open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ

**ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: ہردیو دلگیر ; ਉਰਫ਼ **ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ**) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੂੰ *ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ* ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੀ, *ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਔਹ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ* ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1939 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਉਚੇਰੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

## ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 
ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਦੇਵ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। ਦੇਵ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਦੇਵ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰ, ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ’ਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਓਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਬੇਗੋ ਨਾਰ-ਇੰਦਰ ਮੱਲ’ ‘ਪਰਤਾਪੀ ਸੁਨਿਆਰੀ-ਕਾਕਾ ਰੁਪਾਲੋਂ’ ਇਤਿਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਬੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਯੂਸਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਰੀਂ-ਫ਼ਰਹਾਦ ਇਤਿਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੇਵ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕੀਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ।

## ਕੁਝ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ 
ਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਫਹਿਰਿਸਤ/ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਜ਼ਿਕਰ ਗੀਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇ:-
;ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:
#ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
#ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ (ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਲੀ)
#ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਟਰੱਕ ਬੱਲੀਏ (ਫ਼ਿਲਮ: ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ)
#ਛੰਨਾ ਚੂਰੀ ਦਾ (ਕਲੀ)
#ਜੁਗਨੀ
#ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੀਂ
#ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ ਮਾਂ
#ਸਾਹਿਬਾਂ ਬਣੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ
#ਛੇਤੀ ਕਰ ਸਰਵਣ ਬੱਚਾ
#ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ

;ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:

#ਜਿਉਣਾ ਮੌੜ
#ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ
#ਸੱਸੀ (ਦੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਨੀ)

;ਜਗਮੋਹਣ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:

#ਜੱਗਾ
#ਪੂਰਨ (ਪੂਰਨ ਭਗਤ)

## ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ (ਸੋਖਾ ਉਦੋਪੁਰੀਆ) ’ਤੇ ਤਾਰੀ ਬਿਧੀਪੁਰੀਏ ਨੇ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀਅ ‘‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸਾਇਟੀ ਚੰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
*Eh Mera Punjab: ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ 
*‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ’ ਦਾ ਦਲਜੀਤ ਧੂਰਕੋਟੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ
*‘ਟਿੱਲੇ ਵਾਲਿਆ ਮਿਲਾ ਦੇ ਜੱਟੀ ਹੀਰ ਨੂੰ’ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸਰਕਾਰ

**ਸਰਕਾਰ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Government) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਹੁਦਾਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਗ 
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ. ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ - ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲ ਸਕੇ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ (ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼)

**ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਦਸੰਬਰ 1986 ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 2010 ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਨੇ ਲਾਈਟ ਵੈਲਟਰਵੇਟ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ

**ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ** () ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵੇਲ਼ੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਫ਼ਿਕਰਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। **ਸਤਿ** ਦਾ ਮਾਇਨਾ ਹੈ **ਸੱਚ**, **ਸ੍ਰੀ** ਅਦਬ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ **ਅਕਾਲ** ਦਾ ਮਾਇਨਾ ਹੈ **ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦਾ** ਭਾਵ **ਪਰਮਾਤਮਾ**। ਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਫ਼ਿਕਰੇ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਹਨ, **ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਚ ਹੈ**।

## ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ
**ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ** (ਭਾਵ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ
ਵਹੁਟੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀ ਏ

**ਵਹੁਟੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀ ਏ** 2011 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।

## ਵੇਰਵਾ 
* ਅਭਿਨੇਤਾ: ਸ਼ਾਨ, ਸਾਇਮਾ ਨੂਰ
* ਪ੍ਰੋਡਊਸਰ: ਸੱਈਦ ਨੂਰ

## ਕਹਾਣੀ 
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ

**ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ** ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਿਰਾਦਰੀ ਏ,ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿਤਲ(CULTURE) ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਕਾਰਨ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।

## ਸੰਬਧਤ ਇਲਾਕਾ
ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਬਾਵਰੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਏ,ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਦਸਦੇ ਨੇ।ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ,ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਨੇ।
## ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬੋਲੀ ਬਾਵਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਨੇ।ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚੱ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ

***ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ*** 1976 ਵਿਚ ਐਚ.ਐਮ.ਵੀ ਦੁਆਰਾ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲ.ਪੀ. ਇਕ ਤਾਰਾ ' ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਕਲੀ ਹੈ।    ਸੰਗੀਤ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ (ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਲਿਖੇ ਸਨ।  ਐਚਐਮਵੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੈਨੇਜਰ ਜ਼ਹੀਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਹਰਦੇਵ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਰਿਕਾਰਡ ਦੀਆਂ ਸੀਮਤ ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ  ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾਮਿਲ਼ੀ ਸੀ।

## ਟਰੈਕ 
[left|thumb| [ਸਰੋਦ, ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਇਕਤਾਰਾ]]
*ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ*  ਦੇ ਨਾਲ, ਐਲਪੀ ਵਿੱਚ *ਛੇਤੀ ਕਰ ਸਰਵਣ ਬੱਚਾ*, *ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੀਂ*, *ਕੌਲਾਂ*,  *ਚਿਠੀਆਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਜੱਟੀ ਨੇ* ਅਤੇ *ਗੜ੍ਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ* ਵੀ ਸਨ।   

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਕਲੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਐਲਬਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ
ਅਜਮੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

[thumb|[ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ]]***ਅਜਮੇਰ*** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਵਾਜਾ ਮੁਈਨੁਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ, ਢਾਈ ਦਿਨ ਦਾ ਝੋਂਪੜਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ, ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਮੈਓ ਕੋਲੇਜ, ਨਸੀਆਂਜੈਨ ਮੰਦਰ, ਫਾਏ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਆਨਾ ਸਾਗਰ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

thumb|200px|alt=caption|ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਝੀਲ
thumb|200px|alt=caption|ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ

***ਅਲਵਰ*** () ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੌਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ, ਵਿਨੈ ਵਿਲਾਸ ਮਹਿਲ, ਸਿਲੀਸੇੜ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸਰੀਸੱਕਾ ਜੀਵ ਰੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੇਬਸਾਈਟ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਅਜਮੇਰ

thumb|ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ

﻿**ਅਜਮੇਰ** ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਤਰਾਮ ਨਾਲ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ । ਸੰਨ ੨੦੦੦ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੂਜਬ ਉਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ੫ ਲੱਖ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ੧੯੫੬ ਤੱਕ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਮੇਰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸਨਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਰਕਜ਼ ਹੈ ।

