open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਸੁੰਦਰਬਨ

thumb|200px|ਸੁੰਦਰਵਨ ਦੀ ਉਪਗ੍ਰਹੀ ਤਸਵੀਰ

**ਸੁੰਦਰਵਨ** ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਬੋਨ ਸੁੰਦਰਬਨ (ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ /sʌnˈdɑːrbənz/) ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਗਰੋਵ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁੰਦਰਬਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੋਰੈਸਟ (SRF) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੁਲਨਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਟਾਈਡਲ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੇ ਚਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ. ਸੁੰਦਰਬਨ ਪੱਛਮੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼), ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੱਖਣੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼), ਸੁੰਦਰਬਨ ਪੂਰਬੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਬਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (ਭਾਰਤ)।

## ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ 
ਸੁੰਦਰਬਨ (ਬੰਗਾਲੀ: সুন্দরবন, ਰੋਮਨੀਕਰਨ: Sundôrbôn) ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ" ਹੈ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਾਮ ਸਮੁੰਦਰਬਨ, ਸ਼ੋਮੁਦਰੋਬੋਨ ("ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗਲ"), ਜਾਂ ਚੰਦਰ-ਬੰਧੇ, ਇੱਕ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਭਾਵਤ ਮੂਲ ਸੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰੀ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂਗਰੋਵ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੇਰੀਟੀਏਰਾ ਫੋਮਜ਼ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* NASA (Johnson Space Center): Ganges-Brahmaputra River Delta 
* The Golden Fibre Trade Centre: Ganges Delta: Most Fertile Land for Growing Raw Jute 
* Banglapedia: Ganges-Padma River System 
* Bibliography on Water Resources and International Law. Peace Palace Library

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁੰਦਰਬਨ
ਬੈਕਟੀਰਿਓਫੇਜ਼

ਜੀਵਾਣੁ ਭੋਜੀ ਜੀਵਾਣੁਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਜੀਵਾਣੁਭੋਜੀ ਜਾਂ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫੇਜ਼ ਜਾਂ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫਾਜ਼ ਕਹਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਬੈਸੀਲਸ

**ਬੈਸੀਲਸ** ਛੜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਬੀਟਾ ਹੀਮੋਲਿਟਿਕ ਗਰਾਮ ਪਾਜਿਟਿਵ ਜੀਵਾਣੁ ਜਿਨਸ ਹੈ, ਫਰਮੀਕਿਊਟਸ ਉਪਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਦੰਡਾਣੁ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਾਧਯ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਐੱਛਿਕ aerobe s, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਏੰਜਾਇਮ **catalase**।
ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ

**ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਹਾੜ** ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ 23ਵੀਂ ਸਰਵੋੱਚ ਸਿੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਚ ਸਿੱਖਰ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਸ਼੍ਰੰਖਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਿਗੰਗਾ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 7816 ਮੀਟਰ (25, 643 ਫੀਟ) ਹੈ। ਇਸ ਸਿੱਖਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਮੈਸਿਫ ਦੇ ਦੋ ਨੋਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਨੋਕ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਈਸਟ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਰਿਜ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫਤਹਿ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ 1936 ਵਿੱਚ ਨੋਇਲ ਆਡੇਲ ਅਤੇ ਬਿਲ ਤੀਲਮੇਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਪਹੜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ 21000 ਫੁੱਟ ਵਲੋਂ ਉੱਚੀ ਕਈ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

## ਪਰਵਤਾਰੋਹਣ
ਇਸ ਹਿਮਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਤੀਰਛੇ ਹਨ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੜੀ ਚੜਾਈ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਨਾ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਇੱਛਕ ਪਰਵਤਾਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ 1934 ਤੱਕ ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਅੰਵੇਸ਼ਕੋਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
* 1936 ਵਿੱਚ ਬਰਿਟਿਸ਼ - ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੋਇਲ ਆਡੇਲ ਅਤੇ ਬਿਲ ਤੀਲਮੇਨ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਈਸਟ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲਤਾ 1939 ਵਿੱਚ ਪੋਲੇਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। 
* ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਉੱਤੇ ਦੂਜਾ ਸਫਲ ਅਭਿਆਨ ਇਸ ਦੇ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1964 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏਨ . ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਤਰਨਾਕ ਦੱਰੇ ਅਤੇ ਹਿਮਨਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
* ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਖਰ ਇੱਕ ਹੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਭਾਰਤ - ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 
* 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
* 1981 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੇਖਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਹਰਸ਼ਵੰਤੀ ਬਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਐਤਵਾਲ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਪਾਈ। 
* ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲ ਗਲੇਸ਼ਿਅਰ ਯਾਨੀ ਹਿਮਨਦ ਹਨ। ਇਸ ਹਿਮਨਦੋਂ ਦੀ ਬਰਫ ਖੁਰਕੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਪਿੰਡਾਰਗੰਗਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਨਦੀ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਣਦੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀਆਂਲੋਕਕਥਾਵਾਂਵਿੱਚ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਦੇ ਸਾਏ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੂਪਕੁੰਡ ਤੱਕ ਹਰ ਇੱਕ 12 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਰਾਜਜਾਤ ਯਾਤਰਾਸ਼ਰਾੱਧਾਲੁਵਾਂਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਔਲੀ, ਬਿਨਸਰ ਜਾਂ ਕੌਸਾਨੀ ਆਦਿ ਸੈਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ੇਰਪਾ ਤੇਨਜਿੰਗ ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਹਿਲੇਰੀ ਨਾਮਕ ਪਰਵਤਾਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਏਵਰੇਸਟ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਤਹਿ ਕਰਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਵਤਮਾਲਾ ਦੀ ਕੁੱਝ ਅਤੇ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰਪਾ ਤੇਨਜਿੰਗ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਏਵਰੇਸਟ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਖਾ ਹੈ।

