੀਆਂ ਦੀ **' (ਸੰਗੀਤ ਬਕ / Smitsun ਡਿਸਟੀਬਿਊਟਰ ਲਿਮਟਿਡ)
*1990 '**ਜ਼ਰਾ ਹੱਸ ਕੇ ਵਿਖਾ **' (ਸਾਗਾ)
* 1989'** ਆਜਾ ਸੋਹਣੀਏ**' (ਸੁਰੀਲਾ ਸੰਗੀਤ)
* 1989'** ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਦੇਈਂ ਨਾ ਰੱਬਾ**' (ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼)
* 1989'** ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ**' (ਐਚ.ਐਮ.ਵੀ. ਕਾਲਜ)
* 1989'** ਗਿਧਾ ਬੀਟ: ਭਾਬੀਏ ਗਿਧੇ ਵਿੱਚ ਨਚ ਲੈਣ ਦੇ **' (Sonotone)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਪੀਪਲਜ਼ ਫੋਰਮ ਬਰਗਾੜੀ

**ਪੀਪਲਜ਼ ਫੋਰਮ** ਇੱਕ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਪੋਸਟਰ, ਕੈਲੰਡਰ, ਅਤੇ ਸੀ.ਡੀਜ਼. ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਹੈ।

## ਅਹੁਦੇਦਾਰ
* ਪ੍ਰਧਾਨ - ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ
* ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ - ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੱਧੂ
* ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ - ਗੁਰਬਿੰਦਰ ਬਰਾੜ
* ਬੋਰਡ ਆਫ ਡਾਇਰੈਟਰਜ਼ - ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਗਿੱਲ

### ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ

 ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੱਧੂ ਕੈਲਗਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਜੀਤ ਲੰਦਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਾਲ ਜੋਸ਼ੀ ਕੋਟਕਪੂਰਾ 
 ਸਟਾਲਿਨਜੀਤ ਡੋਡ ਜਸਵਿੰਦਰ ਬਰਗਾੜੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਢਿੱਲਵਾਂ 
 ਮੰਗਤ ਸ਼ਰਮਾ ਜੈਤੋ ਜਸਵੀਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਭੁਪਿੰਦਰ ਚੰਨੀ ਬਰਗਾੜੀ 
 ਅਮੋਲਕ ਸਿੱਧੂ ਝੱਖੜਵਾਲਾ ਬਲਜੀਤ ਮੰਪੀ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਕੋਟਕਪੂਰਾ
 ਰੁਪਿੰਦਰ ਵਰਮਾ ਬਰਗਾੜੀ ਸੰਦੀਪ ਵਾਟਸ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਬਰਗਾੜੀ
 ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਵਿਰਕ ਬਰਗਾੜੀ ਕੁਲਵੰਤ ਗਿੱਲ ਢਿੱਲਵਾਂ

## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

People's forum.jpg 
ਪੀਪਲਜ਼ ਫੋਰਮ.jpg ‎
File:People's Forum Bargari 2.jpg|People's Fourm Bargari 2
File:People's Forum Bargari 01.jpg|People's Fourm Bargari
File:People's Forum Bargari 1.jpg|People's Fourm Bargari 1
File:People's Forum Bargari.jpg
File:People's Forum Bargari Book Fair (3).jpg
File:People's Forum Book Fair.jpg

## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਇਸ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕਾ ਦੇ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

### ਨਾਵਲ
#ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ - ਚੰਗੇਜ਼ ਆਈਤਮਾਤੋਵ 
#ਇੱਕ ਸੁਮੰਦਰ ਪਾਰ - ਮੀਰ ਤਨਹਾ ਯੂਸਫੀ
#ਦੌੜ -ਮਮਤਾ ਕਾਲੀਆ
#ਨਿਰਭਓ ਨਿਰਵੈਰ -ਹਰਪਿੰਦਰ ਰਾਣਾ
#ਥੈਂਕ ਯੂ ਮਿਸਟਰ ਗਲਾਡ -ਅਨਿਲ ਬਰਵੇ
#ਸ਼ਾਂਤ ਸਰਗੀ ਵੇਲਾ -ਬੋਰਿਸ ਵਾਸੀਲਿਯੇਵ
#ਗਹਿਣੇ ਪਿਆ ਰਘੂ - ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
#ਕਟਿਹਰਾ - ਮਿਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ 
#ਤਫਤੀਸ਼ -ਮਿਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ
#ਕੌਰਵ ਸਭਾ-ਮਿਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ
#ਸੁਧਾਰ ਘਰ-ਮਿਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ
#ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ - ਅਸਗਰ ਵਜਾਹਤ

### ਕਵਿਤਾ 
#ਸੂਲੀ ਟੰਗੇ ਖ਼ੁਦਾ - ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ 
#ਜਿਥੇ ਕਵਿਤਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ -ਪਾਸ਼
#ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਆਦਮੀਂ - ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ

### ਕੁਟੇਸ਼ਨ
#ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਥਨ 
#ਗਿਆਨ ਗੰਗਾ 
 
### ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ 
#ਇੱਕ ਟੋਟਾ ਪੰਜਾਬ,ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ - ਸੁਕੀਰਤ 
#ਰੇਤੀਲੇ ਤੇ ਬਰਫੀਲੇ ਮਾਰੂਥਲ -ਜਸ ਮੰਡ
#ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ - ਅਸਗਰ ਵਜਾਹਤ

### ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ 
# ਬਿੱਲੀ ਮਾਸੀ ਸ਼ੇਰ ਦੀ - ਸੰਪਾਦਕ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ 
#ਜਦੋਂ ਡੈਡੀ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ - ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰਸਕਿਨ 
# ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦਾ ਬਸਤਾ -ਅਰਵਿੰਦ ਗੁਪਤਾ 
#ਮਨੁੱਖ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੇਸਟ ਤੇ ਕਿਵੇ ਚੜਿਆ - ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ
#ਕਦੇ ਨਾ ਬੁਝਣ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ - ਸੰਪਾਦਕ ਤਰਸੇਮ 
#ਭੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ - ਸੰਪਾਦਕ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ
#ਜੁਗਨੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਆੜੀ ਏ - ਤਰਲੋਚਨ ਸਮਰਾਲਾ

