open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਭਗਤ ਰਾਮ ਤਲਵਾਰ

**ਭਗਤ ਰਾਮ ਤਲਵਾਰ** ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਜਰਮਨੀ ਭੇਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਰਾਮ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਬੋਸ ਲਈ ਉਹ ਅਣਜਾਣ, ਤਲਵਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਅਰਥਾਤ, ਜਰਮਨੀ, ਜਪਾਨ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਰਾਜ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹਰੀਕਿਸ਼ਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ

### ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ
ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ—ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਮਸਤ ਪ੍ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਤੀਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਸਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾ੍ਹੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸੰਨ 1935 ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੀਸੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਮਾਹੰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ
1.ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਦੇ ਸਪੱਟੀਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ।
2.ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਰ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ,ਨਵੀਨ ਪੱਤਰ,ਪਤਿ੍ਕਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ,ਮਹੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵ ਜਨਮੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਿਹੀ ਝਾਤ ਪਾਈ ਹੈ।
3.ਸੇਖੋ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਾਰਾ,ਬਦ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਂ ਪ੍ਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਵਿਸ਼ੇ
ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ -ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦੁੱਖੜੇ ਜੰਗਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ,ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧਵਿਸਵਾਸ,ਜਾਤਪਾਤ
ਛੂਤਛਾਤ, ਔਰਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ।
**ਇਸ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਨਮੂਨੇ**
ਪੋ੍.ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ,ਅੰਮਿ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀਮ,ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰੰਘ ਧੀਰ,ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ,ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਪੁਰੀ ਆਦਿ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਹੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰੀਏ ਕਾਵਿ
ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕਾ੍ਤੀ ਲੋਚਦਾ ਹੈ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਟਾ ਦੇ ਨਵੀਂ ਹੁਸਿਆਰੀ
ਤੇ ਤਹਿਤੇਗ ਕਰਦੇ ਇਹ ਸਰਮਾਇਆਦਾਰੀ। 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਝੱਗੀਆ ਵਰਕ ਕਰਦੇ।
ਤੂੰ ਅਰਸਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਹਥੋੜੇ ਕਰਦੇ।

ਅੰਮਿ੍ਤਾ ਪ੍ਤੀਮ ਨੇ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇਸਤਰੀ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ ਉ੍ਠਾਈ।
1.ਅੰਨ ਦਾਤਾ 2.ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਤੇ ਤੇਰਾ ਲੂਣ ਏ 3.ਮੈਂ ਕਿਵੇ ਬੋਲਾਂ ਆਦਿ

## ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ
1.ਲੋਕਾ ਪਿ੍ਯਾ ਅਤੇ ਪਾ੍ਸੰਗਿਕ।
2.ਕਿਸਾਨਾ ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸਕਾਰੀ।
3.ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾ੍ਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਸਤਿ੍ਤ ਕੀਤਾ।
4.ਅੋਰਤਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ

1956-1957 ਤੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮੱਠੀ ਪੈਣੀ ਸੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਕਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ 
ਸਹਿਜ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਮੂਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਦ ਬਾਇਓਸਕੋਪ ਮੈਨ

**ਦ ਬਾਇਓਸਕੋਪ ਮੈਨ**(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: The Bioscope Man) ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਾਜ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਓਹਨਾ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਨਾਵਲ ਹੈ,ਜੋ ਕਿ ਪੈਗੁੰਇਨ ਬੁਕਸ, ਇੰਡੀਆ ਵਲੋਂ ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2008 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ
ਰਾਹੋਂ

**ਰਾਹੋਂ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ।

## ਸਥਿਤੀ
ਰਾਹੋਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੇ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ, ਰਾਹੋਂ ਇੱਕ ਘੁੱਗ ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਰਾਹੋਂ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਿੰਕ ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਵਧਾ ਕੇ ਜਲੰਧਰ-ਜੇਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 51 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜਾਡਲਾ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਫਿਲੌਰ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੋਂ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਰਾਘਵ ਨੇ 2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਘੂਪੁਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਨਾਦਿਰਾ ਬੱਬਰ

**ਨਾਦਿਰਾ ਬੱਬਰ** (, ; ਜਨਮ 20 ਜਨਵਰੀ 1948) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ‘ਉਥੇਲੋ’, ‘ਤੁਗਲਕ’, ‘ਜਸਮਾ ਓੜਨ’, ‘ਸ਼ਾਮ ਛਾਇਆ’, ‘ਬੇਗਮ ਜਾਨ’ ਆਦਿ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਕਬੂਲ ਫ਼ਿਦਾ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਪੇਂਸਿਲ ਸੇ ਬਰਸ਼ ਤੱਕ’, ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕਾਲਜਈ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ‘ਕਨੁਪ੍ਰਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਧਾਯੁਗ’ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਇਤਿਹਾਸ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਲੇ ਗਯਾ ਕਨ੍ਹੈਯਾ’ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕਲਾਊਡਬਰਸਟ’ ਸਹਿਤ ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
**ਦਯਾ ਸ਼ੰਕਰ ਕੀ ਡਾਇਰੀ*
**ਜੀ ਜੈਸੀ ਆਪਕੀ ਮਰਜ਼ੀ*
**ਸ਼ੱਕੁਬਾਈ* 
**ਸੁਮਨ ਔਰ ਸਾਨਾ*
* ਜੈਸੇ ਸੂਖੇ ਹੁਏ ਫੂਲ ਕਿਤਾਬੋਂ ਮੇਂ ਮਿਲੇ

## ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ
*ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ
*ਸੰਧ੍ਯਾ ਛਾਯਾ
*ਲੁਕ ਬੈਕ ਇਨ ਐਂਗਰ
*ਬੱਲਬਪੁਰ ਕੀ ਰੂਪਕਥਾ
*ਬਾਤ ਲਾਤ ਕੀ ਹਾਲਾਤ ਕੀ
*ਭ੍ਰਮ ਕੇ ਭੂਤ
*ਬੇਗਮ ਜਾਨ
## ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰਾ ਜ਼ਹੀਰ ਬੱਬਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੋਲ
**ਓਥੈਲੋ* ਵਿੱਚ ਡਸਮਾਡੋਨਾ ਵਜੋਂ 
**ਤੁਗਲਕ* ਵਿੱਚ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵਜੋਂ 
**ਤਿੰਨ ਪੈਨੀ ਓਪੇਰਾ* ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਪੀਚੇਅਮ ਵਜੋਂ 
**ਜਸਮਾ ਓੜਨ* ਵਿੱਚ ਡਾਲੀ ਵਜੋਂ
**ਸੰਧਿਆ ਛਾਇਆ* ਵਿੱਚ ਨਾਨੀ ਵਜੋਂ 
**ਕਰਾਸ ਪਰਪਜ* ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਵਜੋਂ 
**ਬੇਗਮ ਜਾਨ* ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਵਜੋਂ 
**ਡਿਜਾਇਰ ਅੰਡਰ ਦ ਐਲਮਜ* ਵਿੱਚ ਐਬੀ ਵਜੋਂ
**ਹਮ ਕਹੇਂ ਆਪ ਸੁਨੇਂ* ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਬੇਗਮ ਵਜੋਂ
**ਸੱਚ ... ਝੂਠਾ... ਨਮਕ* ਵਿੱਚ ਸਾਫੀਆ ਵਜੋਂ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਪੀਏਰ ਬਰਾਜ਼ੋ

