ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ** (13 ਨਵੰਬਰ 1780 – 27 ਜੂਨ 1839) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1801 ਤੋਂ 1839 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਈ ਯੁੱਧ ਲੜੇ। 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ **ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ** ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ 1839 ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਸੁਧਾਰ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਮ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1837 ਵਿੱਚ ਕੌਕਬ-ਏ ਇਕਬਾਲ-ਏ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ *ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ* ("ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ") ਅਤੇ *ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਵੱਲਾ* (ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਵਰਗੇ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਕ੍ਰਚੱਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 13 ਨਵੰਬਰ, 1780 ਈ ਵਿੱਚ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ) ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਜੀਂਦ ਦੇ ਸਿੱਧੂ ਜਾਟ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੱਠਾ ਰਾਜ ਦੇ ਚੱਠਾ ਮੁਖੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ") ਸਿੰਘ ("ਸ਼ੇਰ") ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੱਟ ਬਿਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੀ ਹਾਲੇ ਉਹ ਜਵਾਕ ਹੀ ਸੀ ਜੇ ਚੀਚਕ (ਚੇਚਕ) ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੈਠ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਚੋਖਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਕੋਲ਼ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਥੱਲੇ ਸਨ। ਇੰਨਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਾਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਸਨ। 1785 'ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਘਨੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਕਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 12 ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਉਧਰ ਘਨੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮੋਢੀ, ਵਿਧਵਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਸਦਾ ਕੌਰ (ਜੋ ਕਿ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਸੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਬੰਦੂਕਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਰਾਜੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਕਰਚੱਕ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਏਮਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਚ ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਲਈ। 
*ਅਗੱਸਤ, 1761 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ 'ਚੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਜਾਇਆ। 
*ਸਤੰਬਰ, 1761 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਬੈਦ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿਤੀ। 5 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1762 ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
*1770 ਈ 'ਚ ਜੰਮੂ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ।
*1790ਈ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਹੀ ਸੀ।
*7 ਜੁਲਾਈ, 1799 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
*1805ਈ ਵਿਚ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਉਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਖੋਹ ਲਏ। ਸਿਰਫ਼ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਨੇ, ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਕਸੂਰ (1807), ਝੰਗ (1807), ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੇ ਅਖ਼ਨੂਰ (1807), ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (1807), ਕਾਂਗੜਾ (1809), ਗੁਜਰਾਤ (1810), ਖ਼ੁਸ਼ਾਬ ਤੇ ਸਾਹੀਵਾਲ (1810), ਜੰਮੂ (1810), ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ (1810), ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (1811), ਫ਼ੈਜ਼ਲਾਪੁਰੀਆ/ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (1811), ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (1811), ਕਸ਼ਮੀਰ (1812), ਅਟਕ (1813), ਕਸ਼ਮੀਰ (1812 ਤੇ 1814 ਦੀ ਨਾਕਾਮਯਾਬੀ ਮਗਰੋਂ 1819 ਵਿਚ), ਘਨਈਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (1821), ਮੁਲਤਾਨ (1803, 1807, 1816 ਤੇ 1817 ਦੀ ਨਾਕਾਮਯਾਬੀ ਮਗਰੋਂ 1818 ਵਿਚ), ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ (1824), ਪੇਸ਼ਾਵਰ (1812 ਦੀ ਨਾਕਾਮਯਾਬੀ ਮਗਰੋਂ 1834 ਵਿਚ), ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਂ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਂ (1836) ਵਗ਼ੈਰਾ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਾਜ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ।

## ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 16 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ਼ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਇੱਕ ਸਿਆਣੀ ਜੱਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਨਿਉਂ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ (1799 ਵਿਚ) ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1802 ਵਿਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੋਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤੋਪਾਂ ਹੱਥ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

### ਪਿਛੋਕੜ 
1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੜਨ ਅਤੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।  ਛਾਪਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਨਿਯਮਿਤ ਖਾਲਸਾ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।  ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕਜੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।  ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੂਫੀ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

1801 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ" ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ "ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ" ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ "ਦਰਬਾਰ ਖਾਲਸਾ" ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ "ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ" ("ਸਮਰਾਟ ਨਾਨਕ ਦਾ") ਨਾਮ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

### ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਹੱਦ 
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ" ਹੈ। ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਸਤਲੁਜ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, ਅਟਕ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਬੰਨੂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਜੰਮੂ, ਗੁਜਰਾਤ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਕਾਂਗੜਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜ਼ਹੀਰ ਉੱਦ ਦੀਨ ਬਾਬਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਈ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਥੇ ਅਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਲਾਂਦੇ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜ਼ਵਾਲ ਵੱਲ ਟੁਰ ਪਈ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫ਼ੈਦਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਚ ਅੱਤ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਅਟਕ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਏ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚ ਆਪਣੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਅਮਲਦਾਰੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਤੋਂ ਤੰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਈਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਮਰਹੱਟੇ ਆਉਣ  ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਮਦਾਦ ਮੰਗੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੱਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਣ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਆਨਾ ਪਸੰਦ ਨਈਂ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਤੇ ਸ਼ਬ ਖ਼ੂਨ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਚ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ਼ ਬੇਲੀਆਂ ਚ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੀ  ਬਣਾ ਸਕੇ। ਪੰਜਾਬ, ਲਹੌਰ ਸਮੇਤ ਦਰਾਣੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1799 ਈ. ਚ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰਿਆ ਉਹ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਏਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭੰਗ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1797 ਈ. ਚ ਮੁੜ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਪਰਤਣ ਮਗਰੋਂ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਚਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਹਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਤੇ ਚਲਾਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਈ ਸੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ਼ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਘੱਲੀ ਪਰ ਦਰੀਆ ਜਿਹਲਮ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਾ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਚ ਜਾ ਲਿਆ ਤੇ ਜਿਹਲਮ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋ ਬੁੱਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ ਗਈਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਣ ਲਈ ਨੱਸ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਚ ਲੈ ਲਿਆਂ। ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭਾਈ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੇ ਯਾਰੋ ਮਦਦਗਾਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਆਇਆ।

## ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਅਸਰ ਤੇ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਮੀਆਂ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ ਤੇ ਮੀਆਂ ਮੁਕਾਮ ਦੇਣ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਆਮਲਾਤ ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੇ ਚਰਚੇ ਲਾਹੌਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਸਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਾਬ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਲਾਏ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਜ਼ੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਿਸ ਤੇ ਮੀਆਂ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ , ਮੀਆਂ ਮੁਕਾਮ ਦੇਣ, ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਹਿਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਿਰ, ਹਕੀਮ ਰਾਏ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ 25,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ 6 ਜੁਲਾਈ, 1799 ਈ. ਚ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਟੁਰ ਪਿਆ।

ਉਹ ਮਹਿਰਮ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਮਾਤਮੀ ਜਲੂਸ ਦੇ ਅਹਤਤਾਮ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਜ਼ਾ ਮਾਤ ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।
7 ਜੁਲਾਈ, 1799 ਈ. ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਰਹੀ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਰਜ਼ੀ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਆਲੇ ਮੁਕਾਮ ਦੇਣ ਤੇ ਨਕਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਰਬਰਾਹ ਹੈਂ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੂਹੇ ਖੁੱਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਰ ਚ ਲਹੋਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਥਾਣੀਂ ਵੜਿਆ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਤੋਂ ਲਹੌਰ ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਹਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ। ਚਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 500 ਦੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੁਹਾਸਿਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਚਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਗਈ।

## ਉਤਲੇ ਲਹਿੰਦੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 
ਲਹੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚ ਅਪਣਾ ਇਕਤਦਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਤਲੇ ਲਹਿੰਦੇ ਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਚ ਪਸ਼ਤੁਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਹ ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਜ਼ਾਹਮਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਹੁਤੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੱਸ ਗ਼ੱਗੀ ਤੇ ਸੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ, 1818ਈ. ਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਤਾਂ ਕੇ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਪਾਰ ਯਵਸਫ਼ਜ਼ਈ ਇਲਾਕੇ ਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਅਗਰਚੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਫ਼ਾਤਿਹ ਸੀ, ਪੁਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਜਹਾਂਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਨਾ ਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਮਾਲ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੁੱਅਜ਼ਜ਼ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਤੋਂ 25,000 ਰੁਪਈਏ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਠਹਿਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਲਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 14 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲਿਆਇਆ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਹਾਂਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜ ਨਈਂ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਰ ਕੇ (ਬਮੁਸ਼ਕਿਲ) ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮੁੜ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਜਹਾਂਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਆਵਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮੋ ਕਰਮ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਸ ਸੂਰਤੇਹਾਲ ਤੇ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੋ ਇਰਾਨ ਇੱਕ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਲਹੌਰ ਦਰ ਯਾਰ ਨੂੰ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਈਆ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ਰਾਜ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਦਲੇ ਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਮੰਗੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਗਈ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ 12,000 ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਮਸਾਰ ਦਿਵਾਨ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਕਿਆਦਤ ਚ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦਰੀਏ-ਏ-ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੇ ਨਫ਼ਾਜ਼ ਨੂੰ ਯਅਕੀਨੀ ਬਨਾਵ। ਬਾਰਕਜ਼ਈਆਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ ਪਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀ ਤਾਵਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧ ਤੇ ਇਕ ਘੋੜਾ ਰਣਜੀਤ ਸੰਖ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੁੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਲਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਈਆਂ। 1823ਈ. ਤੱਕ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਸਲਤਨਤ ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮਸ਼ਵਰੇ ਲਈ ਫ਼ੌਰੀ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭੱਜਿਆ , ਕਿਉਂਜੇ ਇਹ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਬਾਰਕਜ਼ਈ, ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਹਿਤਾਸ ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਚ ਦੋ ਦਿਨ ਰੁਕਣ ਮਗਰੋਂ, ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਨੂੰ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਜ ਲੇਨ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਘੱਲਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਇਤਿਹਾਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਇਸਤਕਬਾਲ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਗਈਆ ਤੇ ਮੁੱਅਜ਼ਜ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਇਜ਼ਾਜ਼ ਚ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਨੇ ਸਲਾਮੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਬਹੁਤ ਮੁਤਾਸਿਰ ਹੋਇਆ। ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲੱਗੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਚ ਕੁੱਝ ਘੋੜੇ ਤੁਹਫ਼ੇ ਚ ਘੱਲੇ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 40,000 ਰੁਪਈਏ ਖ਼ਰਾਜ ਭੇਜਿਆ ਤੇ 20,000 ਰੁਪਈਏ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ਰਾਜ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।

ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਮੁਤਮਾਈਨ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਅਹਿਵਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਇਸ ਰੋਇਆ ਨਾਲ਼ ਕਬਾਇਲੀ ਮੁਸ਼ਤਅਲ ਹੋ ਗਏ। ਪਠਾਣ ਖੁੱਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੇ ਆਮਾਦਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਹਾਦ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਆਗੂ ਯਾਰ ਮਹਦ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰਾਂ ਦੀ ਲਾਮੀ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਲਾਏਗਾ। ਦਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਹਾਦ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਠਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ *ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਕਬਰ*  ਦੇ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

## ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ 
ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਾਕਾਅਦਾ ਤੇ ਬੇਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ਼ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ਼ ਰਾਹ ਚ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੇ ਲਾਲਚ ਚ ਰਲ਼ ਗਏ। ਜਦੋਂ 27 ਜਨਵਰੀ, 1823 'ਚ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਯਵਸਫ਼ਜ਼ਈ ਇਲਾਕੇ ਚ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਨੇ ਫ਼ੌਰੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਹਰਾਵਲ ਦਸਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਆਦਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ , ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ। ਆਫ਼ਰੀਦੀ, ਯਵਸਫ਼ਜ਼ਈ ਤੇ ਖ਼ਟਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਉਸ ਦੇ ਇਰਦ ਗਰਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਏ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਭੜਕ ਉਠੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਉਰੂਜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ *ਮਰਨ ਯਾਂ ਮਾਰਨ* ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। 
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਜ਼ਰੀਅਏ ਹਰਕਤ ਚ ਲੈ ਆਇਆ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਰੀਏ-ਏ-ਸਿੰਧ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਾਯੂਸੀ ਹੋਈ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੁਲ ਪਹਿਲੇ ਈ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੇ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾ ਸਿਰੇ ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਦਦ ਲਈ ਉਸਦੇ ਭਰਾ-ਏ-ਜਾਬਰ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ ਸਨ।

ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਜੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਬਨਾਣ ਚ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੀ ਪਠਾਣ ਫ਼ੌਜ ਆੜੇ ਆਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬੜੀ ਭੈੜੀ ਹਾਲਤ ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਖਾ ਸਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਬਚਣ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਨਈਂ ਆਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਿਲਦ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਾਵਰਤ ਦਾ ਵੇਲ਼ਾ ਨਈਂ ਸੀ। ਹਮਲੇ ਦਾ ਵੇਲ਼ਾ ਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਕਤ ਚ ਬਹਾਦਰਾਨਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਬਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਪਣਾ ਘੋੜਾ ਪਾਣੀ ਚ ਉਤਾਰਿਆ। ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਤ੍ਰਾਣ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਊਠ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਖ਼ੱਚਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਚ ਬਹਿ ਗਏ। ਕੁੱਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਦਰਿਆ ਬੁਰਦ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਦਸਤੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਗਏ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਰਕਤ ਚ ਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੋਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅਟਕ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਸ਼ਕਾਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਚ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਇਥੇ ਉਹ ਲੰਡੀ ਨਦੀ (ਦਰੀਆਏ ਲੰਡੀ) ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਚ ਮੁਕੀਮ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਏ-ਏ-। ਜੇ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਂਹੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪਠਾਣ ਕਬਾਇਲੀ ਮਿਲ ਗਏ ਤੇ ਖਾਲਿਸੀਆਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਵਕਤ ਜ਼ਾਏ ਕੀਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।

## ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਪਠਾਣ ਕਬਾਇਲੀ ਗ਼ਾਜ਼ੀ 
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦਾ ਮੁਹਾਸਿਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਦਰੀਆਏ ਲੰਡੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਲਸ਼ਕਰ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੋਲਾ ਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਬਾਇਲੀ ਲਸ਼ਕਰ ਪੈਰ ਸਬਾਦ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਜ਼ਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 25,000 ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਈਂ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕੱਦਸ ਜੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਣ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਣ ਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਮਰਨ ਯਾਂ ਮਾਰਨ ਤੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਖ਼ਟਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਚ ਮੁਜਾਹਿਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਤੇ ਮੁਤਹੱਰਿਕ ਜਰਨੈਲ *ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ* ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਨ ਚ ਇੱਕ ਖ਼ੋਦਕਸ਼ ਦਸਤਾ ਵੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਤੇ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਲਈ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਆਲਾ ਜਨੂਨੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਗਰੋਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਜੰਗ ਚ *ਅਕਾਲੀ ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ* ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਝਲਿਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਰਾਤ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਬੇ ਸੂਦ ਰਹੀਆਂ। ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਨੂਨੀ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਦਾਮਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇੱਕ ਭਰੀ ਜਾਣ ਆਲੀ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗੀ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਾਵੜੇ ਤੋਂ ਡੱਕ ਪਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਫ਼ਬੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਤੇ ਦਸਤ ਬਦਸਤ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ 1500 ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰੇ ਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਚ ਇਕ ਹੋਰ ਭਰੀ ਜਾਣ ਆਲੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਗੋਲਾ ਜਰਨੈਲ ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆ ਲੱਗਾ ਜਿਹੜਾ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆ। ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਇਆ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੰਜੀਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸਮਾਧੀ ਬਨਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੰਚ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਾ ਸਕੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਦਾ ਤਰਬੀਅਤ ਯਾਫ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਪਾਰੋਂ ਇੱਕ ਤਰਬੀਅਤ ਯਾਫ਼ਤਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚ ਬਹੁਤਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਗਿਣਤੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਜ ਜਾਣ ਆਲੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਨਕ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਤੇ 2,000 ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਹੁਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾਰੋਂ ਕਬਾਇਲੀ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜੀ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਆਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣ ਆਲੇ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਚ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੇ ਵਾਕਿਆਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈ, ਜਿਹੜਾ ਕਬਾਇਲੀ ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ। ਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਿਆ ਅਬੂਰ ਕਰਨ ਨਈਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਮੁਸਲਸਲ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਲਾ ਕੱਤਾਂ ਵੀ ਹੋਇਆਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਜ਼ਾਤ-ਏ-ਖ਼ੁਦ ਸਾਹ ਮਨੇ ਆਇਆ ਤੇ ਇੱਕ ਟਿੱਬੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੇ ਵੱਧ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ 'ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਢ ਕੇ ਲਹਿਰਾਈ।

## ਮੈਦਾਨ ਚ ਮੌਜੂਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਨਮਾਇੰਦਾ 
ਮੋਰ ਕਰੋ ਫ਼ੁੱਟ , ਜਿਹੜਾ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਚ ਮੌਜੂਦ ਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਏ ਕਿ, ਤੋੜੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਕਮਾਨਾਂ, ਬਰਛਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਚਾਕੂ ਤੇ ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਬੇ ਤਰਬੀਅਤ ਹਜੂਮ ਸਭ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ। ਤੋੜੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਹਿਰ ਤੋਪਚੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਚ ਸੁਣ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਚ ਸਨ। ਇਨਫ਼ੈਂਟਰੀ ਨੇ ਫ਼ਾਇਰ ਖੋਲਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਸਤੇ ਇੱਕ ਲੇਨ ਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ, ਫ਼ਾਇਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ। ਤੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਇਹੋ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕਢਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਏ, ਉਹ ਪਹਾਰੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਪਰ ਕੁੱਝ ਈ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਰੈਂਚ ਚ ਸੁਣ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੜ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਬਾਇਲੀ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਰਤਰੀ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਬੇ ਫ਼ੈਦਾ ਰਹੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਸਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ। ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਦੂਰ ਤੋਂ ਕਬਾਇਲੀ ਲਸ਼ਕਰੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਖਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਸੀ। ਕਬਾਇਲੀ ਗ਼ਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਖ ਕੇ ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਜੰਗ ਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਇਸਤਕਬਾਲ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਹਾਇਫ਼ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਦੋਂਹੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਹੋਏ ਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਦੇ ਤਲਬਗਾਰ ਹੋਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਤੋਂ ਬਾਕਾਅਦਗੀ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੇ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਤਿਹ ਦੇ ਬਾਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਸਤਕਬਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਤਹਿਵਾਰ ਸ਼ਬ ਬਰਾਤ (ਸ਼ਬਰਾਤ) ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਮਨਾਇਆ। ਫ਼ਾਤਿਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫੁੱਲ, ਗੁਲਾਬ ਤੇ ਪਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਜਵਾਬ ਚ ਮੁਹਾਰ ਉੱਚਾ ਨੇ ਗਲੀਆਂ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਣ ਆਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਕੇ ਸਿੱਟੇ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਤਲੇ ਲਹਿੰਦੇ ਚ ਫ਼ਤੂਹਾਤ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਲਤਨਤ ਤੇ ਅਸਰਾਤ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਚ ਫ਼ਤਿਹ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਦਰੀਆ-ਏ-ਸਿੰਧ ਵਸ਼ਕਾਰ ਹਾਕਮੀਤ ਨੂੰ ਹਕੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਚ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਭਾਈਆਂ ਚ ਆਪਸ ਚ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਪੋੜੀਸ਼ਨ ਚ ਨਈਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਤੇ ਅਪਣਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਆਜ਼ਮ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭਾਈ ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਈ ਆਪਣੇ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਾਬਲ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਖਾ ਨਾਨ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਲਖ਼ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਰਾਤ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮਹਦ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲਾਏ ਪੁੱਤਰ ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਲਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਖ਼ਰਾਜ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਵੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ 1819ਈ. ਚ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਈਆ ਸੀ। ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਕਾਬਲ ਦੇ ਹੇਠ ਬਾਕੀ ਇਲਾਕੇ, ਮੁਲਤਾਨ 1818ਈ. ਚ, ਡੇਰਾ ਜਾਤ 1821ਈ. ਚ, ਅਟਕ 1813ਈ. ਚ ਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ 1820ਈ. ਚ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।

1826ਈ. ਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਆਪਸ ਚ ਅਲਿਹਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਬਲ ਇੱਕ ਅਲਿਹਦਾ ਸਲਤਨਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੰਧਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਭਾਈਆਂ ਕਹਿਣ ਦਿਲ, ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਤੇ ਮਿਹਰ ਦਲ ਦੇ ਇਕਤਦਾਰ ਚ ਸੀ। ਹਰਾਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਈਰਾਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਗੁਜ਼ਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਇਥੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਨਾ ਅਹਿਲੀ ਨਾਲ਼ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪਲਟਾ ਖਾਦਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਲਤਨਤ ਯਾਨੀ ਉਤਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਾਲ਼ ਰਲਾਨ ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰੀਖ਼ ਚ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਕਾਬਲ ਦੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚੰਦ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਰੀਂ ਕਲੀਆਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਤੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ਼ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦਿਫ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਈਂ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਅਕਾਲੀ ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਹਿੰਗ ਰਜਮੰਟ ਨਾਲ਼ ਭੇਜੀ। ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਨੇ ਮੁਵੱਸਸਰ ਗੋਲੇ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਲੇ ਦਾ ਫਾਟਕ ਅੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਫੋਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕਰ ਕੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਮਟਿਆਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਆਲਾ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਹੱਥ ਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜੇ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਚ ਲੜਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ 5 ਪਿੱਤਰ ਵੀ ਲੜਦੇ ਹੋਏ-ਏ-ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦੋ ਬਚ ਜਾਣ ਆਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਲਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਿਕ ਨੇਂ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ 600 ਦੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਛੱਡਿਆ। ਹਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸਰਹੱਦ ਮੁਲਤਾਨ ਸੀ। 1818ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਹਤਾਸ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵੀ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਏ। ਫ਼ਿਰ ਉਸਨੇ ਦਰੀਏ-ਏ-ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਤਸ਼ਕੀਲ ਦਿੱਤੇ। 1819ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਦਿਵਾਨ ਮੋਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪਡ੍ਹ ਨਯਾ ਤੇ ਮਸਾਰ ਦਿਵਾਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਦੀ ਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਮਦਦ ਲਈ ਛੱਡ ਆਇਆ। ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੁਆਰਨ ਦਸ ਗਵਰਨਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰੋ ਵਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਜ਼ਾੜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਲਦਾਖ਼ ਤੱਕ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਲਦਾਖ਼ ਦੀ ਵਾਦੀ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਟ੍ਰੈਟਜਿਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੀ ਹਾਮਲ ਸੀ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਰਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤਿੱਬਤ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਲਈ ਘੱਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਰੋਡੋਕ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।

## ਮੁਆਹਿਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
1807ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਵਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਮੁਜ਼ਾਹਮਤ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖ਼ਾਬ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨਾਲ਼ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੇ ਗਈਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਗੁਜ਼ਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਦਿਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਲਾਗੇ ਵਾਦਨੀ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵੱਲ ਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਸ਼ਵੀਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਏਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਚ ਆਪਣੀ ਬੱਕਾ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦੀ ਸੀ।

ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੀਜ਼ੀਡਨਟ ਸੀਟਉਣ ਨਾਲ਼ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੀਜ਼ੀਡਨਟ ਤੋਂ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਹੱਫ਼ੁਜ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਲੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿੱਲੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੇਰ ਇਕਤਦਾਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਨੇਂ ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਤਹੱਫ਼ੁਜ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਰੀਜ਼ੀਡਨਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਬਹੁਤ ਗ਼ੌਰ ਨਾ ਸੁਣੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਮਾਰਚ 1808ਈ. ਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮੰਟੁ ਨੇ ਲਿਖਿਆ "ਅਗਰਚੇ ਅਸੂਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਦ ਦੀ ਸ਼ਰਾਇਤ ਪਾਰੋਂ ਦੂਰ ਆਂ, ਦੇ ਮੁਆਮਲਾਤ , ਝਗੜਿਆਂ ਚ ਅਸੀਂ ਮੁਨਸਿਫ਼ਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਇਜਤਨਾਬ ਬਰਤਦੇ ਆਂ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਚ ਘਿਰੀਆਂ ਤੇ ਅਪਣਾ ਵਜੂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਰੱਖਣ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਯਅਕੀਨ ਦਵਾਨਦੇ ਆਂ।

ਨਿੱਕੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਤਾਕਤਵਰ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਲੋਂ ਅਪਣਾ ਤਹੱਫ਼ੁਜ਼ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਾਡਾ ਤਹੱਫ਼ੁਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਏ, ਦਫ਼ਾਈ ਪਾਲਿਸੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਆਮ ਅਸੂਲਾਂ ਚ ਵਕਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਆਂ। ਕਿਉਂਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਏ। ਤੇ ਲਹੌਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਤਸਖ਼ੀਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇਕਦਾਮਾਤ, ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਹਾਲਾਤ ਚ, ਖ਼ੁਦ ਤਹਫ਼ਜ਼ੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਤੇ ਕੋਈ ਮਸਲਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਕਤ ਐਸਫ਼ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਤਕਮੀਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਠੀਕ ਹੱਕ ਤੇ ਹੋਏਗੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਤਾਲੁਕਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਨਈਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੀਜ਼ੀਡਨਟ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਆਮਲਾਤ ਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਸਰੋ ਰਸੂਖ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਯਅਕੀਨ ਦਹਾਨੀ ਨਈਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਹ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹੁੱਕਾਮ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਹਮਦਰਦੀ ਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਈ ਮਦਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਈਂ ਹੋਏਗਾ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਏਜੰਟ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਤਾ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਈਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਜਵਾਬ ਨਾਲ਼ ਸਰਦਾਰ ਮਤਮਾਨ ਨਈਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਖੇਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਤਾਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪੇ ਜਾਣ। ਬਾਅਦ ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੈਅ ਪਾਪਾ ਜਿਸਦੀ ਰੋ ਨਾਲ਼ ਦਰੀਆਏ ਸਤਲੁਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਕਰਾਰ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੇ ਬਾਦ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਲੁਕਾਤ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਗਏ।

7 ਜੁਲਾਈ, 1799 ਦੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਵਲ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਦੂਜੀਆ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ-ਇ-ਅਮਲ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 1799 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1801 ਤਕ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1801 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਕਸੂਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਮਾਮਲਾ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਖਲਾਸੀ ਕਰਵਾਈ ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਮਲਾ ਨਾ ਤਾਰਿਆ ਤਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਮਲਾ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੋਵੇਂ ਵਸੂਲ ਕੀਤੇ। ਕਸੂਰ ਵਾਲਾ 1806 ਵਿਚ ਫਿਰ ਆਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਮਮਦੋਟ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਕੇ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਟੋਰ ਦਿੱਤਾ)।
ਕਸੂਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਸਿੱਖ-ਨਗਰ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਲਾਹੌਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੁੱਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 1804 ਵਿਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨ੍ਹਈਆ ਤੋਂ ਇਕ ਤੋਪ ਮੰਗ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ 'ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ' ਉਧਾਰੀ ਮੰਗੀ। ਉਸ ਵਲੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਵਿਚ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੰਜ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1804 ਦੇ ਦਿਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿਚ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਵੱਟੀ ਰੱਖੀ। ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ।
ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸੂਬਾ ਮੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਉਸ ਨੇ 1803 ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਪਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪਠਾਣ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਨਾਜ ਤਕ ਦਾ ਵੀ ਮਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਅਖ਼ੀਰ, ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਕੀਤੇ (1805, 1807, 1810, 1816 ਤੇ 1817)। ਛੇ ਵਾਰ ਦੀ ਨਾਕਾਮਯਾਬੀ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਅਖ਼ੀਰ 30 ਮਈ, 1817 ਦੇ ਦਿਨ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਤਾ।
ਉਧਰ 1809 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ (20 ਅਗਸਤ, 1808 ਨੂੰ) 'ਤੇੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹੱਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਚੱਜ ਦੁਆਬ (ਝਨਾ/ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ) ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਹੀਵਾਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਸੀ) ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਤਕੜਾ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ (ਜੋ ਅੱਜ, ਵੀ ਸਾਹੀਵਾਲ ਤੋਂ ਪਾਕਪਟਨ ਰੋਡ 'ਤੇ, ਹਰਬੰਸਪੁਰਾ ਅਤੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 47/5 ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਵਾਂ ਨਗਰ 'ਨਿਊ ਮਲਗਾਦਾ ਸਿਟੀ' ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ)। 25 ਜਨਵਰੀ, 1810 ਦੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲ ਗਈ। ਜਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਕਮ ਨਾ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਪਣਾ ਏਲਚੀ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 7 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1810 ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਕਈ ਦਿਨ ਘੇਰਾ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅੰਨ ਤੇ ਚਾਰੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿਤੇ। ਇੰਜ ਸਾਹੀਵਾਲ 'ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਰਖਿਆ ਗਿਆ।

## ﻿ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1801ਈ. ਚ ਹੋਈ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਤਾਜ ਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। 1799ਈ. ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਰਾਜਘਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ। 1802ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪਣਾ ਰਾਜਘਰ ਲਹੌਰ ਮੁਤਕਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਚਿਰ ਚ ਇਕਤਦਾਰ ਦੀ ਪੌੜ੍ਹੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਕੱਲੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਇਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਸ਼ਤੋਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1818ਈ. ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਤਮਿਲ ਇਲਾਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰਿਆ। 1819ਈ. ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਆ ਗਏ। ਐਂਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾ ਇਕਤਦਾਰ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਤਲੇ ਚ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਸਬਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਂਗੜਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਖ਼ਾਰਜਾ ਕਫ਼ੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਚ ਮਿਲਿਆ, ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਕਫ਼ੀਰ ਅਜ਼ੀਵ ਉੱਦ ਦੀਨ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਅੱਖ ਅੰਨ੍ਹੀ ਏ। ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਏ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਕੋ ਅੱਖ ਏ। ਇਸ ਦੀ ਇਕੋ ਅੱਖ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਤਾਬਾਨੀ ਏਨੀ ਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਜਰਾਤ ਈ ਨਈਂ ਹੋਈ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੂੰ ਏਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਸੈਕੂਲਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਰਿਆਇਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਜ਼ਹਬ ਪਾਰੋਂ ਅਮਤੀਆਜ਼ੀ ਸਲੋਕ ਨਈਂ ਕੀਤਾ ਗਈਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਿਆਇਆ ਤੇ ਮਸਲਤ ਨਈਂ ਕੀਤਾ।

## ਟੱਬਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ 
ਨਕਈ ਸਰਦਾਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ 1802 ਈ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਜਿਸ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਡਸਕਾ ਵੱਲ ਕੋਚ ਕੀਤਾ। ਕਾਲੇ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਥੇ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਮੁਕਾਮੀ ਵਮੀਨਦਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਚਣਿਉਟ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਕੁੱਝ ਮੁਜ਼ਾਹਮਤ ਦੇ ਬਾਦ ਕਾਲੇ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਿਆ।

ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਕਸੂਰ ਦੇ ਪਠਾਣ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਚ ਕੁੱਝ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਜੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਜ਼ਾਹਮਤ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਠਾਣ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਜੇ ਉਹ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਈਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਬਹਾਲ ਰਹੇਗਾ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤਾਵਾਨ ਜੰਗ ਵੀ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਕ ਛੋਟੇ ਵਕਫ਼ੇ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ। ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਫੱਗੂ ਇਰਾ ਤੇ ਵੀ ਮਿਲ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਦ ਉਹ ਕਪੂਰਥਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਓਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਿਆਸਤ ਕਾਂਗੜਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਬਜਵਾੜਾ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆ ਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਢ ਕੇ ਉਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਰਨਚੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਤਾਅਤ ਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਪੁਰ ਦਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਕਨਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੇ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਚਾਂਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੇ ਪੂਰੀ ਸਲਤਨਤ 'ਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਰਕਸ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਮਹਿਫ਼ਲ ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਕਾਸਾ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਲਾਖ਼ਰ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਹੁਤ ਇਸਰੋ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ ਤੇ ਮੋਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚ ਢਾਲੇ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰਿਦਵਾਰ ਗਿਆ। ਚਾਂਦ ਕੌਰ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਲਤਨਤ ਚ ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠ ਆਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੇ ਰਾਏ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਬੁਲਾਵਾ ਆਇਆ। ਓਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਚ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਤਹਾਇਫ਼ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਨਚੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਫ਼ਰਮਾਂ ਬਰਦਾਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਰੋਇਆ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ 1 ਲੱਖ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਈਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਲਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤਨਹਾਈ ਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਸੈਕੂਲਰ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਭ ਨਾਲ਼ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਬਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਚ ਸਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਭ ਦੀਆਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤਕਰੀਬਾਂ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੁਸਹਿਰਾ, ਹੋਲੀ, ਬਸੰਤ ਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਵਰਕੇ ਤਹਿਵਾਰ ਜੋਸ਼-ਓ-ਖ਼ਰੋਸ਼ ਨਾਲ਼ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ। ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੁਕੱਦਸ ਤਲਾਅ(ਤਾਲਾਬ) ਚ ਡੁਬਕੀਆਂ ਲੈਂਦਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੈਕੂਲਰ ਕਿਰਦਾਰ ਪਾਰੋਂ ਈ ਉਸਦੀ ਪਰਜਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਖਤਰਲੋਨੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਿਖਾਣ ਲੈ ਆਇਆ: ਫ਼ਰਵਰੀ 1812 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸਰ ਡੇਵਿਡ ਆਖਤਰਲੋਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਆਇਆ। ਜਦ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲ ਵਧਾਉਾਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, *ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਿਖਾਉ।*

## ﻿ਸੈਕੂਲਰ ਹੁਕਮਰਾਨ 
ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਲੀ ਅਹਤਿਆਰਾਤ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਲਾਏ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਾਈਆਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਤਮਿਲ ਸੀ। 1831ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਦ ਵਲੀਅਮ ਬੀਨਟੀਨਕ ਨਾਲ਼ ਮੁਜ਼ਾਕਰਾਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ ਤੇ ਦਿਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ—ਇੱਕ ਸਿੱਖ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਨਮਾਇੰਦਾ -- ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੇ।

ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਚ ਹਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦਾ ਹਰ ਕੋਈ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਆਨ ਆਲੇ ਸਿਆਹ ਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਬਹੁਤੇ ਗ਼ੈਰ ਮੁਲਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਜਿਥੇ ਮਜ਼ਹਬ ਤੇ ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਫ਼ਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਅਕੀਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਚ ਹਰ ਕੋਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦਾ ਏ, ਹਿਲਾ ਨਿੱਕਾ ਉਹ ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਨਈਂ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕਤਦਾਰ ਚ ਰਹਿਣ ਆਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਚ ਆਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਈਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੁੱਖਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਤੇ ਹਰ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਇਹਤਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਜੋਗੀ, ਸੰਤ, ਸਾਧੂ ਤੇ ਬੈਰਾਗੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਪੈਰ ਤੇ ਸਾਈ ਰਾਹਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਫ਼ੈਜ਼ ਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਸਿਵਾਏ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ੱਕ ਸ਼ਬੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਚ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਹਮਲਾ ਆਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਦੀ ਵੀ ਸਫਾ ਕੀ ਦੇ ਮਰਤਕਬ ਨਈਂ ਹੋਏ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਏ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਸਦ ਤੇ ਬਗ਼ਜ਼ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੁਹਾਈਆਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਬਰਤਨਾਕ ਸ਼ਿਕਸਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਸ਼ੋਰਸ਼ਾਂ ਬਰਪਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕੋਬੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ੋਰਸ਼ ਚਾਹੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਹੋਏ ਯਾਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ ਕੇ ਹੋਏ , ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ਼ ਕੁਚਲ ਕੇ ਅਮਨ ਈਮਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੀਓ ਤੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ਼ ਦਬਾਈ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਕਿਸੇ ਤੇ ਵੀ ਨਈਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਦੋ ਕਮਾਂਡਰ 
ਦੋ ਯੂਰਪੀ, ਵੀਨਟੋਰਾ , ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਤੇ ਜੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਅਲਾਰਡ , ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 1822ਈ. ਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਦੇ ਹਸੂਲ ਲਈ ਲਹੌਰ ਆਏ। ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਜ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਚ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਯੂਰਪ ਛੱਡ ਕੇ ਛਿੜਦੇ ਵੱਲ ਕਿਸਮਤ ਆਜ਼ਮਾ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ , ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਹੌਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਗਰਚੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਨਈਂ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤ ਅਕਲਮੰਦ ਤੇ ਜ਼ਹੀਨ ਸੀ , ਉਹ ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਤਰੀਖ਼ ਦਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਜ਼ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਾ ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਵੀ ਆਖ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਤੇ ਪੜਨਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਪਰੇਡ ਦਿਖਾਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1822ਈ. ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਬਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲੀ ਚ , ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰਾਲਦੀਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ , ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ , ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਕਈ ਦੂਜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਅਕੀਨੀ ਬਨਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਰਾਬਤਾ ਨਈਂ , ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸੋ ਫ਼ੀਸਦ ਉਸ ਦਾ ਯਅਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਲੇ ਕਿੱਲੇ 500 ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਸਤੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਚ ਕੁੱਝ ਪੋਰਪੀ (ਬਹਾਰੀ) ਤੇ ਘਬਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਚ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਜੰਗੀ ਤਰਬੀਅਤ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਵੀਨਟੋਰਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 'ਫ਼ੌਜ ਖ਼ਾਸ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ , ਤੇ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਅਲਾਰਡ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਆਹਿਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸੂਰਤ ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ਼ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣਾ ਪੁੱਗ਼ੇਗਾ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲੜਨਾ ਪਏਗਾ। ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਗੋਸ਼ਤ ਤੇ ਤਮਾਖੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ। 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀਨਟੋਰਾ ਤੇ ਅਲਾਰਡ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੀ। ਵੀਨਟੋਰਾ ਨੂੰ 40,000 ਰੁਪਈਏ ਦਿੱਤੇ ਗ਼ੁੱਗੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਬਾਦ ਚ ਵੀਨਟੋਰਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੋ ਪਿੰਡ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਸੂਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਵੀਨਟੋਰਾ ਨੇ ਲਹੌਰ ਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਤਰਜ਼ ਤਾਮੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਹੜਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਏ।  
 
ਇਸ ਨਾਲ਼ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਦੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਫ਼ਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।

## ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਚ ਦੂਜੇ ਯੂਰਪੀ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਈ ਗਰਾਨਕਦਰ ਖ਼ਿਦਮਤਾਂ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪੀਆਂ ਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇਹ ਸਨ :

*ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੋਨੀਗਬਰਗਰ।
*ਪਾ ਵੱਲੋ ਦੀ ਇਵੀਟੀਬਲ ਜਿਸਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ ਇਟਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਤੇ ਬਾਦ ਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋਇਆ।
*ਕਲਾਊਡ ਆਗਸਟ ਕੋਰਟ , ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਤੋਪ ਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ਕੀਤੀ।
*ਜੋਸ਼ਿਆਹ ਹਰਲੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਆਲ਼ਾ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਦ ਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕੌਰਨਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
*ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਹੁਨਰੀ ਸਟੇਨ ਬਾਖ਼ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਜ ਬਟਾਲੀਨ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ।
*ਸਪੇਨ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਆਲ਼ਾ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹਰਬਉਣ।
*ਫ਼ਰਾਂਸ ਡਾਕਟਰ ਬੈਨੇਟ , ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਰਜਨ ਜਨਰਲ ਸੀ।
*ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾਦੇ ਤੋਪ ਚਾਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਆਲੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਵੀਉਕੀਨਾਵਚ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁਲਾਜ਼ਮ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਆਲੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਨਾਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਕੁੱਝ ; ਫ਼ੀਟਜ਼ਰੋਏ , ਗੁਲਮੋਰ , ਲੇਸਲੀ , ਹਾਰਵੇ ਤੇ ਫੁਲਕੀਸ ਵਈਰਾ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਖ਼ਿਦਮਾਤ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤੀਆਂ।
 
## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ੈਰ ਮਲਕੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਰੋਇਆ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਨਸਲਾਂ। ਕੌਮੀਅਤਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਖ਼ੁਦ ਮਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ , ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਕਾਸਮੋਪੋਲੀਟਨ ਦਰਬਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗ਼ੈਰ ਮਲਕੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਦੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦਿੰਦਾ , ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੜੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ।

## ਲਹੌਰ ਚ ਗ਼ੈਰਮੁਲਕੀ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਚ ਲਹੌਰ ਗ਼ੈਰ ਮਲਕੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚੋਂ ਲਹੌਰ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਦਰਿਆ ਦਿਲੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਸਨ ਕੇ ਲਹੌਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ੈਰ ਮੁਲਕੀ ਸਿਆਹ ਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਲਹੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਆਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀਆਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ਰਾਖ਼ਦਿਲੀ ਤੇ ਆਲੀ ਹਿੰਮਤੀ , ਚੰਗੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਬੇਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗ਼ੈਰਮੁਲਕੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਖ਼ੋ ਸ਼ੁੱਦ ਲੀ ਤੇ ਖ਼ਲੂਸ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦਾ।

## ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ 
ਸੰਨ 1821ਈ. ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤਬਲਾਂ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਲੀਅਮ ਮੋਰ ਕਰੋ ਫ਼ੁੱਟ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਮੁੱਦਾ ਰੁੱਤ ਲਈ 100 ਰੁਪਈਆ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਅਲਾਊਂਸ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮਾਅਨਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ , ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਜ਼ਮ ਤੇ ਜ਼ਬਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਤਾਸਿਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਛ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਘੋੜੇ ਦੱਸਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਮੋਰ ਕਰੋ ਫ਼ੁੱਟ ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ ਤੇ ਖਾ ਨਾਨ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਗਿਆ।

ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੀਸਲਰੋਦ ਦਾ ਖ਼ਤ ਲਿਆਇਆ , ਜਿਸ ਜ਼ਾਰ ਰੂਸ ਦਾ ਨੇਕ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ਾਤ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਸੀ। ਇਸ ਰੋਸ ਦੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ਼ ਤਜਾਰਤੀ ਤਾਲੁਕਾਤ ਦੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ ਚ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਤਹੱਫ਼ੁਜ਼ ਦੀ ਯਅਕੀਨ ਦਹਾਨੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਆਨ ਆਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਆਹ ਬਾਰਉਣ ਚਾਰਲਸ ਹੂਗਲ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਸੀ , ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਲਮਦਾਰੀ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਤਹਿਰੀਰ ਚ ਲਿਆਂਦੀ, ਜਿਸ ਚ ਉਹ ਹੂਗਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਜਦਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੂਗਲ ਕੋਲੋਂ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ। ਉਹ ਹੂਗਲ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਾ ਸੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਬਾਰੇ ਕੇਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਤੇ ਕੇਹਾ ਇਹ ਕਿਸੇ ਯੂਰਪੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਹਸੀਤ ਚ ਏ।

ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਹ ਵਿਕਟਰ ਜੈਕ ਮੌਂਟ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਤੇਜ਼ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ *ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਦੇਖਣ ਚ ਤਕਰੀਬਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਏ ਜਿਹੜਾ ਤਜਸਸ ਰੱਖਦਾ ਏ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਯੂਰਪ, ਨੀਪੋਲੀਨ* ਤੇ ਦੂਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੌਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ।

ਹੋ ਬੁੱਤ ਸਾਰੇ ਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਆਏ , ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਾਣਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਤੇ ਗਿਰਜੇ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਪੜ੍ਹਾਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਬਾਦ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਤੇ ਗਿਰਜੇ ਭਾਂਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ।

## ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਹਸੀਤ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਖ਼ੈਰ ਖ਼ਾਹ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਕਹਿਲਾ ਨਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਯਾਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਕੋਈ ਕਨੂੰਨ ਮਸਲਤ ਨਈਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੁੱਖ ਸਲਤਨਤ ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 15 ਫ਼ੀਸਦ ਸੀ ਤੇ ਹਿੰਦੂ 25 ਫ਼ੀਸਦ ਸਨ। ਸਬਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਆਬਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕੱਲ੍ਹ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 60 ਫ਼ੀਸਦ ਸੁਣ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 40 ਸਾਲ ਸੈਕੂਲਰ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਮਜ਼ਾਨ ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਵੀ ਖੇਲਦਾ। ਤੇ ਤਕਰੀਬਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਕੱਦਸ ਤਲਾਅ ਚ ਨਹਾਣ ਵੀ ਜਾਂਦਾ।

ਲਹੌਰ ਦੇ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਦਾ ਹੱਦਿਆ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਇਸਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਇਸ ਗ਼ਰੀਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਕ ਸਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਕਹਿਤ ਪੇ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕ ਫ਼ਾਕਾ ਕਸ਼ੀ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੇ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗ਼ੱਗੀ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਲਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਲੂਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰਦਾ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਕਣਕ ਦੀ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਾਸਿਰ ਏ ਉਸਨੇ ਉਹ ਬੋਰੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉਸ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਸੁੱਟ ਆਇਆ।

ਅਗਰਚੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਸਤ ਸਿਘ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਆਲ਼ਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਨਈਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸੈਕੂਲਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਦਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵਗ਼ੈਰਾ ਪੈਣਾ। ਕੁੜੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਸੂਲ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੀਖ਼ ਦੇ ਭੈੜੇ ਵੇਲੇ ਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ , ਉਹ ਹਕੁਮਤੀ ਨਸ਼ੇ ਚ ਮੱਧਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਅਹਿਲੀਅਤ ਆਲਾ, ਦੋ ਅੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਆਗੂ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਈਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਮਿਲ ਮਾਰ ਲਿਆ।