## ﻿ਇਤਿਹਾਸ 
﻿ਅਜਮੇਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਚ ਰਾਜਾ ਅਜੈ ਪਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ। ੧੧੯੩ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਬ ਉੱਦ ਦੀਨ ਗੋਰੀ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੋਰੀ ਨੇ ਤਾਵਾਨ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਆਮਲਾਤ ਮੁੜ ਚੌਹਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ੧੩੬੫ ਤੱਕ ਇਹ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੫੦੯ ਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੇਵਾੜ  ਦੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਸ਼ੀਦਗੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ੧੫੩੨ ਚ ਉਸਦਾ ਮੁੜ ਮੁਕੰਮਲ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ। ੧੫੫੯ ਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ੧੭੭੦ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੮੧੮ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏਆਂ ਚ ਅਜਮੇਰ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2

**ਗੈਂਗਸ ਆੱਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2** ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।

## ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਕਲਾਕਾਰ: ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ, ਹੁਮਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਰਿਚਾ ਚੱਢਾ, ਪੀਊਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ: ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ
ਸੰਗੀਤ: ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਲਕਰ
## ਕਹਾਣੀ
ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਧੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੂਰਜ ਧੂਲਿਆ) ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ (ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਜਪਾਈ) ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ (ਜਿਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫੈਜਲ (ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ) ਬਦਲੇ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਖੂਨ ਖਰਾਬਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਜਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸੇਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲਾ ਮਾਫੀਆ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।
ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨਗਮਾ ਖਾਤੂਨ (ਰਿਚਾ ਚੱਢਾ) ਤੋਂ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਡੇਫਿਨੇਟ (ਜੀਸ਼ਾਨ ਕਾਦਰੀ) ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ (ਰੀਮਾ ਸੇਨ) ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਫੈਜਲ (ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ) ਹੈ .ਵਾਸੇਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ . ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇੰਟਰਨੇਟ ਹੈ, ਚੋਣ ਧਾਂਧਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੂਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰੀ ਦੇ ਜਰਿਏ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸਕਰੈਪ ਵਪਾਰ ਖੂਬ ਫਲ ਫੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਖੂਨ - ਖਰਾਬਾ ਹੈ।
ਹਰ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਫੈਜਲ ਖਾਨ ਵਲੋਂ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ . ਫੈਜਲ ਖਾਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਰਾਮਾਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ ਸੀ .ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ . ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
## ਸੰਗੀਤ
ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਲਕਰ ਨੇ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਬੈਕਗਰਾਉਂਡ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਲੁਭਾਵਨੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਗੀਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਬਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਢੋਲਕ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*http://www.wasseypurworld.com 
* 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

***ਬਾਂਸਵਾੜਾ*** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹੀ ਡੈਮ,ਮਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ,ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਰਥੁਨਾ,ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਮੰਦਰ,ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਛਿੰਛ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
thumb|ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਬਾਂਸਵਾੜਾ

***ਬਾਂਸਵਾੜਾ*** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।ਇਹ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ। ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਦਾ ਰਾਜਘਰਾਣਾ ਮਹਾਰਾਵਲ ਜਗਮਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਂਸ ਦੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਪਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਸੌ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਹੋਕੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਾਹੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚਬਹੁਤ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਪੱਧਰਾ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਹੈ, ਮਾਹੀ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀ ਹੈ। ਮੱਕਾ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਛੋਲੇ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ - ਅਇਸਕ, ਸੀਸਾ, ਜਸਤਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮੈਂਗਨੀਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਠਨ 1530 ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਰਜਵਾੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੂਲ ਡੂੰਗਰਪੁਰ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

[thumb|200px|alt=ਭਟਨੇਰ ਦਾ ਕਿਲਾ|[ਹਨੁਮਾਨਗੜ੍ਹ ਟਾਊਨ ਦੇ ਭਟਨੇਰ ਕਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਨਜਾਰਾ]]

***ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ*** (ਹਿੰਦੀ: हनुमानगढ़ ज़िला) ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਲੀਬੰਗਾ, ਗੋਗਾਜੀ ਲੋਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੋਗਾਮੇੜ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪੱਲੂ ਸਥਿਤ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੁਮਾਨਗੜ੍ਹ ਟਾਊਨ ਵਿਖੇ ਭਟਨੇਰ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ-ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੇਖਣਜੋਗ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* http://hanumangarh.nic.in/  ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦਫਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਭਰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਭਰਤਪੁਰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੱਗ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਲੌਹਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ, ਡੀਗ ਦੇ ਜਲਮਹਿਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜਮਲ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਵਾਹਰ ਬੁਰਜ, ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਰਜ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
thumb|ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਨੇਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਏਂਸਰ ਇੰਡੀਕਸ ਨਾਂਅ ਦੇ ਪੰਛੀ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ
ਕਿਊਰੀਆਸਿਟੀ ਰੋਵਰ

400 px|thumb|right|alt=ਕਿਊਰੀਓਸਿਟੀ ਬੱਘੀ|ਕਿਊਰੀਓਸਿਟੀ ਬੱਘੀ ਦੀ ਲੇਬਲ ਕੀਤੀ ਤਸਵੀਰ

**ਕਿਊਰੀਆਸਿਟੀ ਰੋਵਰ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Curiosity rover) ਮੋਟਰਕਾਰ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਛੇ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਬੱਘੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। 899 ਕਿੱਲੋ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਇਸ ਬੱਘੀ ਨੂੰ ਰੇਡਿਓਸਟੋਪਿਕ ਥਰਮੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜਨਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 90 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਰੇਡਿਓਸਟੋਪਿਕ ਥਰਮੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜਨਰੇਟਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 2000 ਵਾਟ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ 125 ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਨਰੇਟਰ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਬਾਲਣ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲੀ 100 ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ 14 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਓਂਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੋਤ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 9 kwh ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ।

## ਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ 
# MAST CAM (ਮਸਤ ਕੈਮ ਕੈਮਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) –ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੈਮਰੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੰਗੀਨ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਆਂ (ਬਿੰਬਾਂ) ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
# MAHLI ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇਹ ਰੋਬੋਟਿਕ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ ਚਟਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੁਰਦਬੀਨ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਲੈਣ ਲਈ ਹੈ।1600x1200 ਪਿਕਸਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਚਿੱਤਰ 14.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਕਸਲ ਰੈਜ਼ੋਲੂਸ਼ਣ (resolution) ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
# MARDI ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹ 'ਤੇ ਉਤਰਾਈ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਕੈਮਰਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਫਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ 2 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ 5 ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੱਕ 1.3 ਮਿਲੀਸਕਿੰਟ ਦੇ ਕਲਿੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈਣਾ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ।
# ChemCam ਇਸ ਦੁਰਗਾਮੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਚਮਕੀਲੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅੱਖ ਦੇ ਵੇਖਣ ਯੋਗ,ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
# REMS ਇਹ ਜੰਤਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਕ ਯੰਤਰ ਹੈ।
# APXS ਅਲਫਾ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਯੰਤਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਉਪਜੀਆਂ ਐਕਸ-ਰੇ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਹੈ।
# CheMin ਇਹ ਯੰਤਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਉਪਸਥਿਤ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਮਿਕਦਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ।
# SAM ਇਹ ਯੰਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਠੋਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਗੈਸੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਜਾਂਚ ਕਰੇਗਾ।
# RAD ਇਹ ਯੰਤਰ ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਪਸਥਿਤ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਰੇਡੀਓ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਯੰੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ।
# DAN ਨਿਊਟਰੋਨਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਰੂਸੀ ਸੰਘੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਗੀਤਕਾਰ

***ਗੀਤਕਾਰ*** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Songwriter) ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੀਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ *ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ* ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗੀਤਕਾਰ ਦੂਜੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਗਾਇਕ ਵੱਲੋ ਇੱਕ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ *ਰਾੱਇਲਟੀ* (Royalty) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰਾੱਇਲਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਅਨੇ ਹਨ, *ਸ਼ਾਹੀ ਹੱਕ* ਜਾਂ *ਹੱਕ-ਮਾਲਕੀ*।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਬਾਵਰੀ ਭਾਸ਼ਾ

ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ 'ਚ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [ਬੋਲੀ] ਏ.ਇਸ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ,ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਉਤੱਰੀ ਰਾਜਸਥਾਨ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ ਬਿਰਾਦਰੀ ਬੋਲਦੀ ਏ.
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ
ਜਿਸਮ-2

ਇਹ ਇੱਕ 2012 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ,ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਫ ਅਤੇ ਆਲੋਚਣਾ ਹੋਈ ਏ। 
ਕਲਾਕਾਰ: ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ, ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ, ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ, ਆਰਿਫ ਜਕਾਰਿਆ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ: ਪੂਜਾ ਭੱਟ
ਨਿਰਮਾਤਾ: ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਅਤੇ ਡੀਨੋ ਮੋਰਿਆ
ਬੈਨਰ: ਫਿਸ਼ਆਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪ੍ਰਿਆ . ਲਿ . / ਕਲਾਕਵਰਕ ਫਿਲੰਸ ਪ੍ਰਿਆ . ਲਿ . 
ਸੰਗੀਤ: ਅਕਰੋ ਪਾਵਰੇ ਮੁਖਰਜੀ, ਮਿਥੂਨ ਰਸ਼

## ਪਟਕਥਾ
ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਟਾਪਲੇਸ (ਬੈਕਸਾਇਡ ਵਲੋਂ) ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਅਧੋਵਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਡਸੀਨ ਕਰਦੀ ਵਿੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ 3 ਵਲੋਂ 4 ਹਾਟ ਸੀਨ ਵੇਖ ਕਰ ਅਂਦਾਜਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਸਮ 2’ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਹੁਣ ਚੀਖ - ਚੀਖ ਕਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੇਕਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਇਸ ਗੱਲ ਵਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਫੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਸਮ 2’ ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ ਦੇ ਕਹਿਰ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਕਬੀਰ (ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ) ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਜਨਾ (ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ) ਉੱਤੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਰਨਸਟਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਜਨਾ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁਫਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਅਯਾਨ (ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ) ਇਜਨਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਰਾਜੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਜਨਾ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਭੇਤੀ ਬੰਨ ਕਰ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਰਨਸਟਾਰ ਖੁਫਿਆ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਸੂਸ ਬੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ’ ਤਾਂ ਉੱਧਰ ਵਲੋਂ ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਜਿਸਮ ਦੀ ਵੀ ਏਕਸਪਾਇਰੀ ਡੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ’ ਸੀਟੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਦੀ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਸੰਵਾਦ ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤੇਜਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਸਾਨੀ ਅਤੇ ਰਣਦੀਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਦੀ ਪਿੱਛਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੈ। ਡਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਦੇ ਸੇਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਤਾਂ ਬਾਂਧਤੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕੋਈ ਦੇਸੀ ਮਾਡਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਨੀ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਜਿਨੂੰ ਅਭਿਨਏ ਦਾ ਕ ਖ ਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ? ਸੇਕਸ ਸੀਂਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ। ਇਸ ਬਾਰ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੰਗੀਤਗਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤੀਕੜੀ ਨੇ ਕਮਾਲ ਕਰ ਵਖਾਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

## ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕ
### ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਦੇਸ਼
### ਨਾਮੁਕੰਮਲ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਅਤੇ ਨਾਪ੍ਰਵਾਨਤ ਮੁਲਕ
## ਮੁਥਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ
ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ

**ਭਰਤਪੁਰ** ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ,ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਪੂਰਵੀ ਦਰਵਾਜਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਮਹਿਲ]]
 ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਰ (ਹਿਰਨ)]]
]]
## ਵਰਣਨ 
ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਛੀ ਪਾਰਕ ਵੀ ਹੈ। 29 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਪਾਰਕ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਟਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਹੁਨਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸੋਗੜੀਆ ਜਾਟ ਸਰਦਾਰ ਰੁਸਤਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1733 ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।

