open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фæснæл

**Фæснæл** («фæс» + «нæл») кæнæ **Дæллаг Фæснæл**, дыгуронау **Фæснæли Æрдозæ** (*Фæснæлы Æрдуз*) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Истори
Фæснæли æрдозæн ма ес æндæр нæмттæ дæр, хонунцæ ма ’й «Дæллаг Фæснæл», «Дууæ дони» æма «Къанторæ». Аци æртæ номемæй сæ еуебæл Дигоргоми цæргутæй еске бафæрсæ, æма дин байамондзæнæй еци еу рауæнмæ — Фæснæли Æрдозæмæ.

«Дæллаг Фæснæл» хуннуй уой туххæй; æма ма и коми ес Уæллаг Фæснæли гъæу дæр, æвæрд æй Сонгути донæн æ рахес фарс, бæрзонд Хонсари. «Дууæ дони» ба хуннуй, Сонгути дон æма Сарди дони æхсæн æвæрд ке ’й, уомæ гæсгæ; «Къантори» ном ба ’й адæм хонунцæ, 1905-аг анзи уалæнгæ Бельгий акционерти къанторæ (канцеляри) аци æрдози ке адтæй, уой туххæй.

Фæснæли Æрдози бунат æй æндзæри, дууæ комей æхсæн, æ рахес фарс уайуй Сонгути дон, æ галеу фарс ба — Сарди дон (аци дон дæлдæр æфтуйуй Сонгути донбæл).

Æрдози алли фарс ци уæлмæрдтæ, циртдзæвæнтæ æма обæйттæ ес, етæ бæззунцæ æвдесæнæн, ами рагон рæстæгути дæр адæмтæ ке цардæнцæ, уой туххæй.

1905-аг анзæй 1950 анзи уалæнгæ аци Æрдози бундорон цæрæг нæбал адтæй, ка си цæридæ, етæ ба адтæнцæ рæстæгмæ цæргутæ. Бельгиаг акционертæ Æрдози æгъзæлинсæн фабрикæ ку аразтонцæ, уæд си цæрунмæ æма косунмæ арæзт æрцудæй фондз дууæуæладзугон хæдзари дæр. 1905-аг анзи фабрикæ партизанти амундмæ гæсгæ пурхгонд ку æрцудæй, уæд æ аразунбæл ка куста, уонæн уордигæй ледзгæ æрцудæй. Уой фæсте бельгиæгти хæдзæрттæй медхонхи цæргутæ пайда кодтонцæ, адтæй си скъола. Октябри революций фæсте скъола фæуустурдæр кодтонцæ, уæдта ма си адтæй сæйгæдонæ, реутæ дзæбæх кæнуни туххæй санатори, милици хайадæ, цардæнцæ си геологтæ æма æндæр рæстæгмæ цæргутæ дæр.

Уæлдæр ранимад кустуæттæ Фæснæлæй ку раеуварс æнцæ, уæд ма ами цæргæ байзадæнцæ æртæ бийнонти, æндæр си цæрæг нæбал адтæй. Фал 1950-1980 æнзти ба и дууæ æрдоземæ дæр фæрсаг гъæутæй æрлигъдæнцæ беретæ æма абони дæр цæрунцæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Цæгат Рейн-Вестфали

**Цæгат Рейн-Вестфали** () у Германы зæхх. Йæ сæйраг сахар у Дюссельдорф.

## Фиппаинæгтæ

*
Зæххастæуы денджыз

**Зæххастæуы денджыз** кæнæ **Æхсæнзæххы денджыз** () у денджыз Африкæ, Ази æмæ Европæйы ’хсæн. Йæ фæзуат у 2 500 000 км², рæстæмбис арф у 1&nbsp;541&nbsp;м, максималон та — 5&nbsp;121&nbsp;м. Атлантикон фурдимæ баст у Гибралтары донкъубалæй.

Зæххастæуы денджызы ма рахицæн кæнынц ахæм денджызтæ: Альбораны денджыз, Балеары денджыз, Лигурийы денджыз, Тиррены денджыз, Адриатикон денджыз, Ионион денджыз, Эгейы денджыз æмæ Леванты денджыз (Киликийы денджыз æмæ Кипры денджыз). Зæххастæуы денджыз бассейнмæ хауынц Мармæр денджыз, Сау денджыз, Азовы денджыз.

## Кæс ноджы
* Зæххастæуденджызон бæстыхъæд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Лингва-франкæ

**Лингва-франкæ** () у, цардархайды иуæй-иу къабæзты кæмæй пайда кæнынц, этникон къордты ’хсæн коммуникативон бастдзинæдтæ аразыны ахæм фæрæз.

