open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਰੂਸ

thumb|220px
thumb|220px
thumb|220px
**ਰੂਸ** (; ; from the  — Rus'), ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਰੂਸੀ ਸੰਘ** ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਯੁਰੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜ ਹੈ।    ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰੂਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਥਲੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨੌਂਵਾਂ ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਾਰਚ 2016 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 146.6 ਮਿਲੀਅਨ (ਲਗਭਗ 14.6 ਕਰੋੜ) ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ ਹਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਭਿੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਰੂਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਰਵੇ, ਫਿਨਲੈਂਡ, ਇਸਤੋਨੀਆ, ਲਾਤਵੀਆ, ਲਿਥੁਆਨੀਆ, ਪੋਲੈਂਡ, ਬੇਲਾਰੂਸ, ਜੌਰਜੀਆ, ਯੂਕਰੇਨ, ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ, ਕਜਾਖਸਤਾਨ, ਚੀਨ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਲਾਸਕਾ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਾਸਕੋ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ, ਨੋਵੋਸੀਬਿਰਸਕ, ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ ਅਤੇ ਵੋਲਗਾਗਰਾਤ ਹਨ।

## ਨਾਂਅ 
ਰੂਸ ਨਾਂ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਯੁਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਸਲਾਵ ਦੁਆਰਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਬਾਦੀ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਹੀ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਸੀ "Русская Земля" (ਰੁਸਕਾਜਾ ਜ਼ੇਮਲੇਜਾ) ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਰੂਸੀ ਜ਼ਮੀਨ" ਜਾਂ "ਰਸ ਦੇ ਦੇਸ਼" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ". ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਦੁਆਰਾ 'ਕੀਵਨ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਨਾਮ ਰਸ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਸ 'ਲੋਕਾਂ, ਸਰਬਿਆਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਵਗੋਰਡ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸਵਨ ਰਸ ਬਣ ਗਈ.

ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਲਾਤੀਨੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਰੁਤਾਨੀਆ' ਸੀ, ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਰਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸਨ. ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ, ਰੂਸ (ਰੋਸਿਸਾ), ਕਿਆਵਨ ਰਸ ਦੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਉਪਨਾਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, Ρωσσία ਰੋਸੀਆ-ਸਪੈਲਡ Ρωσία (ਰੋਜ਼ੇਯਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ [ਰੋਸਿਆ]) ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ. 

ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਤਰੀਕਾ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸਸੀ (ਰੂਸੀ: россияне) ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ. ਦੋ ਰੂਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ "русские" (ਰੁਸਕੀਆ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਤਲਬ "ਨਸਲੀ ਰੂਸੀ" ਹੈ. ਇਕ ਹੋਰ "россияне" (ਰੋਸਿਆਨੇ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ" ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ.

## ਇਤਿਹਾਸ 
### ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ 
### ਕਿਏਵਨ ਰਸ'
### ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡੱਚੀ 
### ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ 
### ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ 
### ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ 
### ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ 
### ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ 
### ਰੂਸੀ ਸੰਘ 
## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ 
### ਧਰਾਤਲ 
### ਜਲਵਾਯੂ 
### ਸਰਹੱਦਾਂ 
### ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 
## ਜਨਸੰਖਿਆ 
### ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ 
### ਭਾਸ਼ਾ 
### ਧਰਮ 
### ਸਿੱਖਿਆ 
### ਸਿਹਤ 
## ਰਾਜਨੀਤਕ 
### ਸਰਕਾਰ 
### ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ 
### ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ 
## ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ 
### ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ 
### ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
### ਸਨਅਤ 
### ਵਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ 
### ਯਾਤਾਯਾਤ 
### ਊਰਜਾ 
### ਪਾਣੀ 
### ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ 
### ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ 
## ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ 
## ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
### ਸਾਹਿਤ 
### ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ 
### ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ 
### ਲੋਕ ਕਲਾ 
### ਭੋਜਨ 
### ਤਿਉਹਾਰ 
### ਖੇਡਾਂ 
### ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ 
### ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ 
## ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 
### ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲੇ 
### ਬਾਹਰੀ ਮਸਲੇ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 
## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਟੋ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼
ਮਾਂਟਰੀਆਲ

**ਮਾਂਟਰੀਆਲ** (; , ) ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ﻿ਮਾਂਟਰੀਆਲ ਦੇ ਵਿੱਚ 12000 ਸਿਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਇਨੂਇਤ

**ਇਨੂਇਤ**(ਇਨੂਕਤੀਤੁਤ: ᐃᓄᐃᑦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Inuit) ਲੋਕ ਅਲਾਸਕਾ, ਗਰਿਨਲੇਂਡ, ਕਨਾਡਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਰਫੀਲੇ ਆਰਕਟਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਨੂਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਹਨ। ਇਨੁਇਤ ਇੱਕ ਬਹੁਵਚਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਨੁਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨੁਇਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਐਸਕੀਮੋ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨੂਇਤ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਸ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨੂਇਤ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨੂਇਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲੋਕ ਹੈ।

## ਖਾਣਾ
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨੇ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨਾ, ਕੈਰੀਬੂ ਹਿਰਨ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਧਰੁਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੀਲ,ਵ੍ਹੇਲ, ਭਾਲੂ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਹੈ। 
## ਖ਼ਾਸ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਰਕਾ
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪੁਸ਼ਾਕ ਸਥਾਨਕ ਧਰੁਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ  ਦੀ ਖੱਲ ਜਾ ਜੱਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀਨ ਖ਼ੋਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਧੁਰ-ਉੱਤਰ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਠੰਢੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੂਕੂਲ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈਸ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਨੂਇਟਾਂ ਕਿਉਂਕਿ 22,000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ (ਸਾਈਬੇਰੀਆ ) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੈਰੀਬੂ ਹਿਰਨ ਜਾਂ ਸੀਲ ਦੀ ਖੱਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਰਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਰਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਾਰਕਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਕਲਾ਼ ਮਾਂ ਤੋਂ ਧੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਉਸਦੀ ਧੀ ਤੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਗਾਂਹ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ। ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਾਰਕਾ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਾਕ ਨੂੰ ਮਣਕਿਆਂ, ਝਾਲਰਾਂ ਅਤੇ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਆਦਿ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਐਮੰਡਸਨ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਸੀ-ਖੋਜੀ ਯਾਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਨਿਊਟ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਮਲੇ਼ ਨੂੰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਗਾਹੁਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਇਨੂਇਟ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਪਰ ਇਨੂਇਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਈ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤੀ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਪਣੀ ਪਾਰੰਪਰਕ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਰਕਾ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਰੁਝਾਣ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫ਼ੇਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। Gurmail Bega
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