2024 ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀ 357,000 ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਰਤਪੁਰ ਮੈਟਰੋ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 357,000 ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।

## ਭਰਤਪੁਰ ਰਿਆਸਤ 
ਇਹ ਭਰਤਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਭਰਤਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਆਗਰਾ, ਅਲਵਰ, ਧੋਲਪੁਰ, ਮੈਨਪੁਰੀ, ਹਾਥਰਸ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਇਟਾਵਾ, ਮੇਰਠ, ਰੋਹਤਕ, ਫਾਰੂਖਨਗਰ, ਮੇਵਾਤ, ਰੇਵਾੜੀ, ਪਲਵਲ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ (ਗੁੜਗਾਉਂ)], ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

## ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੰਸਿਨਵਰ ਗੋਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।
* ਗੋਕੁਲਾ, ? - 1670 
* ਰਾਜਾਰਾਮ (ਭਰਤਪੁਰ) ਸਿਨੀਨੀ ਰਿਆਸਤ, 1670 - 1688 
* ਰਾਜਾ ਚੂੜਾਮਨ ਸਿੰਘ (ਥੂਨ ਰਿਆਸਤ), 1695 - 1721 
* ਰਾਜਾ ਬਦਨ ਸਿੰਘ (ਡੀਗ ਰਿਆਸਤ), 1722 - 1756 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜਮਲ(ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, 1756 - 1767
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, 1767 - 1768
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, 1768 - 1769
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੇਹਰੀ ਸਿੰਘ, 1769 - 1771
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਵਲ ਸਿੰਘ, 1771 - 1776
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, 1776 - 1805
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, 1805 - 1823 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, 1823 - 1825 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, 1825 - 1853 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, 1853 - 1893 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, 1893 - 1900 (ਜਲਾਵਤ) 
* ਮਹਾਰਾਣੀ ਗਿਰੀਰਾਜ ਕੌਰ, ਰੀਜੈਂਟ 1900-1918
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, 1900 - 1929 
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, 1929-1947 (ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ)
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ 

## ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ
### ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ 
ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਘਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਨਾਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਘਨਾ ਨਾਮ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 375 ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਯੂਰਪ, ਸਾਇਬੇਰੀਆ, ਚੀਨ, ਤਿੱਬਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਂਭਰ, ਚਿਤਲ, ਨੀਲਗਾਂ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

### ਗੰਗਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੰਦਰ 
ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਰਾਜਪੂਤ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਗੰਗਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੰਦਰ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ 91 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
ਬਾਰਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

thumb|ਬਾਰਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲਕਸ਼ਮਨ ਮੰਦਰ***ਬਾਰਾਂ*** ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਕਿਲਾ,ਸੀਤਾਬਾੜੀ,ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ,ਸੌਰਸਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਦੇਵਰਾ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ

'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '**Ham Hindu Nahin**') ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਲਿਹਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ੋ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 'ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ' ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। 1898 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ 1899 ਦੀ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ 447 ਨੰਬਰ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।

## ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਤੁਕਾਂਤ
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ, ਰਹਿਤਾਂ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ,
# ਵੇਦ।
# ਪੁਰਾਣ।
# ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ। 
# ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ।

## ਮਹੱਤਤਾ
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਵੇਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ
ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ
ਵਿਲੱਖਣਾ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਲਿਪੀ

thumb|right|400px|ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ

**ਲਿਪੀ** (ਜਾਂ **ਲਿੱਪੀ**) ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਣ ਲਈ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਿਪੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਾਂ, ਲਕੀਰਾਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਓਥੇ ਲਿਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਭਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।

## ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ 
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਮਿੱਤਰਾਂ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੂਤਰਾਂ/ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਘੋਗੇ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਿ ਲਿਪੀ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੂਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀਆ, ਧਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ‘ਗੰਢ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਚਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸਨੂੰ ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਕੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਤੋਂ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ। ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ‘ਧੁਨੀ’ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ।

## ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ 
ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਲਗਦ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਹੜੱਪਾ ’ਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਿੰਧੂ ਲਿਪੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ-ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਖਵਾਏ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਂਗ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

## ਬਹਾਰੀ ਕੜੀਆਂ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬੁੱਟਰ ਸਰੀਂਹ

***ਬੁੱਟਰ ਸਰੀਂਹ*** ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਤਹਿਸੀਲ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ ਸੜਕ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੁੱਟਰ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਹਨ - ਇੱਕ ‘ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ’ ’ਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬਾਵਾ ਸਾਹਿਬ’।

## ਭੂਗੋਲ 
ਬਠਿੰਡਾ ਇੱਥੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 21 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਇਥੋਂ 20 ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਭੀਸੀਆਣਾ ਇਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਲਕੋਟ (4 ਕਿ:ਮੀ) ਛੱਤਿਆਣਾ (4 ਕਿ:ਮੀ) ਭਲਾਈਆਣਾ (4 ਕਿ:ਮੀ) ਦੋਦਾ (5 ਕਿ:ਮੀ) ’ਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ (10 ਕਿ:ਮੀ) ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 253 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਤਿੰਨ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਸੈਂਟਰ, ਵਾਟਰ ਬਕਸ, ਸਿਹਤ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਰ.ਓ. ਸਿਸਟਮ ਹਨ।

## ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ਼ ਤਅੱਲੁਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਣਕ, ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ, ’ਤੇ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸਾਗ

**ਸਾਗ** (ਅੰਗਰੇਜੀ: Saag) ਸਰੋਂ  ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਨਰਮ ਤਣੇ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਨਾਨ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ
ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਕੰਭਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਸਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਗਈ।

ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਜ਼ਫਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ "ਸਾਗ" ਜਾਂ "ਵਟ ਵਲਾਵਣ" ਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੜਮਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪੀਓ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਗ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਲਈ ਸਾਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜੀਆਂ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨੂੰ ਨੂੰ ਕੁੜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਿੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਵਿਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਵਖਰੇਵੇਂ
### ਪੰਜਾਬ 'ਚ
* **ਸਾਗ ਪਨੀਰ** ਜਾਂ ਪਾਲਕ ਪਨੀਰ
* **ਸਾਗ ਗੋਸ਼** 
* **ਸਾਗ ਆਲੂ** ਜਾਂ ਪਾਲਕ ਆਲੂ