**ਪੀਏਰ ਬਰਾਜ਼ੋ** (Pierre Brassau) ਇੱਕ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ ਐਕ ਐਕਸਲਸਨ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਐਕਸਲਸਨ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਾਂਦਰ ਜਾਂ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿੱਤਰ ਬਣਵਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਏਰ ਬਰਾਜ਼ੋ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਵਾਂ-ਗਾਰਦ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ *ਪੀਏਰ ਬਰਾਜ਼ੋ* ਪੀਟਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਐਕਸਲਸਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ 17 ਸਾਲਾ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੀਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁਰਸ਼, ਕੁਝ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੈਨਵਸ ਦੇ ਦਵੇ। ਪੀਟਰ ਨੇ ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਐਕਸਲਸਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4 ਚੁਣ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਖੂਬ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਆਵਾਂਗਾਰਦ ਕਲਾਕਾਰ ਪੀਏਰ ਬਰਾਜ਼ੋ
ਅੱਬਾਸ ਮਿਰਜਾ

**ਅੱਬਾਸ ਮਿਰਜ਼ਾ** ਪਛੱਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਗਜ਼ਲ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਾਵਿ ਛੰਦ ਬੈਂਤ ਹੈ। ਅੱਬਾਸ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗੋਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਆਫ ਕਾਮਰਸ ਲਾਹੋਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੁਗਤ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਵਿਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।

## ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ
## ਬੈਂਤ
*ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਉਹ ਐਵੇਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਏ ਤੇ
ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਜਾਗ ਪਿਆ ਏ
*ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਸਿਰ ਵੀ ਧਰਿਆ ਪਰ ਉਹਨੂੰ
ਮਾਫ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਵੱਡਾ ਬਣਨਾ ਆਇਆ ਨਹੀਂ
*ਫੁੱਟ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਲਾ ਕੇ ਖਾਂਦੀ ਸ਼ਹਿਰਣ ਜਈ
ਅੱਲਾਹ ਤੇਰੀ ਐਸ ਖ਼ਤਾ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੇ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ

**ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ**(1877-1957) ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸਿੱਧ ਪਧਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਮਲਵਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਨੇ ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

## ਜੀਵਨ
**ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ** ਦਾ ਜਨਮ  1877 ਨੂੰ ਦਦੇਹਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1896 ਤੋਂ 1904 ਤੱਕ ਇਹ ਫੋਜੀ ਦੀ ਨੋਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ 1909 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੋਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ,1920 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ,ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧਾਰਮਿਕ,ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਵਾਰੀਖਾਂ(ਇਤਿਹਾਸ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਾਂਗ,ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ,ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਰਚੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ

**ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸਰਫ਼** (1898-1955) ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਰਦੂ,ਪੰਜਾਬੀ,ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ **ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੁਲਬੁਲ**' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਮੁਹਰਾਤ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨਜ਼ਮਾ ਵੀ ਲਿਖੀਆ।

## ਜੀਵਨ
ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ ਦਾ ਜਨਮ 1898 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਲਾ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖ਼ਾਨ ਵੀਰੂ ਖਾਂ ਜਾਤ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਓਹੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖੂਬ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਫ਼,ਉਸਤਾਦ ਮੁਹਮੰਦ ਰਮਜ਼ਾਨ ਹਮਦਮ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਮਾਂਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੁਲਬੁਲ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ**ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ**' ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ,ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕਟਣੀ ਪਈ।

## ਕਿੱਤਾ
ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਹੋਰ ਲੋਕੋ-ਸ਼ੈੱਡ ਵਿੱਚ ਨੋਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ 
*ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ 
*ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ 
*ਸ਼ਰਦਾ ਦੇ ਫੁੱਲ
*ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ

ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ 
*ਨਬੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ 
*ਪਦਨੀ ਸਾਕੀ
*ਹਬੀਬਿ ਖ਼ੁਦਾ
## ਵਾਰਾਂ
*ਵਾਰ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ 
*ਵਾਰ ਦੁਰਗਾਵਤੀ 
*ਵਾਰ ਚਾਂਦ ਬੀਬੀ 
## ਨਾਟਕ 
*ਹੀਰ ਸਿਆਲ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼

**ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼** ਇੰਡਿਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਰੋਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬ਼ੰਧਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1867 ਨੂੰ ਈਸਟ ਗਰੀਨਸਟੈਡ ਦੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਵਾਲਿੰਗਫਰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸੈਂਟ ਪਾਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਏਮੁਅਲ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਅਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਰੀ ਪ੍ਰਦੇੇੇੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਕਾਲਰਸਿਪ ਵਜੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।
1886 ਵਿੱਚ ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼ ਨੇ ਇੰਡਿਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। 4 ਅਕਤੂਬਰ 1888 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਉਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1898 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1902 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੈਜਟ ਰਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼ 1901 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ ਸੂਬਿਆ ਲਈ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਰਿਹਾ।। 1906 ਤੋਂ 1913 ਤੱਕ ਉਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜੱਜ ਰਿਹਾ,ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਸ਼਼ਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿੱਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫੋਜ ਵਿੱਚ ਆਨਨੇਰੀ ਉਪ ਕਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਹੋਰੇਸ ਆੱਰਥਰ ਰੋਜ਼ 1918 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 18 ਸਤੰਬਰ 1983 ਨੂੰ ਸੈਂਟ ਬਰੀਲੈਡ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ
ਚਿੜੀਆਂ

**ਚਿੜੀਆਂ﻿** ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ (ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ)। ਇਸ ਵਿੱਚ 5000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 110 ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਚੁਗਲ

**ਚੁਗਲ ** (*Athene brama*) ਉੱਲੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਥਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ, ਅਰਧ-ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਖੇਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਲੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਰੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੰਭਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਘਾਤ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੂਹੇ, ਕਿਰਲੇ, ਸਪੋਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਹੁਲੀਆ
ਚੁਗਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੰਛੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਪਗ 21 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਭੂਰਾ-ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਲਕੇ ਚਿੱਟੇ ਚਟਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਪੌਲ ਸਟੈਮੇਟਸ

