open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бембо, Пьетро

**Пьетро Бембо** (; райгуырдис 1470-æм азы 20 майы, Венецийы — амардис 1547-æм азы 18 январы, Ромы) уыдис италиаг гуманист, кардинал æмæ ахуыргонд.

## Цардафыст
Пьетро Бембо райгуырдис Венецийы кадджын патрицион бинонты ’хсæн. Йæ фыццаг ахуыргæнæг уыдис йæ фыд Бернардо Бембо. Бернардо уыдис гуманистон традицитыл хæст адæймаг, йæ рæстæджы ахста бæрзонд бынæттæ Венецийы республикæйы.

1478-æм азæй Бембойы бинонтæ цардысты Флоренцийы. Пьетрæйæн æвзæгтæ ахуыр кæныны хъуыддаджы тынг æнтыстис, уый тагъд сахуыр кодта тосканæйаг диалект, фæстæдæр латинаг æмæ бердзенаг æвзæгтæ. Пьетро райста динон цытном, йæхи снывонд кодта зонадæн æмæ цардис Феррарæ, Урбино æмæ, Альд Мануцийы ахуыргæндты академийы зындгонд уæнг кæм ссис, уыцы Ромы. 1513-æм азы Бембо ссис папæ Лев X-æмы нымæрдар, фæстæдæр, цалынмæ папæйы бынаты фæд-фæдыл уыдысты Адриан VI æмæ Клемент VII, уæдмæ Пьетро раздæхтис, йæ уарзон сылгоймаг Морозинæ кæм цардис, уыцы сахар Падуямæ. Морозинæ (амардис 1535 азы) ныййардта йын æртæ сывæллоны. Зындгонд ма у Пьетро æмæ Лукреция Борджиайы кæрæдзимæ фыстæджытæ. Куыд æнхъæлынц историктæ, афтæмæй ацы сылгоймагимæ дæр йын уыдис уарзыны бастдзинад.

1529-æм азы Пьетро Бембо ссис Венецийы республикæйы историограф, 1530-æм азы та æрлæууыдис Сыгъдæг Марчы библиотекæйы сæргъы. 1539-æм азы Бембойæн рардæуыд кардиналы титул, 1541-æм азы — епископад Губбио. Йæ бирæвæрсыг ахуырдзинады фæрцы Пьетро Бембо дæргъвæтин рæстæджы дæргъы уыдис папæйы бынатмæ кандидат.

## Сфæлдыстадон бынтæ
Бембойы стыр литературон бынты ’хсæн зынгæдæр бынат ахсынц «Азолойæгтæ» (уырыссагмæ тæлмацгонд сты куыд *«Азоланские беседы»*). Ацы уацмыс арæзт у прозæ æмæ æмдзæвгæтæй фыст диалогтæй италиаг æвзагыл. Фыццаг хатт мыхуыргонд æрцыдис 1505-æм азы, фæлæ фæлæ фыссæг сыл куыста дарддæры азты дæр. XVI æнусы чиныг мыхуыры рацыдис 20 хаттæй фылдæр, æмæ Европæйы æппæт культурон адæмы ’хсæн ссис тынг зындгонд. Йæ уацмысæй Бембо ссардта номдзыд Лукреция Борджиайы ном. Гæнæн ис, æмæ ацы сылгоймаг сразæнгард кодта фыссæджы «Азолойæгты» сфæлдисынмæ.

Бембо ма зындгонд у куыд италиаг æвзаджы фарстатæ иртасæг. «Прозæйæ фыст тæрхæттæ адæмон æвзаджы тыххæй» (уырыс. *«Рассуждения в прозе о народном языке»*, 1525), зæгъгæ, йæ уыцы трактаты уый рахæцыдис тосканæйаг диалекты сæрыл. Фыссæджы хъуыдымæ гæсгæ уыцы ныхасыздæхт уыдис литературон италиаг æвзаджы бындур, æмæ сидтис ахуыргонд адæймæгтæм, цæмæй пайда кодтаиккой Петраркæ æмæ Боккаччойы æвзагæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италийы фысджытæ
Категори:Венецийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ромы чи амардис, уыдон
Азоло

**Азоло** () у сахар Италийы. Æрбынат кодта регион Венетойы. Административон æгъдауæй у провинци Тревизойы дæлбар.

Цæры дзы 8592 адæймаджы (2004-æм азмæ), цæрджыты æнгомад у 297 адæймаджы/км². Фæзуат — 25 км². Посты индекс — 31011. Телефонон код — 00423.

## Æрвитæнтæ
* Сахары официалон сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венетойы сахартæ
Тадтатæ

**Тадтатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Раджы Гудисы цардысты дыууæ æфсымæры: Тадт æмæ Болат. Дыууæ æфсымæры дæр бинонты хицау куы систы, цæуæт сын куы фæзынд, уæд сæ схуыдтой сæ нæмттæм гæсгæ: Тадт — Тадтатæ, Болат — Болататæ. Тадтæн уыд фондз фырты, Болатæн та — авд. Гудис хохбынаты ис, зæхх сын нæ фаг кодта, æмæ лидзын райдыдтой фæйнæрдæм. Тадтатæ фылдæр ныры Знауыры районмæ алыгъдысты, æрцардысты Метъех, Дидмуха, Тъилиан æмæ æндæр хъæуты. Тадтатæ æмæ Болататæ нымад сты тугæй хæстæг æрвадæлтыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Болататæ

**Болататæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Тадт æмæ, дам, Болат æфсымæртæ уыдысты. Цардысты Суацхуры, Джеры комы. Болат æмæ Тадтæй цы цот рацыд, уыдон сты Болататæ æмæ Тадтатæ. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц. Джеры комæй Гуырдзыстонмæ, Цъеретмæ алыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Цъæйы ком

**Цъæйы ком**, рагон ном у **Хуыры ком** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Уæлладжыргомы.

## Географи
Цъæйы ком геоморфологикон æгъдауæй у типикон, хорз куыстгонд трог — цъитион архайды фæстиуæг. Хихджын хъæдтæй æхгæд æмæ рагътæй гæрæнгонд, йæ алфæмблай Адайы хохы æмæ Елбатты цъуппытæ, Схъасы æмæ Цъæйы цъититæ ацы бынат у уæлдай хæрзуынд.

Цъæйы ком Къæрæугомы æфцæджы фæндагæй баст уыдис Рацъы комимæ æмæ Дыгургомимæ.

## Хъæутæ
* Абайтыхъæу
* Быхнар
* Дæллаг Цъæй
* Уæллаг Цъæй
* Хуыкъалы

## Мыггæгтæ
Цъæйы ком уыдис Цæразонты исбон. Цардысты дзы Абайтæ, Баситæ, Гогатæ, Дзалатæ, Закатæ, Диамбегтæ, Айлартæ æмæ Мæрзойтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Тет (бæрæгбон)

[thumb|right|250px|Теты бæрæгбон [Сайгоны]]
**Тет** (, æххæст ном у **Тет Нгуен Дан** ) фылдæр хъуыстгонд у йæ цыбыргонд ном **Tet**-æй, у тæккæ ахсджиагдæр æмæ популярондæр бæрæгбон Вьетнамы. Уыцы бæрæгбон у Вьетнамы Ног аз мæйы къæлиндармæ гæсгæ. Китайы æмæ Вьетнамы бæрæгбон Тет бæрæг кæнын райдайынц азы фыццаг райсом куы æрлæууы уæд йæ ном та райста китайаг символтæй 节元旦.

Тет фæбæрæг кæнынц иу рæстæджы китайаг Ног азимæ. Бæрæгбон байдайы фыццаг мæйы фыццаг бонæй, мæйы къæлиндармæ гæсгæ (январы кæронмæ кæнæ фæвралы райдиантæм æввахс) æмæ цæуы æртæ боны. Тет фæбæрæг кæнынц бирæтæ — чи фæзмыны сæ китайаг фыдæлты æгъдæуттæ. Вьетнамæгтæй бирæтæ бæрæгбонмæ цæттæ кæныны рæстæг аразынц сæрмагонд хæринæгтæ æмæ æфснайынц хæдзар. Ис бирæ хъуыддæгтæ кæдон фæаразынц бæрæгбоны фæткмæ гæсгæ, зæгъæм хæдзарæй фыццаг ракъахдзæф ног азы фыццаг бон (*xông nhà*), фыдæлты зæрдыллæууæн, ног азы арфæтæ, лыстæг згъæрæхцатæ фæуарынц сывæллæттæн æмæ зæрæдтæн, байгом вæййы бæрæгбоны базар.