### ਊਡੀਸ਼ਾ 'ਚ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੁਰਾਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਣਾ
ਕਲੀ (ਛੰਦ)

**ਕਲੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Kali) ਇੱਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਅੰਬਾ ਕਲੀ, ਸੁੱਚੀ ਕਲੀ, ਰੂਪਾ ਕਲੀ।

ਹਰ ਗੀਤ ਕਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਇਕੀ ਜੀਵਨ ’ਚ 16 ਕਲੀਆਂ ਹੀ ਗਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ’ਚੋਂ 10 ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ। ਦਰਅਸਲ ਮਾਣਕ ਦੀ ਗਾਈ ’ਤੇ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਲੀ, ‘‘ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਔਹ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ’’ ਏਨੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ‘ਮਾਣਕ’ ਨੂੰ ‘ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਦਕਿ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲਾ ਮਾਣਕ ਨੂੰ ‘ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ’ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

## ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਕਲੀਆਂ 
**ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ** ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਕਲੀਆਂ:

* ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ (ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਲੀ)
* ਛੰਨਾ ਚੂਰੀ ਦਾ
* ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਪਟਕਾ
* ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਧੀ ਜੰਮੀ ਚੌਧਰੀ ਚੂਚਕ ਦੇ
* ਤੇਰੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ
* ਸਹਿਤੀ ਹੀਰ ਨੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਬਾਗ਼ ਦੀ
* ਚੜ੍ਹੀ ਜਵਾਨੀ ’ਤੇ ਚੰਦ ਸੂਰਜ (ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ)
* ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੈਦੋਂ ਸੱਥ ਵਿੱਚ (ਕੈਦੋਂ ਦੀਆਂ ਚੂਚਕ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ)
* ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਿਆਲਾਂ ਦੀਏ ਕੁੜੀਏ ਨੀ... ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਾ ਰੋਲ਼ ’ਤਾ
* ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਚਾਕ ਨੂੰ ਹੀਰ ਆਈ ਜਦ ਬੇਲੇ ’ਚੋਂ

**ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਕਲੀਆਂ:**
* ਅੰਬ ਦਾ ਬੂਟਾ ਰਹਿੰਦਾ ਮਸਤ ਸਦਾ ਵਿੱਚ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ (ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਬੋਮਾਜਰਾ)
* ਨੀ ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਹਲ਼ ਵਾਹੁੰਦਾ ਵੱਡੇ ਤੜਕੇ ਦਾ (ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਬੋਮਾਜਰਾ)
* ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ ਭਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਬੋਰ ਨੂੰ (ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਬੋਮਾਜਰਾ)
* ਸਹਿਤੀ ਹਸਦੀ-ਹਸਦੀ ਮੂਹਰੇ ਬਹਿ ਗਈ ਜੋਗੀ ਦੇ (ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਕਣਕਵਾਲ)
* ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ ਹੀਰੇ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਮੱਝੀਆਂ ਦਾ (ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਕਣਕਵਾਲ)
* ਤੋਹਮਤ ਮਾੜੀ ਲੋਕੋ ਭਾਈਏਂ ਭੇੜ ਪਵਾ ਦੇਵੇ (ਜਰਨੈਲ ਘੁਮਾਣ)

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
*ਢਾਡੀ (ਸੰਗੀਤ)
**ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਂਕੀ
*ਕਵੀਸ਼ਰੀ
**ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ
**ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ
**ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ
*ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ
*ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ 
* ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ

**ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ** ਆਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਇਹ 10 ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ 1 ਘੰਟੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸਮਾਂ 20 ਤੋਂ 40 ਮਿੰਟ ਲੰਮਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 1 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਤੇ 15 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ

**ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ** (30 ਸਤੰਬਰ 1892 - 3 ਸਤੰਬਰ 1965) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਟ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਮੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤੀ,ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ,ਨੰਦੇ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ,ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਨੰਦਾ ਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖਾਂਤਕ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਸੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਮੰਚੀ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਕਾਂਗੀ 'ਦੁਲਹਨ' ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਕਾਂਗੀ/ਨਾਟਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ 
ਨੰਦਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ 1892 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਗਾਂਧੀਆਂ ਪਨਿਆੜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਭਾਗਮੱਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਨੰਦੇ ਨੇ ਬੜੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇਖੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲਗਨ ਮੱਧਮ ਨਾ ਪਈ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ,ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀ.ਏ.ਆਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਫੇਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਐੱਮ.ਏ.ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚੌਂ ਅੱਵਲ ਰਹਿਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਗਏ। 
## ਬਚਪਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ
ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ, ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ, ਲੋਕ ਨਾਟਕ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਆਦਿ ਵੇਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ, ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਿਸਿਜ਼ ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਆਈ. ਸੀ. ਨੰਦਾ ਨੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣੇ ਅਤੇ ਖੇਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। **ਦੁਲਹਨ** ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਕਾਂਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸੰਨ 1913 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

## ਯੋਗਦਾਨ
### ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ
#*ਸਭੱਦਰਾ* (1920)
# *ਵਰ ਘਰ* ਜਾਂ *ਲਿਲੀ ਦਾ ਵਿਆਹ* (1928 ਈ:)
#*ਸ਼ਾਮੂ ਸ਼ਾਹ* (1928)  
#*ਸੋਸ਼ਲ ਸਰਕਲ* (1949)

### ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
# *ਝਲਕਾਰੇ* (1951)
# *ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ* (1953)
# *ਚਮਕਾਰੇ* (1966)

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕਕਾਰ
ਅੱਡਾ ਖੱਡਾ

**ਅੱਡਾ ਖੱਡਾ, ਦ ਗੇਮ ਆੱਫ ਲਾਈਫ** ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੱਟੂ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤ ਗਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਰਟ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਅੱਡਾ ਖੱਡਾ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਲੋਕ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਂ ਪੀਚੋ, ਛਟਾਪੂ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਔਰਤ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਂਣ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਹਰ ਖਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੱਤ ਦੇ ਭਾਰ ਖੇਡਦੀ ਬੱਚੀ (ਜੋ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਅਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੀਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੋਹੇਗੀ (ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਥਾ-ਕਥਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜੇਗੀ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਡੀਟੀ ਨੂੰ ਉਹ ਖਾਨਿਆਂ ਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਜੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਖੇਡ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਹ ਰੱਬ ਘਰ ਹੈ। ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਏਨਾ ਕਾਰਗਰ ਢੰਗ ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਿਆ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕੁੜੀ ਨੇ ਜੋ ਘਰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀ ਨੇ ਘਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਡੀਟੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਉਤੋਂ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਐਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਘਰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਉਦ੍ਹੇ ਵਸ ਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਸਲੇ ਇਸ ਖੇਡ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਖੇਡ ਛੋਟੀਆਂ ਅਨਭੋਲ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਪੂਰਨਤਾ, ਅਧੀਨਗੀ, ਗੁਲਾਮੀ, ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੋਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਖੇਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ - ਫਿਲਮਨਾਮਾ 
* ਅੱਡਾ ਖੱਡਾ ਯੂਟਿਊਬ ’ਤੇ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ
ਟਮਾਟਰ

**ਟਮਾਟਰ** ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਮ ਲਾਈਕੋਪੇਰਸੀਕਾਨ ਅਸਕੁਲੇਂਟਮ ਮਿਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੋਲਾਨਮ ਲਾਈਕੋਪੇਰਸਿਕਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਟਮਾਟਰ ਦੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

## ਟਮਾਟਰ ਦੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ
ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਏਸਿਡਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਸਵਾਦ ਖੱਟਾ - ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖਾਰੀਪ੍ਰਤੀਕਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ-ਲਾਲ ਟਮਾਟਰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਖੱਟੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇ ਸਵਿੱਚ ਸਾਇਟਰਿਕ ਏਸਿਡ ਅਤੇ ਮੈਲਿਕ ਏਸਿਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤਜਾਬ-ਵਿਰੋਧੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। 
 
## ਟਮਾਟਰ ਦੇ ਲਾਭ
ਸਰੀਰ ਲਈ ਟਮਾਟਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਗ ਦੇ ਜੀਵਾਣੁਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਦੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ੁਗਰ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ ਨਾਲ ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਜਿਗਰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਟਮਾਟਰ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਸਤ ਆਕਾਰ ਦੇ ਟਮਾਟਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 12 ਕੈਲਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਤਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਇੰਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਟਮਾਟਰ ਸੰਪੂਰਣ ਭੋਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਮੋਟੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਤੀ ਸੁੰਗੇੜਨ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਘ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਪੱਕੇ ਲਾਲ ਟਮਾਟਰ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਰੋਗਨਿਰੋਧਕ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੁਰਾਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ ਸਬਜੀਆਂ
ਪਨੀਰ

**ਪਨੀਰ** (Cheese) ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਣ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਵਿਧਤਾਪੂਰਣ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਪਨੀਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਝਾਂ, ਗਾਵਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਪਨੀਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਤੋਂ ਪਨੀਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ
## ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ
ਪਨੀਰ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਜਿੰਕ, ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ, ਰਾਇਬੋਫਲੇਵਿਨ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ2 ਵਰਗੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਇਨੈਮਲ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
## ਲਾਭ 
***ਪਨੀਰ** ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਜਿੰਕ, ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ, ਰਾਇਬੋਫਲੇਵਿਨ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ2 ਵਰਗੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਗਏ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ, ਪਨੀਰ ਦੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਯੁਕਤ ਪਨੀਰ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। 
*ਚੇੱਡਰ, ਸਵਿਸ, ਬਲਿਊ, ਮੋਂਟੀਰੇ, ਜੈਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੇਸਡ ਪਨੀਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪਨੀਰ ਸੇਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਲੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਲਾਰ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਰੋਗ ਨਿਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। 
*ਪਨੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦੁਧ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆਪਣੀ ਰੋਗ ਨਿਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੁਆਰਾ ਪਲੇਕ (Plaque) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਇਨੈਮਲ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਜਲਣ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਸਨੈਕ ਖਾਣ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਨੀਰ ਖਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
*ਚੇੱਡਰ ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪਨੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਕਟੋਸ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕਟੋਸ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਹੋਵੇ ਉਹ ਇਸ ਪਨੀਰ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
*ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਨੀਰ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਆਸਟਯੋਪੋਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਰਕਤਚਾਪ(ਬੀ.ਪੀ.) ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਾਇਪਰਟੇਂਸ਼ਨ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਨੀਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਯੁਕਤ ਦੁੱਧ, ਦਹੀ, ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਯੁਕਤ ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਰਵਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਿਰਦਾ ਰੋਗ, ਐਲ ਡੀ ਐਚ ਕੌਲੇਸਟਰਾਲ ਅਤੇ ਹੋਮੋਸਿਸਟੀਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ ਚੀਜ ਦੀ ਉੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ, ਇਸਨੂੰ ਤੰਦੁਰੁਸਤ ਖਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੁਰਾਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਤੁਲਸੀ

ਤੁਲਸੀ-(ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ) ਇੱਕ ਦੋ ਦਾਲੀ (dicotyledon) ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝਾੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1 ਵਲੋਂ 3 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਬੈਂਗਨੀ ਆਭਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਲਕੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਤੀਆਂ 1 ਤੋਂ 2 ਇੰਚ ਲੰਬੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਅੰਡਕਾਰ ਜਾਂ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪ ਮੰਜਰੀ ਅਤਿ ਕੋਮਲ ਅਤੇ 8 ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਬਹੁਰੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਂਗਨੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਆਭਾ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿਰਦੇਕਾਰ ਪੁਸ਼ਪ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਚਪਟੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਲੇ ਚਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅੰਡਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਬੂਟੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਦੋ - ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੁਢੇਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਹਟਾਕੇ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ 
ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