'' ਫੜੀ ਹੋਈ]]
**ਪੌਲ ਐਡਵਰਡ ਸਟੈਮੇਟਸ** (ਜਨਮ 17 ਜੁਲਾਈ 1955) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਈਕਾਲੋਜਿਸਟ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਜੈਵ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਟੈਮੇਟਸ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੈਸਕੇਡ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਲ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ, 4-ਫੁੱਟ-ਵਿਆਸ ਦਾ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਇੱਕ ਸਕਾਈਲਾਈਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਮਲਬੇ ਨੇ ਸਟੈਮੇਟਸ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਦੱਬ ਹੀ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਜੋ ਵੱਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਹਣ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਟੋਲੇ ਦਾ ਬਚਾਅ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਡਗਲਸ ਫ਼ਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਓਟ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਿਨ, ਸਟੈਮੇਟਸ ਨੇ ਐਵਰਗ੍ਰੀਨ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੌਟਨੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਬੁਲਬੁਲ

**ਬੁਲਬੁਲ** **ਪਿਕਨੋਨਾਟਿਡੀ ** ਕੁਲ ਦੇ ਗਾਇਕ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿਸਿਆਂ 'ਚ ਇਸਨੂੰ ਲੜਾਉਣ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਲੇਖਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਨਰ ਬੁਲਬੁਲ ਹੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਦਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 130 ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਪਿਕਨੋਨੋਟਿਡੇਈ’ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਬੁਲਬੁਲ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ’। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਸੇਵਾ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਖੇਤਾਂ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬੇਰ, ਫਲ, ਅੰਜੀਰ, ਮਟਰ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਉਂਕ ਦੇ ਭਮੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਰਲੀਆਂ ਹਨ। 

## ਹੁਲੀਆ
ਬੁਲਬੁਲ ਨਿਕੀ ਧੌਣ ਵਾਲੇ ਪਤਲੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਨਿੱਕੇ ਤੇ ਗੋਲ ਅਤੇ ਪੂਛਲ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਝ ਲੰਮੀ ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਥੋੜੀ ਜਈ ਮੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮਾਈ 13 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 29 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਮਾਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਮਾਦਾ ਥੋੜੀ ਜੇਹੀ ਨਿੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਲਬੁਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਕੀ ਜਿਹੀ ਕੂਚੀ ਨੁਮਾ ਬੋਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀ ਤਿਕੋਣੀ ਬੋਦੀ ਵਰਗੀ ਕਲਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਧੁਆਂਖਿਆ ਜਿਹਾ ਬਦਾਮੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਡੱਬੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਬੁਲਬੁਲ ਦੀ ਕਾਲੀ ਗਰਦਨ, ਪਰ ਢਿੱਡ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਦਾ ਸਿਰਾ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਖੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚੁੰਝ ਕਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ
ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌੌਸਮ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਗਾਣੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਛੋਟੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਵੇਲਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ-ਫੂਸ, ਤੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗੁਲਾਬੀ ਉੱਤੇ ਲਾਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ 14 ਦਿਨ ਅੰਡਿਆਂ ਨੇ ਸੇਕ ਕੇ ਬੱਚੇ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਰਲ ਕੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 12 ਤੋਂ 16 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਛੀ
ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ

**ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋ ਹੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ.ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ 2013 ਵਿੱਚ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਪਟਿਆਲਾ ਰਾਹੀਂ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 30 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਗਦਰੀ ਲਹਿਰ,ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ,ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬਿਦਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਿਰਸਾਨੀ, ਦਲਿਤ ਵਰਗ, ਸਮਰਾਜਵਾਦ, ਜੀਵਨ ਸੇਧ, ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈੋ।

## ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ
*ਪੀਰੋ - ਕਾਫ਼ੀਆਂ
*ਲਾਲਾ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ - ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ 
*ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ - ਸਟੋਕਟੋਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹਾਲ 
*ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਮ -ਗੁਲਾਮ ਬਨਾਮ ਗਦਰੀ 
*ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੰਘ (ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ) - ਗਦਰ ਦਾ ਹੋਕਾ 
*ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ-ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ 
*ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਰ-ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਗ ਸਾਡਾ
*ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ - ਸੂਰਬੀਰ ਅਕਾਲੀ ਬਹਾਦਰੋ ਜੀ 
*ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ - ਭੇਜੇ ਤਾਰ ਵੈਸਰਾ ਜੀ 
*ਤਾਹਿਰ - ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਘੋੜੀ 
*ਭਾਈਆ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ - ਮਜ਼ਬ ਤੇ ਮੋਹੱਬਤ 
*ਸਾਧੂ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਫ਼ - ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਾਲ 
*ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ - ਝਗੜਾ ਚਾਹ ਤੇ ਲੱਸੀ ਦਾ
*ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ - ਅਛੂਤ
*ਪੰਡਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੰਦ - ਪਤੀ ਜੀ ਘੜੋਲਾ ਮੈ ਚਕਾ ਨਾ ਸਕਦੀ 
*ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ - ਢਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਗ -ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਦਾ ਸਿਦਕ 
*ਚਰਾਗਦੀਨ ਦਾਮਨ - ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਰੋਏ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਂ 
*ਗੁਰਦਾਸ ਰਾਮ ਆਲਮ - ਆਜ਼ਾਦੀ 
*ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ - ਗੱਡੀ 
*ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ - ਕਿਥੇ ਗਏ ਓਹ ਦਿਨ 
*ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਮਾਨ - ਕਰਮੋ ਕਮਲੀ 
*ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ - ਕੰਮੀਆ ਦਾ ਵਿਹੜਾ 
*ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ - ਬੁਝ ਮੇਰੀ ਮੁਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀ 
*ਭੂਸ਼ਣ ਧਿਆਨਪੁਰੀ - ਹੱਸ ਨਈ ਸਕਦਾ 
*ਅਮਿਤੋਜ - ਲਾਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ਇੱਕ ਖਤ 
*ਬਾਬਾ ਨਜਮੀ - ਗਜ਼ਲ 
*ਅੱਬਾਸ ਮਿਰਜਾ - ਬੈਂਤ 
*ਮਿੰਦਰਪਾਲ ਭੱਠਲ - ਫਰਜ਼ 
*ਜਨਕ ਸ਼ਰਮੀਲਾ - ਮੈ ਕਲਾਬਾਜੀਆਂ ਖਾ ਬੈਠੀ 
*ਧਰਮ ਕੰਮੇਆਣਾ - ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੋਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਨਿਉਂਦਾ

**ਨਿਉਂਦਾ** ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਤਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਰੀਬੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਹੋਰ ਦੇਣ-ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜੀ ਰਾਸ਼ੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਵਾਧਾ ਦੇਕੇ ਅੱਗੇ ਲਈ ਲਿਖਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਰਵਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।

ਨਿਉਂਦਾ ਉਗਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਨਿਉਂਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਦਿ ਜੁੜ ਬਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਰਾਤ ਜਾਂ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਉਂਦਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਬਹੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਲਦੀ, ਆਦਿ ਰੱਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਨਿਉਂਦਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹਲਦੀ ਨਾਲ ਸਵਾਸਤਿਕਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਉਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸੱਦੇ, ਬੁਲਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਨਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੀ ਲਾਖਣਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਮ ਹੈ - ਜਿਵੇਂ ਗਵਰਨਰ ਵਲੋਂ ਫਲਾਣੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਉਂਦਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਸ਼ਤੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਜੋਸਫ਼ ਰੱਸਲ ਰੀਵਰ

