open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тырты

**Тырты**,  (, ) у къутæрты мыггаг.


 
Image:Berberis vulgaris 'Atropurpurea' 001.JPG|Тырты
Image:Illustration Berberis vulgaris0.jpg|Тырты
Image:Berberis vulgaris4.jpg|Дыргътæ
Image:Zuurbes R0021693.JPG|Дидинджытæ



Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Пырындз

**Пырындз** у пырындзы къурупа.

## Галерей


US long grain rice.jpg|Пырындз
Reis-Rispe.jpg|Пырындз
Ab food 03.jpg|Пырындз
Rice 02.jpg|Пырындзы культиваци



## Тыллæг
Иугонд Нациты Организацийы бæрæггæнæнтæм гæсгæ дунейы пырындзы тыллæг фылдæр чи исы, уыцы ссæдз бæстæйы сты:

*
Чылауи

**Чылауи**,  (, ) у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.

## Этимологи
Ацы дзырд гуырдзиаг æвзагæй цæуы: гуырдз. ქლიავი → ирон *чылауи*.



Image:Bluebyrd plum.jpg|
Image:Plums hanging.jpg|
Image:Plum blossoms.jpg|
Image:Plum-trees from South-Hungary.jpg|



Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Джыджына

**Джыджына**, вариант *дзиджына* (, ) у зайæгойты мыггаг. Мыггаджы иунæг хуыз у **зæрдæвæрæны мæйы джыджына** кæнæ **майы джыджына** (*Convallaria majalis*).

Йæ уидаг ын хуы хæры тынг адджынæн, уымæ гæсгæ ма йæ бирæ рæтты хонынц **хуыуидаг** дæр.



Image:Convallaria-oliv-r2.jpg|
Image:Maigloeckchen 1.jpg|
Image:C.m. cv. Rosea.JPG|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Хузестан

**Хузеста́н** ( — *Ostān-e Khūzestān*) у Ираны остантæй иу. Æрбынат кодта паддзахады хуссар-ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Ахваз. 

Провинцийы фæзуат у 63 238 км², цæрынц дзы 4 млн адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

*
Голмандзы

**Голмандзы** кæнæ **цъæхдзæхæра‎** (, ) у иуазон халхуыз зайæгой. Голмандзыйы ис æфсæйнаг, кальций, магний, витаминтæ A, C, E, антиоксиданттæ æмæ фолион туагад.



Image:Spinacia oleracea Spinazie bloeiend.jpg|
Image:Illustration Spinacia oleracea0.jpg|
Image:5aday spinach.jpg|
Image:Spinacia oleracea1.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Галсыф

**Галсыф** кæнæ **галы [[мæнтæг]]**,  (, ) у бирæазон халхуыз зайæгой.



Image:Althaea officinalis 001.JPG|
Image:Koeh-008.jpg|
Image:Althaea officinalis 140807a.jpg|
Image:Althaea officinalis - flower side (aka).jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Картоф

**Картоф**, бирæон нымæц: **картæфтæ**; хуссар ныхасыздæхтыты — *къартоф*, *къартъо*, *къартъоф* () у бирæазон халхуыз зайæгой. Йæ бын у ахсджиаг хæлцы продукт. Картофы дыргъ у маргджын, хæрынæн нæ бæззы.

## Кæс ноджы
* Картофджын

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Куыдзы багангæстæ
Сæнк

**Сæнк** (бирæон нымæц: **сæнчытæ**) (, ) у зайæгой мыггаг аууондархуызты бинонадæй. 

Хуызтæ: *донзæнк*, *[[хуырзæнк]]*.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Слантæ

**Слантæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Слантæн се ’рвадæлтæ сты Хуыгатæ æмæ Быцентæ. Брытъаты сын ныр дæр ма сæ хуымты афтæ хонынц: Хуыгаты хуымтæ, Быценты хуымтæ. Хуыгатæ Брытъатæй алыгъдысты æндæр рæттæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Кум (остан)

**Кум** ( — *Qom*) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар у Кум. 

Провинцийы фæзуат у 11 237 км², цæрынц дзы 1 млн адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

*
Кум

* **[[Кум (сахар)|Кум]]** — сахар Ираны.
* **[[Кум (остан)|Кум]]** — провинци (остан) Ираны.
Мæнтæг

**Мæнтæг**, , *монтизæнкæ* (, ) у бирæазон кæрдæджыты мыггаг (20 хуызы). 



Image:Petasites hybridus spike.jpg|
Image:Petasites hybridus Sturm53.jpg|
Image:Petasites hybridus Ukhta River.jpg|
Image:Wutach fg4.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Залмысыф

**Залмысыф** кæнæ **залм**, **галсæрмæнтæг**, , *лалум* (, ) у зайæгойты мыггаг. 

## Иуæй-иу хуызтæ
* Æрцыхъæд (*Arctium lappa*)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уæрцц

**Уæрцц**,  (, ) у маргъ. Йæ буары дæргъ у 16—20 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 80—145 г.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мæргътæ
Рувас

**Рувас**,  () у тугдзых сырд, æхсырæйхæссæг.

Йæ буары дæргъ у 60—90 сантиметры бæрц, къæдзилы дæргъ — 40—60 см, йæ уæз та — 6—10 кг.

## Нæмттæ
Цуанон æвзагыл: *сайæгой*, *хинæйдзаг*, *[[Сырдон]]ы дымæг*, *рæстæмбæлæг*, *гæмби*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Куыдзхуызтæ
Рувæстæ

**Рувæстæ** () сты тугдзых цæрæгойты мыггаг.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Куыдзхуызтæ
Гиресун

**Гиресу́н** (; ) у сахар Турчы цæгаты, Гиресуны провинцийы административон центр. Цæрджыты нымæц — 90 мин адæймаджы.

Категори:Турчы сахартæ
Дзеглеу

**Дзеглеу** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хуссар-скæсæны.

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уехер

**Уехер**, вариант: *Уæхер* (, [охири]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чегемы район

**Чегемы район** (, , ) у район Кæсæг-Балхъары. Йæ административон центр у Чегем.

## Фиппаинæгтæ

*
Бæхтæ (мыггаг)

**Бæхтæ** () сты æнæкъайсæфтæгджынты къорды мыггаг.

 

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Шишли

**Шишли** () — район Стамбулы. Æрбынат кодта сахары Европæйы хайы.

XIX æнусы онг Шишли уыдис хъæууон ран.

Категори:Стамбулы районтæ
Бал

**Бал** (, ) у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.

## Этимологи
Ацы дзырд гуырдзиаг æвзагæй цæуы: гуырдз. ბალი -> ирон *бал*.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Тута

**Тута**, вариант: *тутабæлас* (, , *тутовое дерево*) у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.

Дыргъы ном — дыгуронау: *бæласи [[лискъæф]]*.



Image:Mulberry in Libya.jpg|
Image:Illustration Morus nigra0.jpg|
Image:Morus-nigra.JPG|
Image:Morus-alba.jpg|



## Кæс ноджы
* Тутайы калм ()

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Сæгъмæцъы

**Сæгъмæцъы** кæнæ **сæгъмæцъ** (, ) у чысыл къутæрты мыггаг.

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Тамачъи

**Тамачъи** (, , *Медвежья груша*) у бæлас, цъуйы хуыз.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Легъуи

**Легъуи** (, ) у субтропикон сыфтæрызгъæлæны бæлас. Уый у рагондæр культурон зайæгойтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ Библийы
Сауцъиу

**Сауцъиу**,  (, ) у чысыл маргъ. Йæ буары дæргъ у 18,7—21,2 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 75 г.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Гæнгæлы

**Гæнгæлы** (; ) у кæрдæг зайæгой. 

Йæ бын хуыйны **мæкæрæз** (фæззæджы) æмæ **хуыскъæл**,  (уалдзæджы).