## ਸੰਖੇਪ
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਸੋਂਮੇ
* ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ।.ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਾਈਵ
*नन्दा देवी की आत्मा वापस घर लौट आई और...। ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਸ| नवभारत टाइम्स।28 ਜਨਵਰੀ, 2009
* ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕੁੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
* ਯੁਨੇਸਕੋ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ- ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ 
* ਗੜਵਾਲ ਮੰਡਲ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ  - ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ
* ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਮੈਸਿਫ ਦੇ ਚਿੱਤਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਅਲਕਨੰਦਾ

**ਅਲਕਨੰਦਾ** ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਾਥੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਬਦਰੀਨਾਥ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ। ਇਹ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਪਥ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਖੜਕ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦੋਂ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੰਗੋਤਰੀ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 229 ਕਿਮੀ ਤੱਕ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਨਾਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਚਮੋਲੀ ਟੇਹਰੀ ਅਤੇ ਪੈੜੀ ਜਿਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਗੁਜਰਦੀ ਹੈ।. ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਵਾਂਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਸਥਲ ਬਦਰੀਨਾਥ ਅਲਖਨੰਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਫਟਿੰਗ ਇਤਆਦਿ ਸਾਹਸਿਕ ਕਸ਼ਤੀ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਤੀੱਬਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਕੇਸ਼ਵਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵਪ੍ਰਯਾਗ ਬਦਰੀਨਾਥ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਉਥਲੀ ਹੈ, ਨਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਗਹਿਰਾਈ 5 ਫੁੱਟ (1 . 3 ਮੀਟਰ), ਅਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਗਹਿਰਾਈ 14 ਫੀਟ (4 . 4 ਮੀਟਰ) ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੀ ਪੰਜ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 5 ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: 
* ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
* ਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
* ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਾਰੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
* ਰੂਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
* ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਧੌਲੀ

ਧੋਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: - 
* ਧੌਲੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ: ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ। 
* ਧੌਲੀ ਗੰਗਾ: ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। 
* ਧੌਲੀ ਪਿਆਊ: ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਲਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸਬਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਧੌਲੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ

ਧੋਲੀ ਭੁਵਨੇਸ਼‍ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਸੰਖ‍ਜਾਂ 203 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਸ‍ਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਕਲਿੰਗ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਸ਼‍ਚਾੱਤਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤ‍ਥਰ ਸ‍ਤੰਭੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੰਭ (257 ਈ . ਪੂ .) ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ‍ਤੂਪ ਵੀ ਘੁੱਮਣ ਲਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਧੋਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ‍ਨਹੀਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰੱਤੀਯਾਂ ਸ‍ਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੂਪ ਵਲੋਂ ਤਰਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਨਜਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਵੇਸ਼ ਸ਼ੁਲ‍ਕ ਨਿਸ਼ੁਲ‍ਕ। ਸਮਾਂ: ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ
ਧੌਲੀ ਗੰਗਾ

ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪੰਜ ਆਰੰਭਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗੰਗਾ

**ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗੰਗਾ** ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ

ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਬਤੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਨਾਲ ਸੋਭਨੀਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 1372 ਮੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜੋਸ਼ੀਮਠ-ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਧੂਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਲ 1803 ਦੀ ਬਿਰੇਹੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਮਾਨਿਇਤਾ ਬਹਾਲ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਬਾਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਲ 1803 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੇ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵੀ ਆਮ ਸ਼ੇਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਹਾ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪ ਕੁਮਾਊਂ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਕਤਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਟਣ ਵਲੋਂ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਦਏ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੰਵਾਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਨਕ ਪਾਲ ਨੇ ਚਾਂਦਪੁਰ ਗੜੀ, ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਿਸਦੇ 37ਵੇਂ ਵੰਸ਼ਜ ਅਜੈ ਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬਸਾਈ। ਕਨਕ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਵੰਸ਼ ਪਾਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਹਲਾਇਆ ਜੋ ਨਾਮ 16ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਲ 1803 ਤਕ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਗੋਰਖਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਾਲ 1814 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੀਮਾ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1815 ਵਿੱਚ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਵਲੋਂ ਖਦੇੜਕਰ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਭੱਜਿਆ– ਪੂਰਵੀ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਗੜਵਾਲ– ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਵੀ ਗੜਵਾਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੋਲ ਰੱਖਕੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵੀ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ।

ਬਰੀਟੀਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਰੇਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1960 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲਗਾ ਜਦੋਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਸੜਕਾਂ ਬਣੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਤਹਸੀਲ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੜ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵਰਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਣਪ੍ਰਾਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਦਵਾਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਚਮੋਲੀ ਜਿਲਾ ਬਣਾ ਤੱਦ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਉੱਤਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਇਹ ਭਾਗ ਬਣਾ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ

**ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ** ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪੰਜ ਆਰੰਭਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਵਲੋਂ 2805 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ। ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਕੰਦਾਸੁ ਸੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨੰਗਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਕਣਵ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੜੀ ਗਈ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸਲਿਏ ਬਦਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ

**ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮਸਥਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇਵਪਰਿਆਗ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮਸਥਲ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਧਾਮ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ 86 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਰੀਨਗਰ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ) ਤੋਂ 34 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼

**ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼** ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ **ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰਾਹ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕਈ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਉਤਸਵ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਯੋਗਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ-ਮੁਕਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਚਾਰ ਧਾਮ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ: ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਔਲੀ ਵਰਗੇ ਹਰਸਿਲ, ਚੋਪਟਾ, ਔਲੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡੋਡੀਟਲ, ਦਇਏਆਰਾ ਬੁਗਿਆਲ, ਕੇਦਾਰਕੰਠਾ ਅਤੇ ਹਰ ਕੀ ਦੁਨ ਵਰਗੇ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।

ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰੀ ਮਹੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਪਹਿਲੇ "ਜੁੜਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ" ਹੋਣਗੇ। 2021 ਤੱਕ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 322,825 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ 93 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼ਹਿਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਪੰਜ ਪਰਿਆਗ

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ **ਪੰਜ ਪਰਿਆਗ** ਜਾਂ **ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ** () ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜ ਪਰਿਆਗ ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ, ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ, ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ, ਨੰਦ ਪਰਿਆਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਦੇਵਪਰਿਆਗ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 1500 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਦੂਰੀ 70 ਕਿਮੀ0 ਹੈ। ਗਢਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੱਸ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਹੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹਨ। ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦਰਾਵਿੜ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਵਿੱਚ ਕੌਵੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

## ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਰੁਦਰਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਰੁਦਰਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ। ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ 139 ਕਿਮੀ0 ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੂਢ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਰੁਦਰਨਾਥ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਸੰਗਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਡਾ। ਇੱਥੇ ਉਮਾ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਰਣ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ/

## ਨੰਦ ਪਰਿਆਗ
ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 2805 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ।

## ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ
ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਭਨੀਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 1372 ਮੀ0 ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜੋਸ਼ੀਮਠ-ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਗੜਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ

**ਗੜਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਗਾਜੀਆਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਬਸਾਇਆ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਸਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੜਵਾਲ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਵੀ ਰਾਜ ਚੁਹਾਨ ਨੇ ਹੜਪ ਲਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ **ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ** ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਸੰਗਮ ਦਾ ਨਾਮ **ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ** ਪੈ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਮਾ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਰਣ ਮੰਦਿਰ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ।

## ਇਤਹਾਸ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਾਰਥ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏਸਾਧੁਵਾਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਂਨਤੀਸ਼ੀਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਲ 1803 ਦੀ ਬਿਰੇਹੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਮਾਨਿਇਤਾ ਬਹਾਲ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

## ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਦਰਭ
ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕੁੰਦੀ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਇਕ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਲੜਿਆ। ਇੱਕ ਕਿੰਬਦੰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਰਣ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਨਾਏ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਕਹਾਵਤਾਨੁਸਾਰ ਕਰਣ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹਾਂ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ( ਪਾਰਬਤੀ ) ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 8ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਉਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਡਿਮਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੰਕਰੀਸੇਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪੇਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਰੀਪੱਟੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੁਰਾ-ਘਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹਨ ; ਨੌਟੀ ਪਿੰਡ ਜਿੱਥੋਂ ਨੰਦ ਰਾਜ ਜਾਟ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਪਰਿਵਾਰੋਂ ਦੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੌਟਿਆਲੋਂ ਦਾ ਮੂਲ ਘਰ ਨੌਟੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਔਖਾ ਨੰਦ ਰਾਜ ਜਾਟ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਜੋਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ਜੋ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਦੀ ਈਸ਼ਟ ਦੇਵੀ ਹਨ। ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰਬਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਪਮ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਾ-ਘਰ – ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਘਰ – ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਜ ਜਾਟ ਆਜੋਜਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੇਕੋਂ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਬਿਠੂਰ

**ਬਿਠੂਰ** (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: بٹھور), ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 27 ਕਿ ਮੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1857 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸ਼ਰੀਗਣੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਦਯੋਗਕ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ 22 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਕੰਨੌਜ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਿਠੂਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ, ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਰਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਜੀਰਣ - ਸ਼ੀਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹਨ; ਲੇਕਿਨ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇਤਹਾਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਨਾ ਰਾਵ ਅਤੇ ਤਾਤੀਆ ਟੋਪੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਟੋਪੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬੈਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਸੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਤਲੜਾ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਔਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਕੇ ਵੀਹ - ਵੀਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਰਾਵ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 1860 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਪਰਤ ਕੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਜ

**ਕਾਸ਼ੀ** ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੰਥ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ - ਕਾਸ਼ਿਰਿੱਤੇ ਤੂੰ ਇਵਕਾਸ਼ਿਨਾਸੰਗ੍ਰਭੀਤਾਹ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਦਿਅ ਵਵੈਸ਼ਣਵ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰੀਹਰਿਕੇ ਆਨੰਦਾਸ਼ਰੁ ਗਿਰੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਬਿੰਦੁਸਰੋਵਰਬਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਥੇ ਬਿੰਧੁਮਾਧਵਕੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਹੋਏ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੁਰੱਧ ਹੋਕੇ ਬਰਹਮਾਜੀਕਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਲ ਵਲੋਂ ਚਿਪਕ ਗਿਆ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣੋ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਬਰਹਮਹਤਿਆ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਛੋਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਪਾਲ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਘਟੀ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਪਾਲਮੋਚਨ - ਤੀਰਥਕਹਲਾਇਆ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁਜੀਸੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਘਰ ਲਈ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ - ਸਥਾਨ ਬੰਨ ਗਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਵਾਰਾਣਸੀ

**ਵਾਰਾਣਸੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Vārāṇasī), ਉਰਦੂ: بنارس) ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ, ਉਰਦੂ: کاشی) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਸਿਆ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ੲਿਸ ਨੂੰ 'ਸਿਟੀ ਆਫ ਟੈਂਪਲਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ

**ਦੇਵਨਾਗਰੀ** ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਲੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਸਿੰਧੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਡੋਗਰੀ, ਨੇਪਾਲੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਸੰਥਾਲੀ ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਬੋਲੀ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਆਦਿ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਪੈਦਾਇਸ਼ 
ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ।ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਤਿੱਬਤ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

### ਸਵਰ ਅੱਖਰ
ਸਵਰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ:

### ਵਿਅੰਜਨ
ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਉੰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ:

## ਯੂਨੀਕੋਡ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ

**ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ** ਅਤੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਉਸਾਰੀ ਨਿਯਮ (X bar rules) ਜਾਂ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ਜਾਂ (X bar theory) ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵਾਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚਲੇ ਕੁੱਝ ਵਾਕੰਸ਼ (ਜਿਵੇੰ ਕਿ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼) ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ specifier position ਗਹਿਨ ਬਣਤਰ (deep structure) ‘ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
	
	“ਉਸਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ।“

ਜੇ ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਸਤਹੀ ਬਣਤਰ (surface structure) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ‘ਉਸਨੇ’ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀੰ ਹੈ ਜੋ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ‘ਉਸਨੇ’ ਨੂੰ ਕਾਲ (Tense) ਦੀ specifier ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਰਗੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਕਣਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗੰਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ (nominative) ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੈ:
	
“He has read a book”

ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ‘He’ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿਂ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕਾਲ (TENSE) ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ (ਪੰਜਾਬੀ) ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਂਨਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕ “ਉਸਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ“ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ “ਉਸਨੇ” ਸਕਰਮਕ ਕਾਰਕ (ergative) ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮਿਸਾਲ ਲਈ binding theory ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ “ਉਸਨੂੰ’ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਂਨਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ’। (ਚੋਮਸਕੀ:1986) 
 
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਦਲੀਲ ਵਿਦਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ “David lighfood” ਦੀ ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ “ਵਿਸ਼ਾ+ਵਿਧੇਅ” ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੈਵਿਡ ਲਾਈਟਫੂਡ (David lightfood) ਅਨੁਸਾਰ, “ਹਰ ਵਾਕ ਵਾਕੰਸ਼ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਧੇਅ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (1993) ਆਪਣੇ ਪੀ.ਐਚ ਡੀ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਕੀ ਬਣਤਰ (adjunction structure) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੋਧਕ (barrier) ਨਹੀਂ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਦਲੀਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਸੰਕੇਤਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

[ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲਾ
ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ

**ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Projection principle)ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ (X- bar structure or PS) ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ ਉਚਤਮ ਸੰਭਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਖ ਰੂਪ, ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਕਿੰਨੇ ਤੱਤ ਹਨ? ਪਰ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਭੰਵ ਤੱਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਅਦੰਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਾਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਨਿਮਨ ਉਚਤਮ ਸੰਭਵ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 
ਸਿਰਫ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਪਰੋਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣੀ (ਕਿਰਿਆ ਵਿਸੇਸ਼ਣ) ਵਾਕੰਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਵਿੱਚਲੇ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਰਾਮ ਹੱਸਿਆ”

ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਅੰਸ਼ ਕਿਰਿਆ ‘ਹੱਸਿਆ’’ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਸੋ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਬਣਤਰ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿਦਮਾਨ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੇਵਲ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਹਾਰਣ ਵੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼, ਬਿਰਤੀ ਵਾਕੰਸ਼(model ਵਾਕੰਸ਼), ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼, ਅਤੇ agreement phrase ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਸ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੱਖ (PERFECT ASPECT) ਵਾਕੰਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵਾਕੰਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੂਤ ਕ੍ਰਿਦੰਤ (past particles) ਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਯਮ ਵਾਕ 2 ਦੀ ਵਿਆਕਰਨਕਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕ 3 ਦੀ ਅਣ ਵਿਆਕਰਨਕਤਾ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

*2	He has gone home.”
*3 He has went home.”

ਸੋ ਉੱਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਤਰ ਕੇਵਲ ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਹ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਿਧਾਤਕ ਰੂਪ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਹੈ।ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਦ ਵਾਕੰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਕਰਨਕ ਬਣਤਰਾਂ ਕੋਸ਼ਕ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ (reflective) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ (specifier) ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਉਣੀ ਹੈ ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ ਜੇਕਰ ਘਰ ਹੋਵੇ।“
		ਉਹ ਹੱਸਿਆ।

ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ (VP) ਦੇ specifier ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ ਜੇਕਰ ਘਰ ਹੋਵੇ।
	
ਸੇਬ ਡਿੱਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੂਰਨ ਪੱਖ (perfect aspect) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂਰਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ ਜੋ ਵਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ (VP) ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

## ਹੋਰ ਦੇਖੋ
Extended projection principle

## ਹਵਾਲਾ
ਗੂਗਲ

**ਗੂਗਲ** ਸੰਯੁਕਤ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਖੋਜ਼, ਅਕਾਸ਼ੀ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ 'ਚ ਪੂੰਜੀ ਲਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਿਗਿਆਪਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਐਡਵਰਡ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਸਿੱਖਿਅਕ ਲੈਰੀ ਪੇਜ ਅਤੇ ਸਰਗੇ ਬ੍ਰਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ *ਗੂਗਲ ਗਾਏਸ*  ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

## ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ
*ਯੂਟਿਊਬ - ਇਹ ਔਨਲਾਈਨ ਸਚਿੱਤਰ (ਵੀਡੀਓ) ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਲਸਥਾਨ (ਵੈੱਬਸਾਈਟ) ਹੈ।
*ਜੀ-ਮੇਲ - ਇਹ ਗੂਗਲ ਦੀ ਈਮੇਲ ਸੇਵਾ ਹੈ।
*ਗੂਗਲ+ - ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮੀਡੀਏ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਸੀ।
*ਐਡਵਰਡ - ਇਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜੀ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। 
*ਐਡਸੈਂਸ
*ਬਲਾੱਗਰ - ਇਹ ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੁਫ਼ਤ ਬਲੌਗ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਆਪਣਾ ਬਲੌਗ ਮੁਫ਼ਤ 'ਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨਾਂ ਛਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ।
*ਐਂਡਰੌਇਡ - ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ) ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
*ਗੂਗਲ ਕਰੋਮ - ਇਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
*ਨਕਸ਼ੇ - ਇਹ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
*ਅਰਥ
*ਹੈਂਗ-ਆਉਟ

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
*ਯਾਹੂ
*ਬਿੰਗ
*ਬਾਈਡੂ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਸੰਸਾਰ
ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਨੁਪਾਤ

(ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗੀ) ਦੀ ਲੰਬੀ ਭੁਜਾ ***a*** ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਭੁਜਾ ***b*** ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਭੁਜਾ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ***a***, ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਬਣਾਏਗੀ ਜਿਸਦੀ ਲੰਬੀ ਭੁਜਾ***a + b***ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਭੁਜਾ***a*** ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਬੰਧ  \frac{a+b}{a} = \frac{a}{b} \equiv \varphi ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]]
ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ**ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਨੁਪਾਤ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: golden ratio (\varphi) ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨੰਬਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 1.618 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅੱਖਰ φ (ਫਾਈ) ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਸੈਕਸ਼ਨ (ਲਾਤੀਨੀ: sectio aurea) ਜਾਂ ਗੋਲਡਨ ਮੀਨ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਔਸਤ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਨੁਪਾਤ
ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ

**ਬਰਾਕ ਹੁਸੈਨ ਓਬਾਮਾ** (ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ 1961) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 44ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਖਸ਼ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 1997 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2004 ਤੱਕ ਸੈਨੇਟਰ ਦੇ ਪਦ 'ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਲੀਨੋਇਸ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟਰ  ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਤਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ 1961 ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਦੇ ਹੋਨੋਲੁਲੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

## ਮੁਢਲੀ ਜਿੰਦਗੀ 
ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ,1961 ਨੂੰ ਹੋਨੋਲੁਲੂ, ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਪੀਓਲਾਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਚਿਲਡਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 48 ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਕਲੌਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ।ਉਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੀਨੀਅਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਐਨ ਡਨਹੈਮ (1942–1995) ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਚੀਟਾ, ਕੰਸਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਵੈਲਸ਼, ਜਰਮਨ, ਸਵਿਸ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ।

### ਸਿੱਖਿਆ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜੂਰੀਸ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਤੋ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

### ਨਿਜੀ ਜਿੰਦਗੀ 
ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 1992 ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੌਬਿਨਸਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਓਬਾਮਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਦੀਆਂ 2 ਧੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ 
1996 ਵਿੱਚ ਓਬਾਮਾ 13ਵੇਂ ਜਿਲ੍ਹੇ ਤੋ ਇਲੀਨੋਇਸ ਸੇਨੇਟ ਦੇ ਇਕ ਸੇਨੇਟਰ ਵਜੋ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਉਹ 7 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇ।

### ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 
3 ਜਨਵਰੀ 2005 ਨੂੰ ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਇਲੀਨਾਏ ਤੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟਰ ਵਜੋ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹੇ, ਸੈਨੇਟਰ ਰਹਿੰਦ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 147 ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 16 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

## ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2009-2017) 
#### ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਮੀਦਵਾਰ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ 10 ਫਰਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦਾ ਐਲਾਨ "ਪੁਰਾਣੀ ਕੈਪੀਟਲ ਇਮਾਰਤ" ਵਿੱਖੇ ਕੀਤਾ ਇਹ ਓਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ 16ਵੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਬਰਾਹਮ ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਆਪਣਾ **"ਹਾਊਸ ਡਿਵਾਈਡੀਡ"** ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

### ਕਾਰਜਕਾਲ 
ਓਬਾਮਾ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 2009 ਵਿਚ ਉਹ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੌਹਨ ਮੈਕਕੇਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਉਹਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਲਏ। 2010 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨੇ 9/11 ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਉਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਨੂੰ ਐਬਟਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2012 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

### ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰੇ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 52 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 58 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰਾ ਫਰਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਦੌਰਾ ਪੇਰੂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਏਪੇਕ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਗਏ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
### ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Parmar, Inderjeet, and Mark Ledwidge. "...'a foundation-hatched black': Obama, the US establishment, and foreign policy." *International Politics* 54.3 (2017): 373–388 online 

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
### ਅਧਿਕਾਰਤ
*  of The Obama Foundation
*  of the Barack Obama Presidential Library
*  of Organizing for Action
* White House biography 

### ਹੋਰ
* Column archive at *The Huffington Post*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Barack Obama at Politifact

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ
ਚੀਮਾ

***ਚੀਮਾ*** () ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਚੀਮਾ ਜੱਟ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।

ਸ਼ਹਾਬਦੀਨ ਗੌਰੀ ਨੇ ਜਦ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ 1193 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਚੌਹਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜ ਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਚੀਮਾ ਸੀ। ਚੀਮੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜ ਵੱਲ ਆਏ ਕੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਏਥੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਣਜੇ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਚੀਮੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡੋਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਿੰਡ ਝੁਨੀਰ ਜਾਕੇ ਦੱਸੀ। ਝੁਨੀਰ ਦੇ ਧਾਲੀਵਾਲਾਂ ਨੇ ਚੀਮਿਆਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਾਂਗੜ ਵਿੱਚ ਧਾਲੀਵਾਲ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚੀਮੇ ਮੋਗੇ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਜਾਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚੀਮਾ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਚੀਮਾ, ਕਾਲਖ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਮਲੋਦ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚੀਮੇ ਦੁਆਬੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਨੂਰਮਹਿਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚੀਮਾ ਕਲਾਂ ਤੇ ਚੀਮਾ ਖੁਰਦ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ।

ਚੀਮੇ ਲੜਾਕੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਚੀਮੇ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੂ ਮਲ ਨੇ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਦੋ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋਧੇ; ਰਾਣਾ ਕੰਗ ਤੇ ਢੋਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਚੀਮਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਜੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਨਾਗਰਾ, ਦੁੱਲਟ, ਦੰਦੀਵਾਲ ਤੇ ਚੱਠੇ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਚੀਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 42 ਪਿੰਡ ਸਨ।

ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਮਾਨਸਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੀਮੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਮਾਲਵੇਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ। ਚੀਮੇ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਤੇ ਕਰਨਾਲ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੋਰਾਹੇ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ 1867 ਬਿਕਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਚੀਮਾ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। 1881 ਈਸਵੀਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 69,549 ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਏ• ਐਸ• ਚੀਮਾ ਮੌਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੀਮੇ ਜੱਟ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚੀਮੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਹੁਣ ਚੀਮੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਤ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੱਟ ਗੋਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੋਤ
ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ

**ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਜਿਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 163 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ, ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈ।

## ਪਿਛੋਕੜ
ਇਸ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਮਿਸਟਰ ਓਲੀਵਰ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਤੋਂ 144 ਰੁਪਏ 8 ਆਨੇ ਵਿਚ 32 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਹੱਦ ਸਿਰਸਾ, ਬੀਕਾਨੇਰ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ) ਅਤੇ ਮਮਦੋਟ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਪੁਲਿਸ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਡਾਨ ਹਸਪਤਾਲ (ਹੁਣ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ), ਡਾਕ ਬੰਗਲਾ, ਬਾਧਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਦਾਰੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਉਪਮੰਡਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਦੇ ਪੁਤੱਰ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਸਲੇਮਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸਲੇਮ ਖਾਨ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਰੇਸ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਆਵਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਵ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਲੁਕਮਾਨ ਉਰਫ਼ ਵਰਿਆਮ ਖੇੜਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਲੁਕਮਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1965 ਅਤੇ 1971 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 1971 ਵਿਚ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਆਸਫਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। 

## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

ਤਸਵੀਰ:M.R. Govt College Fazilka.jpg|
ਤਸਵੀਰ:Fazilka 3.jpg|
ਤਸਵੀਰ:Fazilka 1.jpg|
ਤਸਵੀਰ:Guru Nanak Sikh senior secondary school Fazilka (Girls).jpg|
ਤਸਵੀਰ:Govt senior secondary school Fazilka (Girls).jpg|
ਤਸਵੀਰ:Office, Improvement Trust Fazilka.jpg|
ਤਸਵੀਰ:D.A.V. College of Education Fazilka.jpg|
ਤਸਵੀਰ:Office, Improvement Trust Fazilka.jpg|
ਤਸਵੀਰ:D.A.V. Senior Secondary School Fazilka.jpg|

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਪਰਬਤ

**ਤਰਿਸ਼ੂਲ** (ਹਿੰਦੀ: त्रिशूल) ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਕੁਮਾਉਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 15 ਕਿ. ਮੀ. (9 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਸਤਰ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿਖਰ ਤਰਿਸ਼ੂਲ- 1 ਦੀ ਉੱਚਾਈ 7000 ਮੀਟਰ (22970 ਫੀਟ) ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ 7000 ਮੀ. ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ (1907 ਵਿੱਚ) ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਯਾਕ ਲਾਕਾਂ

thumb

**ਜਾਕ ਮਾਰੀ‌ ਏਮੀਲ ਲਾਕਾਂ**(ਫਰਾਂਸਿਸੀ: Jacques Marie Émile Lacan) (13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1903 - 9 ਸਤੰਬਰ 1981) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਇਸ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਲਾਕਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਧਵਰਗੀ ਟੱਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ‌ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀ ਬੋਲੀ‌ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ੌਕ ਸੀ‌। ਲਾਕਾਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ 'ਪੈਰਿਸ ਡਾਕਟਰੀ ਸਕੂਲ' (Faculté de Médecine de Paris) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਈਕੈਟਰਿਸਟ 'ਗਾਈਤਾਂ ਦ ਕਲੇਅਰਾਮਬੋਲ' (GaÎtan de Clérambault) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਤੋਮਾਸਨ (automation, délires ý deux) ਨਾਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ‌ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗ ਰਹੇ ਸਨ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੰਤਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਈਕੋ ਅਤੇ ਨਾਰਸੀਸਸ

[[File:John William Waterhouse - Echo and Narcissus - Google Art Project.jpg|thumb|300px|*Echo and Narcissus (Waterhouse painting)|ਈਕੋ ਅਤੇ ਨਾਰਸੀਸਸ]* (1903)]]
**ਈਕੋ ਅਤੇ ਨਾਰਸੀਸਸ** ਓਵਿਡ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ "ਮੈਟਾਮੌਰਫਸਿਸ" ਦਾ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਹੈ। ਨਾਰਸੀਸਸ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਬਤੀ ਅਪਸਰਾ ਈਕੋ ਦੀ ਮਿਥ ਲੈ ਆਉਣਾ ਓਵਿਡ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਾਢ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਓਵਿਡ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਿਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਅਬੂਤਾਲਿਬ

**ਅਬੂਤਾਲਿਬ ਇਬਨ ਅਬਦ ਅਲ-ਮਤਲਬ** (, '''') (549 – 619) ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਮੱਕੇ ਦੇ ਕੁਰੈਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਬਨੋ ਹਾਸ਼ਿਮ () ਕੁੱਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬਿੰਤ ਅਸਦ ਸੀ ਉਹ ਇਸਲਾਮੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਚਾਚਾ ਸਨ। ﻿ਹਜ਼ਰਤ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਅਬੂਤਾਲਿਬ ਆਪ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾ ਹੋਏ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਅਬੂਤਾਲਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਤਾਲਿਬ ਤੇ ਅਕੀਲ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾ ਹੋਏ। ਅਬੂਤਾਲਿਬ ਬਦਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਗ਼ਕੀਲ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਮੱਕਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀ ਤੇ ਜਾਫ਼ਰ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਏ। ਅਬੂਤਾਲਿਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਫ਼ਾਖ਼ਤਾ ਬਿੰਤ ਅਬੀ ਤਾਲਿਬ ਤੇ ਜਮਾਨਤ ਬਿੰਤ ਅਬੀ ਤਾਲਿਬ। ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਗ਼ੈਰ ਮਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹੰਮਦ ਪਰਿਵਾਰ
ਲਖਪੁਰ

**ਲਖਪੁਰ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਹਸੀਲ ਫ਼ਗ੍ਵਾਰਾ ਹੈ |

2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਲ੍ਖ੍ਪੁਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1892 ਹੈ।
ਫੌਂਟ

ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਂਟ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੌਂਟਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬੀ ਫੌਂਟ 
thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਫੌਂਟ-ਅੱਖਰ
ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਖਰਾਂ, ਅੰਕਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੌਂਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੌਂਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਫੇਸ (Type Face) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨਾਮ ਤਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਟਾਈਪ ਫੇਸਾਂ ਨੂੰ ਫੌਂਟ-ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਫੌਂਟ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਂਟਾਂ ਦੀ ਕੀ-ਮੈਪਿੰਗ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਭਾਵ ਫੌਂਟ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਇਕ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਟਨ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਅਨਮੋਲ ਲਿਪੀ ਫੌਂਟ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਂਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ AnmolLipi Heavy, AnmolLipi Light, AnmolLipi Dark ਆਦਿ) ਵਿਚ 'ਪ' ਅੱਖਰ 'p' ਤੋ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### ਕਿਸਮਾਂ 
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ **ਫੌਂਟ** ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ
ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੌਂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕਈ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਪਦ ਦੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁੱਤ ਕਠਨਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਮੁੱਖ ਫੌਂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ:-
*ਅਸੀਸ: ਇਹ ਫੌਂਟ ਲਗਭਗ ਸਭ ਜਿਲਿਆਂ ਦੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਈਟਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ (Akhar) ਫੌਂਟ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
*ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਫੌਂਟ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀਅੱਖਰਹੈਵੀ ਆਦਿ: ਇਹ ਫੌਂਟ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ sikhitothemax (sttm.exe), (isikhI.exe) ਇਤਿਆਦ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
*ਸਤਲੁਜ:- ਇਹ ਫੌਂਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਨਿਕ ਅਜੀਤ ਤੇ ਕਈ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਵੀਕਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
*ਰਾਵੀ: ਇਹ ਯੂਨਿਕੋਡ ਫ਼ੌਂਟ ਹੈ ਅਤੇ ਅੋਨਲਾਈਨ ਅਖਬਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਇਤਿਆਦਿ,ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ
ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ

**ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ** (ਸਲੋਵੇਨੀ: , ; ਜਨਮ: 21 ਮਾਰਚ, 1949) ਸਲੋਵੇਨੀਆ, ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ-ਫ਼ਲਸਫ਼ਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਦਾ ਜਨਮ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਊਬਲਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ‌ ਕੀਤੀ। ਲਿਊਬਲਿਆਨਾ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਨੇ ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਯਾਕ ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਜਵਾਈ ਜਾਕ ਆਲੇਂ-ਮਿਲੇਰ ਦੀ ਰਾਹਬਰੀ ਹੇਠ ਫ਼ਲਸਫ਼ਈਆਂ ਜੋਰਜ ਵਿਲਹੈਮ ਫ਼ਰੈਡਰਿਖ਼ ਹੇਗਲ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਸੋਲ ਕਰੀਪਕੇ ਦੀ ਲਕਾਨੀਵਾਦ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਕਿਤਾਬ 1989 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਸੋਲ ਕਰੀਪਕੇ 'ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਨਾਓ!' (Democracy Now!) ਨਾਂ ਦੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਲੈਨਿਨ ਬਾਰੇ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ 
ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਪਰ ਯੁਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵਾਲੀ ਇਮੇਜ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਸਲਾਵੋਏ ਝ਼ੀਝ਼ੇਕ ਨੇ ਇਸਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਵਾਂ। ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਲੈਨਿਨ-ਵਰਗੀ ਮਜਦੂਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ 1914 ਦੇ ਲੈਨਿਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਸਪ੍ਰਿਟ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੈਨਿਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਸੀ। ਰੂਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਰੇ ਡੇਮੋਕਰੇਟ ਦਲ਼ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੈਨਿਨ ਠਹਰਾਓ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਨਿਰਣੇ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਰੈਡੀਕਲ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਲੈਨਿਨ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸ ਵਰਗਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਵਿਲੋਮ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਲ਼ਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੈਡੀਕਲ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।"

## ਹਵਾਲੇ
## ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ
* ਸਲਾਵੋਜ ਜੀਜੇਕ – ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ (WordPress 'ਤੇ ਜੀਜੇਕ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੇਖ)
* Slavoj Žižek - Biography  On 'The European Graduate School' website

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ
ਬਾਗਬਾਨੀ ਕੋਡ

**ਬਾਗਬਾਨੀ ਕੋਡ** ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਥੋਕ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ (ਵਪਾਰੀਆਂ) ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਗਬਾਨੀ ਉਪਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਗਬਾਨੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਅਨਪ੍ਰਾਸੈੱਸਡ ਫਲ, ਸਬਜੀਆਂ (ਖੁੰਭਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣਯੌਗ ਫਫੂੰਦ ਸਮੇਤ), ਗਿਰੀਦਾਰ ਫਲ, ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਨਰਸਰੀ ਉਪਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ ਕੋਡ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੈਨੋਰਮਾ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੈਨੋਰਮਾ** ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪੈਨੋਰਮਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚਾਲ਼ੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਲੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ’ਤੇ ਝਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪੈਨੋਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੈਨੋਰਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਪੱਖੋਂ ਵਧੀਆ ਵੀ। ਇਹ ਪੈਨੋਰਮਾ ਵੀਹ ਕਨਾਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ 2500 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਪੈਨੋਰਮਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚ 400 ਫੁੱਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਲੋਂ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿੱਤ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ 1809 ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਕਾਂਗੜੇ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1819 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਜ਼ੱਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਇੰਝ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਜੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਤ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਾਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1831 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿਕ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਧੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਬੁੱਤ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
*ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਣੂ

**ਅਣੂ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: molecule, ਮੋਲੀਕਿਊਲ) ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਗੀ ਰਸਾਇਣਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਬਿਜਲਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟਲ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕਾ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਵਿੱਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਅਤੇ ਆਇਅਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦ ਕਿ ਆਇਅਨ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ 
ਧਨਾਤਮਕ (ਪਾਜ਼ਟਿਵ) ਜਾਂ ਰਿਣਾਤਮਕ (ਨੈਗੇਟਿਵ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗਿਕ ਦਾ ਨਾ-ਟੁੱਟਣਯੋਗ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿੱਲਖਣ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣੂ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਐਲ ਈ ਡੀ ਨਿਰੂਪਣ

ਅਜਕਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਕਈ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ੲਹ ਪਰਦਾ ਯਾ ਸਕਰੀਨ ਪਾਸਟਿਕ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਸਾਫ਼ਵੇਅਰ ਕਈ ਸਾਈਟਾਂ ਤੌਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੀ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੌਂ ਕੁਝ ਸਾਈਟਾਂ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਹਨ:-
ਸਿਖੀ ਟੂ ਦਾ ਮੈਕਸ ਸਾਈਟ 
ਈਸ਼ਰ ਮਾਈਕਰੋਮੀਡੀਆ ਦੀ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਣ ਦੀ ਸਾਈਟ 

thumb|right‎

ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਤੁਕ ਅਰਥ ਇੱਕ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦੇ ਉੱਚਾਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਰਦਿਆਂ ਤੇ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਕੁਝ ਪਰਦੇ ਐਲ ਈ ਡੀ ਯਾ ਐਲ ਸੀ ਡੀ ਪਰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰੂਪਣ ਕਮਰੇ ਤੌਂ ਕੇਬਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਤਕ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਐਲ ਈ ਡੀ ਸਕਰੀਨ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ

**ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ** ( ; ) ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1780 – 1839) ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 1839 ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 1848 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
* ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ
*A photo of the tomb 
*An older photo of the samadhi
*The Latest News on the Heritage of the Punjab

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