open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ

**ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ** (ਸ਼ਾਸਨ 746–753) ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਗਿਆ।

## ਪਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ 
ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਮੰਤ ਸ੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਪਾਂਡਿਆ ਸ਼ਾਸਕ ਮਾਰਾਵਰਮਨ ਰਾਜਾਸਿਮਹਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਾਂਡਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੋਂਗੂ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਨੇ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਨਬਾਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ।

## ਘਟਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਲੋਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ II ਤੀਬਰ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਤੋਂ: ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਾਂਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਪੀੜਤ ਸੀ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂਕਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਵੀ ਪੱਲਵ ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ, ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਮਦਦ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਸਕਿਆ।

750 ਵਿੱਚ, ਚਾਲੂਕਿਆ ਨੇ ਵੇਨਬਾਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾਸਿਮਹਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਉੱਤੇ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ 752 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਬਦਾਮੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਸੀ।

## ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ 
ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ II[6] (ਜਨਮ ਲਗਭਗ 738 ਈਸਵੀ), ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, 753 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਬਾਦਾਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜ ਕੇ ਵਾਤਾਪੀ (ਬਾਦਾਮੀ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।[7]

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸੀ।[7] ਜਦੋਂ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੀ ਫੌਜ 753 ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਪੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਗੰਗਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਉਹ 774 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।[7]

ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਤੈਲਪ ਦੂਜਾ, ਨੇ ਲਗਭਗ 220 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, 973 ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।[8]

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਦੰਤੀਦੁਰਗ

ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾਧਿਰਾਜ', 'ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ','ਪਰਮਭੱਟਾਰਕ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਿਥਵੀਵੱਲਭ' ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਚੀ, ਕਲਿੰਗ, ਕੋਸ਼ਲ, ਮਾਲਵ, ਲਾਟ ਅਤੇ ਟੰਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼

**ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ** ਜਾਂ **ਰਾਸਤਰਕੂਤ** (ਕੰਨੜ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ) ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ . ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਲੱਗਭੱਗ ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ . ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘਨਿਸ਼ਠ ਪਰ ਆਜਾਦ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਰਾਸਤਰਕੂਟ ਤਾੰਮ੍ਰਿਪਤਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਲਿਖਿਤ ਹੈ ਕਿ, ਮਾਲਵਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਮਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ (ਜੋਕਿ ਅੱਜ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ), ਇਸ ਕਾਲ ਦੀਅਨ ਹੋਰ ਰਾਸਤਰਕੂਟ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਚਲਪੁਰ (ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਏਲਿਚਪੁਰ ਹੈ), ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਰਾਂਤੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਏਲਿਚਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਸਤਰਕੂਟ ਬਦਾਮ ਰੰਗਾ ਚਾਲੁਕਯੋਂ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਦਾਂਤੀਦੁਰਗ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਚਾਲੁਕਿਅ ਸ਼ਾਸਕ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਸਰਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਰਣਾਟਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗੁਲਬਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ . ਇਹ ਜਾਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨਿਇਖੇਤ ਦੇ ਰਾਸਤਰਕੂਤੋਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 753 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਇਸ ਸਮੇਂਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭੂਭਾਗ ਉੱਤੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਸਨ .

ਅਠਵੀਂ ਵਲੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕੰਨੌਜ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੇਤੁ ਇੱਕ ਤਰਿਦਲੀਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਕਤ ਕੰਨੌਜ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੱਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸੀ . ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਣਾ ਚਾਵ ਰਿਹਾ ਸੀ . ਮਾਨਿਇਖੇਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟੋਂ ਦੀ ਸੱਤੇ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤਰਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੁਆਬ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀ . ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸਥਾਰ, ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਅਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਕਾਲ ਸੀ . ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਜੈਨ ਗਣਿਤਗਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੇਤੁ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ . ਅਮੋਘਵਰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਰਾਜਮਾਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ . ਉਨੀ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਦਰਵਿਣਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਏੱਲੋਰਾ ਦਾ ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥ ਮੰਦਰ ਹੈ . ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨੋਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਏਲੇਫੇਨਤਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਅਤੇ ਕਰਣਾਟਕ ਦੇ ਪਤਾਦੱਕਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੇਰਿਟੇਜ ਸਾਈਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ .

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ

**ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ** ਇੱਕ ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਲ ਭੂ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਸੀ ਈਸਟ ਇੰਡਿਆ ਟਰੇਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਗ਼ੁਲਾਮਗਿਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿੱਚ ਸਨ।

## ਉਦਗਮ(1497-1583)
**ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ** ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਦੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸਨ। 1496 ਵਿੱਚ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿੰਗ ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ, ਨਵੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਖੋਜਣ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੌਨ ਕੈਬੋਟ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਦੁਆਰਾ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਬੋਟ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1497 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜਾ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ ਨੇ) ਕਿ ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ,, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਬਸਤੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕੈਬੋਟ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜੇ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ

frameless|right
﻿
**ਅਜ਼ੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ** ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਤੋਂ 3 ਕਰੋੜ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਔਗ਼ਜ਼ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਅਜ਼ੇਰੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ਬਦ
ਹਯਾਤ, ਮਹਿਰੂਮੀਅਤ, ਤਸਵੀਰ, ਹਵਾਦਾਰ, ਇਨਸਾਨ, ਦੁਨੀਆ, ਮਹਿਕਮਾ, ਕਿਤਾਬ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਦਰਦ, ਤਹਿਤ, ਦਸਤਾ, ਸੁਬਹਾ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਖ਼ਰਾਬ, ਸਾਮਾਨ, ਇਨਾਮ, ਦੀਵਾਰ, ਖ਼ਿਆਲ, ਦਹਿਸ਼ਤ, ਤਮਾਮ, ਦਫ਼ਾ, ਲਿਬਾਸ, ਮਸ਼ਹੂਰ, ਬਰਾਬਰ, ਹੈਰਾਨ, ਆਰਜ਼ੂ, ਜ਼ੁਲਮ, ਖ਼ਾਤਿਰ, ਦੁਕਾਨ, ਹਿਸਾਬ, ਸ਼ਰਬਤ, ਹਸਰਤ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸਲਾਮ, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਗ਼ਜ਼ਬ, ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ, ਤਰਫ਼, ਖ਼ੈਰ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ, ਹੈਰਤ, ਸਾਹਿਬ, ਮਾਲੂਮ, ਰਾਜ਼ੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਮਾਲਿਕ, ਅਦੀਬ, ਗਰਦਿਸ਼, ਤਸ਼ਕੀਲ, ਸਹਰ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਕ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਰਜੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਰੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਅਮਹਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਅਮਹਾਰੀ** ਇੱਕ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 2007 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਅਮਹਾਰੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਬੁਲਾਰੇ 2.2 ਕਰੋੜ ਸਨ।

## ਲਿਪੀ
ਅਮਹਾਰੀ ਲਿਪੀ ਇੱਕ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਦੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀਆਂ
ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ** ਭਾਰੋਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਸੋਪੋਟੈਮਿਆ ਅਤੇ ਕਾਕਸ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਰਮੀਨੀ ਜਾਰਜਿਆ ਅਤੇ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ( ਜਵਾਬ - ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਈਰਾਨ ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਠਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਹਾਲਤ ਗਰੀਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦ - ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦਾ ਈਰਾਨ ਵਲੋਂ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਆਮਤੌਰ : ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਬਦ ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਰਮੀਨੀ ਨੂੰ ਈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸਿਰਫ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਆਜਾਦ ਸੱਤਾ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ . ਦੇ ਪੂਰਵ ਦਾ ਕੋਈ ਗਰੰਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਅੰਜਨਸਮੂਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਜਾਰਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਪ‌ ਤ‌ ਕ‌ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਬ‌ ਦ ਗ‌ ਵਲੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਸ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਤਸਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਿਤ੍ਰ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿਅਰ ਹੈ। ਆਦਿਮ ਭਾਰੋਪੀਏ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਜਾ ਪਈ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਏਰਕੁ ਅਤੇ ਏਰੇਖ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣਾਤਮਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗਾਂ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵ‌ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਆਦਿ ਆਦਿਮ ਆਰਿਆਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਕ, ਅਰਬਾਂ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਆਰਮੀਨੀ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਪਾਂਚਵੀਂ ਈ . ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਮਾਂ ਪੂਰਵ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਲੇਖ ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਵਤ : ਆਰਮੀਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਨਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਪੰਜਵੀ ਈਸਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਗੜੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਈਸਾਈ ਧਰਮਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰੀਕ ਦੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਗਰਥੋਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਫਾਉਸਤੁਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗਰੰਥ ਚੌਥੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਆਰਮੀਨੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਨਰੇਸ਼ੋਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨ, ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਐਲਿਸਏਉਸ ਵਰਦਪੈਤ ਨੇ ਵਰਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਯੋਂ ਨੇ ਸਾਸਾਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਧਰਮਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਖੌਰੈਨ ਦੇ ਮੋਜੇਜ ਨੇ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੪੫੦ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੰਥ ਸੰਭਵਤ : ਸੱਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਠਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਲੋਂ ਬਰਾਬਰ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਗਰੰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਧੰਮ੍ਰਿ ਵਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

੧੯ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮਧਿਅਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਜਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਿਅਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਬਥੇਰਾ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਮਤੌਰ : ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਆਰਮੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਉਪੰਨਿਆਸ, ਡਰਾਮਾ, ਚੁਹਲਬਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਬਥੇਰਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ -ਪਤਰਿਕਾਵਾਂਵੀ ਸਮਰੱਥ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੀ ਹਨ। ਸੋਵਾਇਟ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
## ਨੋਟਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਅਫ਼ਰੀਕਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾ

**ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ**  ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੱਛਮ ਜਰਮਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਨਮੀਬੀਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ-ਕੁਝ, ਬੋਟਸਵਾਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਹਾਲੈਂਡ ਦੀ ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿੱਕਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਾਡੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਉੱਨਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸੋ ਇਸ ਤਰਾਂ, ਇਹ ਡੱਚ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ "ਕੇਪ ਦੀ ਡੱਚ" (ਕੇਪ ਡੱਚ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਪਹਿਲੇ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ "ਕਿਚਨ ਡੱਚ" (ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਅਨਾਦਰਜਨਕ ਸ਼ਬਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਡੱਚ ਸ਼ਬਦ "ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ-ਹਾਲੈਂਡ" ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡੱਚ"। ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਬਾਂਟੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਰਮਨ, ਮਲੇ ਇਤਿਆਦਿ, ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਪਣਾਏ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 90 ਤੋਂ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਰੋਤ ਡੱਚ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਡੱਚ ਨਾਲ਼ੋਂ ਫ਼ਰਕ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਮਿਆਰੀ ਡੱਚ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਉਚਾਰਨ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੈ — ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਮੂਲ ਵਕਤਿਆਂ, ਜਾਂ ਅਬਾਦੀ ਦੇ 13.5% ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ਼, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪਸਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅੱਧ — ਨਾਰਥਨ ਕੇਪ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੇਪ ਸੂਬੇ — ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ 75.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰੰਗੀਨ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀਆਂ (3.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ), 60.8% ਚਿੱਟੇ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀਆਂ (2.7 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ 4.6% ਨਾਲ਼ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀਆਂ (58,000) ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 1.5% ਕਾਲ਼ੇ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀ (600,000 ਲੋਕ) ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਟੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਬੋਲਦੇ ਦੱਖਣ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 10.3 ਮਿਲੀਅਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਪਬਲਿਕ ਉੱਨਤੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਟੀ.ਵੀ. ਆਦਿ 'ਤੇ ਆਮ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ 1933 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਉਲਥਾ ਇਸ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਗੁਆਂਢੀ ਨਮੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਦੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੂਲ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਇਹ 11% ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੰਟਹੁਕ ਅਤੇ Hardap ਅਤੇ ǁKaras ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਨਮੀਬੀਆ ਦੀ "ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ" ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਇੱਕ ਪਛਾਣੀ ਹੋਈ ਖੇਤਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ; 1990 ਵਿੱਚ ਵਿੰਟਹੁਕ ਦੀ 25% ਅਬਾਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, ਅਫ਼ਰੀਕਾਂਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਆਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਵਕਤਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਗਿਣਤੀ 15 ਤੋਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ਦੂਜਾ

**ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ਦੂਜਾ** ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਇਲੋਕਾਨੋ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਫ਼ਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 2015 ਅਨੁਸਾਰ 90 ਲੱਖ ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੋਕ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਉਇਗ਼ੁਰ ਭਾਸ਼ਾ