## Кæс ноджы
* Сæгъыгæнгæлы
* Халоны гæнгæлы
* Хæмпæлы гæнгæлы

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Еуу

**Еуу**, æндæр варианттæ сты **йæу**, **йеу** кæнæ **бурхор**, , уозрекаг ныхас. *гулмæ* (, ) у æфсирон зайæгой, хоры культурæ.



Image:Rispenhirse grün.jpg|
Image:Illustration Panicum miliaceum and Echinochloa crus-galli0.jpg|
Image:Panicum miliaceum0.jpg|
Image:Millet.jpg|



## Кæс ноджы
* Елцык

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Сауфагæ

**Сауфагæ** кæнæ **кърупа** (, ) у зайæгойты мыггаг, хоры культурæ.

Сауфагæйы ис æфсæйнаг, кальций, калий, фосфор, йод, цинк, фтор, молибден, кобальт, витаминтæ В1, В2, В9, E.



Image:메밀.JPG|
Image:Illustration Fagopyrum esculentum0.jpg|
Image:Fagopyrum esculentum seed 001.jpg|
Image:Fagopyrum гречка.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сылмæнæу

**Сыл** кæнæ **сылмæнæу**, **сыл хор**, **цъой**, **хлепа** (, ) у æфсирон зайæгой, хоры культурæ.



Image:Ears of rye.jpg|
Image:Illustration Secale cereale0.jpg|
Image:Rogge aar Secale cereale.jpg|
Image:Wilsede 007.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Гуæцæлты Харумы фырт Хадзымурат

**Гуæцæлты Харумы фырт Хадзымурат** (райгуырдис 1954-æм азы Цыколайы) у Цæгат Ирыстоны муфтий.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пысылмон дин Цæгат Ирыстоны
Категори:Цыколайы чи райгуырдис, уыдон
Хадзымурат
Дыргуис

**Дыргуис** () уыдис хъæу Цхинвалмæ хæстæг, абон у сахары район.

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвал
Сысылы

**Сысылы** кæнæ **сыссылы**, варианттæ: *сæсæлы хос*, *сæцæлы хос*, *сæцъæлы хос*, , *суселæ* (, ) у бирæазон кæрдæг, æфсирон зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Абайты Васо. Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат. III-æм том

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гуæцæлты Хадзымурат

* Гуæцæлты Солтаны фырт Хадзымурат — ирон хъæбысæйхæцæг;
* Гуæцæлты Харумы фырт Хадзымурат — Цæгат Ирыстоны муфтий.
Хуссар (Цæгат Ирыстон)

**Хуссар**, дыгуронау **Хонсар** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.

## Географи
Хъæу æрбынат кодта Сонгуыты доны галиу был.

Хонсари гъæу æвæрд адтæй Думти гъæумæ хæстæг, Сонгути дони галеу фарс, Хонсарбæл.

## Истори
Гъæуи цæргутæн се ’гъдæуттæ, сæ царди уавæртæ æма сæ иннæ гъуддæгтæ адтæнцæ æмхузон Уæллагкоми зилди гъæути цæргути хæццæ. Етæ дæр иннæ хуæнхаг гъæути цæргути хузæн сæ царди дæргъи æвзурстонцæ зин цард, тухстæнцæ берæ нæхъæртондзийнæдти туххæй. Анæн дæр хуми зæнхитæ фагæ нæ адтæй. Сæ фæндæгтæ адтæнцæ лæгъуз, алли афони сæмæ уæрдун нæ зилдæй, сæ бацæуæн хедтæ син арæх ивулд дон фæлласидæ. Аразæн æрмæг, уæдта син æндзарæн сог хæсгæ æрцæуидæ хайуантæбæл идардæй. Гъæуи цæргутæ фулдæр кодтонцæ фонси куст. Адтæй сæмæ фонси хезнитæ сæ фагæ, хуасæ цæттæ кæнунæн игуæрдæнтæй ба гъæздуг нæ адтæнцæ.

Думтæ æма Хонсари гъæутæмæ хæстæг ес, сирдтæбæл цауæн кæмити кæнун æнгъезуй, уæхæн гъæздуг бунæттæ. Еци бунæттæ æнцæ Сонгути ком, Донисæр, Скъæдти æфцæг æма Уорс хонхи рæбунтæ. Сирдтæн сæ фулдæртæ хаст æрцудæнцæ Сурх киунугæмæ, закъонæй гъæуайгонд цæунцæ. Нур фæстаг цалдæр анзи Уорс хонхи будурти хезунцæ сæдæгæйттæй æд зумæг, æд сæрдæ совхози яктæ. Рагон цæргутæн Хонсари гъæуи дæллæй, бæрзонд къулдуни буни (æндзæри) адтæй уæлмæрдтæ, уоми ба дортæй даст 7 уобаййи — археологон циртдзæвæнтæ. Еци уобæйттæй, дан, сæ еу адтæй Кудзойти муггаги уобай.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Айлартæ, Абетæ, Агкатæ, Байсонгъуртæ, Гегкитæ (Джеджджитæ), Дзустæ, Зигойтæ, Икъатæ, Къубузтæ, Олиатæ, Цæрæктæ.

## Сыхтæ
* Айларты сых
* Зæйуат
* Къайы лыгъз
* Чъырынтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Фалдон

**Фалдон** кæнæ **Хъæрæгъæс**, вариант: *Хъæрæгъæц* у хъæу Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы. 

## Истори
Фыццаджыдæр уырдæм ралыгъдысты Бадилатæ Дыгургомæй æмæ доны рахизфарс Хъæрæгъæцы æрцардысты Хъуыбадтæ, Тугъантæ, Абысалтæ, Къуылытæ, Дзатцетæ æмæ æндæр мыггæгтæ. Уыдон кæсгæттæй балхæдтой Урсдон æмæ Сылтаныхъы зæххытæ æмæ ноджы фæхъæздыгдæр сты. Уыдоны фæстæ Урсдонмæ лидзын байдыдтой алы кæмттæй зæхкусæг адæм дæр. Фыццаг æрцардысты Фадауы тъæпæны, уый фæстæ уырдыгæй æрлыгъдысты Урсдоны галиу фарсмæ æмæ æрæвæрдтой Урсдоны хъæуы бындур.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Дыгуры районы цæрæнрæттæ
Хъæдургæрдæг

**Хъæдургæрдæг** (, ) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм бирæазон кæрдæг зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Хæзныдон

**Хæзныдон**, дыгуронау **Хæзнидон**:
* Хæзныдон (цæугæдон) — цæугæдон Цæгат Ирыстон æмæ Кæсæг-Балхъары
* Хæзныдон (хъæу) — хъæу Цæгат Ирыстоны
Хъæдур

**Хъæдур**,  (, ) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Кæс ноджы
* Бебехъæдур

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Хъæдурхос

**Хъæдурхос** (, ) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Бæхы хъæдур (*Vicia faba*)
* Халонхъæдур (*Vicia cracca*)
* Хаугæрдæг (*Vicia hirsuta*)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Бæхты кæрт

**Бæхты кæрт** () у сахар Беслæны фахсыг. Официалон гæххæттæм гæсгæ у БМК-2. 

 

Категори:Беслæн
Магкæтæ

**Магкæтæ** кæнæ **Маккæтæ** (, *Макеевы*) сты ирон мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

*
Фидараты Афæхъо

**Фидараты Пацъийы фырт Афæхъо** (райгуырдис 1859-æм азы Зилгæйы — амардис 1930-æм азы) — уырыссаг æфсады инæлар-лейтенант.