### ਜੀਵਨੀ 
#ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਜੇਲਾਂ ਵਿਚ - ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾਂ 
#ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ,ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸੂਤਰਧਾਰ 
#ਬਚਪਨ ਵੱਲ ਖੁਲਦੀ ਖਿੜਕੀ 
#ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ 
#ਐਲਫਰੈੱਡ ਨੋਬਲ
#ਪਰਵਾਜ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ 
#ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ 
#ਫਲਾਈੰਗ ਸਿਖ ਮਿਲਖਾ ਸਿਖ 
#ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਫ਼ਰ- ਭਗਤ ਸਿੰਘ 
#ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਸਾਡੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨ
#ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ (ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ) ਅਨੁਵਾਦ ਖੁਸਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ 
#ਚੀ ਗੁਵੇਰਾ -ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
#ਫਰੈਡਰਿਕ ਏੰਗਲਜ - ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
#ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਇਲੀਚ ਲੈਨਿਨ 
#ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ -ਗੁਰਤੇਜ ਕੱਟੂ

### ਨਾਟਕ
#ਜੀਹਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਮਿਆ ਈ ਨਹੀਂ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* (http://punjab.ngosindia.com/peoples-forum-faridkot.html )
* (http://faridkot.gov.in/ngo.html )

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ

**ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਲਾਜ ਢੰਗ ਹੈ ਜੋ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ - ਕੈਮਿਕਲ ਅਰਥਾਤ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਥੇਰੇਪੀ ਅਰਥਾਤ ਉਪਚਾਰ। ਕਿਸੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ। ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ ਇਕੱਲੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓਥੇਰੇਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਇਲਾਜ
ਕੀੜੀ

**ਕੀੜੀ** ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਟ ਹੈ। ਇਹ ਭਰਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਇੰਜ ਜ਼ਾਰਥੁਸਤਰਾ ਬੋਲਿਆ

**ਇੰਜ ਜ਼ਾਰਥੁਸਤਰਾ ਬੋਲਿਆ** ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਫਰੀਦਰਿਚ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ 1883 ਅਤੇ 1885 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1883 ਹੈ ਅਤੇ 1891 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਨਾਵਲ
ਫ਼ਰਜ਼ੰਦ ਅਲ਼ੀ

**ਫ਼ਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ** ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।
## ਨਾਵਲ
*ਭੁੱਬਲ (1996)। ਇਹ ਨਾਵਲ ਫ਼ਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ, ਉਸਤਾਦ ਦਾਮਨ ਦਾ ਹੱਡ-ਵਰਤੀ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।
**ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ*
* *ਤਾਈ*
**ਧਾੜਵੀ*

## ਸੰਪਾਦਿਤ
**ਕਹਾਣੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼ੌਕਤ ਸਿਦੀਕੀ

**ਸ਼ੌਕਤ ਸਿਦੀਕੀ** (20 ਮਾਰਚ 1923 – 18 ਦਸੰਬਰ 2006) ਉਰਦੂ ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ 1946 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ 1950 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਆ ਗਏ। ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ 1952 ਵਿੱਚ ਸੁਰਈਆ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਉਰਦੂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਸਪਤਾਹਿਕ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਰਹੇ।

## ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ
### ਨਾਵਲ
* *ਖ਼ੁਦਾ ਕੀ ਬਸਤੀ*
* *ਕਮੀਨਗਾਹ* (1956)
**ਜੰਗਲੂਸ* (1988) 
**ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ* (1990)
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
**ਤੀਸਰਾ ਆਦਮੀ* (1952)
**ਅੰਧੇਰੇ ਦਰ ਅੰਧੇਰੇ* (1955)
**ਰਾਤੋਂ ਕਾ ਸ਼ਹਰ* (1956) 
* *ਕੀਮੀਆਗਰ* (1984)

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
* Geschicht iwwer säi Patios

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ

**ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ**, () ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰਮਾਇਣ ਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਅਗਵਾਨੂੰਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ ਦਾ ਆਰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਬੀ.ਡੀ ਬਸੁ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਤ ਤੀਸਰੇ ਆਰਥਕ ਚਿੰਤਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਡਰੇਨ ਸਿਧਾਂਤ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਰਿਆਤ ਥੋਪਣ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਦੇ ਜਰੀਏ ਭਾਰਤੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਰਹੇ ਸਨ।
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* S. K. Ratcliffe, A Note on the Late Romesh C. Dutt, *The Ramayana and the Mahabharata condensed into English Verse* (1899) at Internet Sacred Texts Archive
* J. N. Gupta, *Life and Works of Romesh Chunder Dutt*, (1911) Digital Library of India, Bangalore, barcode 2990100070832  On line. 
* 
* R. C. (Rabindra Chandra) Dutt, *Romesh Chunder Dutt*, (1968) Internet Archive, Million Books Project
* "Selected Poetry of Romesh Chunder Dutt (1848–1909)," *Representative Poetry Online*, University of Toronto (2002)  On line. 
* Bhabatosh Datta, "Romesh Chunder Dutt", Congress Sandesh, n.d. 
* [Shanti S. Tangri, "Intellectuals and Society in Nineteenth-Century India", *Comparative Studies in Society and History*, Vol. 3, No. 4 (Jul., 1961), pp. 368–394.](http://links.jstor.org/sici?sici=0010-4175(196107)3%3A4%3C368%3AIASINI%3E2.0.CO%3B2-E)
* Pauline Rule, *The Pursuit of Progress: A Study of the Intellectual Development of Romesh Chunder Dutt, 1848–1888* Editions Indian (1977)
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਐਰੋਬਿਕਸ (ਕਸਰਤ)

**ਐਰੋਬਿਕਸ ਕਸਰਤ** ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਸਰਤ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਦੇਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਤਨ, ਮਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ 'ਐਰੋਬਿਕਸ' ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਐਰੋਬਿਕਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸੰਗੀਤਮਈ ਐਰੋਬਿਕਸ' ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੋਟਾਪਾ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਰੋਬਿਕਸ ਕਸਰਤ ਨੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਹਨ। 1980 ਈ: ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਰੋਬਿਕਸ ਅਤੇ ਜਿੰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਐਰੋਬਿਕਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਹੈ। ਅੱਜ ਐਰੋਬਿਕਸ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸੀਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਢ-ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ| ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੰਗੀਤ ਹੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ
ਵਿਸ਼ਵ ਓਜ਼ੋਨ ਦਿਵਸ

