Дагъистан

**Дагъистан** кæнæ **Дагъыстан** (, агъул. *Республика Дагъустан*, , , , ) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Цæцæн, Хъалмыхъхъ æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та æмарæн у Азербайджан æмæ Гуырдзыстонимæ. Дагъистаны сæйраг сахар у Къаспы денджызы былгæрон порт Махачкала. Йæ сæргълæууæг у Владимир Васильев.

Республикæйы фæзуат у 50,3 мин км².

Дагъистан у бирæнацион бæстæ, цæры дзы дыууын адæмыхаттæй фылдæр. Уыдонæй стырдæр сты солиаг адæм — Дагъистаны цæрджытæй се ’ртыккаг хай.

## Æвзæгтæ
* Агъулаг æвзаг
* Андиаг æвзаг
* Лекъаг æвзаг
* Солиаг æвзаг
* Табасарайнаг æвзаг
* Хъуымыхъхъаг æвзаг
...æмæ æндæртæ 

## Этимологи
Ном *Дагъистан* зындгонд у XVII æнусæй æмæ нысан кæны «хохы бæстæ» (тюркаг ныхас *[[дагъ]]* «хох» æмæ ирайнаг фæсæфтуан *[[-стан]]*). Ныры Дагъистан хохы бæстæ нал у, уый тыххæй æмæ йæ цæгатаг быдыртæ ахсынц йæ фæзуаты 44%..

## Географи
Дагъистан æрбынат кодта Кавказы цæгат-скæсæны, Къаспы денджызы былгæрон. Республикæйы цæгаты сты тыгъд быдыртæ, хуссары та — Кавказы сæйраг рагъ (Стыр хох). Дагъистаны дæргъ цæгатæй хуссармæ у 400 км, скæсæнæй ныгуылæнмæ — 200 км.

Дагъистаны цæгатаг арæн у Стъараполы край æмæ Хъалмыхъхъы республикæимæ. Ныгуылæны республикæйæн ис арæн Цæцæн æмæ Гуырдзыстонимæ, хуссары та — Азербайджаны паддзахадон арæн. Къаспы денджызы фæстæ ис цыппар паддзахады: Хъазахстан, Туркменистан, Иран æмæ Азербайджан. Азербайджанимæ арæн у Уæрæсейы Федерацийы тæккæ хуссардæр ран (41°10' ц. у.).

### Гидрографи

Место слияния рек Аварское Койсу и Андийское Койсу.jpg|Цæугæдон Сулачы гуырæн
Ирганайское водохранилище в Дагестане.png|Ирганайаг донæвæрæн
Чиркейское вдхр. Дагестан.jpg|Чиркейаг донæвæрæн

Скæсæнырдыгæй Дагъистаны территори æхсы Къаспы денджызы дон. Республикæйы цæгаты хус бæстыхъæд у æмæ дзы уый тыххæй бирæ цæугæдæттæ нæй. Хохы та дон фылдæр ис.

Республикæйы астæу кæлынц Терк æмæ Сулак. Æдæппæт Дагъистаны и 6255 цæугæдоны, уыдонæй сæдæ сты сæйрагдæр — сæ дæргъ 25 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæмтæ. Тыккæ зындгонддæр сты Терк, Сулак, Самур, Рубас. Æппæт цæугæдæттæ дæр хауынц Къаспы денджызы бассейнмæ, фæлæ уыдонæй денджызы æййафынц æрмæстдæр 20.

Самур у Дагъистаны дыккаг ахсджиагдæр цæугæдон, йæ бассейны фæзуат у 7,3 мин км². Самуры гуырæн у Рутулы районы. Къаспы денджызы бакæлæн скæны дельтæ. Цæугæдоны дон-дон сараздзысты æртæ ног электрон станцæйы. Самуры дæттæ пайда хæссынц хъæууон хæдзæрадмæ, уымæй хуссарырдæм цæуы Самур-Дербенты къанау æмæ Самур-Апшероны къанау (уыцы фæстаг цæуы фæсарæнмæ, Азербайджанмæ).

Сулак равзæры æртæ доны — Хъазхъуымыхъхъы Хъойсу, Солыйы Хъойсу æмæ Андийы Хъойсу — кæм баиу вæййынц, уыцы ран. Сулачы бассейны фæзуат у 15,2 мин км². Сулакыл лæууынц гидероэлектростанцæтæ — Чиркейаг ГЭС, Миатлины ГЭС, Гельбахы ГЭС, Чирюрты ГЭС-1 æмæ Чирюрты ГЭС-2.

; Цæдтæ
* Кезенойамы цад (Ботлихы район) нымад у Цæгат Кавказы стырдæр цадыл, йæ фæзуаты стыр хай хауы Цæцæнмæ (Веденойы районмæ)
* Кæд Ак-Гёль стыр цад нæу, уæддæр у зындгонддæр цæдтæй иу, уый тыххæй æмæ у Махачкалайы фенддæгтæй иу. Сахары цæрджытæ тыхсынц, цады æмвæзад кæй ныллагдæр кæны, уый тыххæй.

### Рельеф
Хæхтæ ахсынц республикæйы 25,5 мин км², йæ рæстæмбис бæрзæнд у 960 м денджызы æмвæзадæй. Дагъистаны бæрзонддæр хох у Базардюзю (4466 м).

## Истори

## Цæрджытæ
### Демографи

### Национ сконд

Дагъистан у Уæрæсейы тæккæ бирæнацион республикæ. Йæ паддзахадон æвзæгтæ сты уырыссаг æмæ Дагъистаны адæмты æппæт æвзæгтæ. Уыцы æвзæгтæй æрмæстдæр 14 ис фыссынад, æндæртæ сты дзургæ æвзæгтæ. Дагъистаны адæмтæй сæ фылдæр дзурынц нахаг-дагъистайнаг къорды æвзæгтыл (75 %), тюркаг къорды æвзæгтыл (20 %) æмæ уырыссагау (5 %).

Солыйæгты скондмæ нымайынц андиаг-цезаг адæмты дæр æмæ арчийæгтæ.

XX æнусы 20-æм азты агъоммæ Дагъистаны хохы цæрджыты егъау хай хуыдтой *лекъ*, быдыры цæрæг хъумыхъхъæгты та — *Кавказы тæтæр*.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты агъоммæ Дагъистаны цæрджытæ се ’хсæн ныхас кодтой тюркагау (хъумыхъхъагау цæгаты æмæ азербайджайнагау хуссары), рæстæг куы цыдис, æхсæнадæмон æвзаг сси уырыссаг æвзаг, куыд бæстæйы æндæр регионты.

### Дин

Дагъистаны цæрынц Уæрæсейы пысылмæттæй сæ фылдæр хай. Республикæйы цæрджытæй 96% бæрц пысылмон диныл хаст сты (2,9 млн ад.). Дербентмæ пысылмон дин æрбацыдис VII—VIII æнусы, хохмæ та — фæстæдæр.

Чырыстон рæстуырнæг еклезийы Сыгъдæг Синоды уынаффæмæ гæсгæ сарæзтæуы Махачкалайы епархи (2012 азы), рахицæн æй кодтой Владикавказ æмæ Аланийы епархийæ.

### Цæрæнрæттæ
;Дæс минæй фылдæр адæм кæм цæрынц, ахæм цæрæнрæттæ

Махачкала, Хасавюрт, Дербент, Каспийск, Буйнакск, Избербаш, Хъызлар, Кизилюрт æмæ æндæртæ.

## Административон дих
Дагъистаны сконды ис 42 районы æмæ дæс сахары зылды:

# Агъулы район
# Акушайы район
# Ахвахы район
# Ахтыйы район
# Бабаюрты район	
# Бежтайы фадыг
# Ботлихы район
# Буйнаксчы район
# Гергебилы район
# Гумбеты район
# Гунибы район
# Дахадаевы район
# Дербенты район
# Докузпарайы район
# Казбековы район
# Кайтаджы район
# Карабудахкенты район
# Каякенты район
# Кизилюрты район
# Кулийы район
# Кумторкалайы район
# Курахы район
# Лакаг район
# Левашийы район
# Магарамкенты район
# Новолакскоейы район
# Ногъайы район
# Рутулы район
# Сергокалайы район
# Сулейман-Стальскийы район
# Табасараны район	
# Тарумовкæйы район
# Тляратæйы район	
# Унцукулы район
# Хасавюрты район
# Хивы район
# Хунзахъы район	
# Хъызлары район
# Цъумадайы район
# Цъунтъайы район
# Чъародайы район
# Шамилы район

## Экономикæ

## Паддзахадон арæзт
; Республикæ Дагъистаны Паддзахадон советы сæрдар 
* Магомедали Магомедов — 1991-æм азы 13 майы — 2006-æм азы 20 февралы.

2003-æм азы агъоммæ республикæйы сæргълæууæг уыдис йæ Паддзахадон советы сæрдар.

; Республикæйы сæргълæууæг
Регионы сæргъы сты Дагъистаны сæргълæууджытæ (раздæр президенттæ), кæцыты нысан кæны Уæрæсейы Федерацийы президент.
Сæргълæууджыты номхыгъд:
* Муху Алиев — 2006 20 февралы — 2010 20 февралы;
* Магомедсалам Магомедов — 2010 20 февралы — 2013 28 январы.
* Рамазан Абдулатипов — 2013 28 январы — 2017 3 октябры.
* Владимир Васильев — 2017 3 октябры — *нырмæ*

## Спорт
Бирæ сты дагъистайнаг спортсменты æнтыстытæ, уæлдайдæр хъæбысæйхæсты. Тынг популярон сси футбол дæр.

## Литературæ
* 
* История Дагестана с древнейших времён до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
* Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале XV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
* Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
* Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010
* 

## Æддаг æрмæг
* Дагъистаны сæргълæууæджы сайт 
* Туристон информацион центр «Дагестан»
* Адæмон Æмбырды сайт 
* Дагъистаны хицæуады сайт 
* Дагъистаны минæвæрад Уæрæсейы президенты цур

## Фиппаинæгтæ

*