open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਵਿਸ਼ਵ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਿਵਸ

**ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਿਵਸ** ਹਰ ਸਾਲ 11 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1 ਜਨਵਰੀ, 2014 ਨੂੰ ਲਗਭਗ 7,137,661,030 ਹੋ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸਿਰਫ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਲਕਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਤੀ 7 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1000 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਗਭੱਗ 40 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਸੰਨ 1800 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ-ਪਹੁੰਚਦੇ ਇਹ ਵੱਧ ਕੇ ਇੱਕ ਅਰਬ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਅਪੜਦੇ-ਅਪੜਦੇ ਅਸੀਂ 10 ਅਰਬ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਸੈਕਿੰਡ ਦੌਰਾਨ 5 ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
## ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼: 
## ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ
## ਘੱਟ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼
## ਵੱਧਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤੇ ਭਾਰਤ
ਵੱਧਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤੇ ਭਾਰਤ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ 18 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ 51 ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿੱਚ 1 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 11 ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਰਹੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2010 ਤੋਂ 2015 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧੇਗੀ।

## ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ
ਦਿੱਲੀ ਹੋਵੇਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋੱ ਜਿਆਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮੁਬੰਈ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸੱਤਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ।
## ਦੁਨੀਆ ਅੱਗੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ 8ਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਹਰ ਸਾਲ 35.75 ਲੱਖ ਲੋਕ ਖਰਾਬ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਵੀ 250 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਸਾਫ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਪਾ ਰਹੇ। 
120 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਖਾਨੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 86.2 ਕਰੋੜ ਨੌਜਵਾਨ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਸੰਸਾਰ ਦੇ 11.5 ਕਰੋੜ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾ ਰਹੇ।
ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਦਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ
ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ

**ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ** (ਜਨਮ 8 ਅਕਤੂਬਰ 1952

## ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ
ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਫਰਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ। ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ, 8 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੀ.ਏ., ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ. ਤੱਕ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1975 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਜੁਲਾਈ 1977 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 

ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਰਚਨਾ- ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬੇਬਾਕ ਬਿਆਨੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਛੋਹਾਂ ਰਾਹੀ ਕੀਤੀ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਰਸ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਾ-ਜੁਗਤਾਂ ਹਨ। ‘ਰਾਵਣ’, ‘ਕਾਸਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਲ’ ਆਦਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
#*ਸੁੱਕਾ ਪੱਤਾ ਤੇ ਹਵਾ* 
#*ਕਾਲਾ ਲਹੂ*
# *ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਘਰ ਬਰਤਾਨੀਆ*
#*ਖੂਹ ਵਾਲਾ ਘਰ*
#*ਇਕ ਸੱਚ ਮੇਰਾ ਵੀ*
# *ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਦਾ ਮੁੱਖੜਾ* 
# "ਇੱਕ ਗੱਲ ਜੇ ਦਿਲ ਲਾਗੈ"
#*ਦਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ*

### ਨਾਵਲ
#* ਇੱਕ ਰਾਹ*
#*ਰੇਤ*
#*ਸਵਾਰੀ*
#*ਸਾਊਥਾਲ*, 
#*ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੌਰਨ ਦੇਸੀ*
#*ਅਕਾਲ ਸਹਾਏ* 
#*ਆਪਣਾ*
#*ਗੀਤ*
#*ਮੁੰਦਰੀ ਡੌਟ ਕਾਮ*
# *ਵਨ ਵੇਅ*
# *ਮੋਰ ਉਡਾਰੀ* 
# *ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੇ*
# *ਜੇਠੂ*
# *ਸਫਰ*

### ਹੋਰ
#*ਸਰਦ ਪੈੜਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ*, ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
#*ਦਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ*, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
#* ਫੋਕਸ*, ਇੱਕ ਸਫਰਨਾਮਾ
#*ਪਚਾਸੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ* (ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ)

## ਸਨਮਾਨ 
* *2015 - ਮੋਰ ਉਡਾਰੀ* ਨਾਵਲ ਲਈ ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ ਦਾ ਫਾਇਨਲਿਸਟ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 
* ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਉੱਤੇ ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਨਾਵਲ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ

ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]]
**ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ** ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੂਤ ਕਾਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਊ ਗੁਲਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਮਾਲਕ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਅਰੁਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੱਤੇ
ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ

**ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ** (सुरेश ईश्वर वाडकर),ਦਾ (ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ, 1954) ਜਨਮ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ ਦੀ ਸਾਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਪਦਮ ਨਾਲ ਹੋਈ ਆਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ।
## ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫਰ
2 ਅਗਸਤ, 1977 ਨੂੰ ਸੁਰੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਗਮਨ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ 'ਸੀਨੇ ਮੇਂ ਜਲਨ' ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਗਵੱਈਏ ਦੀ ਲੱਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਸੀ| ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ ਦੀ ਸੰਗੀਥਬੱਧ ਕੀਤੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦਿਲ ਚੁਰਾਇਆ ਆਪ ਨੇ' ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ | ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ ਦੇ 'ਹਮਰਾਹੀ ਮੇਰੇ ਹਮਰਾਹੀ', 'ਔਰ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰੱਖਾ ਹੈ', 'ਸਪਨੇ ਮੇਂ ਮਿਲਤੀ ਹੈ', 'ਮੈਂ ਦੇਰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ', 'ਮੈਂ ਮੀਰਾ ਤੂੰ ਮੋਹਨ', 'ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀ ਹੈ' ਆਦਿ ਗੀਤ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ|
## ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਵੀ
ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ ਦੇ ਗਾਏ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ 'ਅੱਜ ਮੁੱਕੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਉਡੀਕਾਂ', 'ਅੱਜ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬੋਲਦੇ' (ਆਸਰਾ ਪਿਆਰ ਦਾ), 'ਇਕ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂ ਇੱਕ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ', 'ਰੋਵੇਂਗੀ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗੀ' (ਨਿੰਮੋ), 'ਦਿਲ ਦਾ ਕਬੂਤਰ' (ਬਾਬੁਲ ਦਾ ਵਿਹੜਾ), 'ਪਿਆਰ ਹੋਇਆ ਇਕਰਾਰ ਹੋਇਆ' (ਵਿਛੋੜਾ), 'ਅਸੀਂ ਅੱਲੜਪੁਣੇ ਵਿਚ' (ਰਾਣੋ) ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਨੇ ਨਹੀਂ ਗਾਏ | 
## ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ
ਆਪ 'ਮੁਝ ਕੋ ਦੇਖੋਗੇ ਯਹਾਂ ਤੱਕ' (ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲੀ), 'ਮੈਂ ਹੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗੀ', 'ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ' (ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ), 'ਲਗੀ ਆਜ ਸਾਵਨ ਕੀ ਫਿਰ ਵੋਹ ਝੜੀ ਹੈ' (ਚਾਂਦਨੀ), 'ਓਮ ਪਿ੍ਆ ਪਿ੍ਆ' (ਦਿਲ) ਤੇ 'ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਚਰਖਾ ਚਲੇ) (ਮਾਚਿਸ) 'ਚ 6 ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ।
## ਸਨਮਾਨ
*ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਸਨਮਾਨ
*ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਸਨਮਾਨ
*ਦੀਨਾਨਾਥ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਸਨਾਮਨ 
## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ 
ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਿਰੰਗਾਓਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਡਕਰ ਕਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਤਲਵਾਲਕਰ ਜਿਮ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵੀ ਸੀ।

ਸੰਨ 1968 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਾਡਕਰ 13 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ , ਤਾਂ ਜਿਆਲਾਲ ਵਸੰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗੀਤ ਸਮਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਪ੍ਰਭਾਕਰ" ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਾਸਿਲ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੀ. ਐਡ. ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੜਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਡਕਰ ਨੇ ਆਪਣਾ "ਪ੍ਰਭਾਕਰ" ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਵਿਦਿਆ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ
ਈਲਾ ਗਾਂਧੀ

**ਈਲਾ ਗਾਂਧੀ** (ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ 1940), ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪੋਤਰੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1994 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਵਾਜ਼ੁਲੂ-ਨਟਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਨਾਂਡਾ ਦੇ ਫੀਨਿਕਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਏਐਨਸੀ) ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਉੱਦਮ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੋਗੇਟ ਮਦਰਹੁੱਡ 'ਤੇ ਐਡਹਾਕ ਕਮੇਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਆਂ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਥੀਮ ਕਮੇਟੀ 5 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਈਲਾ ਗਾਂਧੀ, ਸਾਊਥ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੀਲਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਡਰਬਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੀਨਿਕਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਨੇਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਯੁਐਨਐਸਆਈਏ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ 15 ਸਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਵਜੋਂ ਵੇਰੂਲਮ ਬਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਡਰਬਨ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਬਾਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਨੇਟਲ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ 1991 ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 'ਨੇਟਲ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ' ਜਿਆਦੀ ਉਹ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਫਰੰਟ (ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ), ਡੇਸਕੋਮ ਕਰਾਈਸ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂਡਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕਮੇਟੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 1975 ਵਿੱਚ, ਇਲਾ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਰੰਗਭੇਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਆਸੀ ਕੰਮ ਤੱਕ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨੌ ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਿਆਤ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 11 ਫਰਵਰੀ 1990 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1994 ਦੀ ਚੋਣ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ,

## ਕਰੀਅਰ 
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੇਟਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1991 ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਟਲ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ, ਡੈਸਕਾਮ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਅਤੇ ਇਨਾਂਡਾ ਸਪੋਰਟ ਕਮੇਟੀ। ਰੰਗਭੇਦ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

## ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ 
2002 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਖੋਂਤੋ ਵੀ ਸਿਜ਼ਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਟਰਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੱਬ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਨੇ ਇਲਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ 2020 ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ 15,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ
ਨਾਅਤ

**ਨਾਤ** () ਪੈਗੰਬਰ-ਇਸਲਾਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸਤਫਾ ਸੱਲਲਾਹੋ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਅਤ ਜਾਂ ਨਾਅਤ ਖ਼ਵਾਨੀ ਜਾਂ ਨਾਅਤ ਗੋਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਅਤ ਲਈ ਲਫਜ ਮੁੱਦਾ-ਏ-ਰਸੂਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਾਬਾ ਇਕਰਾਮ ਨੇ ਨਾਅਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਨਾਅਤਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਤਗੋ ਸ਼ਾਇਰ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਅਤ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਤਖਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀਆਂ ਮਨਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਨਾਅਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਿਜਾਮੀ ਰਚਿਤ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਰਚਿਤ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ

**ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ** ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਹੈ।
## ਜੀਵਨੀ
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ 1940 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਲੌੜ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ (ਹੁਣ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਸ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।

### ਵਿਦਿਆ
ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1958 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਬਸੀ ਪਠਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਮ. ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ) ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀ.ਐੱਚ. ਡੀ. ਕੀਤੀ।

### ਨੌਕਰੀ
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਤੰਬਰ 1998 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ।

### ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 1966 ਵਿੱਚ ਸਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ - ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (1969) ਅਤੇ ਜਗਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (1973)।

## ਰਚਨਾਵਾਂ
### ਵਾਰਤਕ
### ਖੋਜ
* *ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ - ਜੀਵਨ ਰਚਨਾ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ* (2003)
### ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ
### Works for students
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਹੀਰੋਡਾਟਸ

**ਹੀਰੋਡਾਟਸ** ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਰੋਗਿਆਸਵਾਮੀ ਜੋਸਿਫ਼ ਪਾਲਰਾਜ

**ਆਰੋਗਿਆਸਵਾਮੀ ਜੋਸਿਫ਼ ਪਾਲਰਾਜ** ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਇੰਬਾਤੂਰ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੋਲਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਰਾਏ ਨੂਰਮਹਿਲ

**ਨੂਰਮਹਿਲ ਦੀ ਸਰਾਂ ** ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨੂਰਮਹਿਲ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। 
## ਇਤਹਾਸ
ਇਹ ਸਰਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ (1605-1627) ਦੀ ਬੇਗਮ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ 1618 ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ਵਿਖੇ ਉਦੋਂ ਦੁਆਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਬੰਦ ਇਹਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ:

ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੰਸਾਫ਼ (ਭਰੇ) ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ
ਜਿਸ ਵਰਗਾ ਨਾ ਸੁਰਗ ਨੂੰ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਯਾਦ ਹੈ
ਫਿਲੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਸਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ
ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ਼
ਇਹਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ (ਇਹਨਾਂ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ) ਲੱਭੀ:
'ਇਸ ਸਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਨੇ ਰੱਖੀ‘ (1028)
ਇਸ (ਸਰਾਂ) ਦੇ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅਕ਼ਲ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀ:
'ਇਸ ਸਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਨੇ ਕਰਵਾਈ‘ (1030) (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ) *ਨੂਰ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸਰਾਂ* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1618 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 1620 ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਲੱਗੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਲ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਸਰਾਂ ਕਸਬਾ ਲੋਹੀਆਂ ਖਾਸ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਲੰਧਰ ਨਕੋਦਰ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।1618-20 ਦੌਰਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਰਾਂ ਬਣਵਾਈ।ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਟ ਕਲੂਰ ਯਾਂ ਕਹਿਲੂਰ ਵਸਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸੰਨ 1300 ਈ. ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਾ ਮਹੀਪਾਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ।ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਸ਼ਤ ਸਰਾਂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
https://www.google.com/maps/place/ਨੂਰਮਹਿਲ+ਦੀ+ਸਰਾਂ/@31.092598,75.5944869,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sAF1QipMATcjeo2tss9l1UVRqm9EPV4WRiM53J4tQRFvB!2e10!3e12!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMATcjeo2tss9l1UVRqm9EPV4WRiM53J4tQRFvB%3Dw203-h152-k-no!7i3191!8i2393!4m13!1m7!3m6!1s0x391a669a2c09fe7b:0x7b56c2df8a3d4298!2z4Kio4KmC4Kiw4Kiu4Ki54Ki_4KiyLCDgqKrgqbDgqJzgqL7gqKwgMTQ0MDM5!3b1!8m2!3d31.0942615!4d75.5887989!3m4!1s0x391a66992a781045:0xe55060d52141dcce!8m2!3d31.092598!4d75.5944869?hl=pa

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ

thumb
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ (English: *Gurpreet Ghuggi*; ਜਨਮ 19 ਜੁਲਾਈ 1971), ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ **ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ** ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹਨ। ਘੁਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਥਿਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਰੌਨਕ ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਪਾਰਚਵੇਨ ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੀਡੀਓ ਘੁਗੀ ਜੰਕਸ਼ਨ (2003) ਅਤੇ ਘੁੱਗੀ ਸ਼ੂ ਮੰਤਰ (2004) ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਰਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਟਵਾਰੀ ਝਿਲਮਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਤਨਾਂ ਦਾ (2004) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕੈਰੀ ਆਨ ਜੱਟਾ (2012) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ (2015) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

## ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ 
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੂਨ 1971 ਨੂੰ ਖੋਖਰ ਫੋਜੀਆਂ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਅਦਾਕਾਰੀ ਜੀਵਨ 
### ਮੁੱਢਲਾ ਕੈਰੀਅਰ 
ਘੁੱਗੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਈ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ. 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ' ਤੇ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਲਿਆ, ਰੌਨਕ ਮੇਲਾ। ਰੌਨਕ ਮੇਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਘੁਗੀ ਨੇ ਸਾਬਣ ਓਪੇਰਾ ਪਾਰਚਵੇਨ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਸ਼ੋਆਂ' ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਘੁੱਗੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਘੁੱਗੀ ਆਨ ਲਾਈਨ।

### 2004 - ਮੌਜੂਦ 
ਘੁੱਗੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਆਸਾ ਨੂ ਮਾਨ ਵਤਨਾਂ ਦਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਫਸਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖੇਡਿਆ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਹੋਇਆ, ਫਿਲਮ ਡਾਇਰੇਕਟ-ਟੂ-ਵਿਡੀਓ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਕਲਾਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਲਾਇਕ ਅਤੇ ਜੀਜਾ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਘੁਗੀ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਾ (ਆਲੋਚਕਾਂ) ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੁਗੀ ਕੁਝ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਨੇਮਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ ਇਸ ਕਿਂਗ ਅਤੇ ਬਰੇਕਅਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਗਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਟਰ ਚੈਲੰਜੇ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਸਟਾਰ ਵਨ ਵਿਚ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੁਗੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੁਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ ਹੰਸ ਬਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿੱਤ ਗਏ।

ਘੁਗੀ ਨੇ ਸ਼ੋਕੀ ਮੇਲਾ 2003 (ਕਮਲ ਹੀਰ, ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਰ ਦੇ ਨਾਲ), ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲਾ 2009 (ਜੈਜ਼ੀ ਬੀ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ ਮੇਲੇ 2010 (ਨਛੱਤਰ ਗਿੱਲ, ਮਾਸਟਰ ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਹੋਰ) ਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।

## ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ 
2014 ਵਿਚ, ਵੜੈਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਪ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਸਤੰਬਰ 2016 ਤੋਂ ਮਈ 2017 ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਕਨਵੀਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਲਾਈ ਸੀ।  ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਸ਼ਰਾਬੀ" ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
## ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 
## ਫਿਲਮੋਗਰਾਫੀ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ
ਤਕਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਪਿੱਲੈ

**ਤਕਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਪਿੱਲੈ** () (17 ਅਪਰੈਲ 1912 - 10 ਅਪਰੈਲ 1999) ਇੱਕ ਮਲਿਆਲਮ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
## ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ
ਤਕਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਪਿੱਲੈ ਨੇ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉੱਚ ਅਤੇ ਧਨੀ ਵਰਗ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕਮਜੋਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਆਂ ਦੇ ਵੱਲ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਨ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸਮਾਜ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 26 ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ 20 ਕਹਾਣੀ - ਸੰਗਰਹੋਂ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ - ਚਰਿੱਤਰ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੂੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੁਰਵਿਅਵਹਾਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੈ। 
## ਰਚਨਾਵਾਂ
ਮਲਿਆਲਮ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ। ਤਕਸ਼ੀ ਨੇ ਨਿਰਧਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਕੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਝਰਾ ਹੋਇਆ ਕਮਲ’, ‘ਦਲਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ‘ਦੋ ਸੇਰ ਧਿਆਨ’, ‘ਚੇਮਮੀਨ’, ‘ਓਸੇਪ ਦੇ ਬੱਚੇ’ ਉੱਲੇਨਖਨੀ ਹਨ। ‘ਚੇਮਮੀਨ’ - ਜੋ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਉਪਨਿਆਸ ਉੱਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਪਾਲ ਕਰੂਗਮੈਨ

**ਪਾਲ ਕਰੂਗਮੈਨ** ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿਖੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨੇਮੀ ਕਾਲਮ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2008 ਦੇ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ 14 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੂਲ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1960 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਰਥਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਵਿਰਿਜਸ ਰਿਕਸਬੈਂਕ ਪ੍ਰਾਈਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦ ਵਪਾਰ, ਭੂਮੰਡਲੀਕਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਰੀਕਰਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਰੂਗਮੈਨ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਾਰਗਰ ਹੈ। 
ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਭੂਗੋਲ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਰੂਗਮੈਨ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਘਾ ਨਾਮ ਹੈ। 2008 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਰਸਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵਧ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ
ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ

**ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ** ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਵਿੱਤੀ ਅਸਾਸੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਅੰਕਿਤ ਮੁੱਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ 20ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਰੈਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਬੁਦਬੁਦੇ ਫੁੱਟਣਾ, ਕਰੰਸੀ ਸੰਕਟ, ਅਤੇ ਸੋਵਰਨ ਡੀਫਾਲਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਕਾਗਜ਼ੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਵੇ।

ਕਈ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ, ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
2007–2008 ਦਾ ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ

**ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ 2008** ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚਲਨਿਧੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹਦਾ ਸਿੱਟਾ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਜਮਾਨਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਕਈ ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ, ਕੁਰਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦੀਰਘਕਾਲਿਕ ਬੇਕਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਕਈ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮੰਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਟਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਖਪਤਕਾਰ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟਾਂ, ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਿਰਾਵਟ ਵੇਖੀ ਗਈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ 2008–2012 ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਯੂਰੋ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ

***ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ*** ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਸ਼ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅੰਗ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1970 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ ਜੀ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਲਹੀਣਤਾ ਨੂੰ ਤਹਿ-ਦਰ-ਤਹਿ ਉਘਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਭੂਮੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਬਸੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਿਵਪਾਲਗੰਜ ਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੁਲ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਹਿਤ ਸਵਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਅਣਚਾਹੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਥਪੇੜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘਿਸਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਪਾਲਗੰਜ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ, ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ  ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵੈਦਿਆ ਜੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫਲ ਫੁਲ ਰਹੀ ਹੈ ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਕੰਮ
ਮੋਟਾਪਾ

**ਮੋਟਾਪਾ** ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵਿਗਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਵਾਦ-ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਵਾਧੂ ਖਾਧੀ ਹੋਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੋਟਾਪੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
## ਨੁਕਸਾਨ
ਮੋਟਾਪੇ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਭੱਜਣ-ਦੌੜਨ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਕਾਰਨ ਇਨਸੂਲੀਨ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਥਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਤੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੁਆਬ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਟਾਪੇ ਕਾਰਣ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
## ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ
:ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 2000-2400 ਕੈਲਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
:ਔਰਤਾਂ ਲਈ 1600-1800 ਕੈਲਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
:ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਲਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਇਹ ਹੈ : ਸੌਣ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕੈਲਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਖ਼ਰਚਦੇ ਹਾਂ, ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਦੋ ਕੈਲਰੀਆਂ, ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ 4 ਕੈਲਰੀਆਂ, ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ 6 ਕੈਲਰੀਆਂ, ਫੁਟਬਾਲ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡਦਿਆਂ 8 ਕੈਲਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
## ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੈਲਰੀਆਂ
ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੈਲਰੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:
*ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਘਿਓ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਕੈਲਰੀਆਂ
*ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਮੈਦੇ ਵਿੱਚੋਂ 4 ਕੈਲਰੀਆਂ
*ਇੱਕ ਉਬਲੇ ਅੰਡੇ ਜਾਂ ਸੇਬ ਵਿੱਚੋਂ 70 ਕੈਲਰੀਆਂ
*ਇੱਕ ਕੇਲੇ ਵਿੱਚੋਂ 80 ਕੈਲਰੀਆਂ
*ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਿਸਕੁਟ ’ਚੋਂ 30 ਕੈਲਰੀਆਂ
*ਇੱਕ 15 ਗ੍ਰਾਮ ਆਟੇ ਦੇ ਫੁਲਕੇ ਵਿੱਚੋਂ 40 ਕੈਲਰੀਆਂ
*200 ਗ੍ਰਾਮ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚੋਂ 200 ਕੈਲਰੀਆਂ
## ਕੈਲਰੀ ਅਤੇ ਕੰਮ
ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ 500 ਕੈਲਰੀਆਂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸਾਨੂੰ 
:ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਲਗਾਉਣੀ ਜਾਂ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਂ 
:2 ਘੰਟੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
:ਇਹ ਊਰਜਾ ਅਸੀਂ 5 ਘੰਟੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂ 8 ਘੰਟੇ ਸੌਂ ਕੇ ਵੀ ਖ਼ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇੰਨੀਆਂ ਕੈਲਰੀਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬਰਗਰ, ਪਨੀਰ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਸੈਂਡਵਿੱਚਾਂ, ਪੰਜ ਕੋਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਖਿੱਲਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੈਕਟਾਂ, 250 ਗ੍ਰਾਮ ਲੱਡੂ-ਜਲੇਬੀਆਂ ਜਾਂ 20 ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਚਾਕਲੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਸਵਾਦ-ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। 
:ਇੱਕ ਜੂਸ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕੰਜਵੀ ਦੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਕੈਲਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਖਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ 25 ਮਿੰਟ ਤੁਰਨ ਜਾਂ 10 ਮਿੰਟ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕੈਲਰੀਆਂ ਅਣਵਰਤੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਵਜ਼ਨ 5 ਕਿਲੋ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ। 
:ਜੇਕਰ 100 ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਾਲਤੂ ਕੈਲਰੀਆਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ 36,500 ਕੈਲਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਚਰਬੀ ਲਈ 7000 ਕੈਲਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੈਲਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। 
## ਕਸਰਤ
ਇਸ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 60 ਮਿੰਟ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰੋ।
## BMI
ਸਰੀਰਕ ਪੁੰਜ ਇੰਡੈਕਸ(BMI) ਦਾ ਫਾਰਮੁਲਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਭਾਰ ਕਿਨਾ ਹੈ ਕੀ ਵੱਧ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟ। 
ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮੰਨ ਲਓ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੰਜ 80 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਕੱਦ 1.70 m ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ 27.68, ਮਤਲਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਟਾਪਾ
ਰਾਸਤਾਫਾਰੀ ਲਹਿਰ

**ਰਾਸਤਾਫਾਰੀ ਲਹਿਰ** ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਜਮੈਕਾ ਵਿੱਚ 1930ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਆਰਥਿਕ ਬੁਲਬਲਾ

**ਆਰਥਿਕ ਬੁਲਬੁਲਾ** (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਆਸੀ ਬੁਲਬੁਲਾ, ਮਾਲੀ ਬੁਲਬੁਲਾ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਬੁਲਬੁਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਮੂਲ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਹੀਊ ਜੈਕਮੈਨ

**ਹੀਉ ਜੈਕਮੈਨ** (ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1968) ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ ਐਕਸ-ਮੈਨ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਏ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵੋਲਵਰੀਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਜੈਕਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1968 ਨੂੰ ਸਿਡਨੀ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਮਾਪੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ ਪਰ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ "ਟੈਨ ਪਾਊਂਡ ਪੌਮ" ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਆ ਗਏ ਸਨ।

## ਫ਼ਿਲਮੋਗਰਾਫ਼ੀ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਗੁਲ ਲਾਲਾ

**ਗੁਲਲਾਲਾ** ਜਾਂ ਟਿਊਲਿਪ (Tulip), ਲਿੱਲੀ (Liliaceae) ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਸਦਾਬਹਾਰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ (genus) ਨੂੰ ਲਾਲਾ (ਟਿਊਲਿਪਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 75 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਰਪ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮੀ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ
ਜ਼ੇੱਨ

**ਜ਼ੇੱਨ** ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੈ। 'ਜ਼ੇੱਨ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਧਿਆਨ' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹਨ - ਧਿਆਨ ਮਗਨ ਹੋਣਾ। ਇਹ ਬੜੀ ਤੀਖਣਤਾ ਨਾਲ ਤਾਓਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਬੁੱਧਮੱਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖ ਸਕੂਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੀਨ ਤੋਂ, ਚਾਨ ਬੁੱਧਮੱਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਪਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਜ਼ੇੱਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੈਲ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਯਾਨ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ

**ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ** ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖਤੂਣਖ਼ਵਾ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰੀਪੁਰ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
## ਇਤਿਹਾਸ
1822 ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਸ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀਆਂ ਲੜਾਕੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਤਰੀਨ, ਤਾਰਖ਼ਲੀ, ਉਤਸਾਨਜ਼ਈ ਅਤੇ ਮਸ਼ਵਾਨੀ ਖ਼ੇਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਮਲਾਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ **ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ** ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਹਰੀਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪੌਣਾ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ: ਨਲਵਾ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਦੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਦਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁੱਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮੁਖ਼ਾਦਮ ਮੁਸ਼ਰਫ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1849 ਤੋਂ ਸੰਨ 1853 ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਹੈੱਡਕਵਾਟਰ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ 35,420 ਵਰਗ ਮੀਟਰ 'ਚ ਫੈਲਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਹਰੀਪੁਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮੀਟਰ ਚੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਢੇ 14 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ
ਏਪੇ

**ਏਪੇ** ਫੈਨਸਿੰਗ ਖੇਡ ਦਾ ਇੱਕ ਏਵੰਟ ਹੈ। ਏਪੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ *ਤਲਵਾਰ* ਹੈ। ਇਸ ਏਵੰਟ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਪਾਲਾਗੁੰਮੀ ਸਾਈਨਾਥ

**ਪਾਲਾਗੰਮੀ ਸਾਈਨਾਥ** (ਜਨਮ 1957) ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਗਰੀਬੀ, ਕਿਸਾਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਘਾਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖਬਾਰ *ਦ ਹਿੰਦੂ* ਅਤੇ *ਦ ਵੇਵਸਾਈਟ ਇੰਡੀਆ* ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
## ਜੀਵਨ ਜਾਣ ਪਛਾਣ
ਸਾਈਨਾਥ ਨੇ ਮਦਰਾਸ (ਚੇਨਈ) ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੀ ਵੀ ਗਿਰੀ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰੀ ਦਾ ਭਾਣਜਾ ਹੈ। ਸਾਈਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੋਯੋਲਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗਰੈਜੁਏਟ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਿਣੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਡ ਨਿਊਜ ਆਫ ਇੰਡਿਆ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਬਲਿਟਜ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਲਘੂ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਾ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਪ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਝੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੋਫੀਆ ਪਾਲੀਟੇਕਨਿਕ" ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਦੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਾਲਜ ਆਫ ਜਰਨਲਿਜਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਵਿਚਾਰ
ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਿਊਟੀਓ) ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਬਨਾਮ ਸਮਾਜਵਾਦ ਬਾਰੇ: 
 ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਗੈਟ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੈਰਜਮਹੂਰੀ ਹਨ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਆਗੂ ਹੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਚੁਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਜਿਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਲੋਕਲ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇਤਾ ਦੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਂਸਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਤਹੀ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮੰਡੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਚਿੱਤਰ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਣਚੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਂਜ ਵੀ, ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨੱਬੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਊਥ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸੀ। ਕੀ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਵਸਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਪਰਬੰਧਨ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਬਾਹਰੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਰਥਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਵਿਕਤੋਰ ਖਾਰਾ

**ਵਿਕਟੋਰ ਲਿਡੀਓ ਜਾਰਾ ਮਾਰਤੀਨੇਜ਼** (; 28 ਸਤੰਬਰ 1932 – 15 ਸਤੰਬਰ 1973)ਗਾਇਕ/ਗੀਤਕਾਰ, ਕਵੀ, ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਚਿੱਲੀ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
## ਜੀਵਨੀ
ਵਿਕਟੋਰ ਜਾਰਾ ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਗਰੀਬ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਉੱਕਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਈ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਰਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਵਿਕਟੋਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਿੰਜੋੜ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਅਕਾਉਂਟੈਂਟ ਬਣਬੰਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਬਣਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ

**ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ** (15  ਨਵੰਬਰ 1903 - 28 ਮਈ 1930) ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸਨ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬੰਬ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੁੱਲ 105 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 72 ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 33 ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ, ਸੁਖਦੇਵ, ਬੁਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸੁਖਦੇਵ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾਂ, ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਆਦਿ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਤੀਚਰਣ ਵੋਹਰਾ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੀਬ ਸਨ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਅਤੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯਾਤਰੀ ਸਨ।

### ਬੰਬ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ 
ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਲੇਖ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਨੇਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਅਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਿਲਡਿੰਗ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ 69 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆਸੀ, ਜਿਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਲੇਖ 'The Cult of Bomb' ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 23 ਦਸੰਬਰ 1929 ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਖੰਡਨਕੀਤਾ ਸੀ।  

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904
ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲ ਤਰਤੀਬ

**ਪਹਿਲ ਤਰਤੀਬ** ਜਾਂ **ਪ੍ਰੈਸੀਡੰਸ ਸੂਚੀ** ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਵਜ਼ਾਰਤ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਮਹਿਕਮਾ, ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੈਂਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੁਤਾਬਕ ਸੂਚੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਆਹੁਦੇ‏‎
ਜੇਟ ਲੀ

**ਜੇਟ ਲੀ** (ਜਨਮ 26 ਅਪਰੈਲ 1963) ਚੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ, ਗਾਇਕ, ਲੇਖਕ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ ਹੈ। ਓਹ ਚੀਨ ਦਾ ਵੂਸ਼ੂ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵੀ ਹੈ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਭਾਈ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਹਲੇ ਲੀ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਇੱਟਸਿੱਟ

**ਇਟਸਿਟ** ਇੱਕ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੂਟੀ ਹੈ।ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੁਨਰਨਵਾ ਅਤੇ ਗਧੇਵੇਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ *ਬੋਏਰ੍ਹੇਵੀਆ ਡਿਫ਼ਿਊਜਾ* ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਜੋ ਗੁਰਦਿਆਂ, ਜਿਗਰ ਜਾਂ ਤਿੱਲੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਈ ਸੋਜ਼ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਫੈਦ ਪੁਨਰਨਵਾ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸਦਾਬਹਾਰ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਸ਼ੁਪ 2 ਵਲੋਂ 3 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਸ਼ੁਪ ਹਰ ਸਾਲ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਸ਼ੁਪ ਦੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਅਕਸਰ ਗੋਲ, ਕਰੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੱਠ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮੋਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਨੇਕ ਲੰਮੀਆਂ, ਪਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮਾਈ 25 ਤੋਂ 27 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਮਹਾਯਾਨ

**ਮਹਾਯਾਨ** () ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

2010 ਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 56% ਬੋਧੀ ਮਹਾਯਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, 38% ਬੋਧੀ ਥੇਰਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ 6% ਬੋਧੀ ਵਜ੍ਰਯਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਪੀਟ ਸੀਗਰ

'*ਪੀਟਰ *ਪੀਟ* ਸੀਗਰ*' (3 ਮਈ 1919 – 27 ਜਨਵਰੀ 2014) ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਛੇ ਦਹਕੇ ਲੰਬੇ ਆਪਣੇ ਕਰਿਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਮੂਹ *ਦ ਵੀਵਰਸ* ਦੇ ਰੁਕਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ *ਟਰਨ, ਟਰਨ, ਟਰਨ* ਅਤੇ *ਵਹੇਅਰ ਆਰ ਦ ਫਲਾਵਰਸ ਗਾਨ* ਵਰਗੇ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਸਨ।
1950ਵਿਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀ ਗਾਣੇ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਖਾਸ ਕਰ ਲੀਡ ਬੇਲੀ ਦੇ "ਗੁੱਡਨਾਈਟ, ਇਰੀਨ" ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ, ਜੋ 13 ਹਫਤੇ ਚਾਰਟਾਂ ਤੇ ਟਾਪ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਹਿਰਾਂ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਕਬਜੇ, ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕੇ ਸਰਗਰਮ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਏ। ਖੱਬੇਪੰਥੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ 50 ਦੇ ਦਹਕੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸੀਗਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹਾ ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ
ਰੂਹੁੱਲਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ

**ਰੂਹੁੱਲਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ** (ਫ਼ਾਰਸੀ:, , 24 ਸਤੰਬਰ 1902 – 3 ਜੂਨ 1989), ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ **ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ** ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਇਰਾਨੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਓਹ 1979 ਦੇ ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਇਆ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਖ਼ੁਮੈਨੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਆਗੂ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ  ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਿਹਾ। 

## ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਆਇਤੁੱਲਾ ਖੁਮੈਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1902 ਨੂੰ ਤੇਹਰਾਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਖੁਮੈਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਇਤੋੱਲਾ ਸਯਦ ਮੁਸਤਾਫਾ ਮੁਸਾਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੱਜੇ ਆਘਾ ਖਾਨੁਮ ਸੀ। ਰੁਹੋੱਲਾ ਸਯਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਖੀਰੀ ਇਮਾਮ (ਇਮਾਮ ਮੂਸਾ ਕਾਨਮ) ਤੋਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਵਡਾਰੂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਟਿਕਾਣੇ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਰਾਨ ਦੇ ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਨਗਰ ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਵਧ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਦਾਦਾ ਸਯਦ ਆਖਮਦ ਮੂਸਾਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹਿੰਦੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿੰਤੂਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਹਿੰਦੀ 1834 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਆਇਆ ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਖੋਮੈਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਾ ਲਿਆ।  ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ,  ਸਕੀਨੇ ਨੇ, ਮੁਸਤਾਫਾ ਨੂੰ 1856 ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੋਮੈਨੀ ਦੇ ਨਾਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਆਖਮਦ ਮੋਜਤਹੇਦ-ਏ-ਖੋਂਸਾਰੀ ਜੀ ਸਨ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਖੋਂਸਾਰੀ ਮੱਧ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਇਮਾਮ ਸਨ। 

ਮਾਰਚ 1903 ਵਿੱਚ,  ਰੁਹੋੱਲਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।  ਰੁਹੋੱਲਾ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਅਰੰਭਕ  ਸਿੱਖਿਆ ਮੁੱਲਾਂ ਅਬਦੁਲ ਕਸੀਮ ਅਤੇ ਸ਼ੈਖ ਜੱਫਰ ਕੋਲੋਂ ਹੋਈ। ਰੁਹੋੱਲਾ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਦਾ ਉਦੋਂ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 15 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਇਤੋੱਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ 18 ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਈਸਲਾਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਕ ਮਦਰਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ  ਗੁਰੂ ਅਇਤੋੱਲਾ ਅਬਦੁਲ-ਕਰੀਮ ਹੈਰੀ-ਯਜਦੀ ਸਨ। 

1921 ਵਿੱਚ, ਅਰਕ ਉਂੱਚ ਮਦਰਸਾ, ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1922 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਾਦਰਸਾ ਅਰਕ ਛੱਡ ਕਰ ਕੋਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਦਰਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਖੋਮੈਨੀ ਨੇ ਦਾਰ-ਅਲ-ਸ਼ਾਫਾ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਾਜਫ, ਈਰਾਕ ਨੂੰ ਚੱਲ ਗਿਆ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ

**ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਧਾਮੀ**, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁ**ਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ** ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਜੱਟ ਜਿਉਣਾ ਮੋੜ", "ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ", "ਟਰੱਕ ਬਿੱਲਿਆ", "ਬਲਬੀਰੋ ਭਾਬੀ" ਅਤੇ "ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ *ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ* ਅਤੇ *ਉੱਚਾ ਦਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ* ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਧੰਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਮਈ 1953 ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛੋਟੀ ਇਆਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਹੂਮ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ, ਗਿੱਲ ਹਰਦੀਪ, ਮਨਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ, ਸ਼ਿਵ ਸਿਮਰਨ ਪਾਲ ਛਿੰਦਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ *ਕਲੀ* ਗਾਇਕੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ "ਜਿਓਣਾ ਮੌੜ" ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਗੀਤ "ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਈਂ ਸੋਹਣਿਆ" ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਿੱਟ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਸਨਮਾਨ 
ਉਸਨੂੰ 2013 ਦੇ ਬ੍ਰਿਟ ਏਸ਼ੀਆ ਟੀਵੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।

ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 'ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗਾਇਕ ਐਵਾਰਡ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਗੌਰਵ ਰਤਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

## ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਛਿੰਦਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇਵਾਲਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

## ਸੰਗੀਤ ਸਫ਼ਰ
ਸੰਗੀਤ ਸਮਰਾਟ ਚਰਨਜੀਤ ਆਹੂਜਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ‘ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ’ ਐਚਐਮਵੀ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਫ਼ਨ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤਾ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਛਿੰਦੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚਰਚਿਤ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਿਕਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਟੱਚ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦੇ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ ਐਨੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਦੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲੇ ਨੀਂ’, ‘ਜੰਞ ਚੜ੍ਹੀ ਅਮਲੀ ਦੀ’, ‘ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਗੋਰੀਏ’, ‘ਜਿਊਣਾ ਮੋੜ’, ‘ਉੱਚਾ ਬੁਰਜ ਲਾਹੌਰ ਦਾ’, ‘ਜੱਟ ਮਿਰਜ਼ਾ ਖਰਲਾਂ ਦਾ’, ‘ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ’, ‘ਤਾਰਾ ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਕਰਲਾਉਂਦੀ’, ‘ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਬੱਕਰੇ’, ‘ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੱਟ’, ‘ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਖੁਦਾਈ ਮੰਗ ਲਈ’, ‘ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ’ ਆਦਿ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ। ਛਿੰਦਾ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ‘ਜਿਊਣਾ ਮੋੜ’ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਊਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਗਾਥਾ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਉੱਚਾ ਬੁਰਜ ਲਾਹੌਰ ਦਾ’, ‘ਤੀਆਂ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀਆਂ’, ‘ਮੈਂ ਡਿੱਗੀ ਤਿਲਕ ਕੇ’, ‘ਜੱਟ ਮਿਰਜ਼ਾ ਖਰਲਾਂ ਦਾ’, ‘ਰੱਖ ਲੈ ਕਲੰਡਰ ਯਾਰਾ’, ‘ਜੰਞ ਚੜੀ ਅਮਲੀ ਦੀ’, ‘ਤਲਾਕ ਅਮਲੀ ਦਾ’, ‘ਘੁੱਢ ਚੱਕ ਮਾਰਦੇ ਸਲੂਟ ’, ‘ਗੱਲਾਂ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਦੀਆਂ’, ‘ਮੈਂ ਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਦੀ’, ‘ਦਿਲ ਪੇਂਡੂ ਜੱਟ ਲੈ ਗਿਆ’, ‘ਤੋਹਫ਼ੇ’ ਆਦਿ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੇ ਕੈਸਿਟਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਛੁਪੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਚਰਚਿਤ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਅਨੁਰਾਧਾ ਪੌਡੋਂਵਾਲ, ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਕਵਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ, ਸਵਿਤਾ ਸਾਥੀ, ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ, ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੋਮਲ, ਸੁਖਵੰਤ ਸੁੱਖੀ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਨੀਆ, ਰੁਪਿੰਦਰ ਰੰਜਨਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ, ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਸੁਦੇਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਹੂਮ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਪਾਰਸ, ਸੋਹਨ ਸਿਕੰਦਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਰੌਣੀ

**ਰੌਣੀ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹਦੀ ਪਛਾਣ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਰੌਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸਰਾਭਾ

**ਸਰਾਭਾ** ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਪੱਖੋਵਾਲ ਦਾ ਥਾਣਾ ਸੁਧਾਰ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੰਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਐਪਰ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਬਦਨ ਸਿੰਘ (ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਦਾ), ਕੁੰਦਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਰੰਗ ਸਿੰਘ, ਨੂਰ ਇਲਾਹੀ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਫਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ (ਦੋਵੇਂ ਸਕੇ ਭਰਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਨੀਮੀਆ

**ਅਨੀਮੀਆ** ਜਾਂ **ਰੱਤਹੀਣਤਾ** ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਲਹੂ-ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।। ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚਲੇ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ 50 ਸੀ.ਸੀ। ਦੇ ਕਰੀਬ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
## ਨੁਕਸਾਨ
ਗਰਭ ਮੌਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਇਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਆਇਰਨ ਦੇ ਕੈਪਸੂਲ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਹੂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸ ਕਮੀ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਪੈਪਟਿਕ ਅਲਸਰ, ਮਲੇਰੀਆ, ਬਵਾਸੀਰ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਮਾਹਵਾਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਲੱਛਣ
ਮੁਢਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲ਼ਾਪਣ, ਸੋਜ, ਬੇਚੈਨੀ, ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।

## ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ
ਅਨੀਮੀਆ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆਵੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਜੇਕਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਆਇਰਨ, ਫ਼ੌਲਿਕ ਤਿਜ਼ਾਬ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਮਾਸ-ਮੱਛੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮਟਰ, ਛੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸੀਰਾ ਗੁੜ, ਸੌਗੀ, ਖਜੂਰ, ਸੇਬ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸੰਤੁਲਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਅਨੀਮੀਆ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
::ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਅਨੀਮੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ
::(1g/dL=0.6206mmol/L)

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਸਐਸਡੀ
ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਿਤਾ

**ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਿਤਾ** () ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। 
## ਪਿੱਠਭੂਮੀ
ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।  ਰਾਹੁਲ 'ਐਬਸੈਂਟ ਸਟੇਟ', ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ 'ਹੈਲੋ ਬਸਤਰ' ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਬਾਰੇ 'Our Moon has Blood Clots' ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। 
## ਪੁਰਸਕਾਰ
ਪੰਡਿਤਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਭੇਜਣ ਲਈ *ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਕਰਾਸ ਅਵਾਰਡ (2010)* ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। 

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਮਾਈਕਲ ਸ਼ੂਮਾਕਰ

**ਮਾਈਕਲ ਸ਼ੂਮਾਕਰ** (ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1969) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ ਹੈ। ਇਹ 7 ਵਾਰ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਫਾਰਮੂਲਾ 1 ਰੇਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਕਲ ਸੂਮਾਕਰ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ 2004 ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰ ਦੌੜ
ਕਾਲਜ

**ਕਾਲਜ** ਤੋਂ ਭਾਵ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

## ਨਿਰੁਕਤੀ 
## ਪੱਧਰ 
## ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ 
## ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ 
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਰਚ ਦੀ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

### ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ 
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਖ਼ਰਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
### ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਲਜ 
ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਲਜ ਉਹ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
### ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜ
ਉਹ ਕਾਲਜ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਖ਼ਰਚ ਵੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਮਦਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ 700 ਤੋਂ ਉਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ 19,000 ਤੋਂ ਉਪਰ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

## ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਾਲਜ 
## ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸਕੂਲ 
## ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੁਨੀਵਰਸਟੀ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣੀ, ਖੋਜ ਕਰਾਉਣੀ ਤੇ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਮਨੀਮਹੇਸ਼ ਝੀਲ

**ਮਨੀਮਹੇਸ਼ ਝੀਲ**:ਮਨਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੀ ਹਿਮ ਸੰਖਿਆ 'ਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੰਬਾ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਤਹਿਸੀਲ ਭਰਮੌਰ ਖੇਤਰ 'ਚ ਕੈਲਾਸ਼ ਸ਼ਿਖਰ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ 19000 ਫੁੱਟ) ਮਨੀ ਮਹੇਸ਼ ਝੀਲ (ਉੱਚਾਈ 15000 ਫੁੱਟ) ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਝੀਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ 'ਚੋਂ 'ਜੰਗਸਕਰ ਪਰਬਤ' ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਧੌਲਧਾਰ ਪਰਬਤ' ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

## ਝੀਲ 'ਚ ਇਸਨਾਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰ ਸਾਲ ਰਾਧਾਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲੇ 'ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਦਾਦ ਵਿਚ, ਹੁਣ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਤਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਮਨੀ ਮਹੇਸ਼ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕੜੀ, ਝੰਡੀ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਧਾਅਸ਼ਟਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕੈਲਾਸ਼ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੋਂ ਮਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਜਦੋਂ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
## ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਢੰਗ
ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਬਨੀ ਖੇਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਚੰਬਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਬੇ ਤੋਂ ਭਰਮੌਰ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਭਰਮੌਰ ਤੋਂ ਹਰਸ਼ਰ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹਰਸ਼ਰ ਤੱਕ ਸੜਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਰਸ਼ਰ ਤੋਂ ਮਨੀਮਹੇਸ਼ ਪੈਦਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਹੈ। ਤੰਗ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹਰਸ਼ਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਹਰਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਧੰਨਛੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੇ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਰਸਤੇ 'ਚ ਕਈ ਪੁਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਛੋ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਹੇਠੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਠੰਢਾ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
## ਝੀਲ 
ਧੰਨਛੋ ਤੋਂ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਤੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਸਿਖਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਮਾਤਾ ਗੌਰੀ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਥਲ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਡੇਢ ਕਿਲਮੀਟਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੀਮਹੇਸ਼ ਝੀਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 15000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਝੀਲ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਕੈਲਾਸ਼ ਸ਼ਿਖਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮੂਡ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਰੰਗ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝੀਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ
ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੀਰ ਦਰਦ

**ਸਯਦ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੀਰ ਦਰਦ** () (ਅਸਲ ਨਾਮ **ਸਯਦ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੀਰ** ਅਤੇ ਦਰਦ ਤਖ਼ੱਲਸ; 1721 - 1785) ਦਿੱਲੀ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸਨ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਅਤੇ ਸੌਦਾ - ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਥੰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਜੀਵਨ
ਖਵਾਜਾ ਮੀਰ ਦਰਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 1721 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਸਿਰ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦਲੀਬ ਤਖ਼ੱਲਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੀਰ ਦਰਦ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਬਾਤਿਨੀ ਕਮਾਲ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਦਰਵੇਸ਼ਾਨਾ ਗਿਆਨ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਦੁਨੀਆ ਤਰਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦੇ ਇੰਤਕਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਏ। ਦਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ।

ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਅਮਲ ਸੂਫੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੋਸ਼ਾ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹੰਗਾਮਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਮਆਸ਼ੀ ਬਦਹਾਲੀ, ਬੇਕਦਰੀ ਅਤੇ ਬਦਹਾਲੀ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਦਰਦ ਦੇ ਪੈਰ ਜਮੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਦਰਦ ਨੇ 1785 ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾਈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਕੀਆ ਜਿੱਥੇ ਤਮਾਮ ਉਮਰ ਬਸਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਮਦਫਨ ਕ਼ਰਾਰ ਪਾਇਆ। ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਹੀ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕ
ਮਾਟੀ ਕੇ ਲਾਲ

***ਮਾਟੀ ਕੇ ਲਾਲ*** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:***Red Ant Dream***) (ਹਿੰਦੀ: ***माटी के लाल***) *ਪਾਣੀ ਪੇ ਲਕੀਰੇ*, *ਜਸ਼ਨ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ* ਅਤੇ *ਇਨ ਦਾ ਫਰੈਸਟ ਹੈਂਗਜ ਏ ਬਰਿੱਜ* ਵਰਗੀਆਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਸੰਜੇ ਕਾਕ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਇਹ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ’ਚ ਨਕਸਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦਰਮਿਆਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 8 ਮਈ 2013 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ।
## ਸਾਰ 
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਓਵਾਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਓਵਾਦੀ, ਨਿਯਮਗਿਰੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਤੋਂ ਜਲ, ਜੰਗਲ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਫ਼ੋਕਸ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਜੈਅੰਤ ਪਰਮਾਰ

**ਜੈਅੰਤ ਪਰਮਾਰ** (ਉਰਦੂ: جینت پرمار, ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ 1954) ਭਾਰਤੀ ਉਰਦੂ-ਹਿੰਦੀ ਅਰਥਾਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ੀ ਕਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਮੁੱਦੇ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁੰਗਰਦੀ ਜਵਾਨੀ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫਰੇਮ ਮੇਕਰ ਲਈ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰਮਾਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਫਰੇਮ ਮੇਕਰ ਉਸ ਲਈ ਬੇਮੇਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਲਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954
ਘਨੌਰੀ ਕਲਾਂ

**ਘਨੌਰੀ ਕਲਾਂ** ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ

**ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ** ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਹੈ।

ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ 'ਸ਼ਾਦ' ਦਾ (12 ਨਵੰਬਰ 1943 - 3 ਮਈ 2023) ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਐਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਸਾਲ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 6 ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ 27 ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ।

### ਨਾਵਲ 
### ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023
ਚਮਾਰ

**ਚਮਾਰ** ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਰਾਜੇ ਸਨ।ਇਸ ਕੌਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਮਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੂੰ 1944 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਰਾਮਨਾਰਾਇਣ ਰਾਵਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਚਮਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮਾਰ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।

## ਪੁਰਾਤਨ ਚਮਾਰ ਰਾਜੇ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਹਾਦੁਰ ਕੌਮ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀਰੀਆ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੌਮ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਇਹ ਸਨ:
01. ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ
02. ਸਮਰਾਟ ਬਿੰਦੁਸਾਰ
03. ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕੁਛ ਚਲਾਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਇਸ ਕੌਮ ਉੱਤੇ ਹੋਏ।

## ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪਾਟ
ਇਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਮਾਰਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਚਮਰ ਸੇਨ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸੀ।
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਸਨ।

## ਚਮਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
ਪਹਿਲੀ ਚਮਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਇੱਕ ਪੈਦਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ 1 ਮਾਰਚ 1943 ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ 27 ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਮਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹੀਮਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੈਜੀਮੈਂਟ 1946 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2011 ਵਿਚ, ਕਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

## ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿਹਰੇ
#ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ
#ਊਧਮ ਸਿੰਘ
#ਮਾਇਆਵਤੀ
#ਅੰਬੇਡਕਰ 
#ਬਾਬਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ 
#ਬਾਬਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ 
#ਬਾਬਾ ਮਦਨ ਸਿੰਘ
#ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਰਵੀਦਾਸੀਆ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਲੋਕ