open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਸੀਮਾ ਸਖਾਰੇ

alt=Woman is given award by man|right|thumb| ਸਖਾਰੇ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2013 ਮਿਲਿਆ
**ਸੀਮਾ ਸਖਾਰੇ** (ਜਨਮ ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਸੀਮਾ ਸਖਾਰੇ (ਜਨਮ ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ *ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ* ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲਗਭਗ 200 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤਾ ਆਸ਼ਾ ਮਿਰਜੇ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ ਲਈ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਖਾਰੇ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 2013 ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਹੁਣ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਬਿਲਾਵਲ (ਥਾਟ)

thumb| *ਬਿਲਾਵਲਾ ਰਾਗਿਨੀ*, 1750
**ਬਿਲਾਵਲ** ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਸ ਥਾਟਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।ਥਾਟ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ  ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਿਲਾਵੱਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਵ ਕਰਕੇ ਰਾਗ ਅਲਹਈਆ ਬਿਲਾਵੱਲ ਨਾਮਕ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੇਰ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕ ਵਰਣਨ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਸੰਵੇਦੀ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਥਾਟ ਬਿਲਾਵਲ ਦੇ ਸੁਰ 
ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨੀ

## ਰਾਗ 
**ਥਾਟ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ:-**

# ਅਲਹਈਆ ਬਿਲਾਵਲ
# ਭੀਨਾ ਸ਼ਡਜ
# ਬਿਹਾਗ
# ਬਿਲਾਵਲ
# ਦੇਸ਼ਕਾਰ
# ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ
# ਦੁਰਗਾ
# ਹਂਸਾਧਵਾਨੀ
# ਹੇਮੰਤ
# ਕੁਕੁਭ ਬਿਲਾਵਲ
# ਸ਼ੰਕਰਾ
# ਸੁਖੀਆ
# ਸ਼ੁਕਲਾ ਬਿਲਾਵਲ
# ਪਹਾੜੀ (ਰਾਗ)
# ਮੰਡ (ਰਾਗ)

## ਰਾਗ 
ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

# ਅਲਹਈਆ ਬਿਲਾਵਲ
# ਭਿੰਨਾ ਸ਼ਡਜਾ
# ਬਿਹਾਗ
# ਬਿਲਾਵਲ
# ਦੇਸ਼ਕਾਰ
# ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ
# ਦੁਰਗਾ
# ਹਮਸਾਦਵਾਨੀ
# ਹੇਮੰਤ
# ਕੂਕੁਭ ਬਿਲਾਵਲ
# ਸ਼ੰਕਰਾ
# ਸੁਖੀਆ
# ਸ਼ੁਕਲਾ ਬਿਲਾਵਲ
# ਪਹਾਡ਼ੀ
# ਮਾਂਡ (ਰਾਗ)
ਅਸਾਗਾ

**ਅਸਾਗਾ** 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦਿਗੰਬਰ ਜੈਨ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦ ਰਚਨਾ *ਵਰਧਮਾਨ ਚਰਿੱਤਰ* (ਵਰਧਮਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਅਠਾਰਾਂ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, 853 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਠ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਕੁਮਾਰਸੰਭਵ ਕਾਵਿਆ (ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਵਿਤਾ ਕੁਮਾਰਸੰਭਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਨਾਗਵਰਮਾ II ਸਮੇਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਾਵਯਵਲੋਕਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ) ਬਚ ਗਏ ਹਨ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਕੰਨੜ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪੋਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੇਸਰਜਾ (1260 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਬਦਾਮਨੀਦਾਰਪਨਾ* ਦਾ ਲੇਖਕ) ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਅਸਾਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਨੜ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਅਸਾਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਅਸ਼ੋਕ ਜਾਂ ਅਸੰਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਮਸ਼ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਾ ਅਮੋਘਵਰਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ. ਈ. ਅਸਾਗਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 8 ਵੀਂ ਅਤੇ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਕੰਨੜ ਲੇਖਕ ਗੁਣਵਰਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਗਾ ਨੇ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਆਪਣੀ *ਵਰਧਮਾਚਾਰੀਤਾ* ਵਿੱਚ ਅਸਾਗਾ ਨੇ ਅੱਠ ਕਲਾਸਿਕ ਲਿਖਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਬਚੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ *ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਾਣ* ਅਸਾਗਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੀਨਾਥ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਲਾ (ਧਾਰਾਲਾ) ਕੋਡਾ *ਵਿਸਾ* (ਕੋਲਾ ਦੇਸਾ ਜਾਂ ਕੋਡਾ ਲੈਂਡਜ਼) ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਸੀ। *ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਾਣ* ਦੇ ਉਪ-ਲੇਖ *ਕਵੀਪ੍ਰਸਤੀਪ੍ਰਦਿਆਣੀ* ਵਿੱਚ ਅਸਗਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੈਨ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਜੈਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਵਕੀਰਤੀ ਸਮੇਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

## ਕੰਮ 
* *ਸ਼ਾਂਤੀਪੁਰਾਣਾ*

## ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 
* ਅਸਾਗਾ *ਵਰਧਮਾਨਚਾਰੀਤਾ*, ਐਡੀ. ਪੀ. ਜੈਨ, ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ, 1974.

