open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галы район

**Галы район** (, ) у Абхазы район (администротивон фæдихы иуæг), уыцы республикæйы районтæй тæккæ хуссардæр. Районы центр æмæ стырдæр цæрæнран у Гал.

## Цæрджытæ
Районы цæрджыты фылдæр хай сты мегрелæгтæ. Æппæт цæрджыты нымæц у 30,2 мины (2015).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Абхазы районтæ
Цæгат-кавказаг æвзæгтæ

thumb|300px|Цæгат-кавказаг æвзæгты къорд
**Цæгат-кавказаг æвзæгтæ** сты абхазаг-адыгъейаг æмæ  нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ иугæнæг къорд. Уыцы къорды æвзæгтыл дзурынц 3,5 милуан адæймаджы бæрц.

Цæгат-кавказаг къорд иуæй-иу лингвисттæ разæвæрынц уый тыххæй æмæ, ныхас кæууыл цæуы, уыцы æвзæгты ’хсæн ис лексикон æмцаутæ. Цæгат-кавказаг иудзинады теорийыл чи хæцы, уыдонæй зынгæдæр у Уæрæсейаг иртасæг Сергей Старостин — уыцы гипотезæ сфидар кæнынæн уый рауагъта цæгат-кавказаг æвзæгты этимологион дзырдуат (1994).

Цæгат-кавказаг æвзæгтæ сæ равзæрдмæ гæсгæ иу къорд кæй сты, уыцы гипотезæйы ныхмæ баззайынц бирæ лингвисттæ. Уыдон куыд хъуыды кæнынц, лексикон æмцаутæ сты, уыцы æвзæгтæ даргъ рæстæг кæрæдзийы сыхæгтæ кæй уыдысты, æрмæст уый æвдисæг (уыимæ уыцы æмцаутæ бындурон дзырдуаты не сты). Сæ фонетикæмæ гæсгæ дыууæ æвзæгты къорды иухуызон бынтондæр не сты, зæгъгæ. Уыцы ахуыргæндтæ хуыздæрæн исынц цæгакт-кавказаг æвзæгтæ дыууæ хицæн къордтыл нымайын, се ’хсæн цы иухуызондзинæдтæ и, уыдон та сты кавказаг æвзæгты цæдисы миниуджытæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказаг æвзæгтæ
Абхазаг-адыгаг æвзæгтæ

thumb|300px|right|
**Абхазаг-адыгаг æвзæгтæ** (кæнæ **ныгуылæн-кавказаг æвзæгтæ**) сты, кæрæдзимæ хæстæгдзинад чи дарынц, ахæм æвзæгты къорд. Иуæй-иу лингвисттæм гæсгæ уыцы æвзæгтæ нахаг-дагъистайнаг къордимæ кæнынц цæгат-кавказаг æвзæгты къорд.

Абхазаг-адыгаг æвзæгтыл дзурынц 1,1 милуан адæймаджы бæрц Цæгат Кавказ æмæ Æввахс Скæсæны (Уæрæсейы — 764 мин 2002-æм азы адæмы сфыстмæ гæсгæ).

Ирон æвзаг уыцы æвзæгтæй (уæлдайдæр кæсгон æвзагæй) бирæ дзырдтæ райста (*агуывзæ, гуырысхо, гуызавæ* æмæ æндæртæ).

## Классификаци
### [[Адыгаг æвзаг|Адыгаг дæлкъорд]]
* **[[Адыгъейаг æвзаг]]** (адыгэбзэ)
* **[[Кæсгон-черкесаг æвзаг]]** (адыгэбзэ, къэбэрдеибзэ)
### [[Абхазаг-абазаг æвзаг|Абхазаг-абазаг дæлкъорд]]
* **[[Абхазаг æвзаг]]** (аҧсуа бызшǝа, аҧсшǝа)
* **[[Абазаг æвзаг]]** (абаза бызшва)
### [[Убыхаг æвзаг|Убыхаг дæлкъорд]]
* **[[Убыхаг æвзаг]]** (a-t°axə)

## Кæс ноджы
* Чакобса

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Категори:Евразийы æвзæгтæ
Азербайджайнаг æвзаг

**Азербайджайнаг æвзаг** кæнæ **азери** (; *Türk dili*, *Azərbaycan Türkcəsi, Türki dili*) у тюркаг æвзæгтæй иу, огузаг къорды æвзаг (йæ къорды ма ис туркаг æвзаг, гагаузаг æвзаг, хъырымтæтæйраг æвзаг æмæ туркменаг æвзаг).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Кавказы æвзæгтæ
Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ

**Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ** кæнæ **скæсæн-кавказаг æвзæгтæ** (иуæй-иу лингвисттæм гæсгæ цæгат-кавказаг æвзæгты дæлкъорд, иннæтæм гæсгæ — æвзæгты хицæн мыггаг) сты Дагъистан, Цæцæн æмæ Мæхъхъæлы хæлиугонд æвзæгтæ, дзурынц сыл 5,3 милуан адæймаджы бæрц.

## Классификаци
* **[[нахаг æвзæгтæ]]**
** вайнахаг дæлкъорд
*** цæцæйнаг æвзаг
*** аухаг-орстхойаг (галанчожаг) дæлкъорд
*** мæхъхъæлон æвзаг
** бацбийаг æвзаг

* **[[солы-андиаг-цезаг æвзæгтæ]]**
** солы-андиаг дæлкъорд
*** солиаг æвзаг
*** **[[андиаг дæлкъорд]]**
**** андиаг æвзаг
**** ахвахаг æвзаг
**** каратæйаг æвзаг
**** ботлихаг æвзаг
**** годоберийаг æвзаг
**** багъвалиаг æвзаг
**** тъиндийаг æвзаг
**** чъамайлаг æвзаг
** **[[цезаг дæлкъорд]]** (дидойаг дæлкъорд)
**** цезаг æвзаг
**** бежтайаг æвзаг
**** гунзибаг æвзаг
**** хваршиаг æвзаг
**** гинухаг æвзаг

* **[[лакаг æвзаг|лакаг къорд]]**
** лакаг æвзаг

* **[[даргинаг æвзæгтæ]]**
** цæгат даргинаг дæлкъорд
*** цæгат-хурныгуылæйнаг даргинаг дæлкъорд
**** ахъушæйаг æвзаг,
***** даргинаг литературон æвзаг
**** мугинаг æвзаг
**** цъудахайраг æвзаг
**** гапшимæйаг-бутринаг æвзаг
*** урахийаг æвзаг 
*** мурехъ-хъубденаг æвзаг
*** кадайраг æвзаг
*** муиринаг æвзаг
** мегебаг дæлкъорд
*** мегебаг æвзаг
** хуссар-ныгуылæйнаг дæлкъорд 
*** сирхинаг æвзаг
*** амухаг-хъудуцаг æвзаг
*** кункинаг æвзаг
*** санжи-ицаринаг æвзаг
** чирагаг дæлкъорд
*** чирагаг æвзаг
** кайтагаг дæлкъорд 
*** уаллаг-кайтагаг æвзаг
*** дæллаг-кайтагаг æвзаг
** гуыбец-аштыйаг дæлкъорд
*** гуыбецаг æвзаг
*** аштыйаг æвзаг

* **[[лекъаг æвзæгтæ]]**
** скæсæнлекъаг къорд
*** лекъаг æвзаг
*** табасарайнаг æвзаг
*** агъулаг æвзаг
** ныгуылылекъаг къорд
*** рутулаг æвзаг
*** цъахураг æвзаг
** хуссарлекъаг къорд
*** будухаг æвзаг
*** крызаг æвзаг
** арчийаг къорд
*** арчийаг æвзаг
** удийаг къорд
*** удийаг æвзаг
*** агъванаг æвзаг

* **[[хиналуггаг æвзаг]]**

## Æддаг æрмæг
* Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999. 

*
Категори:Кавказы æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Категори:Евразийы æвзæгтæ
Кавказы æвзæгтæ

**Кавказы æвзæгтæ** сты, Кавказы территорийыл адæм кæуыл дзурынц, уыцы æвзæгты иугонд. Кавказыл цы нымайын, уый бæлвырд нæу, æмæ уый тыххæй æвзæгты номхыгъд дæр фидар нæу.

## Классификаци
Сæ равзæрдмæ гæсгæ (генетикон классификаци), Кавказы æвзæгтæ хауынц афтæ хуынд кавказаг æвзæгты æртæ мыггæгтæм:
* **[[абхазаг-адыгъейаг æвзæгтæ]]** (цæгат-ныгуылæн къорд)
* **[[картвелаг æвзæгтæ]]** (хуссар)
* **[[нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ]]** (цæгат-скæсæйнаг).

