ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਭੋਪਾਲ

**ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਭੋਪਾਲ** (ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਧ੍ਰੁਪਦ ਕੇਂਦ੍ਰ ਭੋਪਾਲ) ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਪਕ-ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  &#x5B;''''&#x5D;

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਜਪਾਈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਨੀ ਕੌਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਡਾਗਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰੁਪਦ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰੁਪਦ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗੀ।

## ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀ 
ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅਧਿਆਪਨ, ਤੀਬਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਲਾਪ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਟੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੁਧਾਰ ਸਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਰੇ ਥੋੜਾ ਨਾਖੁਸ਼ ਰਿਹਾ ਕਿਓਂਕੀ ਓਹ ਧਰੁਪਦ ਆਲਾਪ, ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਕਲਾ ਦੀ ਸੰਕਲਪੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ।

## ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਭਵਾਲਕਰ, ਉਮਾਕਾਂਤ ਅਤੇ ਰਮਾਕਾਂਤ ਗੁੰਡੇਚਾ (ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦੇ ਗੁੰਡੇਕਾ ਬ੍ਰਦਰਜ਼), ਅਫਜ਼ਲ ਹੁਸੈਨ, ਆਸ਼ੀਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀਅਨ, ਮਨੋਜ ਅਤੇ ਸੁਲਭਾ ਸਰਾਫ (ਦੂਜੇ ਬੈਚ ਦੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਜੋਡ਼ੀ ਸੋਮਬਾਲਾ ਕੁਮਾਰ, ਤੀਜੇ ਬੈਚ ਦੇ ਲਖਨ ਲਾਲ ਸਾਹੂ, ਸੁਲੇਖਾ ਕਾਂਬਲੇ, ਚੌਥੇ ਬੈਚ ਦੇ ਪੱਲਬ ਦਾਸ, ਰਾਜੇਸ਼ ਸੇਂਧ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੈਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਬੈਚ ਦੇ ਅਮਿਤ ਸ਼ਰਮਾ ਬੰਧਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾ ਨਿਰਮਲਾ ਡੇ ਅਤੇ ਅਭਿਜੀਤ ਸੁਖਦਾਨੇ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ  ਉਹਨਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਖਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ।

## ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ 
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਧਰੁਪਦ ਸੰਸਾਰ, ਸੈੱਲ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਵੈਲਯੂਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ 2007 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਫੇ ਤੱਕ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਭੈ ਨਾਰਾਇਣ ਮਲਿਕ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਦਰਭੰਗਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਸਨ। 2011 ਤੋਂ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਡਾਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀਅਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਤੋਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਸ਼ੀਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਿਤਯਾਨ ਨੇ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਪਨ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਭੋਪਾਲ ਬੈਚ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ 2012 ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਨਸੇਨ ਸਮਾਰੋਹ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਭੋਪਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਸੰਗੀਤ ਇਵਾਮ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਟੀਕਮਗਡ਼੍ਹ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰ 
ਸੰਨ 1999 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਓਰਛਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟੀਕਮਗਡ਼੍ਹ ਵਿਖੇ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀਰ ਸਿੰਗਜੁਦੇਵ ਧਰੁਪਦ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾ ਅਸਗਰੀ ਬਾਈ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਡ਼ਾਇਆ। ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਅਭਿਜੀਤ ਸੁਖਦਾਨੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
* ਭੋਪਾਲ
* ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

## ਹਵਾਲੇ