## ਜੋਸਫ਼ ਰੱਸਲ ਰੀਵਰ
### ਜੀਵਨ
	ਜੋਸਫ਼ ਰੱਸਲ ਰੀਵਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਫੀਨਖਸਵਿਲੇ (phonexville) ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ (pennisylvania) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ ਦੇ ਡੱਚਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਰੀਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬ ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਫਲੋਰਿਡਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦੋ ਮੋਢੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਰੀਵਰ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰਾਜ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 
### ਸਿੱਖਿਆ
	ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਉਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੱਖਣ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਸੀਟਾਡੈਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇਲੀਨੋਇਸ ਉਰਬਾਨਾ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। 1950 ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਾਲਾਹਸੇ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਕੋਰਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਰੀਵਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੈਲਫ਼ ਵੈਲਡੋ ਐਮਰਸਨ ਅਮਰੀਕੀ ਤਰਕਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 
### ਲੋਕ-ਧਾਰਾ 'ਤੇ ਰੀਵਰ
	ਰੱਸਲ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੈਂਜਾਮਨ ਬੌਟਕਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ। 
	ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਰੀਵਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੋਰਸ ਫਲੋਰਿਡਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰੀਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਖੋਜ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
	ਇੱਕ ਯੁਵਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਫਲੋਰਿਡਾ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਭਰਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੋਜੀ
ਸਵਾਰੀ

ਪਬਲਿਕ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਸਵਾਰੀ ਹੈ।]]

**ਸਵਾਰੀ** ਜਾਂ **ਗੱਡੀ** ਜਾਂ **ਵਾਹਨ** ਇੱਕ ਚੱਲ ਮਸ਼ੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਗੱਡੀਆਂ, ਸਾਈਕਲਾਂ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ (ਕਾਰਾਂ, ਟਰੱਕ, ਬੱਸਾਂ), ਲੀਹਦਾਰ ਗੱਡੀਆਂ (ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ, ਟਰੈਮਾਂ), ਪਣਗੱਡੀਆਂ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਬੇੜੇ), ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਾਰੀਆਂ
ਗੱਡੀ

**ਗੱਡੀ** ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

* ਸਵਾਰੀ, ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜੋ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ
* ਕਾਰ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਸਵਾਰੀ
ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਜਾਇਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਹੁੱਦੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਜਾਇਜ਼ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਂ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਫਿਲਾਸਫੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤ
ਕੇਸ਼ਵਨੰਦ ਭਾਰਤੀ ਬਨਾਮ ਕੇਰਲ ਰਾਜ

**ਕੇਸ਼ਵਨੰਦ ਭਾਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀਪਾਦਾਗਾਲਾਵਾਰੁ ਬਨਾਮ ਕੇਰਲ ਰਾਜ** (case citation: (1973) 4 SCC 225) ਭਾਰਤੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਸ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਜਸਟਿਸ ਹੰਸ ਰਾਜ ਖੰਨਾ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਸੂਲ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨ
ਰਸੋਈ

**ਰਸੋਈ** ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਮਰਾ ਜਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਟੋਵ, ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸਿੰਕ, ਫਰਿੱਜ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਰਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਰਸੋਈ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਟੋਵ ਦੀ ਕਾਢ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਖਾਣਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਰਸੋਈਆਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।

## ਪੰਜਾਬ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਸੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਮਾਨ ਕੰਧੋਲੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਮਲਵਈ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਨੂੰ **ਝੱਲਾਨੀ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸੋਈ
ਲਤ

**ਝੱਸ** (ਹੋਰ ਨਾਂ **ਲਤ**, **ਵਾਦੀ**, **ਨਸ਼ਾ** ਜਾਂ **ਅਮਲ** ਹਨ) ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਟੁੰਬ ਜਾਂ ਚੋਭ ਦੇ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ ਆਦਤਨ ਬੰਧੇਜ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੋਗ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਤੀਰਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਜੀਵ-ਅਮਲ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀਆਂ, ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ, ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਡਾਕੇ, ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਅਗਵਾ, ਕਤਲ, ਫਿਰੌਤੀਆਂ, ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਅਪਰਾਧ ਨਿੱਤ ਪੜ੍ਹਨ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

## ਲਤ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਡਰੱਗਜ਼ ਤੇ ਜੁਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਰੱਖਦੀ ਸੰਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਪਾਅ ਹਨ। 1. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। 2. ਨਸ਼ੱਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। 3. ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ
* Cover July 16, 2007  (note: cover provided to clarify date discrepancy from article link)
*
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੱਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਰੋਗ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਕਾਰ
ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ

**ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ** (ਜਨਮ 1 
ਜਨਵਰੀ, 1934) ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ 1971 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ-ਪੱਖੀ ਖਾੜਕੂ , ਜਿਹਨਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ।.

## ਮੁਢਲੇ ਦਿਨ 
ਕੇ ਐਸ ਬਰਾੜ ਨੇ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਡੀ.ਐਸ. ਬਰਾੜ, ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਨਲ ਬ੍ਰਾਊਨ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ 'ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਦੂਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ
2010 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ

**ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2010** (ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ: ਸੀਜ਼ਨ 3) 2010 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਇਆ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਜ਼ਨ 12 ਮਾਰਚ 2010 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੈਚ 25 ਅਪਰੈਲ 2010 ਨੂੰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਸ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਗਿਆਨ ਓਝਾ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਪਰਪਲ ਕੈਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਓਰੈਂਜ ਕੈਪ ਮਿਲੀ।
## ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
2011 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ

**ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2011** (ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ: ਸੀਜ਼ਨ 4) 2011 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਇਆ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਜ਼ਨ 8 ਅਪਰੈਲ 2011 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੈਚ 28 ਮਈ 2011 ਨੂੰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦਸ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਸ ਨੇ ਰੌਯਲ ਚੈਲੈਂਜਰਸ ਬੈਂਗਲੌਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
## ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
## ਆਂਕੜੇ
### ਬੱਲੇਬਾਜੀ ਆਂਕੜੇ
### ਗੇਂਦਬਾਜੀ ਆਂਕੜੇ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
2012 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ

**ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2012** (ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ: ਸੀਜ਼ਨ 5) 2012 ਵਿੱਚ ਚਲਾਏ ਗਏ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਜ਼ਨ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮੈਚ 27 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਸ ਨੇ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ।

## ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜਾ
## ਅੰਕੜੇ
### ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
### ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
2009 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ

**ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2009** (ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ: ਸੀਜ਼ਨ 2) 2009 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਇਆ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਜ਼ਨ 18 ਅਪਰੈਲ 2009 ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੈਚ 24 ਮਈ 2009 ਨੂੰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। 
ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੇਵਿਲਸ ਦੇ ਆਰ ਪੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2009 ਵਿੱਚ ਪਰਪਲ ਕੈਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ. 
## ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੁਕਾਬਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੁਕਾਬਲੇ
2014 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ

**ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2014** (ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ: ਸੀਜ਼ਨ 7) 2014 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਇਆ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਸ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ।

## ਅੰਕ ਤਾਲਿਕਾ
## ਅੰਕਡ਼ੇ
### ਬੱਲੇਬਾਜੀ ਅੰਕੜੇ
### ਗੇਂਦਬਾਜੀ ਅੰਕੜੇ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
ਜਾਕੋਮੋ ਕਾਸਾਨੋਵਾ

**ਜਾਕੋਮੋ ਕਾਸਾਨੋਵਾ** (; 2 ਅਪਰੈਲ 1725 – 4 ਜੂਨ 1798) ਵੈਨਿਸ ਗਣਰਾਜ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੰਗੇਬਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ *ਇਸਤੋਆਰ ਦ ਮਾ ਵੀ* (ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਰਸਮ-ਓ-ਰਿਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਕਸਰ ਗਲਪੀ ਨਾਮ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਾਰੂਸੀ (ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ) ਦਾ ਬੈਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ੇਵਾਲੀਏਰ ਦ ਸੌਂਗਾਲ (Chevalier de Seingalt)। ਵੈਨਿਸ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ *ਯਾਕ ਕਾਸਨੋਵਾ ਦ ਸੌਂਗਾਲ*(*Jacques Casanova de Seingalt*) ਨਾਲ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ *ਔਰਤਬਾਜ਼* ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਜੀਵਨੀ 
### ਜਵਾਨੀ
ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਗਿਆਕੋਮਾ ਗਿਰੋਲਾਮੋ ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਸੀ। ਉਹ 1725 ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਵੇਨਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਗਰੀਬ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਛੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵਕ਼ਤ, ਵੇਨਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਭੈੜੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੁਏ ਦੇ ਅੱਡਿਆਂ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਰਈਸ ਜਵਾਨ ਉੱਥੇ ਆਕੇ ਅਯਾਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾਇਆ।

ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਦੇ ਦੇਖ ਭਾਲ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਇਸਦੇ ਇਲਾਜ ਇੱਕ ਡੈਣ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ: ਗੰਡੋਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਵਲ ਵਿੱਚ ਵਡ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਬੁਢੀ ਔਰਤ ਮਿਲੀ ਜਿਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਛੇ ਹੋਰ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਲਗਾਈ ਮਲ੍ਹਮ ਬੇਅਸਰ ਸੀ, ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਨੂੰ ਤੰਤਰ ਮੰਤਰ ਨੇ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ (ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਵੇਨਿਸ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਘਣਤਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ), ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ, ਪਡੋਵਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਸਾਨੋਵਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਯਾਦ ਸੀ। "ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ," ਉਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
 
## ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ
### ਫ਼ਿਲਮ
*ਕਾਸਾਨੋਵਾ (1918), ਹੰਗੇਰੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ
*ਕਾਸਾਨੋਵਾ (2005), ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ

### ਲਿਖਤ ਰਚਨਾਵਾਂ
*ਕਾਸਾਨੋਵਾ (1998), ਐਂਡਰਿਊ ਮਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1725
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1798
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਧਰਹਰਾ

**ਧਰਹਰਾ** (), ਜਿਸਨੂੰ ਭੀਮਸੇਨ ਟਾਵਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਨੌ-ਮੰਜ਼ਲਾ 61.88 ਮੀਟਰ ਉਚਾ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਧਾਰਾਮਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਾਵਰ ਸੀ। ਇਹ 1832 'ਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖਤਿਆਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਭੀਮ ਸੇਨ ਥਾਪਾ ਨੇ ਰਾਣੀ ਲਲਿਤ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਕਾਠਮੰਡੂ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ
ਜੁਝਾਰਵਾਦ

**ਜੁਝਾਰਵਾਦ** ਸਮਾਜਿਕ,ਰਾਜਨੀਤਿਕ,ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ-ਮੂਲਕ ਉਭਾਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ,ਜੁਝਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉਸ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
**ਨਕਸਲਲਾਈਟ ਪਾਲਟਿਕਸ ਇੰਨ ਇੰਡੀਆ * ਜੇ.ਸੀ.ਜੋਹਰੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇ.ਸੀ.ਜੋਹਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ *ਨਕਸਲਵਬਾੜੀ ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ,ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਸੱਤਾ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਸੀ।

**ਦ ਨਕਸਲਲਾਈਟ ਮੂਵਮੈਂਟ* ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਪਲਬਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ; *'ਨਕਸਲਵਾਦ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਸਮਾਜਕ-ਰਾਜਸੀ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।* ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਸਪਸ਼ੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ *ਨਕਸਲਵਾਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾਉਵਾਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ,ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਤਤਕਾਲਿਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ।''

## ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੁਝਾਰਵਾਦ
ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਧੀਨ 1968-1969 ਈ. ਤੋਂ 1980-1981 ਈ. ਤੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਹਨ;
*ਪਾਸ਼
*ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ 
*ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
*ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ 
*ਜਗਤਾਰ
*ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ
*ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ
*ਹਰਭਜਨ ਹਲਵਾਰਵੀ
*ਸੰਤ ਸੰਧੂ
*ਮਿੰਦਰਪਾਲ ਭੱਠਲ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ
ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ

**ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Punjab Governance Reforms Commission) ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਸਾਨ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ 2009 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ 2012 ਵਿੱਚ ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 9 ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 351 ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਰਲੀਕਰਣ ਕਰ ਕੇ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾ ਵਿੱਚ ਓਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਡੇ ਤਬਕੇ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ, ਸਿਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰਖਿਆ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹਨ। ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ 2011 (Right to Service Act-2011)]], ਜੋ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਧੀਨ ਸਮਾਂ ਬਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ / ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਸਜਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ-2011 ਅਧੀਨ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਖਰਾ ਮਹਿਕਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਵਿਭਾਗ (Department of Governance Reforms, Govt. of Punjab) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (Right To Service Commission Punjab) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਵਖ ਵਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇਹ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ 2010 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬੇਲੋੜੇ ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ *ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਤਜਰਬਾ* ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਰਿਪੋਰਟਾਂ 
ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 9 ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲਿੰਕ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ :
ਲਿੰਕ :  http://pbgrc.org/index.html 
## ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ 
ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 351 ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲਿੰਕ ਤੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । 
*ਲਿੰਕ :http://www.rtspunjab.gov.in/NotifiedServics.aspx 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਨੂਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ
ਈਕੇਬਾਨਾ

ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਕਲਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ
"ਈਕੇਬਾਨਾ" ਸ਼ਬਦ  ਅਤੇ  ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਪਾਉਣਾ" ਜਾਂ "ਫੁੱਲ ਸਜਾਉਣਾ" ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਭਾਵੇਂ ਈਕੇਬਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਆਈ।