Иннæрдыгæй Кавказыл хæлиугонд сты æндæр мыггæгты æвзæгтæ дæр:
* **[[индоевропæйаг æвзæгтæ]]**:
** сомихаг æвзаг
** ирайнаг æвзæгтæ
*** ирон æвзаг
*** татаг æвзаг
*** курдаг æвзаг
** грекъаг æвзаг
*** понтаг æвзаг
** славяйнаг æвзæгтæ
*** уырыссаг æвзаг
*** украинаг æвзаг
* **[[алтайаг æвзæгтæ]]**:
** тюркаг æвзæгтæ
*** туркаг æвзаг
*** азербайджайнаг æвзаг
*** хъæрæсе-балхъайраг æвзаг
*** хъуымыхъхъаг æвзаг
*** ногъайаг æвзаг
** мангойлаг æвзæгтæ
*** хъалмыхъхъаг æвзаг
* **[[семитаг æвзæгтæ]]**:
** ног-арамейаг æвзæгтæ

## Литературæ
# Климов Г. A. Введение в кавказское языкознание. М., 1986.
# Климов Г. A. Кавказские языки. М., 1965.
# Языки мира: Кавказские языки. М., 1999
# Языки народов СССР. Т. IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.
# The indigenous languages of the Caucasus. Caravan Books, 1991, 1994, 2004.

## Æддаг æрмæг
* TITUS Language map by Jost Gippert
* Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)

*
Категори:Евразийы æвзæгтæ
Едзатæ

**Едзатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Етдзатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Славяйнаг æвзæгтæ

**Славяйнаг æвзæгтæ** (дыгурон вариант: *славиайнаг æвзæгутæ*) сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 450—500 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.

## Славяйнаг æвзæгты классификаци
### [[Скæсæныславяйнаг æвзæгтæ]]
* Уырыссаг æвзаг
* Украинаг æвзаг
* Русинаг æвзаг
* Белорусаг æвзаг
* Рагон уырыссаг æвзаг †

### [[Ныгуылæныславяйнаг æвзæгтæ]]
* Польшæйаг æвзаг
* Силезиаг æвзаг
* Чехаг æвзаг
* Словакаг æвзаг
* Кашубаг æвзаг
* Уæллаг лужицаг æвзаг 
* Дæллаг лужицаг æвзаг‎
* Полабаг æвзаг †

### [[Хуссарыславяйнаг æвзæгтæ]]
* Рагон-славяйнаг æвзаг †
* Аргъуаны-славяйнаг æвзаг
* Болгайраг æвзаг
* Македойнаг æвзаг
* Словенаг æвзаг‎
* Сербаг-хорватаг æвзаг, Югославийы фехæлды фæстæ уый бæсты хонынц, æвзагзонынады цæстæнæгасæй тынг хæстæг чи сты, ахæм цыппар ног æвзаджы:
** Сербаг æвзаг
** Черногориаг æвзаг
** Хорватаг æвзаг
** Боснийаг æвзаг

### [[Аразгæ]]
* Æхсæнславяйнаг æвзаг

## Фиппаинæгтæ

*
Пушкин

* Александр Пушкин — зындгонд уырыссаг поэт.
* Пушкин (раздæры *Царское Село*) — сахар Бетъырбухы сконды.
Фламандаг æвзаг

**Фламандаг æвзаг** (), зæгъгæ, уыцы æмбарынадæн ис цалдæр нысаниуæджы. Фыццаджыдæр бафиппайын хъæуы уый æмæ ацы æвзаг нæу Фландрийы официалон æвзаг (ахæм статус ис нидерландаг æвзагæн).

Æмбарынад «**фламандаг æвзаг**»-æн ис ахæм нысаниуджытæ:

* Фландрийы цы нидерландаг æвзагæй пайда кæнынц, уыцы регионалон вариант (куыд стандартон æвзаг, афтæ диалекттæ);
* æппæт фламандаг диалектты иумæйаг ном;
* раздæры Фламандаг графады диалектты иумæйаг ном.

Фландрийы скъолаты ахуыр кæнынц нидерландаг æвзаг — уымæй ахуырады æвзаг хæдзарон æвзагимæ иухуызон нæу.

Фламандаг æвзаджы сæйрагдæр хъауджытæ нидерландаг æвзагимæ абаргæйæ сты:
* дзурыны ахаст: хъæлæсон мырты фæстæ нидерландæгтæ дзурынц [j], кæд æмæ фысгæ йæ нæ кæнынц, уæддæр; фландриæгтæ афтæ нæ кæнынц (*nee* хъуысы куыд [нээй] Нидерландты æмæ куыд [нээ] Фландрийы);
* дзырдуат: бирæ дзырдтæ иухуызон не сты — зæгъæм, апельсин нидерландагау у *sinaasappel*, фламандагау та — *appelsien*.
* иуæй-иу дзырдтæ сæ мыртæм гæсгæ иухуызон сты, фæлæ сæ нысаниуæг æндæр у: *lopen* нидерландагау у «тезгъо кæнын», фламандагау та — «згъорын»; *schreeuwen* нидерландагау «хъæр кæнын», фламандагау та — «кæуын, дзыназын».

Категори:Гермайнаг æвзæгтæ
Роттердам

**Роттерда́м** ( ) у Нидерландты дыккаг стырдæр сахар. Цæрынц дзы 600 мин адæймаджы бæрц (2007), йæ алфамбылай цæрæнрæттимæ — 1,1 милуан. Сахар лæууы цалдæр цæугæдæттæ æмæ каналты былтыл, уыдонæй стырдæр у цæугæдон Маас — Европæйы ахсджиаг доны траспорты фæндаг.

Уый у стыр транспортон, æфсæнвæндагон æлхынцъ æмæ порт. Роттердамы порт у Европæйы тæккæ стырдæр, 2004-æм азы онг уый уыдис дунейы стырдæр (уæргъты бæрцуатмæ гæсгæ).

## Истори
Фашистты æфсад Нидерландтæм бырсын байдыдта 1940-æм азы майы. Нидерландаг æфсад карзæй хъахъхъæдта Роттердамы сахар. Уыцы ныхмæлæуд ныссæндынæн немыц æркалдтой бомбæтæ Роттердамыл, уый уыд 1940-æм азы 14 майы. Сахар егъау зиан баййæфта: 24 мин амæддзæгтæ хæлд æрцыдысты 15 минуты дæргъы. 800 адæймаджы бæрц дзыхъмард фесты, 80 минæй фылдæр систы æнæхæдзар, Роттердамы зæронд центр хæлддзаг фестадис.

Уыцы цау у сахары историйы зынгæдæр трагеди. Роттердамы центры лæууы мысæн мæсыг, уый мидæг æвæрд дзæнгæрæг алы бон дæр цæгъды бомбакæлæн 1940-æм азы куы райдыдта, уыцы иу рæстæг.

## Этникон сконд
Роттердамы цæрджыты æрдæгæй фылдæр сты эмигранттæ — сæ фылдæр Суринам, Турк æмæ Æввахс Скæсæнæй. Роттердамы бургомистр (мэр) сси Ахмед Абуталеб — Ныгуылæн Европæйы фыццаг мэр, Европæйы æдде чи райгуырд æмæ йæ динмæ гæсгæ пысылмон чи у, ахæм. Абуталеб райгуырдис 1961-æм азы Мароккойы, æхсæрдæс азы йыл куы цыди, уæд йæ ныййæрджытæ йæ семæ райстой Нидерландтæм.

## Æхсæнадæмон организацитæ
Роттердамы у Æппæтдунеон эсперантойы ассоциацийы сæйраг къантор ().

## Фиппаинæгтæ

*
Исландиаг торфын хæдзæрттæ

thumb|right|300px|Нæууы хæдзар
**Исландиаг торфын/нæууы хæдзæрттæ** сты Исландийы тызмæг бæстыхъæды продукт æмæ аразæн æрмæгхъуаджы тыххæй. Торфын хæдзæрттæ дæттынц хуыздæр хъарм-изоляци.

Категори:Исланди
Осмайнаг æвзаг

**Осмайнаг æвзаг** (осмайнагау: لسان عثمانی — lisân-ı Osmânî, ) у, Осмайнаг империйы паддзахадон чи уыди, уыцы æвзаг. Хауы тюркаг æвзæгты огузаг дæлкъордмæ.

Кæд æмæ осмайнаг æвзагæн йæ бындур у тюркаг, уæддæр, йæ лексикæйы 70% уыдысты араббаг æмæ персайнаг дзырдтæ. Стæй уыимæ арабизмты фылдæр хай æрбафтыди персайнаг æвзаджы фæрцы. Лексикон хицæндзинæдтæй уæлдай ма осмайнаг æвзаджы пайда кодтой хицæн араббаг æмæ персайнаг грамматикон конструкцитæй.

Уымæн XIX æнусы æмбисмæ осмайнаг æвзаг тынг хицæн кодта адæмон туркаг диалекттæй (иннæрдыгæй та сыл æндавгæ кодта).

Пайда кодтой араббаг алфавитæй (персайнаг фыссынадæн цы модификацитæ ис, уыдонимæ).

XIX æнусы æмбисæй (Танзиматы фæстæ) арæзт цæуын райдыдта ногосмайнаг æвзаг. Уый уыди хæстæгдæр адæмон æвзагмæ, стæй йæм æрбафтыди бирæ дзырдтæ ныгуылæны европæйаг æвзæгтæй.

Турчы Республикæ куы сарæзтæуыд (1924), уæд кодификацигонд æрцыд нырыккон туркаг литературон æвзаг, 1928-æм азæй та райдыдтой пайда кæнын латинаг алфавитæй, æмæ осмайнаг æвзаг цардæй ацыди. Турчы уæлдæр ахуырдæттæй фæлдæр ахуыр кæнынц осмайнаг æвзаг куыд предмет, бæстæйы истори хуыздæр æмбарынæн тынг ахъаззаг у.

Нырыккон туркаг æвзаг сарæзтæуыд XX æнусы райдианы кодификацигонд адæмон диалектты бындурыл æмæ нæу осмайнаг æвзаджы комкоммæйы фæдон.

Фæлæ цалдæр æнусыл æххæссæг осмайнаг фысгæ традици тынг бандæвдта диалекттыл.

Осмайнаг æвзагæй хъауджыдæр нырыккон туркаг æвзаджы араббаг-персайнаг дзырдты бæсты парахатдæрæй пайда кæнынц тюркаг неологизмтæй, стæй ма осмайнаг æвзаджы бæрæг фылдæр уыди вазыгджын дзырдтæ.

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Фландри

**Фла́ндри** () кæнæ **Фламандаг регион** () у Бельгийы цæгатаг регион. У федерацийы субъект.

Историон литературæйы уыцы номæй ма хуыдтой, ныртæккæ чи нал ис, уыцы Фламандаг герцогад. Хъæуы ма бафиппайын уый æмæ Фландрийы æмæ Фламандаг герцогад территоритæ æмхуызон не сты. Зæгъæм, Фламандаг герцогады сконды уыди ма ахæм зæххытæ, ныртæккæ Францмæ (Францы Фландри) æмæ Нидерландтæм (Зеландийы Фландри) чи хауы, уыдон.

## Административон дих
Фландри дихгонд у фондз провинцийыл:

: 1 Антверпен
: 2 Лимбург
: 3 Скæсæн Фландри
: 4 Фламандаг Брабант
: 5 Ныгуылæн Фландри

Провинцитæ та сæхæдæг дихгонд сты муниципалитеттыл.

Брюселы сахары зылд у, Фламандаг Брабанты арæнты мидæг чи ис æмæ Фламандаг зылдмæ чи нæ хауы, ахæм анклав. Фæлæ уæддæр Брюссель у Фландрийы сæйраг сахар. Уыимæ ма Фландрийы хицауады дæлбар сты, нидерландаг æвзагæй пайда чи кæны, Брюсселы уыцы кусæндæттæ (скъолатæ, культурон уагдæттæ).

## Политикæ
Бельги федераци куы сси, уæд Фландри нымад æрцыд, хи хицауад, парламент æмæ бюджет кæмæн ис, ахæм автономон субъектыл. Регионы иунæг официалон æвзаг у нидерландаг, кæд æмæ цалдæр муниципалитеты административон хъуыддаджы гæххæтыты ис пайдагæнæн францаг æвзагæй дæр.

Фламандийы парламент () æвзæрст цæуы фондз азы æмгъуыдмæ æппæтон æмæ комкоммæйы ’взæрстыты фæрцы (æвзарыны бар ис æрмæст Фландрийы æдзух чи цæры, Бельгийы уыцы æмбæстонтæн). Фламандаг парламент аразы регионы хицауад.

## Культурæ
Фландрийы райгуырдысты æмæ фæцардысты бирæ зындгонд нывгæнджытæ, уыдонимæ Рубенс, Якоб Йорданс, Адам ван Норт, Ф. Снейдерс, Ян Брейгель, Ван Дейк æмæ æндæртæ.

## Кæс ноджы
* Фламандаг æвзаг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы административон дих
Оулафсвик

**Оулафсвик** () у кæсагахсæг сахар Исландийы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 1008 адæймаджы (2004). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Тарту

**Та́рту** (; 1030—1224 азы æмæ 1893—1918 азы онг: **Юрьев**; 1224—1893 — **До́рпат**, **Дерпт** ()) у Эстонийы дыккæгæм стырдæр сахар (Таллины фæстæ).

Тарту у, фæсарæнты зындгонд чи у, зонад æмæ ахуырады ахæм артдзæст. Суанг Эстонийæн йæ ахуырад æмæ зонады министрад дæр Тартуйы æрбынат кодта (2001-æм азæй фæстæмæ).

## Галерей

Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|


## Фиппаинæгтæ

Категори:Эстонийы сахартæ
Гермайнаг æвзæгтæ

240px|thumb|right|'''Гермайнаг æвзæгтæ Европæйы'''
**Гермайнаг æвзæгтæ** сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 550 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.
## Гермайнаг æвзæгты классификаци
### [[Ныгуылæн-гермайнаг æвзæгтæ]]
* **Англисаг-фризаг** дæлкъорд
*** Рагон англисаг æвзаг
*** Астæуккаг англисаг æвзаг
*** Англисаг æвзаг
*** Шотландаг æвзаг
*** Рагон фризаг æвзаг
*** Ныгуылæн фризаг æвзаг
*** Скæсæны фризаг æвзаг
*** Цæгат фризаг æвзаг
* **Хуссар-гермайнаг** дæлкъорд
*** Рагон дæллагфранкаг æвзаг
*** Астæуккаг нидерландаг æвзаг
*** Нидерландаг æвзаг
*** Африкаанс
*** Лимбургаг æвзаджы здæхт*** 
*** Рагон сакоснаг æвзаг*** 
*** Астæуккаг дæллаг-немыцаг æвзаг
*** Дæллаг-немыцаг æвзаг, 
*** Рагон уæллаг- немыцаг æвзаг
*** Астæуккаг уæллаг-немыцаг æвзаг
*** Астæуккаг-немыцаг диалекттæ
**** Ныгуылæн астæуккаг-немыцаг æвзаджы здæхт
***** Люксембургаг æвзаг
***** Астæуккаг франкаг æвзаг
***** Рейнаг-франкаг æвзаг
**** Идиш 
**** Вимæсоришаг æвзаг
**** Немыцаг æвзаг
*** Хуссар-немыцаг диалекттæ
**** Цæгаты-хуссар немыцаг æвзаджы здæхт
**** Алеманнаг æвзаджы здæхт
**** Бавайраг-австриаг æвзаджы здæхт
** Цимбраг æвзаг
** Лангобардаг æвзаг

### [[Скандинаваг æвзæгтæ|Скандинаваг (цæгат-гермайнаг) æвзæгтæ]]
* Рагон цæгат æвзаг
* **Сакъадахаг дæлкъорд**
** Исландиаг æвзаг
** Фарераг æвзаг
** Норнаг æвзаг
* **Континенталон дæлкъорд**
** Ныгуылæн кластер 
*** Рагон норвегиаг æвзаг
*** Норвегиаг æвзаг (нюнорск)
** Скæсæйнаг кластер 
*** Букмол (даниаг-норвегиаг)
*** Даниаг æвзаг
*** Сканиаг ныхасыздæхт
*** Шведаг æвзаг
*** Рагон гутниаг æвзаг

### [[Скæсæн-гермайнаг æвзæгтæ]]
Цъиуæй-бæдулæй скæсæны-гермайнаг дæлкъорды æвзæгтæ скæсæны-гермайнаг дæлкъорд мард у. Чи зоны, уый хæстæг скандинваг дæлкъорды тыххæй сты.

* Готаг æвзаг
* Вандалаг æвзаг
* Бургундиаг æвзаг
* Герулаг æвзаг
* Гепидаг æвзаг

*
Стъараполы край

**Стъараполы край** () у Уæрæсейы край, Ростовы облæст, Краснодары край, Хъалмыхъхъ, Дагъистан, Цæцæн, Кæсæг-Балхъар æмæ Хъæрæсе-Черкесы æхсæн. Йæ сæйраг сахар у Стъарапол (364 мин адæймаджы).

Стъараполы крайы цæрынц 2,7 милуан адæймаджы, уыдонæй сæ фылдæр уырыссæгтæ (70%) æмæ сомихæгтæ (13% æввахс).

Крайы ис хъомысджын электростанцæтæ (Стъараполы ГРЭС — 2400 МВт æмæ Невиномыссчы ГРЭС — 1290 МВт), нефт æмæ æрдзон газы гуырæнтæ, бæзнаг зæххытæ.

## Фиппаинæгтæ
Акранес

**Акранес** () у сахар æмæ порт Исландийы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 6549 адæймаджы (2008). 

## Индустри
Акранес у паддзахады раздзог кæсагахсæг порт. Акранесы ис ГЭС, науы верфь, цементон завод.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Дьюпивогюр

**Дьюпивогюр** () у гыццыл сахар Исландийы скæсæны. Цæрджыты нымæц: 354 адæймаджы (2007). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Психологи

**Психологи** () у адæймаджы уд æмæ ахаст чи иртасы, ахæм зонад.
[thumb|[Роден, Огюст|Родены скульптурæ "Хъуыдыгæнæг"]]

## Зынгонд психологтæ
* Зигмунд Фрейд
* Карл Густав Юнг

Категори:Гуманитарон зонæдтæ
Геологи

**Геологи** ( «зæхх» +  «дзырд, зонд») у, зæххы цъар куыд фæзынди, куыд ивы æмæ йæ сконды цы у, уый иртасæг зонæдты системæ.

Геологийы къабæзты ’хсæн:
* Хуры системæ чи иртасынц, уыцы космохими, космологи, космосы геологи æмæ планетологи.
* Зæххы химион сконд æмæ, химион элементтæ чи ’мбырд æмæ пырх кæны, уыцы процесстæ иртасæг геохими.
* Зæххы планетæйы физикон миниуджытæ чи иртасы, уыцы геофизикæ.
* Минералтæ, сæ равзæрд æмæ сæ классификаци чи иртасы, уыцы минералоги. Уыимæ петрологи, хæххон мыггæгтæ чи иртасы, уый.
* Палеонтологи, стратиграфи æмæ æндæртæ.

*
Дзæуджыхъæуы трамвай

**Дзæуджыхъæуы трамвайы** фыццаг хахх скуыста 1904-æм азы 16 августы.

1913-æм азмæ фæндаджы дæргъ схæццæ 12,5 километрмæ. Транспортон куыстуаты уыд 24 вагоны, уыдонæй 19 — моторджын.

Ныртæккæ Дзæуджыхъæуы трамвайы фæндагæн йæ дæргъ у 27,8 км. Хæххытыл кусынц 66 вагоны, уыдонæй ногдæр сты, раздæр скæсæйнаг Германы чи куыстой, уыцы Татра-4Д модельтæ. Уыдонæй 8 сты Лейпцигæй (æрбаластой сæ 1996-æм азы), иу — Шверинæй, иу — Хемницæй, 17 Дрезденæй (2002) æмæ ноджы цалдæр — Магдебургæй (2008).

2021-æм азы декабры Дзæуджыхъæумæ æрбаластой ног вагон «Уралтрансмаш»-æй æмæ йæ фæлварын райдыдтой, 2022-æм азы æрбаласдзысты дыууиссæдз ног ахæм вагоны.

thumb|right|300px|Фыранчы тыххæй тематикон трамвай
thumb|right|300px|Немыцаг граффити Дзæуджыхъæуы трамвайы салоны

## Маршруттæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Трамвайон системæтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уæрæсейы трамвайон системæтæ
Трамвай
Разæфтуан

**Разæфтуан** (**префикс** дæр) у, дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр разæфтуаны разæй чи лæууы, ахæм морфемæ (нысаниуæгджын хай).

Иуæй-иу æвзæгтæ (зæгъæм, тюркаг æвзæгтæ) æрмæст фæсæфтуантæй пайда кæнынц, разæфтуантæ дзы сты стæм кæнæ бынтондæр нæй. Ирон æвзаг куыд фæсæфтуантæй, афтæ разæфтуантæй пайда кæны.

Мивдисæджы системæйы разæфтуантæ **превербтæ** дæр хонынц.

Категори:Аффикстæ
Фæсæфтуан

**Фæсæфтуан** (**суффикс** дæр) у, дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр фæсæфтуаны фæстæ чи лæууы, ахæм морфемæ (нысаниуæгджын хай).

Иуæй-иу æвзæгтæ (зæгъæм, тюркаг æвзæгтæ) пайда кæнынц æрмæст фæсæфтуантæй, разæфтуантæ дзы сты стæм кæнæ бынтондæр нæй. Ирон æвзаг пайда кæны куыд фæсæфтуантæй, афтæ разæфтуантæй дæр.

Ирон æвзаджы фæсæфтуанты ’хсæн: *-дон* (хор-дон), *-джын* (амонд-джын), *-ыг* (æгом-ыг) æмæ æндæртæ.

Категори:Аффикстæ
Кæрон (æвзагзонынад)

**Кæрон** (**флекси** дæр) у, дзырдæн æндæр дзырдтимæ бæтгæйæ (дзырдбасты кæнæ хъуыдыйады мидæг) ивгæ цы хай кæны, уый. Ирон æвзаджы æппæт флекситæ дзырды кæрон вæййынц, уый тыххæй сæ *кæрон* хонынц.

Категори:Аффикстæ
Стиккисхоульмюр

**Стиккисхоульмюр** () у сахар Исландийы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 1108 адæймаджы (2008). 

## Æфсымæрон сахартæ
* 22x20px|border — Коллинг, Дани
* 22x20px|border — Лаппеенрантæ, Финлянди

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Тоурсхёбн

**Тоурсхёбн** () у хъæу Исландийы цæгат-хурыскæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы цæрæнрæттæ
Сиглюфьордюр

**Сиглюфьёрдюр** () у гыццыл кæсагахсæг сахар Исландийы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Сейдисфьордюр

**Сейдисфьордюр** () у хъæу Исландийы скæсæны. Цæрджыты нымæц: 802 адæймаджы (2005). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Ушуая

**Ушуа́я** () у Аргентинæйы провинцийы Арты Зæххы сæйраг сахар. Уый у дунейы æппæты хуссардæр сахар. Сахары газеттæй иу хуыйны «Дунейы кæроны боныг» (*Diario del fin del mundo*).

Ушуая у туризмы ахсджиаг артдзæст. Сахары-иу æрлæууынц круизон наутæ, Антарктидæйы былгæронмæ дæр цæуынц туристон наутæ Ушуаяйæ.

## Æфсымæрон сахартæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аргентинæйы сахартæ
Фуглафьёрур

**Фуглафьёрур** (, []; ) у фарераг хъæу. Ис Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 1 562 адæймаджы (2006).

## Æфсымæрон сахартæ
*22x20px|border Ольборг, Дани
*22x20px|border Илулиссат, Гренланди
*22x20px|border Сельфосс, Исланди

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Фельетон

**Фельетон** (, от *feuille* «сыф») у, æхсæндзарды хъæнтæ хуыдæджы хуызы чи æвдисы, аивадон-публицистон литературæйы ахæм сатирикон жанр.

Категори:Журналистикæйы жанртæ
Категори:Литературон жанртæ
Дели

**Де́ли** (, *Dillī*; ; ) у Индийы дыккæгæм стырдæр мегаполис (Мумбаи фæстæ). Цæрынц дзы 16,8 млн адæймаджы (2011). Йæ ног район Нью-Дели у паддзахады сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Уржумкæ (цæугæдон)

**Уржу́мкæ** () у цæугæдон Кировы облæсты Уржумы районы, цæугæдон Вяткæйы рахиз фæрсагдон.

Уржумкæйы былтыл æрбынат кодта сахар Уржум — уымæй дæлæмæ цæугæдон наудзон у.

Категори:Марий Элы цæугæдæттæ
Категори:Кировы облæсты цæугæдæттæ
Мымрино

**Мымрино** () у хъæу Орёлы облæсты Знаменскоейы районы. Æрбынат кодта сахар Орёлы 100 километры æддæдæр.

Чернобылы АЭС-ы авари куы уыди, уæд Мымрино бахауди 4-æм къæпхæны радиоактивон фæчъизийы зонæмæ.

