open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хуссар Америкæ

**Хуссар Америкæ** у Зæххы континенттæй иу, Панамæйы зæхкъубалæй баст у Цæгат Америкæимæ. Йæ фæзуат у 17,84 млн км2, цæрджыты нымæц — 438 милуанæй фылдæр. Континенты скæсæн фарс у Атлантикон фурд, йæ ныгуылæн фарс та — Сабыр фурд. Йæ былгæрæттæ сты лæгъз, æрмæст континентæн йæ хуссары сты бирæ бакалæнтæ æмæ сакъадæхтæ.

Хуссар Америкæйы цæрынц алы расæты минæвæрттæ. Сæ фылдæр дзурынц испайнагау кæнæ португайлагау (уый тыххæй регион схуындæуыд Латинаг Америкæ), фæлæ ма уым пайдагонд цæуынц бынæттон æвзæгтæ дæр (æппæты фылдæр — кечуаг).

## Политикон дих
1530-æм азæй фæстæ бынæттон цæрджытæ систы испайнаг æмæ португайлаг тыхæйисджыты дæлбар. Европæйæ чи ’рбацыдис, уыдон радих кодтой сæхицæн колонитæ Хуссар Америкæйы территорийæ. XIX æнусы дæргъы уыцы колонитæй фылдæр хай систы хæдбар паддзахæдтæ.

Хуссар Америкæйы паддзахæдтæй, куыд йæ фæзуатæй афтæ йæ цæрджыты нымæцæй дæр, уыдонæй стырдæр у Бразили.

*
15 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Канадæ — Тырысайы бон.
* Серби — Паддзахадон бæрæгбон.

## Цаутæ
* 1950 — Китай æмæ Советон Цæдис бафыстой кæрæдзи хъахъхъæныны тыххæй бадзырд.
* 1965 — Канадæйы сфидар кодтой ног тырыса, тæгæры сыфимæ.
* 1989 — Советон Цæдис йе ’фсад Афгъанистанæй рацæуын скодта.
* 2003 — Æппæт дунейы дзыллæтæ манифестаци кодтой Ирачы хæсты ныхмæ. Æдæппæт 10—15 милуан адæймаджы рахызтой уынгмæ сæ протест равдисынмæ. Уымæй уыцы бон сси дунейы историйы тæккæ стырдæр манифестаци.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1934 — Никлаус Вирт, швейцариаг компьютерон зонады иртасæг.
* 1951 — Джейн Сеймур, британиаг актриссæ.

## Ацы бон амардысты
* 1981 — Карл Рихтер, немыцаг дирижёр.

Категори:Бонтæ
Вильнюс

**Ви́льнюс** () у Литвайы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 622,5 мин адæймаджы (2016), ома бæстæйы стырдæр сахар у.

2001-æм азы сфыстмæ гæсгæ Вильнюсы цæрджытæй 57,8 % сты литоваг адæмыхаттæй, 18,7 % — польшæйæгтæ, 14 % — уырыссæгтæ, 4 % — белорусæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
14 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
thumb|«Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр
* 1923 — Мыхуырæй рацыд газет «Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр.
* 1990 — Советон Цæдисы конституцийæ аиувæрс кодтой ЦСКП-йы сæйраг ролы тыххæй статья.
* 2004 — Владимир Путин дыккаг хатт æвзæрст æрцыд Уæрæсейы президентæй.

## Ацы бон райгуырдысты

* 1879 — Альберт Эйнштейн (ам. 1955), немыцаг физик, Нобелы премийы лауреат (1921). 
* 1922 — Лес Бакстер (ам. 1996), америкаг композитор. 
* 1925 — Джон Уэйн (ам. 1994), англисаг фыссæг. 
* 1928 — Эрнесто Че Гевара, Латинаг Америкæйы революционер, Кубæйы революцийы «команданте».
* 1955 — Кодзырты Таймураз, Дзæуджыхъæуы «Спартачы» футболист.
* 1970 — Мередит Саленджер, америкаг актрисæ.

## Ацы бон амардысты
* 1848 — Иван Жиркевич, уырыссаг æфсæдты хистæр æмæ фыссæг.
* 1883 — Карл Маркс (*Karl Marx*) (р.&nbsp;1818), немыцаг философ æмæ политик, коммунизмы теорийы бындурæвæрæг.
* 1983 — Морис Роне (*Maurice Ronet*) (р.&nbsp;1927), францаг актёр.

Категори:Бонтæ
17 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1880 — уæрæсейаг паддзахты Зымæгон галуаны срæмыгъд бомбæ; Александр II æгасæй фервæзт, йæ сихор хæрынмæ кæй байраджы, уый тыххæй.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1600 — Джордано Бруно, италиаг философ æмæ поэт.
* 1970 — Шмуэль Агнон, Израилы фыссæг.
* 1980 — Грэхем Вивиан Сазерленд (*Graham Vivian Sutherland*) (райгуырд 1903), англисаг нывгæнæг æмæ дизайнер.
* 1990 — Николай Старостин (р.1902), футболист, Мæскуыйы «Спартачы» бындурæвæрæг æмæ капитан.

Категори:Бонтæ
1 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 2011 — скуыста Алматыйы метрополитен.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1743 — Мартин Генрих Клапрот, немыцаг химик, химион элементтæ уран, цирконий, титан, церий æмæ теллур чи раиртаста.
* 1867 — Игнацы Мосьцицкий, польшæйаг химик, Польшæй президент (1926—1939). 
* 1896 — Георгий Жуков, советон æфсæдты хистæр, Советон Цæдисы Маршал.
* 1907 — Бутаты Фатимæ, физик.

## Ацы бон амардысты
* 1934 — Сергей Киров (Костриков), зындгонд революционер, советон хицауады архайæг.
Категори:Бонтæ
Латинаг Америкæ

**Латинаг Америкæ** ( or *Latinoamérica*; ; ) у, испайнагау, португайлагау æмæ францагау кæм дзурынц, уыцы америкаг бæстæты иумæйаг ном.

Вæййы гæнæн фенын иннæ термин — Иберо-Америкæ, кæцы нысан кæны канд Латинаг Америкæйы бæстæтæ нæ, фæлæ ма ноджы Португали æмæм Испани дæр.

Латинаг Америкæйы бæстæтæ сты:

* Аргентинæ
* Белиз
* Боливи
* Бразили
* Венесуэлæ
* Гватемалæ
* Гондурас
* Доминиканæйы Республикæ
* Колумби
* Костæ-Рикæ
* Кубæ
* Мексикæ
* Никарагуæ
* Панамæ
* Парагвай
* Перу
* Пуэрто-Рико
* Сальвадор
* Уругвай
* Францы Гвианæ
* Чили
* Эквадор

Латинаг Америкæйы фæзуат у 21 милуан км² фылдæр, ома дунейы сурзæххы 14,1%. 2008-æм азы уыцы регионы цæрджыты нымæц уыдис 569 милуанæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Америкæ
2 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты

* 1594 — Герард Меркатор (æцæг мыггаг у *Кремер*) (р. 1512), фламандиаг картограф.
* 1916 — Франческо Паоло Тости (*Francesco Paolo Tosti*) (р. 1846), италиаг композитор.
* 1918 — Эдмон Ростан, францаг поэт, драматург.
* 1987 — Яков Зельдович — советон физик.

Категори:Бонтæ
Бадгæ Гал

**Бадгæ Гал** (амард 1890-æм азы 15 декабры) уыд индейаг знæмты фæтæг, XIX æнусы тох кодта АИШ-ы æфсады ныхмæ. Уæды рæстæг АИШ-ы разамынд сфæнд кодта индейаг адæмтты резервацитæм арвитын. Индейæгты та фæндыди сæ райгуырæн зæххыл цæрын.

## Æддаг æрмæг
* Сидящий Бык в Канаде. Статья из журнала «Дикий Запад» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы зындгонд адæм
Категори:Индейæгтæ
Генетикæ

**Гене́тикæ** (арæзт у бердзенаг ныхасæй — *genesis* «равзæрд») у организмты фæлдурæджджын æмæ фæдхаст закъæтты зонад.

## Генетикæйы къабæзтæ
* Иумæйаг генетикæ
* Адæймаджы генетикæ
* Молекулярон генетикæ
* Медицинон генетикæ
* Спортивон генетикæ
* Уылæны генетикæ
* Генон инженери
* Клонкæнынад
* Генотерапи
* Регенеративон терапи

## Æддаг æрмæг
* Уæрæсейы Зонæдты Академи генетикæйы тыххæй 
* Генотерра

*
Турци

**Турци́** (, ) у хъæу Дагъистаны Лакаг районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лакаг районы цæрæнрæттæ
8 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Сылгоймæгты дунеон бон
* Замбийы — Фæсивæды бон

## Цаутæ
* 1722 — Пётр I-ы указмæ гæсгæ Бетъырбухы райдыдтой боныхъæд фæлгæсын.
* 1944 — Сталины указмæ гæсгæ балхъайраг адæмы Хъазахстан æмæ Хъиргъизмæ ласын байдыдтой.
* 1966 — Советон Цæдисы Сылгоймæгты дунеон бон сси æнцойбон.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1877 — Александр Ященко, уæрæсейаг дзыллон архайæг, библиограф.
* 1894 — Вяйнё Валдемар Аалтонен, финнаг скульптор (фæмард 1966-æм азы).
* 1914 — Яков Зельдович, советон физик.
* 1928 — Эфраим Севела, фыссæг.