**ਵਿਸ਼ਵ ਓਜ਼ੋਨ ਦਿਵਸ** ਹਰ ਸਾਲ 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਅਜਿਹੀ ਪਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਲਟਰਾ ਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੀਡੀਅਮ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚੋਂ 97-99 ਫੀਸਦੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਸਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ, ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰੋਕਾਰਬਨ, ਰੈਫਰੀਜਰੈਂਟਸ, ਇਨਸੁਲੇਟਿੰਗ ਫੋਮਜ ਅਤੇ ਸਾਲਵੈਂਟ ਆਦਿ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸ਼ਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।| ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ |
## ਯੋਗਦਾਨ
#ਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਰੈਸ਼ਰ, ਘਾਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰੋ |
#ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ |
#ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਸ, ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਪੈਦਲ |
#ਹੀਟਰ ਜਾਂ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰੋ |
#ਊਰਜਾ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਬ ਖਰੀਦੋ | 
## ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰੀਏ
#ਊਰਜਾ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰੋ-ਉਪਕਰਨ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ |
#ਕਾਗਜ਼, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਬੋਤਲ, ਕਾਰਡਬੋਰਡ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਕੇਨ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ|
#ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜੀ ਬਾਲਣ ਵਾਲਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਈ. ਪੀ. ਏ.-ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |
#ਪੌਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਣ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ |
#ਗਰੀਨ ਬਿਜਲੀ ਖਰੀਦੋ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਹੂਲਤ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |
#ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ |
#ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕੋਸੇ ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਵੋ ਨਾ ਕਿ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ |
#ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀਟਰ ਦਾ ਥਰਮੋਸਟੇਟ 120 ਡਿਗਰੀ ਐਫ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ |
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ

**ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਵੇਦੀ** (1864–1938) ਉਘਾ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ * ਦਿਵੇਦੀ ਜੁੱਗ* (1893–1918) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੁੱਗ ਨੂੰ *ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਜੁੱਗ * (1868–1893) ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਤੀਜਾ ਜੁੱਗ *ਛਾਇਆਵਾਦ ਜੁੱਗ (1918–1937) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ* ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤਮਾਨ ਜੁੱਗ (1937–ਹੁਣ ਤੱਕ)।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1864
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਆਲੋਕ ਧਨਵਾ

**ਆਲੋਕ ਧਨਵਾ** (ਜਨਮ 1948) ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤੀ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਆਲੋਕ ਧਨਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 1948 ਵਿੱਚ ਮੁੰਗੇਰ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ - *ਦੁਨੀਆ ਰੋਜ ਬਣਦੀ ਹੈ*। 'ਜਨਤਾ ਦਾ ਆਦਮੀ’, ’ਗੋਲੀ ਦਾਗੋ ਪੋਸਟਰ’, ’ਕੱਪੜੇ ਕੇ ਜੂੱਤੇ’ ਅਤੇ ’ਬਰੂਨੋਂ ਕੀ ਬੇਟੀਆਂ’ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।http://www.hindisamay.com/kavita/Alok%20Dhanva.htm ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਸਨਮਾਨ, ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਸਨਮਾਨ, ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਸਨਮਾਨ, ਗਿਰਿਜਾ ਕੁਮਾਰ ਮਾਥੁਰ ਸਨਮਾਨ, ਭਵਾਨੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਸਿਮਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪਟਨਾ ਨਿਵਾਸੀ ਆਲੋਕ ਧਨਵਾ ਅੱਜਕੱਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੰਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਰਧਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948
ਮਾਸਟਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ

**ਮਾਸਟਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ** ਧੂਤ (1902 - 1997)  ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ, ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਸੀ ਪੀ ਆਈ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੋਹਰੀ ਆਗੂ ਸਨ।   
।
ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਾਮਰੇਡ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਧੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। 
 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
**Agrarian Scene in British Punjab* (Volume1)
**Agrarian Scene in British Punjab* (Volume 2)
*''Agricultural Workers' Struggle in Punjab''

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902
ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ

**ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ** (23 ਮਾਰਚ 1916 – 1 ਅਗਸਤ 2008) ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸੀ) ਯਾਨੀ ਸੀ ਪੀ ਐਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 1992 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਜਨਰਲ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਹ 1964 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ
ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1916 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰੋਪੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ: ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਮੰਨਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1929 ਵਿੱਚ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।

1930 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡੀਅਨ ਆਏ ਤਾਂ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕਢਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਜਲੰਧਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮੈਟਰਿਕ ਕਰ ਗਏ।

1932 ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਫਾੜ ਕੇ ਤਿਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੱਜ ਵਲੋਂ ਨਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਲੰਡਨ ਤੋੜ ਸਿੰਘ ਦੱਸਿਆ। ਜੱਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ, "ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ" ਤੇ ਖਿਝ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਵਧਾ ਕੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਜੇਲ ਸਿਆਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਕੂਲ ਬਣ ਗਈ।

1936 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। 1938 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਜੀਤ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਈ ਐਮ ਐਸ ਨਬੂੰਦਰੀਪਦ, ਪੀ ਸੀ ਜੋਸ਼ੀ, ਐਸ ਏ ਡਾਂਗੇ, ਬੀ ਟੀ ਰਣਦੀਵੇ, ਏ ਕੇ ਗੋਪਾਲਨ, ਅਜੈ ਘੋਸ਼, ਪੀ ਰਾਮਾਮੂਰਤੀ, ਪੀ ਸੁੰਦਰਈਆ, ਕਾਮਰੇਡ ਵਾਸੂਪਨਈਆ, ਜਿਓਤੀ ਬਸੂ, ਪਰਮੋਦ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ, ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਰ ਮੁਖਰਜੀ ਵਰਗੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008
ਮੈਥਿਲੀਸ਼ਰਣ ਗੁਪਤ

**ਮੈਥਿਲੀਸ਼ਰਣ ਗੁਪਤ** (मैथिलीशरण गुप्त) (3 ਅਗਸਤ 1886 – 12 ਦਿਸੰਬਰ 1964) ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵੀ ਸੀ। 
ਸ਼੍ਰੀ ਪੰ. ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਵੇਦੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਗਟਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ (ਉਦੋਂ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ) ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ-ਭਾਰਤੀ (1912), ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1964
ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ

**ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ** (1710-1740) ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭੰਗੂ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਆਪਸ 'ਚ ਭੂਆ ਤੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਜੁਲਮ ਤੇ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਸਨ।

## ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ
17ਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਮਾਰੂਥਲਾਂ, ਬੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1740 ਵਿੱਚ ਜਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਜੰਡਿਆਲੇ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1740 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੀ ਹੈਂਕੜ ਅਤੇ ਜਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਸੇ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦੌਰ ਚਲਾਏ ਤੇ ਕੰਜਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਚ ਨਚਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ ਮੱਸੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਪਿੰਡ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਨੇਜ਼ੇ ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਬੀਕਾਨੇਰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਹਿਬ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ।

## ਸ਼ਹੀਦੀ
**ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ** ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦੀ ਮੌਤ ਬਦਲੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ 1745 ਵਿੱਚ ਚਰਖੜੀ 'ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ
ਵਿਸ਼ਵ ਜਲ ਨਿਰੀਖਣ ਦਿਵਸ

**ਵਿਸ਼ਵ ਜਲ ਨਿਰੀਖਣ ਦਿਵਸ** 18 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
## ਇਤਿਹਾਸ
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੀ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
## ਮੰਤਵ
ਇਸ ਅਣਮੋਲ ਦਾਤ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ 'ਅਮਰੀਕਨ ਕਲੀਨ ਵਾਟਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ' ਨੇ ਸੰਨ 2003 ਵਿੱਚ **ਵਿਸ਼ਵ ਜਲ ਨਿਰੀਖਣ ਦਿਵਸ** ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਭਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ | ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਫ਼ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਕੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਹ ਨਿਆਮਤ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਡੱਡੂ

**ਡੱਡੂ** ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਹੈ ਜੋ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ ਦੋਨਾਂ ਤੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੱਡੂਆਂ ਦੀਆਂ 2600 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਝੀਲਾਂ, ਦਲਦਲ, ਚਟਾਨਾਂ, ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 9 ਤੋਂ 11 ਸੈਂ: ਮੀ: ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਡੱਡੂ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 40 ਸੈਂ: ਮੀ: ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਟਰ-ਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਿਰਫ ਨਰ ਡੱਡੂ ਹੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਡੱਡੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ 30 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛਾਲ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੌੜ ਵੀ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
## ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ
#ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 
#ਜਿਹੜੇ ਡੱਡੂ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦੁਰਗੰਧ ਭਰਿਆ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। 
#ਵੱਡੇ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਢਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
#ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਸਰੀਰ ਘਸਮੈਲਾ ਅਤੇ ਪੇਟ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਫੈਲਾਅ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
#ਤੈਰਨ ਸਮੇਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝਿੱਲੀਦਾਰ ਪੈਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਪ੍ਰਜਨਣ
ਕੁਝ ਡੱਡੂ ਪ੍ਰਜਨਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਡੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਝੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੱਗ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਜੀਵ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਂਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਇਸ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੀ ਡੱਡੂ ਜਾਤੀ ਵੀ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿੜਕੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਂਡਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਝੱਗ ਦੀ ਤਹਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੱਗ ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਦਾ ਡੱਡੂ ਇਸ ਗੇਂਦ ਨੁਮਾ ਝੱਗ ਨੂੰ ਦੋ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬੁਲਬੁਲੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੀ ਜੀਵ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਲੀ ਜਿਵ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਜਮੀਲੁੱਦੀਨ ਆਲੀ

**ਨਵਾਬਜਾਂਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਮੀਲੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ** (ਉਰਦੂ: مرزا جمیل الدین احمد خان, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Nawabzada Mirza Jamiluddin Ahmed Khan), ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਵਲ ਜਮੀਲੁੱਦੀਨ ਆਲੀ (ਉਰਦੂ: جمیل الدین عالی) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਸੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਦੇਸਭਗਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926
ਕਲੰਦਰ ਮੋਮੰਦ

**ਸਾਹਬਜਾਂਦਾ ਹਬੀਬ-ਉਰ-ਰਹਮਾਨ ਕਲੰਦਰ ਮੋਮੰਦ**, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਵਲ ਕਲੰਦਰ ਮੋਮੰਦ (ਪਸ਼ਤੋ:) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਅਹਮਦੀਆ ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

ਕਲੰਦਰ ਮੋਮੰਦ ਨੇ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਕਰੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਪਾਦਕ ਜੀਵਨ ਅਲ-ਹਕ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਈ ਹੋਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਜਾਮ, ਸ਼ਹਬਾਜ, ਬਾਂਗ-ਏ-ਹਰਮ, ਖੈਬਰ​ ਮੇਲ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਟਾਈਮਜ, ਫਰੰਟੀਅਰ ਗਾਰਡੀਅਨ, ਨਕੀਬ, ਲਾਰ, ਰਹਬਰ, ਸਰਹਦ ਅਤੇ ਮਸਾਵਾਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ

**ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ ** (25 ਸਤੰਬਰ 1955 – 8 ਅਪਰੈਲ 2007) ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਸੈਮੀ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਅਸਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 8 ਅਪਰੈਲ 2007 ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ

**ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂਕਵੀ** ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਡਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵਡ-ਆਕਾਰੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ-ਗਿਆਤਾ ਸਨ। 
## ਜੀਵਨ
ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸਰਾਏ ਨੂਰਦੀਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ 22 ਸਤੰਬਰ 1788 ਨੂੰ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਰਾਜਦੇਈ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣੇ। 
## ਵਿਦਿਆਕ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਨ। ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਬਣੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਕੈਥਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸਤਕਾਂ
#ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ
#ਨਾਮ ਕੋਸ਼
#ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
#ਪੰਜਾਬੀ ਸੀਹਰਫੀ
#ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ
#ਬਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ
#ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ
### ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ
ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ, ਕਾਵਯ, ਕੋਸ਼ ਆਦਿਕ ਸਰਬ ਵਿੱਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ, ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਮੀਰੀ, ਪੀਰੀ, ਭਗਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰਤਨਾਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਵਯ ਦੇ ਤਮਾਮ ਗੁਣਾਂ, ਨਵ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
### ਨਾਮ ਕੋਸ਼
ਇਹ ਅਮਰ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 2000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਕਾਸ ਵਰਗ, ਪਤਾਲ ਵਰਗ, ਭੂਮੀ ਵਰਗ ਆਦਿਕ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 1821 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। 
### ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਯ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿੱਚ 73 ਆਧਿਆਇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਉਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ 57 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ 9700 ਛੰਦ ਹਨ।
### ਪੰਜਾਬੀ ਸੀਹਰਫ਼ੀ
### ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ
### ਬਾਲਮੀਕ ਰਮਾਇਣ
ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ 71 ਦਿਨ ਘਟ ਦੋ ਵਰਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਕਵੀ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੇਲੇ ਮੰਗਲ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 4000 ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। 
### ਆਤਮ ਪੁਰਾਨ
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਸੂਤਰ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਯੋਗ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਤੱਤਮੂਲਕ ਵਰਣਨ ਹੈ।

## ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਉੱਚਪਾਏ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਅਵਤਾਰ ਨਾ ਧਾਰਦੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਸੀ।
## ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਪੁਸਤਕ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ **ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ** ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ 115 ਅਧਿਆਏ ਹਨ। 64 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੰਦ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਲੱਖ ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਨੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
:ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ

:ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਵਨ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਹਾਲ' ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
## ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ
ਕੈਥਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਭਗ 56 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ
ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

**ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼** ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਪੁਸਤਕ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ। ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ 1152 ਅਧਿਆਏ ਹਨ। 64 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੰਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਲੱਖ ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਨੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। **ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂਕਵੀ** ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਡਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵਡ-ਆਕਾਰੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ-ਗਿਆਤਾ ਸਨ।

## ਹੋਰ ਦੋਖੋ
ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ
ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ

**ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ** ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਹਨਕਾਊ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ 1926 ਵਿੱਚ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਐੱਮ ਐਨ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮਿੱਟੀ

***ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮਿੱਟੀ*** ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹਮ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ 14 ਅਗਸਤ 2008 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੈਸਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਪਟਕਥਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ-ਲੇਖਕ ਉਮੇਰਾ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ

**ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ** (23 ਫਰਵਰੀ 1881 - 15 ਅਗਸਤ 1947) ਭਾਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਾਚਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ। ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨੈਪਲਜ਼ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿਚਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਫਰਵਰੀ 1881 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰਲੀ ਤੋਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫ਼ਨ’ (Buried Alive) ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਉਸਨੇ ਸਾਈਂਡਸ ਐਂਗਲੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਕੂਲ ਜੱਲ੍ਹਧਰ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਅ ਕਾਲਜ, ਬਰੇਲੀ (ਯੂ.ਪੀ.) ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

## ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਕੰਮ 
### ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਜੱਟਾ 
21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1907 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਜਲਸੇ ਦੌਰਾਨ ‘ਝੰਗ ਸਿਆਲ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ‘ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਓ ਜੱਟਾ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ।ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ।ਇਹ ਜਲਸਾ ਆਬਦਕਾਰੀ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਣੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਬਣ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।1907 ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਇਸ ਸੁਹਿਰਦ ਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੱਥ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਉਸ  ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਛਪਵਾ ਕੇ ਕਈ ਪੈਂਫ਼ਲਿਟ ਲਟ ਵੰਡੇ ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੈਫਲਟ ਸਨ

# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ
# ਜਲਾਵਤਨੀ I II III
# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ
# ਉੰਗਲੀ ਪਕੜ ਕੇ ਪੌਂਚਾ ਪਕੜ
# ਹੱਕ
# 1857 ਦਾ ਗਦਰ
# ਮਹਿਬੂਬੇ ਵਤਨ ( ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ)
# ਦੇਸੀ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਜ਼ਫਰ ਫੌਜ
# ਡਿਵਾਈਡ ਐਂਡ ਕੋਕਰ

ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਵਕਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ’ ਦਾ ਉਪ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ।

3 ਜੂਨ 1907 ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹੀ ਭਾਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਂਡਲੇ ( ਬਰਮਾ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਕਾਰਨ 18 ਨਵੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਗਏ।ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ "ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਲਹਿਰ" ਦਾ ਨਾਇਕ ਸੀ। 1907 ਵਿਚ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਮਾ ਦੀ ਮੰਡਾਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇਰਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਅੰਬਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1909 ਤੋਂ ਉਥੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਲੇਠਾ, ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ, ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਧੂਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।। 1910 ਤਕ, ਇਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਹਯਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੁਫੀਆ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੇ ਤਾੜ ਲਿਆ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1881
ਵੇਂਡੀ ਡਾਨੀਗਰ

'''ਵੇਂਡੀ ਡਾਨੀਗਰ ਓ'ਫ਼ਲਾਹੇਰਟੀ''' (ਜਨਮ 20 ਨਵੰਬਰ 1940) ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਹਿੰਦੂਜ਼: ਐਨ ਆਲਟਰਨੇਟਿਵ ਹਿਸਟਰੀ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਾਪਸ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਪੈਂਗਵਿਨ ਇੰਡੀਆ ਬੁਕਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਵਲੋਂ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਪੈਂਗਵਿਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਕਦਮ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਵੇਂਡੀ ਡਾਨੀਗਰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਡਾ. ਨਗੇਂਦਰ

**ਡਾ. ਨਗੇਂਦਰ** (ਜਨਮ: 9 ਮਾਰਚ 1915, ਮੌਤ: 27 ਅਕਤੂਬਰ 1999) ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨੀਕਰਨ, ਉਦਾਤ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪਸਾਰ ਦਿੱਤੇ। 
## ਜੀਵਨੀ
ਨਗੇਂਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਮਾਰਚ 1915 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅਤਰੌਲੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੂਪ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੈਟਰਿਕ ਦੀ ਪੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਕਾਮਰਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਏ। ਨਾਲ ਹੀ 1937 ਵਿੱਚ ਨਾਗਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੀ ਲਿਟ ਵੀ ਕਰ ਲਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ

*ਉੱਤੇਰੇ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ*' (, ) 2010 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਅੰਗ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਚਕਵਾਲ

**ਚਕਵਾਲ ** (), () ਚਕਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੋਂ 90&nbsp;ਕਿਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਨਾਮ ਜੰਮੂ ਦੇ ਮੀਰ ਮਿਨਹਾਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਚਾਕੂ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ 1525 ਦੇ ਨੇੜ ਤੇੜ ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ

**ਜਾਰਜ ਨਥਾਨੀਏਲ ਕਰਜਨ** ਅਤੇ **ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: George Nathaniel Curzon), ਆਰਡਰ ਆਫ ਗੇਟਿਸ, ਆਰਡਰ ਆਫ ਦ ਸਟਾਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਆਰਡਰ ਆਫ ਇੰਡਿਅਨ ਐਂਪਾਇਰ, ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕਾਉਂਸਿਲ (11 ਜਨਵਰੀ 1859 – 20 ਮਾਰਚ 1925), ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦ ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ ਆਫ ਕੇਡਲੇਸਟਨ 1898 ਵਲੋਂ 1911 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦ ਅਰਲ ਕਰਜਨ ਆਫ ਕੇਡਲੇਸਟਨ 1911 ਤੋਂ 1921 ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਕੰਜਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ
ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ

**ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਯੁਧਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਚੰਗੇ ਮੁਖੀਆ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ
ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ

**ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ** () ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੀ। ਉਹ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ-ਯੂ-ਕੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਰਣਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰਸ਼ਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਕ, ਆਰਥਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗੋਪੀਨਾਥ ਮੋਹੰਤੀ

**ਗੋਪੀਨਾਥ ਮੋਹੰਤੀ** ਇੱਕ ਉੜੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1981 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੜੀਆ ਲੇਖਕ
ਸ਼ਾਹੇਬ ਬੀਬੀ ਗੋਲਾਮ

***ਸ਼ਾਹੇਬ ਬੀਬੀ ਗੋਲਾਮ*** ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਬਿਮਲ ਮਿੱਤਰਾ (1912-1991) ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਲਕੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲ
ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ

**ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ** ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗ਼ਦਰੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ।

## ਜੀਵਨ
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1882 ਈ: ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪ 12 ਜੁਲਾਈ 1906 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ, 1909 ਨੂੰ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।

## ਟੁੰਡੀਲਾਟ
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਧੀਨ ਜਦੋਂ 5 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੰਬ ਦੇ ਫਟਣ ਨਾਲ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਗੁੱਟ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਕੱਟਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਦੇ ਨਾਲ 'ਟੁੰਡੀਲਾਟ' ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ। 
## ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਸੰਨ 1912 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 24 ਦਸੰਬਰ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਰਮਤੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਹ ਲੱਗ ਗਈ ਤਾਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਜੇਲ੍ਹ
ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡੇਮਾਨ, ਮਦਰਾਸ, ਪੂਨਾ, ਮੁੰਬਈ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟ ਕੇ 1945 ਈ: ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਇਹ ਅਣਖੀ ਯੋਧਾ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 18 ਸਤੰਬਰ 1962 ਈ: ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ। 
## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਹੀਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1882
ਝੂਠ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ

**ਝੂਠ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ** ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Polygraph ਜਾਂ Lie detector ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।
## ਇਤਿਹਾਸ
*ਸੰਨ 1921 ਵਿੱਚ 'ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ' ਦੇ ਜਾਨ ਏ ਲਾਰਸਨ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੰਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਸਮੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰੀਰਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ 'ਪਾਲੀਗ੍ਰਾਫ' ਜਾਂ 'ਲਾਈ ਡਿਟੈਕਟਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
*1972 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੋਜੀ ਏਲਨ ਬੇਲ ਨੇ ਇਸ **ਲਾਈ ਡਿਟੈਕਟਰ** ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ | ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੂਖਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਭਾਵ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਖੂਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਣਾ ਆਦਿ | ਇਸ ਮਸ਼ੀਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਭਾਵ ਸਚਾਈ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
## ਵਰਤੋਂ
ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਪਰਾਧੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਪਰਾਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਭਾਰਤ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤਾ ਨੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। 5 ਮਈ, 2010 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 20(3) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਾਰਕੋ ਟੈਸਟ, ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਝੂਠ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿਤੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੋਜਾਂ
ਕਾਮਦੇਵ

**ਕਾਮਦੇਵ** () ਮਾਨਵੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਅਕਤੂਬਰ: ਦਸ ਦਿਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਹਿਲਾ ਦਿਤੀ

***ਅਕਤੂਬਰ: ਦਸ ਦਿਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਹਿਲਾ ਦਿਤੀ*** (; ਲਿਪੀਅੰਤਰ&nbsp;''Oktyabr': Desyat' dney kotorye potryasli mir'') ਸਰਗੇਈ ਆਈਜ਼ੇਂਸਤਾਈਨ ਅਤੇ ਗਰਿਗੋਰੀ ਅਲੈਜਾਂਦਰੋਵ ਦੀ 1928 ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਮੂਕ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

**ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ** (ਦੇਵਨਾਗਰੀ: निर्मल वर्मा; 3 ਅਪਰੈਲ 192925 ਅਕਤੂਬਰ 2005) ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਨਵੀਨ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੰਜ ਨਾਵਲ, ਅੱਠ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਗਲਪ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੌ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ, ਗਗਨ ਗਿੱਲ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ 1950 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਲਈ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਸਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਲੀਕ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; 1947-48 ਵਿਚ, ਉਹ ਬਕਾਇਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਡ ਧਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1956 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲਤਾ ਇਹੀ ਸਰਗਰਮੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹ 10 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚੈੱਕ ਲੇਖਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਲ ਕੈਪੇਕ, ਮਿਲਾਨ ਕੁੰਦਰਾ ਅਤੇ ਬੋਹੁਮਿਲ ਹਰਬਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਗ ਸਪਰਿੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਘਰ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਨੌਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾਸਿਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ "ਏਕ ਚਿਥੜਾ ਸੁਖ" ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤ ਸਟਰਿੰਡਬਰਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