**ਹਿਮਾਚਲ ਪਰਦੇਸ਼** ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 
ਹਿਮਾਚਲ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ 21,495 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ। 
ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼-ਗੋਰਖਾ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸੱਤਾ 'ਚ ਆ ਗਏ। ਇਹ 1857 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 1950 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ ਸੰਘ ਰਾਜ ਖੇਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਬਾਅਦ 'ਚ 1971 'ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ 18 ਵੀਂ ਰਿਆਸਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੈਲਾਨੀਆ ਲਈ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵੀ, ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਨਾਟੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ  ਅਤੇ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ ਮੰਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 
alt=ਗਰਿਫਨ  ਚੋਟੀ  ਤੋਂ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਮੰਡੀ ਦੀ ਝਲਕ।|thumb|ਗਰਿਫਨ  ਚੋਟੀ  ਤੋਂ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਮੰਡੀ ਦੀ ਝਲਕ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਸਿਡਨੀ

**ਸਿਡਨੀ** ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ, ਮਹਾਂਨਗਰ ਪੋਰਟ ਜੈਕਸਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ, ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਾਕਸਬਰੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਇਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਮਕਾਰਥਰ ਤਕ ਲਗਭਗ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (43.5 ਮੀਲ) ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਡਨੀ 658 ਉਪਨਗਰ, 40 ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ 15 ਸੰਖੇਪ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ "ਸਿਡਨੀਸਾਈਡਰਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੂਨ 2017 ਤੱਕ, ਸਿਡਨੀ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 5,230,330 ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਲਗਭਗ 65% ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।

ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 30,000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿਡਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਲੇਖਣ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1770 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਮਲਾ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੋਟਨੀ ਬੇਅ ਤੇ ਲੈਂਡਫਾਲ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1788 ਵਿਚ, ਆਰਥਰ ਫਿਲਿਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੇੜੇ ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੈਨਲ ਕਲੋਨੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ। ਫਿਲਿਪ ਨੇ ਥਾਮਸ ਟਾਉਸ਼ੈਂਡ, ਪਹਿਲੀ ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਸਿਡਨੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ *ਸਿਡਨੀ* ਰੱਖਿਆ। 1842 ਵਿਚ ਸਿਡਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਪੈਨਲਟੀ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। 1851 ਵਿਚ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ ਇਕ *ਗੋਲਡ ਰਸ਼* ਆਈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਸਿਡਨੀ ਇਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਆਲਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 2016 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਤਕਰੀਬਨ 35.8% ਵਸਨੀਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ  ਪੈਦਾ ਹੋਈ  45.4% ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਸਿਡਨੀ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮਹਾਂਦੀਪ

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ 7 ਮਹਾਂਦੀਪ ਹਨ।

### ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 
ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਹਨ:

7 ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਬਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਅਤੇ ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ. ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਆ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ 6 ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਹੈ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਲੈਟਿਨ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਰਮਨੀ, ਗਰੀਸ, ਇਟਲੀ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਨ, ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ
ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਟਾਰਟਿਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

The names *Oceania* or *Australasia* are sometimes used in place of *Australia*. For example, the *Atlas of Canada* names Oceania, as does the model taught in Latin America and Iberia.

## ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ 
  ਅਫ਼ਰੀਕਾ
  ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ
  ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ
  ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ
  ਯੂਰੋਪ
  ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]]

The following table summarises the area and population of each continent using the seven continent model, sorted by decreasing area.

ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 148,647,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (57,393,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ 29.1% (510,065,600 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ / 196,937,400 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਦੀਪ
ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਅਰਬੀ** (العربية) ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਵੀ। ਇਹ ਇਬਰਨੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਧਰਮਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹਦੀ ਬੜੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬ ਟਾਪੂ, ਲਹਿੰਦੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਉਦੀ ਅਰਬ, ਯਮਨ, ਓਮਾਨ, ਦੁਬਈ, ਬਹਿਰੀਨ, ਕੁਵੈਤ, ਇਰਾਕ, ਜੋਰਡਨ, ਸ਼ਾਮ (ਸੀਰੀਆ), ਲੈਬਨਾਨ, ਮਿਸਰ, ਲੀਬੀਆ, ਅਲਜੀਰੀਆ, ਮਰਾਕਸ਼, ਤਿਊਨਸ, ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਸੋਮਾਲੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।

thumbnail|left|250px|ਅਰਬੀ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ

ਅਰਬੀ ਸਾਮੀ (Semitic) ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਜੁੱਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਸਾਮੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ, ਇਬਰਾਨੀ, ਆਰਾਮੀ (Aramaic), ਅਤੇ ਆਮ੍ਹਾਰੀ () ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਬੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਬਾਤੀ (Nabatean) ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਊਰਦਨ (ਜੌਰਡਨ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਜੀਹਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਪੈਟ੍ਰਾ (Petra) ਸੀ। ਸੋ ਅਰਬੀ ਦੱਖਣੀ ਸਾਮੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਇਹਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲਿਪੀ ਕੂਫ਼ੀ, ਨਬਾਤੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪ ਆਰਾਮੀ ਅਤੇ ਫੋਨੀਕੀ (Phoenician) ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ਼ੀ ਸੀ। ਅਰਬੀ ਗਰਾਮਰ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਮੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖਿੱਲਰਨ ਕਾਰਨ ਅਰਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸਪੈਨਿਸ਼, ਕੁਰਦੀ, ਪਸ਼ਤੋ, ਸਿੰਧੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਬਰਬਰ, ਮਾਲਟੀਜ਼, ਅਤੇ ਚੈਚਨ ਬੋਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