Тет ма ноджы æфсон вæййы уазæгуæтты цæуын æмæ бинонтæн бæрæгбон саразынæн. Теты рæстæг вьетнамæгтæ хъуамæ бабæрæг кæной сæ хæстæджыты æмæ кувæндæттæ, ферох кæной зæронд азы проблемæтæ æмæ зæрдæ дарой, ног аз сын хорздзинæдтæ кæй æрхæсдзæн, ууыл. Афтæ нымад у æмæ ма Теты бæрæгбоны фыццаг бон у уалдзæджы райдайæн æмæ ма йæ уымæн арæх фæхонынц **Hội xuân** (Хой суан), тæлмацы дæтты «Уалдзæджы бæрæгбон».

С 1975-æм азæй 2100-æм азмæ ис афтиддæр цыппар цæвиттоны, мæймæ гæсгæ Ног аз Вьетнамы æмæ Китайы иу рæстæгмæ куы не 'рхауынц уæд, мæнæ уыцы датæтæ:

## Æрвитæнтæ
*Vietnamese New Year and its customs
*Travel Essay about Tet by a Vietnamese-American
*Tet Nguyen Dan (Vietnamese New Year) Celebration 
*Lunar New Year 
*Tet Nguyen Dan from Vietnam Tourism
*Asian-Nation: Têt, A Celebration of Rebirth
*Tết definition on VDict 
*How to compute the Vietnamese calendar 
*The Vietnamese new year is a time of symbolism, celebration and plenty 
*Tet in Seattle (Photos )
*Videos: 10th Annual Vietnamese "Tet"Spring Parade in San Jose 02/18/2007 (and Photos ) and 25th Annual Tet Festival in Little Saigon, California 

Категори:Бæрæгбæттæ
Категори:Ног аз
Гроднойы облæст

**Гроднойы облæст** (; ) у облæст Белоруссийы цæгат-ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Гродно.

## Административон дих

## Фиппаинæгтæ

*
Зылын дуар

**Зылын дуар** кæнæ **Зылындуар** уыдис хъахъхъæнæн амаддзаг Къасарагомы.

## Кæс ноджы
* Чъырамад

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Хæхбæсты фарн. Историон цаутæ. Зылын дуар

Категори:Ирыстоны истори
Категори:Къасарагом
Гуыркъуымтыком

**Гуыркъуымтыком** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Туалгомы.

## Хъæутæ
* Æртынес
* Беритæ
* Гуыркъуымтæ
* Дзрисса
* Елгона
* Ецъына
* Лйа
* Сахсат
* Сирнад‎
* Скæсæн
* Сындзысæр
* Тъæбæгъæу
* Цемса

*
Уарцъе

**Уарцъе** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Истори
Горийæ фæндаг цæуы Уарцъегомы доны галиу былтыл Уарцъемæ. Фыццаг хъæу, Худисæны, цардысты Ногъайтæ фараст хæдзарæй. Азæй азмæ къаддæргæнгæ цыдысты æмæ ма дзы баззад дыууæ хæдзары. Сæ цуры Дзанайтæ æмæ Годжыцатæ цардысты цæгаты, Фырæты хъæуы. Фалдæр, Магалийы та дзæвгарæй — Годжыцатæ. Ацы хъæуы цæрæг Годжыцаты Къæбер уыдис Туалгомы зынгæ куырд. Йæ арæзт кард хъеллау кодта бирæ ацæргæ лæгты фæрстыл. Йæ конд цæфхæдтæ бирæ бæхты ныфсхаст кодтой ихтыл хъалцыд кæнынмæ. Йæ арæзт дзывыры æфсæныл хуымы сыджыт нæ хæцыд, дурыл цъула нæ кодта.

Комы рæбын Хъуртайы цардысты Ногъайтæ. Бирæ саунæмыгдзауты-иу бауазæг кодтой саунæмыг афон. Уарцъегом у цыбыр. Æрдзы рæсугъддзинадæй хайджын. Хуссæрттæ сты цæрæн бынæттæ, хуымзæххытæ, фосхизæнтæ æмæ хосгæрст зæххытæ. Цæгæттæ сты хъæдджын æмæ халсарджын бынæттæ. Алы мыггагæн дæр уыдис хицæн хъæд, хицæн уыгæрдæнтæ æмæ сæрвæттæ. Ацы ком раздæры адæм хуыдтой Уары ком.

## Сыхтæ
Уарцъейы ис 3 сыхы:
* *Фырæтыхъæу* кæнæ *Фырæтæ* — цæрынц дзы Джанайтæ
* *Магали* — цæрынц дзы Годжысатæ
* *Хъурта* — цæрынц дзы Годжысатæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Котанто

**Котанто** кæнæ **Биазыртыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Цардысты дзы Биазыртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Печ (Венгри)

**Печ** () у сахар Венгрийы хуссар-ныгуылæны, Бараньяйы провинцийы административный центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венгрийы сахартæ
Печ

**Печ:**

* Печ (Венгри) — сахар Венгрийы.
* Печ (Косово) — сахар Косовойы.
Кубачи

**Кубачи́** () у Дагъистаны хъæу. Ис Дахадаевы районы.

## Кæс ноджы
* Гуыбец

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дахадаевы районы цæрæнрæттæ
Вермланд (лен)

**Ве́рмланд** () у провинци (лен) Швецийы ныгуылæны. Йæ централон сахар у Карлстад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швецийы административон дих
Карлстад

**Карлстад** () у сахар Швецийы ныгуылæны, Вермланды провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швецийы сахартæ
Вермланд

**Вермланд** ():
* Вермланд (лен) — лен Швецийы;
* Вермланд (провинци) — провинци Швецийы.
Крунуберг

**Кру́нуберг** () у лен Швецийы хуссары, провинци Смоланды. Йæ централон сахар у Векшё.

## Фиппаинæгтæ

*
Вальядолид

**Вальядоли́д** () у сахар Испанийы, Кастили æмæ Леоны автономон æмбалады сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Жиронæ (провинци)

**Жиронæ** (), **Херонæ** () у провинци Каталонийы. Йæ административон центр у Жиронæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Каталонийы провинцитæ
Науихъеу

**Науихъеу** (, [навихеви]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гудауыр

**Гудауыр** () у хъæу æмæ курорт Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы.

## Кæс ноджы
* Гудауры дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хатутæ

**Хатутæ** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Жиронæ

**Жиро́нæ** (), **Херо́нæ** () у сахар Каталонийы, Жиронæйы провинцийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Каталонийы сахартæ
Байыком

**Байыком** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Лæууы цæугæдон Стырдоны галиу былыл.

## Истори
1922—1925 азты Байыкомы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

## Байыкомы чи райгуырдис, уыдон
* Калоты Барис — этнограф, кавказзонынады специалист; историон зонæдты доктор.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Трагикомеди

**Трагикомеди** (*бердз*.) у ахæм драмон уацмыс, трагедион сюжет комедион хуызы æвдыст кæм æрцыдис; ахæм номæй ма хонынц трагедион æмæ комедион элементты хæццæ рæдзæгъд (уырыс. *беспорядочное нагромождение*).

Стыр советон энциклопедимæ (3-æм рауагъд) гæсгæ «*трагикомеди у, трагеди æмæ комедийы миниуджытæ кæм æмбынат кæнынц, ахæм драмæйы хуыз*».

Трагикомедитæ ис Еврипиды, Г. Ибсены, А. Чеховы æмæ æндæр фысджыты сфæлдыстады.

Категори:Театр
Париж (Техас)

**Париж** (**Парис**) () у сахар АИШ-ы. Æрбынат кодта штат Техасы цæгат-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Техасы сахартæ
Нарыком

**Нарыком** () у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Хъæутæ
* Абана (Нарыхъæуы сых)
* Габатæ 
* Нарыхъæуы
* Поты фæз 
* Слас
* Цемса
* Цъасем

## Кæс ноджы
* Нар

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Кюрасао

**Кюраса́о** (, ) у сакъадах Карибы денджызы, уыдис Нидерландты Антилы сакъадæхты хай. Йæ административон центр у сахар Виллемстад.

*
Категори:Сакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Кировы облæст

**Кировы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Волгæйы федералон зылды. Йæ административон центр у сахар Киров.