ਉਇਗੁਰ ਚੀਨ ਦਾ ਸ਼ਿੰਚਿਆਂਗ ਸੂਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ

[thumb|upright|[ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਓ ਬੋਲਣ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਲਹਿਜਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ - ਨਾਦਿਰਾ ਨੂੰ ਨੋਦਿਰਾ (НОДИРА) ਅਤੇ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉਜਬੇਕਿਸਤੋਨ (Ўзбекистон) ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]]
**ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ** (ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ: oʻzbek tili ਜਾਂ oʻzbekcha; ਸਿਰਿਲਿਕ: Ўзбек тили; ਅਰਬੀ: أۇزبېكچا) ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ ਦੇ 1.85 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਜ਼ਬੇਕੀ ਅਲਟਾਇਆਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੁਰਕੀ, ਜਾਂ ਕਾਰਲੁਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਜਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਵਰ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਈ। 1927 ਤੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਬੀ - ਫਾਰਸੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚੀਨ ਦੇ ਉਜਬੇਕ ਸਮੁਦਾਏ ਅਜੇ ਵੀ ਅਰਬੀ - ਫਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਉਜਬੇਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਲੋਕ 1992 ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
## ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਮਾਨ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚ ਉਜ਼ਬੇਕ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਹਿਜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਵਿੱਚ ਓ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ \ਖ਼\ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ \ਖ\ ਤੋਂ ਜਰਾ ਭਿੰਨ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਏਬੀ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਇਸਤੋਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਇਸਤੋਨੀਆਈ** ਇਸਤੋਨੀਆ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤੋਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 11 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਯੂਰਾਲਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਲੋਂ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ

**ਊੜੀਆ** ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜ਼ੋ ਇੰਡੋ-ਯੂਰੋਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਇੰਡੋ-ਆਰਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬਧ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਓਡਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚੱ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਝਾਰਖੰਡ, ਛੱਤੀਸਗੜ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੜਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 22 ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਓਡਿਸ਼ਾ ਦੀ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੀ ਦੂਜੀ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕ਼ਜ਼ਾਕ਼ ਭਾਸ਼ਾ

**ਕਜ਼ਾਖ** (ਮੂਲਭਾਸ਼ਾ: '***, **Қазақша**, ****, **Qazaqşa**, ***'; ਉੱਚਾਰਨ ) ਭਾਸ਼ਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕਜ਼ਾਖ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਕਿਪਚਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਾਕਾਲਪਾਕ ਅਤੇ ਨੋਗਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕਨੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਕਨੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ**, ਨੀਲੋ-ਸਹਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਡ ਦੇ ਕਾਨੇਮ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਨਾਇਜੀਰਿਆ ਦੇ ਬੋਰਨੂ, ਨਾਇਜਰ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਡਿੱਫਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੰਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਉਨਯੋ, ਜਿੰਦਰ ਅਤੇ ਕਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਾਡ ਸ਼ਬਦ ਕਨੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਲ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕਰੇਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

**ਕਰੇਨ**  l ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਬਾਰਡਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਅਨ ਕਰੇਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬਿਲਾ** ਬਾਂਟੂ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ

thumb|250px

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਕੈਟਾਲੋਨ ਇੱਕ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਅੰਡੋਰਾ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਟਾਲੋਨ ਦਾ ਜੋੜ ਰੋਮਾਨੀ ਬੋਲੀਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 92 ਲੱਖ ਲੋਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ 93 ਪਾਇਦਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਲਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚੋ ਬਣੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਖਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ

**ਖਮੇਰ** (ភាសាខ្មែរ, ਆਈ ਪੀ ਏ: [pʰiːəsaː kʰmaːe) ਜਾਂ **ਕੰਬੋਡੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ** ਖਮੇਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਅਤਨਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਸਤਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ (Austroasiatic language) ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹ

## ਲਿਪੀ
ਖਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ ਖਮੇਰ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੱਲਵ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ, ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਨੀਚੇ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਗੁਆਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਗੁਆਰਾਨੀ** *Guarani*' ( ਜਾਂ ), ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਪੈਰਾਗੁਏਵੀ ਗੁਅਰਾਨੀ (ਅੰਤਰਨਾਮ ''avañe'ẽ''  'ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ'), ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਟੂਪੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਟੂਪੀ-ਗੁਆਰਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਰਾਗੁਏ ਵਿੱਚ (ਸਪੇਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅੱਧੀ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਇਗਬੋ ਭਾਸ਼ਾ

**ਇਗਬੋ** ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਇਗਬੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 2.5 ਕਰੋੜ ਬੁਲਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 20 ਦੇ ਕਰੀਬ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ

**ਚੈੱਕ**(; *čeština* ) ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ **ਬੋਹੀਮੀਅਨ** (; ਵੀ ਇੱਕ ਚੈੱਕ ਸਲੋਵਾਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਲੋਵਿਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਲੈਵਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੈਕ ਇੱਕ ਸੰਯੋਜਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੜੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤਰਤੀਬ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਲਚਕੀਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਵਾ

**ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਵਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Javanese, **ਜਾਵਾਨੀ**, **ਕਾਰਾ ਜਾਵਾ** ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਾਵਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਜਾਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ 9.8 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹੈ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ 42% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ)।

ਜਾਵਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਜਾਰਜੀਅਨ** (ქართული ენა) ਜਾਰਜੀਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਾਰਜੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਜ਼ੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ

**ਜੁਲੂ** ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੁਲੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (95% ਤੋਂ ਵੱਧ) ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। ਜ਼ੁਲੂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ (24% ਆਬਾਦੀ) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਘਰੇਲੂ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ।

1994 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ 11 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੀ, ਈਥੋਲੋਗੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੋਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਬੰਤੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਵੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ, ਆਈਸੀਜੁਲੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ 
ਜ਼ੁਲੂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਬਾਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਮਬਾਬੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੁਲੁ ਨੂੰ (ਉੱਤਰੀ) ਨਦੇਬੇਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ੋਸਾ, ਪੂਰਬੀ ਕੇਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁ੍ੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜ਼ੁਲੂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਹੋ (2009) ਚਾਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੇਂਦਰੀ ਕਵਾ ਜ਼ੂਲੂ-ਨਾਟਲ ਜ਼ੁਲੂ, ਉੱਤਰੀ ਟਰਾਂਵਲ ਜੂਲੂ, ਪੂਰਬੀ ਤੱਟੀ ਕਵਾਬੇ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟਵਰਤੀ ਸੇਲੇ। ਜ਼ੁਲੂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 1883 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ। 1901 ਵਿੱਚ, ਨਟਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ੁੱਲੂ ਜੌਹਨ ਦੁਬ (1871-1946) ਨੇ ਓਲਾਲੇਂਜ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੂਲ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ੁੱਲੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ1930 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜ਼ੁਲੂ ਲੇਖਕ ਰੇਗਿਨਾਲਡ ਡਾਲਮੋਮੋ ਨੇ ਜ਼ੁੱਲੂ ਕੌਮ ਦੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਵੇਂ ਯੂ-ਦਿੰਗਾਨੇ (1936), ਯੂ-ਸ਼ਾਕਾ (1937), ਯੂ-ਮੌਂਪਾਂਡੇ (1938), ਯੂ-ਸੈਕਟਵਾਓ (1952)) ਅਤੇ ਯੂ-ਦਿਨਿਜ਼ੁਲੂ (1968)। ਜ਼ੁਲੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਡਿਕਟ ਵਾਇਲਟ ਵਿਲਾਕਾਸਜੀ ਅਤੇ ਓਸਵਾਲਡ ਮਾਬੁਈਸੇਨੀ ਮਾਤਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਜ਼ੁਲੂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜੂਲ਼ੂ-ਨਟਾਲ ਦੇ ਜ਼ੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੋਰਡ ਹੁਣ ਪੈਨ ਸਾਉਥ ਅਫਰੀਕਨ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

### ਸ੍ਵਰ
ਜ਼ੁਲ਼ੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸ੍ਵਰ ਹਨ।

### ਵਿਅੰਜਨ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ

thumb

**ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ** ਜਾਂ **ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ** (, *ਇਵਰਿਤ*) ਸਾਮੀ-ਹਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਾਮੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਬਿਬਲੀ ਇਬਰਾਨੀ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਦੀ ਧਰਮਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਯਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਬਰਾਨੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
*Zuckermann, Ghil'ad 2020 *Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond*, Oxford University Press ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776
*Zuckermann, Ghil'ad 2003 *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*, Palgrave Macmillan ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਟਿਗਰੀਨਿਆ ਬੋਲੀ

**ਟਿਗਰੀਨਿਆ ਭਾਸ਼ਾ** ਇੱਕ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਇਥੋਪੀਆ ਦੇ ਟਿਗਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਇਰਤਰੀਆ ਦੀਆਂ 2 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਡਚ - ਫਲੇਮਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ

**ਤਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ** (ਤਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ \ਤਾਤਾਰ: татар теле, ਤਾਤਾਰ ਤੇਲੇ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Tatar language) ਰੂਸ ਦੇ ਤਾਤਾਰਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਸ਼ਕੋਰਤੋਸਤਾਨ ਦੇ ਤਾਤਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਏਸ਼ਿਆ, ਯੁਕਰੇਨ, ਪੋਲੈਂਡ, ਤੁਰਕੀ, ਫਿਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਤਾਤਾਰ ਸਮੁਦਾਏ ਇਸਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਯੁਕਰੇਨ ਦੇ ਕਰੀਮਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੀਮਿਆਈ ਤਾਤਾਰ ਨਾਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਾਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਨੋਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਜਰੀਏ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। 2002 ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 65 ਲੱਖ ਲੋਕ ਇਹ ਤਾਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ** (ਤਿੱਬਤੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ: བོད་སྐད་, ü kä), ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਬਤੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਹਾਸਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਣਕ ਤਿੱਬਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਵਾਈ - ਫਾਂਟੇ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ

**ਤਮਿਲ਼** (), ਜਾਂ **ਤਾਮਿਲ਼**, ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੀ ਕੌਮੀਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ, ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਅਤੇ ਵਿਅਤਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 2004 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਾਸਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।

ਤਕਰੀਬਨ 7 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਤਮਿਲ਼ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਮਿਲ਼ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ, ਸੰਗਮ ਸਾਹਿ, ਈਸਾ ਤੋਂ 300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸਾਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ

**ਤੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ** ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੱਖਣ ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਉਡੂਪੀ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੇਰਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਲੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਿਪੀ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਤੁਲੂ ਲਿੱਪੀ ਮਲਿਆਲਮ ਲਿੱਪੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੰਨੜ ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲੂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਉਡੂਪੀ ਜਿਲਿਆਂ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਤੁਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਨੋ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਤੁਲੂਨਾਡੂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਦੇ ਕਾਸਰਗੋੜ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਤੁਰਕ ਭਾਸ਼ਾ**, ਆਧੁਨਿਕ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਐਪਰ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਮਧ ਯੂਰਪ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਖਾਸ ਕਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵੀਤੁਰਕੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 7 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰੀਅਤ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੁਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਮਧ ਏਸ਼ੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਰ, ਜੋ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਧ ਏਸ਼ੀਆ (ਆਧੁਨਿਕ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਵਾਸੀ ਸੀ, ਚਾਗਤਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਜੋ ਤੁਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਥਾਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਥਾਈ**, **ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਈ**, ਜਾਂ **ਸਿਆਮੀ** ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ "ਥਾਈ" ਅਤੇ "ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਈ" ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਬਦ "ਸਿਆਮੀ" ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਤਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ 95% ਜਨਸੰਖਿਆ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ
ਨਾਰਵੇਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਨਾਰਵੇਜੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ** ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰਵੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ

ਨੇਪਾਲੀ ਜਾਂ ਖਸ ਕੁਰਾ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਲਗਭਗ 50 % ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ, ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵੀ ਰਾਜਾਂ (ਆਸਾਮ, ਮਣਿਪੁਰ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੇਘਾਲਏ) ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਭੁਟਾਨ, ਤੀੱਬਤ ਅਤੇ ਮਿਆਨਮਾਰ ਦੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਤਗਾਲੋਗ ਭਾਸ਼ਾ

**ਟਾਗਾਲੋਗ**  () ਇੱਕ ਆਸਰੋਨੇਸੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਮਾਹੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਮਤ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। 
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ** (*português*ਪੋਰਤੁਗੇਸ਼) ਇੱਕ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਭੂਤਪੂਰਵ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਮਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਅੰਗੋਲਾ, ਮੋਜਾਂਬੀਕ ਅਤੇ ਗੋਆ। ਇਹ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੁਮਾਂਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਪੀ ਰੋਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵੱਜੋਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ** ( , ਦੇਸ਼ ਮੀ

ਆਂਮਾਰ (ਬਰਮਾ) ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਬਰਹਮਦੇਸ਼' (ਬਰਮਾ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ) ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਅਸਾਮ, ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਫ਼ਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਫ਼ਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ** (, ਜਾਂ *ਸੁਓਮੇਨ ਕਿਏਲੀ* ) ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਫਿਨੋ-ਅਗਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਨਲੈਂਡ, ਅਸਟੋਨੀਆ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ
## ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ
## ਵਿਆਕਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਫੋਨ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬਾਇਕੋਲ ਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬੇਲਾਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬੇਲਾਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ** (ਬੇਲਾਰੂਸੀ: беларуская мова, biełaruskaja mova ਬਿਏਲਾਰੁਸਕਾਇਆ ਮੋਵਾ) ਬੇਲਾਰੂਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੂਸ, ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬਸ਼ਕੀਰ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬਸ਼ਕੀਰੀ** (, ; *bashqortsa*,  *bashqort tele*, or *başqortsa* / *başqort tele*, ) ਤੁਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਪਚਕ ਸ਼ਾਖਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ। ਇਹ ਬਸ਼ਕੋਰਤੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਹਿਤ ਸਹਿ-ਸਰਕਾਰੀ  ਹੈ।  ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ 40 ਦੇਸੀ ਲੋਕ ਇਹ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਯੂਕਰੇਨ, ਬੇਲਾਰੂਸ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ, ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ, ਇਸਤੋਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਆਂਢੀ ਸਾਬਕਾ-ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਾਂ, ਅਤੇ ਬਸ਼ਕੀਰ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੋਲੀ ਸਮੂਹ ਹਨ: ਦੱਖਣੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬੇਂਬਾ ਭਾਸ਼ਾ

**ਬੇਂਬਾ** ਜ਼ਾਮਬੀਆ ਦੇ ਬੇਂਬਾ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ

**ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ** 13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ। ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਇਹ ਰਾਜ ਓੜਕ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ।

ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਰ-ਬਰਤਿਆਰ ਸਾਮਰਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਇਹ 6000 ਮੀਲ (9700 ਕਿ ਮੀ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 33,000,000 ਵਰਗ ਕਿ ਮੀ (12,741,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਲ ਧਰਤੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ 22% ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 100 ਕਰੜੋ ਸੀ।

ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਧੀ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।

## ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
* Genghis Khan and the Mongols
* The Mongol Empire 
* Mongols
* Genghis Khan Biography
* The Mongols in World History
* The Mongol Empire for students 
* Paradoxplace Insight Pages on the Mongol Emperors 
* William of Rubruck's Account of the Mongols
* Mongol invasion of Rus (pictures)
* Worldwide Death Toll
* Mongol Empire Google Earth
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਗੋਲ ਇਤਿਹਾਸ
ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ

ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਏਸ਼ੀਆ ਸੀ ਵੰਡ:

]]
**ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ** ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਧੁਰਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ **ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ** ਜਾਂ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ -ਸਤਾਨਾਂ ਦੀ ਭੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪਿਛੇਤਰ "-ਸਤਾਨ" ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ "ਦੀ ਧਰਤੀ") ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਕਲੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
## ﻿ਆਬਾਦੀ ਬਾਰੇ
ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦਾ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਜ਼ਰਾਇਤ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਖ਼ਲਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਬੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹਨ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਚਰਾਗਾਹ ਮੈਂ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬੜਾ ਇਲਾਕਾ, ਪੱਛਮੀ ਰੇਗਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਗ਼ੈਰ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਤਾਸ਼ਕੰਦ, ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਬਸ਼ਕਕ ਇਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਬੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰ
ਚੁਵਾਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ

**ਚੁਵਾਸ਼** (; ) ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਵਾਸ਼ ਗਣਤੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਓਗੁਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਜਿੰਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ (ਬਾਕ਼ੀ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ)। ਚੁਵਾਸ਼ੀ ਤੁਰਕੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖ ਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿੰਦਾ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਚੁਵਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਕਦੇ। ਚੁਵਾਸ਼ੀ ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਨ 2002 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ 16.4 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਜਪਾਨ ਸਮੁੰਦਰ

ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਦੀਪਸਮੂਹ, ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਖਾਲਿਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਜਾਪਾਨ, ਰੂਸ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਇਹ ਕ਼ਰੀਬ-ਕ਼ਰੀਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਜਵਾਰ - ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਹੋਰ ਸਾਗਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਮਛਲੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ।

ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 9,78,000 ਵਰਗ ਕਿਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 3,742 ਮੀਟਰ (12, 276 ਫੁੱਟ) ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ 7, 600 ਕਿਮੀ ਦੇ ਤਟ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧ ਰੂਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀ ਦਰੋਣੀਆਂ ਹਨ: ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਦਰੋਣੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਤਸੁਸ਼ਿਮਾ ਦਰੋਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਮਾਤੋ ਦਰੋਣੀ। ਜਾਪਾਨ ਦਰੋਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਹਿਮ ਯੁੱਗ ਦੀ ਚਰਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਤਾਂ ਜਾਪਾਨ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਰਤ - ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਅਜੋਕੇ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਾਗਰ
ਪਸ਼ਤੋ

**ਪਸ਼ਤੋ** (پښتو‎; ਪਾਠ: [paʂˈto, paçˈto, puxˈto]; ਜਾਂ **ਅਫ਼ਗਾਨੀ**) ਕੇਂਦਰੀ-ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਠਾਣ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭੂਗੋਲਕ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਆਮੂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ਤੋ ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇਰਾਨੀ ਉਪਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰਵੀ ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਰੀਬ 5 ਤੋਂ 6 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪਸ਼ਤੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੇ ਦਾਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਸ਼ਤੋ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਫ਼ਗਾਨੀਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ਤੋ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ- ਪਕਤੀਆ, ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਕਿਊਟਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 7 ਸ੍ਵਰ ਹਨ।

## ਲਿਖਾਈ 
ਪਸ਼ਤੋ ਵੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂਕਿ "ਟ" ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਧੁਨੀਆਂ (ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਉਰਦੂ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹੋਏ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ

----

**ਉੱਤਰ ਕੋਰੀਆ**, ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕੰਤਰਿਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ (ਹੰਗੁਲ: 조선 민주주의 인민 공화국, ਹਾਂਜਾ: 朝鲜民主主义人民共和国) ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਆ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਯੋਂਗਯਾਂਗ ਹੈ। ਕੋਰੀਆ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ 38 ਵਾਂ ਸਮਾਂਤਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਰੀਆਈ ਸੈੰਨਿਵਿਹੀਨ ਖੇਤਰ ਉੱਤਰ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਨੋਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਤੁਮੇਨ ਨਦੀ ਉੱਤਰ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਧੁਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਵੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਤੁਮੇਨ ਨਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਦ ਬਣਦੀ ਹੈ।

## ਨਾਂਅ
ਉਤਰ ਕੋਰੀਆ 
## ਇਤਿਹਾਸ
## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ
### ਧਰਾਤਲ
### ਜਲਵਾਯੂ
### ਸਰਹੱਦਾਂ
### ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
## ਜਨ-ਸੰਖਿਆ
### ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ
### ਭਾਸ਼ਾ
### ਧਰਮ
### ਸਿੱਖਿਆ
### ਸਿਹਤ
## ਰਾਜਨੀਤਕ
### ਸਰਕਾਰ
### ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ
### ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ
## ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ
### ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ
### ਖੇਤੀਬਾੜੀ
### ਸਨਅਤ 
### ਵਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ
### ਯਾਤਾਯਾਤ
### ਊਰਜਾ
### ਪਾਣੀ
### ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ
### ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ
## ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ
## ਸੱਭਿਆਚਾਰ
### ਸਾਹਿਤ
### ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
### ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ
### ਲੋਕ-ਕਲਾ
### ਭੋਜਨ
### ਤਿਉਹਾਰ
### ਖੇਡਾਂ
### ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ
### ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ
## ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
### ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲੇ
### ਬਾਹਰੀ ਮਸਲੇ
## ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਕ-ਪਾਰਟੀ ਰਾਜ
ਸਾਖਾਲਿਨ

**ਸਾਖਾਲਿਨ** ਜਾਂ **ਸਖਾਲਿਨ** (ਰੂਸੀ: Сахалин), ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਾਫੁਤੋ (樺太) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਖਾਲਿਨ ਓਬਲਾਸਟ (ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਹੋੱਕਾਇਡੋ ਟਾਪੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕਬਜੇ ਲਈ ਝੜਪਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਨੂ, ਓਰੋਕ ਅਤੇ ਨਿਵਖ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੂਸੀ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1905 - 1945 ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।
ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰ

**ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ** ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਨਾਤੋਲੀਆ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੇਵਾਂਤ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਅੱਡ ਜਲ-ਪਿੰਡ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ "Mediterranean" ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ *mediterraneus*, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅੰਦਰਲਾ" ਜਾਂ "ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ" (*medius*, "ਵਿਚਕਾਰ" ਅਤੇ *terra*, "ਭੋਂ" ਤੋਂ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 25 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜ (ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਪਣਜੋੜ) ਸਿਰਫ਼ 14 ਕਿ.ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਵਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ *ਯੂਰਪ-ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ* ਜਾਂ *ਯੂਰਪੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ* ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ
ਸਾਈਬੇਰੀਆ

**ਸਾਇਬੇਰੀਆ** (ਰੂਸੀ: Сибирь, ਸਿਬਿਰ) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਭੂ-ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਮੁੱਚਾ ਉੱਤਰ ਏਸ਼ੀਆ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਸ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਸੰਨ 1991 ਤੱਕ ਇਹ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਭਾਗ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 131 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਮੀਃ ਹੈ। ਤੁਲਣਾ ਲਈ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 32.8 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਮੀਃ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸਾਇਬੇਰਿਆ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਦਾ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਭੂ-ਸਥਿਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ 4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 2011 ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸੀ।

ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਟਪ (ਮੈਦਾਨੀ ਹਵਾਲਾ) ਇਲਾਕਾ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯੂਰਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਧਰੁਵੀ ਮਹਾਸਾਗਰ (ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਉਂਗਯਾਂਗ

**ਪਿਓਂਗਯਾਂਗ **ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤਾਇਡੋਂਗ ਨਦੀ 'ਤੇ, ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੋਰੀਆ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਮੀਲ (48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿਓਂਗਯਾਂਗ ਨੂੰ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ, ਪਿਓਂਗਯਾਂਗ ਹਵਾਈ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕੀ ਰੂਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘਣੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਜੋਂ। ਕੁਝ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਤਰ-ਖੇਤਰੀ ਹਾਈਵੇਅ ਅਤੇ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ ਹਨ ਜੋ ਨੈਂਪੋ,ਵੋਨਸਾਨ, ਅਤੇ ਕੇਸੋਂਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸੁਨਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਬਵੇਅ, ਬੱਸ, ਅਤੇ ਟਰਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
ਹਿਮ ਯੁੱਗ

**ਹਿਮ ਯੁੱਗ** ਜਾਂ ਹਿਮਾਨੀਆਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਜੁਗਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲੰਬੇ ਅਰਸਿਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੂਭਾਗ ਉੱਤੇ ਘਾਟੀ ਹਿਮਾਨੀਆਂ (ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ) ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਿਮ ਯੁੱਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ - ਵਾਰ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਦੇ ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਆਖਰੀ ਹਿਮ ਯੁੱਗ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ੨੦, ੦੦੦ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿਮ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ ੧੨, ੦੦੦ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਫ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਹੋਣ ਦਾਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿਮ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਚਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਤਰ ਹਿਮਾਨੀਆਂ ਦੀ ਬਰਫ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਹ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮ ਯੁੱਗ
ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ

**ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ** ਦਾ ਜਨਮ ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ ਵਿਜੇ ਦਸ਼ਮੀ ਸਂ 1490 ਵਿ. ਵਿੱਚ ਬਰਵਾਡਾ ਅਤੇ ਨਾਣ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ ਸਿੰਹਜੀ ਕਛਵਾਹਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨਿਰਬਾਣ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।  12 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਰਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਉੱਪਰਾਂਤ ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਵਿ . ਸਂ . 1502 ਵਿੱਚ ਬਰਵਾਡਾ ਅਤੇ ਨਾਣ ਦੇ 24 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਏ | ਆਮੇਰ ਨਿਰੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਟਵੀ ਰਾਜਾ ਥੇ ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਆਪਣੀ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਰਾਜ ਆਮੇਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 360 ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਜਾਦ ਕਛਵਾਹ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ | ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਨੂੰ ਆਮੇਰ ਨਿਰੇਸ਼ ਰਜਾ ਚੰਦਰਸੇਨ ਜੀ ਵਲੋਂ ਜੋ ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਛੇ ਲੜਾਈਯਾਂ ਲੜਨੀ ਪਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ ਸ਼ੇਖਾਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹੋਈ, ਅਖੀਰ ਲੜਾਈ ਮੈ ਸਮਝੋਤਾ ਕਰ ਆਮੇਰ ਨਿਰੇਸ਼ ਚੰਦਰਸੇਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਨੂੰ ਆਜਾਦ ਸ਼ਾਸਕ ਮਾਨ ਹੀ ਲਿਆ | ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਨੇ ਅਮਰਸਰ ਨਗਰ ਬਸਾਇਆ, ਸ਼ਿਖਰਗੜ, ਨਾਣ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਅਮਰਗੜ, ਜਗੰਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਵੀਰ ਪੁਰਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਤੇ ਹੈ | ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀਰ, ਸਾਹਸੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1200 ਪੰਨੀ ਪਠਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜਾਗਿਰੇਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਮੈ ਭਰਦੀ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਦਾ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤਾ | ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਸੀ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਪਠਾਨਾਂ ਲਈ ਗਾਂ, ਮੋਰ ਆਦਿ ਮਾਰਨੇ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ | ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਦੁਸ਼ਟੋਂ ਅਤੇ ਉਦੰਡੋਂ ਦੇ ਤਾਂ ਕਾਲ ਸਨ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸੰਬੰਧੀ ਗੌੜ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਗੌੜ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਲੜਾਇਯਾਂ ਲੜੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਖੁਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰਿਅ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ | ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਦੀ ਮੌਤ ਰਲਾਵਤਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਪਹਾਡੀ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਤੀਆ ਵਿ . ਸ . 1545 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ | ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਦੀ ਗੌਰਵ ਕਥਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ | ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀਰ . ਸਾਹਸੀ ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜਨਿਗਿਅ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੜਾਇਯਾਂ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ | ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਵੀਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜੋਂ ਲਈ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਪੂਤ - ਪਠਾਨ ਫੌਜ ਅਤੇ ਫੈਲਿਆ ਆਜਾਦ ਰਾਜ ਛੱਡ ਗਏ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਵੰਸ਼ਜੋਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਫਤਹਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਵ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਝਾਂਸੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ | ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਕਹਲਾਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖਾਵਾਤੋ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਤੀ - ਭਾਗ ਸ਼ੇਖਾਵਾਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੂਰਿਆਵੰਸ਼ੀ ਕਛਵਾਹਾ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ | ਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁਤਰ ਰਾਵ ਰਾਇਮਲ ਜੀ ਅਮਰਸਰ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੀ ਵੀਰ ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਨਿਪੂਣ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ |

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜ
ਅਲਬਾਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ

**ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਭਾਸ਼ਾ** ਭਾਰਤੀ ਯੂਰਪੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਦਸ ਲੱਖ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੋ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗਵੇਗੁਇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਤੋਸਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਿਆ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭੇਦ ਹੈ: ਗਵੇਗੁਈ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋਸਕ ਵਿੱਚ ਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਯੂਰਪੀ ਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਿਆਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਜਿਹਾ: ਤਾਂ (ਦਾਊ - ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ; ਤੂੰ - ਹਿੰਦੀ) ; ਨਾ (ਵੀ - ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ, ਅਸੀਂ - ਹਿੰਦੀ) ; ਜੂ (ਯੂ - ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ, ਤੂੰ - ਹਿੰਦੀ) ਅਤੇ ਕਰਿਆਪਦੋਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਵਿਧਾਨ: ਦੋਮ (ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ) ; ਦੋਤੀ (ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ) ; ਦੋਮੀ (ਅਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ) ; ਅਤੇ ਦੋਨੀ (ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ)।

ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਾ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਯੂਰੋਪੀ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੌਲਕ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਰੀਕ ਵਲੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁੱਝ ਸ਼ਬਦ ਘੁੰਮ ਫੇਰਕੇ (ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਵੇਸ਼ ਬਦਲਕੇ ਵੀ) ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਿਪਸੇਤ (ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ) ਸ਼ਬਦ ਸਰਬਿਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਬਿਆ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਗਰੀਕ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਲਾਵਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਲੋਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਗਏ ਹਨ। ਕਲਾਸਿਕੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੀਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਲਬੇਨਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਤੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਅੰਕਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲਈ ਕਤਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ ਲਈ ਕਵਿਦ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੇਸ (ਪੰਜ) ਅਤੇ ਦਹੇਤ (ਦਸ) ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ - ਯੂਰੋਪੀ - ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮੀਕਸ (ਦੁੱਧ) ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਵਿੱਚ ਮੀਕ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਉੱਤੇ ਯਥਾਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬਲ ਲਾਤੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪਿਆ, ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਰਵਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੌਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡਤ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਏਪੀਰਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਂਟੀਨੀਗਰੋ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਦਰਿਆਤੀਕ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਵਸਥ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਇਹ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 15ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ 16ਵੀਆਂ ਅਤੇ 17ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਅਲਬੇਨਿਆਈ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਆਮ ਤੌਰ: ਅਪਰਿਵਰਤੀਤ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕਿਰਤਾ

ਕਿਰਤਾ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁਰੀਅਨ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ 1500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਤਾਨੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਸਮਰਥਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਮਿਲੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ "ਸ਼ੁਤਰਨਾ, ਕਿਰਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਾਨੀ ਦਾ ਰਾਜਾ।" ਮੱਧ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1540 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਮਿੱਤਾਨੀ 
* ਕੇਰੇਟ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਰਾਜਾ
ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ

thumb|350px| ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ, 1400 BCE
**ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ** ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ (1600 - 1200 ਈ:ਪੂ) ਪੱਛਮ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਪਰਵਾਸੀ ਬਣੇ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਵੇਦ ਦੀ ਮੈਤਰਾਇਣੀਏ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਹਨ। ਮਿੱਤਾਨੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵਸੁਖਾਨੀ (ਪੈਸਾ ਦੀ ਖਾਨ) ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸੰਬੰਧ ਮਿਸਰ ਨਾਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਬਿਲ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

## ਸ਼ਾਸ਼ਕ 
* ਕਿਰਤਾ
* ਸ਼ੁਤਰਨ ਪਹਿਲਾ
* ਪਰਸ਼ਤਾਤਰ		
* ਆਰਤਤਮ 1		
* ਸ਼ੁਤਰਨ 2 		
* ਤੁਸ਼ਿਅਰਥ		
* ਮਤੀਵਾਜ 	
* ਆਰਤਤਮ 2				
* ਕਸ਼ਤਰਵਰ 1		
* ਵਸੁਕਸ਼ਤਰ		
* ਵਰਤਰਣ
* ਕਸ਼ਤਰਵਰ 2

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ
ਇਸਲਾਮ

**ਇਸਲਾਮ** (ਅਰਬੀ: الإسلام**;** '''' ) ਇੱਕ ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਏਕਾਧਿਕਾਰਵਾਦੀ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲਾ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਮ ਰਸੂਲ ਅਤੇ ਨਬੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ ਅੰੰਤਿਮ ਰੱਬੀ ਕਿਤਾਬ "ਕੁਰਾਨ" ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 2 ਅਰਬ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ (ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਖ਼ਰੀ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ) ਦਾ ਆਗਾਜ਼, 610 ਤੋਂ 632 ਤੱਕ, ਤਕਰੀਬਨ 23 ਬਰਸ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਨਬੀ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸੱਲੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਲੀਆ ਵ ਆਲਾਹ ਵਸੱਲਮ ਪਰ ਨਾਜ਼ਲ ਇਲਹਾਮ (ਕੁਰਆਨ) ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਆਨ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਜਿਲ ਹੋਇਆ (ਗੁਪਤ ਕਾਰਨ: ਆਲਲਸਾਨ ਕੁਰਆਨ) ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 24% ਹਿੱਸਾ ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ 106 ਤੋਂ 108 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ (ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਲਗਭਗ 20 ਤੋਂ 30 ਕਰੋੜ ਹੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਰਬੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ 70 ਤੋਂ 80 ਕਰੋੜ, ਗੈਰ ਅਰਬ ਜਾਂ ਇਜਮੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ।

## ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ 
ਲਫ਼ਜ਼ "ਇਸਲਾਮ" ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰੀ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਸ-ਲ-ਮ (س ل م, ਸੀਨ ਲਾਮ ਮੀਮ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਸਾਬਤ, ਸਲਾਮਤ ਅਤੇ ਅਮਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਦਰਅਸਲ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਬ ਦੇ ਨਿਹਾਇਤ ਹੱਸਾਸ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਰਾਬ ਦੇ ਮਾਮੂਲੀ ਰੱਦੋ ਬਦਲ ਨਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਾਇਤ ਫ਼ਰਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਲਫ਼ਜ਼ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਆਇਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸਲਮ, ਆਪਣੇ ਸ ਉੱਪਰ ਜ਼ਬਰ ਔਰ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜ਼ੇਰ ਲਗਾ ਕੇ ਦੋ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਇਸਲਾਮੀ ਮੱਤ 
ਇਸਲਾਮੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੱਤ ਇਹ ਹਨ:
### ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਏਕਤਾ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਅੱਲਾਹ (ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ: خدا *ਖੁਦਾ*) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਏਕੇਸ਼ਵਰਵਾਦ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ "ਤੌਹੀਦ" ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਵਾਹਿਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇੱਕ। ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਜਾਏ ਉਸਦੀ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਅਦਵਿਤੀ ਹੈ: ਉਸਦੇ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਵਧਾਰਣਾ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਪਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

### ਨਬੀ (ਦੂਤ) ਅਤੇ ਰਸੂਲ 
ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਬਣਾਇਆ।

## ਚਾਰ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ
* ਮਿੱਟੀ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਅੱਗ 
ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਚੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ 
'ਚ' ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਰ ਮਨਜ਼ਿਲ ਦਿੱਤੀਆਂ 
* ਸ਼ਰੀਅਤ, ਤਰੀਕਤ, ਮਾਅਰਫ਼ਤ, ਹਕੀਕਤ 
* ਚਾਰ ਕਤੇਬ ਹਨ -ਤੌਰੈਤ, ਜਬੂਰ, ਅੰਜੀਲ, ਕੁਰਆਨ 
* ਚਾਰ ਯਾਰ -ਅਬੂ ਬਕਰ, ਉਸਮਾਨ, ਉਮਰ, ਅਲੀ 
* ਚਾਰ ਤੂਫ਼ਾਨ- ਨੂਹ ਦੀ ਕੌਮ'ਤੇ, ਲੂਤ ਦੀ ਕੌਮ 'ਤੇ , ਸਾਲਹ ਦੀ ਕੌਮ'ਤੇ ਅਤੇ  ਹੂਦ ਦੀ ਕੌਮ 'ਤੇ 
* ਬਹਿਸ਼ਤ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਚਾਰ ।
* ਚਾਰ ਮੁਰਗ਼ ਏ ਖ਼ਲੀਲ-  ਮੁਰਗਾ, ਕਬੂਤਰ, ਮੋਰ, ਕਾਂ ।
ਹਜ਼ਰਤ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜੋ ਇਬਰਾਨੀ ਮਤਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਵਡੇਰਾ ਹੈ ,ਨੇ ਇਹਨਾ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਚਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ 
ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ - 
* ਜਿਬਰਾਈਲ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਇਸਰਾਫ਼ੀਲ, ਮੀਕਾਇਲMithu (Gur Preet Singh)
## ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ
ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੂਜਾ

**ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੂਜਾ** (ਜਾਂ ਸ਼ੁਤਰਨ) 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੁਰੀਅਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।

## ਪਰਿਵਾਰ 
ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੂਜਾ ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅਰਤਾਤਮ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਅਰਤਾਸ਼ੁਮਾਰ, ਨੇ ਗੱਡੀ ਸਾਂਭੀ ਪਰ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

## ਰਾਜ 
ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਤਾਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਲਾਖ ਤੋਂ, ਮਿੱਤਾਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, ਲਗਭਗ ਓਰੋਂਟੇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ। ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੁਆਰਾ ਸੀਲ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਫੱਟੀਆਂ ਫਰਾਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਾਲ ਬਾਜ਼ੀ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੀਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਫੱਟੀਆਂ ਅਲਾਖ, ਟੈਲ ਬ੍ਰਾਕ, ਨੂਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਮ ਅਲ-ਮਾਰਰਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀਆਂ। ਰਾਜ ਦਾ ਦਿਲ ਖਾਬੂਰ ਨਦੀ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਸ਼ਸ਼ੂਕੰਨੀ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੱਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਅਰਰਾਫਾ ਮਿੱਤਾਨੀ ਦੇ ਜਾਤੀਗਤ ਰਾਜ ਸਨ। ਹਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਤਾਨੀ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਤਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਏ।

## ਮਿਸਰ 
ਉਹ ਮਿਸਰੀ ਫ਼ਿਰਊਨ ਅਮੈਨਹੋਟੇਪ ਤੀਜਾ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਮਰਨਾ ਅੱਖਰਾਂ EA#182, EA#183 ਅਤੇ EA#184 ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਟਾਰਨਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਲੂ-ਹੇਪਾ (ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਲੂਖੇਪਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਊਨ ਦੇ 10ਵੇਂ ਰਾਜਕਾਲ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਨਹੋਟੇਪ ਤੀਜਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਾਜ ਲੈ ਕੇ ਗਈ ਸੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
* ਮਿੱਤਾਨੀ

## ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ
ਪਰਸ਼ਤਾਤਰ

ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਕ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼ੁਤਰਨ ਪਹਿਲਾ

**ਸ਼ੁਤਰਨ ਪਹਿਲਾ** ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅਲਾਲਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ "ਕਿਰਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੱਤਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