27 ਜੂਨ, 1839ਈ. ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਖ਼ੁੱਲ੍ਹ-ਏ-ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸਾਰੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ 
ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਚ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਾਇਸ਼ੀ ਕੰਮ ਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਨ 1800ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਚ ਕੀਤਾ ਗਈਆ। ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਕੰਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਆਵਨਤ, ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਚ ਕੀਤਾ ਗਈਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਲੀਮਾਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਫ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ *ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ*  ਦੀ ਤਾਲੀਮਾਤ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਸੁੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁਕੱਦਸ ਤਰੀਂ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਉਸਾਰੇ। ਇਹ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤਖ਼ਤ ਸਿਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੰਮਣ ਦੀ ਥਾਂ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀੇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸਰੂਪੀਿ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗਿਆ) ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿਥੇ 1708ਈ. ਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸਰੂਪੀਿ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗਿਆ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਜੁਗ਼ਰਾਫ਼ੀਆ 
ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਯਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦਾ ਫੁਲਾ-ਏ-ਅੱਜ ਦੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਤਨਤ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਪੰਜ ਤੇ ਆਬ ਯਾਨੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਏ। ਯਾਨੀ ਪੰਚ ਪਾਣੀ ਯਾਂ ਪੰਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਚ ਵਗਦੇ ਨੇਂ। ਇਹ ਪੰਚ ਦਰਿਆ ਦਰੀਏ-ਏ-ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੁਆਵਨ ਦਰਿਆ ਦਰੀਆਏ ਰਾਵੀ , ਦਰੀਆਏ ਸਤਲੁਜ , ਦਰੀਆਏ ਬਿਆਸ, ਦਰੀਆਏ ਚਨਾਬ ਤੇ ਦਰੀਆਏ ਜਿਹਲਮ]] ਨੇਂ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ 3000 ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਵਾਦੀ ਸਿੰਧ ਦੀ ਰਹਿਤਲ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰੀਖ਼ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਏ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਕਾਫ਼ਤੀ ਵਿਰਸਾ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਿਲਵਾਂਦੀ ਏ।

ਥੱਲੇ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਲਾਕੇ ਤਰੀਖ਼ੀ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ:।

*ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ)ਪਾਕਿਸਤਾਨ।

*ਪੰਜਾਬ , ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ

*ਪੰਜਾਬ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ

*ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ , ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ।

*ਕਸ਼ਮੀਰ 1818 ਈ. ਚ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ / ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ /ਚੀਨ।

*ਜੰਮੂ , ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ।

*ਗਿੱਲਗਿਤ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ (1842 ਈ. ਤੋਂ 1846 ਈ. ਚ ਮਿਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ)।

*ਦਰਾ ਖ਼ੈਬਰ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ/ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ।

*ਪਿਸ਼ਾਵਰ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ

*ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਫ਼ਾਟਾ ਕਬਾਇਲੀ ਇਲਾਕੇ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ।

*ਲੇਹ ਤੇ ਲਦਾਖ (ਛੋਟਾ ਤਿੱਬਤ) ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਇਲਾਕੇ (1841 ਈ.) ,ਚੀਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
### ਪਤਨੀਆਂ 
1789 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਮੁਕਲਾਵਾ 1796 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 1804 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 1807 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੀਨ-ਮੈਰੀ ਲਾਫੋਂਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 1813 ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।

ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ (ਜਨਮ ਰਾਜ ਕੌਰ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨਕਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕਰਮਨ ਕੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 1797 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਹ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਆਹ ਸੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਫਕੀਰ ਵਹੀਦੁਦੀਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਕੌਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਕੌਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਾਤਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਦਾਤਾ', ਇਹ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

1801 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਾਰਸ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। 

ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਦਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਈ ਨਕੈਨ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 20 ਜੂਨ 1838 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ"

"ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਖੁਦ ਸਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਠੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਥੀ ਮਾਈ ਨਕੈਨ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਨਕੈਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚਿਆ।"

ਰਤਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦਯਾ ਕੌਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ (ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ) ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1811 ਵਿੱਚ ਚਾਦਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਲਹਿਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੂਪ ਕੌਰ, ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ, ਸਮਾਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਤਨ ਕੌਰ ਦਾ 1819 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਯਾ ਕੌਰ ਦੇ 1821 ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ।

ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਵਾਰਸ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ 1835 ਵਿੱਚ 'ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੇਜ ਕੇ' ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 6 ਸਤੰਬਰ 1838 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀ ਮਹਿਤਾਬ ਦੇਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁੱਡਨ ਜਾਂ ਕਟੋਚਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਰਾਜ ਬੰਸੋ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਟਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹਰ ਦੇਵੀ, ਰਾਣੀ ਐਸੋ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਗ ਦਿਓ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾਇਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਡਾ. ਪ੍ਰਿਆ ਅਟਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰ ਲੇਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਆਹ ਚਾਦਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਖੇਲਾਂ ਸਨ। ਡਾ. ਪ੍ਰਿਆ ਅਟਵਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤੀਹ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਰਣਜੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਵਿਧਵਾ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਕੋਲ ਸੀ। ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 1889 ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਜਰਨਲ ਲੇ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ (ਦਲੀਪ) ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਛੱਤੀਸੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।" [100] ਡਾ. ਪ੍ਰਿਆ ਅਟਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 46 ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ। ਫਕੀਰ ਸੱਯਦ ਵਹੀਦੁਦੀਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੂਰਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਔਸਤ ਰਾਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਹਰਮ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸੀ।" ਜਾਰਜ ਕੀਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, "ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਭੀੜ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਟਾਹਣੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਰੁੱਖੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ"। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
* ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (1804–1805) ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (4 ਦਸੰਬਰ 1807 - 15 ਸਤੰਬਰ 1843) ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
* ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ (4 ਦਸੰਬਰ 1807 – 1859) ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟਾ।
* ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ (1819–1846) ਰਤਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।
* ਦਇਆ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ (1821–1844)।
* ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ (1821–1845) ਦਇਆ ਕੌਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ।
* ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (4 ਸਤੰਬਰ 1838 – 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893), ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ।

ਵੰਸ਼ ਸਾਰਣੀ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ, ਮਾਈ ਨੱਕੈਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਫੇਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ। ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਸਨ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਚਿੰਟਜ਼ ਜੁਲਾਹੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨਾਹਾਲਾ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਕਰ, ਮਾਣਕੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਫੇਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਜਨਰਲ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਫੇਨ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ-ਡੀ-ਕੈਂਪ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ, ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, "ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਨਾਲ ਉਸੇ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨ ਦਾ।"

ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ, ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਦਇਆ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਤਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

#### ਧੀਆਂ 
ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਹਵਾਲਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨੋਟ ਹੈ ਜੋ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

## ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ 
### ਮੌਤ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਿਗਰ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਹ ਆਦਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀਆਂ - ਮਹਿਤਾਬ ਦੇਵੀ (ਗੁੱਡਨ ਸਾਹਿਬਾ), ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਣੀ ਹਰ ਦੇਵੀ, ਚੌਧਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ, ਇੱਕ ਸਲੇਰੀਆ ਰਾਜਪੂਤ, ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਦੇਵੀ, ਪਦਮਾ ਰਾਜਪੂਤ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਰਾਜਨੋ ਕੰਵਰ, ਰੇਤ ਭਰੀ ਦੀ ਧੀ, ਨੇ ਸੱਤ ਹਿੰਦੂ ਰਖੇਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਤੀ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁਜਾ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਤੋਂ ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ 1839 ਵਿੱਚ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

### ਗੁਰਦੁਆਰੇ 
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਨ - ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਦਾ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਟਾਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੁੱਤ।]]

### ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 
* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਖੇਲਾਂ ਨੇ ਸਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
* 20 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ 22 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਮ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਸਿੱਕੇ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 1818 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
* 27 ਜੂਨ 2019 ਨੂੰ, ਸਿੰਘ ਦੀ 180ਵੀਂ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਹਵੇਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਫੁੱਟ ਦੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਲਬੈਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ।

### ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਖ, ਯੋਧਾ, ਰਾਜਾ (ਦਿ ਵੈਲੇਸ ਕਲੈਕਸ਼ਨ, ਲੰਡਨ; 10 ਅਪ੍ਰੈਲ–20 ਅਕਤੂਬਰ 2024) – ਵੈਲੇਸ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਬ੍ਰੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਕਿਉਰੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

### ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 
1783 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਠਠੇਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਕਲੋਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਧਾਤ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

### ਮਾਨਤਾ 
2020 ਵਿੱਚ, 'ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ' ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਗਰੋਂ 
 , ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚ ਸਮਾਧੀ]]
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1839ਈ. ਚ 40 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਮਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਰਾਣੀਆਂ ਚੋਂ ਸੱਤ ਮੁੰਡੇ ਛੱਡੇ। ਉਸਨੂੰ ਚਿਤਾ ਚ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਆਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ , ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ , ਉਸਦੀ ਰਾਣੀ , ਕਾਂਗੜਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ , ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਧੀ , ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਦੇਵੀ ਸਾਹਿਬਾ , ਮਲਿਕਾ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਸੁੱਤੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਰਚੀਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋ ਗਈ , ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਦੂਜਿਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਸੁੱਤੀ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤਖ਼ਤ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਸਲਤਨਤ ਦ; ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਲਈ ਮੋਜ਼ੋਂ ਨਈਂ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਤਰੀਖ਼ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਏ ਕਿ ਜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਖ਼ਤ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਪਾਏਦਾਰ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਲਤਨਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਸਲਤਨਤ ਚ ਗ਼ਲਤ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਤੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵਸ਼ਕਾਰ ਸਿਆਸੀ ਰਕਾਬਤ ਪਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਫੁੱਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਮਹਿਲਾਤੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮਨਸੂਬਾ ਬੰਦ ਕਤਲਾਂ ਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਅਸ਼ਰਾਫ਼ੀਆ ਤਾਕਤ ਤੇ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਹਸੂਲ ਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ।

1845ਈ. ਚ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁੱਖ ਜੰਗ ਚ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸਾਰੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੁਆਹਿਦਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਕ ਬਰਾਏ ਨਾਂ ਫ਼ੌਜ ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਜ਼ਾਹਮਤ ਕੀਤੀ ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਿਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆਂ ਗਿਆਂ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਬਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1843ਈ. ਚ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। 1849ਈ. ਚ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਖੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਚ ਜ਼ਮ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1854ਈ. ਚ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਲੈ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਚ ਰੱਖਿਆ ਗਈਆ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਨੇਪਾਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਣਾ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ।

## ﻿ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਰਲ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਕਾਬਲ ਜਨਰਲਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਦੇਸਾਂ ਤੇ ਕੌਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚ:

* ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ

* ਗ਼ੌਸ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ

* ਦਿਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ

* ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਹਲੂਵਾਲੀਆ

* ਸ਼ੇਖ਼ ਆਲਾ ਬਖ਼ਸ਼

* ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ

* ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ

* ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀ

* ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ

* ਚਟਰ ਸੰਖ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ

* ਸਵਾਨ ਮਿਲ

* ਸੰਕਤ ਸਿੰਘ ਸਾਇਨੀ

* ਬਾਲ ਭਾਦਰਾ ਕੰਵਰ ਗੋਰਖਾ ਜਰਨੈਲ ਜਿਹੜਾ ਐਂਗਲੋ ਗੋਰਖਾ ਜੰਗ (1816ਈ.-1814ਈ.) ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਚ ਆਇਆ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਚ:

* ਜੈਨ ਫਰਾਂਕੋਸ ਅਲਾਰਡ

* ਜੈਨ ਬਾਪਟਸਟ ਵੀਨਟੋਰਾ - ਇਤਾਲਵੀ (ਮੋਦੀਨਾ)

* ਪਾ ਵੱਲੋ ਡੀ ਐਵੀਟੀਬੀਲ - ਇਤਾਲਵੀ (ਨੇਪਲਜ਼)

* ਕਲਾਊਡ ਆਗਸਟ ਕੋਰਟ - ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ

ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਚ:

* ਜੋਸ਼ਿਆਹ ਹਰਲੀਨ - ਅਮਰੀਕੀ ਜਨਰਲ ਬਾਦ ਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ।

* ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਿਨਰ - ਅਮਰੀਕੀ (ਸਕਾਟ - ਆਇਰਸ਼)

## ਖਾਸ ਅੱਹੁਦੇ
ਨਾਮ ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਤਰ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
* ਡਿਉੜੀ:  ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਕਚਿਹਰੀ) ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ।
* ਕਾਰਦਾਰ: ਗਵਰਨਰ।
* ਪਰਵਾਨਾ: ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ।
* ਦਰਬਾਰ:  ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕੱਚਹਿਰੀ।
* ਦੱਫਤਰ ਫੋਜ: ਫੋਜੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਸਤਾਵੇਜ।
* ਦੱਫਤਰ ਮਾਲ: ਮਾਇਕ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਸਤਾਵੇਜ ।
* ਦੱਫਤਰ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾਂ: ਸ਼ਾਹੀ ਅਮਾਨਤਾਂ, ਬਸਤਰਾਂ ਤੇ ਖਜਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ।
* ਦੱਫਤਰ ਜਗੀਰਾਤ: ਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਗੈਰ ਸ਼ਾਹੀ ਜਗੀਰਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ।
* ਸਿਪਾਹੀ: ਪੈਦਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ।
* ਕੁੰਮੇਦਾਨ: 900 ਦੇ ਕਰੀਬ ਤਕੜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਟੁੱਕੜੀ (ਬਟਾਲੀਅਨ) ਦਾ ਅੱਫਸਰ (ਕਮਾਂਡਰ)।
* ਮੁਨਸ਼ੀ: ਬਟਾਲੀਅਨ ਦਾ ਕਲੱਰਕ।
* ਮੁਸਤੱਦੀ: ਬਟਾਲੀਅਨ ਦਾ ਜਮਾਂ-ਖਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ (ਐਕਾਉਂਟੈਂਟ)।
* ਸਵਾਰਾਨ ਜਾਂ ਅਸਵਾਰ:  ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਫੋਜੀ ਟੁੱਕੜੀ (ਘੋੜਚੱੜ੍ਹਾ)।
* ਰਸਾਲਾ: 180-200 ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਫੁਜੀ ਟੁੱਕੜੀ।
* ਫੋਜ-ਇ-ਆਇਨ: ਹਰ ਵੱਕਤ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਫੋਜ।
* ਪੱਲਟਨ ਨਜੀਬ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਖਾਸ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਖਾਸ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਫੋਜੀ ਦਸਤਾ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ: ਤੋਪਖਾਨੇ ਵਾਲੀ ਫੋਜੀ ਟੁੱਕੜੀ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਕਲਾਂਨ: ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨਾ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਖੁਰਦ: (ਤੋਪਖਾਨਾ ਮੁਬਾਰਿਕ) ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਜਿਨਸੀ: ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਤੋਪਖਾਨਾ ਸਮੂਹ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਗਾਵੀ: ਬੌਲਦਾਂ ਦਵਾਰਾ ਖਿਚੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਆਸਪੀ: ਘੋੜਿਆਂ ਦਵਾਰਾ ਖਿਚੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ।
* ਤੋਪਖਾਨਾ ਫਿਲੀ: ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਲੱਦ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਦਸਤਾ।
* ਜੰਬੁਰਖਾਨਾ: ਊਠਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਫੋਜੀ ਦਸਤਾ।
* ਦਰੋਗਾ-ਇ-ਜੰਬੁਰਖਾਨਾ: ਊਠਾਂ ਵਾਲੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਅੱਫਸਰ।
* ਡੇਰਾ: ਤੋਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਬਾਲਮਤੀਰ : ਰੰਗਰੂਟ (ਵੋਲੰਟੀਅਰ) 
* ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ: ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ।
* ਘੱੜਿਆਲੀ: ਹਰ ਘੰਟੇ ਬਾਦ ਟੱਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ।
* ਬੇਲਦਾਰ: ਤੋਪਖਾਨੇ ਲਈ ਮੱਦਦਗਾਰ ਮਜਦੂਰ।
* ਮਿਸਤ੍ਰੀ: ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਿਕੈਨਿਕ।ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੂਪਰਾਇ (ਦਿੱਲੀ) ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ 

## ਹੋਰ ਵੇਖੋ 
* ਲਹੌਰ
* ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ
* ਸਿੱਖ 
* ਪੰਜਾਬ
* ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰੀਖ਼

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*
*Detailed article on Ranjit Singh's Army

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1780
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1839
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