ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹਾ

thumb|ਸੋਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ
thumb|ਸੋਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੈਸਲਮੇਰ
thumb|ਸੋਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ
**ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੈਸਲਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ "ਜੀਵਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਕਸੋਨ, ਫਰਾਂਸ), ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ 860 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਬਸਤੀਆਂ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਵਲ ( ਸ਼ਾਸਕ ) ਜੈਸਲ ਦੁਆਰਾ ਈ. *ਸੋਨਾਰ ਕਿਲਾ* (ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਬੰਗਾਲੀ) ਨਾਮ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਘੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਤ੍ਰਿਕੁਟਾ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ *ਤ੍ਰਿਕੁਟਗੜ੍ਹ* ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਟਿਕਾਣਾ ਇਸ ਦੇ ਕਿਲੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਲੋਧਰੁਵਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੈਸਲ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਜੈਸਲ ਨੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

1299 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਰਾਵਲ ਜੈਤ ਸਿੰਘ I ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਭਾਟੀ ਦੇ ਛਾਪੇ ਦੁਆਰਾ ਭੜਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਔਰਤਾਂ ਨੇ 'ਜੌਹਰ' ਦਾ ਵਚਨਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਮਰਦ ਯੋਧੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਾਤਕ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਸਫਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।

ਰਾਵਲ ਲੁਨਾਕਰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਲਗਭਗ 1530-1551 ਈਸਵੀ, ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਮੁਖੀ ਅਮੀਰ ਅਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਲ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ *ਜੌਹਰ ਦਾ* ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋ ਗਈ।

1541 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਲ ਲੁਨਾਕਰਨ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 1762 ਤੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ

ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ 1762 ਤੱਕ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਵਲ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਮੂਲਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ 12 ਦਸੰਬਰ 1818 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਨੇ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 1820 ਵਿੱਚ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੋਤਰੇ ਗਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੇਰਟਾ ਦੇ ਅਸਕਰਨ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਸੰਭਵਨਾਥ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਚੋਪੜਾ ਪੰਜਾਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸ਼ਟਪਧ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ।
* ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
* thumb| ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹਵੇਲੀ ਕਈ ਵਪਾਰੀ ਹਵੇਲੀਆਂ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਘਰ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਨਾਲ। ਕੁਝ ਹਵੇਲੀਆਂ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਵੇਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਈਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, archways, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਬਾਲਕੋਨੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਵੇਲੀਆਂ ਅੱਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹਨ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੈਸਲਮੇਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਆਸ ਹਵੇਲੀ ਹੈ ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੂਲ ਬਿਲਡਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਥ ਪੈਲੇਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।
* thumb| ਨਾਥਮਲ ਹਵੇਲੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਸੀਲਾਂ ਨਾਲ ਨਾਥਮਲ ਹਵੇਲੀ ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੀਲੇ ਰੇਤ ਦੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਥਮਲ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਲੂਲੂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਯੋਧੇ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖਤ ਛੱਡੇ। ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੋ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਇਸਲਾਮੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ *ਘੁੱਟ ਨਾਲੀ* ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਲੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਉਸਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

thumb| ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਝਰੋਖਾ

## ਗੈਲਰੀ 

20170309 094915 Jaisalmer fort anagoria.jpg|ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲ
Cannon at Jaisalmer Fort.jpg|ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਤੋਪ
Evening view of Jaisalmer Fort.jpg|ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Jaisalmer, India, Jaisalmer Fort, Walls.jpg|ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਤਸਵੀਰ:Jaisalmer, India, Jaisalmer Fort, Passage.jpg|ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
ਤਸਵੀਰ:Jaisalmer, India, Jaisalmer Fort, Cows.jpg|ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਗਾਵਾਂ
Fort Palace - Jaisalmer (8029457852).jpg|ਫੋਰਟ ਪੈਲੇਸ - ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਕਿਲਾ
Bairisal Borj (Jaisalmer Fort), Jaisalmer, Jodhpur, Rajasthan, India (2012).jpg|ਦਰਜਾਬੰਦੀ
JAISALMER FORT AND CITY.JPG|ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ
Jaisalmer-Citadel-02-Weaked retaining wall-20131010.jpg|ਜੈਸਲਮੇਰ ਗੜ੍ਹ
Jaisalmer-palaces and forts 13.jpg|ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨੱਕਾਸ਼ੀ
ਤਸਵੀਰ:Jaisalmer, India, Jaisalmer Fort, Haveli art.jpg|ਹਵੇਲੀ ਕਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Narrow alleys of Jasalmer fort.jpg|ਥੰਬ|ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ। ਪੀਲੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ
ਤਸਵੀਰ:Puppets onsale at Jaisalmer Fort.jpg|thumb|ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ
ਤਸਵੀਰ:Street market in Jaisalmer Fort.jpg|ਥੰਬ | ਜੈਸਲਮੇਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ
ਤਸਵੀਰ:NathmalJi Haveli Elephant carving high releif.jpg|thumb|ਨਾਥਮਲਜੀ ਹਵੇਲੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਉੱਚੀ ਰਾਹਤ
ਤਸਵੀਰ:Nathmalji Haveli Elephant carvings in low relief.jpg|thumb|ਨਾਥਮਲਜੀ ਹਵੇਲੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਘੱਟ ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ

## ਹਵਾਲੇ 
## ਸਰੋਤ 
* 
* 

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ 
* 
* 
* 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