## Фиппаинæгтæ

*
Шеффилд

**Ше́ффилд** () у сахар Стыр Британийы. Ис Хуссар Йоркширы, цæугæдон Доны былтыл. 

*
Портленд (Орегон)

**По́ртленд** () у сахар АИШ-ы цæгат-ныгуылæны. Ис Орегоны штаты, цæугæдæттæ Вилламетт æмæ Колумби кæм баиу вæййынц, уым.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Орегоны сахартæ
Болонья

**Боло́нья** (, , ) у сахар Италийы цæгаты, Эмили-Романьяйы административон центр. Цæрынц дзы 376 792 адæймаджы (2009).

## Фиппаинæгтæ

*
Виктори (Британийы Колумби)

**Виктори** () у сахар Канадæйы, Британийы Колумбийы провинцийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Британийы Колумбийы сахартæ
Силези

**Силе́зи** (, , , , ) — историон бæстæ Централон Европæйы. Стырдæр сахартæ: Вроцлав, Катовице.

Категори:Силези
Вроцлав

**Вроцлав** (рагон уырыс. — *Бреславль*;  , , , , ) у сахар Польшæйы, Силезийы историон сæйраг сахар.

Таурæгъмæ гæсгæ сахары бындур сæвæрдта чехаг кънйаз Вратислав, уымæн йæ рагон латинаг ном дæр — Вратиславиа (Vratislavia). Вратислав æлдариуæг кодта 915—921 азты.

1241-æм азы сахар байстой æмæ фехæлдтой мангол.

## Фиппаинæгтæ

*
Конго

* Конгойы Демократон Республикæ (1971 азæй-1997 азмæ Заир) — паддзахад Африкæйы.
* Конгойы Республикæ — паддзахад Африкæйы.
* Конго — цæугæдон Африкæйы.
Катовице

**Катови́це** (, , ) у сахар Польшæйы хуссары, Силезийы воеводæйады сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Силезийы воеводæйады сахартæ
Чахкиев, Юсуп Тегалы фырт

**Чахкиев Тегалы фырт Юсуп** (райгуырдис 1915-æм азы Базоркинойы хъæуы, ныртæккæ Черменыхъæу) у мæхъхъæлон тæлмацгæнæг, журналист, поэт æмæ паддзахадон архайæг.

1934-æм азы астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ ахуыр кæнынмæ бацыдис Мæхъхъæлон педагогон техникуммæ Орджоникидзейы, 1936-æм азы та техникум ныууагъта æмæ бацыдис Воронежы химион-технологион институты рабфакмæ. 1939-æм азæй 1943-æм азы онг Юсуп Чахкиев куыста райдиан скъолайы ахуыргæнæгæй Базоркинойы. Фыдыбæстæйы Стыр хæст куы райдыдта, уæд Чахкиевы бахуыдтой Грознайы хæстон-фистæгон училищемæ, фæлæ уый фæстæ йæ ныууагътой сæрмагонд уынаффæйы онг. 1943-æм азы кæрон уый кусын райдыдта Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы Уæлдæр Советы референтæй, уыцы бынатæй йæ арвыстой депортацимæ.

Депортацийы рæстæг Чахкиевы бацæхстой æмæ йæ арвыстой лагертæм, уым йæ бонтæ-иу арвыста Сталины амæлæты онг. Лагерты куы уыди, уæд архайдта зонадон экспедицийы Челюскины сынæгмæ. 1953-æм азы сæрибаргонд æрцыд, йæ тæрхонгонддзинад дæр ын систой, афтæмæй.

1957-æм азы Юсуп Чахкиев раздæхтис Грознамæ, бирæ азты дæргъы куыста мæхъхъæлон газет «Сердало»-йы — тæлмацгæнæгæй, стæй хайады сæргълæууæгæй дæр. 1970-æм азæй 1990-æм азы онг куыста Паддзахадон æмæ хæстон сусæгдзинад хъахъхъæнæг управленийы (цензурæйы) редакторæй.

## Сфæлдыстад
Юсуп Чахкиев æмдзæвгæтæ фыста 1935-æм азæй. Йæ уацмыстæ бацыдысты мæхъхъæлон литературæйы хрестоматитæм дæр.

Пенсиисæг куы сси æмæ фылдæр рæстæг ын куы уыд, райтынг кодта йæ сфæлдыстадон куыст, уæлдайдæр 1994-æм азы фæстæ. Уыцы периоды ныффыста дыууæ сæдæ æмдæвгæйæ фылдæр, уацау «Зындоны хъæлæс» (), ссæдз очеркæй фылдæр, публицистон уацтæ.

Юсуп Чакхиев ратæлмац кодта, цыппар мин азы агъоммæ кæй ныффыстæуыд, уыцы рагмысираг уацау «Синухеты цау». 2002-æм азæй у Уæрæсейы фысджыты цæдисы уæнг.

Категори:Мæхъхъæлон фысджытæ
Категори:Мæхъхъæлон поэттæ
Категори:Советон Цæдисы фысджытæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Черменыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Мæхъхъæлон литературæ

**Мæхъхъæлон литературæ** хауы, Октябры революцийы фæстæ чи фæзындис, уыцы националон литературæты къордмæ. Мæхъхъæлон литературæйы фæзынд баст уыди мæхъхъæлон фыссынад æмæ адæмон ахуырады фæзындимæ.

Мæхъхъæлон алфавитыл куыст райдыдта 1920-æм азы æмæ йæ сфидар кодтой 1922-æм азы, уыдис латинаг бындурыл. 1923-æм азы 1 майы цæуын райдыдта фыццаг мæхъхъæлон газет — «Сердало» (ныр дæр цæуы). Уыцы газеты литературон фарс сси фыццаг литературон периодон рауагъд мæхъхъæлонау.

Фыццаг фысджытæй сæ фылдæр ахуыр кодтой Дзæуджыхъæуы, 1924-æм азы кусын чи райдыдта, уыцы Мæхъхъæлон педагогон техникумы. Ахуыр дзы кодтой Идрис Базоркин, Хаджи-Бекир Муталиев, Хамзат Осмиев, Юсуп Чахкиев æмæ бирæ æндæртæ.

Депортацийы рæстæг мæхъхъæлон æвзагыл мыхуырæй ницы цыдис, æрмæст 1955-æм азы Хъиргъиз æмæ Хъазахстаны райдыдта мæхъхъæлон æвзагыл чингуыты рауагъд. Уæд 1955–1957 азты мæхъхъæлон литературæйы консультантæй Хъазахстаны ССР-йы фысджыты цæдисы куыста Хамзат Осмиев.

1958-æм азæй цæуы литературон альманах «Лоаман Iуйре» (Хæхты райсом).

*
Шахри-Сухте

**Ша́хри-Сухте́** (, «сыгъд сахар») у рагон сахары бынат, археологон иртасæнты ран Ираны хуссар-скæсæны, цæугæдон Гильменды был (остан Систан æмæ Белуджистан).

Шахри-Сухтейы фæзуат у 151 гектары. Уый у зындгонд стырдæр рагон сахартæй иу. Адæм æрцардысты уыцы ран нæ эрæйы агъоммæ 3200-æм азмæ æввахс. Æртæ хатты сахар бынсыгъд фæци, фæстаг сыгъды фæстæ адæм дзы нал цардысты (нæ эрæйы агъоммæ 2100-æм азæй фæстæмæ).

Археологтæ рагон сахары къахæнтæ кæнынц 1970-æм азæй. Æрвылаз дæр дзы ссарынц цымыдисаг цыдæртæ.

Категори:Бронзæйы дуг
Категори:Ираны истори
Систан æмæ Белуджистан

**Систа́н æмæ Белуджиста́н** ( — *Sistân o Balucestân*, , *Balučistan*) у провинци Ираны хуссар-скæсæны, Афгъанистан æмæ Пакистанимæ арæныл.

Провинцийы фæзуат у 178 431 мин км² (Ираны стырдæр провинци у), цæрынц дзы 2 млн 406 мин адæймаджы (2006). Цæрджыты фылдæр хай сты белуджæгтæ, дзурынц ирайнаг къорды белуджаг æвзагыл.

Остан Систан æмæ Белуджистаны ссардæуыд бронзæйы дуджы сахары байзæддæгтæ — Шахри-Сухте («сыгъд сахар»).

## Фиппаинæгтæ

*
Мæхъхъæлон педагогон техникум

**Мæхъхъæлон педагогон техникум** () уыдис мæхъхъæлон хъæутæн ахуыргæнджытæ чи цæттæ кодта, ахæм сæрмагонд ахуыргæнæдон Дзæуджыхъæуы. Кусын райдыдта 1924-æм азы. Техникумы бæстыхай нывыл нæ уыдис, фæлæ йæ цалцæг 1924-æм азы баурæдтой, уый тыххæй æмæ ахсджиагдæр уыдис ног скъолатæ гом кæнын.

Педагогон техникум сси фыццаг мæхъхъæлон фысджытæ æмæ журналистты «куырдадз». Ахуыр дзы кодтой Идрис Базоркин, Хаджи-Бекир Муталиев, Хамзат Осмиев, Юсуп Чахкиев æмæ бирæ æндæртæ.