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਕਵੀ
ਨੀਲਜ਼ਾ ਵੈਂਗਮੋ

**ਨੀਲਜ਼ਾ ਵੈਂਗਮੋ** (ਜਨਮ 1979) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ-ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ 
ਵੈਂਗਮੋ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1979 ਵਿੱਚ ਅਲਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ "ਸਟੋਕ" ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡ ਪਹਾਡ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਐਨ. ਜੀ. ਓ. ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਬੇਘਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅਲਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਘਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 2014 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।
[left|thumb|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਨੀਲਜ਼ਾ ਵੈਂਗਮੋ ਨੂੰ [ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ]]
ਵੈਂਗਮੋ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ "ਅਲਚੀ ਕਿਚਨ" ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਪਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੂੰਹ ਦਾ ਕੰਮ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਖੇਤਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਹੋਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੇਨੂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਾਸਤਾ ਵਰਗਾ ਉਤਪਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੁਟਾਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਮੋ ਨਾਮਕ ਭਾਫ ਵਾਲੇ ਪਕੌਡ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੁਰਮਾਨੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਚਾਹ ਪਰੋਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਨਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਓਵਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

2019 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2020 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ "ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ 2030 ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ।" 2020 ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮੰਜੀ ਖਾਨ

**ਉਸਤਾਦ ਬਦਰੂਦੀਨ "ਮੰਜੀ" ਖਾਨ** (1888–1937) ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ  ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ  ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।"ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮੰਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੰਝਲਾ (ਮੱਧ) ਪੁੱਤਰ ਸੀ।" 

## ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ  ਪੁੱਤਰ ਸਨ। "ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਵੱਡੇ ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ 'ਬਦੇਜੀ' ਖਾਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਮਸੂਦੀਨ "ਭੁਰਜੀ" ਖਾਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।" 

## ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ 
ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖ਼ਾਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ *ਰਹਿਮਤ ਖ਼ਾਨ* ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਭੂਰਜੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਰਹਿਮਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਤਾਦ ਭੁਰਜੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇ ਲਈ ਗਾਉਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅੰਦਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦਾ ਕਰੀਅਰ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। 

"ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਹਰੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਏ ਗਏ ਹਲਕੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।" 
"ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਇੱਕ ਬਾਗੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਚੌੜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਰੋਮਾਂਟਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਦਿੱਤਾ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵੀ ਸੀ।"
- **ਮੋਹਨ ਨਾਡਕਰਨੀ**

### ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਖਾਨ ਉਸਤਾਦ ਮਨਜੀ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਭੂਰਜੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਲੂਭਾਈ ਜਸਦਾਨਵਾਲਾ ਨੇ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

"ਇਹ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸੀ ਕਿ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਨੇ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਅਮੀਰ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।" ਪੰਡਿਤ ਮਨਸੂਰ ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਾਰਸ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। "ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਵੱਡੇ ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ 'ਬਦੇਜੀ' ਖਾਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ" "ਭੁਰਜੀ" "ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੰਬਧੀ ਸੰਸਿਯਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ  ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।"
## ਮੌਤ 
ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੀ 1937 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

### ਵਿਰਾਸਤ 
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1937
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888
ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ

**ਕਿਲਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ** ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨਾਭਾ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਹੈਦਰ ਨਗਰ, ਰਾਣਵਾਂ, ਸਰੌਦ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੁਰ, ਹਾਜੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਕਲੋਨੀ ਕਿਲਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

## ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਧੂਰੀ,ਸੰਗਰੂਰ, ਨਾਭਾ, ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ,ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

## ਆਵਾਜਾਈ
### ਰੇਲ ਦੁਆਰਾ
ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਹਿੰਮਤਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਧੂਰੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕਿਲਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ।

### ਬੱਸ ਦਵਾਰਾ
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸਤੇ ਬੱਸਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ
## ਹਵਾਲੇ
#https://www.theislamicheritage.com/detail/Qila-Rehmatgarh-
ਮਾਇਓਸੀਨ

**ਮਾਇਓਸੀਨ** ਨੀਂਊਜੀਨ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 23.03 ਤੋਂ 5.333 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ । 

## ਹਵਾਲੇ
ਸੰਜੀਵ ਖੰਨਾ

**ਸੰਜੀਵ ਖੰਨਾ** (ਜਨਮ 14 ਮਈ 1960) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 51ਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 11 ਨਵੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਡੀਵਾਈ ਚੰਦਰਚੂੜ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੀਗਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ *ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ* ਸਰਪ੍ਰਸਤ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਹੰਸ ਰਾਜ ਖੰਨਾ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ
ਪੰਕਜ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ

**ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ**  (ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ) ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ ਜੋ 2016 ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ *ਦ੍ਰਿਸ਼ਮ 2* (2022 ਫਿਲਮ), *ਕਿਲ* (2023 ਫਿਲਮ) ਅਤੇ *ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ)* ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

## ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ
ਪੰਕਜ ਨੇ ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ:
* ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਮ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਕਿਲ (ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸਿਟਾਡੇਲ: ਹਨੀ ਬਨੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਬੈਡ ਕਾਪ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਅਪੂਰਵਾ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸੁਖੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸੀਆ (ਫ਼ਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਐਕਟਿੰਗ ਦਾ ਭੂਤ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਦੁਰੰਗਾ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਹੀਰੋਪੰਤੀ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ
ਢਰਨਾਲ

**ਢਰਨਾਲ** ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਤਾਲਾਗਾਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਹੈ, ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਲਾਵਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ 32°47'60N 72°5'60E 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 

## ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 
ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 2016 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਢੇਰੀ ਪੁਆਇੰਟ ਨੇੜੇ ਢਰਨਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਂਪਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਤਾਲਾਗਾਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਆਈਯੂਯੂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕਕੈਂਪਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰ ਸਯਦ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਕਸਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਕਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ
ਮਾਕੀਮਾਕਿ