1 - ਆਸੀਮਮ ਅਮੇਰਿਕਨ (ਕਾਲੀ ਤੁਲਸੀ) ਗੰਭੀਰਾ ਜਾਂ ਮਾਮਰੀ।

2 - ਆਸੀਮਮ ਵੇਸਿਲਿਕਮ (ਮਰੁਆ ਤੁਲਸੀ) ਮੁੰਜਰਿਕੀ ਜਾਂ ਮੁਰਸਾ।

3 - ਆਸੀਮਮ ਵੇਸਿਲਿਕਮ ਮਿਨਿਮਮ।

4 - ਆਸੀਮਮ ਗਰੇਟਿਸਿਕਮ (ਰਾਮ ਤੁਲਸੀ ਬਨ ਤੁਲਸੀ)।

5 - ਆਸੀਮਮ ਕਿਲਿਮੰਡਚੇਰਿਕਮ (ਕਪੂਰ ਤੁਲਸੀ)।

6 - ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਅਤੇ

7 - ਆਸੀਮਮ ਵਿਰਿਡੀ।

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਪਵਿਤਰ ਤੁਲਸੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ - ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੀਲਾਭੀ - ਕੁੱਝ ਬੈਂਗਨੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸਫੇਦਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਂਗਨ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰੰਥ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

## ਰਾਸਾਇਣਕ ਸੰਰਚਨਾ 
ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੈਵ ਸਰਗਰਮ ਰਸਾਇਣ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰੈਨਿਨ, ਸੈਵੋਨਿਨ, ਗਲਾਇਕੋਸਾਇਡ ਅਤੇ ਏਲਕੇਲਾਇਡਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਗਰਮ ਤੱਤ ਹਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪੀਲਾ ਉੜਨਸ਼ੀਲ ਤੇਲ ਜਿਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੰਗਠਨ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 0.1 ਤੋਂ 0.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਜਾਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਵੈਲਥ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 71 ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ, ਵੀਹ ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ ਮਿਥਾਇਲ ਈਥਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਾਰਵਾਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਾ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇਲ ਦਾ ਸਾਪੇਖਕ ਘਣਤਵ ਵੀ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 83 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਅਤੇ 2.5 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੈਰੀਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਭਗ 17.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘਟਕ ਹਨ ਕੁੱਝ ਸੀਟੋਸਟੇਰਾਲ, ਅਨੇਕਾਂ ਚਰਬੀ ਏਸਿਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਮਿਟਿਕ, ਸਟੀਇਰਿਕ, ਓਟ, ਲਿਨੋਲਕ ਅਤੇ ਲਿਨੋਲਿਕ ਏਸਿਡ। ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਕ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਉਸਿਲੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਕ ਹਨ - ਪੇਂਟੋਸ, ਹੇਕਜਾ ਯੂਰੋਨਿਕ ਏਸਿਡ ਅਤੇ ਰਾਖ। ਰਾਖ ਲਗਭਗ 0.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਯੁਰਵੈਿਦਕ ਦਵਾਈ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਵਾਈਆਂ
ਮਾਂ ਬੋਲੀ

, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਵਿੱਚ *ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ* ("ਅਨਾ ਦਿਲੀ") ਦਾ ਸਮਾਰਕ]]
**ਮਾਂ ਬੋਲੀ** ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਦਾ ਹੈ,ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, "ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ" ਜਾਂ "ਮਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ, ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਬੋਲੀ ਇਨਸਾਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

## ਅਹਿਮੀਅਤ 
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਨਿੱਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪਨਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮੁਲਕ/ਕੌਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹੀ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਸੀਲਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ (ਮਾਂ-ਬੋਲੀ) ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ, ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।"

## ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ’ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੀ ਸੋਚਣੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਮੁੱਢਲੇ, ਹਾਰਦਿਕ ਵਲਵਲਿਆਂ ਜ਼ਜ਼ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।"

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸਪਰਿੰਗ ਡੇਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ

***ਸਪਰਿੰਗ ਡੇਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ*** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Spring dale Senior School) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਕਿਆ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1970-71 ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ) ਦੇ ਹਥੀਂ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰਖਵਾ ਕੇ ਕੀਤੀ।

ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਗਰੁੱਪ ਨਾਟਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਵਲੋਂ ਚਲਾਈ *ਪੁਨਰਜੋਤ* ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉੱਪਰਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ “ਬਾਰਡਰ ਬਾਰਡਰ” ਨਾਟਕ ਦਾ ਅਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਕਲਾਕਾਰ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਟਾਇਮ (ਬੂਟੀ)

right|thumb|250px|ਟਾਇਮ

**ਟਾਇਮ** (Thyme) ਇੱਕ ਝਾੜੀਨੁਮਾ ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਸਲਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਫ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਮਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੋਕ ਸੋਹਣੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨੇ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਰਾਹਣਿਆਂ ਹੇਠ ਰੱਖਕੇ ਸੌਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਹਫਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਸਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁਰਦੇ ਦਫਨਾਉਣ ਸਮੇਂ ਧੂਫ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਤਾਬੂਤਾਂ ਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। 
## ਗੁਣ 
ਟਾਇਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਇਹ ਮਸਾਲਾ, ਚੂਰਣ, ਕਾੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
*ਇਸਦਾ ਚੂਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੇਂਧਾ ਲੂਣ ਮਿਲਾਕੇ 2 ਗਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ, ਅਫਾਰਾ, ਅਜੀਰਣ ਅਤੇ ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੇਵਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
*ਟਾਇਮ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚਬਾਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਢਿੱਡ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
*ਟਾਇਮ ਦਾ ਚੂਰਣ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 2 ਤੋਂ 4 ਰੱਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਗਰਾਮ, ਗੁੜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਢਿੱਡ ਦੇ ਕੀੜੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
*ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੀ ਦੀ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
## ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਦੇ ਦਾਣੇ 
*ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਸੇਕ ਕੇ ਚੂਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। *ਹੈਜੇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 
*ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਦੇ 4 ਰੱਤੀ ਫੁਲ, 4 ਰੱਤੀ ਗਲੋਅ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ ਚਰਮ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਦਰਦ, ਰਕਤਚਾਪ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਟਾਇਮ ਬੂਟੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਕੇ ਲਉ ਤਾਂ ਬਲਗ਼ਮ ਆਉਣਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ। ਖੰਘ ਜਾਂ ਬਲਗ਼ਮ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
*ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਛਟਾਂਕ ਅਰਕ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਂਸੀ, ਵੱਡੀ ਖਾਂਸੀ ਅਤੇ ਬਲਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
*ਇਸਦਾ ਅਰਕ ਜਾਂ ਤੇਲ 10-15 ਬੂੰਦ ਬਰਾਬਰ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਦਸਤ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
*ਇਸਦਾ ਚੂਰਣ ਦੋ-ਦੋ ਗਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲੈਣ ਵਲੋਂ ਠੰਡ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਸਾਲੇ
ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ

**ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ** (29 ਦਸੰਬਰ 1942–18 ਜੁਲਾਈ 2012) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰ ਸਨ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ।

1966 ਵਿੱਚ *ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ* ਨਾਮਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਖੰਨਾ ਨੇ ਕੁੱਲ 163 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

18 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

## ਕੰਮ
ਖੰਨਾ ਨੇ ਕੁੱਲ 163 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ 128 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ 17 ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ 15 ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸੂਪਰਸਟਾਰ ਬਣ ਗਏ।

ਰਾਜ਼, ਬਹਾਰੋਂ ਕੇ ਸਪਨੇ, ਅਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਜਤਿਨ ਖੰਨਾ' ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਨੀਲਾਲ ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਤੀ ਖੰਨਾ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ।

ਖੰਨਾ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਹੀਰਾਨੰਦ ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਨੀ ਖੰਨਾ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਵੇਹਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਲੀ ਤਿਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਲਾਲਾ ਨੇ ਬੁਰਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਸੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪੇ ਰੇਲਵੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਜੋ 1935 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਖੰਨਾ ਗਿਰਗਾਓਂ, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਠਾਕੁਰ-ਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਖੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਰਵੀ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਸੇਂਟ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਦੇ ਗੋਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਟੇਜ ਦਾ ਨਾਮ ਜਿਤੇਂਦਰ ਰੱਖ ਲਿਆ । ਖੰਨਾ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਕਾਲਜ ਨਾਟਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ।

ਸੰਨ 1962 ਵਿੱਚ ਖੰਨਾ ਨੇ ਨਾਟਕ ਅੰਧਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਖਮੀ ਮੂਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਖੰਨਾ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਨਵੇਂ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਐਮ. ਜੀ. ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਖੰਨਾ ਨੇ 1959 ਤੋਂ 1961 ਤੱਕ ਪੁਣੇ ਦੇ ਨੌਰੋਸਜੀ ਵਾਡੀਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ਼ਿਨਚੰਦ ਚੇਲਾਰਾਮ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰ ਨੇ ਸਿਧਾਰਥ ਜੈਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ।ਖੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਫ਼ਿਲਮ ਆਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਜੀਤੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਖੰਨਾ ਦੇ ਚਾਚੇ ਕੇ. ਕੇ. ਤਲਵਾਰ ਨੇ ਖੰਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਨੂੰ *ਕਾਕਾ* ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ) ।
## ਸਨਮਾਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਵੀ ਚਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਰਿਹਾ। 2005 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਦਾ ਲਾਇਫ਼ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012
ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ

***ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ*** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Kulbir Singh Kaang, 1936 - 1 ਨਵੰਬਰ 2008) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ 48 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਲੱਗ ਗਏ ਜਿੱਥੋਂ 1994 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ।

## ਕੰਮ 
ਕਾਂਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਪਰ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਲੋਚਨਾ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਇਤਿਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ *ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਭੀਨੰਨਦਨ ਗ੍ਰੰਥ*, *ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ*, *ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ* ਅਤੇ *ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਕਿੱਸੇ* ਇਤਿਆਦਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
**ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ*
**ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ*

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008
ਗਿਟਾਰ

***ਗਿਟਾਰ*** (ਅੰਗਰੇਜੀ:- Guitar) ਤਾਰ ਵਾਲ਼ਾ (ਤੰਤੀ) ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਗਿਟਾਰ ਇੱਕ ਭੜਕਿਆ ਸੰਗੀਤ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਲੈਟ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੂਫਾਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾੜ ਕੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫਰੇਟਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੈਕਟ੍ਰਮ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਂਗਲਾਂ(ਫਿੰਗਰ ਪਿਕਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਪਕਰਣ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ ਚੈਂਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪਿਕਅਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਪਲੀਫਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਿਟਾਰ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਰਡੋਫੋਨ ਹੈ - ਜਿਸ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਇਕ ਤਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਿੱਚਣ ਵੇਲੇ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ - ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾੜ, ਨਾਈਲੋਨ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ' ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਰਡੋਫੋਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਟਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਟਟਰਨ, ਵਿਹੁਏਲਾ, ਚਾਰ-ਕੋਰਸ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਗਿਟਾਰ, ਅਤੇ ਪੰਜ-ਕੋਰਸ ਬੈਰੋਕ ਗਿਟਾਰ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਛੇ-ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਆਧੁਨਿਕ ਧੁਨਵਾਦੀ ਗਿਟਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰ (ਸਪੈਨਿਸ਼ ਗਿਟਾਰ / ਨਾਈਲੋਨ-ਸਟਰਿੰਗ ਗਿਟਾਰ), ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਧੁਨੀ ਗਿਟਾਰ ਅਤੇ ਆਰਚਟੌਪ ਗਿਟਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਜੈਜ਼ ਗਿਟਾਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਧੁਨੀ ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗਿਟਾਰ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ ਚੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰ ਅਕਸਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਂਗਲਾਂ-ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕੱਲੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਤਰ ਨੂੰ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਗਿਟਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਗਿਟਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ:-
* ਅਕੌਸਟਿਕ ਗਿਟਾਰ
* ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗਿਟਾਰ
* ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰ
* ਬੇਸ ਗਿਟਾਰ

## ਪਿੱਕ ਜਾਂ ਮਿਜ਼ਰਾਬ 
ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਟਾਰ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਪਿੱਕ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:-Guitar Pick or Plectrum) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ਰਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