25 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

*ਇਬਨ ਅਲ-ਅਰਬੀ
*ਜਾਮੀ
*ਜੁਨੈਦ ਬਗਦਾਦੀ
*ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ
*ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ
*ਬੂ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਕਲੰਦਰ
*ਮਨਸੂਰ
*ਮੀਆਂ ਮੀਰ
*ਰਾਬਿਆ ਬਸਰੀ
*ਰੂਮੀ
*ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ
*ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ
*ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ
*ਸ਼ਮਸ ਤਬਰੇਜ਼ੀ
*ਸ਼ਹਾਬ ਉੱਦ ਦੀਨ ਉਮਰ ਅਲ-ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ
*ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉ ਉੱਦ ਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਮੁਲਤਾਨੀ
*ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ
ਬੂ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਕਲੰਦਰ

**ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਰਫ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਬੂ ਅਲੀ ਕਲੰਦਰ ਪਾਨੀਪਤੀ** (1209-1324 CE or 606 AH, ਜਨਮ ਪਾਨੀਪਤ, ਹਰਿਆਣਾ) ਉਹ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਲੇ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਾਰਸੀ ਰਚਨਾ *ਦੀਵਾਨ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਰਫ਼ੁੱਦੀਨ ਬੂ ਅਲੀ ਕਲੰਦਰ* ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਖ਼ਵਾਜਾ ਸ਼ਾਹਦੀਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। 
ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖਿਆ:

***حیدریم قلندرم مستم***

***بندہ مرتضٰی علی ہستم***

***پیشوائے تمام رندانم***

***کہ سگِ کوئے شیرِ یزدانم***

ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ:
 
***ਹੈਦਰੀਅਮ, ਕਲੰਦਰਮ, ਮਸਤਮ***

***ਬੰਦਾ-ਏ-ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਅਲੀ ਹਸਤਮ***

***ਪੇਸ਼ਵਾਏ ਤਮਾਮ ਰਿੰਦਾਨਮ***

***ਕਿ ਸਗ-ਏ-ਕੂਏ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਯਜ਼ਦਾਨਮ***

ਅਰਥ: ਮੈਂ ਹੈਦਰੀ ਹਾਂ, ਕਲੰਦਰ ਹਾਂ, ਮਸਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਲੀ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਮਾਮ ਰਿੰਦਾਂ ਦਾ ਇਮਾਮ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਦਰ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਹਾਂ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ
ਕੁਤੁਬ ਉੱਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ

*ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਅਕਤਾਬ* ਹਜ਼ਰਤ ਖਵਾਜਾ ਸਯਦ ਮੁਹੰਮਦ **ਕੁਤੁਬਉੱਦੀਨ ਬੁਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ** ਦੇਹਲਵੀ (1173 - 1235) ਹਿੰਦ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸੂਫ਼ੀ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਹਿੰਦ ਖਵਾਜਾ ਮੁਈਨਉੱਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਅਜਮੇਰੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਅਲ-ਆਲਮ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦਉੱਦੀਨ ਗੰਜ ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੀਰ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1187 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1236 ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। 
ਹਜ਼ਰਤ ਕੁਤੁਬ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਬਖ਼ਤਿਆਰ, ਲਕਬ ਕੁਤੁਬਉੱਦੀਨ ਅਤੇ ਕਾਕੀ ਉਰਫੀਅਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਸਬਾ ਔਸ਼ ਜਾਂ ਅਵਸ਼, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਹੁਸੈਨੀ ਸਾਦਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲਪਣ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਖਵਾਜਾ ਮੁਈਨਉੱਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਕੀਤੀ। ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਵਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਖ਼ਿਰਕਾ ਖਲਾਫ਼ਤ ਪਾਇਆ। ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੀਰ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਮਈਅਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤਸ਼ਰੀਫ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦਉੱਦੀਨ ਗੰਜ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ
ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ:-

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਾਠ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼ਮੀਮ ਕਰਹਾਨੀ

**ਸ਼ਮੀਮ ਕਰਹਾਨੀ** () ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੀਂ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਦੇ ਮੌ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਰਹਾਨ ਵਿੱਚ 8 ਜੂਨ 1913 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
** ਬਰਕ-ਓ-ਬਾਰਾਨ* (1939)
** ਰੋਸ਼ਨ ਅੰਧੇਰਾ* (1942)
** ਤਰਾਨੇ* (1944)
** ਬੜ ਚੱਲ ਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ* (1948)
** ਤਾਮੀਰ* (1948)
** ਅਕਸ-ਏ-ਗੁਲ* (1962)
** ਇੰਤਖਾਬ-ਏ-ਕਲਾਮ-ਏ-ਸ਼ਮੀਮ ਕਰਹਾਨੀ* (1963)
** ਜੁਲਫੀਕਾਰ* (1964)
** ਹਰਫ਼-ਏ-ਨੀਮ ਸ਼ਬ* (1972)
*''ਜਾਨ '-ਏ-ਬਰਾਦਰ* (1973)
** ਸੁਭ-ਏ-ਫ਼ਾਰਾਂ* (1974)
** ਮੈਂ ਬੂਤਾਰਾਬੀ* (1974)
** ਕਿਲੀਦ-ਏ-ਇੰਸ਼ਾ*
** ਪੁਸ਼ਪ ਛਾਯਾ* (*ਅਕਸ-ਏ-ਗੁਲ'' ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ (ਲੇਖਕ)

**ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ** (1910 &ndash; 14 ਜਨਵਰੀ 1994) () ਭਾਰਤੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ) ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ *ਟਵਿਲਾਈਟ ਇਨ ਡੇਲਹੀ* (Twilight in Delhi) (1940) ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ।

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਕੀਤੀ। ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।1930 ਵਿੱਚ ਐਮੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸਨੇ 1932 ਤੋਂ  46 ਤੱਕ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੰਗਾਲ ਸੀਨੀਅਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ 1942 ਤੋਂ 45 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹੁਕੂਮਤ ਦੀ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਦੀ ਨੇਂਕਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। 1948 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੇ ਪੀ ਐਸ ਮੈਨਨ (ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਦੇ ਸਫੀਰ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਰਜੀਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।  ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ  ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨ ਡਾਇਰੇਕਟਰ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1950 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫ਼ੌਰਨ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਦਾ ਦੇਸ਼  ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫਾਈਲਾਂ ਕਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ. ਅਲੀ ਦੀ ਫ਼ਾਈਲ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ  ਚੀਨ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੂਤ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ
ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੱਜਾਦ ਜ਼ਹੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੋਕ 1932 ਵਿਚ * ਅੰਗਾਰੇ* ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ਼ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਸਨ। *ਅੰਗਾਰੇ* ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਤਲਖ਼ ਆਲੋਚਨਾ ਸੀ।
ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ Twilight in Delhi ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਹੋਗਾਰਥ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 1940 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਵਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਕੁਰਆਨ ਦਾ ਤਰਜੁਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 1992 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜੁਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਵਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਸਕਾਫ਼ਤੀ ਬਟਵਾਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*Online Quran includes the Qur'an translation by Ahmed Ali.
*Twilight in Delhi – a novel by Ahmed Ali on GoogleBooks website

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਪੀਪਲੀ ਲਾਈਵ

*ਪੀਪਲੀ ਲਾਈਵ* 13 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਇੱਕ ਬਾਲੀਵੁਡ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਆਮੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਨੁਸ਼ਾ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾ ਰਿਜਵੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰ ਦਾਸ ਮਣਿਕਪੁਰੀ ਨਾਮਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰਘੁਵੀਰ ਯਾਦਵ, ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ, ਮਲਾਇਕਾ ਸ਼ੇਨੌਏ ਅਤੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਦੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਯੂਟੀਵੀ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ

**ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ  ਹੈ। 

## ਜਨਸੰਖਿਆ 
ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ 415 ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (ਭਾਵ 6 ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ) 65.06% ਹੈ।
ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ

**ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ** (1 ਸਤੰਬਰ 1923 &ndash; 8 ਜੂਨ 2009) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕਾਂ, ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਉਹ ਆਗਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ (1954) ਅਤੇ ਚਰਨਦਾਸ ਚੋਰ (1975), ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਥੰਮ ਸੀ ਅਤੇ *ਨਯਾ ਥੀਏਟਰ* ਤੇ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। *ਨਯਾ ਥੀਏਟਰ* ਨਾਮ ਦੀ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ 1959 ਨੂੰ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਚਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸੀ ਕਲਾ ਰੂਪ ਆਪਣਾ ਕੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਥੀਏਟਰ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ *ਚਰਨਦਾਸ ਚੋਰ*, *ਗਾਂਵ ਕਾ ਨਾਮ ਸਸੁਰਾਲ, ਮੋਰ, ਨਾਮ ਦਾਮਾਦ* ਅਤੇ *ਕਾਮਦਿਓ ਕਾ ਅਪਨਾ ਬਸੰਤ ਰਿਤੂ ਕਾ ਸਪਨਾ* ਵਰਗੇ ਮੀਲਪੱਥਰ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
### ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਛੱਤੀਸਗੜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੌਤ 8 ਜੂਨ 2009 ਨੂੰ ਮੱਧਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ **ਨਯਾ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ** ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
### ਇਪਟਾ ਨਾਲ
1946 ਵਿੱਚ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਮੁੰਬਈ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ, ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਇਪਟਾ ਦੇ ਬੈਨਰ ਥੱਲੇ ‘ਅਰੇ ਅਬ ਭਾਗੋ ਲੰਦਨ ਜਾਓ’ ਵਰਗੇ ਗਾਣੇ ਗਾਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਰ, ਕੈਫ਼ੀ ਆਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਇਪਟਾ ਵਿੱਚ 1948 ਤੋਂ ਖੂਬ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

1948 ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਪਟਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਇਪਟਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਾਮਾਰਾਓ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਿਨੀ, ਦੀਨਾ ਪਾਠਕ, ਮੋਹਨ ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਜਾਦੂ ਕੀ ਕੁਰਸੀ ਨਾਮ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਸ਼ੋਅ ਜਬਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੰਬਈ ਪਰਤਣ ਤੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਿਨੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫਰੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਇਪਟਾ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਪਟਾ ਵਿੱਚ ਡਰਾਮਾ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦੂਤ ਕਾਮਗਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ
## ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1969)
* ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ (1983)
* ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ (1996)
* ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (2002) 
* ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ (1990) 
* 1972 ਸੇ 1978 ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉਚ ਸਦਨ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕ *ਚਰਣਦਾਸ ਚੋਰ* ਐਡਿਨਵਰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡ੍ਰਾਮਾ ਫੈਸਟੀਵਲ (1982) ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਨਿਰੁਪਮਾ ਦੱਤ

thumb|ਨਿਰੁਪਮਾ ਦੱਤ
**ਨਿਰੁਪਮਾ ਦੱਤ** (ਜਨਮ 1955) ਕਵਿਤਰੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਆਰਟ ਆਲੋਚਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ *ਇੱਕ ਨਦੀ ਸਾਂਵਲੀ ਜਿਹੀ* ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਅਵਾਰਡ (2000) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੱਤ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰਕ (ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾਂਜਲੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ। ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗਲਪ ਦੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਚੋਣਵੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ *Our Voices* ਟਾਈਟਲ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਪੇਂਗੁਇਨ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਗਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ *Half the Sky* ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਇੱਕ ਨਦੀ ਸਾਂਵਲੀ ਜਿਹੀ* (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 
**ਪੋਇਟ ਆਫ ਦਿ ਰੈਵੋਲੂਸ਼ਨ: ਦਿ ਮੈਮੋਰੀਜ਼ ਐਂਡ ਪੋਇਮਜ਼ ਆਫ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ* (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
**Our Voices* (ਚੋਣਵੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955
ਪਰਿਣੀਤਾ

***ਪਰਿਣੀਤਾ*** ( *ਪਰਿਣੀਤਾ*) ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲ
ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ

**ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ** ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫੌਰਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ 93 ਮੈਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਾਮ
ਜੈਤੋ ਵਾਲਾ ਤਾਰੀ

**ਜੈਤੋ ਵਾਲਾ ਤਾਰੀ** ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਓਥੋਂ ਆ ਕੇ ਉਹ ਜੈਤੋ ਰਹਿਣ ਲਾਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਲਈ ਸਾਊਂਡ ਦਾ ਕਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਤਾਰੀ ਦਾ ਸਾਊਂਡ ਸਿਸਟਮ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਨਾਮਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਗਹਿਰੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਤਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਗਾਏ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਨ ਲੱਗ ਪਏ। 13 ਜਨਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਤਾਰੀ ਜੈਤੋ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।