**ਮਾਕੀਮਾਕਿ** (ਛੋਟੀ-ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਂਃ **136472 ਮਾਕੀਮਾਕਿ**) ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਈਪ੍ਰੑ ਬੱਲਟ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਸ ਲਗਭਗ ਸੈ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲਾਪਤਸ, ਜਾਂ ਪਲੂਟੋ ਤੋਂ 60%। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਰਾ ਹੈ, 40 ਕੱਲਵਿਨ ਜਾਂ -230° ਸੇਲਸੀਅਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਤਹ ਮੀਥੇਨ, ਈਥੇਨ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਈਸ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੇਕਮੇਕ ਭੂ-ਤਾਪ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਉਪ-ਸਤਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ (ਬੀਨਕਾਰ)

**ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ**, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ** ਜਾਂ **ਇੰਦੌਰਵਾਲੇ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਸੀ. 1840 - 1933) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਅਤੇ ਰਈਸ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੰਡਰਬਾਣੀ ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ **ਦਾਦਾ ਟਿੱਕੜ** ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਇਮਾਮ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਚਾਚਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਵਾਹਿਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਾਲੀਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਅਕਸਰ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਕਿਰਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਗਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਖੰਡਰਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਅਤੇ ਤੁਕੋਜੀਰਾਓ ਹੋਲਕਰ III ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੀ।    

ਉਹ 1933 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇੰਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਲਤੀਫ਼ ਖਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। 

## ਵਿਰਾਸਤ 
ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  

### ਚੇਲੇ 
ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਤੀਫ਼ ਖ਼ਾਨ, ਮਾਜਿਦ ਖ਼ਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਹਾਮਿਦ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਲਤੀਫ ਅਤੇ ਮਾਜਿਦ, ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪੜਪੋਤਾ ਰਈਸ ਖਾਨ, ਉਸਦੀ ਧੀ, ਬੇਗਮ ਹਸੀਬਾਨ ਬਾਈ ਦੁਆਰਾ, ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਇਕ
ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ

**ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ**, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **"ਘੱਗੇ" ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ** ਜਾਂ **ਜੋਧਪੁਰਵਾਲੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਅੰ. 1850 - ਅੰ. 1920) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1850 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੰਡਰਬਾਣੀ ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾਦਾ ਟਿੱਕੜ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇਮਾਮ ਖਾਨ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਹਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੀ।

## ਕੈਰੀਅਰ 
ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਕੱਵਾਲ ਬਚਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਭਰਾ ਵਾਰਿਸ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹਦੂ ਖਾਨ ਦਾ ਜਵਾਈ) ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।

ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ, ਆਲੀਆ-ਫਾਤੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। 

ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਹਿਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਮ ਖੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ, ਹਦੂ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਲੀਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ (ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਾਰੰਜੀਕਰ ਦੇ ਗੁਰੂ) ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਹਦੂ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ, ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਧੀ, ਹਮੀਦਾ, ਰਾਮਪੁਰ ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਹਦੂ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੀਆ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੋਪਾਲ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹੇ।

## ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 
ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਵਾਜ਼ੇ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਬਡੇ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ  ਕਿ,ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਰਾਗ ਰਾਮਦਾਸੀ ਮਲਹਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਅਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਰਾਗ ਦੇਸੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।

## ਕਲਾ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 
ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣਬੂਵਾ ਵਾਜ਼ੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਬੜੇ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਰਾਗ ਰਾਮਦਾਸੀ ਮਲ੍ਹਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਈ, ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਰਾਗ ਦੇਸੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ।
## ਵਿਰਾਸਤ 
ਖੰਡਰਬਨੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਬਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਗੂੰਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਘੱਗੇ" ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਕੱਵਾਲ ਬਚਨ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ।

### ਚੇਲੇ 
ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਮੁਨੱਵਰ, ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ, ਗੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ, ਪੰਡਿਤ ਚਿਮਨਲਾਲ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਨੱਥੂਲਾਲ, ਪੰਡਿਤ ਮਨੀਰਾਮ, ਪੰਡਿਤ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਰਾਇਣ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਇਕ
ਇੰਦੋਰ ਘਰਾਣਾ

**ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣਾ** ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੋਕਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਜਿਸਨੇ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ, ਅਮਾਨ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਰਜਬ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਕੀਤਾ।

ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੰਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਹ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਧੜੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ, ਇੰਦੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ:

"ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਘਰਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹੋਣ। ਇਹ ਘਰਾਣੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਸੀ ਰੰਜਿਸ਼ਾਂ ਘੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇੱਕ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ "ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ" ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"

ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਲੰਬਿਤ ਲਯ 'ਚ ਖੂਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਨਾਂ  ਰਜਬ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੂਖੰਡ ਬਣਤਰ ਭਿੰਡੀਬਾਜ਼ਾਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਅਮਾਨ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਵਰਗਾ ਹੈ। 'ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ' ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ  ਧਰੁਪਦ ਵਾਂਗ ਧੀਮੀ ਰਫਤਾਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਤਾਮਝਾਮ ਤੋ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਨਾਡਕਰਨੀ ਨੇ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਅੰਤਰਮੁਖੀ, ਸਨਮਾਨਜਨਕ 'ਦਰਬਾਰ' ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ (ਉਹ 'ਸੁਰ-ਰੰਗ' ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ) ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਵੀ 'ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ' ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

**ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:-**

* ਹੌਲੀ-ਗਤੀ 'ਚ ਰਾਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
* ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ  
* ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ (ਦਰਬਾਰੀ) ਰਾਗਾਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ
* ਧੁਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ
* ਬੋਲ ਅਲਾਪ ਅਤੇ ਸਰਗਮ ਮੇਰੂਖੰਡ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
* ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁਰਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ
* ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ( ਐਕਸੀਕੈਟੁਰਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
* ਤਿਹਾਈ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਵਰਤੋਂ
* ਬੰਦਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ - ਬੰਦਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ
* ਇੱਕ ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ 'ਚ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀ ਲਯ ਜਾਂ ਗਤੀ 'ਚ ਗਾਨਾ
* ਇੱਕ ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ
* ਰੁਬਾਈਦਰ ਤਰਾਨੇ  ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਛੋਟਾ ਖਿਆਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)

1974 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣਾ" ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਖਾਸ  ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਅਮਰਨਾਥ, ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਕੰਕਨਾ ਬੈਨਰਜੀ, ਪੂਰਵੀ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ (ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ) ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ 'ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ' ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ 
* ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ 
* ਕੰਕਨਾ ਬੈਨਰਜੀ 
* ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਰਮਾ 
* ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਵਰਮਾ 
* ਰਮਣੀਕ ਸਿੰਘ  
* ਅਖਿਲ ਕੁਮਾਰ ਦਾਸ 
* ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ (ਉਸਤਾਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਅਮਰਨਾਥ ਦੀ ਵਿਧਿਯਾਰਥਨ)

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਰਥਕ 
* ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ
* ਕੰਕਾਨਾ ਬੈਨਰਜੀ 
* ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਰਮਾ 
* ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਵਰਮਾ 
* ਰਮਨੀਕ ਸਿੰਘ 
* ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ (ਉਸਤਾਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਅਮਰਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਗਿਰਦ
ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ

**ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ** ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਢਾਣੇ’ਚ। ਬਾਡਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਰ ਪਡ਼ਾਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਸੀ-ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮੂਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਘਰ ਦੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ **ਸਰਦਾਰ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਸਨ।ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ 1834-35 ਦੇ ਖੈਬਰ ਅੜਿੱਕੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਪਦਾਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 1829 ਵਿੱਚ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1835 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਫੌਜੀ ਨੌਕਰੀ 
ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵਿਖੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੈਂਡਆਫ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਮਨਕੇਰਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੱਦੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1804 ਵਿੱਚ 500 ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਂਗਡ਼ਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਮਨਕੇਰਾ, ਅਟਕ, ਤਿਰਾਹ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਲਡ਼ਾਈਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਧੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ 1829 ਵਿੱਚ ਅਧਰੰਗ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ

**ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ**, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਹੋਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮਾਹੌਲ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜ ਵਿਰਾਟਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦਸੂਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ, (*ਅਗਿਤਵ*) ਲੁਕਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
left|thumb|ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ-ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
ਇਹ ਕਥਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਂਡਵ ਹਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵੀ ਦੇਖਣ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾਡ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਵਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਥੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Shiva_Lingam.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Shiva Lingam
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Shiv_Lingam.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Shiv Lingam
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_History_in_Hindi.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - History in Hindi
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Temple_View.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Temple View
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Front_View.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Front View
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Side_View.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Side View
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Stair_Shiv_Murti.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Stair Shiv Murti
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Outer_View.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Outer View
ਤਸਵੀਰ:Gagan_Ji_Ka_Tilla_-_Entrance_Gate.jpg|Gagan Ji Ka Tilla - Entrance Gate Old

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਗਗਨ ਜੀ ਕਾ ਟਿੱਲਾ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ

ਉਸਤਾਦ **ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ** (1895–1962) ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ (ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ।

ਵਿਲਾਇਤ ਨੇ "ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਆ" ਦੇ ਕਲਮ ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

## ਤਾਲੀਮ 
ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਾਲੀਮ  ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਥਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਕਲਾਂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ (ਆਫਤਾਬ-ਏ-ਮੌਸੀਕੀ) ਜਾਂ (ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਲੀਮ ਲੀਤੀ ਸੀ। 

## ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ, ਯਸ਼ਪਾਲ, ਜਗਨਨਾਥ ਬੂਵਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮੇਨਕਾ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ (ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਟੂ ਦੀ ਮਾਂ), ਰਤਨਕਾਂਤ ਰਾਮਨਾਥਕਰ, ਰਾਮ ਮਰਾਠੇ, ਗਜਾਨਨਰਾਓ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਕੇਲੇਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੂਨਸ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਡੀ.ਵੀ. ਕਾਨੇਬੁਵਾ ਜੋ ਕਿ   ਇਚਲਕਰਨਜੀ ਤੋਂ ਸੀ,ਉਸ ਦਾ ਗੰਡਾਬੰਦ ਚੇਲਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1962
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1895
ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ

**ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ** ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ *ਮੂਲ ਘਰਾਨਾ* ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਅਤਰੌਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਘਰਾਨਾ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਰਾਨੇ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦਿਯਾ ਖ਼ਾਨ, ਫੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਯਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਘਰਾਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵੋਕਲ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਗ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ - ਹਿਦਾਇਤ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਾਨ, ਕਰੀਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ - ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ - ਜੋ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਅਤਰੌਲੀ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ।

ਆਗਰਾ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਡਾਗਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ ਗੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ। 

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
* ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ "ਦਰਸਪੀਆ"
* ਪੁਤਨ ਖਾਨ
* ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ
* ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ
* ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ

### ਜੱਦੀ ਵੰਸ਼ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਮਹਿਮੂਦ ਧੌਲਪੁਰੀ

**ਮਹਿਮੂਦ ਧੌਲਪੁਰੀ** (23 ਮਾਰਚ 1954 – 25 ਮਈ 2011) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਜੋ ਕਿ ਪੰਪ ਆਰਗਨ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਵੀਨ ਸੁਲਤਾਨਾ, ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਜਸਰਾਜ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 2006 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। 

