ਬਣਜਾਰਾ

**ਬਣਜਾਰਾ** (ਲੰਮਬਾਨੀ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਗੋਰਮਾਤੀ) ਇੱਕ ਟੱਪਰੀਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਰਮਨ ਅਨੁਸਾਰ *ਲਾਮਨ* ਨਾਮ *ਬਣਜਾਰਾ* ਨਾਮ ਤੋ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।

## ਵਿਉਂਤਪਤੀ 
ਗੋਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ। ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ ਗੋਰ ਮਤੀ ਜਾਂ ਗੋਰਮਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਪਣੇ ਲੋਕ"। ਮੋਤੀਰਾਜ ਰਾਠੌੜ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਜਾਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਲਮਾਨ ਨਾਲ ਸੀ, ਜੋ 3,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਣਜਾਰਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਣਿਜ, ਵਣਿਕ ਅਤੇ ਬਣਿਕ ਵਜੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਣੀਆ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ "ਪ੍ਰਮੁੱਖ" ਵਪਾਰਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਬੀ. ਜੀ. ਹਲਬਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੰਜਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਾਨ ਚਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਰ ਬੰਜਾਰਾ, ਬਲਦੀਆ, ਗੋਰ, ਗੌਰ ਰਾਜਪੂਤ, ਰਾਜਪੂਤ ਬੰਜਾਰਾ, ਲਡਾਨੀਆ, ਲਬਾਨਾ, ਨਾਇਕ, ਗਵਾਰੀਆ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਣਜਾਰਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣਜਾਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1968 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਤੀ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਗਠਨ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਬਣਜਾਰਾ ਸੇਵਾ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ 27 ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 17 ਉਪ-ਸਮੂਹ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

"ਬਣਜਾਰਾ" ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਵਣਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵੰਗਾਂ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਵੰਗਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਣਜਾਰਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਣਜਾਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਚਾਵਾਂ ਤੇ ਸੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਦੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਜਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅੱਛਾ-ਖਾਸਾ ਵਸੀਲਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਲੇਖਕ ਜੇ. ਜੇ. ਰਾਏ ਬਰਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਣਜਾਰਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਹਨ।  ਭੋਪਾ, ਡੋਂਬਾ ਅਤੇ ਕਾਲਬੇਲੀਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੀ. ਬੀ. ਨਾਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ "ਰੋਮਾ ਜਿਪਸੀ ਅਤੇ ਬੰਜਾਰਾ ਲੰਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ"।

ਹਲਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਪੂਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਹਲਬਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰ-ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਟਕ ਸਮੂਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਵਰਗੀਕਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੱਤਿਆ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਬਣਜਾਰਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਮੀਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ"।

ਹਾਲਾਂਕਿ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਣਜਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਬੀਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜ਼ਿਆਉੱਦੀਨ ਬਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਲਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਲਬਰ ਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲੇਖਕ, ਦਾਂਡਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ, ਫਿਰ ਵੀ, ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 
ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰ ਜਾਂ ਡਿਉਢੀ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਤਾਈ-ਚਾਚੀ ਜਾਂ ਦਾਦੀ ਅੰਮਾ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਚੂੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਵਾ ਦੇਣੀਆਂ। ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ। ਚੂੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਚਾਅ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰੀ ਤਾਂ ਕੀ ਬਲਕਿ ਵਿਆਹੀ-ਵਰੀ ਧੀ ਦਾ ਵੀ ਪੇਕੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਬਸ, ਲੈ-ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਚੂੜੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਨਹੁੰ ਪਾਲਸ਼ ਹੀ ਕੁੜੀਆਂ ਲਾ-ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਣਜਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

‘‘ਆ ਗਿਆ ਵਣਜਾਰਾ ਨੀਂ ਚੜ੍ਹਾ ਲੈ ਭਾਬੀ ਚੂੜੀਆਂ’’

### ਲੋਕ ਗੀਤ 

ਗਲੀ ਗਲੀ ਵਣਜਾਰਾ ਫਿਰਦਾ, ਹਾਕ ਮਾਰ ਲਿਆ ਨੀਂ ਬੁਲਾ
ਭਲਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸਹੁੰ, ਹਾਕ ਮਾਰ ਲਿਆ ਨੀਂ ਬੁਲਾ
ਸੱਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਨਣਦ ਨੂੰ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ,
ਵੰਗਾਂ ਤਾਂ ਲਈਆਂ ਮੈਂ ਚੜ੍ਹਾ
ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਆਇਆ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ,
ਭਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸਿਖਾ
ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਰੈਣੀ ਉਹਨੇ ਵੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ,
ਵੰਗਾਂ ਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਫ਼ਨਾਹ
ਚੁਗ-ਚੁਗ ਟੋਟੇ ਮੈਂ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ,
ਪੇਕਿਆਂ ਦਾ ਪੁੱਛਦੀ ਆਂ ਰਾਹ
ਚੁੱਕ ਕੇ ਥਾਲ਼ੀ ਭਾਬੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਕਹਿੰਦਾ,
ਰੋਟੀਆਂ ਤਾਂ ਦੇਵੀਂ ਨੀਂ ਪਕਾ
ਭਾਬੋ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਬਥੇਰਾ ਚਿਰ ਖਾਧੀਆਂ,
ਵਹੁਟੀ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਖਾਹ
ਪੀੜ ਕੇ ਘੋੜਾ ਵਹੁਟੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਚੱਲ,
ਪੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾ
ਪੰਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣੇ ਪੰਜਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੇ,
ਜਾਹ ਭਾਬੋ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਖਾਹ…’’

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਣਜਾਰ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਟੱਪਰੀਵਾਸੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਾਨਗਾਨਾ ਦੇ ਅਨਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