## ਹੋਰ ਵੇਖੋ
* ਵਾਬੀ-ਸਾਬੀ
* ਜਪਾਨ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਈਕੇਬਾਨਾ

### ਸੰਸਥਾਵਾਂ
* ਈਕੇਬਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ

### ਕਲਾਕਾਰ
* ਜੂਨੀਚੀ ਕਾਕੀਜ਼ਾਕੀ
* ਮੋਕੀਚੀ ਓਕਾਦਾ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਕੇਬਾਨਾ
ਕੰਧ

, ਮੈਕਸੀਕੋ, 2008]]

**ਕੰਧ**, **ਦਿਵਾਰ** ਜਾਂ **ਫ਼ਸੀਲ** ਅਜਿਹਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਕਬੇ ਦੀ ਲੀਹਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਓਟ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਕੰਧਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
* ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਰਖਵਾਲੀ ਕੰਧਾਂ
* ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜੋ ਵੱਡੇ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਗ-ਬਚਾਊ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ
* ਥੰਮ੍ਹੀ ਕੰਧਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਟਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ
* ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕੰਧਾਂ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਧੁੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ)
* ਪੱਕੀਆਂ ਨਿੱਗਰ ਵਾੜਾਂ ਜਾਂ ਘੇਰੇ
* ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਰਹੱਦੀ ਵਾੜਾਂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਧਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਘਰ
ਧੁੱਸੀ

, California]]

**ਧੁੱਸੀ** ਜਾਂ **ਧੁੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ** ਅਜਿਹੀ ਲੰਮੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵੱਟ ਜਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਫ਼ਸੀਲ ਜਾਂ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਟਿਆਲ਼ੀ ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵੀ ਰੌਂ ਦੇ ਜਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਤੱਟ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
** "Well Diggers Trick", June 1951, Popular Science article on how flood control engineers were using an old method to protect flood levees along rivers from seepage undermining the levvee - i.e. drawings and illustrations
** "Design and Construction of Levees"  US Army Engineer Manual EM-1110-2-1913, 30 April 2000, about the design and construction of levees.
** " Design and Construction of Levees US Army Engineer Manual EM-1110-2-1913"  Above link did not work .
** "ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁੱਸੀ ਕਿਤਾਬਚਾ"  ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁੱਸੀ ਕਿਤਾਬਚਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧੁੱਸੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਿਆਈ ਇਲਾਕਾ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ

[right|thumb|235x235px| *ਕੇਲੀਲੇਹ ਓ ਡੇਮਨੇਹ* ਮਿਤੀ 1429, [ਹੇਰਾਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਨਾ, ਅਰਬੀ ਸੰਸਕਰਣ - *ਕਲੀਲਾ ਵਾ ਦਿਮਨਾ* ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ *ਪੰਚਤੰਤਰ* ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਨੁਵਾਦ - ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿੱਦੜ-ਵਜ਼ੀਰ, ਦੀਮਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਰ-ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
**ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ** ( ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : विष्णुशर्मन् / विष्णुशर्मा) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ *ਪੰਚਤੰਤਰ*, ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

## ਕੰਮ 
ਪੰਚਤੰਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। *ਪੰਚਤੰਤਰ ਦਾ* ਅਨੁਵਾਦ ਮੱਧ ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਹਿਲਵੀ ਵਿੱਚ 570 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬੋਰਜ਼ੂਆ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ 750 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਬਦੁੱਲਾ ਇਬਨ ਅਲ-ਮੁਕਾਫ਼ਾ ਦੁਆਰਾ *ਕਲੀਲਾਹ ਵਾ ਦਿਮਨਾਹ* (    ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।) ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਅੱਬਾਸੀ ਖਲੀਫ਼ਾ, ਅਲ-ਮਨਸੂਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਨੁਵਾਦ, "*ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ" ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।* *" ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ 1600 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਸਪੇਨੀ, ਇਤਾਲਵੀ, ਜਰਮਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਸਲਾਵੋਨਿਕ, ਚੈੱਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਸਲਾਵੋਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।* *ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਵਾ ਤੋਂ ਆਈਸਲੈਂਡ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।* " ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ, "*ਜੀਨ ਡੇ ਲਾ ਫੋਂਟੇਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਗਿਆਰਾਂ ਪੰਚਤੰਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ* ।" ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਰਿਸੈਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ *ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀ* ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹਿਲਾਰੋਪਿਆ (ਮਹਿਲਾਰੋਪਯ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਸ਼ਕਤੀ, ਉਗ੍ਰਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਖੁਦ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ "*ਸਾਰੇ ਦੁੱਲੇ* " ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਬੇਅੰਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੁੱਧੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੈਸੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਵੇਚਿਆ, ਪਰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ - ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਬੁਣਾਈ - ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੰਚਤੰਤਰ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤੀ, ਸਬੰਧਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਕ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਵਚਨ - "ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ", "ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ", "ਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਲੂਆਂ ਦਾ", "ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ" ਅਤੇ "ਬੇਵਕੂਫੀ" - *ਪੰਚਤੰਤਰ* ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜ (*ਪੰਚ* ) ਸੰਧੀ (*ਤੰਤਰ* ) ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨ
ਜੀ ਐਸ ਰਿਆਲ

**ਜੀ ਐਸ ਰਿਆਲ (** 6 ਨਵੰਬਰ, 1923- )ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਜੀ ਐਸ ਰਿਆਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ ਜਲਾਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦਸੂਹਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸਿ਼ਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ 1954 ਤੋਂ 1967 ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ 1972 ਤੋਂ 1984 ਤਕ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਐਡੀਟਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਬੋਰਡ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੰਚਾਰਜ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ 1992 ਤੋਂ 1998 ਤਕ ਜੂਨੀਅਰ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋ ਰਿਹਾ।
## ਲਿਖਤਾਂ
**Consonantal Change In Indic &Romance Language* (1987) 
**English And Sanskrit: A Common Heritage Of Words (with Special Reference To Punjabi)* (1996) 
**An Etymological Dictionary of the Punjabi Language, with ref. to Indo-European Languages* (2006) 
**Croatian & Sanskrit: A Common Heritage of Words* (2006)
**ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਰੁਕਤੀ* (1972)
**ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੈੜ* (1984) 
**ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਸਾਡੇ ਬੋਲ* (1989) 
**ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ* (2004)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923
ਬੋਨਸਾਈ

ਵਿਖੇ ਜਾਪਾਨੀ ਵਾਈਟ ਪਾਈਨ]]

 ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਰੁੱਖ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੇਂਜਿੰਗ ਨਾਂ ਦੀ ਚੀਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲਾ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਧਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਕਲਾ ਹਾਨ ਨੋਨ ਬੋ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੈ।

ਬੋਨਸਾਈ ਮੁੱਢਲਾ ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਪੇਂਜ਼ਾਈ ਦਾ ਜਾਪਾਨੀ ਉੱਚਾਰਨ ਹੈ। *ਬੋਨ* ਬੋਨਸਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਥਾਲੀ ਵਰਗੇ ਗਮਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸਰ ਬੋਨਸਾਈ ਨੂੰ ਬੌਣੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੌਣੇ ਰੁੱਖ ਖੋਜ ਦੇ ਲਈ ਜੀਵਾਣੂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੋਨਸਾਈ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੀਜ ਵਰਤਕੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜ ਘਟਾਉਣਾ, ਗਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਛਟਾਈ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