## ਜੀਵਨੀ 
ਮਹਿਮੂਦ ਧੌਲਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1954 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਧੌਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ, ਬੁੱਢਾ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧੌਲਪੁਰੀ 1966 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ, ਲਵ ਇਨ ਟੋਕੀਓ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਨਾਸਿਰ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਕਈ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨ ਤੇ ਸਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪਰਵੀਨ ਸੁਲਤਾਨਾ, ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਜਸਰਾਜ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ-ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੀ, ਸ਼ੁਭਾ ਮੁਦਗਲ ਅਤੇ ਮੀਤਾ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਵੀ ਵਜਾਇਆ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। 

2006 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਾਦਕ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਨ ਅਤੇ ਸਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਐਲਬਮ, *ਰਾਗ ਲਲਿਤ* ਸਮੇਤ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਆਡੀਓ ਸੀਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਧੌਲਪੁਰੀ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 25 ਮਈ 2011 ਨੂੰ ਅੰਗ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 55 ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ, ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954
ਸੰਧਿਆ ਧਰ

right|thumb|2022 ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰ
**ਸੰਧਿਆ ਧਰ** (ਜਨਮ 1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਪੰਗਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੇਰੇਬ੍ਰਲ ਪਾਲਸੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 2015 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਜਨਰਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰੀਹੈਬਲੀਟੇਸ਼ਨ (ਜੇ. ਆਈ. ਜੀ. ਈ. ਆਰ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 2020 ਦੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

## ਕਰੀਅਰ 
ਸੰਧਿਆ ਧਰ ਦਾ ਜਨਮ 1980 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੇਰੇਬ੍ਰਲ ਪਾਲਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਹੈਂਡੀਕੈਪਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੰਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਕੇਤਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਐਮ. ਦਾਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਪਰੇਡ ਗਰਾਊਂਡ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ, ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਐੱਮ. ਬੀ. ਏ.) ਲਈ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਧਰ ਬੋਸੀਆ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਬੋਸੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।

ਧਰ ਇੱਕ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੈ।  ਉਹ ਇੱਕ ਅਪੰਗਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਜਨਰਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰੀਹੈਬਲੀਟੇਸ਼ਨ (ਜੇ. ਆਈ. ਜੀ. ਈ. ਆਰ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਡ਼੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਪਾਹਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਤੋਂ 2020 ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਨੋਜ ਸਿਨਹਾ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰ, ਨਸੀਰਾ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਨਸੀਮਨ ਅਸ਼ਰਫ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ।

## ਚੁਨਿੰਦਾ ਕੰਮ 
* 
* 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980
ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ (ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ)

**ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ** (ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਪੈਲਿੰਗ **ਫ਼ਿਆਜ਼ ਖ਼ਾਨ**) (1934 – 12 ਨਵੰਬਰ 2014) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਸੀ।

## ਜੀਵਨੀ 
ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੀਕਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਰੌਲੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਮੁਨੀਰ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਬਲਾ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸਤਾਦ ਹਿਦਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਬੈਰਲ ਡਰੱਮ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ, ਰਾਮਨਾਦ ਈਸ਼ਵਰਨ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਤਾਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। 

ਉਸਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਟਾਫ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1958 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ 1993 ਵਿੱਚ ਰੈਗੂਲਰ ਰੇਡੀਓ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ।

ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਕੱਲੇ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਰਾਜ਼, ਈਰਾਨ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1971 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕਵੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਾਲ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕਲਿਆਂ ਗਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਦਾ ਖਾਸ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ: ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਆਮਿਰ ਖਾਨ, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਬੇਗਮ ਅਖਤਰ, ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ, ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ, ਮਲਿੱਕਰ। ਮਨਸੂਰ, ਅਬਦੁਲ ਰਸ਼ੀਦ ਖਾਨ, ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿੰਵੇਂ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ, ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ, ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ, ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ, ਪਰਵੀਨ ਸੁਲਤਾਨਾ, ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਹਰੀਪ੍ਰਸਾਦ ਚੌਰਸੀਆ, ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ, ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਪੰਡਤ ਜਸਰਾਜ, ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਚਾਂਸ਼ੂਰ, ਰਾਜੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਚਾਂਸ਼ੂਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਤੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਨ। 

ਉਸਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ, 1992 ਤੋਂ, ਰੋਟਰਡਮ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਹੋਰ ਨਿਯਮਤ ਅਧਿਆਪਨ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਈਸ ਖਾਨ, ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ &#x2013; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ (ਯੂ.ਕੇ.), ਉਦਿਤ ਪੰਖਾਨੀਆ (ਯੂ.ਕੇ.), ਹੀਕੋ ਡਿਜਕਰ ਅਤੇ ਟੇਡ ਡੀ ਜੋਂਗ (ਹਾਲੈਂਡ) ਹਨ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ 
12 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ (ਦਿਮਾਗੀ ਰੋਗ) ਕਾਰਨ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਸਨ। 

## ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
* 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ *ਤਾਲ ਸਮਰਾਟ* ਅਵਾਰਡ 

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸੀ. ਕੇ. ਦੁਰਗਾ

**ਸੀ. ਕੇ. ਦੁਰਗਾ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਰਜਨ ਅਤੇ ਓਨਕੋਲੋਜਿਸਟ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕੈਂਸਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਰਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ।

