ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਗ਼ਲ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ

**ਅਰਲੀ ਮੁਗਲ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ** 1621 ਤੋਂ 1653 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ।

## ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ 
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਜੰਗੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।  ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ 15 ਜੂਨ 1606 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ    ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।  ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ "ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ" ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।   ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਆਗਰਾ ਚਲੇ ਗਏ।  1609 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 52 ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਹਾਂਗੁਰ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ। 

## ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ 
ਸੰਨ 1621 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਰੋਹੀਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜਗੀਰ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚੰਦੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਤਨ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚੰਦ, ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਅਬਦੁਲ ਖਾਨ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 15,000 ਦੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ: ਅਬਦੁਲ ਖ਼ਾਨ, ਨਬੀ ਬਖ਼ਸ਼, ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ, ਬਲਵੰਦ ਖ਼ਾਨ, ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼, ਇਮਾਨ ਬਖ਼ਸ਼, ਨਬੀ ਬਖ਼ਸ਼, ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, ਰਤਨ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚੰਦ। ਅਲੀ ਅਤੇ ਨਬੀ ਬਖਸ਼ ਅਬਦੁਲ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਧਾਰ ਤੋਂ ਰੋਹੀਲਾ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਘੱਟ ਸਨ। ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ 14,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਪਰਸਰਾਮ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਕਤੂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦੋ ਜਰਨੈਲ ਸਨ।    

## ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ 
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 13 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਰੁਝੇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ 1627 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਉਹ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣਵਾਈ।  1632 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮੀ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ।  ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਵਧਾਇਆ।

### ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ 
1634 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁਗਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਲ ਦਾ ਆਗੂ, ਫੌਜਦਾਰ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਨ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।  ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ 7000 ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ। ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਮਸ ਖਾਨ, ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।  ਸਿਰਫ਼ 700 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ।  ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੜੀ ਵਿਚ 25 ਸਿੱਖ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।   ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਖਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਭੰਨੋ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।  7,000 ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਮਾਰੀ ਗਈ।   ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਜਿੱਤਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

### ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।  ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1634 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਘੋੜੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ। ਘੋੜੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ।     ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਭੇਜਿਆ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਸੂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਬਲ ਦਾ ਅਗਲਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇਗਾ।  

ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ15 ਅਕਤੂਬਰ, 1634 ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ  ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ। ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨੇ ਕਮਰ ਬੇਗ ਨੂੰ 7000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਕਮਾਬਰ ਬੇਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਜਿਸਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਏ ਜੋਧ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਏ ਜੋਧ ਆਪਣੀ 1,000 ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਰ ਬੇਗ ਦੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਚਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਕਮਰ ਬੇਗ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜ ਪਈ। ਕਮਰ ਬੇਗ ਨੂੰ ਰਾਏ ਜੋਧ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 7000 ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ 1 ਘੰਟੇ 12 ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।   ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਮਰ ਬੇਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਸ ਬੇਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ 7,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਸ ਬੇਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੂੰ 500-1500 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲੜੀਆਂ। ਇਹ ਲੜਾਈ 1 ਘੰਟਾ 30 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਸਮਸ ਬੇਗ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।   ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਾਸਮ ਬੇਗ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੁਣ ਤੱਕ 7,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ 500 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਸਮ ਬੇਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਬਚਿਆ। ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹੁਣ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ 4000 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰ, ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਛੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਠਾ ਨੇ 48 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੂਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਲ ਹੈ.  

ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੇਗ ਨੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਉਹ ਜੇਠਾ ਨੇ ਕੱਟੇ। ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਬੇਗ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਅੱਧੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੇਠਾ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੱਤਾਂ-ਮੁੱਕੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਜੇਠਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਕੋ. ਜੇਠਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੇਠਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਬੇਗ ਨੇ ਜੇਠਾ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।  ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ “ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਲਾਲਾ ਬੇਗ 3,000 ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਾਤੀ ਮੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਬੇਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਮਲੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਬੇਗ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।   ਕਾਬੁਲ ਬੇਗ, ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜਰਨੈਲ, ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਿਧੀ ਚੰਦ, ਰਾਏ ਜੋਧ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਮੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਕਾਬਲ ਬੇਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਕਾਬਲ ਬੇਗ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।  ਕਾਬਲ ਬੇਗ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਘੋੜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।  ਕਾਬੁਲ ਬੇਗ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਾਬਲ ਬੇਗ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ।  1,200 ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ 500 ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। 35,000 ਮੁਗਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 100 ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। 100 ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ।  

### ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਲਹਿਰਾ ਪਿੰਡਾ ਖਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਜਰਨੈਲ, ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਦੇ ਭਰਾ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਪਾਂਡਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਈ ਅਸਮਾਨ ਖਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।   ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੌਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸਦੀ ਗਿਣਤੀ 52,000   -100,000 ਸੀ।   ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਪਿੰਡਾ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਾਂਡਾ ਖਾਨ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ 

ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲੱਖੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 500 ਸਿੱਖ ਸਨ। ਉਹ 12,000 ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ।  ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਹੋਰ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ 20,000 ਹੋਰ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਮਲਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।  ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਅਨਵਰ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਂਡਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। 

ਕੁਤਬ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤੋਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਤੋਪ ਬੇਅਸਰ ਸੀ।  ਕੁਤਬ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੂ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਠੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲਖੂ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ। 

ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਰ ਰਹੇ ਪੈਂਡੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ *ਕਲਮਾ* ( *ਸ਼ਹਾਦਾ* ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਛਾਂ ਦਿੱਤਾ।   ਗੁਰਦਿਤਾ ਨੇ ਅਸਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ।   ਕੁਤੁਬ  ਅਤੇ ਕਾਲੇ   ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਨੇਤਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਕੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ।  

ਲੜਾਈ ਵਿਚ 50,000 - 96,000 ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 700 - 1000 ਸਿੱਖ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ    

### ਫਗਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਆਪਣੀ ਤਾਜ਼ਾ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।  ਫਗਵਾੜਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਰੋਹਿਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਮੂਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਕੀਤਾ।  ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।  ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੋਹੇਲਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। 

## ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
### ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਫਗਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ। ਇਹ 1652 ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰਬੇਗ ਖਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰਬੇਗ ਖਾਨ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।  ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।  ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।   ਮੁਗਲ ਅਫਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰਬੇਗ ਖਾਨ ਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।  ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰਬੇਗ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਨੇ ਆਪ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੌਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਖਰੀਦਿਆ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਬੇਦਾਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
### ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 
* 
* 
*   Also available on .
*