Хъæу зындгонд ссис, Уæрæсейы Федерацийы коммунистон партийы фæтæг Геннадий Зюганов дзы кæй райгуырдис (1944) æмæ уымы скъолайы кæй ахуыр кодта, уый адыл. Хъæуы цы Ленины статуй уыд, уымæй бынæттон цæрджытæ Зюгановы кадæн монумент скодтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Орёлы облæсты цæрæнрæттæ
Черчесты Георги

**Черчесты Георгий** (1934–1996) — ирыстойнаг фыссæг æмæ партион архайæг. Йæ уацмыстæ фыста уырыссаг æвзагыл.

Райгуырдис сахар Дзæуджыхъæуы 1934-æм азы 27 октябры. Каст фæци Мæскуыйы паддзахадон университеты журналистикæйы факультет (1959). СЦКП-йы уæнг 1962-æм азæй. Цæгат Ирыстоны АССР-йы культурæйы министр (1976—84 азты), 1980-90 азты республикон Уæлдæр советы депутат.

Ныффыста къорд романы, уыдоны ’хсæн: «Заповедь», «Испытание», «Прикосновение», «Противоборство». «Под псевдонимом „Ксанти“», «Месть», «Приговор» æмæ æндæртæ.
Прозаикон уацмысты уæлдай ма у цалдæр пьесæйы автор: «Великий убийца», «Полковник Ксанти», «Похищенная», «Поберегись, Дзибуш!» æмæ æндæрты.

Черчесы-фырт ма зындгонд у йæ киносценариты фæрцы («Жизнь, ставшая легендой», «И оглянулся путник»).

Фæзиан ис 1996-æм азы 11 декабры.

Фыссæджы фырт Алан дæр фыссæг у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны фысджытæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Георги
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Ханкенди

**Ханкенди́** (), 1923—1991 æзты сахар хуынди **Степанаке́рт** () у Азербайджаны сахар.

## Истори
1991-æм азæй 2023-æм азы онг Степанакерт уыди Уæлхох Карабахы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны сахартæ
Категори:Уæлхох Карабахы сахартæ
Баку

**Баку́**, вариант: **Бако** ( ) у Азербайджаны сæйраг сахар. Уый у паддзахады зонадон, техникон æмæ индустриалон центр.

Баку у Кавказы стырдæр сахар æмæ стырдæр порт Къаспы денджызы былыл.

## Истори
### Бакуйы ирæттæ
Фыццаг уырыссаг революцийы рæстæджы Бако æмæ йæ районты цардис бирæ ирæттæ. Уыдонæн сæ фылдæр хай уыдысты кусджытæ, куыд Хуссар Ирæй, афтæ Цæгат Ирæй дæр (Козаты Разден, Гаглойты Григол, Цхуырбаты Уасо, Плиты Илья æмæ æнд.), бонгуыстгæнджытæ æмæ канторæйы службæгæнджытæ. Афтæ ма дзы цардис интеллигенцийы минæвæрттæ дæр, номхуындæй та драматург Брытъиаты Елбыздыхъо (Бакомæ йæ ахастой 1906 азы йæ революцион архайды тыххæй), дохтыр Цæлыккаты Д. Т., поэт Токаты Алихан, Хъуыбадты У. Б., Цæголты Георги, хæдахуыр поэт Сиукъаты Габо æмæ æндæртæ.

## Цæрджытæ
Сахары цæрынц 2 млн. адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Чикаго

**Чика́го** () у АИШ-ы æртыккæгæм стырдæр сахар (Нью-Йорк æмæ Лос-Анджелесы фæстæ). Уый у стыр финансон центр æмæ транспортон æлхынцъ.

## Фиппаинæгтæ

*
Народы Кавказа (газет)

thumb|right|300px
**«Народы Кавказа»** («Кавказы адæмтæ») у, Цæгат æмæ Хуссар Кавказы хабæрттæ æмæ цардыуаджы тыххæй чи фыссы, ахæм æппæтуæрæсеон æхсæнадон-политикон газет.
Цæуы уырыссаг æвзагыл.
Газеты раздæры ном — «Этнэ» (грекъагау — «адæмтæ»).

## Истори
Газет «Народы Кавказа»-йы фыццаг номыр рухс федта Мæскуыйы 1997-æм азы 21 июны.
1998-æм азы 5 январæй фæстæмæ газет цæуы мæй дыууæ хатты Мæскуыйы, стæй Дзæуджыхъæу æмæ Цæгат Кавказы æндæр сахарты.

## Тематикæ
Газеты сæйраг темæ — «Кавказы адæмты нырыккон культурæйы æппæт хъуыддæгтæ».
Газеты коллективы къорд хатты схорзæджын кодтой Уæрæсейы æмæ Цæгат Кавказы республикæты алыхуызон призтæ æмæ кады гæххæтытæй.

Æрвылаз газет расиды, «Афæдзы адæймаг», зæгъгæ, ахæм конкурс. Йæ лауреаттæ свæййынц афæдзы хуыздæр спортсментæ, политиктæ, музыканттæ, алыхуызон професситы минæвæрттæ.

## Техникон информаци
* *Бæрцуат* — 16 фарсы.
* *Формат* — А3.
* *Тираж* — 4 мин экземпляры.

## Газеты адрис æмæ разамынд
* Редакцийы адрис: Дзæуджыхъæу, Димитровы уынг, 5.
* Газеты бындурæвæрæг æмæ сæйраг редактор — Коцойты Артур.

## Æрвитæнтæ
* Газеты официалон сайт 

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Лос-Анджелес

**Лос-Анджелес** (, ; кæнæ *L.A.* æмæ *Зæдты Сахар*) у АИШ-ы сахар, Калифорнийы хуссары Сабыр  фурды донбылы. Уый у Калифорнийы стырдæр сахар æмæ паддзахады дыккæгæм стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Фареры сакъадæхты гимн

thumb|right|200px|Оригиналон къухæйфыст 1906 азы
**Tú alfagra land mítt** ("Ды, мæ æппæты рæсугъддæр бæстæ"), официалон ном — **Mítt alfagra land** ("Мæ æппæты рæсугъддæр бæстæ") у Фареры сакъадæхты паддзахадон гимн.

* Автор — Símun av Skarði;
* Композитор — Peter Alberg.

## Гимны текст
: **Mítt alfagra land**

: Tú alfagra land mítt, mín dýrasta ogn!
: á vetri so randhvítt, á sumri við logn,
: tú tekur meg at tær so tætt í tín favn.
: Tit oyggjar so mætar, Guð signi tað navn,
: sum menn tykkum góvu, tá teir tykkum sóu.
: Ja, Guð signi Føroyar, mítt land!

: Hin roðin, sum skínur á sumri í líð,
: hin ódnin, sum týnir mangt lív vetrartíð,
: og myrkrið, sum fjalir mær bjartasta mál,
: og ljósið, sum spælir mær sigur í sál:
: alt streingir, ið tóna, sum vága og vóna,
: at eg verji Føroyar, mítt land.

: Eg nígi tí niður í bøn til tín, Guð:
: Hin heilagi friður mær falli í lut!
: Lat sál mína tváa sær í tíni dýrd!
: So torir hon vága - av Gudi væl skírd -
: at bera tað merkið, sum eyðkennir verkið,
: ið varðveitir Føroyar, mítt land!


Категори:Фареры сакъадæхтæ
Категори:Гимнтæ
Уик (Шотланди)

**Уик** (; ; ) у Шотландийы гыццыл сахар.

## Æфсымæрон сахартæ
*  — Клаксвуйк, Фарераг сакъадæхтæ

Категори:Шотландийы сахартæ
Фуннингсфьёрур

**Фуннингсфьёрур** (, []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу. Цæрджыты нымæц: 64 адæймаджы (2007).  

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Векшё

**Ве́кшё** () у сахар Швецийы хуссары, Крунуберг провинцийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швецийы сахартæ
Испайнаг адæм

**Испайнæгтæ** () сты Испанийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц испайнаг æвзагыл.

Категори:Испанийы адæмтæ
Португайлаг адæм

right|thumb|200px|Португайлæгтæ националон дарæсы
**Португайлæгтæ** () сты Португалийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц португайлагау.

Категори:Португали
Малхъ

**Малхъ** (, , ) у цæугæдон Кæсæг-Балхъары. Йæ дæргъ у 210 километры. Малхъ у Терчы  фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Категори:Стъараполы крайы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Берн

**Берн** (, , , ) у Швейцарийы сæйраг сахар. Уый у паддзахады цыппæрæм стырдæр сахар (Цюрих, Женевæ æмæ Базелы фæстæ). Цæрджыты нымæц: 128 041 адæймаджы (2007).  

## Фиппаинæгтæ

*
Хаммерфест

**Ха́ммерфест** (; ) у сахар Норвегийы цæгаты. Уый у Европæйы æппæты цæгатагдæр сахар. Цæрынц дзы 9 261 адæймаджы (2005).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы сахартæ
Тромсё

**Тро́мсё** (, , ) у сахар æмæ муниципалитет Норвегийы цæгаты, Тромсы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы сахартæ
Треллеборг

**Треллеборг** () у сахар Швецийы хуссары, Треллеборджы коммунæйы административон центр. Уый у паддзахады æппæты хуссардæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сконейы цæрæнрæттæ
Категори:Швецийы сахартæ
Понтæ-Делгадæ

**По́нтæ-Делга́дæ** ( []) у Азоры сакъадæхты сæйраг сахар Сан-Мигел сакъадахыл.

Категори:Португалийы сахартæ
Дзюдо

thumb|Зыввытт дзюдойы
**Дзюдо́** (, *дзю* — «æвзыгъд», *до:* — «фæндаг») у япойнаг тохы дæсниад, Олимпаг спорты хуыз. Йæ бындурæвæрæг у Дзигоро Кано. Дзюдоисттæ дарынц дæрзæг кимоно æмæ алыхуызон рæттæ (йæ хуыз амоны дзюдоисты арæхсты бæрц). 
Уыдон хъæбысæй хæцынц хицæн гауызыл (татами).

Ирон лæг Цоциты Шота уыд, Олимпиадæйы фыццаг чемпион чи сси, ахæм советон дзюдоист (Мюнхен, 1972-æм аз).

## Кæс
* Тохы дæсныйæдтæ
* Дзю-дзюцу
* Айкидо

Категори:Спорт
Тотитæ

**Тотитæ**, вариант: **Тотиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Тотитæ цардысты Нары, фæлæ сын æрвадæлтæ уыд Нузалы. Æрвадиуæг кодтой Цуцитæ æмæ Хаситимæ — уыдон дæр Тотитæй сты. Фæлæ ныр курынц чызджытæ кæрæдзийæ. Нары Тотитæй иутæ æрцардысты Дæллаг Зыруггомы Засыхы хъæуы. Уым сбирæ сты æмæ сæ иутæ алыгъдысты Нузалмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Абаша

**Аба́ша** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Абашайы муниципалитеты административон центр.

Сахары райгуырдис зындгонд гуырдзиаг фыссæг Константин Гамсахурдиа, Гуырдзыстоны президент Звиад Гамсахурдиайы фыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Амбролаур

**Амбролаур** кæнæ **Аброла** () у Гуырдзыстоны сахар. Уый у Рацъ-Лечхум æмæ Дæллаг Сарийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Ахалкалак

**Ахалкалак**, нарты кадджыты — *Ахар-калак* ( — «ног сахар»; ) у сахар Гуырдзыстоны хуссары, Ахалкалачы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Официалон сайт 

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Ахалкалачы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Ахалцихе

**Ахалцихе**, **Ахалцих** (, «ног фидар») у сахар Гуырдзыстоны хуссары. Уый у Самцхе-Джавахетийы административон центр.

Ахалцихейы бындур сæвæрдтой XII æнусы, 1579-æм азæй — Османты империйы. Сахар Уæрæсейы империйы скондмæ бацыд Адрианополы бадзырдмæ гæсгæ 1829-æм азы.

Ахалцихейы  цæрджыты æртыккаг хай сты сомихаг адæмыхаттæй.

## Ахалцихейы чи райгуырд, уыцы зындгонд адæм
* Лусине Закарян, зарæггæнæг
* Серго Кобуладзе, нывгæнæг
* Джермен Гвишиани, ахуыргонд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Ахалцихейы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Боржом (сахар)

**Боржо́м** () у сахар æмæ курорт Гуырдзыстоны, Боржомы муниципалитеты административон центр. Сахар у номдзыд йæ суары фæрцы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Боржомы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Вале (сахар)

**Вале** () у сахар Гуырдзыстоны хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Ахалцихейы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Вани

**Вани** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Ванийы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Гардабан

**Гардаба́н** (, ) у сахар Гуырдзыстоны хуссар-скæсæны, Гардабаны муниципалитеты административон центр. Цæрынц дзы 19 мин адæймаджы бæрц, уыдонæй фылдæр — азербайджайнаг адæмыхаттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Гардабаны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дедоплисцъхъаро

**Дедоплисцъхъаро** () у сахар Гуырдзыстоны хуссар-скæсæны, Дедоплисцъхъаройы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Дедоплисцъхъаройы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Болнис

**Болни́с** () у сахар Гуырдзыстоны Дæллаг Картлийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Ахметъа

**Ахметъа** () у сахар Къахеты, Ахметъайы муниципалитеты административон центр. Цæрынц дзы 7 105 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Джвари (сахар)

**Джвари** (; гуырдзиагау «*дзуар*», «*кырыс*») — сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны. Æрбынат кодта цæугæдон Ингуры былгæрон.

Джваримæ хæстæг ис Ингуры гидроэлектростанцæ.

Советон рæстæг Джварийы куыста цайгуыстгæнæн фабрик.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Дманис

**Дмани́с** () у сахар Гуырдзыстоны хуссары, Дманисы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Дманисы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Карел

**Карел** () у Гуырдзыстоны сахар, Къуары рахиз былыл. Цæрынц дзы 6654 адæймаджы (2014).

Карелы бæстыхъæд у уымæл субтропикон.

Сахармæ ’ввахс ис цалдæр архитектурон фенддæгтæ, уыдоны ’хсæн Згъудери, Самцеврисийы, Руисийы æмæ Хъинцъвисийы аргъуантæ, Ортубанийы фидар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мидæггаг Картлийы сахартæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Зестъапони

**Зестъапони** () у Гуырдзыстоны сахар, Зестъапонийы муниципалитеты административон центр.

Зестъапонийы футболон командæ «Зестъапони»-йы къухы бафтыд Гуырдзыстоны хъалац рамбулын 2008-æм азы (сезон 2007-08).

Зындгонд уырыссаг фыссæг Борис Акунин (Чхартишвили) райгуырд уыцы сахары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Зугдиди

**Зугди́ди** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Мегрели æмæ Уæллаг Сарийы регионы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Зугдидийы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Лагодех

**Лагодех** () у къаннæггомау сахар (1962-æм азы онг — посёлок) Гуырдзыстоны, Къахеты Лагодехы муниципалитеты. Æрбынат кодта цæугæдон Лагодехы был, станцæ Цнорис-Цхалийæ цæгат-скæсæнмæ 38 км дарддæр.

Цæры дзы 5918 адæймаджы (2014-æм азы бæрæггæнæнтæ).

## Индустри
Сахары ис цалдæр заводы: тамакойы ферментацион, дыргъты сæндуцæн, сæнæфсиры сæндуцæн, консервгæнæн æмæ эфиры зетигæнæн.

## Ахуырад
Лагодехы ис хъæууонхæдзарадон техникум.

## Æнæуый зонæнтæ
Сахармæ хæстæг ис Лагодехы æрдзæвæрæн. Бындурæвæрд æрцыд 1912-æм азы, йæ фæзуат — 13300 га. Æрæджы йын радтой национ парчы статус.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цхета

**Цхета** () у сахар Гуырдзыстоны, цæугæдæттæ Къуар æмæ Арагуи кæм иу кæнынц, уыцы раны цур, Тбилисæй цалдæр километры цæгатырдæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Ниноцъминда

**Ниноцъминда** (1991-æм азы онг — *Богдановкæ*) у сахар Гуырдзыстоны, Ниноцъминдайы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Кобулет

**Кобулет** () у Ачъары курортон сахар, Гуырдзыстоны, Батумæй цæгатырдыгæй 21 км æддæдæр. Æрбынат кодта Сау денджызы былгæрон, субтропикон бæстыхъæды зонæйы. Сахар у Кобулеты муниципалитеты административон центр.

Цæрджыты нымæц — 16 546 адæймаджы (2014).

Ис дзы æфсæнвæндаджы станцæ.

Советон заман нымад уыди Сау денджызы былгæроныл курорттæй сæ тæккæ хуыздæртæй иуыл, уыди дзы бирæ фæлладуадзæн хæдзæрттæ æмæ æвдадзуæттæ. Кæд æмæ курорты инфраструктурæ нæ фесæфти æмæ кусы, уæддæр, советон рæстæгимæ абаргæйæ, фæлладуадзджыты нымæц дзæвгар фæкъаддæр ис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ачъары сахартæ
Хъуарел

**Хъуáрел** () у сахар Гуырдзыстоны скæсæны, Хъуарелы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Хъуарелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сагареджо

**Сагареджо** () у сахар Гуырдзыстоны хуссар-скæсæны, Сагареджойы муниципалитеты административон центр. Ис Къахеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Сагареджойы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Самтъредиа

**Самтъре́диа** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Самтъредиайы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Категори:Самтъредиайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сенакъи

**Сена́къи** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Сенакъийы муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Рустау (Гуырдзыстон)

**Рустау** () у сахар Гуырдзыстоны хуссар-скæсæны, Дæллаг Картлийы административон центр. Лæууы цæугæдон Къуары былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Поти

**По́ти** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, регион Мегрели æмæ Уæллаг Сарийы, Сау денджызы порт. Сахары цæрынц 41 465 адæймаджы (2014).

