ਮੁਗਲ ਹਰਮ

**ਮੁਗਲ ਹਰਮ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਰਮ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੇਡ਼ੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵਰਜਿਤ ਸਥਾਨ" ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ", ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ" *ਹਰਮ* *ਹਰੀਮ* "," ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਟੁੱਟ ਸਥਾਨ "ਅਤੇ" ਹਰਮ ਹਰਮ "," ਵਰਜਿਤ "ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।  ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਬਦ *ਸੇਰਾਗਲੀਓ* ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ *ਜ਼ੇਨਾਨਾ* ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅੰਥਾਪੁਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਘਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਸਨ।

ਹਰਮ, ਇੱਕ ਵਰਜਿਤ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਟਕਲਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
**ਔਰਤਾਂ** 

ਹਰਮ ਔਰਤਾਂ ਪਤਨੀਆਂ (ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਰਖੇਲਾਂ), ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ, ਜਨਮ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਜਾਂ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ (ਗੁਲਾਮਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।[1]

ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਸਮਰਾਟ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਪਾਲਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਬਗੀਚੇ, ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਵਿਭਾਗ ਸਨ ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖਾਣਾ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਵਰਚੀਖਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਖਾਨਾਹ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰਿਤਾਬ ਖਾਨਾਹ ਰੋਟੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਮਯਵਾ ਖਾਨਾਹ ਘਰ ਨੂੰ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਿੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਫੈਂਸੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਰਖਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[1]

## ਪਦ-ਅਨੁਕ੍ਰਮ 
ਹਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਰਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਘਰ ਸਨ।

ਹਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ-ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਖੇਲਾਂ ਸਨ।[1] ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ, ਮਤਰੇਈਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਮਾਸੀਆਂ, ਦਾਦੀਆਂ, ਮਤਰੇਈਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਨੌਕਰ, ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ, ਰਸੋਈਏ, ਔਰਤਾਂ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਰਡ ਵੀ ਸਨ।[2]

## ਅਕਬਰ ਦਾ ਸੁਧਾਰ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਮੁਖੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ 1562 ਵਿੱਚ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲੋਕਾਚਾਰ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।[1] ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੇਨਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਮਹਿਲ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।[2] ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਬੂ-ਅਲ-ਫਜ਼ਲ ਇਬਨ ਮੁਬਾਰਕ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਸਨ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਨ।[3]

ਜ਼ੇਨਾਨਾ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, (ਔਰਤ) ਦਰੋਗੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ੇਨਾਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਹਿਲਦਾਰ, ਜਾਂ ਜ਼ੇਨਾਨਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਬੇਨਤੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੇਖਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਹਲਦਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਔਰਤ ਨੌਕਰ, ਅਕਸਰ ਜ਼ੇਨਾਨਾ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਸਮਰਾਟ ਤੱਕ ਇੱਕ ਖੁਫੀਆ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਨਾਗਾ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਈਆਂ, ਨੂੰ ਰੈਂਕ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। [1]

## ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮਾ 
ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮਾ ਮੁਗਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।[1] ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਅਤੇ ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਦੋਂ ਸਲੀਮ ਨੇ 1601 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ।[2] ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਗੱਦਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਮਰਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।[3]

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* *Inside the Harem of the Mughals*
* *Rajput Ladies in Mughal Harem*
* *Royal Mughal Ladies and Their Contributions*
* *Role of Persian Noblewomen at the Mughal Court *