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
Менделеев, Дмитрий Иваны фырт

**Менделеев Иваны фырт Дмитрий** (; райгуырдис 1834-æм азы 8 февралы Тобольсчы — амардис 1907-æм азы 2 февралы Бетъырбухы) у зындгонд уырыссаг химик æмæ экономист.

1869-æм азы раргом кодта элементты периодикон системæ. Уыцы системæ «Менделеевы таблицæ» дæр хонынц.

### Музейтæ
* Менделеевы музей-архив  Бетъырбухы паддзахадон университеты
* Музей-усадьбæ «Боблово»
* Метрологический Музей Госстандарта России при ВНИИМ им. Д. И. Менделеева

### Литературæ
* О. Писаржевский «Дмитрий Иванович Менделеев» (1949; Сталинская премия, 1951)

### Посты маркæтæ

Файл:Mendeleev.jpg|Советон Цæдис,  1934
Файл:Stamp of USSR 1636g.jpg|Советон Цæдис,  1951
Файл:The Soviet Union 1957 CPA 1978 stamp (Dmitri Mendeleev).jpg|Советон Цæдис,  1957
Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3761 stamp (Mendeleev and Formula).jpg|Советон Цæдис, 1969


## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы химиктæ
Абайты Васо

**Абайты Уанкъайы (Иваны) фырт Васо** (*Вассо*) (райгуырдис 1900-æм азы 15 декабры (2-æм декабры) Къобы — амардис 2001-æм азы 18 мартъийы Мæскуыйы) уыдис зынгæ , ирон æмæ æндæр ирайнаг æвзæгтæ иртасæг. Йæхæдæг йæ ном фыста *Вассо*, иуæй-иу текстты æмбæлы вариант *Уасо*.

## Цардафыст
Васойы фыд Уанкъа (аргъуыды ном у Иван) Къобы хъæумæ ныццыдис Сыбайы хъæуæй куыстагур. Уым йæ цард баиу кодта Дзæхаты чызг Ниноимæ. Цы æртæ фырты æмæ сын дыууæ чызджы райгуырд, уыдон ахуыр кодтой Тбилисы гимназты æмæ уæлдæр ахуыргæнæндæтты.

1925-æм азы каст фæцис Ленинграды университеты æхсæнадон зонæдты факультет. 1928-æм азы каст фæцис аспирантурæ. 1928-1930 азты куыста Советон Цæдисы зонæдты академийы Кавказы историон-археологион институты. 1930-æм азæй куыста Зонæдты Академийы Æвзагзонынады институты сахар Ленинграды, 1950-æм азæй — Мæскуыйы. 1962-æм азы ссис филологион зонæдты доктор (æнæ диссертаци, «йæ куыстыты иумæйаг уæзæй»), 1969-æм азы та — профессор. 

1964-æм азы Абайты Васойæн радтой Хетæгкаты Къостайы номыл преми.

1981-æм азы Васойæн радтой Советон Цæдисы паддзахадон премийы лауреаты ном. Зындгонд иртасæг уыдис Стыр Британи æмæ Ирландийы Азийы паддзахадон æхсæнады кадджын уæнг 1966-æм азæй. 

Абайты Васо амардис 2001-æм азы 18 мартъийы Мæскуыйы. Ныгæд æрцыдис Дзæуджыхъæуы, Иры Мады Майрæмы аргъуаны кæрты, Хетæгкаты Къостайы ингæны цур.

## Æддаг æрмæг
* Абайты Васойы зонадон куыстыты номхыгъд 
* В. И. Абаев. Грамматический очерк осетинского языка 
* ГТРК Алания // Аланийы райсом. Уазæг – Цыбырты Алексей (17.07.2020)

## Фиппаинæгтæ

Васо
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Категори:Ирон ахуыргæндтæ
Категори:Уæрæсейы лингвисттæ
Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Категори:Иранисттæ
Категори:Советон Цæдисы паддзахадон премийы лауреаттæ
Категори:Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреаттæ
Категори:Компаративисттæ
Категори:Этимологтæ
10 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

* Хуссар Корей — Фæллойы бон. 
* Лаос — Ахуыргæнæджы бон. 
* Украинæ — Зæххкусæджы бон.

## Цаутæ
* 1960 — Канадæйы индейæгтæ райстой хъæлæс кæныны бар.

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1879 — Василий Садовников, уырыссаг нывгæнæг.
* 1940 — Михаил Булгаков, уырыссаг фыссæг.

Категори:Бонтæ
Сыбыр

frame|right|Сыбыр Уæрæсейы картæйыл
**Сыбыр** () у Уæрæсейы егъаудæр географион регион. Бæстæйы фылдæр хай хауы Сыбырмæ. Уралæй скæсæнырдæм цы бæстæ ис, уый нымад у Сыбырыл, фæлæ иуæй-иу хатт Сыбыр хонынц æрмæст регионы йæ ныгуылæн хæйттæ (Ныгуылæн Сыбыры фæз æмæ Скæсæн Сыбыры уæлвæз).

Сыбыры тæккæ егъаудæр цæугæдæттæ сты Енисей, Ленæ æмæ Обь.

*
9 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 1953 — Сталины баныгæдтой.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1934 — Юрий Гагарин, фыццаг космонавт.
* 1940 — Ларисæ Голубкина, актрисæ.

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
11 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Тувалу — Æмхæларады бон.
* Литва — Хæдбардзинады бон.

## Цаутæ
* 2011 — тыхджын зæххæнкъуыст æмæ цунами Японы сакъадах Хонсюйы цæгат-скæсæны.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1811 — Урбен Жан Жозеф Леверье (амард 1877), францаг, математикон хыгъдæй ссардта планетæ Нептун. 

## Ацы бон амардысты
* 1971 — Евгений Бокарёв, зынгæ советон лингвист.
* 1973 — Владимир Вавилов, советон композитор (р. 1925-æм азы).
* 2006 — Гаагæйы амардис Югославийы кæддæры президент Слободан Милошевич.

Категори:Бонтæ
12 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

* Канадæ, Æмхæларады бон. 
* Маврикий, Хæдбардзинады бон.

## Цаутæ
* 1881 — Тунис сси Францы протекторат. 
* 1896 — Бетъырбухы университеты А. С. Попов æнтыстджынæй бафæлвæрдта йæ радиостанцæ. 
* 1899 — Фыццаг хокейон матч ахицæн Бетъырбухы, Тучков хиды цур, Невайы ихыл. Хъазыдысты уæрæсейаг командæ «Спорт» æмæ, уæрæсейаг сæйраг сахары чи цардысты, уыцы англисæгты командæ. 4:4.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1672 — Ричард Стил (ам. 1729), англисаг фыссæг æмæ журналист. 
* 1685 — Джордж Беркли (ам. 1753), англисаг философ, нырыккон реализмы бындурæвæрæг. 
* 1710 — Томас Арн (ам. 1778), англисаг композитор. 
* 1728 — Антон Рафаэль Менгс (ам. 1779), немыцаг нывгæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1871 — Генрих Манн, немыцаг фыссæг.
* 1925 — Аркадий Аверченко, уырыссаг фыссæг-сатирик, юморист.

Категори:Бонтæ
Хæдтæхæг

thumb|220px|Хæстон хæдтæхæг стæхы сæрмагонд науæй
**Хæдтæхæг** у, уæлдæфæй уæззаудæр чи у æмæ уæддæр йæ базырты фæрцы тæхынæн чи бæззы, ахæм машинæ. Фыццаг хæдтæхæг стахти 1903-æм азы 17 декабры Америкæйы Иугонд Штатты, скодтой уыцы машинæ æфсымæртæ Райт; сæ хæдтæхæджы фыццаг тахт дæргъвæтин нæ уыд — æрмæст 59 секунды.

Сæ уæзмæ гæсгæ хæдтæхджытæ дих кæнынц цыппар къорды:
* 1-аг къорд (75 т æмæ фылдæр)
* 2-аг къорд (30—75 т)
* 3-аг къорд (10—30 т)
* 4-æм къорд (10 тоннæйæ рогдæр).

## Фиппаинæтгæ

*
17 декабры

**17 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 17-æм бон** — азы 351-æм бон ( 352-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæрæсейаг Ракетон Æфсады бон.

## Цаутæ
* 1903 — Райт æфсымæрты хæдтæхæг стахти. Уый уыд фыццаг хæдтæхæджы тахт.
* 1926 — Советон Цæдисы ахицæн фыццаг æппæтцæдисон цæрджыты сфыст.
* 1959 — Советон Цæдис саразта йæхицæн стратегион ракетон æфсад. 
* 1962 — Монакойы конституци йæ тыхы бацыд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1493 — Парацельс, алхимик, дохтыр æмæ оккультист (амард 1541-æм азы).
* 1770 - Людвиг ван Бетховен, немыцаг композитор (амард 1827-æм азы).
* 1975 - Миллæ Йовович, америкаг киноактрисæ æмæ фотомодель.

