ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ

thumb|ਵਪਾਰੀ ਝੰਡਾ
thumb|275x275px|ਜੰਜੀਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
thumb|ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ*ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਗਜ਼ਟੀਅਰ*
**ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ** ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਹ ਹਬੀਸ਼ਾ ਮੂਲ ਦੇ ਸਿੱਦੀ ਖਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।

ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਂਕਣ ਤੱਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁਰੂੜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਰਧਨ ਦੇ ਕਸਬੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਰੂੜ-ਜੰਜੀਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾਬੰਦ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਤੱਟਵਰਤੀ ਪਿੰਡ ਮੁਰੂੜ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 839 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਫਰਾਬਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 110,389 ਸੀ। ਜਾਫਰਾਬਾਦ ਰਾਜ (ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਫਰਾਬਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 320 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸੀ।

## ਇਤਿਹਾਸ 
### **ਸਥਾਪਨਾ** 
ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਜੀਰਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ 1489 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਐਡਮਿਰਲ ਪੀਰਾਮ ਖਾਨ (ਇਥੋਪੀਆਈ ਮੂਲ ਦੇ) ਨੂੰ ਰਾਮ ਪਾਟਿਲ ਤੋਂ ਮੁਰੂਦ-ਜੰਜੀਰਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਖਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਭੇਸ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪਾਟਿਲ ਨੂੰ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵੱਡੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਵਜੋਂ, ਪੀਰਾਮ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਪਾਟਿਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਪੀਰਾਮ ਖਾਨ ਨੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜੰਜੀਰਾ ਨੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

### **ਓਟੋਮਨਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ** 
ਓਟੋਮਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਟੋਮਨਾਂ ਅਤੇ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਮਲਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਫੌਜ ਨੇ 1587 ਵਿੱਚ ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਜੀਰਾ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਜਦੋਂ ਓਟੋਮਨ ਬੇੜਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਚੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਆਚੇ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮਨ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ 1539 ਵਿੱਚ ਬਟਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ ਤੋਂ 200 ਮਾਲਾਬਾਰ ਮਲਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

## ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ 
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਦੀਆਂ ਨੂੰ 2,000 ਆਦਮੀ, ਸਮਾਨ, ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੋ ਫ੍ਰੀਗੇਟ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਮੈਨ-ਆਫ-ਵਾਰ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ 1677 ਵਿੱਚ ਸਿੱਦੀ ਕਾਸਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਦੀ ਸੰਬਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬੰਬਈ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਗਲ ਜਹਾਜ਼ ਗੰਜ-ਏ-ਸਵਾਈ (ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼) ਜੋ ਕਿ 800 ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ 400 ਮਸਕਟੀਅਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ, ਸੂਰਤ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ।

1673 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਫੈਕਟਰੀ [ਜੋ?] ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਦੀ ਬੇੜੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਸਰਦੀਆਂ ਕੱਟਦਾ ਸੀ, ਪੰਜ ਫ੍ਰੀਗੇਟ, ਦੋ ਮੈਨ-ਆਫ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਗ੍ਰੈਬ ਸਨ। ਇਹ ਜੰਜੀਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਦੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਲ ਸੈਨਾ ਯੁੱਧ ਹੁਨਰ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਬੇੜੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ 400,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਅਦਾਇਗੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

## ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
ਮੁੱਖ ਲੇਖ: ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਜੰਜੀਰਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜੰਜੀਰਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ

### **ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ** 
ਸਿੱਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਅੰਗਰੀਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਰਾਠਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਸਨ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਕੋਂਕਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ।

### **ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ** 
1733 ਵਿੱਚ, ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀਰਾਓ ਨੇ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਸਿੱਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਧੀ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਅਸਿੱਧੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੇਸ਼ਵਾ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ 'ਜਾਇਜ਼ ਸ਼ਾਸਕ' ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਦੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕਬਜ਼ੇ ਜੰਜੀਰਾ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਜਨਵੇਲ ਅਤੇ ਗੋਵਾਲਕੋਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਦੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਏਗੜ੍ਹ, ਰੇਵਾਸ, ਥਾਲ, ਚੌਲ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਦੀਆਂ ਲਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।

## ਮਰਾਠਾ-ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੋਂਕਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਜੰਜੀਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਜੰਜੀਰਾ ਰਾਜ ਨੂੰ 1799 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਡੈਕਨ ਸਟੇਟਸ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ 123 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਫੋਰਸ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

### **ਸ਼ਾਸਕ** 
ਜੰਜੀਰਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਹਬਸ਼ੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਬੀਸੀਨੀਆ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਕੋਲ 'ਵਜ਼ੀਰ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਸੀ, ਪਰ 1803 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਨਵਾਬ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1903 ਦੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 11 ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