## Цæрджытæ
2018-æм азы 1 январмæ сахары цардысты 41 731 адæймаджы, 2014-æм азы 1 январмæ — 47,8 мин адæймаджы.

Æппæтцæдисон цæрджыты сфыстмæ гæсгæ (Советон Цæдисы фæстаг сфыст уыдис) Потийы цардис 50 922 адæймаджы.

## Истори
### Сахары равзæрд

Потийы бынаты цы сахар рагзаманты лæууыдис, Фазис зæгъгæ, уыдис регионы рагондæр сахартæй иу. Грекъаг географ Страбон сбæлвырд кодта, ацы сахар Рионы цæугæдон æмæ Палеостомийы цады ’хсæн Сау денджызы былгæрон кæй лæууы, уый. Сахар хæлд æрцыдис, фæлæ дыууæ сæдæ азы фæстæдæр рагон грекъ дзы сарæзтой сæудæджергæнæн гæнæх. Аммиан Марцеллины рæстæджы ма дзы уыдис 400 салдаты гарнизон.

IV æнусы Фасисы куыста Колхиды академи, хуынди ма *Уæлдæр риторикон скъола*. Ахуыр дзы кодтой грекъ æмæ гуырдзы, сæ дыууæ æвзагыл дæр. Лæвæрдтой дзы риторикæ, философи, физикæ, математикæ, логикæ æмæ æндæр предметтæ.

Поти сахары ном сси VII æнусы.

### Сахары нырыккон истори

Фыццаг уырыссаг революцийы рæстæг Поти сси стачкæтæ æмæ растæдты бынат.

1992-æм азы граждæйнаг хæст куы цыдис, Потийы кæрæдзийы ныхмæ тох кодтой звиадисттæ æмæ Тбилисы хицæуады хæстонтæ. 1993-æм азы 2 откябры сахар байстой звиадисттæ, Лоти Кобалия сæ сæргъы, афтæмæй. Фæлæ уыцы рæстæг гуырдзиаг хицæуады фарс балæууыдис Уæрæсейы Сай денджызы флоты денджызон пехотæ. Уыцы æххуысы фæрцы тагъд рæстæджы ныгуылæн Гуырдзыстоны фылдæр хай сси Шеварднадзейы хæстонты дæлбар.

2008-æм азы 14 августы сахар байстой уæрæсейаг хотыхджын тыхтæ, спутникæй конд къамтæ куыд æвдисынц, афтæмæй Потийы порты цы 6 хæстон катеры уыд, уыдон фæдæлдон кодтой. Хæст куы фæци, уæрæсейаг хæстонтæ сахарæй ацыдысты.

## Географи
### Бæстыхъæд
Поти лæууы субтропикон денджызон бæстыхъæды зонæйы (*Cfa* Кёппены бæстыхъæдты классификацимæ гæсгæ).

## Экономикæ

Поти нымад у Гуырдзыстоны ахсджиагдæр экономикон регионтæй иуыл. Йæ порт у Сау денджызы стырдæртæй иу, уый у Гуырдзыстоны сæйраг денджызон порт. 2008-æм азы апрелы паддзахад ауæй кодта порты акцитæй 51% араббаг компани *Ras Al Khaimah Investment Authority*-æн (ИАЭ).

Уый йеддæмæ сахары кусынц иуæй-иу индустриалон куыстуаттæ (нæуцæлцæггæнæн æмæ æндæртæ).

## Культурæ
Потийы кусы Валериан Гунияйы номыл паддзахадон драмон театр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Stephen F. Jones (2005), *Socialism in Georgian Colors: The European Road to Social Democracy, 1883—1917*. Harvard University Press, ISBN 0-674-01902-4.

*
Тетрицъхъаро

**Тетрицъхъаро** () у сахар Гуырдзыстоны, Тетрицъхъаройы муниципалитеты административон центр.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Бекъойтæ, Кæркуыстæ, Мæхъитæ, Плитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Тетрицъхъаройы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тъхъибул

**Тъхъибул** () у Гуырдзыстоны сахар Имереты.

Тъхъибулы райгуырдис зындгонд ирон зарæггæнæг Сагкаты Валери, йæ бинонтимæ ралыгъдис уырдыгæй Хуссар Ирыстонмæ, дыууæдæсаздзыд куы уыдис, уæд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Хашур

**Хашу́р** () у Гуырдзыстоны сахар, Хашуры муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мидæггаг Картлийы сахартæ
Категори:Хашуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цъаленджиха

**Цъаленджи́ха** () у сахар Гуырдзыстоны, Цъаленджихайы муниципалитеты административон центр.

1897-æм азы Цъаленджихайы райгуырдис гуырдзиаг поэт-романтик Терентий Гранели. Йæ райгуырæн хæдзары скодтой йæ номыл музей. Иннæ фенддæгты ’хсæн — Чырыстийы номыл рагон аргъуан.

1992-æм азы июлы, Гуырдзыстоны мидхæст куы цыди, Цъаленджихайы тох кодтой звиадисттæ æмæ Джаба Иоселианийы «Мхедриони».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Цъалкъа

**Цъа́лка** (, ) у сахар Гуырдзыстоны, Цъалкъайы муниципалитеты административон центр.

Сахар бынат кæны Цъалкъайы донæмбырдгæнæны хуссар-скæсæйнаг былы.

## Кæс
* Бешташени
* Понты грекъ
* Уырымтæ
* Понт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Цъалкъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хони

**Хони** () у Гуырдзыстоны ныгуылæны сахар, Имереты провинцийы мидæг. Сахар æрбынат кодта цæугæдон Цхенисцкалийы галиу фарсыл, Кутаисæй 25 км ныгуылæнырдæм.

Сахары статус 1921-æм азæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Цагери

**Цагери** () у сахар Гуырдзыстоны, Цагеры муниципалитеты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Цънор

**Цънор** () у сахар Гуырдзыстоны скæсæны, Сигънахы муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Цъхъалтъубо

**Цъхъалтъубо** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Цъхъалтъубойы муниципалитеты административон центр; лæууы Кутаисæй цæгат-ныгуылæнырдыгæй 9 километры æддæдæр.

Цæры дзы 11 281 адæймаджы (2014 аз).

Сахары ис æфсæнвæндаджы станцæ.

Цъхъалтъубо у бальнеологион курорт. Йæ бындур æрæвæрдæуыд 1926-æм азы. Йæ сæйраг æрдзон дзæбæхгæнæн фактор у, сæ физикон-химион миниуджытæм æмбал зын ссарæн кæмæн ис, ахæм термалон (33–35 градусы) суардæттæ.

Советон заман курортæн уыди æппæтцæдисон статус, арæзт дзы æрцыди цалдæр дынджыр санаторийы.
Сахары ис футболон клуб «Самгурали». Йæ бындур æрæвæрдæуыд 1945-æм азы.

## Инфраструктурæ
Цъхъалтъубойы курорт саразыны фыццаг проект конд цыди 1932–40 азты (архитектор — Н. П. Северов). 1950–51 азты генералон пъланмæ гæсгæ (архитектортæ И. Заалишвили и В. Кедиа) курорт хъуамæ арæзт цыдаид  схемæйы хуызы.

ССР Цæдисы фехæлды агъоммæ Цъхъалтъубойы куыстой цалдæр комбинаты æмæ заводы.

## Æрдзон уавæртæ
Сахар лæууы Колхидæйы дæлвæзы скæсæйнаг къуылдымджын кæроныл, цæугæдон Цъхъалтъубойы атагъайы. Сахармæ цæгат-скæсæнырдыгæй æнгом хæстæг сты Стыр Кавказы Самгуралы æфцæджы къабæзтæ.

Сахары алфамбылай цы къуылдымтæ ис, уыдоныл зайынц сыфтæрджын хъæдтæ (тулдз, тæрс, фатхъæд) æмæ æнусонцъæх цъыхырытæ. Курорты парчы зайы субтропикон флорæйы зайæгойты 100 хуызы.