## ਦੇਸ਼
ਅਰਬੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਉਦੀ ਅਰਬ, ਲਿਬਨਾਨ, ਸੀਰੀਆ, ਯਮਨ, ਮਿਸਰ, ਜਾਰਡਨ, ਇਰਾਕ, ਅਲਜੀਰੀਆ, ਲੀਬਿਆ, ਸੂਡਾਨ, ਕਤਰ, ਟਿਊਨੀਸ਼ਿਆ, ਮੋਰੱਕੋ, ਮਾਲੀ ਇਤਆਦਿ।

## ਲਿਪੀ
ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਲਈ ( ਜੋ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ) ਇੱਕ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਹ੍ਰਸਵ ਸਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਵਿਕਲਪਿਕ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਓਟਾਵਾ

**ਓਟਾਵਾ** ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ  ਦੱਖਣੀ ਓਨਟਾਰੀਓ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਓਟਾਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਓਟਾਵਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਗੇਟਿਨਾਉ, ਕਿਊਬੈਕ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਓਟਾਵਾ – ਗੇਟਿਨਾਉ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ  (ਸੀ ਐਮ ਏ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਐਨਸੀਆਰ) ਦਾ ਕੋਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਓਟਾਵਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਜਾਦੀ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (50%) ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ (32%) ਮੁੱਖ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੌਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਪੈਨਿਸ਼, ਇਟਾਲੀਅਨ, ਚਾਈਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਓਟਾਵਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 12 ਲੱਖ (12 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ
ਨੂਨਾਵੁਤ

**ਨੂਨਾਵੁਤ**  (ਇਨੁਕਤੀਤੂਤ: ᓄᓇᕗᑦ  ਤੋਂ) ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰਾਜਖੇਤਰ ਹੈ।﻿ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ 1 ਅਪਰੈਲ 1999 ਨੂੰ ਨੂਨਾਵੁਤ ਐਕਟ ਔਰ ਨੂਨਾਵੁਤ ਲੈਂਡ ਕਲੇਮਜ਼ ਐਗਰੀਮੈਂਟ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ 1993 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਨੂਨਾਵੁਤ ਦਾ ਕਿਆਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ 1949 ਵਿੱਚ ਨਿਊਫ਼ੰਡਲੈਂਡ ਅਤੇ ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਦੇ ਕਿਆਮ ਦੇ ਬਾਦ ਇੱਕ ਬੜੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ
ੳ

thumb|right
right
**ਊੜਾ** ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਊੜੇ ਆਪਣੀ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰ **उ** ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਊੜੇ ਨੂੰ ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ
ਊੜੇ ਬਾਰੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ
ਅ

**ਅ** ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਵਰ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਅ, ਆ, ਐ,ਅਤੇ ਔ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਆਧੁਨਿਕ ਐੜਾ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਦੇ ਅੱਖਰ **अ** ਦਾ ਹੀ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
ੲ

**ੲ** ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਅੱਖਰ ਹੈ| ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੁਰ ਬਣਦੇ ਹਨ:ਇ, ਈ ਅਤੇ ਏ|

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣ ਮਾਲਾ
ਅੰਕ

**ਅੰਕ** ਉਹਨਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

1: ਇੱਕ

2: ਦੋ

3: ਤਿੰਨ

4: ਚਾਰ

5: ਪੰਜ

6: ਛੇ

7: ਸੱਤ

8: ਅੱਠ
 
9: ਨੌਂ
 
0: ਸਿਫ਼ਰ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਅੰਗੂਠਾ

**ਅੰਗੂਠਾ** ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਅੰਜੀਰ

**ਅੰਜੀਰ** ਇੱਕ ਫਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਹਕੀਮ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਨੁਸਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸੁਕਾਇਆ ਫਲ ਵਿਕਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਪੀਹਕੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਜੈਮ (ਫਲ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਰੱਬਾ)ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਗਭਗ 62 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਤਾਜੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਿੱਚ 22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸਿਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਅਤੇ ਬੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕਬਜੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ
ਗਣਿਤ

**ਗਣਿਤ** ਜਾਂ **ਹਿਸਾਬ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: ਮਾਤਰਾ (ਗਿਣਤੀ) ਸੰਰਚਨਾ, ਸਥਾਨ, ਹਿਸਾਬਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਮੂਰਤ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ (abstract) ਅਤੇ ਨਿਗਮਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, ਪਰਿਮਾਣਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਗੁਣ, ਸੁਭਾਉ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ: ਅੰਕ-ਗਣਿਤ, ਬੀਜਗਣਿਤ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਰੇਖਾਗਣਿਤ, ਤਿਕੋਣਮਿਤੀ ਅਤੇ ਕਲਨ 
ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਰਟੇਂਡ ਰਸਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਹਿਸਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸੱਚ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।’’
ਹਿਸਾਬ ਕੁੱਝ ਅਮੂਰਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲਾਧਾਰ ਹੈ।

:

## ਹਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
*ਅਲਜਬਰਾ
*ਅਵਕਲਨ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
*ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿਗਿਆਨ
*ਤਰਕ ਵਿਗਿਆਨ
*ਸੰਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ
*ਭੌਤਿਕੀ ਗਣਿਤ
*ਗਣਨਾ
*ਸੂਚਨਾ ਸਿਧਾਂਤ 
*ਸੰਭਾਵਨਾ 
*ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ
*ਖੇਡ ਸਿਧਾਂਤ
*ਉੱਪਰੇਸ਼ਨ ਖੋਜ
*ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
*ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਕੂਰੋਫ

thumb|Map|250px
ਕੂਰੋਫ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿਥਿਤ ਕੂਰੋਫਕਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ 2804 ਹੈ।

## ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧ 
* ਕੂਰੋਫ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਕਿ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਲੈਂਡ
ਅਲਜਬਰਾ

**ਬੀਜਗਣਿਤ** ਜਾਂ **ਅਲਜਬਰਾ** (ਅਰਬੀ: "ਅਲ-ਜਬਰ", ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠ") ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਜਬਰਾ ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਲਜਬਰੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਜਮੈਟਰੀ ਅਤੇ ਕੈਲਕੂਲਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਗਤੀ ਮਿਲੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲਜਬਰਾ
ਵਿਗਿਆਨ

, ਅਰਿਸਟੋਟਲ, ਇਬਨ ਅਲ-ਹੇਥਮ, ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ, ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ, ਅੰਤੋਨੀ ਵਾਨ ਲਿਊਵਨਹੋਕ; **ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ** - ਇਸਾਕ ਨਿਊਟਨ, ਜੇਮਜ਼ ਹੱਟਨ, ਆਂਤੋਆਨ ਲਾਵੋਆਜ਼ੀਏ, ਜਾਨ ਡਾਲਟਨ, ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ, ਗ੍ਰੇਗੋਰ ਮੈਂਡਲ; **ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ** - ਲੂਈਸ ਪਾਸਤਰ, ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ, ਔਨਰੀ ਪੋਆਂਕਾਰੇ, ਸਿਗਮੁੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ, ਨਿਕੋਲਾ ਟੈਸਲਾ, ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ; **ਚੌਥੀ ਕਤਾਰ** - ਅਰਨਸਟ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ, ਮੈਰੀ ਕਿਊਰੀ, ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ, ਅਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਗਰ, ਐਨਰੀਕੋ ਫ਼ਰਮੀ; **ਅੰਤਲੀ ਕਤਾਰ** - ਰਾਬਰਟ ਆਪਨਹਾਈਮਰ, ਐਲਨ ਟੂਰਿੰਗ, ਰਿਚਰਡ ਫ਼ਾਈਨਮੈਨ, ਈ. ਓ. ਵਿਲਸਨ, ਜੇਨ ਗੁੱਡਾਲ, ਸਟੀਫ਼ਨ ਹਾਕਿੰਗ]]

**ਵਿਗਿਆਨ** ਜਾਂ **ਸਾਇੰਸ** (ਲਾਤੀਨੀ *scientia* ਭਾਵ "ਸੋਝੀ" ਤੋਂ) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉੱਪਰਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪਰਖਯੋਗ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਦੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ "ਅਰਿਸਟੋਟਲ" 'ਚ), ਵਿਗਿਆਨ ਉਸ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ "ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਡ ਸ਼ਾਖਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਮੋਕਲੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ "ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਜਾਂ "ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਵਿਗਿਆਨ" ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ। ਇਸਨੂੰ "ਕਈ ਵੇਰ 'ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਦਾਰਥਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ; ਕਈ ਵੇਰ ਨਿਰੋਲ ਗਣਿਤ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਅਲਹਿਦਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਭਾਵ ਹਾਵੀ ਹੈ।" ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਸੀਮਤ ਭਾਵ ਜਾਹਨਸ ਕੈਪਲਰ, ਇਸਾਕ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲੀਲੀ ਆਦਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਚਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ", ਨੇਮਬੱਧ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ "ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਗਰੀਨਲੈਂਡ

thumbnail|400px|ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦੀ ਹਵਾਈ ਤਸਵੀਰ
**ਗਰੀਨਲੈਂਡ** ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੋਰ ਤੇ ਇਹ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੂੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਕਟਿਕ ਅਤੇ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ 2006 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 57600 ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਖਤਰੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਗਰੀਨਲੈਂਡ, ਡੇਨਮਾਰਕ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। 1979 ਵਿੱਚ ਡੇਨਮਾਰਕ ਨੇ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਨੂੰ ਸਵੈਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੂਨ 2009 ਤੋਂ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਨੂੰ ਡੇਨਮਾਰਕ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ

**ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ** (1773-1813) ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (1765-1781) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। 

ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 18 ਅਗਸਤ 1773 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 1781 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਗੱਦੀ ਬੈਠਿਆ। 1787 ਵਿਚ 'ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ' ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਚੱਠਾ ਦੀ ਧੀ ਆਸ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾਨ ਨਾਨੂ ਮੱਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭੂਆ ਬੀਬੀ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਇਆ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਜੇ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** (25 ਮਈ 1872 - 8 ਨਵੰਬਰ 1900) 1876 ਤੋਂ 1900 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ। 1897 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਟਾਰ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1900
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872
ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

**ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** 1900 ਤੋਂ 1938 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ।

## ਜੀਵਨ
ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1,35,000 ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।

## ਖਾਸ ਕੰਮ
ਉਸ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ 'ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰਖਿਆ ਸੀ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਛਾਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਾਸਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਲਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਸਾਏ ਪਿੰਡ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੁਆਇਆ ਸੀ।
*9 ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਕੀਤੀ
*ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ 1910 ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤੀ
*ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਮਿੰਗਟਨ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਟਾਈਪ ਰਾਈਟਰ ਬਣਵਾਇਆ
*ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ
*ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ
*ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਰਾਈ
*ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਛਪਾਉਣ ਲਈ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ
*ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਵਿਭਾਗ ਖੋਲਿਆ
*ਆਯੁਰਵੈਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿਆ ਸੀ।

## ਮੌਤ
23 ਮਾਰਚ, 1938 ਦੇ ਦਿਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਹਿੰਦੀ** (हिन्दी) ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ *ਸਟੈਂਡਰਡ ਹਿੰਦੀ* ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੱਦੀ ਬੋਲੀ ਅ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਚੋ ਇੱਕ ਆ। 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 5 ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਆਵਦੀ ਜੱਦੀ ਬੋਲੀ ਦੱਸਿਆ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ 60 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਜੀ, ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਗਿਆਨਾ, ਸੂਰੀਨਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਕੁਝ ਜਨਤਾ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ

## ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ
ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '**ਸਿੰਧੂ**' ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਓਸੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਿੰਧੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਸਿੰਧੂ ਸ਼ਬਦ ਈਰਾਨੀ 'ਚ ਜਾ ਕੇ 'ਹਿੰਦੂ', ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਭਾਰਤ' ਹੋ ਗਿਆ ਬਾਅਦ 'ਚ ਈਰਾਨੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਕਿਫ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ 'ਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਏਸੇ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਦਾ 'ਈਕ' ਧਾਰਣਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ (ਭਾਰਤ ਈਕ)' ਹਿੰਦੀਕ ' ਬਣਿਆ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭਾਰਤ ਦਾ'। ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ 'ਇੰਦਿਕਾ' ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ 'ਇੰਡੀਆ' ਆਦਿ ਇਸ 'ਹਿੰਦੀਕ' ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਰਫੁੱਦੀਨ ਯਜਦੀ ' ਦੇ 'ਜਫਰਨਾਮਾ' (1424) 'ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਹਾਵੀਰ ਸਰਨ ਜੈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਾ ਫਰਕ" ਸਿਖਰਲੇ ਆਲੇਖ 'ਚ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਈਰਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ 'ਅਵੇਸਤਾ' 'ਚ 'ਸ' ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 'ਸ' ਨੂੰ 'ਹ' ਰੂਪ 'ਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਅਸੁਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉੱਥੇ 'ਅਹੁਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ 'ਚ ਵੀ 'ਭਾਰਤ', 'ਹਿੰਦੁਸ਼' ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੀ ਕਿਸੀ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ' ਐਡਜੇਕਟਿਵ ' ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ 'ਹਿੰਦੀਕ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ 'ਭਾਰਤ ਦਾ'। ਏਹੀ 'ਹਿੰਦੀਕ' ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰੀਕ 'ਚ 'ਇੰਦੀਕੇ', 'ਇੰਦੀਕਾ', ਲੈਟਿਨ 'ਚ 'ਇੰਦੀਆ' ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ 'ਇੰਡੀਆ' ਬਣ ਗਿਆ। ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ 'ਚ ਭਾਰਤ (ਭਾਰਤ)'ਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲਈ 'ਜ਼ਬਾਨ ਏ ਹਿੰਦੀ', ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 'ਜ਼ਬਾਨ ਏ ਹਿੰਦੀ', "ਹਿੰਦੀ ਜੁਬਾਨ" ਜਾਂ 'ਹਿੰਦੀ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਗਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਰਥ 'ਚ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕ ਤਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਚ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਭਾਖਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, 'ਹਿੰਦੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

## ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਦੀ 
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰਨ ਮੌਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ’ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। 1918 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਭਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1925 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਕੀਤਾ।
ਕਾਂਗਰਸ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲੀ ਸੀ। 1937 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ’ਚ ਸੀ. ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਤਾਂ 14 ਜੁਲਾਈ 1937 ਤੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਬੋਲਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਹੋਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ

**ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ**, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ**, (1440-1522) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ।

## ਜੀਵਨੀ 
#### ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਕਾਲੂ ਦਾ ਜਨਮ 1440 ਵਿੱਚ 'ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ' ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਰਾਮ ਬੇਦੀ (ਜਨਮ 1418) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਨਾਰਸੀ ਦੇ ਘਰ ਬੇਦੀ *ਗੋਤਰ* ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਲੂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਬੇਦੀ ਸਨ।   ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਠੇ ਵਿੰਡ (ਹੁਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਨੋਟ 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1440
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1522
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ

**ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਆਬੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੱੱਗਭਗ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਾਰਾਜ ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਇਹਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮਲਾ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 296 ਮੀਟਰ ਜਾਂ 971 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇਹ ਜਲੰਧਰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਆਬੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਉੱਤਰੀ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਊਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ-ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ, ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

= ਅਬਾਦੀ-ਅੰਕੜੇ =
2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 168,443 ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ 88,290 ਭਾਈ ਅਤੇ 80,153 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 2011 ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ 89.11 ਫ਼ੀਸਦ ਹੈ।

ਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 75.67 ਫ਼ੀਸਦ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 21.45 ਫ਼ੀਸਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 0.93 ਫ਼ੀਸਦ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ 0.78 ਫ਼ੀਸਦ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 85.40 ਫ਼ੀਸਦ ਸਾਖਰਤ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ 80.80 ਫ਼ੀਸਦ ਸਾਖਰਤ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 10 ਫ਼ੀਸਦ ਅਬਾਦੀ 11 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ।

• 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਔਰਤਾਂ: 962

• ਅਬਾਦੀ ਘਣਤਾ (ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ): 396

• ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ (2001-2011): 7.1 ਫ਼ੀਸਦ

• 1000 ਛੋਟੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ (0-6 ਦੇ ਗੱਭੇ): 859
ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਤੇਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1704 ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ' ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।

2011 ਤੱਕ, ਇਹ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (22 ਵਿੱਚੋਂ) ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Official website
* District Map of Fatehgarh Sahib district

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਮੋਗਾ, ਪੰਜਾਬ

**ਮੋਗਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Moga**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਗਾ 17ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ 24 ਨਵੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੋਗਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਉਪ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਸੀ। ਮੋਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰੋਜਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰੋਡ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧਰਮਕੋਟ ਬਲਾਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ 150 ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਉਭਰਿਆ ਹੈ।

## ਸ਼ਹਿਰ 
ਮੋਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੋਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਇਥੇ ਸਥਾਪਤ ਨੈਸਲੇ ਫੂਡ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਲਿਮਿਟਿਡ ਕਰ ਕੇ ਹੈ। ਨੈਸਲੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗੀ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਰੂਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਪੋਲੈਂਡ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਰ ਕਲਪੁਰਜ਼ੇ, ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ, ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ, ਮੇਵੇ ਆਦਿ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਇਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਦਾਲਾਂ, ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ, ਕਪਾਹ ਆਦਿ ਦੇ ਵਾਧੂ ਭੰਡਾਰ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਲਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਕੇਂਦਰ, ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਮਿਡਲ, ਸੈਕੰਡਰੀ, ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਇੰਸ, ਆਰਟਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਸਹਿਤ ਦੋ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
=ਮੋਗਾ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ=
ਸੰਨ 1973 ਵਿਚ ਰੀਗਲ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇੜੇ ਇਕ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।

ਮੋਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਆਬਾਦ ਹੋਈਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਇਥੇ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਯਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਬਲਦੇਵ ਸੜਕਨਾਮਾ ਵਅੰਗਕਾਰ ਕੇ. ਐੱਲ. ਗਰਗ ਇਸ ਸਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ।

ਅੱਜ ਕੱਲ ਮੋਗਾ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਪਾਨੀ ਜੋ ਕਿ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਈਸਰੋ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ

**ਮਾਨਸਾ** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਠਿੰਡਾ-ਜੀਂਦ-ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ-ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ-ਸਿਰਸਾ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਾਨਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੈਲਾਨੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਦੁੱਧੀ ਚਿੱਟੇ ਖਿੜ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਗਵਾਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਾਨਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ; ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

## ਸਿੱਖਿਆ 
ਮਾਨਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਿੱਖਿਆ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ/ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਾਲਜ ਹਨ - ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਡੀ. ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ ਕਾਲਜ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Mansa District website

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
1819

**1819** 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1810 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 6 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਸਰ ਥੌਮਸ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਰੈਫਲਜ਼ ਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
* 26 ਜੂਨ &ndash;ਡਬਲਯੂ.ਕੇ. ਕਲਾਰਕਸਨ ਨੇ ਬਾਈ-ਸਾਈਕਲ ਪੇਟੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ।
## ਜਨਮ
* 24 ਮਈ &ndash; ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ 65 ਸਾਲ 836-1901 ਤਕ) ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ

**ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ** ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। 1705 ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਕਸਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਪੱਥਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ 27 ਦਸੰਬਰ (13 ਪੋਹ), 1704 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਬਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰਹੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ।

'ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ' ਤੋਂ ਭਾਵ 'ਫ਼ਤਹਿ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਗਰ' ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 1710 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲਬਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਕੇ ਸਰਹੰਦ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸਰਹੰਦ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਬਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇਣੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦ ਤੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਖ਼ਰੀਦ ਜਾਵੇ। ਫੇਰ ਟੋਡਰ ਮੱਲ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ, ਨੇ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੇਟ ਹਨ ਜੋ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ, ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ। ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ/ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਹੰਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਜੱਦਦ ਅਲਿਫ਼ ਸਾਨੀ - ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰੂਕੀ ਸਰਹੰਦੀ, ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ- ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਛਬਵਾਦ ਦੇ ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਮੁਰੰਮਤਕਾਰ, ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮਸੂਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰਿ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
### ਹਵਾਲੇ
### ਸਰੋਤ
* 

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
* Official website
* Materializing Sikh Pasts, Anne Murphy (2006)

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ

**ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ** (7 ਜੁਲਾਈ 1656 – 30 ਮਾਰਚ 1664 ਜੂਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ **ਬਾਲ ਗੁਰੂ** (ਬਾਲ ਗੁਰੂ), ਜਾਂ ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਸੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਗੈਲਰੀ 

File:Front view of Gurudwara Bangla Sahib, Delhi.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, where  Guru Har Krishan died—now one of North India's most famous gurudwaras
File:Gurudwara Panjokhra Sahib, Haryana.jpg|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਬਾਲਾ, ਹਰਿਆਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਏ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
File:Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ, ਲਗਭਗ 1745
File:Guru Har Krishan painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਖੱਬੇ) ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ, ਲਗਭਗ 1700-1750
File:Guru Har Krishan miniature painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ
File:Guru Har Krishan being worshipped by his followers.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ
File:Original structure of Gurudwara Sri Sheesh Mahal Sahib, Kiratpur Sahib.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ
1802

**1802** 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1800 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਘਟਨਾ 
* 26 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਫ਼੍ਰਾਂਸ ਦਾ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਵਿਕਤੋਰ ਊਗੋ ਦੀ ਜਨਮ (ਮੌਤ 1885)

### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
## ਜਨਮ 
### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
## ਮਰਨ 
### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
੧੨੩੪

**1234 23** 13ਵੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸਾਲ ਹੈ.

## ਘਟਨਾ 
### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
## ਜਨਮ 
ਅਬਾਕਾ ਖਾਨ (ਮ. 1282)

### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
## ਮਰਨ 
### ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 
### ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 
### ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 
### ਅਕਤੂਬਰ-ਦਿਸੰਬਰ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ

**ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ** (5 ਮਈ 1479 – 1 ਸਤੰਬਰ 1574) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ 26 ਮਈ 1552 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।

ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਅਮਰਦਾਸ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਾ ਰੀਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਤੋਂ, ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਕ ਸੁਣੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਮਰਦਾਸ, 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਿੱਖ ਬਣ, ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। 1552 ਵਿੱਚ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤਖ਼ਤ ਸੌਂਪ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਐਲਾਨਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਈਸਵੀ (ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ 14 ਸੰਮਤ 1536) ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਸਰਕੇ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ, ਭੱਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਣ ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

### ਜਨਮ ਸਾਲ 
ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਦਰਜ ਮਿਤੀ 1479 ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ 1509 ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 1479 ਸਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਖਾਜ਼-ਇ-ਤਵਾਰੀਖ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੇ, ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ
ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ

**ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ** (, , ) ਸੱਜੇ-ਤੋਂ-ਖੱਬੇ ਅਬਜਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਸੋ-ਅਰਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਤਾਲੀਕ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਮਿਆਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 36 ਮੁੱਢਲੇ ਅੱਖਰ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ 

File:Standard Shahmukhi Alphabet table.png|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਸਾਰਣੀ
File:Shahmukhi nastaliq.png|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ "ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ"
File:Bhulay Shah.jpg|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ

## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
*ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
*ਸਰਾਇਕੀ ਵਰਣਮਾਲਾ

## ਹਵਾਲੇ
## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
* Shahmukhi to Gurmukhi Transliteration System: A Corpus based Approach
* The Western Panjabi Alphabet 
* Learn Shahmukhi 
* Likhari in Shahmukhi
* Kalam-e-Baba Nanak 
* Punjabi and Punjab
* E-Book on Gurmukhi and Shahmukhi
* PDF on Gurmukhi and Shahmukhi 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਸੱਟਾ ਬਜ਼ਾਰ

right|500px|ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੱਟਾ ਬਜ਼ਾਰ

**ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ** ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਦਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਲ ਅਤੇ ਹਿੱਸਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਵੱਟੇ ਸੱਟੇ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਅਮਾਨਤਾਂ ਦੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੇ ਚੁਕਾਈ ਲਈ ਵੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਾਰਨਾਮੇ, ਪੱਤੀਆਂ, ਯੂਨਿਟ ਟਰਸਟ ਤੇ ਹੋਰ ਪੂੰਜੀਪੱਤੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਮਾਨਤ ਦੀ ਲੇਵਾਦੇਵੀ ਤੌਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੈਂਬਰ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਆਧੁਨਿਕ ਮੰਡੀਆਂ ਇਲੈਕਟਰੋਨਿਕ ਜਾਲ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮੰਡੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਵਾ ਦੇਵੀ ਦੁਹਾਜਰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰ ਸੱਟਾ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੱਟਾ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੱਦ ਦੀ ਗਾਹਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਖੀਰਾ, ਉਸ ਮੱਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਤੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਸਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ

**ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ** ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1469 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੋਏ| 1708 ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨੇ *ਗੁਰਗੱਦੀ* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
**ਗੁਰੂ** ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ- "ਗੁ" ਅਤੇ "ਰੂ" ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। "ਗੁ" ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ 'ਹਨੇਰਾ' ਅਤੇ "ਰੂ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਚਾਨਣ'। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ਬਦ 'ਗੁਰੂ' ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦੇਵੇ; ਭਾਵ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀਦੀ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮਬਾਰੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਗੁਰੂ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਸ਼ਬਦ *ਸ਼ਿਸ਼ਯ* ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਚੇਲਾ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨਾਲ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲ਼ਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

## ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ 
## ਗੁਰੂਕਾਲ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ 

ImageSize = width:750 height:auto barincrement:50
PlotArea = left:250 bottom:20 top:0 right:0
Period = from:1469 till:2023
TimeAxis = orientation:horizontal
Alignbars = late
Colors =
  id:1    value:orange
  id:2    value:blue
  id:3    value:blue
  id:4    value:darkblue
  id:5    value:purple
  id:6    value:yellow
  id:7    value:claret
  id:8    value:powderblue
  id:9    value:magenta
  id:10   value:blue
  id:11   value:green

ScaleMajor = increment:100 start:1469
BarData=
  bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (1469–1539)"
  bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (1504–1552)"
  bar:Amar  text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ (1479–1574)"
  bar:Ram   text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ (1534 –1581)"
  bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606)"
  bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ (1595–1644)"
  bar:Har text:"ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ (1630–1661)"
  bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (1656–1664)"
  bar:Tegh text:"ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ (1621–1675)"
  bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (1666–1708)"
  bar:Granth text:"ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (1708–present)"

PlotData=
  bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1
  bar:Angad from:1504 till:1552 color:2
  bar:Amar from:1479 till:1574 color:3
  bar:Ram from:1534 till:1581 color:4
  bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5
  bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6
  bar:Har from:1630 till:1661 color:7
  bar:HarK from:1656 till:1669 color:8
  bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9
  bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10
  bar:Granth from:1708 till:end color:11

## ਬੰਸਾਵਲੀ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਕੀ 
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
* ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
* ਖ਼ਾਲਸਾ
* ਗੁਰਗੱਦੀ
* ਗੁਰਪੁਰਬ
* ਜੋਤੀ ਜੋਤ

## ਨੋਟਸ
## ਹਵਾਲਾ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ

**ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ** ਜਾਂ **ਅੰਗਰੇਜੀ** ( *ਇੰਗਲਿਸ਼*) ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਦੂਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਰਮਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ *ਪਹਿਲੀ* ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਸਾਹਿਤ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਵਲੋਂ ਏਂਗਲ ਅਤੇ ਸੈਕਸਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੈਲਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਸ ਦੇ ਵੱਲ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਅਠਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵਲੋਂ ਵਾਇਕਿੰਗਸ ਅਤੇ ਨੋਰਸ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਤਮਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ : ਡਰੀਮ ( dream ) ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉੱਤਰ ਦੇ ਵਾਇਕਿੰਗਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਨੇ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਕਰਟ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉੱਤਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਰਟ (shirt) ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਏ।

ਸੰਨ 500 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1100 ਤੱਕ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਦੌਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1066 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਡਿਊਕ ਆਫ ਨਾਰਮੰਡੀ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਐਂਗਲੋ - ਸੈਕਸਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਕਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ 1100 ਤੋਂ 1500 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਦੌਰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਚੌਸਰ (Chaucer) ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਨ 1500 ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਮਿਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੌਰ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਨ 1800 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕਤਮ ਦੌਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਆਕਰਣ ਸਰਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਵੀਂ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਸੰਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਾਹਿਤ, ਪੇਸ਼ਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵੀ ਸੀ। ਹਿੱਜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਗਮ ਸ਼ੈਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

## ਭੂਗੋਲੀ ਵੰਡ
, 400&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ 1.1&nbsp;ਬਿਲੀਅਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ

ਸ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਚੋਥਾ ਅੱਖਰ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣ ਮਾਲਾ
ਗੈਟ

#### ਜਨਰਲ ਐਗਰੀਮੈਂਟ ਆਨ ਟੈਰਿਫ ਐਂਡ ਟਰੇਡ (GATT) ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਤੌਂ ਬਾਦ ਬਰੈਟਨ ਵੂਡਜ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਤਵ ਮਸੂਲ,ਨਿਰਯਾਤ ਆਦਿਕ ਕਰਾਂ ਦੇ ਰੋਕਿਆਂ ਯਾ ਜੰਗਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।GATT ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ।MF ਦੀ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਨਾ ਸੀ।ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ WTO ਵਰਲਡ ਟਰੇਡ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ 1990 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣੀ। 
#### ਗੈਟ ਅਤੇ ਡਬਲਿਊ ਟੀ ਓ
ਗੈਟ 1994 ਦੇ 75 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 1 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਡਬਲਿਊ ਟੀ ਓ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ।ਅਗਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਗੈਟ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਪਨਾ ਲਿਆ।ਮੁਢਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੌਂ ਇਲਾਵਾ 21 ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਚੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ 28 ਹੋਰ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਡਬਲਿਊ ਟੀ ਓ ਨੇ ਸੇਵਾ ਖਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਲਮੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ।

#### ਗੈਟ ਦੇ ਵਪਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਦੇ ਚਕਰ
*	ਹਵਾਨਾ-1947-23 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼
*	ਅਨੈਸੀ-1949-13 ਮੈਨਬਰ ਦੇਸ਼
*	ਤੋਰਕੁਏ-1950-34 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼
*	ਜਨੇਵਾ-1956-ਚੌਥਾ ਚਕਰ-22 ਦੇਸ਼-ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿ।
*	ਡਗਲਸ ਢਿਲੋਨ ਚਕਰ-1960-61-45 ਦੇਸ਼
*	ਕਨੇਡੀ ਚਕਰ-1962-67-48 ਦੇਸ਼-ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਟੌਤੀ-ਐਂਟੀ ਡੰਪਿੰਗ ਐਗਰੀਮੈਂਟ-ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਲੌਂ ਕਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
*	ਟੋਕੀਓ ਚਕਰ-12973-79-99ਦੇਸ਼ 
*	ਉਰਗੁਏ ਚਕਰ-1986-94- ਡਬਲਿਊ ਟੀ ਓ ਨੇ ਗੈਟ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਨਿਰਯਾਤ ਅਨੁਦਾਨ ਤੇ ਆਯਾਤ ਕਰ ਦਰਾਂ ਘੱਟ ਹੋਈਆ ਪੇਟੈਂਟ,ਟਰੇਡਮਾਰਕ,ਕਾਪੀਰਾਈਟ,ਬਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਝੌਤਾ।
* ਦੋਹਾ ਚਕਰ- ਦੇਖੋ ਡਬਲਿਊ ਟੀ ਓ
1952

**1952** 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1950 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

## ਘਟਨਾ 
* 21 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਧਾਨ ਹੇਠ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ।
* 6 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਣੀ।
* 23 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash;ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਭਵਿੱਖ ਫੰਡ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਵਿਵਸਥਾ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ।
* 26 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash;ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੂੰ ਬੰਬ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
* 23 ਜੁਲਾਈ &ndash; ਮਿਸਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਮਾਲ ਅਬਦਲ ਨਾਸਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਾਰੂਕ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਮਗਰੋਂ 23 ਜੂਨ, 1956 ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ। 
* 31 ਅਕਤੂਬਰ &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬੰਬ ਚਲਾਇਆ।
* 3 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਰੋਜ਼ਨ-ਬਰੈੱਡ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਆਈ।
* 4 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਆਈਜ਼ਨਹਾਵਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 34ਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ।
* 11 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਜੌਹਨ ਮੁਲਿਨ ਤੇ ਵੇਅਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਵਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਡੀਉ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
* 1 ਦਸੰਬਰ &ndash; ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਬਦਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਮਯਾਬ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* 19 ਦਸੰਬਰ &ndash; ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਗੂ ਪੋਟੋ ਰੁਮੁਲੂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਂਧਰਾ ਸੂਬਾ ਤਾਂ ਬਣਨਾ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੀ ਵਜ ਗਿਆ।
## ਜਨਮ 
## ਮੌਤਾਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
1934

**1934** 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1930 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 9 ਫ਼ਰਵਰੀ &ndash; ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਦਿਨ, ਤਾਪਮਾਨ -25.7 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
* 19 ਮਈ &ndash; ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਰੁਸਕਨ ਬੋਂਡ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
* 24 ਜੁਲਾਈ&ndash; ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਐਂਗਲਬਰਟ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿਤਾ।
## ਜਨਮ
* 9 ਮਾਰਚ &ndash; ਰੂਸੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਯੂਰੀ ਗਗਾਰਿਨ ਦਾ ਜਨਮ। (ਮੌਤ 1968)
## ਮਰਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
1954

**1954 95** 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1950 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
*ਜੁਲਾਈ&ndash; ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕੀਤਾ।
## ਜਨਮ
*3 ਅਪਰੈਲ&ndash; ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਕੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ।
## ਮਰਨ 
*24 ਜੁਲਾਈ&ndash; ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਸਾਬਣ

ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ **ਸਾਬਣ** ਚਰਬੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦਾ ਲੂਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹਾਉਣ, ਧੋਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੱਪੜਾ ਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਨਅਤ ਵਿੱਚ ਚਿਕਨਾਹਟ (lubricants) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਮੇਰ ਅਤੇ ਬਾਬਲ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ (ਲਗਪਗ 2800 ਈਪੂ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਬਣ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲਗਭਗ 2200 ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਬਣ
1977

**1977** 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1970 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
## ਘਟਨਾ 
* 18 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਿ੍ਕਟਰ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਕੋ ਮੈਚ 'ਚ 12 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ
* 19 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਦਾ ਮੇਲਾ; ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪੁੱਜੇ।
* 21 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਨੂੰ ਕਾਨੂਨੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।
* 22 ਜਨਵਰੀ &ndash; ਐਮਰਜੰਸੀ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁਧ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ।
* 27 ਮਾਰਚ &ndash; ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 582 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।
* 16 ਜੂਨ &ndash; ਲਿਓਨਿਡ ਬਰੈਜ਼ਨਫ਼ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੁਲਕ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸੈਕਟਰੀ ਵੀ ਸੀ।
* 19 ਨਵੰਬਰ &ndash; ਮਿਸਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਨਵਰ ਸਾਦਾਤ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਗਿਆ।
## ਜਨਮ
## ਮਰਨ 
* 8 ਮਾਰਚ &ndash; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ, ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