Хæсты скъуыхтдзинадты тыххæй йын радтой: Георгийы дзуар, Сыгъдæг Аннæйы орден 3 къæпхæн, Персайнаг Цомахъ æмæ хуры орден, Пруссийы Паддзахы худы орден, персайнаг æхсаргард алмаситимæ æмæ ма бирæ æндæртæ.

## Æддаг æрмæг
* Фидараты Афæхъо 

Категори:Зилгæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Уæрæсейы инæлартæ
Афæхъо
Анкваб, Александр Золотинскайы фырт

**Александр Золотинскайы фырт Анкваб** (; райгуырдис 1952-æм азы 26 декабры Сухумы, Абхазы АССР, ГССР, Советон Цæдис) у Абхазы Республикæйы æртыккæгæм президент (2011-2014).

## Цардафыст
1974-æм азы каст фæцис Ростовы паддзахадон университеты юридикон факультет, 1987-æм азы та — Æхсæнадон зонæдты академи СЦКП Центрон Комитеты цур.

1994—2000 азты Анкваб цардис Мæскуыйы, кодта сæудæджер куыст, йæ фæрæзтæй æххуыс кодта адæмон хæзнатæ хъахъхъæнынæн (фольклор, кафт æмæ зард).

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Александр Анкваб: «Не надо угрожать абхазам» 
* Александр Анкваб: Говорим С Россией на одном языке 

Категори:Абхазы президенттæ
Категори:Абхазы вице-президенттæ
Категори:Абхазы премьер-министртæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Сухумы чи райгуырдис, уыдон
Псху

**Псху** () у хъæу Абхазы Сухумы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сухумы районы цæрæнрæттæ
Самур

**Саму́р**, вариант: *Самыр* (, , , , ) у цæугæдон Дагъистаны хуссары. Йæ дæргъ у 213 километры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны цæугæдæттæ
Категори:Азербайджаны цæугæдæттæ
Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ
Дербенты район

**Дербенты район** у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссар-скæсæны. Районы административон центр у Дербент.

## Фиппаинæгтæ

*
Малгæрдæг

**Малгæрдæг** кæнæ **уæлæфтаугонд** (, ) у бирæазон зайæгойты мыггаг. Зайы лæугæ доны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мандарин

**Мандари́н** () у æнусонцъæх дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном. Зайы хуссар бæстæты.

Категори:Бæлæстæ
Ладинаг æвзаг

**Ладинаг æвзаг** (*lingaz ladin*) у ромайнаг æвзæгтæй иу, ладинæгты æвзаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ромайнаг æвзæгтæ
Категори:Италийы æвзæгтæ
Романшаг æвзаг

**Романшаг æвзаг** (*Rumantsch grischun*) у реторомайнаг æвзаг, Швейцарийы официалон æвзæгтæй иу. 

Категори:Ромайнаг æвзæгтæ
Категори:Швейцарийы æвзæгтæ
Афон

* **Афон** () — рæстæг.
* Афон (лингвистикæ) — мивдисæджы грамматикон категори.

## Географи
* Афон (Грекъ) — æрдæгсакъадах æмæ хох Гречъы.
Афон (лингвистикæ)

**Афон**,  у мивдисæджы грамматикон категори. Мивдисæгæн ис æртæ афоны: 

* нырыккон;
* ивгъуыд;
* суинаг.

Категори:Мивдисæг
Комо (нысаниуджытæ)

* Комо — сахар Италийы.
* Комо — цад Италийы.
* Комо — провинци Италийы.
Катани

**Ката́ни** (, ) у сахар Сицилийы, Ионион денджызы былыл. Уый у паддзахады дæсæм стырдæр сахар.

Æрбынат кодта Этнæйы хохрæбын.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сицилийы сахартæ
Лечче

**Ле́чче** (; []) у сахар Италийы хуссар-скæсæны, Апулийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Апулийы сахартæ
Сиенæ

**Сиенæ** (; []) у сахар Италийы, регион Тосканæйы. Уый у паддзахады туристон центртæй иу. Сиенæйы астæузаманы хай у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы объект.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тосканæйы сахартæ
По (цæугæдон)

**По** (, ) у цæугæдон Италийы цæгаты. Йæ дæргъ у 652 километры, уый у паддзахады стырдæр цæугæдон. 

Категори:Италийы цæугæдæттæ
Падуя

**Па́дуя** (, []; , ) у сахар Италийы цæгаты, регион Венетойы. Цæрынц дзы 213 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венетойы сахартæ
Грейпфрут

**Грейпфрут** () у æнусонцъæх дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном. Зайы хуссар бæстæты.

Категори:Бæлæстæ
Италиаг

* Адæмы тыххæй кæс Италиаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Италиаг æвзаг.
Равеннæ

**Раве́ннæ** ( , , , ) у сахар Италийы, регион Эмили-Романьяйы. Цæрынц дзы 184 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эмили-Романьяйы сахартæ
Сан-Джиминьяно

**Сан-Джиминьяно** () у чысыл сахар Италийы. Ис Тосканæйы регионы, Сиенæйы провинцийы. Уый у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы объект.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сиенæйы провинцийы коммунæтæ
Тренто

**Тре́нто** (; ; ) у сахар Италийы цæгаты, автономон регион Трентино — Альто-Адиджейы административон центр. Цæрынц дзы 115 мин адæймаджы.

Лæууы цæугæдон Адиджейыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италийы сахартæ
Мессинæ

**Месси́нæ** (, , , ) у сахар Италийы, Сицилийы, Мессинæйы донкъубалы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сицилийы сахартæ
Реджо

**Реджо** (, []):

* Реджо-ди-Калабри — сахар Италийы хуссары, регион Калабрийы; 
* Реджо-нель-Эмили — сахар Италийы цæгаты, регион Эмили-Романьяйы.
Лайм

**Лайм** () у чысыл дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.

Категори:Бæлæстæ
Л’Акуилæ

**Л’Акуилæ** (, [] — «цæргæс») у сахар Италийы, Абруццойы регионы административон центр.

## Истори
2009-æм азы 6 апрелы сахары æрцыдис стыр зæххæнкъуыст. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Абруццойы сахартæ
Римини

**Ри́мини** (, , ) у сахар æмæ курорт Италийы, регион Эмили-Романьяйы. Цæрынц дзы 142 мин адæймаджы.

Лæууы Адриатикон денджызы былыл, хох Монте-Титано æмæ Сан-Маринойы цур.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эмили-Романьяйы сахартæ
Сицилиаг æвзаг

**Сицилиаг æвзаг** (*Lingua siciliana*) у сицилиæгты æвзаг. Уый у ромайнаг æвзаг.

Категори:Ромайнаг æвзæгтæ
Категори:Италийы æвзæгтæ
Анконæ

**Анконæ** () у сахар æмæ порт Италийы, регион Маркейы. Лæууы Адриатикон денджызы былыл.


File:Crkva Chiesa del Santissimo Sacramento u Anconi.jpg
File:Rimokatolička crkva Chiesa di San Domenico (Ancona) 2017.jpg
File:Chiesa di Santa Maria della Piazza.jpg
File:Pogled iz ankonskoga muzeja.jpg
File:Muzej u Anconi.jpg
File:Ankonska katedrala.jpg
File:U Anconi spomenik.jpg
File:Ancona u rujnu 2017.jpg
File:Upravna zgrada u Anconi.jpg
File:U Anconi u Italiji.jpg
File:Zgrada u Anconi.jpg
File:Na ulazu u Anconu.jpg
File:U talijanskome gradu Anconi 13. rujna 2017.jpg
File:Ancona 2017.jpg


## Фиппаинæгтæ

Категори:Маркейы сахартæ
Цыхуырбатæ

**Цыхуырбатæ** кæнæ **Цхуырбатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Цыхуырбатæн сæ фыдæл Цыхуырба ралыгъд Тибæй. Хслебмæ æрлыгъд æмæ уым æрцард. Ам бинонтæ æркодта æмæ сын зæнæг рацыд. Цыхуырбайæн йæ лæппутæ уыдысты Тугъан æмæ Таймаз. Тугъан ын уыд иу усæй, Таймаз та иннæ усæй. Тугъаны фырттæй иу æрлыгъд Сачъремæ, иннæтæ баззадысты Хуымысæрты. Таймазтæ та цардысты Хуымысæрты, Джæдджитыхъæуы, Шихантурийы, Сулайтыхъæуы, кæнæ Угæрдæнты æмæ Танделаты хъæуы. Цыхуырба фæстаг ус куы æрхаста, уæд уый йемæ æркодта гыццыл лæппуйы æмæ йæ ныффыста Цыхуырбатæй, фæлæ сæ хонгæ та кæнынц Тъатъатæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Савонæ

**Саво́нæ** (; ) у сахар Италийы цæгаты, регион Лигурийы. Лæууы Лигурийы денджызы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лигурийы сахартæ
Дзылакъуы

**Дзылакъуы**, вариант *дзылакъо* (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз. Дзылакъуыйы Иры хъæуты бирæ рæтты хонынц *хæххон хъæдындз*. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Граубюнден

**Граубюнден** (, , []; , ) у кантон Швейцарийы хуссар-скæсæны. Йæ сæйраг сахар у Кур.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швейцарийы кантонтæ
Фриули

**Фриули** (, ) у историон бæстæ Италийы цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы фриулæгтæ.

Категори:Италийы историон бæстæтæ
Категори:Фриули-Венеци-Джули
Бриндизи

**Бриндизи** () у сахар æмæ порт Италийы хуссар-скæсæны, регион Апулийы. Лæууы Адриатикон денджызы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Апулийы сахартæ
Матерæ

**Матерæ** (: «мæ зæхх») у сахар Италийы хуссары. Ис Базиликатæйы регионы.

## Сасси-ди-Матерæ
Сасси-ди-Матерæ (: «Матерæйы дуртæ») у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы объект.
thumb|left|300px|Сасси-ди-Матерæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Базиликатæйы сахартæ
Потенцæ

**Потенцæ** () у сахар Италийы хуссары, Базиликатæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Базиликатæйы сахартæ
Реджо-ди-Калабри

**Реджо-ди-Калабри** (, , , ) у сахар Италийы хуссары, регион Калабрийы. Лæууы Мессинæйы донкъубалы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калабрийы сахартæ
Эльбæ

* Эльбæ — Италийы сакъадах
* Эльбæ — цæугæдон Герман æмæ Чехийы
Искья

**И́скья** (, []) у вулканон сакъадах Италийы Тиррены денджызы.

Категори:Италийы сакъадæхтæ
Катандзаро

**Катандзаро** () у сахар Италийы хуссары, Калабрийы сæйраг сахар. Лæууы Ионион денджызы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калабрийы сахартæ
Кампобассо

**Кампобассо** () у сахар Италийы, Молизейы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Молизейы сахартæ
Виченцæ

**Виченцæ** (, ) у сахар Италийы цæгаты, Венетойы регионы. Цæрынц дзы 116 мин адæймаджы. Виченцæ у паддзахады стыр индустриалон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венетойы сахартæ
Цæргæс

**Цæргæс** () у стыр тугдзых мæргъты мыггаг. Йæ буары дæргъ у 75—88 сантиметры бæрц.

Категори:Мæргътæ
Уари

**Уари** () у тугдзых мæргъты мыггаг. Уаритæ зындгонд сты сæ цырд тæхынæй, сæ иу хуыз — сапсан — тæхы суанг 322 км/сахаты.

Дунейы бирæ адæмтæ уаритæй пайда кодтой цуан кæнынæн.

## Кæс ноджы
* Мæхъхъыл
* Лацин

## Литературæ
* Абайты Васо. Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат. IV-æм том 

Категори:Мæргътæ
Чъырттым

**Чъырттым**,  (, ) у чысыл маргъ. Йæ буары дæргъ у 12,5–14,0 сантиметры бæрц.

## Литературæ
* 

Категори:Мæргътæ
Цъиусур

**Цъиусур**,  (, ) у тугдзых мæргъты дæлбинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Хъæрццыгъа

**Хъæрццыгъа** (, ) у тугдзых мæргъты дæлбинонад.

Категори:Мæргътæ
Халон

**Халон**, бирæон нымæц: **халæттæ** (, ) у мæргъты хуыз сынтыты мыггагæй.

Категори:Мæргътæ
Католицизм

**Католицизм** кæнæ **католикон дин** у чырыстонады иу къабаз. Дихдзинад æрцыди 1054-æм азы. Католикон еклезийы сæр у Ромаг Папæ.

Категори:Чырыстон дин
Растуырнæг дин

**Растуырнæг дин** кæнæ **расткадон дин** (, ) у чырыстон дины иу къабаз. Дихдзинад æрцыдис 1054-æм азы.

Историон аххосæгтæм гæсгæ растуырнæг дин тынгдæр ахæлиу ис балкайнаг адæмты ’хсæн: болгайрæгтæ, грекъæгтæ, сербæгтæ, черногорæгтæ, румынæгтæ æмæ албайнаг адæмы хай сты растуырнæгтæ. Скæсæйнаг Европæйы бирæ адæмтæ уырнынц растуырнæг амындтытæм гæсгæ, уыдоны ’хсæн абхазæгтæ, белоруссæгтæ, гуырдзы, ирæттæ, уырыс, украинæгтæ æмæ æндæртæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чырыстон дин
Шостакович, Дмитрий Дмитрийы фырт

**Дмитрий Дмитрийы фырт Шостакович** (1906—1975) уыд советон композитор, пианист, дирижёр, педагог æмæ æхсæнадон архайæг. XX-æм æнусы разагъддæр музыканттæй иу, Сталины премийы лауреат.

## Библиографи
**Шостаковичы фыст тексттæ:**
* *Шостакович Д. Д.* Знать и любить музыку: Беседа с молодежью. — М.: Молодая гвардия, 1958.
* *Шостакович Д. Д.* Избранные статьи, выступления, воспоминания / Ред. А. Тищенко. — М.: Советский композитор, 1981.

**Иртасæн литературæ:**
* Акопян Л. О.. Дмитрий Шостакович. Опыт феноменологии творчества. - СПб.: Дмитрий Буланин, 2004.
* *[[Волков, Соломон Моисеевич|Волков С.]]* Шостакович и Сталин: художник и царь. - М.: Изд-во Эксмо, 2004.
* *Данилевич Л.* Дмитрий Шостакович: Жизнь и творчество. — М.: Советский композитор, 1980.
* *Дворниченко О.* Дмитрий Шостакович: путешествие. М., Текст, 2006.
* *Житомирский Д.В.* Шостакович официальный и подлинный // Даугава. – 1990. – № 4.
* *Лукьянова Н. В.* Дмитрий Дмитриевич Шостакович. — М.: Музыка, 1980.
* *Максименков Л. В.* Сумбур вместо музыки: Сталинская культурная революция 1936—1938 гг. — М.: Юридическая книга, 1997. — 320 с.
* *[[Мейер, Кшиштоф|Мейер К.]]* Шостакович: Жизнь. Творчество. Время / Пер. с польск. Е. Гуляевой. — М.: Молодая гвардия, 2006. — 439[9] с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: Сер. биогр.; Вып. 1014).
* *Петров В.О.* Творчество Шостаковича на фоне исторических реалий XX века. — Астрахань: Изд-во ОГОУ ДПО АИПКП, 2007. — 188 с.
* *Сабинина М.* Шостакович-симфонист: Драматургия, эстетика, стиль. — М.: Музыка, 1976.
* *Хентова С. М.* Шостакович. Жизнь и творчество (в двух томах). — Л.: Советский композитор, 1985—1986.
* *Хентова С. М.* В мире Шостаковича: Беседы с Шостаковичем. Беседы о композиторе. — М.: Композитор, 1996.
* Д. Д. Шостакович: Нотографический и библиографический справочник / Сост. Е. Л. Садовников. 2-е изд., доп. и расшир. — М.: Музыка, 1965.
* Д. Шостакович: Статьи и материалы / Сост. и ред. Г. Шнеерсон. — М.: Советский композитор, 1976.
* Д. Д. Шостакович: Сборник статей к 90-летию со дня рождения / Сост. Л. Ковацкая. — СПб.: Композитор, 1996.
* Шостакович та ХХІ століття (до 100-річчя від дня народження) Науковий вісник Національної музичної академії України імені П.І. Чайковського. Збірник наукових праць. Вип. 66. - Kиїв, 2007.
* Dmitri Schostakowitsch und das Jüdische musikalische Erbe = Dmitri Shostakovich and the Jewish heritage in music /Hrsg. Von Ernst Kuhn… — Berlin: Kuhn, 2001. (Schostakowitsch-Studien; Bd. 3); (Studia slavica musicologica; Bd. 18) ISBN 3-92864-75-0

## Фиппаинæгтæ

Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Советон Цæдисы композитортæ
Категори:Пианисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Бетъырбухы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Квадрат

**Квадрат** у, кæй æппæт къуымтæ раст сты, ахæм ромб.

Категори:Геометри
Сынт

**Сынт** (бирæон нымæц: **сынтытæ**),  () у мæргъты хуыз сынтыты мыггагæй. Йæ буары дæргъ у 60—65 сантиметры бæрц.

Категори:Мæргътæ
Тæрхъус

**Тæрхъус**,  () у æхсырæйхæссæг цæрæгойты мыггаг.

## Этимологи
Тæрхъус = *дæргъ* + *[[хъус]]*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уырд

**Уырд**,  () у тугдзых цæрæгойты хуыз.

## Нæмттæ
Цуанон æвзагыл: *кæсагхор*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Саг

**Саг** (бирæон нымæц: **сагтæ**, **сæгтæ**) () у дысæфтæгон цæрæгойты бинонад.

Цуанон æвзагыл: *пыхцысæр*, *сæрджын*, *сион*, *синджын*, *сыкъаджын*, *хъæлсы*, *цыбыркъæдзил*, *лæзæгджын*, *уæздæн*, *куырсаг*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дысæфтæгонтæ
Сæныкк

thumb|right|250px|Сæгъы сæныкк
**Сæныкк**, бирæон нымæц: **сæныччытæ** () у сæгъ, сычъи кæнæ дзæбидыры лæппын.

## Кæс ноджы
* Цæукъа

Категори:Лæппынтæ
Армавир

* Армавир — сахар Уæрæсейы.
* Армавир — сахар Сомихы.
* Армавир — Сомихы провинци.
Кередж

**Кередж** () у сахар Ираны цæгаты, остан Альборзы административон центр. Цæрынц дзы 1 377 450 адæймаджы. У Тæхраны горæтгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Альборзы сахартæ
Сан-Хосе (Калифорни)

**Сан-Хосе** () у сахар Калифорнийы, Сантæ-Кларæйы зылды административон центр. Цæрынц дзы 945 942 адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калифорнийы сахартæ
Сæгуыт

**Сæгуыт** () у дысæфтæгон цæрæгой сагты бинонадæй.

Категори:Дысæфтæгонтæ
Сæгъ

**Сæгъ** () у дысæфтæгон цæрæгой, хæдзарон фос.

Сæгъы лæппыны ном у **[[сæныкк]]**. 

Категори:Хæдзарон фос
Категори:Дысæфтæгонтæ
Бендер-Аббас

**Бенде́р-Абба́с** ( — *Bandar-e Abbas* — «Аббасы порт») у сахар æмæ порт Ираны хуссары, остан Хормозганы административон центр. Лæууы Персы бакæлæны былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хормозганы сахартæ
Бушир

**Буши́р** кæнæ **Бушер** () у сахар æмæ порт Ираны хуссар-ныгуылæны, Буширы останы административон центр. Лæууы Персы бакæлæны былыл.

Уæрæсейы æххуысæй Ираны арæзт æрцæуы атомон электростанцæ сахары цур.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Буширы сахартæ
Бендер-Энзели

**Бендер-Энзели** (, ) у сахар Ираны цæгаты, порт Къаспы денджызы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гиляны сахартæ
Амасин

**Амасин** кæнæ **Тотитыхъæу** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Нузалы цур.

## Кæс ноджы
* Тамаци

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тъæра

**Тъæра** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Æрхоны комы.

Тъæрайы цардысты Хуырымты фыдæлтæ. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Æрхоны ком
Тхамон

**Тхамон**, вариант: **Тхамо** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Садонгомы.

## Литературæ
* 
* Хъайтыхъты Азæмæт. Ход. Таурæгъ æмæ цард. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1996 — 225 ф.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уелтæ

**Уелтæ** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Мамысонгомы, Тибы хъæумæ ’ввахс.

Цардысты дзы Гоцъойтæ, Тедетæ, Къадзатæ, Айлартæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тимцъына

**Тимцъына** кæнæ **Гончайы фæз** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Мамысонгомы, Тибы хъæумæ ’ввахс.

## Истори
1923-æм азы Тимцъынайы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

Цардысты дзы Кучитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Кандагар

**Кандага́р** (, ) у сахар Афгъанистаны хуссары. У Кандагары провинцийы административон центр.

Категори:Афгъанистаны сахартæ
Александрия (нысаниуджытæ)

* **[[Александрия]]** — сахар Мысыры.
* **Кавказы Александрия** — рагон сахар Афгъанистаны.
* **Арахосийы Александрия** — сахар Афгъанистаны, ныры Кандагар.
Пус

**Пус** кæнæ **Пуш** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Мамысонгомы, Сатъаты хъæумæ ’ввахс.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мамиатæ, Мецъытæ æмæ Цæргæстæ. Мецъытæ Пушмæ балыгъдысты Мызурæй, Мамиатæ та — Нарæй.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Быхнар

**Быхнар** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Цъæйы комы.

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Цъæйы ком
Зæронд Тæмискъ

**Зæронд Тæмискъ** (*Уæллаг Тæмискъ*?)уыд хъæу Тæмисчъы комы.

## Истори
Раздæр Тæмисчъы хъæууаты алфамблæйттæ уыдысты сæрдыгон æмæ зымæгон фосдарæнтæ. Адæм ардæм ралыгъдысты Цъамадæй. Хæхбæсты хор нæ цæттæ кодта, уæдæ дзы дон дæр фаг кæм уыд, æмæ 1881 азы æривтой коммæ. Фæлæ та сын ам дæр нæ разынд æххæст фадæттæ æмæ 1904 — 1905 азты лидзын байдыдтой ныры цæрæн бынæттæм — Мæнтæгджынмæ. Ардæм лидзын сæ паддзахы хицауад нæ уагъта æмæ тæмискъæгтæ æнæбафæрсгæйæ фæрв хъæд цæгъдын байдыдтой бæстыхæйттæн. Уый тыххæй 39 лæджы хицауад карз бафхæрдта.

Зæронд Тæмисчъы уыдысты Рæмонты, Гæбæлаты, Уырымты, Акъуырæты æмæ Гозымты хуымтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Елхо

**Елхо** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.

Цардысты дзы Еналдытæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Фаллагкомы хъæутæ
Цъебат

**Цъебат** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Нарыкомы.

Цардысты дзы Коцитæ, Беритæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Цъасем

**Цъасем** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Туалгомы, Нарыкомы.

## Истори
Скъолайы фæстæ цæхгæр æрлыг къæдзæхы сæрмæ Цъасемы цардысты Исахътæ, Дзапартæ, Колытæ æмæ Гаджитæ. Сæ хуымы гæппæлтæ — сæ алыварс. Сæрвæттæ — сæ фæстæ. Суг æмæ хосгæрст — дард. Цъасемæй хæрдмæ цæуы къахвæндаг Габатæм, уырдыгæй — Цъесмæ. Ацы чысыл хъæуы цардысты Епхитæ. Ныр дзы цæрæг нал ис. Пайда кодтой Цъесы комы донæй. Сæ цуры уыдис суадæттæ. Сæ фæстæты Лйайы рагъыл Тоборзайæ Гуыркъуымтæм уыдис къахвæндаг. Цъасемæй Семсайы ’хсæн Нары хуссарæй зынынц Бериты хæдзæртты кæлддзæгтæ. Ам цардысты Беритæ æмæ сæ хъæу раджы ныууагътой æдзæрæгæй.

## Мыггæгтæ
Цъасемы цардысты Дзапартæ, Исахътæ, Беритæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Мæсыгджын

**Мæсыгджын** кæнæ **Мæсыджджын** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Джинаты комы. Хъæуы ис дыууæ сыхы: Гаджитæ (Къодотæ) æмæ Мамиатæ.

Цардысты дзы Гаджитæ, Мамиатæ. 1914-æм азы Мæсыгджыны цардысты 62 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Джинаты комы хъæутæ
Æртынес

**Æртынес** кæнæ **Æрчъынес**, **Артынес** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы Сахсаты цур.

## Истори
Гуыркъуымтæй фалдæр Артынесы цардысты Еналдытæ. Ацы мыггаг ма цæрынц Джинаты æмæ ацы комы тæккæ рæбинаг хъæу Лйайы дæр. Еналдыты Леуан уыдис активон архайæг Нары скъолайы арæзтады.

1944-æм азы Æртынесы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Еналдытæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сирнад

**Сирнад** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы. Ныртæккæ Сирнад æдзæрæг у. 

## Истори
Сындзысæрæй чысыл бæрзонддæр Сирнаты цардысты Дзанайтæ. Хурæй æфсæст, зæй, дон, ныббырсæг æмæ знагæй æдас. Хæхты бæрзонд хизæнтæ сæ бар. Хуымзæхх гыццыл, кадавар. Ацы хъæу канд Нары кæмтты нæ, фæлæ Туалгомы æппæт хъæутæй дæр, æвæццæгæн, у бæрзонддæр. Чындзæхсæвты далалойы зарæгæн йæ райдайæн хуымæтæджы нæ уыди ацы хъæуæй: — «Ой даи далало, дам — æппæты сæр Сирнат. Ой, даи дадало, дам, сæ хор æрцыд сирваг».

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Камах

**Камах** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы. 

Цардысты дзы Еналдытæ, Гуыбатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Джинаты комы хъæутæ
Уæлæсых

**Уæлæсых** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы. Цардысты дзы Алхъацатæ.

## Истори
Уæлæсых Куырттаты комы хъæутæн у сæ рагондæртæй иу. Таурæгътæм гæсгæ хъæуы фыццаг æрцардысты æфсымæртæ Тæга æмæ Куыртта, уый фæстæ Æлхъацатæ, Ардасентæ æмæ Демыратæ.

Уæлæсых æмæ Хæкъуынайы цæрджытæ ныууагътой сæ цæрæн бынæттæ сæ зын уавæрты тыххæй. Хъæумæ фæндаг уыдис æгæр хæрд, æмæ йыл цæрджытæ стыр зынтæй цыдысты, æмæ уæд сæ фыдæлты цæрæнбынæттæ ныууагътой æмæ доны фарс дæлдæр æрцардысты. Уыцы ног бынат схуыдтой Дæллагхъæу.

## Кæс ноджы
* Куырттайы мæсыг
* Уæлæсыхы авд Уациллайы

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уæлæци

**Уæлæци** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Бады комы. 1921—1922 азты Уæлæцийы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ (Бæрæгъуынмæ).

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Билæг

**Билæг** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Литературæ
* 

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Цирохс

**Цирохс** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Схъас

**Схъас** кæнæ **Схъаз** () у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Категори:Цъæйы ком
Фыдхуыз (хох)

**Фыдхуыз** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 1745,4 м.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арвыком
Сырхыбæрзонд

**Сырхыбæрзонд** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4148,6 м.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Лæгау

**Лæгау** кæнæ **Цопаны хох** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4064 м.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Мæлгъæвæг (нысаниуджытæ)

* Мæлгъæвæг — сахар Мæхъхъæлы.
* Мæлгъæвæг — хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
* Чысыл Мæлгъæвæг — хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Къæйджын хох

**Къæйджын хох** кæнæ **Къæйджыны бæрзонд** (, ) у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Йæ бæрзæнд у 3914,5 м.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.
* Гæдиаты Цомахъ. Уацмыстæ. Цæгат Ирыстоны чингуыты рауагъдад — Орджоникидзе, 1959.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арвыком
Æрхоны дон

* Æрхоны дон () — цæугæдон Цæгат Ирыстоны;
* Æрхоны дон — цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уæлладжыргомы;
Æрхоны дон (хохы)

**Æрхоныдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Уæлладжыргомы. Æрхоныдон кæлы Тъеплейы хохы рæбынæй æмæ хауы Æрыдонмæ. Цæугæдоныл лæууы хъæу Æрхон.

## Фæрсæгдæттæ
* Лæджджын комы дон
* Сындзы ададжы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрхоны ком
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Æрхоны дон (быдыры)

**Æрхоны дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Уый у Джызæлдоны фæрсагдон. Кæлы Горæтгæроны районы æмæ Æрыдоны районы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Лæхуме

**Лæхуме** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Уый у Хæзныдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Хайдон

**Хайдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны къабаз.

## Фæрсагдæттæ
* Суададжы дон
* Хæтæлдон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны дон
Куырæйтты ком

**Куырæйтты ком** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Терчы фæрсагдон. Кæлы Арвыкомы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. 520 ф.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Арвыком
Ацылыхъ

**Ацылыхъ** кæнæ **Ацылыхъхъ** ():
* Астæуккаг Ацылыхъ — хъæу Мæхъхъæлы;
* Дæллаг Ацылыхъ — хъæу Мæхъхъæлы;
* Уæллаг Ацылыхъ — хъæу Мæхъхъæлы.
* Ацылыхъы дон — цæугæдон Мæхъхъæлы.

## Фиппаинæгтæ
Ходы æфцæг

**Ходы æфцæг** у æфцæг Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Ходы цур.

## Кæс ноджы
* Ходы Уастырджи

## Литературæ
* Хъайтыхъты Азæмæт. Сафайы рæхыс: Таурæгътæ, æмдзæвгæтæ, царды хабæрттæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 2008 — 271 ф.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Хъивоны æфцæг

**Хъивоны æфцæг**,  (, *Кион*) кæнæ **Суары æфцæг**, **Суарæфцæг**, дыгуронау *Сауæрæфцæг* () у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Дыгургомæй Уæлладжыры комы ’хсæн. Ис Зджыды цур.

## Кæс ноджы
* Суарыком

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Уæллагком
Фæссалыгæрдæныкомы дон

**Фæссалыгæрдæныкомы дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Уæлладжыры комы.

## Этимологи
Фæссалыгæрдæныкомы дон = *фæс* + *[[Салыгæрдæн]]* + *ком*.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Комлæгæт

**Комлæгæт** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 3782 метры.

## Кæс ноджы
* Зылын хох
* Къæйхох

## Æрвитæнтæ
* Caucatalog. Комлæгæты къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бæрту

**Бæрту** у цъити Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Бæртуйы комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Цъæхфидар

**Цъæхфидар**, дыгуронау **Цъæхфедар** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Йæ бæрзæнд у 4068 метры.

## Æрвитæнтæ
* Caucatalog. Комлæгæты къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Саухох

**Саухох** кæнæ **Сау хох**:

* Сау хох — хох ирон мифологии;
* Саухох — бæрзонд хох Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Саухох — хох Цæгат Ирыстонæй Хуссар Ирыстоны ’хсæн;
* Саухох — хох Алагиры районæй Æрæфы районы ’хсæн;
* Саухох — хох Зруггомы;
* Саухох — хох Дзомагъгомы;
* Саухох — хох Ручъы комы;
* Саухох — хох Дыгургомы;
* Сау хох — Гнугъы хохы бынæттон ном.
Саухох (Алагиры район — Æрæфы район)

**Саухох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Алагиры район æмæ Æрæфы районы арæныл. Йæ бæрзæнд у 3593,4 метры.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Сардыдон

**Сардыдон**, дыгуронау **Сардидон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Уый у Айгомæджы доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Ерыстау

**Ерыстау** ( «адæмы сæрдар») у гуырдзиаг феодалон титул, ерыстаутæ уыдысты провинциты æлдариуæггæнджытæ æмæ хæстон тырысаты хъахъхъæнджытæ. Рæстæг куы цыдис, гуырдзиаг ерыстаутæй бирæтæ сæ бæрнон бынаты титул скодтой сæ мыггаджы ном, суанг ма уыдонæй иуæй-иутæ хæдбар æлдариуæггæнджытæ систы.

Уыцы титулæй равзæрдысты фондз мыггаджы нæмттæ, кæцытæ XIX æнусы уæрæсейаг хицауадæй уыдысты фидаргонд куыд кънйазтæ. Уырыссагау се ’ппæт дæр уыдысты *Эристовы*, фæлæ сæ равзæрдæй хицæн кæнынц: Арагуийы ерыстаутæ, Чысаны ерыстаутæ, Рацъы ерыстаутæ, Гурийы ерыстаутæ æмæ Имереты ерыстаутæ.

*
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Гуырдзыстоны кънйазтæ
Категори:Титултæ
Киреев, Феликс Сергейы фырт

**Киреев Феликс Сергейы фырт** (райгуырдис 1972-æм азы 10 июны Дзæуджыхъæуы) у Цæгат Ирыстоны зындгонд  æмæ , Дзæуджыхъæуы топонимикæйы къамисы уæнг, Дзæуджыхъæу æмæ Аланийы епархийы къæнцылары сæргълæууæг.

1989-æм азы каст фæцис астæуккаг скъола №15. 1990-æм азы бацыдис ЦИПУ-йы историон факультетмæ. 1996-æм азæй куыста стажёр-иртасæгæй Цæгат Ирыстоны гумманитарон æмæ социалон иртасæнты институты.

1997-æм азæй райдыдта йæ уацтæ уадзын газетты. Фыццаг куыста газет «Слово-Ныхас»-ы уацхæссæгæй, стæй редакци кодта газет «Терский казак» (Терчы хъазахъхъ). У Уæрæсейы журналиссты цæдисы уæнг.

Бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци теркаг хъазахъхъæгты тыххæй. Бацæттæ кодта æртæ зонадон-популярон чиныджы: «Участие терских, кубанских и уральских казаков в наступлении 1916 года» (иннæ автортимæ), «По улицам Владикавказа» æмæ «Герои и подвиги». Æххуыс кæны «Зæронд Дзæуджыхъæу» (Старый Владикавказ), зæгъгæ, уыцы интернет-проектæн.

2017-æм азы хорзæхджынгонд æрцыдис «Ирыстоны кадæн» майданæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны историктæ
Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Сарды æфцæг

**Сарды æфцæг** у æфцæг Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Уæллагком æмæ Сардыкомы ’хсæн. 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Гебийы æфцæг

**[[Геби]]йы æфцæг**, дыгуронау **Гебий æфцæг** () у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
Æфсæйнаг

**Æфсæйнаг** кæнæ **æфсæн** (*Ferrum* — **Fe**) у химион элемент, æвзистхуыз згъæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Згъæртæ
Категори:Фæлдзæуæн згъæртæ
Къала

**Къала**,  ( — **Sn**) у элементты периодон системæйы 50-æм химион элемент, æвзистхуыз згъæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Згъæртæ
Летиси

**Летиси** () у сахар Колумбийы хуссары. Департамент Амасонасы сæйраг сахар. У порт цæугæдон Амазонкæйы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Колумбийы сахартæ
Тихуанæ

**Тихуанæ** () у сахар Мексикæйы цæгат-ныгуылæны, штат Дæллаг Калифорнийы стырдæр сахар. Лæууы Сабыр фурды былыл, Америкæйы Иугонд Штатты арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мексикæйы сахартæ
Сьюдад-Хуарес

**Сьюдад-Хуарес** () у сахар Мексикæйы цæгаты, штат Чиуауæйы, Америкæйы Иугонд Штатты арæныл.

Лæууы цæугæдон Рио-Грандейы былыл.

Категори:Мексикæйы сахартæ
Дæргъ таг

**Дæргъ таг**, дыгуронау **Дæргъ тагæ** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы æмæ Дыгуры районы. Уый у Хусфæрæчы фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Австри-Венгри

**А́встри-Ве́нгри** () уыд европæйаг паддзахад (1867—1918). Йæ сæйраг сахар уыд Венæ; йæ официалон æвзæгтæ та — венгриаг æмæ немыцаг. Уыд Фыццаг дунеон хæсты инициатор. 1918-æм азы импери адих ис дыууæ паддзахадыл: Австри æмæ Венгри.

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Европæйы истори
Категори:Австрийы истори
Категори:Венгрийы истори
2011-æм аз

## Цаутæ
* 1 мартъийы — Уæрæсейы йæ тыхы бацыдис Полицæйы тыххæй закъон.
* 13 ноябры — Хуссар Ирыстоны президенты æвзæрстытæ. Регистрацигонд æрцыдысты 17 кандидаты.

## Амардысты
* 26 мартъийы — Александр Барыкин (р.1952), зындгонд рок-музыкант, зарæггæнæг, поэт æмæ композитор.
* 5 октябры — Стив Джобс, корпораци Apple-ы бындурæвæрджытæй иу æмæ йæ раздæры генералон директор.
* 7 октябры — Рамиз Алия, Албанийы политикон архайæг, уыцы бæстæйы разамонæг 1982-æм азæй 1992-æм азы онг.
* 17 октябры — Манфред Герлах, Германы Демократон Республикæйы Паддзахадон советы фæстаг сæрдар.
* 20 октябры — Муаммар Каддафи, Ливийы паддзахадон æмæ æфсæддон архайæг, Ливийаг Джамахирийы фактон сæргълæууæг бирæ азты дæргъы.

*
Салы быдыртæ

**Салы быдыртæ** () у цæугæдон Салы алфамбылай регион Донæй скæсæнырдæм. Салы быдыры фылдæр хай хауы Ростовы облæстмæ.

Уыцы хус регионмæ советон власт æрцæрын кодта Фæскавказы малаканты, 1921-æм азы Хъарсы облæст Туркмæ куы радтой, уæд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Быдыртæ
Категори:Ростовы облæсты географи
Уæлхъæриу

**Уæлхъæриу** у хизæнуæттæ Куырттаты комы Хъæриуы хохы рæбын.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975

Категори:Куырттаты ком
Карцадон

**Карцадон** кæнæ **Карцагомдон**, **Карцайыдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Фæйнæджы дон

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Дзрисса

**Дзрисса** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Истори
Артынесмæ хæстæг Дзриссайы цардысты Отартæ. Буц уыдысты сæ галуанæй æмæ сæ бирæ фосæй.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Отартæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Лийайы дон

**Лийайы дон** кæнæ **Лйайы дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Туалгомы. У Нарыдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуыркъуымтыком
Лйа

**Лйа** ():

* Лйа — хъæу Туалгомы;
* Лйа — цъити Туалгомы;
* Лйайы хох — хох Гуыркъуымтыкомы.
Санибагом

**Санибагом** () у ком Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

## Хъæутæ
* Гæнал
* Хъæни (Дæллаг Хъæни æмæ Уæллаг Хъæни)
* Хъæрмæдон
* Тменыхъæу
* Саниба

*
Къаурийы дон

**Къаурийы дон** кæнæ **Къауридон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Уый у Гæналдоны рахиз фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Фæры дон

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
29 октябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Турк — Республикæйы бон
* Уæрæсе — Фæскомцæдисы бон

## Цаутæ
*
## Ацы бон райгуырдысты
* 1961 — Алексей Горбунов, Уæрæсейы актёр.
* 1963 — Эльвирæ Набиуллина, Уæрæсейы экономист, паддзахадон архайæг, Уæрæсейы экономикæйы рæзты министр.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
30 октябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Политикон репресситы амæттæгты мысæн бон

## Цаутæ
*

## Ацы бон райгуырдысты
* 1913 — Плиты Грис, ирон фыссæг, поэт, тæлмацгæнæг
* 1960 — Диего Марадонæ, зындгонд футболист Аргентинæйæ

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Гуым

**Гуым** кæнæ **Гум** () у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы, Гуымы районы административон центр. Лæууы цæугæдон Подкумочы былыл.

## Кæс ноджы
* Гуымы трактат

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Категори:Гуымы районы цæрæнрæттæ
Хъæз (зайæгой)

**Хъæз** кæнæ **цъæнуд** (, ) у бирæазон æфсирон зайæгойты мыггаг.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Æвзалыгуыр

**Æвзалыгуыр** (*Carboneum* — «C») у элементты периодон системæйы 6-æм химион элемент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Æнæзгъæртæ
Хъæдхой

**Хъæдхой** кæнæ **хъæдкъуыр**,  () у мæргъты бинонад (220 хуызы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Ехсыхъæд

**Ехсыхъæд** (, , *Гребенчук*) у къутæрты æмæ чысыл бæлæсты мыггаг.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ нарты кадджыты
Бырц

**Бырц** (бирæон нымæц: *бырцытæ*),  () у бирæазон зайæгой.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Судзагхæлттæ
Дзала

**Дзала** (, ) у бирæазон кæрдæджыты мыггаг.

Æндæр нæмттæ: **цъæхснаг кæрдæг**, Къуыдаргомы йæ фылдæр хонынц **фæсалгæрдæг**. 

Ацы кæрдæг зымæгмæ тыдтой æрчъиты бакæнынæн йæ фæлмæны тыххæй, фæсалбæндæнтæ дæр уагътой дзалайæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Дугъысыф

**Дугъысыф** кæнæ **бæхысыф**, **рæсыдбадæн**, **рæсыдбадæнкæрдæг**, **хæфлас**, **богалгæрдæг**, **хъæдгомы кæрдæг**, чыс.ныхас. **тагтысыф** кæнæ **тæгтысыф**, , *догъайсифæ*, *арсидзеген* (, ) у иуазон кæнæ бирæазон кæрдæджыты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Цывзы

thumb|right|300px|Цывзы
**Цывзы**, вариант: *агъыркы*,  () у хъацæн, иуæй-иу зайæгойты хусгонд дыргътæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Судзагхæлттæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Нуры

**Нуры**,  () у кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз, халсар.

## Кæс ноджы
* Тæтхæни

Категори:Халсæрттæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
14 декабры

**14 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 14-æм бон** — азы 348-æм бон ( 349-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1788 — Карл Филипп Эммануил Бах, немыцаг композитор (р. 1714-æм азы).
* 2005 — Кучиты Юрий, атомон науты капитан, Цæгат полюсмæ чи бахæццæ ис, фыццаг ахæм лæг (р. 1919).

Категори:Бонтæ
Зехъо

**Зехъо** () у Арыхъхъы рæгъты æрхытæй иу. Ис хъæу Кæрдзыны цур.

## Кæс ноджы
* Зехъойы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны æрхытæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Асæхъо

**Асæхъо** () у чысыл цæугæдон Цæгат Ирыстоны Кировы районы. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Къохы сæр

**Къохы сæр** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 864,3 метры.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Сыгъдтæ

**Сыгъдтæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Чеселтгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къæбыстæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* «Хъæуæй хъæумæ». Бестауты Валентинайы алӕвӕрд. (Сыгъдты хъӕу)

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъæндил хох

**Хъæндил хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Дайраны комы. Йæ бæрзæнд у 1744,5 м.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арвыком