## Ацы бон амардысты
* 1929 — Владимир Диксон, поэт æмæ прозаик. 
* 1983 — Хэл Перейра (*Hal Pereira*) (райгуырд 1905-æм азы), америкаг нывгæнæг.

Категори:Бонтæ
18 декабры

**18 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 18-æм бон** — азы 352-æм бон ( 353-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Лидзджыты (мигрантты) дунеон бон (Иугонд Нациты Организацийы резолюци 55/93, 2000-æм азы 4 декабры).
* Араббаг æвзаджы дунеон бон

## Цаутæ
* 2001 — Кокойты Эдуард сси Хуссар Ирыстоны президент.
* 2021 — Пакистаны хуссары Карачийы сахары банчы мидæг срæмыгъди æрдзон газы æртæдзæн, æппынкъаддæр 14 адæймаджы фæмардысты.

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1890 — Григорий Данилевский (райг. 1829), фыссæг.
* 1971 — Александр Твардовский, советон поэт æмæ æхсæнадон архайæг.
* 2011 — Вацлав Гавел (р. 1936-æм азы), чехаг паддзахадон архайæг, Чехословакийы фæстаг президент (1989—1992) æмæ Чехийы фыццаг президент (1993—2003).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бонтæ
19 декабры

**19 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 19-æм бон** — азы 353-æм бон ( 354-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1851 — Джозеф Мэллорд Уильям Тернер (*Joseph Mallord William Turner*) (райг. 1775), бритайнаг нывгæнæг-романтик.
* 1860 — Константин Аксаков (райг. 1817), публицист, историк, филолог, поэт.
* 1963 — Алан Хендерсон Гардинер, Мысыры бритайнаг иртасæг, ссардта «Лейдены папирус».
* 1998 — Масару Ибука (райг. 1908) — япойнаг компани «Сони»-йы бындурæвæрджытæй иу.

Категори:Бонтæ
Чурсин, Григорий Филиппы фырт

**Григорий Филиппы фырт Чурсин** (1874–1930) уыд уырыссаг советон этнограф, Хуссар Ирыстоны фольклор бирæ чи иртаста, уый.

## Литературæ
* Месхидзе Д. И. Из истории кавказоведения: этнограф Григорий Филиппович Чурсин // Кунсткамера: Этнографические тетради. — 1993. — Вып. 2–3. — С. 396–405: портрет. — Библиогр.: с. 404–405.
* Месхидзе Д. И. Г. Ф. Чурсин — кавказовед (1874–1930) // Краткое содержание докладов Лавровских (Среднеазиатско-Кавказских) чтений, 1992 г. — СПб., 1993. — С. 77–79.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Этнографтæ
Миллер, Всеволод Фёдоры фырт

**Всеволод Фёдоры фырт Миллер** (1848—1913) уыдис зынгæ уырыссаг этнограф, фольклорист,  æмæ археолог. 1897-æм азæй лæууыдис Лазаревты скæсæйнаг æвзæгты институты сæргъы Мæскуыйы.

Миллер фондз хатты уыдис Ирыстоны. Уыцы экспедициты фæдыл рауагъта Мæскуыйы æртæтомон куыст «Ирон этюдтæ»:
* Фыццаг хай, «Осетинские тексты» (1881). Фольклорон тексттæ иронау, уыдоны ’хсæн нарты кадджытæй цалдæр.
* Дыккаг хай, «Исследования» (1882). Ирон æвзаджы фонетикæ æмæ бæстон грамматикæ. Уымæй уæлдай ирæтты диныл сæрмагонд хай.
* Æртыккаг хай, «Исследования» (1887). Историон æмæ этнографион иртæст.

Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу, раздæры Советты уынг, хæссы Всеволод Миллеры ном.

## Уацмыстæ
* Осетинские этюды (æртæ хайы, DjVu).
* Язык осетин (1962-æм азы тæлмац немыцаг оригиналæй).

## Æддаг æрмæг
* Академик В. Ф. Миллер («Мах дуджы» æрмæг).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы этнографтæ
Категори:Уæрæсейы лингвисттæ
Категори:Уæрæсейы кавказзонджытæ
Категори:Уæрæсейы иранисттæ
Категори:Уæрæсейы фольклористтæ
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1848-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1913-æм азы чи амардис, уыдон
Сатана

**Сата́на** у нарты кадджыты хъайтары ном.

Сатана у Уастырджи æмæ мард Дзерассæйы чызг. Хинтæй сси йе ’фсымæр Уырызмæджы ус.

Сатана — сылгоймæгтæн сæ зондджынддæр; сæ уынгæг сахаты нартæ зондæй уый фæрсынц.

Иуæй-иу ирон мифологи иртасджытæм гæсгæ, Сатанайы аланты пантеоны раивта Мады Майрæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Хæмыц

**Хæмыц** у нарты кадджыты хъайтары ном.

Хæмыц — рогзонд, хæтаг лæг: нарт хъæлдзæг фынгыл куы бадынц, уæд кафт æмæ хъазты сæр Хæмыц вæййы.

Категори:Нарты кадджытæ
Сырдон

**Сырдон** у нарты кадджыты хъайтары ном. Сырдон у цыргъзонд, фæлитой адæймаг, алы фыдбылызтæ уый мысы нарты уæздæтты ныхмæ. Эпосмæ гæсгæ Сырдонимæ баст у фæндыры фæзынд.

Сырдон у суадæтты, ома дзыхдоны бардуаг Гæтæджы æмæ Дзерассæйы фырт. Сæвзæрд Дзерассæйы æвæндонæй, Гæтæджы тыхмийæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Манамæ

**Мана́мæ** (, *Al-Manāmah*) у сакъадахон паддзахад Бахрейны сæйраг сахар, Персы бакæлæны порт. Цæрынц дзы 155 мин адæймаджы, æппæт паддзахады цæрджытæй цыппарæм хай.

Сахары экономикон бындур у йæ финансты къабаз, кусынц дзы 200 финансон куыстуатæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Медицинæ

**Медицинæ** (арæзт у латинаг ныхасæй *medicus* «хосгæнæг, дзæбæхгæнæг»), у зонадон æмæ практикон къабаз, здæхт у æнæниздзинад бахъахъхъæнын æмæ фидар кæнынмæ, рагфæдзæхстмæ æмæ низтæ хос кæнынмæ. 

Медицинæйы зынгæ адæм Гиппократ, Гален, Ибн Сина, А. Везалий, У. Гарвей, Парацельс, А. Паре, Т. Сиденхем.

*
Уырызмæг

**Уырызмæг** (дыгуронау *Уорæзмæг*, *Урузмæг*) у нарты кадджыты хъайтары ном, Æхсæртæг æмæ Дзерассæйы фырт, Хæмыцы фаззон æфсымæр. Елдайы стæй Сатанайы лæг.

Уырызмæг — уынаффæйы лæг, мыггагон æгъдæуттæ уый хъахъхъæны.

Мæнæ куыд аргъ кæны Нигер Уырызмæгæн: «Нарты цытджын хистæр, зондджын, хиуылхæцгæ, Нарты ’хсæн фæлмæн, фæлмаст лæг. Ничи дзы фехъусдзæн зыст ныхас, тызмæг дзырд, сонт дзырд: бирæ чи фæхатт, æнæсгæрст къуым кæмæн нал баззад, уыцы заманы дунейы, ахæм фенæг лæг; йæ зонд Нарты адæмæн хæлæг чи нæ кæны, Нарт Нарт уой, дæлдæр макæмæй уой тыхæй дæр æмæ æгъдауæй дæр, кадæй дæр æмæ радæй дæр, зæгъгæ, ууыл лæуд чи у; Нарты адæм кæмæ хъусынц — нæлгоймагæй, сылгоймагæй, стырæй, чысылæй, кад кæмæн кæнынц, æгъдау кæмæн дæттынц, ахæм зæронд лæг; хъуыддагыл лæмбынæг чи ахъуыды кæны, сайд кæуыл нæ цæуы, Нартмæ худинаг чи нæ уадзы йæ зонды фæрцы, йæ ном дардыл хъуыст кæмæн у, уыцы Уырызмæг; йæ кæрдзындæттоны тыххæй æрдхæрæнæн чи баззад, Нарты кæрæдзимæ æнгом кæныны хъуыддаг йæ зонд æмæ йæ туджы арф бынат кæмæн ахсы, бинонты рæвдауæг, бинонтæм фæлмæн ныхасгæнæг чи у, уыцы Уырызмæг; Нарты знæгты ныхмæ фидарæй чи хæцы, Нарты адæмы разæй йæхи уды кой, йæхи бинонты кой чи нæ кæны, уыцы Уырызмæг».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Батырадз

**Баты́радз** кæнæ та **Батрадз** у нарты кадджыты хъайтары ном. Хæмыцы фырт, Донбеттырты хæрæфырт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Сайнæг-æлдар

**Сайнæг æлдар** у нарты кадджыты хъайтары ном, Агуындæйы фыд. Цардис Сау хохы сæр.

Нартимæ кæны хæстæгиуæг; у Борæты хæстæг дæр, Æхсæртæггаты хæрæфырт дæр æмæ Уырызмæджы фырттæй иуы кæнгæ фыд – хъомылгæнæг (аталыхъ) дæр. 