Цъхъалтъубойы бæстыхъæд у субтропикон уымæл. Зымæг у фæлмæн æмæ саузым. Январы рæстæмбис температурæ у +5 C°. Сæрд дзы вæййы тынг хъарм æмæ хурджын, августы рæстæмбис температурæ у +24 C°.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Категори:Цъхъалтъубойы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Айкидо

thumb|Айкидойы зыввытт "Кокю-нагэ"
**Айкидо** (, *удимæ фидауыны фæндаг*) у япойнаг тохы дæсниад æмæ философион дунемæбакастты æмдзыгуыр. Йæ бындурæвæрæг у Морихэи Уэсиба. Айкидокæтæ (айкидо чи ахуыр кæны, уыцы адæм) дарынц гуырымыхъхъ кимоно æмæ хаттæй-хатт хакамæ.

## Кæс
* Тохы дæсныйæдтæ
* Айки-дзюцу
* Дзюдо

Категори:Спорт
Къуар

**Къуар** ( [], , , ) у Фæскавказы стырдæр цæугæдон. Уый кæлы Сомихы уæлвæзæй Къаспы денджызмæ.

Къуары стырдæр фæрсагдæттæ сты Стыр Леуахи, Чысандон, Аракс, Храми æмæ Алазан.

Категори:Турчы цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Азербайджаны цæугæдæттæ
Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ
Кунжуты зети

**Кунжуты зети** у кунжутæй кæй амал кæнынц, ахæм зети.

Вæййы тарбын (сурвых кунжутæй лæмæрст) æмæ урсбын.
Кунжуты зетийæ парахатæй пайда кæнынц азиаг кулинарийы (япойнаг, китайаг, корейаг æмæ æнд.).

Индиаг медицинæйы кунжуты зетийæ пайда кæнынц цармы низтæй рынчынты сæрдынæн, стæй массаж кæнынæн.

Категори:Зети
Свартифосс

**Свартифосс** (; «сау æхсæрдзæн») у Скафтафетлы æхсæрдзæн, Исландийы хуссары.

Категори:Исландийы æхсæрдзæнтæ
Ёкюльсаурлоун

**Ёкюльсаурлоун** () у цъитион лагунæ Исландийы хуссары, Скафтафетль‎ æмæ Хёбны ’хсæн.

Категори:Исландийы цæдтæ
Скафтафедль

thumb|right|300px|Скафтафедль
thumb|right|300px|Скафтафедль
[right|thumb|300px|[Свартифосс]]
**Скафтафедль** () у национ парк Исландийы хуссары, Киркьюпайарклёйстюрæй (*Kirkjubæjarklaustur*) æмæ Хёбны ’хсæн. Йæ фæзуат у 4807 км². Скафтафедль у Исландийы дыккæгæм стырдæр национ парк фæзуатмæ гæсгæ. Йæ цуры æвæрд у цъитион вулкан Ёкюльсаурлоун.

Категори:Исландийы географи
Рейкьянесвити

thumb|right|300px|Рейкьянесвити
**Рейкьянесвити** () у Исландийы рагондæр маяк Рейкьянесы хуссар-ныгуылæны. Йæ бæрзæнд у 31 м.

Категори:Исланди
Фуннингур

**Фуннингур** (, ) у Фареры сакъадæхты хъæу, Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 79 адæймаджы (2002). 

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Мивоавур

**Мивоавур** (, []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу, Воары сакъадахыл. Уый у Воары стырдæр хъæу. Цæрджыты нымæц: 981 адæймаджы (2002).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Сондон

**Сондон**, дыгуронау: *сæуæндонæ* (*Sulphur* — **S**) у химион элемент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Æнæзгъæртæ
Джегв

**Джегв** (, []) у Фареры сакъадæхты хъæу сакъадах Эстуройы цæгаты. Цæрджыты нымæц: 49 адæймаджы (2006). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Æвзист

**Æвзист**,  ( — Ag) у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы 47-æм бынат.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Фæлдзæуæн згъæртæ
Сыгъзæрин

**Сыгъзæрин‎** кæнæ **сызгъæрин**, **зæрин**,  ( — **Au**) у элементты периодон системæйы 79-æм химион элемент.

Зæрин у Хуссар Ирыстоны æхцайы иуæгæн йæ ном дæр, республикæ уадзы æрмæстдæр зæрдылдарæн згъæрæхцатæ коллекционертæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Фæлдзæуæн згъæртæ
Чысандон

**Чысандон** кæнæ **Хъелы дон**, **Хъелыдон**, Дзимыры йæ **Цъала** хонынц (, [ксани]) у цæугæдон Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны, Къуары галиу фæрсагдон. Чысандон кæлы Хъелы цадæй. Хуссар Ирыстоны сахар Ленингор æмæ Гуырдзыстоны хъæу Мухран бынат кæнынц Чысандоны былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Ватнайёкюдль

**Ватнайёкюдль** (; []) у Исландийы стырдæр цъити. Ватнайёкюдль 8% паддзахады территори ахсы. Йæ фæзуат у 8 100 км².

Пик Хваннадальсхнукюр (Йсландийы æппæты бæрзонддæр ран) ис Ватнаиёкюдлы, Скафтафетлы фарсмæ.

Категори:Исландийы цъититæ
Копрæ

**Копрæ** у кокоспальмæйы æнгузты хусгонд эндосперм. У цъарæй æмбæрзт урс кæнæ бурбын къæбæрты хуызæн, 6–12 мм стæвдæн. Бæззы хæрынæн.

Копрæйы сконды ис (%):
* дон — 6;
* зайæгхалы сой — 67;
* æвзалыдон — 16;
* урсаг — 9.

Копрæйæ тæвд прессæй æлхъивынæй амал кæнынц, кулинарийы, стæй техникæйы хомагæн чи бæззы, ахæм æнцонтайæн зети (тайыны температурæ: 20–27 градусы).

Копрæйы жмых у æрдаг концентрацигонд холлаг.
Иу æнгузæй самалгæнæн ис 80–500 г копрæйы. Кокосы ногдыгъд эндоспермы сконды вæййы (%):
* кокосы зети — 30–40;
* копрæ — 60–70.

Копрæ хъæуы къорд продукты кæнынæн: маргарин, техникон зети, глицерин, сапон æмæ напалм.
Дунейы сæйрагдæр копрæгæнджытæ: Хуссар-Скæсæйнаг Азийы бæстæтæ (æппæтон продукцийы 67%), Океани (10%-мæ ’ввахс), Африкæ (3–4%).

Категори:Кокосы æнгуз
Сёйдауркроукюр

**Сёйдаркроукюр** () у сахар Исландийы цæгаты. Цæрджыты нымæц: 2 555 адæймаджы (2007). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Тьоурсау

thumb|right|300px|Сёйдаркроукюр
thumb|right|300px|Сёйдаркроукюр
**Тьоурсау** () у Исландийы стырдæр цæугæдон. Йæ дæргъ у 230 километры. Кæлы Атлантикон фурдмæ. Тьоурсауы ис дыууæ ГЭС-ы: Бурфедль æмæ Султартанги.

Категори:Исландийы цæугæдæттæ
Сент-Айвс

**Сент-Айвс** (, ) у сахар Корнуоллы хуссар-ныгуылæны.

Категори:Англисы сахартæ
Категори:Корнуоллы сахартæ
24 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1900 — Иван Козловский (фæм. 1993-æм азы), зарæг.
## Ацы бон амардысты
* 2007 — Геннадий Бортников, советон æмæ уæрæсейаг актёр, Уæрæсейы адæмон артист (1992).

Категори:Бонтæ
Кеплеры закъæттæ

**Кеплеры закъæттæ** сты, Иоганн Кеплер кæй ссардта æмæ Хуры алыварс планетæты зилыны фæндæгтæ чи æвдисы, ахæм физикон æгъдæуттæ.

***Фыццаг закъон***: Алы планетæйæн дæр йæ орбитæ у, йæ фокусы Хур кæмæн ис, ахæм эллипс.

***Дыккаг закъон***: Хурæй планетæмæ раст хахх (радиус-вектор) куы акæнæм, уæд уый алы æмиас рæстæджыты дæргъы æрфысдзæн æмиас фæзуæттæ.

***Æртыккаг закъон***: планетæтæ Хуры алыварс цы рæстæджытæм æрзилынц, уыдон квадраттæ сæ кæрæдзиимæ сты ахæм ахасты, куыд сæ рæстæмбис дæрддзæджыты кубтæ.

Категори:Æрвон механикæ
Сёльдарфьёрур

**Сёльдарфьёрур** (, []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу. Ис Эстуройы сакъадахы хуссары. Цæрджыты нымæц: 344 адæймаджы (2002).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Вупперталь

**Ву́пперталь** () у сахар Германы Цæгат Рейн-Вестфалийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Рейн-Вестфалийы сахартæ
Кодоры ком

**Кодоры ком** (; , ) у ком Абхазы цæгат-скæсæны, цæугæдон Кодоры дæргъмæ.

Категори:Абхазы географи