## ਬੋਨਸਾਈ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਬੋਨਸਾਈ ਰੁੱਖ ਉਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ੈਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਾਬੀ-ਸਾਬੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਪੇਂਜਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਕੇਈ ਦੇ ਸੁਹਜਾਮਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬੋਨਸਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੈ।

## ਹੋਰ ਵੇਖੋ
*ਬੋਨਸਾਈ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ
*ਪੇਂਜਿੰਗ
*ਹਾਨ ਨੋਨ ਬੋ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੋਨਸਾਈ ਅਤੇ ਪੇਂਜਿੰਗ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 
* ਬੋਨਸਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਕਲਾ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਅਲੀ

ਰਾਜਾ **ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਅਲੀ** (, , ਜਨਮ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1944, ਲਖਨਊ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ, ਇੱਕ ਕਵੀ, ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਤਵਾੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾ ਸਮਝ ਲੈਣਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇੇਠੀ

**ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇੇਠੀ** (1928 - 21 ਮਾਰਚ 1995) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮਸਾਜ਼ ਸੀ।
## ਜੀਵਨੀ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਗੁਜਰਖਾਨ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਾਇਆਵਤੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨਹੋਰ ਸੇਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੀਫ਼ਜ਼ਾ ਤੇ ਪਵਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਸ਼ੈਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਕੀਤੀ।

## ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਨੇ ਐੱਮ.ਏ (ਅੰਗਰੇਜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀ .ਐੱਚ. ਡੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਥਿਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਫੈਲੋ ਰਹੇ।
## ਮੌਤ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਦੀ ਮੌਤ 21 ਮਾਰਚ 1995 ਨੂੰ ਹੋਈ।
## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਨਾਟਕ
*ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ (ਇਕਾਂਗੀ, 1946) 
*ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ 1958
*ਚੱਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਬੁੱਤ (ਇਕਾਂਗੀ)1958
*ਕੱਚਾ ਘੜਾ 1960
*ਕਦਰਯਾਰ 1960
*ਭਰਿਆ ਭਰਿਆ ਸੱਖਣਾ ਸੱਖਣਾ 1964
*ਮਰਦ ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਤੀਵੀਂ ਤੀਵੀਂ ਨਹੀਂ 1969
*ਕਿੰਗ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸਪੇਰਾ 1965
*ਗੁਰੂ ਬਿਨ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ 1969
*ਨੰਗੀ ਸੜਕ ਰਾਤ ਦਾ ਓਹਲਾ 1971
*ਮੇਰਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਮੋੜ ਲਿਆਓ 1973
*ਸ਼ਾਮਾ  ਪੈ ਗਈਆ 1976
*ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਥੀਏਟਰ (ਨਾਟ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)1982
*ਪੈਬਲ ਬੀਚ ਤੇ ਲੌਂਗ ਗੁਆਚਾ (ਨਾਟ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)1994
*ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਦੋਸਤੋ

### ਨਾਵਲ
*ਰੇਤ ਦਾ ਪਹਾੜ (1954)
*ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੱਲ (1955)
*ਕੰਧੀ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖੜਾ (1957)
*ਜਨਤਾ ਜਾਗੀ
*ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆਲਾ
*ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹੇਗਾ
*ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਲਾਮ
*ਆਬਰਾ ਕਦਾਬਰਾ
*ਬਦਨਾਮ ਸੜਕਾਂ
### ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
*ਐਵੇਂ ਜਰਾ
* *ਮਹੀਵਾਲ*
* *ਕੌੜੇ ਘੁੱਟ*
*ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ
*ਸਲਾਮ
*ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਾਣੀ
*ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
### ਆਲੋਚਨਾ
**ਕਾਬਚਾਰਤਿਕ 1955*
**ਨਾਟਕ ਕਲਾ 1974 * 
**ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਢ * 
**ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਬਾਰੇ * 
**ਨਾਵਲ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੰਘ ਗਏ ਦਰਿਆ*
**ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ*
**ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਤੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼
ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ

**ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨਾਵਲ** (1935-1965) ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਗਤ ਸੰਦਰਭਾਂ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। (ਹਵਾਲਾ- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ- ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ)। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ, ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾਵਾਦ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਧੁਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਣਦਿਆਂ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨਾਲ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਾਵਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
 
## ਨਾਵਲਕਾਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ-

### ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦੌਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਾਵਲ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਟੁੱਟੀ ਵੀਣਾ, ਆਦਮ ਖੋਰ, ਗੰਗਾ ਜਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ, ਅੱਧ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ, ਜੀਵਨ ਸੰਗ੍ਰਾਮ, ਪੁਜਾਰੀ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ, ਖੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਅਤੇ ਮੰਝਧਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਬਾਰਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

### ਕਰਨਲ ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਰਨਲ ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਖੰਨਿਉ ਤਿੱਖੀ, ਵਾਲੋਂ ਨਿੱਕੀ, ਏਤ ਮਾਰਗ ਜਾਣਾ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਮਲਾਹ, ਉਨਤਾਲੀ ਵਰੇਂ, ਸ਼ਕਤੀ, ਟਾਪੂ, ਤ੍ਰੀਆ ਜਾਲ, ਅਮਨ ਦੇ ਰਾਹ, ਚਾਨਣ ਖੜ੍ਹਾ ਕਿਨਾਰੇੇ ਅਤੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਕਿ ਮੱਸਿਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ (1977) ਚਰਚਿਤ ਨਾਵਲ "ਬਾਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰ" ਸਮਲਿੰਗਿਕਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹਾਣੀ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ, ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਧਾਰਾ, ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ., ਭਵਾਨੀ, ਤਾਰੀਖ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਲਹੂ ਦੀ ਲੋਅ, ਬਰਫ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਤੋਸਾਲੀ ਦੀ ਹੰਸੋ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

### ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਰਾਹੀਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰੂਲੇ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੱਸੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਪਿਓ ਪੁੱਤਰ, ਰੰਗ ਮੱਹਲ, ਸਿੱਲ ਅਲੂਣੀ, ਜਗਰਾਤਾ, ਦੀਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ, ਲੋਕ ਦੁਸਮਣ, ਨੀਲੀਬਾਰ, ਜੱਗ ਬੀਤੀ, ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਰਾਹੇ ਕੁਰਾਹੇ ਆਦਿ ਹਨ।
 
### ਹੋਰ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (ਲਹੂ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਆਸਮਾਨ), ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (ਪਿੰਜਰ, ਡਾਕਟਰ ਦੇਵ, ਆਲਣਾ, ਅਸੂ, ਚੱਕ ਨੰਬਰ ਛੱਤੀ), ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ (ਆਦਰਾਂ, ਨਹੁੰ ਤੇ ਮਾਸ, ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ, ਇੱਕ ਦਿਲ ਵਿਕਾਊ ਹੈ) ਆਦਿ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
*ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ -ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ(1913 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ)