Техникум ма цалдæр азы куыста, Цæцæн æмæ Мæхъхъæл 1934-æм азы куы баиу сты, уый фæстæ дæр.

Дзæуджыхъæуы ма куыста Мæхъхъæлон индустрион техникум ().

## Æддаг æрмæг
* Подготовка учителей для Ингушетии в 1920-1930-х гг. 

Категори:Ахуыргæнæндæттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дзæуджыхъæуы истори
Осмиев, Хамзат Сосийы фырт

**Осмиев Сосийы фырт Хамзат** (; райгуырдис 1909-æм азы Тъойыхъæуы — амардис1981-æм азы 11 январы) уыд зындгонд мæхъхъæлон фыссæг, тæлмацгæнæг, журналист, фольклорист, ахуыргæнæг.

Хамзат Осмиев райгуырдис зæхкусджыты бинонты ’хсæн. Йæ фыд, дам, йæ райгуырдыл скодта стыр куывд, уый тыххæй æмæ Хамзат сси йæ фыццаг фырт цыппар чызджыты фæстæ. Кæсын-фыссын базыдта йæ райгуырæн хъæуы.

1924-æм азы Осмиев ахуыр кæнынмæ бацыдис, Дзæуджыхъæуы чи байгом ис, уыцы Мæхъхъæлон педагогон техникуммæ. Иу азы фæстæ уый газет «Сердало»-мæ фыссын райдыдта. Фæстæдæр, техникум каст фæуыны фæстæ, куыста уыцы газеты бæрнон нымæрдарæй.

Депортацийы рæстæг Хамзат Осмиев куыста хъæууон скъолайы ахуыргæнæгæй. 1955-æм азы Хъиргъиз æмæ Хъазахстаны райдыдта мæхъхъæлон æвзагыл чингуыты рауагъд. Уæд 1955-1957 азты Осмиев куыста мæхъхъæлон литературæйы консультантæй Хъазахы ССР-йы фысджыты цæдисы.

Хамзат Осмиев фыста цыбыр радзырдтæ. Йæ уацмысты тæлмацтæ рухс федтой литературон журналты: «Дружба народов», «Дон», «Огонёк», «Нева», «Наш современник», «Советский Казахстан».

Осмиев хорзæхджынгонд æрцыдис бирæ майдантæй æмæ «Кады нысан»-ы орденæй.

## Æддаг æрмæг
* Газет «Ингушетия». Осмиевы биографи 

Категори:Советон Цæдисы фысджытæ
Категори:Мæхъхъæлон фысджытæ
Категори:Тъойыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Гамильтон (Бермуды сакъадæхтæ)

**Гамильтон** () у Бермуды сакъадæхты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бермуды сакъадæхтæ
Голд-Кост

**Голд-Кост** () у сахар Австралийы. Æрбынат кодта штат Квинсленды хуссар-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Квинсленды сахартæ
Мугут

* Мугут — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы;
* Мугут — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы
Тæтæйраг Википеди

thumb|Тæтæйраг Википедийы логотип
**[[:tt:|Тæтæйраг Википеди]]** () у Википедийы хайад тæтæйраг æвзагыл. Кусын райдыдта 2003-æм азы 15 сентябры. Фыццаг статьятæ дзы фыстой латинаг алфавитæй, ныртæккæ та архайджытæ бадзырдтой дыууæ тæтæйраг алфавитæй æмбарæй пайда кæнын.

2009-æм азы декабры Тæтæйраг Википедийы статьяты нымæц 5000 статьяйы фылдæр сси. Уыцы азы та Тæтæйраг Википеди бацæхста фыццаг бынат конкурс «Татнеты стъалыты» номинаци «Мадæлон æвзаджы».

Категори:Википедийы хайæдтæ
Категори:Тæтæйраг æвзаг
Челюскины сынæг

thumb|300px|Челюскины сынæг картæйыл
**Челюскины сынæг** () у Таймыры æрдæгсакъадахы тæккæ цæгатдæр ран. Уымæй у æппæт Евразийы сурзæххы цæгатдæр ран.

Сынæг афтæ схуыдтой Семён Челюскины ном ссарынæн — уый йе ’мбæлццæттимæ уыцы сынæгмæ бахæццæ ис 1742-æм азы.

Сынæгыл ис полярон станцæ, вертолётты стæхæнуат.

Категори:Таймыр
Категори:Уæрæсейы сынæгтæ
Мугут (Дзауы район)

**Мугут** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цæрынц дзы Чилæхсатæ, Гаглойтæ, Гæбултæ, Козатæ.

## Географи
Мугут у цалдæр хъæуы иумæйаг ном: **Хуссар Мугут**, **Гыццыл хъæу**, **Цæгат** (ныхас. *Шæгат*) кæнæ **Цæгат Мугут** (ныхас. *Шæгат Мугут*), **Козатæ** æмæ **Къæдзæхы сæр** (ныхас. *Къæжæхы сæр*). Мугуты уылты цæуы цæугæдон Мугуты дон.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тъонтъобет

**Тъонтъобет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуссар Ципран

**Хуссар Ципран** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Цардысты дзы Гæззатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Малаканты сых

**Малаканты сых** кæнæ **Малаканкæ** () у Дзæуджыхъæуы хуссар-ныгуылæны хай, малакантæ кæм цардысты, уый. Ныртæккæ уыцы сыхбæсты цæрынц алыхуызон адæмыхæттыты минæвæрттæ, баззадысты дзы дæсгай малакантæ дæр, кусы малакайнаг кувæн хæдзар.

## Æддаг æрмæг
* Sevosetia.ru // Молоканская слободка 
* Region15.ru // Загадочная Молоканка

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзæуджыхъæу
Категори:Дзæуджыхъæуы истори
Сæридтатæ

**Сæридтатæ** кæнæ **Сæриттатæ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Багатæ, Тедетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Авд хойы (хохы рагъ)

thumb|right|Альстены сакъадах æмæ Авд хойы бын быдыр
**Авд хойы** () у хохы рагъ Альстены сакъадахыл Норвегийы.

Рагъы сконды ис авд цъуппы (цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнырдæм):

* Ботнкронæ (1072 м)
* Грютфутен (1019 м)
* Шеринген (1037 м)
* Твиллингене (945 м и 980 м)
* Квасстинден (1010 м)
* Брэйтинден (910 м)

## Æддаг æрмæг

* Хохы рагъ Sju søstre  

Категори:Норвеги
Категори:Европæйы хохы рæгътæ
Цæгат Ципран

**Цæгат Ципран** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Цардысты дзы Гæззатæ, Хæбæлатæ, Хъæцлæутæ, Мардантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Магомедов, Магомедсалам Магомедалийы фырт

**Магомедсалам Магомедов** (1964-æм азы 1 июны, Леваши, Дагъистан) у Уæрæсейы паддзахадон æмæ политикон архайæг, Дагъистаны президент (2010 — 2013).

Магомедсалам Магомедов у Дагъистаны раздæры сæргълæууæг Магомедали Магомедовы фырт, Муху Алиевы фæстæ Дагъистаны дыккаг президент (2010-æм азы 10 февралæй). У даргинаг адæмыхаттæй. Магомедов райста хорз ахуырад, у экономикон зонæдты доктор.

## Политикон карьерæ
Йæ политикон карьерæйы дæргъы дыууæ хатты уыдис Дагъистаны Адæмон æмбырды (парламенты) депутат. 2006-æм азы февралæй 2007-æм азы апрелы онг уыдис уыцы æмбырды сæрдар. У политикон парти «Иугонд Уæрæсе»-йы уæнг.

## Спорты карьерæ
1990-æм азы Магомедов æртæ хъазты ахъазыдис Махачкалайы «Динамо»-йы дуаргæсæй. Уыцы аз «Динамо» хъазыдис Советон Цæдисы дыккаг футболон лигæйы. 2001—2002 азты уыдис футболон клуб «Анжи»-йы вице-президент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны политиктæ
Категори:Левашийы районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Экономикон зонæдты доктортæ
Гунибы район

**Гунибы район** у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны центры. Районы административон центр у Гуниб.

## Фиппаинæгтæ

*
Ципран

**Ципран**, вариант: *Шипран* ():

* Цæгат Ципран — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Хуссар Ципран — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ
Науыры район

**Науыры район** (, ) у район Цæцæны цæгат-ныгуылæны. Районы административон центр у станицæ Наурская.

## Фиппаинæгтæ

*
Тæгиатæ

**Тæгиатæ** () — Тæгиаты æхсæнады чи цæрдысты, уыцы ирæтты къорд.

Категори:Ирон адæм
Категори:Тæгиаты æхсæнад
Хъобангом

**Хъобангом** () у ком Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

## Истори
Хъобангом уыдис Тæгиаты æхсæнады хай.

*
Чеселты дон

**Чеселты дон** (, ) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Пацъайы фæрсагдон. 

## Фæрсагдæттæ
* Майрæмыдон
* Стыр комы дон
* Хъолайы дон
* Чъырыкомы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Чеселтгом

**Чеселтгом** у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Комы мидæг кæлы Чеселты дон, кæцы фæстæдæр Пацъамæ æфты. Чеселтгомы ма ис чысылдæр кæмттæ. Уыдон сты: Майрæмы ком, Тхелы ком, Стыр ком, Хуыры ком, Чъырыком æмæ Сагджынфæтæны ком. 

## Æддаг æрмæг
* Хурзæрин. Чеселтгом

*
Крайстчёрч

**Крайстчёрч** (, ) у сахар Ног Зеландийы. Æрбынат кодта Хуссар сакъадахыл.

Сахар стыр зиан баййæфта 2011-æм азы 22 февралы зæххæнкъуыстæй, уæд амардысты 170 адæймагæй фылдæр, фехæлдысты бирæ амæддзæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ног Зеландийы сахартæ
Адайы ком

**Адайы ком** () у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Хъæутæ
* Дæллаг Зæрæмæг
* Уæллаг Зæрæмæг
* Куыдзæгтæ

## Кæс ноджы
* Адайы комы рагъ

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

*
Хетæджы къох

**Хетæджы къох** (хонынц æй **Тымбыл хъæд**) у кувæндон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы (Суадагмæ ’ввахс). Июлы-августы Хетæджы къохы кæнынц куывдтæ. 

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты уæзæгмæ. Хетæджы Уастырджийы бæрæгбон.

Категори:Ирон мифологи
Категори:Цæгат Ирыстоны хъæдтæ
Хæлиудон

**Хæлиудон** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Багатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Андорет

**Андорет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мæргъитæ, Мæхъитæ, Циукъатæ, Букылтæ, Сидантæ, Фæрниатæ, Гуырцъытæ, Битартæ, Нарыкъатæ. (Сидантæн се ’цæг мыггаг у Сидамонтæй, фæлæ ам цæргæйæ сæ мыггаг Сидантæй цæмæн ныффыстой, уый ничи зоны).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къроз

* Къроз — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Къроз — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Рæмонатæ

**Рæмонатæ** кæнæ **Рæмонтæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Рæмон æмæ Доба уыдысты фаззæттæ. Хосгæрдæны уыгæрдæнмæ ацыдысты, сывæллоны ахастой авдæны семæ. Изæры устытæ хæдзармæ раздæр цыдысты æмæ, лæгтæн бафæдзæхстой, цæмæй сывæллоны рахæссой семæ. Изæрæй лæгтæ куы ’рцыдысты, уæд сæ фæрсынц устытæ:

— Сывæллон кæм ис?

— Æмæ йæ не ’рхастат? — бафарста лæгтæй иу. Уæд лæгтæ фæстæмæ аздæхтысты. Кæсынц, æмæ сывæллоны авдæны хъæдыл калм йæхи стыхта, йæ къуди сывæллоны дзыхы нытътъыста. Лæгты куы ауыдта, уæд йæхи айхæлдта æмæ афардæг. Сывæллоны æрхастой хæдзармæ æнæнизæй æмæ дзæбæхæй. Цæй рынчын æмæ цæй цыдæр! Уый тыххæй йыл сывæрдтой ном Доба, ома Домбай. Рæмон æмæ Доба куы ралæгтæ сты, уæд дзы алкæй номыл дæр мыггаг рацыд. Абон дæр æрвад сты. Мамысоны комæй, дам, раджы кæддæр, Рæмонты мыггагæй иу æрбалыгъд Уæлладжыры коммæ, Садоны хъæумæ. Садоны кæимæдæр фæтуджджын сты æмæ æртæ æфсымæры æрбалыгъдысты Дыгуры коммæ, Стыр Дыгуры хъæумæ. Дзæвгар рæстæджы фæстæ дыууæ æфсымæрæй алыгъдысты — иу Фæрæскъæттæм, иннæ Мæхческмæ.

Рæмонтæ ма цардысты Хуссар Ирыстоны Дæллаг Брытъаты. Рæмонтæ сабыр адæм уыдысты, куыстуарзаг. Фæлæ сæм иухатт зæххы сæрыл хыл æрцыд Слантимæ. Букылтæй иу лæг архайдта сæ бафидауын кæныныл, фæлæ йын дзы ницы рауад, дыууæ мыггаг кæрæдзийы цагътой. Рæмонтæ нымæцæй къаддæр уыдысты æмæ Слантимæ тох нæ фæрæзтой. Уымæ гæсгæ сыстадысты æмæ фæлыгъдысты Брытъатæй Гудзареты коммæ æмæ æрцардысты Саджиайы хъæуы. Брытъаты сæ зæххытæ Слантæн баззадысты.

## Зындгонд Рæмонатæ
* Рæмонаты Александр
* Рæмонаты Геор
* Рæмонты Сослан

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 
* 

## Æрвитæнтæ
* Рамоновы

*
Тæгиаты æхсæнад

**Тæгиаты æхсæнад** () уыд æхсæнад Цæгат Ирыстоны. Скæсæны æмарæн уыдис Мæхъхъæлимæ, ныгуылæны — куырттатæгтимæ.

## Географи
Тæгиаты æхсæнад у Ирыстоны æхсæнадæй иу; ахста Гæналдоны ком (Санибагом), Джызæлдоны ком (Дæргъæвсы ком æмæ Хъобангом) æмæ Терчы галиу фарс Арвыкомы. Скæсæнырдыгæй Тæгиатæ æмарæн уыдысты мæхъхъæлимæ, ныгуылæны — куырттæгтимæ. Тæгиаты æхсæнад территорийы сæйраг хай уыдысты æлдæртты зæххытæ, æлдæрттæ сæ равзæрд бастой легендарон рагфыдæл Тæгаимæ. Се ’ппæт дæр уыдысты Дæргъæвсæй рацæуæг. Уырдæм та, фыдæлты таурæгътæм гæсгæ, æрбалыгъдысты Куырттаты комæй. 

### Тæгиаты æхсæнады кæмттæ
* Хъобангом
* Дæргъæвсгом
* Гæналгом
*Арвыком (Дайраны ком)

## Æхсæнад
Тæгиаты æхсæнад уыдысты бынæттон феодалтæ — тæгиатæ кæнæ æлдæрттæ, дæлбар зæхкусджытæ — фæрссаг лæгтæ, кæвдæсæрдтæ æмæ цагъартæ — кусджытæ.

### Æлдæрттæ

Æлдæрттæ (тæгиатæ) — Тæгиаты æхсæнады уæлдæр фæлтæр, феодалтæ; уыдысты 11 мыггаджы — Æлдаттатæ, Дзантиатæ, Дударатæ, Есенатæ, Хъаныхъуатæ, Куындыхатæ, Мамсыратæ, Тугъанатæ, Тлаттатæ, Тыхостатæ æмæ Санатæ. Ирон фыдæлтыккон æхсæнады Тæгиаты æлдæртты статус, адаты куыд баззадис, афтæмæй дыгуры бадилаты статусæй-иу чысыл дæлдæр уыдис. Æлдæрттæ хæстæг кодтой кæрæдзиимæ. Чызг куырдтой æмæ хастой кæсгон, искуы-иу хатт та балхъайраг æмæ мæхъхъæлон барджын мыггæгтæй, тынг стæм хатт та дыгурон бадилаты мыггæгтæй; æлдæрттæ сæ чызджыты моймæ лæвæрдтой Уæлладжыры æмæ Куырттаты æхсæнады уæздæттæн, сæхæдæг та XIX æнусы кæронмæ уыцы æхсæнæдты барджын мыггæгтæй чызг стæм куырдтой. Æлдæрттæ номылустытæ та кодтой сæ дæлбар зæхкусджыты бинонтæй æмæ иннæ тæгиаты æлдæртты кæвдæсæрдтæй.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. — Владикавказ, 1994 — 284 с.

*
Категори:Ирон этнографи
Хетъетæ (хъæу)

**Хетъетæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Дзимыргомы.

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуыгатыхъæу

**Хуыгатыхъæу**, **Хуыгатæ** кæнæ **Чъелетæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы ныгуылæны. Уымæн хæстæгдæр хъæу у Битетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фуртоуг

**Фуртоуг** кæнæ **Фуртог**, **Калмыхъæу** (, ) у хъæу Мæхъхъæлы хуссары, Дзæрæхы районы, цæугæдон Мæхъхъæлдоны рахиз фарсыл. Ис Мæхъхъæл æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл.

Фуртоуджы райгуырдысты этнограф Чах Ахриев (1850) æмæ революционер Гапур Ахриев (1890).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Курта (Ленингоры район)

**Курта** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бёрнаби

**Бёрнаби** () у сахар Канадæйы ныгуылæны, провинци Британийы Колумбийы. Уый у Ванкуверы горæтгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Британийы Колумбийы сахартæ
Чернигов

**Черни́гов** () у сахар Украинæйы цæгаты, Черниговы облæсты административон центр.

## Аргъуантæ


Image:AX Chernihiv Pyatnytska Church.jpg|
Spasopreobrazh-cathedral-chernihiv.JPG|
Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg



## Фиппаинæгтæ

*
Черниговы облæст

**Черниговы облæст** (, ) у облæст Украинæйы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

*
Брюгге

**Брю́гге** ( ,  ,  ) у сахар Бельгийы цæгат-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы сахартæ
Раро

**Раро** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. 

Раройы райгуырдис ирон фыссæг Къæбысты Зауыр, Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Биазыртæ.

## Кæс ноджы
* Раройы хох

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ахриев, Чах Эльмурзæйы фырт

**Ахриев Эльмурзæйы фырт Чах** (1850-æм азы 22 майы, Фуртоуг, Дзæрæхы ком — 1914-æм азы 12 майы, Дзæуджыхъæу) уыд мæхъхъæлон рухстауæг, этнограф, дæс азæй фылдæр фæкуыста Елизаветполы губернæйы (Азербайджаны) паддзахадон зæххыты хъуыддæгты фæдыл чиновникæй. Ахриевы иртасæнтæ тынг ахсджиаг сты мæхъхъæлон адæмы истори, рагон дин, традицитæ æмæ эпос æмбарынæн.

Авд азы йыл куы цыдис, уæд райстæуыд Дзæуджыхъæумæ амынæтæй цæрынмæ. Амынæты цард кæд уæззау уыдис, уæддæр лæппутæн фадат уыдис ахуырад райсынæн. Чах ахуыр кодта æфсæддон кантонистты скъолайы, стæй ацыдис Стъараполы гимназмæ.

Гимназ каст фæуыны фæстæ дыууæ азы дæргъы (1868—1870) цардис йæ райгуырæн хъæуы. Уыцы дыууæ азы дæргъы иртаста йæ адæмы цардыуаг, фольклор æмæ традицитæ — уыдæтты тыххæй фыста этнографион уацтæ. Фæстæдæр уыдон мыхуырæй цыдысты Тбилисы «Кавказы хохæгты тыххæй æмбырдгонд»-ы () æмæ газет «Терские ведомости»-йы.

1870-æм азы Ахриевы къухы бафтыдис Нежины лицеймæ бацæуын (сахар Черниговы цур). Цыппар азы дзы ахуыр кодта æмæ уыцы лицей каст фæцис 1874-æм азы — уымæй сси, уæлдæр ахуырад чи райста, фыццаг ахæм мæхъхъæлон. Сси юрист æмæ йæ куыст райдыдта Фæскавказы (Тбилисы). Фæстæдæр куыста Дзæуыджыхъæуы, уырдыгæй та æрвыст æрцыдис Елизаветполы губернæмæ.

Ахриевæн райгуырдис дыууæ фырты æмæ иу чызг.

1912-æм азы Ахриев фæрынчын ис сæкæрнизæй, йæ куыстæй ацыдис æмæ йæ бинонтимæ ралыгъдис Дзæуджыхъæумæ. Уым амардис 1914-æм азы 29 апрелы (зæронд стильмæ гæсгæ, ома 12 майы). Баныгæдтой йæ йæ райгуырæн хъæу Фуртоуджы, йæ фæстаг фæндонмæ гæсгæ.

## Библиографи
Ахриевæн цы уацтæ мыхуырæй рауадзын бантыстис, уыдон сты:
* Похороны и поминки у горцев. // «Сборник сведений о кавказских горцах», Тифлис, 1870, вып. II, стр. 28-32.
* Несколько слов о героях в ингушских сказаниях. // «Сборник сведений о кавказских горцах», Тифлис, 1870, вып. IV, отд. II, стр. 1-33.
* Из чеченских сказаний // «Сборник сведений о кавказских горцах», Тифлис, 1871, вып. V, отд. II, §2, стр. 38-46.
* Ингушские праздники // «Сборник сведений о кавказских горцах», Тифлис, 1871, вып. V, отд. III, § 2, стр. 1-16.
* Об ингушских кашах (фамильных склепах знатных родов). // «Терские ведомости». 1871, № 17.
* Присяга у ингушей. // «Терские ведомости», 1871, №20.
* Нравственное значение присяги у ингушей. // «Терские ведомости», 1871, №21.
* О характере ингушей. // «Терские ведомости», 1871, №30.
* Об ингушских женщинах. // «Терские ведомости», 1871, №31.
* Этнографический очерк ингушского народа с приложением его сказок и преданий. // «Терские ведомости», 1872, №27-35, 39, 42, 43, 45-49; 1873, № 3, 21, 22, 24-26.
* Ингуши. Их предания, верования и поверья. // «Сборник сведений о кавказских горцах», 1875, вып. VIII, отд. I, стр. 1-40.
* Заметки об ингушах («О характере ингушей», «Присяга у ингушей», «Об ингушских женщинах», «Ингушские каши»). // «Сборник сведений о Терской области», Владикавказ, 1878, вып. 1, стр. 276-290.

## Æддаг æрмæг
* Ахриевы тыххæй цалдæр тексты  

Категори:Уæрæсейы этнографтæ
Ныгуылæн Фландри

**Ныгуылæн Фландри** (, ) у провинци Бельгийы цæгат-ныгуылæны. Æрбынат кодта Фламандийы регионы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы административон дих
Шарлеруа

**Шарлеруа́** (, ) у сахар Бельгийы. Ис Валлонийы, Самбрæйы цæугæдоны был.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы сахартæ
Валлони

**Валло́ни** (, , , ) у регион Бельгийы хуссары. 

## Административон дих
Валлони дих кæны 5 провинцийыл:

left|150px|thumb|Валлонийы провинцитæ

: 1 Валлонийы Брабант
: 2 Эно
: 3 Льеж
: 4 Люксембург
: 5 Намюр

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельги
Фламандиаг адæм

**Фламандиæгтæ** () сты Фландрийы бындурон адæм. Фламандиæгтæ дзурынц нидерландаг æвзагыл.

Категори:Бельгийы адæмтæ
Лимбург

**Лимбург**:

* Лимбург — Бельгийы провинци;
* Лимбург — Нидерландты провинци.
Лимбург (Бельгийы провинци)

**Лимбург** () у провинци Бельгийы. Æрбынат кодта Фламандийы регионы скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы административон дих
Хасселт

**Хасселт** () у сахар Бельгийы цæгат-скæсæны, Лимбурджы провинцийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бельгийы сахартæ
Лимбург (Нидерландтæ)

**Лимбург** () у провинци Нидерландты хуссары. Йæ сæйраг сахар у Маастрихт.

## Фиппаинæгтæ

*
Маастрихт

**Маастрихт** ( , ) у сахар Нидерландты хуссары, Лимбурджы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты сахартæ
Леуварден

**Ле́уварден** (**Льо́ут**; , ) у сахар Нидерландты цæгаты, Фрисландийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты сахартæ
Лелистад

**Лелистад** () у сахар Нидерландты, Флеволанды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты сахартæ
Зеланди (провинци)

**Зеланди** () у провинци Нидерландты хуссар-ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Мидделбург.

## Фиппаинæгтæ

*
Мидделбург

**Мидделбург** () у сахар Нидерландты хуссар-ныгуылæны, Зеландийы административон центр. Æрбынат кодта Валхерены сакъадахыл.

Категори:Нидерландты сахартæ
Антиоки

**Антиоки** кæнæ **Антьоки** () у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Медельин.

## Фиппаинæгтæ

*
Минвод

**Минвод** кæнæ **Минеральнæй Вод**, **Минводтæ** ( — нысан кæны «суардæттæ») у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Барранкилья

**Барранки́лья** ( ) у сахар æмæ порт Колумбийы цæгаты, Атлантикойы департаменты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Атлантико

**Атла́нтико** () у департамент Колумбийы цæгаты. Йæ административон центр у сахар Барранкилья.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Колумбийы департаменттæ
Цæгат Голланди

**Цæгат Голланди** () у провинци Нидерландты ныгуылæны. Провинцийы сæйраг сахар у Харлем.

## Фиппаинæгтæ

*
Гронинген (провинци)

**Гронинген** (, ) у провинци Нидерландты цæгат-скæсæны. Провинцийы сæйраг сахар у Гронинген.

## Фиппаинæгтæ

*
Гронинген

**Гронинген**:
* Гронинген — сахар Нидерландты цæгаты
* Гронинген — провинци Нидерландты цæгат-скæсæны
Гронинген (сахар)

**Гро́нинген** ( , ) у сахар Нидерландты цæгаты, провинци Гронингены административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты сахартæ
Эспоо

**Э́споо** (;  — *Эсбю*) у сахар Финляндийы хуссары, Балты денджызы былгæрон. У паддзахады дыккаг стырдæр сахар.

Эспоойы хæдскæсæны ис Хельсинкийы сахар. Эспоо у «сæйраг сахары регион» чи скæнынц, уыцы цыппар хъæубæстæйæ иу (æндæртæ сты Хельсинки, Вантаа æмæ Кауниайнен).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы сахартæ
Омало (Тушети)

**Омало** () у хъæу Гуырдзыстоны. Ис Тушеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Вантаа

**Ва́нтаа** (, ) у сахар æмæ муниципалитет Финляндийы хуссары, Хельсинкийы горæтгæрон.

Мингай адæм цæрынц Вантаайы æмæ кусынц Хельсинкийы. Вантаа у «сæйраг сахары регионы» уæнг (сты цыппар: Хельсинки, Вантаа, Эспоо æмæ Кауниайнен).

Вантаайы ис Хельскинкийы аэропорт, стыр базарадон комплекстæ, уазæгдæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы сахартæ
Корет

**Корет** () у хъæу Гуырдзыстоны Пъанкъисы комы.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокойтæ, Тыджытæ, Багатæ, Къæбыстæ, Тедетæ, Костæ, Нартыхтæ, Козатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гуырдзыстоны мад

thumb|225px|Гуырдзыстоны мады статуй
**Гуырдзыстоны мад** ( [картлис деда]) у Гуырдзыстоны сæйраг сахар Тбилисы мидæг монумент, уыцы сахары символтæй иу. Статуйы бæрзæнд у 20 метры.

Монумент сарæзтæуыд Сололакъийы обауы сæр 1958-æм азы, Тбилисы 1500-æм юбилейæн. Йæ автор у Элгуджа Амашукели.

Фыццаг монумент хъæдын уыд, фæстæдæр, 1963-æм азы, хъæдын монументы бæсты сæвæрдæуыд алюминийæй конд. Амашукелийæн радтой 1965-æм азы Шота Руставелийы номыл Гуырдзыстоны ССР-йы паддзахадон преми, «Картлис деда»-йы монумент кæй сарæзта, уый тыххæй.

Статуйæн йæ галиу къухы у сæны къус, ома хæларау чи æрбацыдис, уымæн; йæ рахиз къухы та — кард, знæгтимæ хæцынæн.

Категори:Тбилис
Къуыри

**Къуыри**,  у рæстæг барыны иуæг, бонæй фылдæр, мæйæй къаддæр. Къуырийы авд боны ис.

Æхсæнадæмон стандартмæ гæсгæ (ISO 8601), къуырийы фыццаг боныл нымад у къуырисæр, фæстаг боныл та — хуыцаубон.

*
Ориноко

**Орино́ко** () у Хуссар Америкæйы ахсджиагдæр цæугæдæттæй иу. Йæ дæргъ у 2410 км. Кæлы Атлантикон фурдмæ.

Оринокойы былтæ тынг хъæздыг сты битумон змистæй.

Категори:Венесуэлæйы цæугæдæттæ
Категори:Колумбийы цæугæдæттæ
Къарол Артур

thumb|right|200px|''Къарол Артур''. Чарльз Эрнест Батлер (1903)
**Къарол Артур** (, ) уыд бриттаг таурæгъон фæтæг V æнусы. Уый ныддæрæн кодта саксæгты. У Британийы радзырдты сæйраг архайæг. Абоны бонмæ бæрæг нæу, Артур æцæгæй дæр цард æви нæ.

## Ном
Валлийаг ном «Arthur» æвæццæгæн фæзынди дыууæ дзырды иукæныны: «arth»-ы, кæцы нысан кæны «арс», «хъæбæтыр» æмæ «ythr»-ы, кæцы нысан кæны «тæссаг». 

Абайты Васомæ гæсгæ ном «Arthur» фæзынди рагон аллон хуыцауы номæй «Артхурон». Уырдыгæй дæр йæ номы ис "h"-дæмгæ.

## Литературæ

### Рагон ратæдзæнтæ
* Томас Мэлори. «Смерть Артура»
* Гальфрид Монмутский. «История королей Британии»

### Статьятæ
* Анджей Сапковский. «Мир короля Артура» .
* Ладыгина О. М. Культура мифа: Книга для учащихся. — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2000. — 56 с.
* Борис Невский. Король на Все Времена. Артур и рыцари Круглого стола: от легенды к фэнтези . Журнал «Мир Фантастики».
* Статьи Линды А. Мэлкор о Луции Артории Касте, часть I и часть II
* М. К. Попова. Легенда о короле Артуре в культуре елизаветинской Англии // Миф в культуре Возрождения. — М.: Наука, 2003, с.294-300.

Категори:Æрхъуыдыгонд къаролтæ
Категори:Артурианæ
Кæвдæсæрдтæ

**Кæвдæсæрдтæ** (ома *[[кæвдæс]]ы ард*) кæнæ **хъуымиаг**, дыгуронау **хъумайаг**, хатт та **тума** — традицион ирон æхсæнады зæхкусджыты дæлдæр лæууæг фæлтæр. Кæвдæсæрдтæ уыдысты ирон феодалты, хатгай та дзырддзæугæ сæрибар фæрссаг лæгты «æнæзакъон» цот, ома, номыл устытæй сын-иу цы цот рацыдис, уыдон æмæ сæ байзæддæгтæ. Кæвдæсæрдтæ уыдысты сæ феодал фыдæлты æнæбайсгæ, æнæахицæнгæнгæ мулк, нæ сын уыд нæ ауæйгæнæн, нæ балæваргæнæн. Ф.Е. Леонтович ирон æгъдæутты тыххæй цы статьятæ ныммыхуыр кодта, уыдонæй иуы афтæ фыссы:

Кæвдæсæрдтæ-иу йæ фыды амæлæты фæстæ уыдис чысыл зæххы хай райсыны бар, фæлæ-иу уый фæстæ дæр баззадис дæлбар зæхкусæгæй æмæ йæ фыды бындартæн бегарайы куыст кодта. Кæвдæсæрдтæ чызг хастой кæрæдзийæ. Фæлæ-иу афтæ дæр рауадис, æмæ кæвдæсæрдты чызджытæ фæрссаг лæгтæм кæнæ адæмыхаттмæ мой скæной.

Кæвдæсæрдты фæлтæр XIX æнусы æмбисмæ ссис æппæт ирон зæхкусджытæн сæ 25 % æмæ ахаста 1867-æм азы онг, ома, Зæхкусæджы реформæ Кавказы æххæстгонд цы аз æрцыдис, уæдмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. — Владикавказ, 1994 — 284 с.

Категори:Ирон æхсæнад
Фæрссаг лæгтæ

**Фæрссаг лæгтæ** (ир.), адæмихатт (диг.) — ирон зæхкусджыты æппæты стырдæр фæлтæр. Сæрибар уæвгæйæ сæм ХVIII æнусы æмбисмæ хи зæххытæ нæ уыдис, цардысты феодалты зæххытыл æмæ сæ пайдайæн кодтой бегарайы куыстытæ, феодалтæ сæ хъахъхъæдтой æмæ сыл арм дардтой. Ирыстоны Зæхкусджыты реформæйы райдайæнмæ бафиппайæн уыдис, фæрссаг лæгты æхсæнадон фæлтæр куыд тынг ныддихтæ ис, уый — æнæзæхх фæрссаг лæгтæй райдай æмæ фæу, дзæвгар зæхх, бæхрæгъæуттæ, хъомрæгъæуттæ æмæ фысвосы дзугтæ кæмæ уыди, ахæм хъæздыг æмæ бархи фæрссаглæгтæ. Арæхдæр хæстæг кодтой сæ кæрæдзиимæ, фæлæ-иу бонджын æмæ дзырддзæугæ фæрссаг лæгты бинонтæй æлдæртты мыггæгты нæлгоймæгтæ дæр чызг хастой.

## Литературæ
1. Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. — Владикавказ, 1994 — 284 с.

Категори:Цæгат Ирыстон
Категори:Ирон этнографи
Уæздæттæ

**Уæздан лæгтæ** кæнæ **уæздæттæ** — уæлдæр, уæлдай барджын æхсæнадон фæлтæр Уæлладжыр æмæ Куырттаты æхсæнады, **тыхджын мыггæгты**, барджын мыггæгты æмæ стыр мыггæгты минæвæрттæ. Сæ хъæздыгдзинад æмæ æхсæнадон ахадындзинадмæ гæсгæ бирæ æлдæрттæ æмæ бадилатæй дæлдæр нæ уыдысты. 

Уæздан лæгты ’хсæн дæр ирон феодалты хуызæн, чызг дæтгæйæ æмæ кургæйæ, карзæй кастысты, хæстæгиуæг бакæнын цы мыггагимæ хъавынц, уый æхсæнады цавæр бынат ахсы, уымæ.

## Мыггæгтæ
### Уæлладжыры æхсæнад
Уæлладжыраг уæздан лæгтæ уыдысты рагон ирон мыггæгтæ — Сидæмонтæ, Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Цъæхилтæ æмæ Æгъуызаты байзæддæгтæ.

### Куырттаты æхсæнад
Куырттаты æхсæнады уæздан лæгтæ — Арысхантæ, Богъатæ, Борсæтæ, Бырытъиатæ, Гайттатæ, Гуыриатæ, Демыратæ, Есиатæ, Куыдзиатæ, Къаболатæ, Мулухатæ (Мылыхуатæ?), Сокатæ, Созанатæ, Тезиатæ, Тотиатæ, Фæрниатæ, Хæдарцатæ, Хæмæтатæ, Хуыдзиатæ, Цæлыккатæ, Цереккатæ æмæ Цопанатæ.

### Цымытийы æхсæнад
Цымытийы æхсæнады уæздæттæ — Басатæ, Бырциатæ, Гуымецъатæ, Гусатæ, Елойтæ (Елуатæ?), Хъаратæ, Къарджиатæ, Хъулатæ, Тарханатæ, Таучелатæ.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Ирон этнографи
Æлдæрттæ

**Æлдæрттæ** — Тæгиаты æхсæнады уæлдæр фæлтæр, феодалтæ. 

Ирон фыдæлтыккон æхсæнады Тæгиаты æлдæртты статус, адаты куыд баззадис, афтæмæй дыгуры бадилаты статусæй-иу чысыл дæлдæр уыдис. Æлдæрттæ хæстæг кодтой кæрæдзиимæ. Чызг куырдтой æмæ хастой кæсгон, искуы-иу хатт та балхъайраг æмæ мæхъхъæлон барджын мыггæгтæй, тынг стæм хатт та дыгурон бадилаты мыггæгтæй; æлдæрттæ сæ чызджыты моймæ лæвæрдтой Уæлладжыры æмæ Куырттаты æхсæнады уæздæттæн, сæхæдæг та XIX æнусы кæронмæ уыцы æхсæнæдты барджын мыггæгтæй чызг стæм куырдтой. Æлдæрттæ номылустытæ та кодтой сæ дæлбар зæхкусджыты бинонтæй æмæ иннæ тæгиаты æлдæртты кæвдæсæрдтæй.

## Мыггæгтæ
Уыдысты 11 мыггаджы:
* Æлдаттатæ
* Дзантиатæ
* Дударатæ
* Есенатæ
* Куындыхатæ
* Мамсыратæ
* Санатæ
* Тлаттатæ
* Тугъанатæ
* Тыхостатæ
* Хъаныхъуатæ

Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Тæгиаты æхсæнад
Номылус

**Номылус** () — Ирыстоны уæлдæр социалон фæлтæрты фæрссаг, æнæххæстбар бинойнаг; æркодтой-иу æй сæ дæлбар зæхкусæджы бинонтæй.

Йæ уавæрмæ гæсгæ, номылус хæстæг лæууыд, уырыссаг æвзаджы *«наложница»*, зæгъгæ, кæй хуыдтой, ахæм сылгоймагмæ. Фæлæ номылус сæрибардзинадæй хайджын дæр уыдис.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Ирон этнографи
Бадилатæ

**Бадилатæ**, дыгур. **Баделиатæ** – Дыгуры æхсæнады уæлдæр фæлтæр, Тъæпæн Дыгуры æмæ Уæллагкомы феодалтæ, уыдысты авд мыггаджы: 
* Абысалтæ
* Битутæ
* Тугъантæ
* Хъабантæ (Тъæпæн Дыгуры Хъабантæ)
* Хъарадзаутæ
* Хъуыбадтæ
* Чегемтæ

Бадилатæ лæууыдысты ирон æхсæнады иерархийы уæлдæр къæпхæныл. Бадилатæ чызг хастой æмæ лæвæрдтой кæрæдзийæн, арæх чызг куырдтой кæсгон æмæ асиаг зындгонд мыггæгтæй, хатгай та — цæргæсатæй. Бадилатæ чызг лæвæрдтой Тæгиаты æлдæрттæн, стæм хатт та иннæ ирон æхсæнадты уæздан лæгтæн; сæхæдæг уыцы мыггæгтæй чызг нæ хастой. Дыгурон феодалтæ номыл устытæ кодтой, куыд Дыгуры æхсæнады сæ дæлбар зæхкусджытæй, афтæ Ирыстоны иннæ æхсæнæдтæй дæр.

## Литературæ
* 
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны истори
Категори:Ирон этнографи
Категори:Дыгургом
Памук, Орхан

**Ферит Орхан Памук** (; 1952-æм азы 7 июны, Стамбул, Турк) у нырыккон Турчы фыссæг-романист, цалдæр национ æмæ æхсæнадæмон премиты лауреат, уыдоны ’хсæн — Нобелы преми литературæйы къабазы (2006). Памучы романтæ тæлмацгонд æрцыдысты цыппор æвзагæй фылдæрмæ.

Памук райгуырдис хъæздыг бинонты ’хсæн, йæ фыд уыдис арæзтадон инженер. Памук ахуыр кодта Стамбулы хуыздæр колледжтæй иуы (Robert College). Стæй ахуыр кодта техникон университеты, фæлæ æртæ азы фæстæ йæ ныууагъта фыссæг суæвыны охыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Туркаг фысджытæ
Категори:Турчы фысджытæ
Цæразонтæ

**Цæразонтæ** сты рагон ирон мыггæгтæй иу. 

## Этимологи
Цæразонты комы равзæрд бæттынц Ромы Цесæртимæ. Уый фидарæй равдыста Абайты Васо йæ зонадон уац «Происхождение осетинских фамильных имен CÆRAZONTÆ и ÆGHUZATÆ»-йы æмæ скæны хатдзæг: 

## Истори
Цæразонтæ уыдысты Ос-Бæгъатыры хистæр фырт Цæразоны цæуæт. Цæразоны цæуæт цардысты Æрыдоны уæллаг фарс. Ардæм хаудтой Къасарагом, Зæрæмæг, Нузал. Цæразонты уыдысты хъæутæ: Бад, Къора, Нæзыджын, Нузал, Амасин, Ход, Зджыд. Таурæгъмæ гæсгæ, Нæзыджыны цардысты Цæразонтæй æртæ æфсымæры: Мзок, Хъупе æмæ Челд. Челд алыгъд Мамысоны коммæ æмæ уым Згъилы цард. Цæразонтæн сæ кувæндон Нузалы уыд.

## Мыггæгтæ

## Кæс ноджы
* Уæллаг Цæразонтæ

## Литературæ
* Арвы дуар. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 ф.
* «Происхождение осетинских фамильных имен CÆRAZONTÆ и ÆGHUZATÆ» // В.И. Абаев Избранные труды. - Владикавказ,Издательство «Ир» 1990 г.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæргæсатæ

**Цæргæсатæ** – Дыгуры æхсæнады уæлдæр фæлтæртæй иу, Стыр Дыгуры феодалтæ, Цæргæсатæм хаудысты æртæ мыггаджы – Хъантемуртæ (Хъантемыртæ), Хъарабогъатæ æмæ Таймазтæ. Ирон æхсæнады иерархийы цæргæсатæ бадилатæй чысыл дæлдæр лæууыдысты; се статус уыдис тæгиаты æлдæртты статусы æмсæр. Цæргæсатæ хæстæг кодтой кæрæдзиимæ, чызг куырдтой бадилаты мыггæгтæй, кæсгон æмæ балхъайраг феодалты бинонтæй. Дыгуры æхсæнады иннæ фæлтæртимæ цæргæсатæ хæстæгиуæджы ахастдзинæдтæ нæ уыдис.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Цæгат Ирыстон
Категори:Ирон этнографи