Эпосы арæхдæр æвдыст цæуы нарты сгуыхтдæр бæгъатыртæ Сослан, Хæмыц æмæ Батрадзы, хатгай та – æппæт нарты знаджы хуызы. Сайнаг-æлдар арæх йæхи фæтъыссы нарты мыггæгты ’хсæн тохы æмæ куы иу мыггаджы фарс фæвæййы, куы иннæ мыггаджы сæрыл рахæцы, фылдæр хатт вæййы Борæты фарс. Нарты лæгтæ, Хæмыцы ахаст сæ устытимæ сæхицæн æфхæрдыл банымайгæйæ, сфæнд кодтой се ’фхæрæджы фесафын. Сайнаг-æлдар сын сæ фæнд сæххæст кодта – Хæмыцы амардта æмæ уый тыххæй сси йæ фырт Батрадзы туджджын æмæ йæ къухæй мæлæт ссардта (иннæ вариантты та фæмард нартимæ тохы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Балсæджы цалх

**Балсæджы цалх** кæнæ **Малсæджы цалх**, **Ойноны цалх** у зынг цалх нарты кадджыты, Сосланы марæг.

Категори:Нарты кадджытæ
Агуындæ

**Агуындæ** у нарты кадджыты хъайтары ном, Сау хохы хицау Сайнæг æлдары чызг, Ацæмæзы бинойнаг. Алыхуызон сгуыхтдзинæдтæ равдисæг æппæты зынгæдæр нарт бынтон дзæгъæлы архайынц Агуындайы зæрдæмæ фæцæуын æмæ йæ ракурыныл. Æрмæст Нарты Ацæмæзæн йæ сызгъæрин уадындзы цагъды руаджы бантыстис Агуындайы зæрдæйы бынат ссарын. Ацæмæзыл хæрзаудæн цы зæдтæ æмæ дауджытæ (Уастырджи, Æфсати æмæ иннæтæ) кодтой, уыдон ахъазæй æмæ фондзыссæдз афæдздзыд саджы (иуæй-иу вариантты та – фондзыссæдз иу азы гуырд саджы) ирæд бафидыны фæстæ Агуындæ баци Ацæмæзы бинойнаг.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Ягънобаг æвзаг

**Ягънобаг æвзаг** (Яғнобӣ зивок) у ягънобаг адæмы æвзаг. Дзурынц ыл 12 мин адæймаджы бæрц Таджикистаны.

Ягънобаг æвзаг согъдаг æвзаджы Усташанæйы диалектæй равзæрдис. Уымæй у ирайнаг æвзæгты цæгат-скæсæйнаг къорды дыууæ уæнгæй иу. Сæ равзæрдмæ гæсгæ, ирон æвзагæн ягънобаг æвзагæй хæстæгдæр нæй. Кæд æнусты дæргъы кæрæдзийæ иппæрд уыдысты, уæддæр дыууæ æвзаджы ’хсæн ис ма тынг æнгæсæн дзырдтæ: зæгъæм, ягънобагау *шумох* нысан кæны «сымах».

frame|left|300px|Ягънобаг æвзаджы ахуыры чиныг 4-æм къласæн (1998)

Ягънобаг æвзаджы ис 8 хъæлæсоны (уыдонæй 5 сты дæргъвæтин, 3 — цыбыртæ) æмæ 27 æмхъæлæсоны. Уыцы æвзаджы ис æрмæст дыууæ хауæны (афтæ рагон ирон æвзаджы дæр уыдис, иртасджыты хъуыдымæ гæсгæ).

Ис ягънобæгтæн сæхи фыссынад кириллон таджикаг фыссынады бындурыл, сарæзта йæ ахуыргонд Сайфиддин Мирзозода, Таджикистаны Зонæдты Академийы уæнг. Ягънобаг æвзаг ахуыр кæнынц ягънобаг хъæуты сывæллæттæ фыццаг къласæй цыппæрæм къласмæ, уымæн ис сæрмагонд ахуыры чингуытæ.

## Литературæ
* Хромов А. Л. Ягнобский язык, Мæскуы, 1972.

## Æддаг æрмæг
* Ягънобаг æвзаджы тыххæй æрмæджытæ: грамматикæ, дзырдуат æмæ тексттæ // Ironau.ru 
* Сайфиддин Мирзозода. Яғнобӣ зивок 4. Сурушан, Душанбе. 1998. — Таджикаг-ягънобаг æвзаджы ахуыргæнæн чиныг

Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Категори:Таджикистаны æвзæгтæ
Сослан

**Сослан** (**Созырыхъо** дæр) у нарты кадджыты хъайтары ном.

Æнæном фыййауы лæппу (æндæр вариантты — Сайнæг æлдары кæнæ та Уастырджийы фырт). 

Амæрд Балсæджы цалхимæ тохы.

## Æддаг æрмæг
* Уырызмæг, Сослан æмæ Хæмыцы равзæрд. Радзырдта Тедтаты Сæбæрхъойы фырт Абе, Бруты

Категори:Нарты кадджытæ
Зæрватыкк

**Зæрватыкк**,  у пайдахæссæг цъиу. Уый хæры сæсчытæ. **Зæрватыччытæ** () сты мæргъты къорд.

## Классификаци
* Мыггаг 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
* Мыггаг 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мæргътæ
Нæмыг

**Нæмыг** (бирæон нымæц: **нæмгуытæ**):
* Нæмыг (хæцæнгæрзтæ) — топп цæмæй ахсы, уыцы здыйы тымбылæг.
* Нæмыг (ботаникæ) — зайæгойты гага.
Хид

**Хид**:
* Хид (арæзтад) — цæугæдон кæнæ комы сæрты амаддзаг.
* Хид (биологи) — æхсырæйхæссæг цæрæгойтæй иуæй-иутæ цы калынц сæ цармæй, уыцы цæхджын дон.
Хид (арæзтад)

**Хид** у аразгæ амаддзаг цæугæдон кæнæ комы сæрты. Адæймаг незаман базыдта хидтæ аразын, фыццаг хидтæ хъæдæй аразт уыдысты.

Тынг аив æмæ фидар дурын хидтæ аразтой ромаг адæм — абон дæр цалдæр раны лæууынц, уыдонæй цы хидтæ баззадысты.

XIX æнусы аразджытæ байдыдтой хидтæ згъæрæй аразын: цæнгæт, уый фæстæ та æндонæй.

XX æнусы адæм базыдтой æфсæнбетонæй аразын: уыцы æрмæгæн ис иу иттæг ахсызгон миниуæг — æндонæй хъауджыдæр æфсæнбетонон амаддзæгтæ ахорын нæ хъæуы.

Уæрæсейы фыццаг æфсæнбетонон хидтæй иу лæууы Дзæуджыхъæуы астæу (стадион «Динамо»-йы цур), революцийы агъоммæ уыцы хидыл цыдысты трамвайтæ, ныр та къахвæндагон хид сси. Ныртæккæ у аварион уавæры.

*
Уызын

**Уызын**,  () — у саскхор æхсырæйхæссæг цæрæгой. Йæ фæсонтæ æмбæрзт сты судзинджын цъарæй, уымæй уызын йæхи хъахъхъæны æндæр сырдтæй.

Иуæй-иу адæймæгтæ уызынтæ дарынц хæдзары, фæлæ хæдзарон цæрæгой нæу.

Уызын хæссы стыр пайда хъæууон хæдзарадæн — иу æхсæвы дæргъы уый хæры сасчытæ 200 граммы бæрц.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
9 январы

**9 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 9-æм бон** — азы 9-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 1890 — Карел Чапек, чехаг фыссæг.

## Ацы бон амардысты
* 1873 — Наполеон III (*Charles-Louis-Napoléon Bonaparte*) (райгуырд 1808), францаг император 1852-1870 азты.

Категори:Бонтæ
Энтомологи

**Энтомоло́ги** ( — *[[саск]]* +  — *дзырд, ахуырад*) — сасчытæ чи иртасы, уыцы зонад.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Ирайнаг æвзæгтæ

**Ирайнаг æвзæгтæ** сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 150—200 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.

## Ирайнаг æвзæгты классификаци
thumb|right|300px|Ирайнаг æвзæгтæ
**I. Скæсæн ирайнаг æвзæгтæ**


A. **Цæгат-скæсæйнаг**

# авестæйаг æвзаг*
# хорезмаг æвзаг*
# бактриаг*
# согъдаг* (диалекттæ: чырыстон, буддизмы, манихейаг), ягънобаг
# скифаг*, сæрмæтаг*, алайнаг*, ирон (диалекттæ: ирон, дыгурон), яссаг*

B. **Хуссар-скæсæйнаг**

# мунджанаг, ишкашимаг, зебаки, сарыколаг, шугънанаг, рушанаг, язгулямаг, вахайнаг, йидга
# сакаг* (диалекттæ: хотанаг æмæ тумшукаг), пушту, ванеци


**II. Ныгуылæн ирайнаг æвзæгтæ**


A. **Цæгат-ныгуылæн**

# ормури, парачи
# Northwestern: Ashtiani, Amora’i, Kahaki, Vafsi, Judeo-Hamadani, judeo-Borujerdi; Western: Mahallati, Vanishani, Khunsari (Khwanshari), Judeo-Golpaygani, Judeo-Khunsari; North-Central: Arani, Bidgoli, Delijani, Nashalji, Abuzaydabadi, Qohrudi, Badrudi, Kamu’i, Jowshaqani, Meyma’i, Abyana’i, Farizandi, Yarandi (Yarani), Soi (Sohi), Badi, Natanzi, Kasha’i, Tari, Taqi, Judeo-Kashani; Southern: Gazi, Sedehi, Ardestani, Zefra’i, Nohuji, Sajzi, Kuhpaya’i, Jarquya’i, Rudashti, Kafrudi, Judeo-Esfahani; Eastern: Dari (Yazdi), Kermani, Nayini (Na’ini), Anaraki, Varzenei, Judeo-Yazdi, Judeo-Kermani, Tudeshki, Keyjani, Abchuya’i; Sivandi; Khuri, Farvi, Farroki, Mehrjani
# курдаг (Dialects: Kurdi, Kurmanji, Kermanshahi)
# Laki
# Заза-горани (диалекттæ: Gorani, Bajelan, Kirmanjki (Northern Zaza), Dimli (Southern Zaza)
# Parthian*, Semnani, Sangisari
# Median*
# Gilaki, Mazanderani, Shahmirzadi
# белуджиаг
# талышаг, Judeo-Nehavandi, Harzani 
# Khalaj

B. **Хуссар-ныгуылæн æвзæгтæ**

# рагон персайнаг*, астæузаманы персайнаг*, персайнаг (фарси) (диалекттæ: таджикаг, дари, мадаклаштаг, хазара, дзуттаг-персайнаг, дзуттаг-таджикаг)
# Judeo-Tat, Muslim Tat
# Fars, Lari (Larestani), Bashkardi
# Luri, Bakhtiari, Feyli, Kumzari


(* кæмæй нал пайда кæнынц, ахæм æвзæгтæ)

*
10 январы

**10 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 10-æм бон** — азы 10-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1951 — Синклер Льюис, америкаг фыссæг.

Категори:Бонтæ
Зеленчукы дурыл фыст

frame|right|Зеленчукаг фыст
**Зеленчукы дурыл фыст** у, алайнаг æвзагыл чи баззадис, иунæг ахæм цыртыл фыст. Ссардта йæ уырыссаг иртасæг Д. М. Стручков 1888-æм азы ныры Хъæрæсе-Черкесы зæххыл. Фæстæдæр уыцы дур ссарын никæй къухы бафтыдис.

Стручковмæ гæсгæ фысты текст уыд ахæм (грекъаг дамгъæтæй):

# Ις Χς
# Οατς(?) Νικολαοή
# Σαχηρη φουρτ
# X... ρη φουρτ Χ... 
# Πακαθαρ Πακαθαη φουρτ 
# Ανπαλ Αναπαλανη φουρτ 
# λακανη τζηρθε (?) 
#  (?)

Категори:Алантæ
Категори:Ирон æвзаг
Сунгари

**Сунгари** (китайагау 松花江, sōng hūa jīang; ) у цæугæдон Китайы цæгат-скæсæны, æфты Амурмæ. Сунгарийы былтыл лæууынц цалдæр цæрæнраны, уыдоны ’хсæн стыр сахартæ Гирин, Харбин, Цзямусы.

Сунгарийы ленк кæнынц, асæй рæстæмбис чи у, ахæм наутæ — Харбинæй дæлæмæ.

Ноябрæй мартъийы онг Сунгарийы дон  сæлы, лæууы ихæй æмбæрзт.

Категори:Китайы цæугæдæттæ
Категори:Амуры фæрсагдæттæ
Мозамбик

**Мозамби́к** (), официалон ном у **Мозамбичы Республикæ** ( ) у Африкæйы хуссары паддзахад, Индийы фурды былыл.

Мозамбик у егъау паддзахад, йæ фæзуат у 799 380 км2, уымæй ахсы 35-æм бынат дунейы паддзахæдты ’хсæн. Бæстæйы цæрынц 19 милуан адæймагæй фылдæр.

thumb|right|250px|Мозамбик

*
Категори:Португалийы раздæры колонитæ
Илчи

**«Илчи»** (лакагау нысан кæны *Фидиуæг*) у дагъистайнаг газет лакаг æвзагыл. Цыдис 1991-æм азæй 2019-æм азы онг къуыри иу хатт, 24 фарсыл. Ныртæккæ йæ хабæрттæ равæры æрмæстдæр йæ сайтыл.

«Илчи»-йы сæйраг редактор у Руслан Бачаев, Уæрæсейы Федерацийы фысджыты цæдисы уæнг.

## Æддаг æрмæг
* Газеты сайт (номырты архив, редакци)

Категори:Дагъистаны газеттæ
Категори:Газеттæ лакаг æвзагыл
Берлин

**Берли́н** () у Германы сæйраг сахар, ис бæстæйы цæгат-скæсæны. Берлин у Германы æппæты стырдæр сахар æмæ Европæйы Цæдисы стырдæр сахар Лондоны фæстæ.

Берлины фыццаг кой уыд XIII æнусы. Пруссийы паддзахады сæйраг сахар уыд (1701-1918), стæй — Германы империйы (1871-1918), Веймары Республикæ (1919-1933) æмæ Æртыккаг Рейхы сæйраг сахар (1933-1945). Дыккаг дунеон хæсты фæстæ сахар дихгонд уыди Ныгуылæн æмæ Скæсæйнаг Берлиныл. Скæсæн Берлин уыд Германы Демократон Республикæйы сæйраг сахар, Ныгулæн (æмæ стырдæр) хай уыд Ныгуылæн Германы анклав — йæ алыварс уыд бетонæй конд Берлины æмбонд. Германы иугонды фæстæ та Берлин ногæй сси паддзахады сæйраг сахар.


Berlin-Brandenburger Tor-26-2017-gje.jpg
Berlin-vom Berliner Dom-36-Fernsehturm-2006-gje.jpg
Berlin-Fernsehturm-18-Alexanderplatz-Marienkirche-2016-gje.jpg
Berlin-Bikini-06-Gedaechtniskirche aus Monkey-Bar-2017-gje.jpg
Berlin-Spreetour-04-Marstall-2017-gje.jpg
Berlin-Martin-Gropius-Bau-06-2017-gje.jpg
Berlin-Muehlenstr-06-Baustelle-Kraene-2017-gje.jpg
Berlin-Pariser Platz-02-2006-gje.jpg


## Фиппаинæгтæ

*
Япон

**Япо́н** ( []), официалон ном у **Японы Паддзахад** () у сакъадахон паддзахад Сабыр фурды. Японы сæйраг сахар у Токио.

Бæстæйы фæзуат у 377 835 км². Цæрынц дзы 127 милуан адæймагæй фылдæр.

Япон у конституцион монархи, конституци фидаргонд æрцыдис 1947-æм азы 3 майы.

thumb|Японы картæ
right|thumb|Японы префектурæтæ

## Японы стырдæр сахартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Интернет

thumb|300px|Дæнцон графикон ныв, æвдисы бастдзинæдтæ Интернеты хызты астæу. Æвдыст цæуынц афтиддæр серверты астæу бастдзинæдтæ
**Интерне́т** (, цыбыргонд *Inter*connected *Net*works -æй — иугонд хызтæ; сленг. *ине́т*, *нет*) — бахынцыны ресурсты глобалон телекоммуникацион хыз. У физикон бындур Æппæтдунеон тынæн. Арæх æй фæхонынц **Æппæтдунеон хыз**, **Глобалон хыз**, кæнæ хуымæтæгæй **Хыз**. У автономон системæты хаотикон иугонд, уый бастдзинады хæрзхъæдæн гаранти нæ дæтты, фæлæ гаранти дæтты хорз æнæцудгæдзинад æмæ иумæйаг систæмæйы куысты хæдбардзинад йæ искæцы къаннæг хайы къуыхцытæй. 

Ныры рæстæджы ныхас «Интернет»-æй куы спайда кæнынц хуымæтæг ныхасы, уæд фæдзурынц фылдæр хатт Æппæтдунеон тыны тыххæй æмæ йæ мидæг информаци ис, ууыл, фæлæ физикон хызыл нæ.

2008-æм азы кæронмæ Интернетæй æдзухдæр пайда кæнæг архайджыты нымæц схæццæ ис 1,5 миллиард адæймагмæ (Зæххыл цæрæг адæмы цыппæрæм хай).

## Истори
Советон Цæдис куы арвыста 1957-æм азы Зæххы аразгæ æмбæлццоны, уæд АИШ-ы хъахъхъæнынады министрад банымадтой, хæсты рæстæджы АИШ-ы кæй бахъæудзæнис информацийы алæвæрды æууæнккаг системæ. АИШ-ы разæнгард иргъæфы иртасæг проектты агентад (DARPA) разæвæрдта бакусын уый тыххæй компьютерон хызыл. Ахæм хызыл бакуыст бафæдзæхстой Калифорнийы университетæн Лос-Анджелесы, Стэнфорды иртасæг центрæн, Ютайы университетæн æмæ Калифорнийы университетæн Сантæ-Барбарæйы. Компьютерон хыз схуыдтой *[[ARPANET]]* (), æмæ 1969-æм азы баиу кодта цыппар амынд зонадон уагдоны. Æппæт куыстытæ æхцайæ æввонг кодта АИШ-ы иргъæфы министрад. Фæстæдæр хыз ARPANET райдыдта активонæй рæзын æмæ парахат кæнын, райдыдтой дзы пайда кæнын ахуыргæндтæ зонады аллы облæсттæй.

ARPANET-ы фыццаг сервер сæвæрдтой 1969-æм азы 1 сентябры Калифорнийы университеты Лос-Анджелесы. Компьютерæн Honeywell DP-516 уыдис 24 кб оперативон мысæн.

1969-æм азы 29 октябры 21:00-ыл ARPANET-ы фыццаг дыууæ æлхынцъы астæу, кæрæдзийæ æвæрд уыдысты 640 км дæргъы Калифорнийы университеты (UCLA) æмæ Стенфорды институты (SRI), рауагътой бастдзинады сеанс. Чарли Клайн (Charley Kline) афæлвæрдта сæххæст кæнын дардгонд баиудзинад компьютермæ SRI-ы. Йæ коллегæ Билл Дювалль (Bill Duvall) SRI-æй бæлвырд кодта аллы амынд символ дæр телефонæй.

Фыццаг хаттæн бантыстис арвитын афтиддæр æртæ символы «LOG», уый фæстæ хыз нал куыста. LOG хъуамæ æххæстæй уыдаид ныхас LOGON (системæмæ бацæуыны командæ). Кусынмæ бæззыны уагæвæрдмæ хыз æркодтой фæстæмæ 22:30-ыл æмæ иннæ фæлварæн æнтыстджын разындис. Раст ацы датæ фæнымайынц Интернеты гуырæн боныл.

1971-æм азы бакуыстой фыццаг компьютерон программæ цæмæй æрвита электронон пост хызы уылты. Ацы программæ уайтагъд ссис популярон.

1973-æм азы хызмæ трансатлантикон телефоны кабелы æххуысæй хызмæ баиу сты фыццаг фæсарæйнаг организацитæ Стыр Британийæ æмæ Норвегийæ, хыз ссис æхсæнадæмон.

## Кæс ноджы
* Блогосферæ
* Электронон пост
* Гипертекст
* Google (Гугл)
* Яндекс
* Националон дæлхызтæ:
** Рунет
** Оснет
** Уанет

## Фиппаинæгтæ

*
Будапешт

**Будапе́шт** ( []) у Венгрийы сæйраг сахар, уыцы бæстæйы стырдæр æмæ ахсджиагдæр сахар. Лæууы Дунайы былгæрон.

Будапешт нымад у Европæйы рæсугъддæр сахартæй иуыл. Сахары ис дунейы дыккаг стырдæр (Европæйы тæккæ стырдæр) синагогæ æмæ дунейы æртыккаг стырдæр парламенты бæстыхай.

Будапешт фенынмæ æрвылаз æрбацæуынц 20 милуан туристы бæрц.

## Истори
Будапешт фæзынди 1873-æм азы, дыууæ рагон сахары Будæ æмæ Пешт иугонд куы æрцыдысты, уæд.

## Галерей

Файл:Buda Castles-Matthias Church.jpg|Матьяшы аргъуан
Файл:Budapest chain bridge pillar by night.JPG|Рæхысон хид
Файл:Museum Fine Arts01.jpg|Аивæдты музей
Файл:Aftnn St Stephen's Basilica.jpg|Сыгъдæг Стефаны базиликæ
Файл:Mujegpalya Ice Rink.jpg|Вайдахуньяды фидар
Файл:Szent Erzsebet-templom 01.jpg|Сыгъдæг Елизаветæйы аргъуан
Файл:Synagogue-Budapest.jpg|Стыр Синагогæ
Файл:BudapestCastle 028.jpg|Будæйы фидар


## Æддаг æрмæг
* Будапешты транспортон схемæ 
* Турисстæн информаци 

## Фиппаинæгтæ

*
Германы сахарты номхыгъд

Æдæппæт Германы ис 2 мин сахартæй фылдæр, уыдонæй æртæ (Берлин, Гамбург æмæ Мюнхен) сты мегаполистæ (ома, сæ цæрджыты нымæц у милуанæй фылдæр).

## Фиппаинæгтæ

*
Ираны сахарты номхыгъд

Ираны сахартæ:

* Абадан
* Ардебиль
* Ахваз
* Бирдженд
* Горган
* Джехром
* Захедан
* Исфахан
* Казвин
* Кередж
* Керманшах
* Мешхед
* Наджафабад
* Нишапур
* Решт
* Сари
* **[[Тæхран]]** (сæйраг сахар)
* Тебриз
* Урми
* Фирузабад
* Хамадан
* Хой
* Чалус
* Шираз
* Эрак

*
Азербайджаны сахарты номхыгъд

Азербайджаны цалдæр сахары:

* Агджабеди
* Баку (сæйраг сахар)
* Барда 
* Бейлаган 
* Билясувар 
* Гандза (Гянджа) 
* Гергчай 
* Гусар 
* Джалилабад 
* Евлах 
* Загаталæ 
* Исмаиллы 
* Казах 
* Ленкорань 
* Массалы 
* Мингечаур 
* Нафталан 
* Нахичевань 
* Нефтечала 
* Саатлы 
* Сабирабад 
* Сальяны 
* Сумгаит
* Ханкенди 
* Хачмаз 
* Шеки

*
Афгъанистаны сахарты номхыгъд

thumb|300px|Герат
**[[Афгъанистан]]ы [[сахар|сахартæ]]** сæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ:
* Кабул — 2 967 056
* Кандагар — 381 167
* Мазари-Шариф — 291 950
* Герат — 267 448
* Джелалабад — 192 043
* Кундуз — 157 093
* Газни — 136 338
* Бамиян — 119 556
* Баглан — 105 090
* Балх — 104 376

*
Сиэтл

**Сиэ́тл** () у Америкæйы Иугонд Штатты стырдæр сахартæй иу, денджызон порт Сабыр фурды былгæрон, лæууы штат Вашингтоны. Кæд штаты стырдæр сахар у, уæддæр йæ сæйраг сахар нæу — штаты администраци бады Олимпийы сахары.

## Фиппаинæгтæ

*
Аргентинæйы сахарты номхыгъд

**[[Аргентинæ|Аргентинæйы]] сахартæ**:

* Баия-Бланкæ 
* Буэнос-Айрес 
* Кордовæ 
* Ла-Платæ 
* Мар-дель-Платæ 
* Мендосæ 
* Ресистенси 
* Рио-Куарто 
* Росарио 
* Сальтæ 
* Сан-Мигель-де-Тукуман 
* Сан-Рафаэль 
* Сан-Хуан 
* Сантæ-Фе 
* Тандиль

*
Таджикистаны сахарты номхыгъд

**[[Таджикистан]]ы сахартæ**:

* Бохтар (кæддæры Курган-Тюбе)
* Бустон (кæддæры Чкаловск)
* Вахдат
* Гиссар
* Душанбе
* Истаравшан (кæддæры Ура-Тюбе)
* Истиклол (кæддæры Табошар)
* Исфара
* Канибадам
* Куляб
* Левакант
* Нурек
* Пархар
* Пенджикент
* Пяндж
* Рогун
* Сарбанд
* Турсунзаде
* Хорогъ
* Худжанд

*
Душанбе

**Душанбе́** () у Таджикистаны сæйраг сахар. Æрбынат кодта паддзахады ныгуылæны.

Советон Цæдисы фехæлды агъоммæ бирæ ирон адæм дзы цардысты.

## Этимологи
Таджикистаны сæйраг сахар Душанбейы ном таджикаг æмæ персайнаг æвзæгтæй ратæлмацгæнæн ис куыд «къуырисæр» (таурæгътæм гæсгæ уыцы ран алы къуырисæр стыр базар уыд, æмæ уый охыл ацы сахар дæр афтæ схуыдтой).

## Фиппаинæгтæ

*
Прагæ

**Пра́гæ** ( ) — X æнусæй ныры онг у Чехийы сæйраг сахар, нымад у Европæйы рæсугъддæр сахартæй иууыл. Лæууы цæугæдон Влтавæйы былыл.

Сахары цæрынц 1,27 млн адæймаджы (2021-æм азы), сæ фылдæр сылгоймæгтæ (52 сылгоймаджы алы 48 нæлгоймагæн).

## Æддаг æрмæг
* Сахары официалон сайт 

## Фиппаинæгтæ

*
Болгарийы сахарты номхыгъд

Облæстон сахартæ бæзджын дамгъæтæй хицæнгонд сты.

## Сахартæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ

### Дæс стырдæр сахары
# **[[София]]** — 1 196 389
# **[[Пловдив]]** — 340 638
# **[[Варнæ]]** — 314 539
# **[[Бургас]]** — 210 316
# **[[Русе]]** — 162 128
# **[[Стара-Загорæ]]** — 143 989
# **[[Плевен]]** — 122 149
# **[[Добрич]]** — 100 379
# **[[Сливен]]** — 100 695
# **[[Шумен]]** — 89 054

### 50 мин адæймагæй фылдæр кæм цæры
* Асеновград — 55 819
* **[[Благоевград]]** — 76 829
* **[[Велико-Тырново]]** () — 71 755
* **[[Видин]]** — 59 728
* **[[Врацæ]]** — 70 806
* **[[Габрово]]** — 67 833
* Казанлык () — 81 727
* **[[Кырджали]]** () — 50 811
* **[[Кюстендил]]** — 52 346
* **[[Монтанæ (Болгари)|Монтанæ]]** — 50 200
* **[[Пазарджик]]** — 80 797
* **[[Перник]]** — 86 341
* **[[Хасково]]** — 82 886
* **[[Ямбол]]** — 85 517

### 20 минæй 50 минмæ
* Айтос — 23 290
* Ботевград — 22 191
* Велинград — 25 996
* Горна-Оряховицæ — 36 661
* Гоце-Делчев — 21 170
* Димитровград — 45 591
* Дупницæ — 40 756
* Карлово — 26 543
* **[[Ловеч]]** — 43 391
* Лом — 27 480
* Нова-Загорæ — 26 015
* Петрич — 31 821
* Пештерæ — 21 010
* **[[Разград]]** — 39 029
* Самоков — 28 541
* Сандански — 29 215
* Свиштов — 35 547
* Севлиево — 26 675
* **[[Силистрæ]]** — 42 937
* **[[Смолян]]** — 32 951
* Троян — 24 628
* **[[Тырговиште (Болгари)|Тырговиште]]** — 43 263
* Харманли — 20 715

## Æндæр зындгонд сахартæ

### Курорттæ
* Ахтопол — 1 421, денджызон
* Балчик — 13 107, денджызон
* Банкя — 10 425, бальнеологон
* Банско — 8 538, хæххон
* Бялæ — 2 197, денджызон
* Выршец — 6 749, бальнеологон
* Каварнæ — 12 043, денджызон
* Китен — 1 067, денджызон
* Несебр (фыссынц æй *Несебыр* æмæ *Несебар* дæр; ) — 11 044, денджызон
* Обзор — 2 053, денджызон
* Поморие — 14 331, денджызон
* Приморско — 3 241, денджызон
* Свети-Влас — 2 773, денджызон
* Созополь — 5 024, денджызон
* Хисаря — 8 227, бальнеологон
* Царево — 6 170, денджызон
* Шаблæ — 3 863, денджызон

### Историон сахартæ
* Батак — 3 859
* Белоградчик — 6 038
* Велики-Преслав — 9 780
* Копривштицæ — 2 604
* Мелник — 269
* Плискæ — 1 129
* Трявнæ — 10 977
* Шипкæ — 1 481

## Курорттæ æнæ сахары статус
Болгарийы курорттæй цалдæрæн сахары статус нæй æмæ сæ нысан кæнынц дамгъæ «к»-йæ (ома курорт) кæнæ дывæр «к»-йæ («курортон комплекс»). Ахæм бынæттæй зындгонддæр сты:
* к. Албенæ — денджызон
* к. Боровец — хæххон
* к. Сыгъзæрин змистæ (, ) — денджызон
* к. Пампорово — хæххон
* к. Сыгъдæг Константин æмæ Еленæ (кæддæры «Дружбæ», ) — хæххон
* к. Хурджын был () — денджызон

*
Парамарибо

**Парамарибо** () у Суринамы сæйраг сахар, лæууы Атлантикон фурды былгæрон Хуссар Америкæйæн йæ цæгаты. Цæрынц дзы 244 мин адæймаджы.

Парамарибойы бындур сæвæрдтой англис 1630-æм азы. Уый фæстæ та сси голландиаг колони. 1975-æм азы фæстæ у хæдбар Суринамы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Суринамы сахартæ
Вахдат

**Вахда́т** (; ); 1936-æм азы агъоммæ *Янги-Базар*, 1991-æм азы агъоммæ *Орджоникидзеабад*, 2001-æм азы агъоммæ *Кофарнихон*) у Таджикистаны сахар, Душанбейæ 20 километры скæсæнырдæм. 1991-æм азы цардысты дзы 46 мин адæймаджы.

Лæууы Гиссары комы цæугæдон Кафирниганыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Таджикистаны сахартæ
Каталони

**Катало́ни** (; ) у Испанийы автономон æмбалад. Йæ фæзуат у 31,950 км², сæйраг сахар — Барселонæ.

Экономикон цæстæнгасæй Каталони у Испанийы ахсджиагдæр регион.

Каталонийы цæрджытæ тынг уарзынц футбол.

## Этимологи
Бæстæйы номы этимологи ирд нæу. Фæлæ иу зонадон версимæ гæсгæ Каталони у гот-аланы паддзахады байзаддаг.

## Кæс
* Generalitat de Catalunya

## Фиппаинæгтæ

*
Маяк

thumb|Маяк
**Маяк** кæнæ **рухсдар** у денджызы былыл наутæн фæндагамонæг мæсыг цырагъимæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Маяктæ
Киото

**Кио́то** (, *Kyōto-shi*) у Японы кæддæры сæйраг сахар. Ныр дæр у ацы бæстæйы стырдæр æмæ ахадгæдæр сахартæй иу.

## Фиппаинæгтæ

*
Адамкус, Валдас

**Валдас Адамкус** (лит. *Valdas Adamkus*; райгуырд 1926-æм азы 3 ноябры Каунасы) у Литвайы президент. Уыцы бынатмæ бацыд 1998-æм азы 26 февралы бонæй 2003-æм азы 25 февралы онг æмæ та ногæй 2004-æм азы 12 июлы бонæй 2009-æм азы 12 июлы онг.

1949-æм азæй 1992-æм азы онг цардис АИШ-ы. 29 азы службæ кодта федералон оргæнты.

Адамкус у бирæ бæстæты хæрзиуджытæй хорзæхджынгонд.

## Æддаг æрмæг
* Литвайы президенты сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Литвайы политиктæ
Категори:Литвайы президенттæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
4 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ
* 1493 — Христофор Колумбы экспедици ссардта сакъадах Гваделупæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1575 — Гвидо Рени, италиаг нывгæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1847 — Мендельсон-Бартольди, Феликс, немыцаг композитор, дирижёр, органист, пианист.
* 1995
** Ицхак Рабин, Израилы премьер-министр. Митингы рæстæг Рабины амардта дзуттаг экстремист.
** Жиль Делез, францаг философ.

Категори:Бонтæ
3 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Доминикæ — Хæдбардзинады бон (1978).
* Либери — Бузы бон.
* Панамæ — Хæдбардзинады бон (1903).
* Япон — Культурæйы бон.

## Цаутæ
* 1907 — Фыццаг вертолёт стахти Францы.
* 1941 — Германы æфсæдтæ бацахстой советон сахар Курск.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1912 — Альфредо Стресснер, Парагвайы диктатор.
* 1926 — Валдас Адамкус, Литвайы президент.

## Ацы бон амардысты
* 1832 — Джон Лесли (райг. 1766), шотландиаг физик-экспериментатор æмæ математик.
* 1862 — Жан Батист Био, францаг физик, геодезист æмæ астроном.
* 1918 — Александр Ляпунов, математик, академик.
* 1942 — Карл Штернхейм (*Sternheim Karl*) (райг. 1878), немыцаг фыссæг, критик, публицист æмæ драматург.
* 1954 — Анри Матисс, францаг нывгæнæг.
* 2003 — Расул Гамзатов, солиаг поэт æмæ политик.
* 2005 — Отто Лацис, уæрæсейаг журналист (райг. 1934).
* 2007 — Александр Дедюшко, уæрæсейаг актёр (райг. 1962).

Категори:Бонтæ
Рабин, Ицхак

**Ицха́к Раби́н** (; 1922-æм азы 1 мартъийы — 1995-æм азы 4 ноябры) уыд Израилы æхсæзæм (1974—1977) æмæ иуæндæсæм (1992—1995) премьер-министр. 