ਉਹ 2018 ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਉਸ ਨੇ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ, ਐਨ.ਐਸ. (ਸਰਜਰੀ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਤੌਰ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ, ਡਾ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1987 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਾਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 

## ਹਵਾਲੇ 
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਸੀ. ਕੇ. ਦੁਰਗਾ-ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ (ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਕੱਵਾਲ ਬੱਚੋਂ ਘਰਾਨਾ

right|thumb|124x124px| ਕੱਵਾਲ ਬੱਚੋਂ ਘਰਾਨੇ ਦਾਸੰਸਥਾਪਕ
**ਕੱਵਾਲ ਬੱਚੋਂ ਘਰਾਨਾ** ਜਾਂ **ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਘਰਾਨਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਸ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਜੋ ਕਿ ਕੱਵਾਲੀ, ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸੀ,ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਘਰਾਨਾ ਇਹਨਾਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ 
## ਸ਼ੈਲੀ 
ਇਸ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਰਗੇ ਧਰੁਪਦ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਰਾਗਦਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
**ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ**
ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖ਼ਿਆਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ,ਇਹ  ਘਰਾਨਾ ਆਪਣੇ ਕੱਵਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

**ਵਿਵਾਦ**
ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਮੈਂਬਰ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨੇ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ" ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਜ਼ਰ 'ਚ  ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਇਹ ਘਰਾਨਾ ਹੈ।

ਮੂਲ ਕੱਵਾਲ ਬੱਚੋਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।
**ਵਿਆਖਤਾ**

* ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ
* ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ
* ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ
* ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਜ਼ੀਉੱਦੀਨ
* ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸਾਮੀ
* ਮੰਜ਼ੂਰ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨਿਆਜ਼ੀ
* ਫਰੀਦ ਅਯਾਜ਼
* ਅਬਦੁੱਲਾ ਨਿਆਜ਼ੀ ਕੱਵਾਲ
* ਬਹਾਉਦੀਨ ਖਾਨ
* ਤਨਰਸ ਖਾਨ
* ਵਾਰਸੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼
* ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਫਾਰੂਖ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ
* ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ

## ਸ਼ੈਲੀ 
ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਰਗੇ ਧ੍ਰੁਪਦ-ਸੂਚਿਤ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਰਾਗਦਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

### ਪੁਨਰ-ਸੰਚਾਲਨ 
ਵਿਆਪਕ ਖਿਆਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ,ਇਹ ਘਰਾਨਾ ਅਪਣੀਆਂ ਕਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ
ਕੇਵਿਨ ਓ 'ਲੀਅਰੀ

'''ਟੇਰੰਸ ਥਾਮਸ ਕੇਵਿਨ ਓ 'ਲੇਰੀ** ਜਾਂ **ਕੇਵਿਨ ਓ-ਲੀਰੀ** (ਜਨਮ 9 ਜੁਲਾਈ, 1954), ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ **ਮਿਸਟਰ ਵੰਡਰਫੁਲ'* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੰਨੇਡੀ-ਆਇਰਿਸ਼ ਵਪਾਰੀ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ੨੦੦੫ ਤੋਂ ੨੦੧੪ ਤੱਕ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ *ਸਕਵੀਜ਼ਪਲੇ* ਅਤੇ ਦ *ਲੈਂਗ ਅਤੇ ਓ 'ਲੇਰੀ ਐਕਸਚੇਂਜ* ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ *ਡ੍ਰੈਗਨਜ਼ ਡੇਨ* ਅਤੇ ਰਿਡੈਂਪਸ਼ਨ ਇੰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਡਿਸਕਵਰੀ ਚੈਨਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। 2009 ਤੋਂ, ਉਹ *ਸ਼ਾਰਕ ਟੈਂਕ*, *ਡ੍ਰੈਗਨਜ਼ ਡੇਨ'' ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954
ਬੀ. ਕੋਡਨਾਇਗੁਈ

**ਬੀ. ਕੋਡਨਾਇਗੁਈ** ਇਸਰੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਠੋਸ ਰਾਕੇਟ ਮੋਟਰਾਂ ਲਈ ਕੰਟਰੋਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ 
ਕੋਡਨਾਇਗੁਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਡੂਚੇਰੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਲਾਡ਼ ਲਾਂਚ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾਡ਼ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ ਪੁਲਾਡ਼ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਇਗਨਾਇਟਰਾਂ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ ਪੁਲਾਡ਼ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਡਨਾਇਗੁਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਪੀਐਸਐਲਵੀ ਸੀ 37 ਮਿਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਹੀਕਲ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਰਾਕੇਟ ਮੋਟਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 15 ਫਰਵਰੀ, 2017 ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ 104 ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ-ਸਮਕਾਲੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

ਉਸ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।

## ਮਾਨਤਾ 
ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾ ਵਾਰੀਅਰ, ਅਨਾਤਾ ਸੋਨੀ ਅਤੇ ਕੋਡਨਾਇਗੁਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

2017 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ, ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਚਿਰੋਮ ਇੰਦਰਾ

**ਸ਼ੇਤਰੀਮਯੂਮ ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ**, ਜਿਸ ਨੂੰ **ਚਿਰੋਮ ਇੰਦਰਾ** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਣੀਪੁਰ ਦੇ ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ 1994 ਵਿੱਚ ਗੋਏਨਕਾ ਵੂਲਨ ਮਿੱਲਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿੱਚ ਸੀ।

2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਯਾਤ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

2015 ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਬਣ ਗਈ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ) ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਮੇਨਕਾ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 30 ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ $100,000 ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮਧੂ ਜੈਨ ਸੀ ਜੋ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਅਵਾਰਡ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਵੂਮੈਨ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਦਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2018 ਤੱਕ ਉਹ "ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੋਰਡ" ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਠਨ 1992 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੋਰਡ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ

**ਕੁਤੁਬ ਬਖ਼ਸ਼**, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾ**ਨਰਾਸ ਖ਼ਾਨ** (ਅੰ. 1801 &ndash; ਅੰ. 1890) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ(ਦਿੱਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਆਖਰੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ II ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। 

## ਪਿਛੋਕੜ 
ਕੁਤੁਬ ਬਖਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਦਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੀਆਂ ਅਚਪਾਲ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਮੀਰ ਕੁਤੁਬ ਬਖਸ਼ ਉਰਫ਼ 'ਤਾਨਰਸ ਖ਼ਾਨ' 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਯਾਲ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼, ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖਿਤਾਬ 'ਤਾਨਰਸ' (ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਤਾਨ ਵਾਲਾ) ਉਸਨੂੰ ਆਖਰੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ II ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ 'ਕਵਾਲ ਬਚਾਂ ਕਾ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ' ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਯਾਲ ਅਤੇ ਤਰਨਾ ਤਨਰੁਸ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੀ ਪਰ 1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1885 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ 
ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਪੁਸਤਕ ‘ਟਰੈਡੀਸ਼ਨ ਆਫ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ’ (2006) ਦੀ ਲੇਖਕਾ ਮਨੋਰਮਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ:"ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਗੰਡਾ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਦੋਵੇਂ ਉਸਤਾਦ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣ ਗਏ। 1890 ਵਿੱਚ, ਉਸਤਾਦ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਹਦੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਲੀਆ ਅਤੇ ਫੱਤੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ।"

## ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣਾ 
### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ 
* ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਉਰਫ਼ 'ਉਸਤਾਦ ਮੀਆਂ ਅਚਪਾਲ'   ( ਤਾਨਰਸ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ )
* ਉਸਤਾਦ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ
* ਉਸਤਾਦ ਉਮਰਾਓ ਖਾਨ 
* ਹਮਜ਼ਾ ਅਕਰਮ ਕੱਵਾਲ
* ਸੁਭਾਨ ਅਹਿਮਦ ਨਿਜ਼ਾਮੀ

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ 
ਕੁਤੁਬ ਬਖਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਡਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੀਆਂ ਅਚਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ।
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1890
ਪਾਲਾ ਰਾਗੀ

ਪਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖਰੜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਾਣਕਪੁਰ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਖੇ 1954 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਤੇ ਮਾਤਾ ਲਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੇਜ਼ਮੀਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਵਟਾਈ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਲਾ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜੇਠੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਮਸਾਂ ਅਜੇ ਡੇਢ-ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਮਹਿੱਟਰ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਝੰਜੇੜੀ ਪਿੰਡ ਲੈ ਗਏ। ਨਾਨਾ ਗੇਂਦਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਪਾਲੇ ਦੇ ਸੱਤ ਮਾਮੇ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਕੁਝ ਢੱਡ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਤੂੰਬੇ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਟੱਬਰ’ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਂਝ ਪਰਿਵਾਰ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਦਾ ਸੀ। ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਪਾਲਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਮਗਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਦਾਅ ਲੱਗਦਾ ਉਹ ਮਾਮੇ ਦੇ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਚੋਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਮੇ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਗੁੱਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਪਾਲਾ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਵਜਾਉਣੇ ਸਿੱਖ ਗਿਆ। ਮਾਮਿਆਂ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਛਪਾਰ ਵਾਲਾ ਬਾਬੂ ਗਮੰਤਰੀ ਸੀ।

ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਾਲਾ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮਾਣਕਪੁਰ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹਮਉਮਰ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਬੰਸ ਬੱਗਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ‘ਗੌਣ’ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ‘ਮਲੋਏ’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਕੁੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਜਾ ਪਏ। ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗਾਉਣਾ ਤੇ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਗੁਰ ਭਾਈ ਸਾਥੀ ਤੂੰਬਾ ਵਾਦਕ ਅਮਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪਾਲਾ ਜੋੜੀ ’ਤੇ (ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ) ਉਸਤਾਦ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਤੌਰ ‘ਆਗੂ’ ਗਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਖਰੜ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸਤਾਦ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਚੱਲਦਾ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ‘ਗੌਣ’ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਠ ਸੀ ਹੀ, ਬਸ ਇਕ ਝਾਕਾ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਬਤੌਰ ਆਗੂ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋੜੀ ’ਤੇ ਬਰਸਾਲਪੁਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ਨੇ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰ ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਪਾਲੇ ਰਾਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ‘ਗੌਣ’ ਕੰਠ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ, ਭੇਵਾ (ਪਹੇਵਾ), ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ, ਬਾਗੜ, ਛਪਾਰ ਆਦਿ ਮੇਲਿਆਂ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੁਆਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਢਾਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ, ਗੁਹਾਟੀ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕੰਨਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ ਘੁੰਮ ਆਇਆ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇੇ ਸੌਂਗ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਚੌਧਰੀ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ‘ਦਿ ਕੰਪਨੀ’ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਅਧੀਨ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਾਲਾ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਗੀਤ ਹਨ:

*** ਉੱਠ ਫਰੀਦਾ ਸੁੱਤਿਆ, ਝਾੜੂ ਦੇ ਮਸੀਤ** 

*** ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਰਲ ਮਿਲ** 

**ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੇ ਮੰਗਲ ਗਾਈਏ** 

*** ਜਿਹੜੀ ਮੌਤ ਡੈਣ ਨੇ ਕੁਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ,**

**ਇਕ ਦਿਨ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦਿਆ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆਉਣੀ।** 

*** ਉੱਡ ਜੋ ਚੰਦਰਿਓ ਕਾਵੋਂ, ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜੋ ਵੇ**

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ
ਪ੍ਰੱਗਿਆ ਪ੍ਰਸੂਨ

**ਪ੍ਰੱਗਿਆ ਪ੍ਰਸੂਨ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਚ ਗਈ ਅਤੇ ਅਤਿਜੀਵਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਠਨ ਨੇ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ("ਵੂਮੈਨ ਪਾਵਰ ਅਵਾਰਡ") ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨ 
ਪ੍ਰੱਗਿਆ ਪ੍ਰਸੂਨ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1983 ਵਿੱਚ ਝਾਰਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਨਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸੂਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਈਰਖਾਲੂ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸਮੇਤ ਸਾਥੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ 47% ਸਡ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਸੂਨ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨੌਂ ਸਰਜਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸੂਨ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੇਟਰਿੰਗ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

## ਅਤਲਤਵਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ 
ਪ੍ਰਸੂਨ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਅਤਿਜੀਵਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਰਜਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਜਾਂ ਲਈ ਫੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ' ਤੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਸੂਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਅੰਕਡ਼ਾ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। 2019 ਤੱਕ, ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚੇਨਈ ਦੇ ਸਟੈਨਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਵਾਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਹਰਜਿੰਦਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ

**ਹਰਜਿੰਦਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ** ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ, ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਗਰਾਈ ਕਲਾਂ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਪੁਸਤਕਾਂ 
* ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ( ਪੰਜ ਭਾਗ)
* ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੂਰਨ
* ਨਾਰੀ ਰੋਗ ਅਤੇ ਇਲਾਜ
* ਮੇਰੇ ਸਿੱਧ ਯੋਗ
* ਤਾਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਗ
* ਸੰਭੋਗ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ
* ਨਾਰੀ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ
* ਭਸਮਾਂ ਕੁਸ਼ਤੇ
* ਮਰਦਮੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਗ
* ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ
* ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ (ਚਿੰਤਾ ਰੋਗ)
* ਧਰਤੀ ਮੀਂਹ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ( ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
* ਪੱਤਣੋਂ ਸਰਕੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

## ਹਵਾਲੇ
ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ

**ਤਾਲਬ ਹੁਸੈਨ ਰਾਗੀ** (ਮੰਨਾ ਜੱਟ) ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 94 ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਰਮਜ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਜ਼ੀਰਾਂ ਬੀਬੀ ਦੇ ਘਰ 1972 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਾਜਪੁਰ ਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੰਨੇ ਜੱਟ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਤਾਲਬ ਹੁਸੈਨ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਦੇਤਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੰਨਾ ਜੱਟ’ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀਆਂ ਕੈਸੇਟਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜੋੜੀ’ ਦੀ ਹੂਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਖਿੱਚ ਨੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ।

ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਈਦ ’ਤੇ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਦੀ ਤੂੜੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਗੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਈਦ ’ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਤੂੜੀ ਮੰਡੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਗੀ ਸਨ ਜੋ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਜੁੱਟਾਂ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ, ਬਰਕਤ ਕਬੂਲੇ ਵਾਲਾ, ਵਜ਼ੀਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਸਦਰਦੀਨ, ਰਫੀਕ ਮਲਕ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਰ ਈਦ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਨੀਝ ਨਾਲ ‘ਗੌਣ’ ਸੁਣਦਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਫੀਕ ਰਾਗੀ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਮਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਢੱਡ ਵਜਾਉਣੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਸੂਬੇ, ਰਹਿਮੇ ਅਤੇ ਸਲਾਮਤ ਵਾਂਗ ਤੂੰਬਾ ਵਾਦਕ ਬਣਨ ਦੀ ਸੀ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਕਲਾਮ ‘ਓ ਮੇਲੇ ਜੀਂਦਿਆਂ’ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲ ’ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਤੂੰਬਾ ਵਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜੱਟ ਨੇ ਤਾਲਬ ਚਿਮਟੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 36 ਚੱਕ ਵਾਲੇ ਮਹਿੰਗੇ ਪਖੀਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਉਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਰਾਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਈ ਰਾਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ‘ਆਗੂ’ ਬਣ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਮੰਨੇ ਜੱਟ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਰਾਗ ਕੰਠ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਗੌਂਸ ਪਾਕ, ਹਜ਼ਰਤ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਸ਼ਾਹ ਮਨਸੂਰ, ਸ਼ਾਹ ਦਹੂਦ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਹੀਰ, ਸੱਸੀ, ਸੋਹਣੀ, ਮਲਕੀ, ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਰੰਗ’ ਵੀ ਯਾਦ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਖਿਆਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤਰਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਸਾਹਮਣੇ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਰਾਗੀ ਅਬਦੁਲ ਗਫਾਰ ਦਾ ਜੋੜੀਦਾਰ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਆਗੂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸ਼ਰਫ ਉਰਫ ਅੱਛੂ ਤੂੰਬੇ ’ਤੇ, ਹੈਦਰ ਗੁੱਜਰ 94 ਚੱਕ ਵਾਲਾ ਜੋੜੀ ’ਤੇ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਵਲੀ 94 ਚੱਕ ਵਾਲਾ ਢੱਡ ’ਤੇ। ਉੱਧਰ ਇਸ ਜੁੱਟ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੈਂਠ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਗਾਵੇ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਇਕ