open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алиева, Диляра Алекпер кызы

**Диляра (Диларæ) Алекпер кызы (Алекперы чызг) Алиева** (; райгуырдис 1929-æм азы Тбилисы — амардис 1991-æм азы Гахы район) у советон-азербайджайнаг литературæ иртасæг, тæлмацгæнæг, картвелолог, филологон зонæдты доктор, Азербайджаны фысджыты цæдисы уæнг (1960-æм азæй), Гуырдзыстоны ССР-йы аивады сгуыхт кусæг, Азербайджаны ССР-йы Уæлдæр Советы депутат.

## Цардафыст
Дилярæ Алиева райгуырдис 1929-æм азы 14 декабры Тбилисы, куырды бинонтæм. Каст фæцис астæуккаг скъола № 97 æмæ йæ ахуыр адард кодта Азербайджаны паддзахадон университеты скæсæнзонæн факультеты.

Университеты фæстæ бацыдис аспирантурæмæ Низамийы номыл æвзаг æмæ литературæйы институтмæ Бакуйы, уырдыгæй та йæ арвыстой Тбилисмæ, Шота Руставелийы номыл литературæйы институтмæ. Уым куыста йæ кандидатон диссертацийыл «Азербайджан æмæ Гуырдзыстоны бастдзинæдтæ XIX æнусы литературæйы», æмæ йæ бахъахъхъæдта 1954-æм азы.

Уый фæстæ Алиева бирæ азты дæргъы куыста Низамийы номыл институты, ахста дзы алыхуызон бынæттæ, уыдоны ’хсæн хистæр æмæ раззаг зонадон кусæджы бынат, литературон бастдзинæдты хайады сæргълæууæджы бынат дæр. 1984-æм азы бахъахъхъæдта йæ докторон диссертаци «Низами æмæ гуырдзиаг литературæ».

1988-æм азæй сси Азербайджаны адæмон змæлды архайæг, фæстæдæр æй равзæрстой Азербайджаны адæмон фронты советмæ. Уый йеддæмæ ма Дилярæ Алиева уыд Сылгоймæгты бартæ хъахъхъæныны æхсæнадæн йæ бындурæвæрджыты ’хсæн, демократон блокæй æвзæрст æрцыдис Азербайджаны ССР-йы Уæлдæр Советмæ.

1991-æм азы 19 апрелы цы машинæйыл цыдис ахуыргонд Айдын Мамедовимæ, уый аваримæ бахаудис Гахы районы, æмæ дыууæ бæлццоны дæр амардысты. Ныгæд æрцыдис Бакуйы кадджын уæлмæрдты дыккæгæм аллейыл.

Диляры Алиевайы ном хæссы сылгоймæгты бартæ чи хъахъхъæны, уыцы азербайджайнаг организаци, стæй Бакуйы уынгтæй иу. Цы хæдзары цардис, уый къуылыл ис номарæн фæйнæг.

## Зонадон куыстытæ

* М. Ф. Ахундов и его связи с грузинской литературой. — «Труды объедин. научной сессии АН СССР и академий наук закавк. республик по обществ, наукам». Стенограф, отчет. Баку, Ак. наук Азербайдж. ССР, 1957, с. 687—690.
* Из истории азербайджанско-грузинских литературных связей. Баку, Академия наук Азербайджанской ССР, 1958. 177 с.
* Азербайджанские писатели-классики о Грузии и Тбилиси. — «Заря Востока», 1958, № 244, 19 окт.
* Славя братство народов. [Из истории азерб.- груз. лит. связей] . — Лит. Грузия, 1974, № 5, с. 82—86.
* Низами и грузинская литература. — Б., Элм, 1988. 212 с.

## Йæ тæлмацтæ азербайджайнаг æвзагмæ

* Qardaşlar (рассказы). Б.: Азернешр, 1972, 122 с.
* Bir gecənin sevinci (рассказы). Б.: Гянджлик, 1977, 82 с.
* Arçil Sulakauri. Aşağı-yuxarı (повести и рассказы). Б.: 1978, 185 с.
* Şota Rustaveli. Pələng dərisi geymiş pəhləvan. Б.: Элм, 1978, 201 с.
* Mixail Cavaxişvili. Torpaq çəkir. Б.: Язычы, 1980, 248 с.
* İlya Çavçavadze. Dilənçinin hekayəti. Б.: Язычы, 1987, 151 с.
* Kür Xəzərə qovuşur (избранное из грузинской литературы). Б.: Язычы, 1988, 383 с.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы тæлмацгæнджытæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Картвелологтæ
Триалеты петроглифтæ

**Триалеты петроглифтæ** () — разисторион къæдзæхылконд нывæфтыд гуырдзиаг историон бæстæ Триалеты, Цъалкъайы муниципалитеты территорийыл. Се сфæлдыст алыхуызон историон периодтæм æрхаудта, мезолитæй райдай æмæ астæуккаг бронзæйы æнусæй фæуы. Петроглифтæ конд сты геометрион, зооморфон æмæ антроморфон нывтæй. Триалетаг петроглифтæ нымад сты Гуырдзыстоны культурон бынты цыртыл æмæ культурон маршрут «Незаманон къæдзæхаивады фæдтæ»-н йæ хайæ нысангонд æрцыдысты Европæйы Советы уынаффæмæ гæсгæ.

Триалетаг петроглифтæ æвæрд сты Цъалкъайы сахарæй 12 км фалдæр скæсæнмæ, Авдрис-Цкалийы цæугæдоны нарæг комы æмæ Патара-Храмийы, Кцияйы цæугæдоны рахиз фæрсагдон, Гантиадийы хъугæрон (раздæры Тикилиса) Дæллаг Картлийы бæстæйы, уый та историйы зындгонд у куыд «Триалет». Æргомгонд æрыдысты 1880-æм азты стæй уæгъды фæлварæнты серийы фæстæ-та цæ ногæй ссардтой 1976 азы. Триалетаг петроглифтæ сты айдагъ хуызæгтæ  ахæм разисторион къæдзæхылконд аивадæй, Гурдзыйы территорийыл кæцы ссардæуыд. Мгвимевийы лæгæты Имереты æмæ Агцæйы Абхазы нывæфтыд æрхъæцыди хуымæтæг геометрион мотивтæй. Триалетаг петроглифтимæ хайæн хæлд тæссаг у.

Триалетаг петроглифтæм ахаст дарынц 100 нывмæ ’ввахс, æхсæз æмвæзыл къордгонд æмæ 50-метры тъæпæн базальтон уæлцъарыл лыгконд сты. Се ’хсæн æппæты арæх сты бынæттон цæрæгойты нывтæ: сагтæ, бæхтæ, дзæбидыртæ, мæргътæ æмæ кæсæгтæ. Уымæй уæлдай ма, фæлгондзыд сты фантастикон  æмæ гибридон уæвæгтæ. Нывæфтыдтæ схематикон сты, цæрæгойтæ фæлгонцконд сты фæрсырдыгæй, бæрæг æлементтыл акцентимæ, зæгъм сыкъатæ. Иу сценæйы нывгонд у мадæл саг, йæ лæппынæн хæринаг даргæйæ. Æндæр бынæтты фæлгонцконд сты цуаноны ахсæнхызы цы цæрæгойтæ стыхстысты уыдон. Адæймаджы сурæттæ сты цуанонтæ æд фат æмæ æрдынтæ, цæрæгойтимæ абаргæйæ æнахуыр къаннæг (асмæ 2,5 см 18-20 см æмæ фылдæр 1-2 мм уæрхмæ стæй нывæфтауыны арфмæ). Цуанонтæ нывгонд сты разæй æмæ цæрæгойтæй фылдæр схематикон хъуыдымæ гæсгæ. Фигурæтæ æнæзмæлгæ сты, галиу къухты цуанæтты хæцæнгарз дарынц. Геометрион фигурæтæ сты дзуæрттæ, шахмæткæтæ æмæ хуры тынтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Разисторион Гуырдзыстон
Категори:Азийы петроглифтæ
Категори:Европæйы петроглифтæ
Категори:Петроглифтæ
Категори:Гуырдзыйы археологион объекттæ
Дæллаг Чъала

**Дæллаг Чъала** (, **Квемо Чъала**) у хъæу Гуырдзыстоны Къаспы муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл. 

Дæллаг Чъалайы цардысты Карбелашвили æфсымæртæ, æнувыдæй архайдтой гуырдзиаг адæмон традицитæ (уæлдайдæр дин æмæ бирæхъæлæсон зарын) бахъахъхъæныныл, Гуырдзиаг рæстуырнæг еклези уыдон æмæ йæ фыды нымайы уастыл (2011-æм азæй фæстæмæ). Карбелашвилиты архайды тыххæй ис Сандро Вахтанговы документалон фильм «Иу мыггаджы боныг: сыгъдæг Карбелашвили æфсымæртæ» (2012).

## Цæрджытæ
Хъæуы цæрынц 1 мин адæймагæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сомихы цæдтæ

Сомих хæххон бæстæ у æмæ бирæ **цæдтæ** дзы нæй, уыдонæй 100 цадмæ ’ввæхс басур кæнынц хус рæстæг. Уыдон куыд ахадгæ сты бæстæйы адæмон хæдзарадæн, уымæ гæсгæ ахсджиагдæр дыууæ цады сты Севан æмæ Арпи. Сомихы стырдæр цад у Севан, йæ фæстæ цæуынц Арпи, Сев лич æмæ Акна. Æппæт цæдты ис 39,3 милуан м³ дон.

Севан канд Сомихы стырдæр цад нæу, фæлæ Зæххы къорийыл стырдæр хæххон цæдтæй иу. Æдзæхх доны бавæрæнтæм гæсгæ уымæй стырдæр у æрмæстдæр Титикакæ.

## Цæдтæ регионмæ гæсгæ
Дæлæ бакæсæн ис Сомихы цæдты номхыгъд бæстæйы регионмæ гæсгæ.

### [[Ширачы облæст]]

### [[Лори (облæст)|Лорийы облæст]]


Файл:Lori Plain, lake Attik.jpg|Эттик
Файл:Lake_Stephanavan.jpg|Цад Степанаван Лорийы фæзыл


### [[Тавуш (облæст)|Тавушы облæст]]

 
Parz lich Парз лич.jpg|Парз
Озеро_Гошалич.jpeg|Гош


### [[Арагацотн|Арагацотны облæст]]


Файл:Jezero Kari.jpg|Кари лич


### [[Котайк (облæст)|Котайчы облæст]]


Файл:Lake Theghenyatc.jpg|Цад Цахкуняцы цад
Файл:Lernanist,_lake_Aphrey_(01).jpg|Цад Апрей
Файл:Panorama_Lake_Aknalich_aka_Ghanigel.jpg|Цад Акналич


### [[Гехаркуник|Гегаркуничы облæст]]


Файл:Lake Sevan.jpg|Севан
Файл:Lake_Karmir.jpg|Цад Кармир Чысыл Аждаакы цур


### [[Армавир (облæст)|Армавиры облæст]]


Файл:Lake_Metsamor.jpg|Айгр


### [[Арарат (облæст)|Арараты облæст]]

### [[Вайоц Дзор|Вайоц Дзоры облæст]]


Файл:Lake_Bardzruni.jpg|Барцруни


### [[Сюник|Сюничы облæст]]

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Цæдты номхыгъдтæ
Сахдагъ

**Сахдагъ** кæнæ **Шахдаг** () — Стыр Кавказы скæсæны хайыл хохы цъупп, Фæрсаг рæгъы. Ис Азербайджаны.

## Этимологи
Топоним *Шахдагæн* ис тюркаг-персайнаг равзæрд, перс. «сах»-æй (паддзах) æмæ тюрк. «дагъ»-æй (хох).

## Афыст
Тарбур Шахдаг æнæ митын бæрзæндтæй у стыр галуаны хуызæн, йæ æрдзы скондæй-иу адæмы дисы баппары. Фылдæр у арæзт чъырдурæй æмæ доломиттæй, йæ бæрзæнд у 4243 метры бæрц. Йæ ландшафт конд у ихдæттæй, æхсæрдзæнтæй æмæ уæлхохаг фæзтæй. Шахдагы массивы ныгуылæны ’рдыгæй, айнæджыты ’хсæн 3700-3800 метрмæ æввахс бæрзæндыл уæвынц дыууæ цады. Фæндаг сæм цæуы Шахдагы ныгуылæны «кулдуары» ууылты. Уыцы уынгæг комыл тæдзы Шахнабады цæугæдæтты фæрсагдæттæй иу. Уыцы ’рдыгæй Шахдаг тынг хæлы дымгæ ’мæ къæвд цы эрози фæзынын кæнынц, уый тыххæй. 3700 м уæлдæр бæрзæнддыл ис ихдæттæ. Ихдæтты фæз фæстаг дæс азы къаддæр кæны. Ныры уысммæ йæ фæз у 1.1 км². Æнусон салд райдайы 2500—2600 м бæрзæндыл.

## Хæрдмæцыдты истори

Зымæджы дзы вæййы ныллæг температурæтæ, арæх æрхауынц минус 20 градусæй дæлдæр Цельсимæ гæсгæ, уый тыххæй сæдæ метры айас æхсæрдзæнтæ ныих вæййынц æмæ дзы фесты дынджыр ихон къуыбæрттæ. Уыдоныл-иу схизынц уæлæмæ. Фыццаг хатт хохмæ схызт Андрей Пастухов 1892-æм азы Шахдагы комæй. Алы аз дæр 1935-æм азæй 1968-æм азы онг Шахдагы цъуппмæ хызтис Бакуыйы фистæгæфсæддон училищæйы курсантты ротæ. 1966-æм азы — О. Дроздовский, 1993-æм азы — Д. П. Шиянов схызтысты цæгæтаг-скæсæны сисы асасты ууылты. Æрвыл аз хохы цъуппмæ фæхизынц бынæттон альпинисттæ. 

## Цымыдисаг факттæ
* 2012-æм азы Шахдагмæ ’ввахс бакондæуыд Шахдагы зымæгон-сæрдыгон туристты комплекс. 

## Æрвитæнтæ
* 
*
*

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы хохы цъуппытæ
Категори:Азербайджаны хохы цъуппытæ
Теберда (цæугæдон)

**Теберда́** () — Цæгат Кавказы Хъæрæсе-Черкесы цæугæдон, Хъобаны галиу фæрсагдон. Йæ дæргъ — 60 км, донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат — 1080 км².

## Номы равзæрæн
Цæугæдоны уырыссаг ном рауад хъæрæсейаг *Те(й)берди*йæ, XIX æнусы фыстытæм гæсгæ. Ацы топоним цалдæр варианты тæлмацгæнгæ у. Сæ иумæ гæсгæ Теберда (*Теберди*) хъæрæсе-балхъайрагау амоны «фæрсаг цæрæнран» (комкоммæ тæлмацы «асхойын»). Хицæн фæрсаг цæрæнрæттæ комы, æвæццæгæн уыд XVI—XVII æнусты, гæнæн ис æмæ ном дæр уæд фæзынд.
Гæнæн ис æмæ дзырд «Теберда» хъæрæсе-балхъайраг «таб джерди»-йæ, ома «æнцой бынат»-æй рауад. Уымæй уæлдай ма рæгъмæ æрхæссынц дзырдбаст «тейри берди», ома «хуыцауы лæвар».

## Географи

Донвæд хуырджын у, зырдуртæй рæдзæгъдгонд, æхсæрдзæнджын.
Кæлы Кавказы сæйраг рагъæй æмæ бахауы Хъобанмæ галиуырдыгæй. Теберда зæгъæн ис æмæ бирæдонджын у, йæ лæсæн цырд, æрвхуызгонд æмæ рæсуг дæттимæ. Цæугæдоны арф ком æхгæд у æгайнæг хихджын хæдтæй æмæ хæссы зæрдылæмбæлгæ рæсугъддзинад. Тебердайы комы æррæбинаг сты цалдæр æвæджиау рæсугъд хæххон цады.

Йæ хæлцад арвистонгонд, фылдæр дзы (55%) ахсы цъити-митджын æфтиаг (Тебердайы бассейны нымадæуы 100 цъитийы бæрц). Тæккæ донджындæр хæссы июль — августы. Доны æхсæнафæдзон хардз, донæфтæнæй 45 км дæрддзæджы — 27,2 м³/с. Зымæгон цæмджын, иугуыр æрсдонджын нæ вæййы.
Цæугæдоныл æрбынат кодтой сахар æмæ курорт — сæ дыууæ дæр Тебердатæ. Донæфтæны сахар Карачаевск.

Цæугæдоны комы цæуы Сухумы æфсæддон фæндаг.

Цæугæдоны сæрты, йæ ратæдзæнты районы — Тебердайы æрдзæвæрæн.

## Цымыдисаг факттæ
* Цæугæдоны хæлцад ист цæуы суары ратæдзæнтæй дæр.
* Тебердайæн йæ иуномон зарæг банысан кодта Юрий Визбор.
* Цæугæдоны номыл схуындæуыд Фисынмæцæуджыты стъалыбардзы стъалы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Категори:Хъобаны фæрсагдæттæ
Сомихы гæдытæ

Рагон заманы нырыккон Сомихы территорийыл уæвыд бирæ стыр гæдыты хуызты ареал. 

Абоны бонмæ Сомихы стыр гæдыйы хуызтæй баззад æрмæст иу хуыз — разазиаг фæранк (*Panthera pardus ciscaucasica*) æмæ фондз хузы гыццыл гæдытæй — кавказаг стай (*Lynx lynx caucasicus*), хъамылы гæды (*Felis chaus chaus*), хъæддаг гæды (*Felis silvestris*), манул (*Otocolobus manul*) æмæ быдыры гæды (*Felis silvestris lybica*).

## Иумæйаг информаци
Домбайты æмæ гепардты Сомихы территорийыл раджы ныццагъдтой, тигртæ ма дзы уыд XX æнусы райдайæны, фыранктæ ныр дæр цæрынц Сомихы территорийыл, фæлæ сæ нымæц у æрмæст 5-7 фыранчы бæрц. Сомихы цы домбайтæ ’мæ гепардтæ цард, уыдон хаудысты азиаг дæлуындмæ (Acinonyx jubatus venaticus — азиаг гепард, Panthera leo persica — азиаг цомахъ). Раздæр Сомихы территорийыл арæхæмбæлгæ цы тигртæ уыд, уыдон хаудысты турайнаг дæлуындмæ (Panthera tigris virgata — турайнаг тигр). Абоны бонмæ сæ нымайынц æдзæрæгты хуызы. Ныры заманы Сомихы цы фыранктæ цæрынц, уыдон хауынц фæсазиаг дæлуындмæ — Panthera pardus saxicolor. Уый у фыранкты стырдæр дæлуындтæй иу.

Фыранкты нырыккон ареал Сомихы территорийыл у 2856,8 км²-мæ ’ввахс, парахат кæны йæ хуссар æмæ хуссар-ныгуылæны рæтты ’рдæм дæр (Вайоц Дзор, Арарат, Сюник). Разазиаг фыранк 1970-æм азы райдайæны онг цардис цы бынæттæ банымадтам уыдонæй уæлдай ноджы Сомихы цæгатаг-скæсæны хайыл, Севаны цадæй цæгаты ’рдыгæй, фæлæ куыд фæстагмæ, афтæ сæ популяци уым бабын ис. 1987-æм азы разазиаг фыранк æфтыдгонд æрцыд Сомихы Сырх чиныгмæ. 

Тугдзыхы ареал уæвы Гегамы, Даралагезы, Зангезуры, Баргушаты æмæ Мегрийы рæгътыл. Сомихы фыранкты уæвынæн цы сæйраг факторттæ хæссынц тас, уыдонмæ хауынц: æгæр арæх фосы хызт (халынц фыранкты биотоп), браконьерад, сыгъдтытæ æмæ адæймаджы архайд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы æрдз
Аксаут (цæугæдон)

**Аксаут** (*Хасаут*, ) у гуылфæг, донарæх, хæххон цæугæдон. Цæуы Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) цæгатаг фахсыл, у Чысыл Зеленчукы галиу донгуырæн. Уæвы Хъæрæсе-Черкесы территорийыл.

## Географи
Аксаут у Хъæрæсе-Черкесы территорийыл цы иуыл донарæх цæугæудæттæ цæуы, уыдонæй иу. Райдайы Хасауты ихдонæй æмæ Марухæйы цæугæдонимæ куы баиу вæййы, уæд дзы сæвзæры Чысыл Зеленчук. Цæугæдоны дæргъ у 77 км, йæ донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат та у 843 км²

Аксаут ратæдзы хуссарæй цæгатмæ бæрзонд хæххон рæгъты Мысты-Баши ’мæ Аксауты ’хсæн цы фæз цæуы, ууыл. Уыцы рæгъы хицæн хæйттæн ис сæхи алыгъуызон нæмттæ: Гитче-Тебердайаг, Ак, Бадукъаг, Хаджибейаг, Кыныр-Чат, Гидамаг æмæ иннæтæ. Æмткай фæзтыл æмæ кæмттыл кæцы дих кæны, уыцы хæххон рæгъты стыр баст, схонæн ис Аксаут-Тебердайаг. Йæ системæйы ис æртæ ’фцæджы: Алибек, Гитче-Теберда, Æвдай æртæййы, Хутый, Бадук, Муху æмæ æнд.

## Этимологи
Тюркаг æвзагæй тæлмацы «Ак суат» (тюркаг æвзагыл Аксауты цæугæдон афтæ хуыйны) нысан кæны «урс (сыгъдæг) дон, бæхтæн дон кæм бадарынц». Хъæрæсейаг æвзагæй тæлмацы Аксаут нысан кæны: *«Ак»* — «урс», *«Саут (Сауут)»* — «згъæр», «згъæрхæдон»; ома «Урс згъæр (згъæрхæдон)».

## Аксауты ком
Аксаут у Хъæрæсе-Черкесы тæкккæ рæсугъддæр бынæттæй сæ иу, уæвы Аксауты комы. Иуыл уæлхох бынат Ныгуылæн Кавказы, парахат кæны Эльбрусы онг, райдайы Стыр хохы фадыгæй, уымæ ’нгом лæууынц Марухæйы, Аксауты æмæ Чхалты кæмттæ. 

Рагон заманæй адæм сæхицæн цæрæнбынæттæ кодтой уыцы дзæнæттон раны. Аксауты комы фыццаг хъæуты бындурæвæрджытæ уыдысты бердзенæгтæ — Туркæй æрцæуæккæгтæ. Ныр уыдон цæрынц Хасаут-Греческоейы хъæуы, уый парахатæй æрбынат кодта Аксауты донбылыл. 

Кæмттыл æвæрд ис фæндæгтæ, фæлæ Марухæйыл хъæутæ æрмæст бынæй ис. Аксауты фæстаг кæройнаг хъæууат у Рудничий (ныр бынтон æдзæрæг сси), æрбынат кодта доны сæр. Аксауты ком зынгнонд у цæрынгæнæг ратæдзæнтæй, уыдон сты йæ территорийыл, сæрмагондæй Тулдзон Балкы хъæуы территорийыл. Уым гуылф кæны суадон, дон дзы бирæ мæйты дæргъы не ’взæр кæны. Бынæттон цæрджытæ куыд дзурынц уымæ гæсгæ, уый у «удæгас дон».

## Фендтæгтæ
Аксауты галиу доны былыл, Хасаут-Греческоейы хъæуæй 10-12 км дæрддзæф уæвы, зæгъæн ис, æмæ квадратон мæсыг (6 x 6,3 м), конд у лæгъз дурæй чъыры таддагыл. Къулты бæзн — 1,4 м. Цæгатаг къул у 1,6 км бæрзонд.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* От Маруха до Эльбруса. Путеводитель 

Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Шанидзе, Акакий Гаврилы фырт

**Ака́кий Гаври́лы фырт Шани́дзе** (; райгуырдис 1887-æм азы Дæллаг Ногъайы хъæуы Озургеты уезды Кутаисы губернæйы — амардис 1987-æм азы Тбилисы) уыд гуырдзиаг филолог, лингвист, литературæйы историк, фольклорист; Советон Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент 1939-æм азæй, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академийы академик (1941).

## Цардафыст
Акакий Шанидзе уыд йæ ныййарджыты цыппæрæм фырт, кæсын-фыссын базыдта йæ хистæр æфсымæртæй. Каст фæцис Кутаисы дины училище (1903).

Уый фæстæ ахуыр кодта Бетъырбухы университеты, у Николай Марры ахуыргæнинаг, фæлæ йæ æвзагзонынады теоритæй дард лæууыдис.

1918-æм азы уыд Тбилисы университеты бындурæвæрджыты ’хсæн, стæй дзы фæкуыста 70 азмæ ’ввæхс. 1920-æм азы 9-æм майы уыд, уыцы университеты йæ докторы диссертаци чи бахъахъхъæдта, фыццаг ахæм ахуыргонд.

1941-æм азы, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академи куы байгом ис, йæ бæлвырд уæнгæй уæйтагъд æвзæрст æрцыдис Акакий Шанидзе.

Шанидзе стыр бавæрæн бахаста XX æнусы картвелологимæ, картвелаг æвзæгты иртасынмæ, канд Советон Цæдисы нæ, фæлæ ма фæсарæны дæр (йæ ахуыргæнинаг уыдис норвегиаг картвелолог Ханс Вогт); бацæттæ кодта бирæ ног ахуыргæндтæ. Шанидзе мыхуырæй рацæуын кодта рагон гуырдзиаг тексттæ, гуырдзиаг æвзаджы диалектты тыххæй къорд куысты, Кавказы Албанийы тыххæй иртæстытæ.

Шанидзейы редакцийæ джыппæй рацыдис хевсураг æмæ суанаг поэзийы æмбырдтытæ, уый стыр ахъаз фæци гуырдзиаг фольклористикæйæн. Шота Руставелийы «Стайыцармдарæг» дæр уый рауагъта йæ рагон формæйы.

## Хæрзиуджытæ
Йæ бирæ фæлæйтты тыххæй Шанидзе райста хæрзиуджытæ. Удоны ’хсæн

* 3 Ленины ордены (19.09.1953; 02.03.1967; 20.07.1971)
* Октябры Революцийы орден (20.07.1971)
* Фæллойы Сырх Тырысайы орден (10.06.1945)
* Адæмты хæлæрдзинады орден (17.09.1975)
* «Кады нысаны» 2 ордены (24.02.1941; 25.02.1987)
* бирæ майдантæ

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Шанидзейы цардафыст.
* Фонд Акакия Шанидзе
* Акакий Шанидзе. Биобиблиография, Тбилиси, 1977 на сайте Национальной академии наук Грузии

Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Филологон зонæдты доктортæ
Категори:Гуырдзыстоны филологтæ
Категори:Картвелологтæ
Категори:Советон Цæдисы фольклористтæ
Ереван Картæ

**«Ереван Картæ»** () — 2017-æм азы Ереваны цы туристон абонемент фæлдыст æрцыд, уый. Картæдарæгæн бар дæтты лæвар бацæуæн сахары музейтæм (программæйы сконды ис 40 музейæ фылдæр, уыдонимæ Сомихы национ нывты галерейæ, Сомихы национ историон музей, Матенадаран, Нырыккон аивады музей), аттракционтæм, сахары экскурситæм, лæвар пайда кæнын æхсæнадон транспортæй, метро æмæ таксийæ, æргъæппæртстæй пайда кæнын программæйы лымæнон организациты. «Ереван Картæ» æмгуыст кæны Ереваны мэриимæ, Сомихы Республикæйы культурæйы министрад æмæ æндæр структурæтимæ сахары туризм нырыккон информацион технологиты руаджы рапарахат кæныны иумæйаг нысанимæ. 

Официалонæй программæ байгом 2017-æм азы 30-æм июны Сомихы Национ галерейæйы. 2009-2018-æм æзты Сомихы культурæйы Министры хæдивæг чи уыд, уыцы Арев Самуэлян бахынцыдта:

«Ереван Картæ»-йы девиз «Æнцондæр дын куыд у, сахар афтæ иртас» (, ).

Программæйы пакеты сты «Ереван Картæ» йæхæдæг, фæндагамонæн æмæ Ереваны пълан, мобилон сим-картæ, аэропорт Звартноцæй Ереваны цы фæнды ранмæ дæр трансферы купон, Сомихыл экскурсийы купон æмæ бейдж.
Картæ кусын райдайы бардарæджы ном æмæ мыггаг, стæй активацийы датæ ыл куы бацамондæуы, æмæ йæ терминал куы бакæсы, уæд..

## Картæты хуызтæ
Ныры рæстæгмæ уагъ æрцыд картæйы цыппар хуызы, хицæн кæнынц архайды рæстæгмæ гæсгæ:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ереван
Дурян, Петрос

**Петро́с Абраами́ Дуря́н** (, æцæг мыггаг уыдис **Змбая́н** (); райгуырд 1851-æм азы 20 майы — амард 1872-æм азы 21 январы) — зынгонд сомихаг поэт.

## Цардафыст
Петрос Дурян райгуырдис 1851-æм азы Константинополы Скютарийы районы мæгуыр куырды бинонты. Æхсæз азæй бацыд Скютарийы училищемæ, уый фæци 1867-æм азы. Æхсæрдæс аз ыл куы сæххæст, уæд бафæлвæрдта йæхицæн исты куыст ссарын, цæмæй йæ мæгуыр бинонтæн баххуыс кæна. Фыццагæй Петрос уыд афтекгæсы аххуысгæнæг, уый фæстæ куыста секретарæй æмæ стæй та хæдзарон ахуыргæнæгæй. Фæлæ уыдон Петросы бæллиццаг хъуыддæгтæ нæ уыдысты. Уый фæндыд цæмæй суа поэт æмæ куса æрмæст поэзийы охыл, бæллыди æмдзæвгæтæ фыссынмæ ’мæ номдзыд поэт суæвынмæ. Училищейы куы ахуыр кодта, уæд дæр литературæ йæ зæрдæмæ тынг цыд æмæ йæхицæн снысан кодта йæ царды кæронмæ ’мдзæвгæтæ кæй фысдзæн, уый. Йæ бæллиццы сæххæст æввахс кодта, йæ цард театримæ куы сбаста. Фæлæ ам йæхи иунæг хатыд. Æниу театрæй йæ зæрдæ рухс кодта Дурянæн. Уый фыста йæ пьесæтæ æмæ-иу кæддæрты сценамæ дæр рахызт. 

1871-æм азы поэтæн фæзындысты рæуджыты низы фыццаг бæрæггæнæнтæ. Фыццагæй сæм йæ хъус нæ бадардта æмæ дарддæр фыста йæ уацмыстæ, фæлæ йæ тарниз æппынфæстаг басаста. Йæ царды фæстаг аз арвыста хуыссæнтæй æнæ стгæйæ. Æхсæвы 1872-æм азы 21 январы азы поэт амард.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихаг поэттæ
Сомихы æрдзы паддзахадон музей

**Сомихы æрдзы паддзахадон музей** () у музей Ереваны.

## Истори
Æрдзонзонадон музей сфæлдыстæауыд 1952-æм азы раздæр зонадон атеизмы музей кæм уæвыд, уыцы бæстыхайы. Йæ нырыккон ном та райста 1960-æм азы.

1999-æм азы аивта ног бæстыхаймæ (72-æм скъолайы раздæры бынатмæ). 2000-æм азмæ Агаронян Левон æмæ Беллæйы мысайнаджы хъæстæ фæуæвгæ бæстыхайы реставраци сцырын, æмæ 2004-æм азы байгом сæйраг экспозици.

## Экспозици
Музейы фондты ис 6 мин экспонатæй фылдæр. Коллекци æвдисы Сомихы æрдзы хицæндзинæдтæ. Ис дзы æхсырæйхæссджыты, мæргъты, рептилиты, донзæххонты, кæсгуыты, уырынгонты, хæлуарджыты быдыргътæ. Фонды сконды стæгдартæ, цæрмттæ, моллюсктæ. Гербарийтæ, рагзайæгойты æмæ сырдты къахæнтæ, минералты хуызæ, нывтæ, къамтæ..

Фонды скондмæ бацыдысты Агаронянты бинонты сæрмагонд коллекци, стæй моллюскты коллекци — уый музейæн балæвар кодта сомихаг уидæгтимæ уругвайаг филантроп Педро Гайфеджаян.

## Музейы нысæнттæ

Музейы нысæнттæ фидаргон æрцыдысты 2003-æм азы 27-æм февралы. Уыдон сты экологон хъомылад æмæ зонад тауын. Уыдоны сæраппонд уагдон æххæст кæны ахæм мадзæлттæ:

* цæрæн къуымты æмæ мини-музейты авивадон фæлыст;
* равдыстыты организаци;
* хъæддаг сырдты рауагъд æмæ сæ фæстæмæ æрдзмæ раздæхт;
* музейон равдыстытæн декоративон зайæгойты культиваци.

## Библиотекæ
Музейы сконды архайы библиотекæ, уыцы сæрмагонд фонд нымадæуы 1726 иуæгæй. Литературæйы 90% сты æрдз æмæ æрдзимæ баст фæзындты тыххæй.

## Филиалтæ
Музийы филиалтæ ис Гюмрийы æмæ Гукасаваны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы музейтæ
Категори:Ереван
Фрик (поэт)

**Фрик** (; райгуырдис 1234-æм азмæ ’ввахс — амардис 1315-æм азмæ ’ввахс) у сомихаг поэт. Фрик у йæ псевдоним, йæ ’цæг ном бæрæг нæу. Фыццаг сомихаг поэт, кæцы фыста астæусомихаг æвзагыл.  

## Цард æмæ сфæлдыстад
Йæ биографи баззад æрмæстдæр йе ’мдзæвгæты. Бæрæг сты æрмæст йæ фыды æмæ йæ фыды ’фсымæры нæмттæ — Тагвош æмæ Додоны. Авторы сфæлдыстадмæ гæсгæ уый райгуырд монголтæ Сомих тыххæй куы байстой, уыцы заманы райдайæны. Цардис Скæсæны Сомихы тæтæр-мангойлаг æфсад æй куы байста, уæд. Америкæйаг ахуыргонд Р. Томсоны хъуыдымæ гæсгæ поэт райгуырд Сюничы. Гæнæн ис æмæ Фрик йæхæдæг дæр уыд монголты уацары. Фыццагæй уыд бонджын, фæлæ йæ фæллой куы фесæфта, уæд æн æбарыйæ уæвгæйæ хъаллоны бæсты залогы ратта йæ фырты. Æхца бафидын йын йæ бон нал бантыст. 

Алыхуызон ратæдзæнтæм гæсгæ поэты æмдзæвгæтæй баззад 45-мæ ’ввахс кæнæ 50-æй фылдæр. Уыдонæн сæ иуыл хуыздæртæ бацыдысты æппæтдунеон литературæйы хæзнадонмæ. Фрик у æхсæнадон протесты поэзийы бындурæвæрæг. Йæ сфæлдыстады хай фыст у классикон рагсомихаг æвзагыл, иннæ хай æмбиссомихаг æвзагыл. Автор йæхæдæг фыста: *«фыссы афтæ æргом, цæмæй алкæмæндæр æмбæрстгонд уа»*. Поэты сфæлдыстады ис уарзондзинады лирикæ дæр: уый ’хсæн иуыл зынгонд у æмдзæвгæ «Уарзондзинады дидинæг» «Цветок любви»). Фыста ма æмдзæвгæтæ чырыстон ахуырады стилы зæххон царды æнæпайдайы тыххæй («Сердце мое, отчего ты забилось?»). Фрикы поэзийы бæлвырдгонд у хуымæтæг адæмты æнæуынондзинад феодалон æфхæрдмæ ’мæ монголтæм, адæмы зындзинæдтæ æмæ хъуыдытæ. Æмдзæвгæйы«Хъастытæ» æмæ иннæ уацмысты Фрик йæхи ’вдисы куыд стыр патриот, кæцы фауы монголты æгъатырдзинад. Уыимæ иумæ Фрик йе ’мдзæвгæты иуы ’вдисы йæ хорз ахаст Аргун-ханмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Поэзия народов СССР IV – XVIII веков (Библиотека всемирной литературы) / Вступ. статья и сост. Л.Арутюнова и В.Танеева.. — М.: Художественная литература, 1972. — Т. 55. — С. 228-233.

Категори:Сомихаг поэттæ
Категори:Сомихы поэттæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Сомихы облæст

**Сомихы облæст** (, ) уыд Уæрæсейы империйы рæстæгмæ административон иуæг (1828-1840), йæ сæйраг сахар уыд Эривань. Фæстæдæр сси Эриваны губернæ (ома хæстон администрацийы дæлбар нал уыдис).

Категори:Уæрæсейы империйы облæстытæ
Категори:Сомихы истори
Азербайджайнаг гæккуыри

**Азербайджайнаг гæккуыри** () — гыццыл гæккуыри, хауы къæдзæхы гæккуыритæм.

## Æттаг бакаст
### Ахуырст
Гæккуырийы буары дæргъ у 76 мм, йæ къæдзил дзы дыууæ хатт даргъдæр у. Йæ æфцæггот у чысыл цыргъгонд. Йæ сæр зынгæ фæтæн. Йæ гуыры хæрв у лæгъз æмæ рæстæмбис къуыппгонд. Йæ хъуыры астæуккаг хаххыл ис 20-æй 29-мæ хæрвы. Буары астæуы алыварс гæккуритæн ис 48-æй 62-йы бæрц хæрвы. Зæнджы уæллаг фарсы хæрв бæрцмæ гæсгæ чъылдымы хæрвæй фылдæр нæу.

Гæккуырийы буары уæллаг фарс у морæхуыз, змисхуыз кæна тарбур сау хуызмæ ’ввахс. Чъылдымы таг арæзт у бирæнымæцон тар тæппытæй, сæ фæтæн æнæхъæнæй у чъылдымы айас (хаттæй-хатт бакъорд вæййынц дыууæ параллелон рæгъы). Гæккуырийы буары быннаг фарс у урсгонд, арвхуыз кæнæ цъæхгонд хуыз. Нæлтæн бирæкæнынады рæстæджы сæ фæрстæ свæййынц копрадзхуыз кæнæ фиалкæхуыз.

## Цардыуаг
### Хæлцад
Гæккуриты хæлцадмæ хауынц: хъæндилтæ, хæлынбазырджынтæ, дыбазыронтæ, гæлæбутæ, æмæ ’ндæр сасчытæ, уымæй уæлдай ма хæлуарджытæ, бирæкъахонтæ, моллюсктæ ’мæ уаллæттæ.

### Бирæкæнынад
Гæккуыриты мадæлтæ айк æфтауын райдайынц июны æмбисы, хæхты аикфтауæн райдайы июлы æмбисы — августы райдайæны. Мадæлтæ ’фтауынц 2-5 айчы. Инкубацион период вæййы 55 боны. Лæппынтæ фæзынынц июлы кæроны-сентябры райдайæны. Сæ дæргъ вæййы 24-27 мм.

## Ареал
Азербайджайнаг гæккуырийæн арæх фембæлæн ис Чысыл Кавказы, Сомихы æмæ Азербайджаны хæххон территоритыл, цæрынц ма Къуары уæллаг кæлæны æмæ хуссар Гуырдзыстоны. Ацы гæккуырийы ма фенæн ис цæгат-скæсæны Турчы æмæ цæгат-скæсæны Ираны. Бирæ айнæджы гæккуриты хуызæн, ауыл дæр ис фембæлæн хæххон цæугæдæтты дурджын донбылтыл, ставд дурты цъæлтыл, хъæдты. Йæ цардуаты бæрзæндмæ гæсгæ, гæккуыри активон вæййы февралы кæроны кæнæ мартъийы райдайанæй сентябры кæнæ ноябры райдайæны онг.

## Хуызы систематикæ
Аразтæуы æртæ дæлхыхы формæйæ, уыдон æрбынат кодтой Фæскавказы:

# *Lacerta raddei raddei Boettger*, 1892 — Чысыл Кавказы æмæ Сомихы фæсхæхты рæгътæ, Азербайджаны хæххон рæгътæ.
# *Lacerta raddei nairensis Darevsky*, 1967 — централон æмæ скæсæны Сомих, Къуары цæугæдоны комы æмæм хуссар Гуырдзыстоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъулон уыры

**Хъулон уыры** кæнæ **æнæдым гæлæу**, **къуда уыры** (, ) у æхсынæгты дæлбинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Рубас (цæугæдон)

**Рубас** (Рубасчай) — Дагъистаны Табасараны, Курахы æмæ Дербенты районты кæлæг цæугæдон.

Цæугæдонæн йæ дæргъ — 92 км. Донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат — 1180 км².

## Географи
Йæ ратæдзæн мидæггаг Дагъистаны рæгътæй иуы цæгат-скæсæйнаг рагъы, Джуфу-Дагъы хохæй хуссар-скæсæнырдæм. Бакæлы Къаспы денджызмæ хъæутæ Арабляр æмæ Моллакенты цур.

## Гидрологи
Цæугæдонæн йæ хæдхуыз миниуæг у афæдзы хъарм рæстæджы ивылæн режимы кæй уæвы. Зымæджы та йæ дæттæ æрмынæг вæййынц. Аздæргъы йæ донхардзы тæккæ егъаудæр бæрæггæнæнтæ вæййынц тæркуарынты рæстæг. Сæрдыгон сахаджын ивылдтытæ хатт катострофикон уавæрмæ æртæрынц. Афæдзы æхсæйнаг доны хардз — 1,01 м³/с, максималон — 59,3 м³/с.

## Фæрсагдæттæ
Тæккæ дынджырдæр фæрсагдæттæ: — Афначай, Ханагчай, Крачаг-су, Камышчай. Цæугæдонмæ йæ дæллаг хайы арæх ауадзынц Самур-Дербенты къанауы лæсæн.

## Цæугæдоны иртæстытæ æмæ донхæдзарадон нысаниуæг
Цæугæдон иртæстой гидрологион постыты — Хучни æмæ Хошмензилы. Рубасы дæттæй пайдачындæуы донхæрæн — Рубасы хъæуæй 3 км уæлдæр райдайы Куйбышевы номыл донхæрон къанау.

## Археологи
Цæугæдоны донæфтæнты, йæ рахиз былгæроны, Чулаты хъæуæй 3 км уæлдæр дæргъвæтин тæссарон къæпхæныл, донлыгæй 30 метры уæлдæр ис бирæфæлтæрджын палеолитикон лæууæн Рубас-1. Йæ ашелаг фæлтæртæн сæ сæвзæрæны рæстæг бакинаг трансгрессийымæ (Q1b) æмиас у ~600 мин азы размæ. Тæккæ рагондæр ссарæгггæтæ ам радта 5-æм фæлтæр, уыдон сты фыццагон палеолиты райдайон этапты лыстæгмигæнон индустрийы баззайæгтæ, бирæ дзы ис чысыл асы (~ 2-4 см) предметтæ, арæх сты æнæфаст бындуртæ (частым использованием несколовых основ (къæрттытæ, схъистæ), æмæ лæмæгъ типологион характеристикæтæй.. Рубас Карчаг-Суйы цæугæдонмæ цы бынаты хауы, уым уæвы Шор-Доре-1-6, уый ахастæуы рагонбакуйы заманимæ (0,4—0,3 млн л. н.).

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан

Категори:Дагъистаны цæугæдæттæ
Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ
Хинкъали

**Хинкъали** () — Гуырдзиаг хæринæгтæй иу, Гуыдан, Хад æмæ Хевсуреты хохбæстæты мидæг цы хъæбынты мыггаг равзæрд, уый. Хæринаг парахатгонд у канд Гуырдзыстоны нæ, фæлæ ма Кавказы æндæр рæтты æмæ ивгъуыд ССРЦ-ы бæстæты дæр. 
 
Гуырдзиаг хинкъалитæ сæ кондмæ æмæ арæзты фæрæзмæ гæсгæ дагъистайнаг хинкъалимæ иухуызон не сты, уымæн æмæ уыцы дагъистайнаг хæрд сæ хуызмæ гæсгæ у æндæр æмæ хауы хæнкъæлты мыггагмæ итайлаг пастæ, украинаг галушкæтæ, корейаг рамэн æмæ ацы хуызы иннæ адæмыхæттыты хæринæгтимæ. 
 
Советон æмæ уæрæсейаг картвелолог Георги Климовмæ гæсгæ, дзырд *хинкъали* у солиаг æвзагæй æрбайсгæ æмæ цæуы бирæон нымæцы номдарæй *ххинкI-ал*, кæцыйæн йæ уидыг *ххинкI* нысан кæны «донвыхт хыссæйы лыггаг» . 
 
## Хæринаджы конд
Хинкъалиты гахæ аразынц стурфыдæй/родыфыдæй кæнæ хуыйыфыдæй (арæх — стурфыд хуыйыфыдимæ), стæм хатт — фысыфыдæй/уæрыччыфыдæй. Гахæ вæййы лыггонд (классикон вариант) кæнæ фаршы хуызы. Æнæмæнгæй æм бафтауынц бирæ алыхуызон хъацæнтæ æмæ цæхæрагæрдæджытæ. Хинкъалитæ ма вæййынц цыхтимæ дæр (арæхдæр сулугуни), уый вегитарианонтæн у дзидзайы бæсты. Вегетириайнаг хинкъалитæ ма вæййынц зокъотимæ. Хинъалиты стыр ассортимент цы хæрæндæтты вæййы, уым ма хинкъалитæ вæййынц зокъо æмæ цыхтимæ, гогызы фыдимæ ’мæ ма рачъыфыдимæ дæр.

Хинкъалиты цæттæ кæнынады ахсджиаг элемент у сæ формæйы хуыз. Тридицимæ гæсгæ, гуырдзиаг устытæ хинкъали куы аразынц, уæд дзы йæ цъуппыл ныууадзынц гыццыл «къуди» хыссæйæ. Хинкъалийы бындуры (йæ къудимæ бацæуæны) хъуамæ 18-æй цъусдæр æнцъылды ма уа. Афтæ сыл æнцон у хæцын; ноджы ма йæ къуди афтæ тагъддæр ауазал вæййы. Йæ къуди йын арæхдæр аппарынц (уымæй уæлдай ма къудитæм гæсгæ ’нцон у базонын, чи цал хинкъалийы бахордта). Арæзт хинкъалитæ сфыцынц æхсидгæ доны (иуыл æмбæлгæ вариант) æви цурынц. Цыдæр хæрæндæтты хинкъалиты алы хуызмæ дæр алыхуызон гахæимæ равæрынц куыд фых, афтæ сурвых вариант дæр.

Алы хинкъалийы мидæг дæр хъуамæ уа бирæ «дзидзадон» (бульон). Уый тыххæй сæ зын хæрæн у, æмæ сæ хъуамæ хæрай къухтæй: кард æмæ вилкæйæ куы пайда кæнай, уæд дзы дон нал баззайдзæн.

## Æрвитæнтæ
* Хинкали — это не просто еда 
* Хинкали — рецепты приготовления 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы хæринæгтæ
Категори:Гуырдзиаг хæринæгтæ
Туагсыф

**Туагсыф**,  (, ) у иуазон кæнæ бирæазон, зайæгойты мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Æвзалыдæттæ

**Æвзалыдон**, бирæон нымæц: **æвзалыдæттæ** — органикон буаргъæдтæ; йе сконды ис æвзалыгуыр, туаггуыр æмæ донгуыр. Æвзалыдæттæ (моносахаридтæ, олигосахаридтæ, полисахаридтæ) сты энергийы ахсджиаг гуырæн: уыдон арæзт цæуынц зайæгойтæй, æмæ цæрæгой кæнæ адæймаджы организммæ бахауынц хæринагимæ, хæлцадон продуктты æртæ сæйраг аразæг хайæ сæ иу уæвгæйæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Лаго-Наки

**Лаго-На́ки** () у плато Ныгуылæн Кавказы, йæ бæрзæнд 2200 метры онг (æхсæйнаг бæрзæнд 2000 метры). Хъуыстгонд у йæ альпаг хизæнтæй.

## Иумæйаг бæрæггæнæнтæ
Территориалонæй плато зæгъæн ис æмæ æххæстæй дæр ис Адыгейы Майкъопы районы сконды, чысыл хæйттæ Курджипсы цæугæдоны комы æмæ ныгуылæны Мессойы хохы рæгътыл бахаудтой Краснодары крайы Апшеронсчы районы скондмæ.

Территори, Апшеронсчы районы уæвæг хæйтты йеддæмæ, сты Кавказы æрдзæвæрæны сконды. Плато æрдзæвæрæнмæ балæвæрдæуыд Адыгейы Республикæйы уынаффæмæ гæсгæ, уый рауагъдæуыд 1992-æм азы 13-æм августы № 234 номыримæ, хуыйны «О передаче Кавказскому государственному биосферному заповеднику высокогорного пастбища Лагонаки».

Бынаты ис туристон базæ хохкъахдзоныгъон фахсимæ. Платойы уылты цыд Æппæтсоюзон туристон маршрут № 30, ныр хуыйны «Эколого-туристон мартшрут 1». Платойы, цæугæдæтты фæрсты, кæмдæрты баззад реликтон самшиты хъæдтæ. 

Лагонакийы сæ тыхы сты карстон процесстæ. Хъуыстгонд сты Стыр æмæ Чысыл Азшизы лæгæттæ.

## Географи

Æрбынат кодта плато Дурджын денджызы рагъы æмæ Мессойы хохы астæу. Хуссар-ныгуылæны æмарæн кæны Фишт-Оштены хохы массивимæ. Амад у юраг периоды бæзджын, къулаивæмбæхст рифтогенон чъырдурты белтæй.

Цæугæдæтты ратæдзæнтæ æмæ чысыл къадатæ гæрдынц чъырдур, æмæ дзы рауайынц арф нарджытæ айнæг къултимæ. Бирæнымæцон каньонтæ æмæ дурджын денджызтæ ацæуæнтæ æхгæнынц.

Платойæ ратæдзынц цæугæдæттæ Белая, Курджипс æмæ Цица.

## Флорæ
Фугæ, хилæг æхсæлы, бурдидинæг, марохкæн, цъамалæг, дадитæ, нæзы, бæрз, чесæ, тæрс.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* Лаго-Накийы плато Адыгейы
* Смотровые площадки Лаго-Наки

Категори:Адыгейы географи
Категори:Уæрæсейы платотæ
Шамилы район

**Шамилы район** (, ) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Хебда.

## Фиппаинæгтæ

*
Дагъ

**Дагъ** — зæххы уæлцъарыл комы хуызæн счъил бынат зæххы уæлцъарæн йæхицæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Геологи
Кайтаджы район

**Кайта́джы район** (, , ) у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссары. Районы административон центр у Маджалис.

## Фиппаинæгтæ

*
Феминизм

**Фемини́зм** (ацы термин латинаг æвзагæй цæуы *femina* — «сылгоймаг») у ахæм социалон теори æмæ политикон змæлд, йæ нысан кæмæн у нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгты æнæмбардзинад фесафын; тырны сылгоймæгты политикон, социалон, экономикон бартæ бахъахъхъæнынмæ. Иухуызон не сты феминистон здæхтытæ, фæлæ иумæ афтæ æмбарынц нырыккон уавæр æмæ социалон уаг йæхæдæг нæлгоймæгты уæлдæр кæны æхсæнады мидæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Политикон идеологитæ
Исраилова, Сацитæ Магомеды чызг

**Саци́тæ Магомеды чызг Исраилова** (райгуырдис Грознайы) у Цæцæны Республикæйы Националон библиотекæйы директор, Цæцæны Нывгæнджыты цæдисы уæнг, Цæцæны Республикæйы Æхсæнадон палатæйы уæнг, Цæцæны культурæйы сгуыхт кусæг, Грознайы кадджын гражданин.

Сацитæ Исраилова райгуырдис Грознайы. 1983-æм азы каст фæци астæуккаг скъола æмæ кусынмæ æрбацыдис 12-æм библиотекæйы сывæллæтты хайадмæ. 1984-æм азы сси лæггад кæныны хайады сæйраг библиотекарь.

1990-æм азы фæсаууоны каст фæцис Краснодары паддзахадон культурæйы институт. Уыцы-иу аз сси сахары библиотекæйы лæггад кæныны хайады сæргълæууæг, 1992-æм азы та — Грознайы иугонд библиотекон системæйы директор.

2000-æм азы йæхи хъæппæрисæй библиотекæйы бæстыхай сыгъдæг кæнын райдыдта, куыста фондтæ фæфылдæр кæныныл дæр. Сахары централон библиотекæ культурæйы артдзæст сси, кæцы куыста хæлд сахары бынтыл.

2000-æм азæй у парти «Яблоко»-йы уæнг, йæ Цæцæны хайады активон архайæг.

2014-æм азы сси Цæцæны Республикæйы Националон библиотекæйы директор, уыцы бынаты аивта Эдилбек Хасмагомадовы.

## Библиографи
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Грознайы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Хæрисонтæ

**Хæрисонтæ** (; ) у бæлæсты æмæ къутæрты бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бирæазон зайæгойтæ

**Бирæазон зайæгойтæ** — дыууæ азæй фылдæр цæрæг зайæгойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойты физиологи
Инулин

**Инулин** (C6H10O5)n — органикон буаргъæд, зайæгойты бынты æвæрд фæстауæрцы полисахарид.

Категори:Полисахаридтæ
Къутæр

**Къутæр** кæнæ **къудзи**, **цъыхыры** — зайæгойты царды уаг; йæ тæккæ рæбынæй къалиутæ чи ауадзы, иумæйаг зæнг кæмæн нæй, ахæм бирæазон зайæгойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ
Шекийы район

**Шеки́йы район** () у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Шеки.

Категори:Азербайджаны районтæ
Джульфа (Азербайджан)

**Джульфа́** () у Азербайджаны сахар. Ис Нахичеваны Автономон Республикæйы.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Секкез

**Секке́з** (, , ) у сахар Ираны ныгуылæны. Ис Курдистаны провинцийы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курдистаны сахартæ
Джульфа

**Джульфа́**:

## Топоним
* Джульфа — сахар Азербайджаны.
* Джульфа — сахар Ираны.
Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт

**Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт** (SAW; ) у Турчы стырдæр сахар Стамбулы дыккаг ахсджиагдæр аэропорт, æрбынат кодта сахарæн йæ Азиаг фарс. Кусын райдыдта 2001-æм азы 8 январы.

Аэропорт хæссы сылгоймаг-тæхæг Сабиха Гёкчены ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы аэропорттæ
Категори:Стамбул
Сенендедж

**Сененде́дж** (, , ) у сахар Ираны ныгуылæны, Курдистаны провинцийы административон центр. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курдистаны сахартæ
Дзæнхъаджын

**Дзæнхъаджын** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Арвыкомы, Бæлтайы цур.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

## Картæ
* Карта АО Ингушетии 1928 года

Категори:Арвыком
Нуакшот

**Нуакшо́т** (, ) у сахар Африкæйы, Мавританийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мавританийы сахартæ
Нджаменæ

**Нджаме́на** (, ) у сахар Африкæйы, Чады сæйраг сахар. 

Категори:Чады сахартæ
Бисау

**Биса́у** () у сахар Африкæйы, Гвиней-Бисауы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гвиней-Бисауы сахартæ
Додомæ

**Додо́мæ** () у сахар Африкæйы, Танзанийы сæйраг сахар 1996-æм азæй. 

Сахары ис дыууæ университеты æмæ геологион музей. Бирæ фенддæгтæ дзы нæй уый тыххæй æмæ бæстæйы ахсджиагдæр сахар ма у Дар-эс-Салам фурды былгæрон Додомæйæ скæсæнырдæм.

Категори:Танзанийы сахартæ
Зазитыхъæу

**Зазитыхъæу** кæнæ **Зазиты хъæу** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.

Цардысты дзы Зазитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Зруггомы хъæутæ
Порто-Ново

**По́рто-Но́во** () у сахар Африкæйы, Бенины сæйраг сахар у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бенины сахартæ
Фритаун

**Фри́таун** () у сахар Африкæйы, Сьеррæ-Леонейы сæйраг сахар. 

Категори:Сьеррæ-Леонейы сахартæ
Яунде

**Я́унде** () у сахар Африкæйы, Камеруны сæйраг сахар. 

Категори:Камеруны сахартæ
Мапуту

**Мапу́ту** () у сахар Африкæйы, Мозамбичы сæйраг сахар. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мозамбичы сахартæ
Могадишо

**Могади́шо** (, , ) у сахар Африкæйы, Сомалийы сæйраг сахар. 

Категори:Сомалийы сахартæ
Монрови

**Монро́ви** () у сахар Африкæйы, Либерийы сæйраг сахар. 

Категори:Либерийы сахартæ
Истаравшан

**Истаравша́н** (, ) у сахар Таджикистаны Согъды облæсты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Таджикистаны сахартæ
Габалайы район

**Габала́йы район** (, ) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Габала.

Категори:Азербайджаны районтæ
Пухаты Мераб

**Пухаты Дмитрийы фырт Мераб** у Хуссар Ирыстоны мидхъуыддæгты министры хæстæ æххæстгæнæг 2020-æм азы августæй фæстæмæ, милицæйы инæлæр-майор.

## Фиппаинæгтæ

Мераб
Категори:Хуссар Ирыстоны мидхъуыддæгты министртæ
Ямусукро

**Ямусу́кро** () у сахар Африкæйы, Кот-д’Ивуары сæйраг сахар. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кот-д’Ивуары сахартæ
Чъина

**Чъина** кæнæ **букет** (францаг æвзагæй цæуы *bouquet*) — дидинджыты баст, куырис. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Флористикæ
Муэдзин

**Муэдзи́н** () — пысылмон дины кусæг, дзылаты цъуппæй рæстуырнджытæм ламаз кæнынмæ фæсиды.

## Литературæ
* 
* 
* 

Категори:Пысылмон дин
Абиджан

**Абиджа́н** () у сахар Африкæйы, Кот-д’Ивуары стырдæр сахар. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кот-д’Ивуары сахартæ
Токаты Алихан

**Токаты Инусы фырт Алихан** (райгуырдис 1893-æм азы — амардис 1920-æм азы) у ирон драматург, поэт æмæ публицист, фыццаг ирон сонеты автор, Токаты Асæхы ’фсымæр.

## Цардафыст
Токаты Алихан райгуырдис 1893-æм азы июлы Дæргъæвсы хъæуы бирæзæнæгджын зæххкусæгон бинонты. Йæ райгуырæнбоны датæ бæлвырдгонд нæу, кæцыдæр биографтæм гæсгæ, Алихан райгуырд 1895-æм азы. 

1907-æм азы фæцис дæргъæвсаг дыууæкъласон дины скъола. Чи йæ зыдта, уыдоны ныхæстæм гæсгæ, скъола фæци кады гæххæттимæ. Дарддæр ын нал уыд ахуыр кæныны фадат, раздæхт фæстæмæ æмæ йæ бинонтæн æххуыс кодта хæдзарон куыстыты. Уый фæстæ йæ мад Дзгойы æмхæрæфырты æххуыссæй бацыд Санибайы скъоламæ, уым каст фæцис цыппарæм къласс.

1912-æм азы Алихан каст фæцис Бакуйы денджызон техникум, уый фæстæ бацыд училищемæ æмæ дзы фæахуыр кодта 1916-æм азы октябры онг. Бакуйы базонгæ ис революционертимæ, иста хайад большевикты сусæг змæлды. Уыцы æзты Бакуйы уыди бирæ ирон фæсивæд, архайдтой се ’взаг, сæ адæмы культурæ, сæ хæхты фарн хъахъхъæныныл. Алихан ахуыры рæстæджы фæцалх литературон куыстыл дæр. 

1916-æм азы фæззæджы амард Алиханы фыд Инус æмæ октябры поэт ныууагъта йæ ахуыр æмæ раздæхт Ирыстонмæ. 1917-æм азы бацыд ирон революцион-демократон парти «Кермен»-мæ. Æнувыдæй архайдта Цæгат Кавказы революцион змæлды. Иста хайад Терчы облæсты II съезды куысты Гуымы Хъæрмæдоны, уым æй равзæрстой Терчы республикæйы уæлдæр орган — Адæмон Советмæ.

### Сфæлдыстад
Токаты Алихан фыссын райдыдта 1909—10-æм æзты. Уæды фыст æмдзæвгæтæ йæ тетрады баззадысты. Уыцы æмдзæвгæты ’хсæн сты «Иунæджы бон», «Амонд», «Дуне», «Хур» æмæ а.д. Æмдзæвгæтæй уæлдай ныффыста драмæ æмæ публицистикон æрмæджытæ дæр. Классикон сонеты формæйы у фыст йе ’мдзæвгæ «Цыкурайы фæрдыг», йæ сюжеты бындур ис адæмон мотив алæмæты фæрдыгы тыххæй, кæцы аххæст кодта йæ хицауы фæндтæ. Токаты фыста æмбисæндтæ дæр: «Хæрæг æмæ булæмæргъ», «Уасæг, хъаз, бабыз æмæ гогыз». 1912-æм азы кæнæ 1913-æм азы ныффыста йæ пьесæ «Урс сынтытæ», сценæйыл æй сæвæрдта Бакуйы ирон драмон къорд 1914-æм азы февралы. Уыцы пьесæ хауы йæ рагон сфæлдыстадмæ æмæ дзы ахсы уæлдай ахсджиаг бынат. 

### Фæстæдæры цард æмæ мæлæт
1920-æм азы Алихан райдыдта кусын Ирыстоны зылды революцион комитеты зæхгуысты хайады Джызæлы районы ревкомы сæрдарæй. Бирæ фæндтæ уыд æвзонг поэтæн, фæлæ хъыгагæн йæ къухты нæ бафтыдысты. Уыцы аз Токаты Алихан фæрынчын тифæй æмæ сыстынхъом нал уыд. Йæ мæлæты размæ Алиханы хо фехъуыста топпы гæрах: йæхæдæг систа йæхимæ къух æви знаджы нæмыгæй амард, уымæн ничи ницы базыдта. Ныры онг дæр йæ мæлæты аххоссаг бæлвырд нæу. Поэты баныгæдтой Дæргъæвсы, рагон æгъдаумæ гæсгæ йын йæ чырыны нывæрдтой йæ къухфыстытæ дæр. Фæлæ 1953-æм азы Цæгат Ирыстоны наукон-иртасæг институт поэты ингæн куы райгом кодта, уæд гæххæттæ уым нал разындысты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Токаев Алихан Инусович // Бибоева И. Г., Казиты М. Р. Писатели Осетии: Библиографический справочник. — Владикавказ: Ир, 2015. — С. 115—117. — ISBN 978-5-7534-1499-01
* Алихан Токаты, Уацмыстæ // Дзæуджыхъæу «Ир», 2004

## Æрвитæнтæ
* Токаев Алихан Инусович
* Хетагурова Д. К. Творчество Алихана Токаева и эстетика символизма
* Токаев Алихан Инусович 

Алихан
Категори:Ирон поэттæ
Чабæ

**Чабæ** кæнæ **Каабæ** ( — «куб») — пысылмон кувынаккаг Меккæйы, Мæзджыт аль-Харамы мидæг. Пысылмон дины уырнындзинадмæ гæсгæ алы пысылмон лæг хъуамæ-иу йæ царды мидæг иу хатт хадз сарæза, ома Меккæ æмæ Чабæмæ рацæуа, æмæ афтæ йæ дин æмæ уырнындзинад сбæлвырд кæна.

Чабæ у пысылмон динæн йæ ииуыл ахсджиагдæр бынат, пысылмæттæ йæ хонынц *Bayt Allah* ( — «Аллахы хæдзар») æмæ уыдонæн хъыбыллæ ( — «кувыны здæхт», ома ламаз кæныны рæстæджы кæцырдæм здæхынц, уый) у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæзджыттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сауды Араббы мæзджыттæ
Категори:Араббаг мифологи
Категори:Меккæ
Кордовæ

**Кóрдовæ**, **Кóрдобæ** (, ):

## Топонимтæ

### Испани
* Кордовæ — сахар
* Кордовæ — провинци
* Кордовæ — комаркæ
** «Кордовæ» — футболон клуб

### Аргентинæ
* Кордовæ — сахар
* Кордовæ — провинци

### Колумби
* Кордовæ — департамент
* Кордовæ — сахар

### Мексикæ
* Кордовæ — муниципалитет
** Кордовæ — административон центр

### АИШ
* Кордовæ — Алабамæйы сахар.
Телпоц

**Телпоц** ( — **Дельпоццо Иван Пётры фырт**; 1739—1821) у Уæрæсейы империйы æфсады инæлар-майор, Кавказы хæсты хайадисæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы империйы инæлар-майортæ
Кордовæ (сахар, Испани)

**Ко́рдовæ** () у сахар Испанийы хуссары, Кордовæйы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Андалусийы сахартæ
Каррарæ

**Карра́рæ** () у сахар Тосканæйы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тосканæйы сахартæ
Шабраны район

**Шабраны район** () у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Шабран.

Категори:Азербайджаны районтæ
Шуша

**Шуша́**, вариант: *Суса* (,  — **Шуши**) у сахар Азербайджаны. Уæлхох Карабахы административон дихмæ гæсгæ сахар уыдис Шушайы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны сахартæ
Категори:Уæлхох Карабахы сахартæ
Уан

**Уан** кæнæ **Уаниты хъæу**  у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гадрут

**Гадру́т** (, ) у сахар Азербайджаны Ходжавенды районы. Уæлхох Карабахы административон дихмæ гæсгæ сахар уыдис Гадруты районы административон центр. 

2020-æм азы октябры хæсты фæстиуæгæн сахар сси Азербайджаны дæлбар, уыцы уавæр фæстæдæр фидаргонд æрцыдис 2020-æм азы 10 ноябры сабырдзинады тыххæй бадзырды.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Категори:Уæлхох Карабахы сахартæ
Ступино

**Сту́пино** () у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 66 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Пущино

**Пу́щино** () у сахар Мæскуыйы облæсты хуссары. Цæрынц дзы 20,7 мин адæймаджы (2020).

Пущино зындгонд у йæ биологон зонадон центрæй. Сахары мидæг ис 9 зонадон-иртасæн институты æмæ иу обсерватори. 1962-æм азæй ис æм «Биологон иртасæнты зонадон центры» статус, 2005-æм азæй у зонадон сахар (наукоград).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Барда (сахар)

**Барда́** () у сахар Азербайджаны, Бардайы районы административон центр.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Бардайы район

**Барда́йы район** () у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Барда.

Категори:Азербайджаны районтæ
Бронницы

**Бро́нницы** () у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 22,5 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Чистополь

**Чи́стополь** () у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны, Чистополы районы административон центр. Цæрынц дзы 59 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Панджшер (провинци)

**Панджше́р** ( — *Panjšēr* — «фондз цомахъы») у провинци Афгъанистаны. Йæ административон центр у Базарак.

Категори:Афгъанистаны административон дих
Джелалабад

**Джелалаба́д** (,  — *Jalālābād*) у Афгъанистаны сахар, Нангархары административон центр.

Категори:Афгъанистаны сахартæ
Нангархар

**Нангарха́р** (,  — *Nangarhār*) у провинци Афгъанистаны. Йæ административон центр у Джелалабад.

Категори:Афгъанистаны административон дих
Нуристан

**Нуриста́н** (,  — *Nurestān*) у провинци Афгъанистаны. Йæ административон центр у Парун.

Категори:Афгъанистаны административон дих
Кельбаджар

**Кельбаджа́р** (,  — **Карвачъар**) у сахар Азербайджаны Кельбаджары районы. Уæлхох Карабахы административон дихмæ гæсгæ сахар уыдис Кашатаджы районы административон центр. 

2020-æм азы октябры хæсты фæстиуæгæн сахар сси Азербайджаны дæлбар.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Категори:Уæлхох Карабахы сахартæ
Балта (Гуырдзыстон)

**Балта** () у хъæу Гуырдзыстоны Лагодехы муниципалитеты. 

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Къудухтæ, Болататæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Саулохтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тменаты Алексей

**Тменаты Барисы фырт Алексей** (райгуырдис 1970-æм азы) у педагогон зонæдты кандидат, Цæгат Ирыстоны ахуырады архайæг. Бирæ азты дæргъы куыста Дзæуджыхъæуы 42-æм (1999-2009), стæй та 40-æм скъолайы директорæй.

## Фиппаинæгтæ

Алексей
Тменаты Виталий

**Тменаты Харитоны фырт Виталий** (райгуырдис 1944-æм азы Бакуйы — амардис 2005-æм азы) у Цæгат Ирыстоны зындгонд ахуыргонд, , археолог, Цæгат Ирыстон æмæ Уæрæсейы зонады сгуыхт кусæг, историон зонæдты доктор, профессор. Каст фæци ЦИПУ-йы историон факультет.

Уæлдай фылдæр иртаста ирон астæузаманы архитектурæ: мæсгуытæ æмæ зæппæдзтæ.

## Чингуытæ
* 
* 
* 

Виталий
Категори:Кавказзонджытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Бакуйы чи райгуырдис, уыдон
Баболь

**Бабо́ль** (, ) у сахар Ираны цæгаты. Ис Мазендераны провинцийы. Цæрджыты нымæц — 205 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мазендераны сахартæ
Газни (провинци)

**Газни́** (,  — *Ġazni*) у провинци Афгъанистаны ныгуылæны. Йæ административон центр у Газни.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Афгъанистаны административон дих
Бадзоатæ

**Бадзоатæ** кæнæ **Бадзуатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Саутиатæ

**Саутиатæ** кæнæ **Саутæтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Украинæйы хурыскæсæны хæст

**Украинæйы хурыскæсæны хæст** уыдис Украинæйы скæсæйнаг облæстыты 2014-æм азы апрелæй 2022-æм азы февралы онг чи цыдис, уыцы хæст. 

## Кæс ноджы
* Уæрæсе æмæ Украинæйы ’хсæн хæст

Категори:Европæйы истори
Категори:XXI æнусы хæстытæ
Категори:Украинæйы хæстытæ
Категори:Уæрæсейы хæстытæ
Тер Стеген, Марк Андре

**Марк-Андре́ тер Сте́ген** ( []; райгуырдис 1992-æм азы 30 апрелы, Мёнхенгладбахы) у немыцаг футболист, испайнаг клуб «Барселонæйы» æмæ Германы иугонд командæйы дуаргæс. Йæ фыд у голландиаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Германы футболисттæ
Категори:ФК «Барселонæйы» хъазджытæ