## Рабины мæлæт
Митингы рæстæг Рабины амардта дзуттаг экстремист, æрыгон студент Игаль Амир. Амиры æртæ нæмгуытæй Рабин фæцæф æмæ фæмард рынчындоны. 

Израилы ис æхсæнадон архайджытæ, уый Игаль Амир, дам, нæ уыд, чи зæгъы, ахæмтæ дæр. Рабины мæлæты тыххæй уыдон зылын кæнынц Шимон Пересы лæгты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Израилы политиктæ
Цигайнаг интеграцийы декадæ

**Цигайнаг интеграцийы декадæ** (дæсазон æмгъуыд) у сæрмагонд программæ европæйаг цигайнæгты цард фæхуыздæр кæнынæн. Саразтой уыцы программæ авд паддзахады: Болгари, Венгри, Македони, Румыни, Серби æмæ Черногори, Хорвати æмæ Чехи; æппæт уыдоны цæрынц бирæ цигайнæгтæ.

Цигайнаг адæмы дæсазон райдыдта 2005-æм азы.

Категори:Цигайнаг адæм
Бæх

**Бæх** (нæл — **уырс**, дыг. *урс*, сыл — **ефс**, **йæфс**, дыг. *æфсæ*; лæппын — **байраг**, дыг. *къизиу*; ) у хæдзарон фос.
Бæхтæ чи иртасы, уыцы зонад хуыйны иппологи.

Адæм бæхæй пайда кæнынц уæргътæ æмæ адæймæгтæ ласынæн. 

Кæддæр бæхджын хæстонтæ дæр уыдысты æфсады ахсджиаг хуыз, фæлæ танчы рапарахаты охыл бæхæфсадæн ахсджиаг ахыдындзинад нал ис.

Иуæй-иу адæмтæ æхсызгонæй хæрынц бæхыфыд, бæхы ’хсыр (æмæ уымæй конд хъуымыз) у æнæниздзинадæн стыр пайда.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Латинаг æвзаг

**Латинаг æвзаг** (*lingua Latina* []) у рагон ромæгты æвзаг. Кæд латинаг никæцы адæмæн у мадæлон æвзаг, уæддæр у бирæ европæйаг æвзæгты бындур. Латинаг æвзагæй чи равзæрдис, уыцы æвзæгтæ хуыйнынц ромайнаг æвзæгтæ.

Латинаг æвзаг у Ватикан æмæ католикон еклезийы официалон æвзаг.

Уымæй пайда кæнынц биологи, медицинæ æмæ æндæр зонæдтæ.

*
Категори:Мард æвзæгтæ
Карзай, Хамид

**Хами́д Карза́й** (райгуырдис 1957-æм азы 24 декабры Кандагары провинцийы) у Афгъанистаны президент 2004-æм азы фæстæ. Æвзæрст æрцыдис президенты бынатмæ 2004-æм æмæ та 2009-æм азы. Йæ адамыхаттмæ гæсгæ у пуштуйаг.

2001-2002 азты уыдис бæстæйы премьер-министр (рæстæгмæ хицауады сæрдар), 2002-æм азæй-иу сæххæст кодта президенты хæстæ.

1998-æм азы ракуырдта ус, бинонтæм райгуырд иу фырт (2007-æм азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Афгъанистаны президенттæ
7 февралы

**7 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 7-æм бон** — азы 38-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1964 — «Битлз» АИШ-мæ фыццаг хатт æрбацыдысты.
* 1990 — Советон Цæдисы фехæлд: Партийы Централон Комитет хæдбарæй фæцух и йæ разамынды функцитæй.
* 2005 — хицæн серверы скуыста ирон Википедийы прототип.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1870 — Альфред Адлер, австриаг психолог.

## Ацы бон амардысты
* 1986 — Фрэнк Герберт, америкаг фыссæг-фантаст.

Категори:Бонтæ
Мидхæст

[thumb|220px|«Сымах цæмæй æфсады не стут?» [Деникины Бархи æфсæддонты армийы агитацион плакат. Уæрæсейы мидхæст, 1917—1922]]
**Мидхæст** (*мидæгон хæст*, *мидбæстон хæст*, *граждайнаг хæст*) у хæсты ахæм хуыз, иу бæстæйы цæрджытæй кæрæдзийы ныхмæ къордгай куы хæцынц æппæт бæстæ кæнæ йæ хицæн регионы æлдариуæгыл, кæнæ паддзахадон политикæ ивыныл. Уый у карз тох, арæх паддзахадон æфсад дæр дзы архайы. Мидхæсты рæстæг дыууæ хæцæг фарсы кæрæдзийы ныхмæ тыхмитæ аразынц, ома, исты паддзахад йæ сабыр цæрджыты бындзагъд куы кæны, уый мидхæст хонæн нæу. Афтæ чысылдæр быцæутæ («змæстытæ») дæр мидхæсты бæрæггæнæнæй æдде сты.

1945-æм азæй фæстæмæ мидхæстыты фæмардысты 25 милуан адæймагæй фылдæр, милуанты сæ цæрæнбынæттæй ралидзын бахъуыди. Мидхæсты аххосæй бæстæ æрцæуы экономикон къуырцдзæвæнмæ; Анголæ, Бирмæ æмæ Угандæ кæддæр уыдысты хорз фидæны бæстæтыл нымад.

Мидæг быцæуæн йæ тынгад, иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ, хъуамæ уа 1000 мард адæймаджы, цæмæй йæ «мидхæст» рахонæн уа, иннæ ахуыргæндтæ та бæлвырд кæнынц: æппынкъаддæр 100 адæймаджы хъуамæ амардтаиккой фæйнæ хæцæг фарсмæ. Æндæр критерий у 1000 мард адæймаджы мидхæсты иу азы дæргъы: уыцы критерий у, Суданы дыккаг мидхæсты цы милуангай адæм фæмардысты, уыдонæй æрмæст чысыл хай, фæлæ ахæм критеримæ гæсгæ мидхæстытæ нæ уыдысты нæдæр Цæгат Ирландийы быцæу, нæдæр Африкæйы Национ Конгрессы тох апартеиды ныхмæ.

1000 мард адæймаджы афæдзы дæргъы критеримæ гæсгæ, 1816 азæй 1997 азмæ дунейы цыдысты 213 мидхæсты, уыдонæй 104 1944-æм азы фæстæ. Нырыккон дунейы, 2007-æм азы уавæрмæ гæсгæ, мидхæстыты амæттаг сты 20 бæстæйы.

Лæппутæ фылдæр рæстæг скъолайы куы ахуыр кæнынц, адæмæн фылдæр æфтиæгтæ куы ис æмæ бæстæйæн экономикон рæзт куы и, уæд къаддæр кæны мидхæсты риск.

Мидхæсты цæвиттонтæ:
* АИШ-ы мидхæст (1861–1865),
* Уæрæсейы мидхæст (1918–1922),
* Испанийы мидхæст (1936–1939),
* Пакистаны мидхæст (1971),
* Сирийы мидхæст (2011-æм азæй абоны онг)
æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæст
24 декабры

**24 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 24-æм бон** — азы 358-æм бон ( 359-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Изæры райдайы Чырыстон дины сæйраг бæрæгбон — Цыппурс (Чырыстийы райгуырд).

## Цаутæ
* 1951 — Ливи сси хæдбар паддзахад, йæ фыццаг къарол уыд Идрис I.
* 1979 — Советон Цæдис барвыста йе ’фсад Афгъанистанмæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1798 — Адам Мицкевич, польшæйаг поэт.
* 1910 — Фриц Лейбер, америкаг фыссæг-фантаст (амарди 1992).
* 1946 — Леонид Филатов, уырыссаг актёр, режиссёр, поэт.
* 1957 — Хамид Карзай, Афгъанистаны президент 2001-æм азы фæстæ.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
25 декабры

**25 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 25-æм бон** — азы 359-æм бон ( 360-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Чырыстон дины сæйраг бæрæгбон — Цыппурс (Чырыстийы райгуырд).

## Цаутæ
## Ацы бон райгуырдысты
* 1642 — Исаак Ньютон, англисаг физик, математик æмæ астроном, классикон физикæйы сфæлдисæг.
* 1883 — Морис Утрилло, францаг нывгæнæг (амард 1955).

## Ацы бон амардысты
* 1925 — Карл Абрахам (*Karl Abraham*) (райг. 1877), австриаг психоаналитик, З. Фрейды компаньон.
* 1921 — Владимир Короленко, уырыссаг фыссæг.
* 1936 — Фридрих Карл Штумпф (*Friedrich Carl Stumpf*) (райг. 1848), немыцаг философ æмæ психолог, иртаста музыкæйы тæфаг адæймаджы психикæмæ.
* 1938 — Карел Чапек (*Karel Čapek*), зындгонд чехаг фыссæг.
* 1977 — Чарли Чаплин (*Charles Spencer Chaplin*) (райг. 1889), актёр, режиссёр, сценарист.
* 1983 — Хуан Миро (*Juan Miró*) (райг. 1893), испайнаг нывгæнæг-сюрреалист.

Категори:Бонтæ