1913 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ‘ਨਾਟਕ ਵਰਗੀ ਵਿਦਾ’ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ‘ਸ਼ਰਾਬ ਕੌਰ’ 1895 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਮਹਾਰਾਣੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਕੌਰ’ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਪੰਰਪਰਾ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆ ਹਨ।
** ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਰਾਸਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ)*
** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪਰਿਪੰਖ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਕਲਾਂ ਤੇ ਰਾਸ ਆਦਿ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਰੂਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।*
** ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਾਵਿ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਨਾਟਕੀ ਤੱਤ,ਜਿਵੇਂ ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ।*
** ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ।*
‘ਨਾਟਕ ਵਰਗੀ ਵਿਧਾ’ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਦੀ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ,ਕਿਤੇ ਨਾਟ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,ਕਿਤੇ ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ,ਪਰ ਇਹ ਨਾਟਕ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਕਮੀ 1623(9ਵੀਂ ਸਦੀ) ਵਿੱਚ ਦਮੋਦਰ ਮਿਸ਼ਰ ਦੇ ਲਿਖੇ’ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਟਕ’ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਸਮੇਸਰ’ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੀ੍ਰਮਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਾਂਸਲ ਨੇ ਕੀਤੀ।ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1886 ਈ. ਵਿੱਚ ‘ਸੁਪਨ ਨਾਟਕ’ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਤੇ 1890 ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ’ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ,ਪਰ ਜੇ.ਐਸ.ਗਰੇਵਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ ਹੈ,ਇਹ ਤਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ 1899 ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦਾ ਨਾਟਕ’ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ’ਹੈ।ਜਿਸਨੂੰ ਡਾ.ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵੱਥ ਕੱਥ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕੀ ਉੱਦਮ ਵਜੋਂ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਜੇ.ਸੀ. ਉਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ’ਕਲਟਸ,ਕਸਟਮਸ਼ ਐਂਡ ਸਪਰਸਟੀਸਨਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਅੱਖੀ ਦੇਖਿਆ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ-‘ਅਲਾਉਦੀਨ’,’ਇੰਦਰ ਸਭਾ’,’ਪ੍ਰਹਲਾਦ’,’ਪੂਰਨ ਭਗਤ’ਤੇ ‘ਸ਼ਰਾਬ ਕੌਰ’।ਜੈ.ਐਸ.ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਡਾ.ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਤੰਨ ਯਤਨ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ 1909 ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰ ਹਰੀ’ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕ ਲਿਖ ਕੇ ਕੀਤਾ।ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1910 ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ’ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1904 ਵਿੱਚ ‘ਜੈਨਾ ਵਰਲਾਪ’ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਨੇ 1904 ਵਿੱਚ ‘ਬਿਰਧ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ’ਨਾਟਕ ਰਚਿਆ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।ਜੈ.ਐਸ.ਗਰੇਵਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਾਰਤਾਕ ਨਾਵਲ ਹੈ।1911 ਵਿੱਚ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਤਾਇਬ ਦਾ ਨਾਟਕ ‘ਸੁੱਕਾ ਸਮੁੰਦਰ’ਰਚਿਆ ਗਿਆ।1913 ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਬੈਰਿਸਟਰ ਨੇ ‘ਮਨਮੋਹਨ’ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਦੋਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਭਾਰ ਰਹੀ।ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

## ਹੋਰ ਸਰੋਤ
**J.S.Grewal,Historical studies in punjabi literature*
**ਡਾ.ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ,ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ,ਦਿੱਲੀ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਮੁੱਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ

**ਮੁੱਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ** ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਰ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਮਸੀਹੀ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾੱਨ ਬਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ “The Pilgrims Progress” ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1859 ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਲਾਹੁੰਦਿਆਂ, ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਿਆਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਰਾਹੀ, ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1882 ਈ: ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਯੋਤਿਰੁਦਯ ਨਾਵਲ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਤੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਵਲ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪ੍ਰੈਸ ਰਾਹੀਂ ਛਾਪੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਤੇ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਹੀਦ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਮੁੱਢ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰ
*ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ-(1872-1957):- ਭਾਵੇਂ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ **ਜੰਗ ਮੜੌਲੀ** ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਤਸਨੀਮ ਤੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਪ੍ਰਣਾਵਤ ਮੱਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੌਲਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1898 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿਤਰਿਆ।
*ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ-(1881-1936):- ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾਂ ਅਹਿਮ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਹੈ। ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਘਰਾਣਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ, ਸੁਘੜ ਨੂੰਹ ਤੇ ਲੜਾਕੀ ਸੱਸ, ਕਪਟੀ ਮਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਸ਼ੀਲ ਵਿਧਵਾ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਦੰਪਤੀ ਪਿਆਰ, ਸੁਭਾਗ ਕੌਰ, ਪਛਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਆਦਿ ਨਾਵਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
*ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ- (1882-1935):- ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਹੀਦ ਇੱਕ ਹਾਸਰਸ ਕਵੀ, ਸੁਘੜ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਤਖੋਨਸ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਕੇ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਦਲੇਰ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ, ਚੰਚਲ ਮੂਰਤੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਤ ਕੀਤਾ। ਨਾਵਲ ਦੋ ਵਹੁਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

## ਹੋਰ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਛਾਪੇਵਾਲ ਨੇ ਘਰ ਦਾ ਨਿਬਾਹ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਧੀ ਨੇਤਾ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੇਮ ਲਗਨ ਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਗਾ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ, ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਲਹਨ ਅਤੇ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਗੁਰਚਰਨ ਪੋਹਲੀ

**ਗੁਰਚਰਨ ਪੋਹਲੀ** ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਪ੍ਰੋਮਿਲਾ ਪੰਮੀ ਨਾਲ਼ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਐੱਚ. ਐੱਮ. ਵੀ. ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।
ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਲਬੀਰੋ ਭਾਬੀ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਖਲਨਾਇਕ ਕਿਰਦਾਰ *ਘੁੱਕਰ* ਕਰ ਕੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਪੋਹਲੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਹਨ।ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਸਵਰਗੀ ਵਰਿੰਦਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਸਨ।
ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਜ਼ਿਊਰਿਖ

**ਐੱਫ਼. ਸੀ। ਜ਼ਿਊਰਿਖ**, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਵਿਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਿਸ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* ਐੱਫ਼. ਸੀ। ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* ਐੱਫ਼. ਸੀ। ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਦੀ ਅੰਕੜੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਲੈਤਸੀਗਰੁੰਤ

**ਲੈਤਸੀਗਰੁੰਤ**, ਜ਼ਿਊਰਿਖ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਅਤੇ ਗ੍ਰਸਹੋਪਰ ਕਲੱਬ ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 26,104 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
	

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
*ਲੈਤਸੀਗਰੁੰਤ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
* ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