Дæнцæгæн æрхæссæн ис Африкæйы кæмæй пайда кæнынц, уыцы æвзæгтæ суахили æмæ хауса.
Арæх лингва-франкæ-йы ахадындзинад вæййы пиджинтæн. Лингво-франкæ-йæ пайдагæныны къабæзтæ куы рауæрæх вæййынц, уæд гæнæн ис æмæ феста койне.

## Термины равзæрд
Астæузаманы Зæххастæуы денджызы регионы равзæрди, сæйрагдæр араббаг æмæ туркаг сæудæджергæнджытæ европæйæгтимæ (Хæстæг Скæсæны сæ хуыдтой «*франктæ*») дзурынæн кæмæй пайда кодтой, ахæм хæццæ (пиджинизацигонд) æвзаг. Йæ нæмттæй иу уыди «сабир» (абар: латинаг *sapere* — «æмбарын»). Йæ бындуры уыди италиаг æмæ провансайлаг лексикæ, фæлæ ма йæм æрбафтыди дзырдтæ испайнаг, грекъаг, араббаг, персайнаг æмæ туркаг æвзæгтæй. Æвзагæй пайда кодтой суанг XIX æнусы онг.

Уыцы æвзаг хуыдтой «лингва-франкæ». Фæстæдæр уыцы дзырдæн фæзынди æндæр нысаниуæг — адæмты ’хсæн бастдзинады фæрæз.

Категори:Æвзаг
Мтацъминда (пантеон)

**Гуырдзыстоны фысджытæ æмæ æхсæнадон архайджыты пантеон Мтацъминда** () у, Гуырдзыстоны зындгонд фысджытæ, артисттæ, ахуыргæндтæ æмæ национ хъайтартæ ныгæд кæм сты, уыцы некрополь Тбилисы, Гуырдзыстоны.

Æрбынат кодта, Мтацъминдайы хохы фахсыл Сыгъдæг Давиды номыл цы аргъуан ис («Мамадавити»), уый алфамбылай территорийыл. Официалон æгъдауæй байгом чындæуыд 1929-æм азы.

Категори:Гуырдзыстоны уæлмæрдтæ
Агглютинаци (лингвистикæ)

**Агглютинаци** у, иуæй-иу æвзæгты (тюркаг, мангойлаг, финноугойраг æмæ æнд.) ахæм миниуæг, цыран стандартон аффикстæ механикон æгъдауæй æфтыд цæуынц æнæивгæ бындуртæ кæнæ уидæгтæм.

Агглютинативон у ирон æвзаджы хауæнты системæ дæр.

Категори:Æвзагзонынад
Хуссар Кавказ

**Хуссар Кавказ** кæнæ **Фæскавказ** (, , ) у географион регион Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) хуссарварс. Хуссар Кавказы ис 5 паддзахады: 

*  Абхаз (æнæбанымад паддзахад)
*  Азербайджан
*  Гуырдзыстон
*  Сомих
*  Хуссар Ирыстон (æнæбанымад паддзахад)

*
Сыбираг-тæтæйраг æвзаг

**Сыбираг-тæтæйраг æвзаг** у Сыбыры тæтæйрæгты æвзаг. Ахуыргæндты иу хаймæ гæсгæ хицæн æвзаг нæу, фæлæ хауы тæтæйраг æвзаджы скæсæйнаг диалекттæм.

Æмбæлы Тюмены, Омсчы, Новосибирсчы, Томсчы облæстыты. Дихгонд цæуы ахæм субдиалекттыл:

* тобойлаг-иртышаг;
* барабæйаг;
* томаг.

Сыбирæгтæ пайда кæнынц се ’взагæй дзыхæй ныхасы, æрвылбоны хуымæтæджы царды. Фысгæ ’взагæн пайда кæнынц уырыссаг æмæ литературон тæтæйраг æвзагæй.

Сыбираг æмæ тæтæйраг æвзæгты ’хсæн ис фонетикон, морфологион æмæ лексикон хицæндзинæдтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Стромнесс

**Стромнесс** () у Оркнейы сакъадæхты дыккæгæм стырдæр сахар (Керкуоллы фæстæ). Лæууы сакъадах Мейнлендыл. 

Категори:Шотландийы сахартæ
Сиругётæ

**Сиругётæ** (; []) у Фареры сакъадæхты хъæу. Ис Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 416 адæймаджы (2009).  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Ламбарайи

**Ламбарайи** (; []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 10 адæймаджы (2007).

## Фиппаинæгтæ
  

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Котлафьёрур

**Котлафьёрур** (, []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу Стреймойы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 822 адæймаджы (2005).  

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Хойвуйк

**Хойвуйк** (, []; ) у Фареры сакъадæхты æртыккæгæм стырдæр сахар (Торсхавн æмæ Клаксвуйчы фæстæ). Цæрджыты нымæц: 3 273 адæймаджы (2007). Ныртæккæ Хойвуйк у Торсхавны горæтгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Вестманнæ

**Вестманнæ** (; ) у Фарераг сакъадæхты хъæу Стреймойы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 1 251 адæймаджы (2005).

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Новосибирсчы облæст

**Новосибирсчы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Йæ административон центр у Новосибирск.

## Фиппаинæгтæ
Валенси (автономон æмбалад)

**Валенси** кæнæ **Валенсийы æмбалад** (, ) у автономон æмбалад Испанийы хуссар-скæсæны. 

## Фиппаинæгтæ

*
Дыгургом

**Дыгургом**, **Дыгур**, дыгуронау — **Дигоргом**, **Дигорæ** у ком Цæгат Ирыстоны хуссар-ныгуылæны. Цæрынц дзы дыгур.

Комы рагон ном — *Сафири ком*.

## Истори
### Дыгуры æхсæнады сконд
* Бадилатæ
* Цæргæсатæ
* Гагуатæ
* Адæмыхæттытæ
* Хехестæ
* Къумайæгтæ
* Косагтæ

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Digoria.com // Дыгургом æмæ дыгурон æвзаджы тыххæй сайт , 

*
Дыгур (субэтникон къорд)

**Дыгурæттæ** кæнæ **дыгур**, дыгуронау **дигорæнттæ** сты ирон адæмы субэтникон къорд. Уыдон цæрынц Цæгат Ирыстоны ныгуылæны: Æрæфы æмæ Дыгуры районты, Мæздæджы районы иуæй-иу хъæуты дæр. Уыдон дзурынц ирон æвзаджы дыгурон диалектыл.

## Кæс ноджы
* Ерастъы

*
Ир (субэтникон къорд)

**Ир** (**Ирæттæ**) сты ирон адæмы субэтникон къорд. Уыдон цæрынц Цæгат Ирыстоны цæгаты, хуссары æмæ централон хайы æмæ дзурынц ирон æвзаджы ирон диалектыл.

*
Хъæрæсейаг адæм

**Хъæрæсейæгтæ** (хинæмттæ *къарачайлыла, таулула*) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, Хъæрæсе-Черкесы бындурон адæм. Хъæрæсейæгты фылдæр хай цæрынц Уæрæсейы, сты Хъæрæсе-Черкесы титулон адæмыхæттытæй иу, уыцы республикæйы цæрджытæй 41,0%. Уыдон дзурынц хъæрæсейаг-балхъайраг æвзагыл. 

## Кæс ноджы
* Хъæрæсе

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Тюркаг адæмтæ
Цæцæйнаг адæм

**Цæцæйнæгтæ** кæнæ **цæцæн** () сты Цæгат Кавказы цæрджытæ (вайнахаг адæмтæй иу), Цæцæны бындурон адæм. Уыдон дзурынц цæцæйнаг æвзагыл. Цæцæйнæгтæ сты пысылмæттæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Цæцæны адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Дагъистаны адæмтæ
Ирон диалект

**Ирон диалект** у ирон æвзаджы дыууæ диалектæй стырдæр.

### Ирон диалекты ныхасыздæхттæ

## Литературæ
* ''Бекоев Д. Г.'' Иронский диалект осетинского языка. — Цхинвали, 1985
* ''Камболов Т. Т.'' Очерк истории осетинского языка. — Владикавказ, 2006
* ''Камболов Т. Т.'' Языковая ситуация и языковая политика в Северной Осетии: история, современность, перспективы. — Владикавказ, 2007

## Æддаг æрмæг
* Шыгæнаг (жыгæнаг) ныхасыздæхты хиæдтæ 

Категори:Ирон æвзаг
Папей

**Папей** () у сакъадах Исландийы хуссар-ыскæсæн. Йæ фæзуат у 2 км².

Категори:Исландийы сакъадæхтæ
Тингветлир

thumb|right|300px|Тингветлир
thumb|right|300px|Тингветлир
thumb|right|300px|Тингветлир
**Тингветлир** () у дæлвæз æмæ национ парк Исландийы хуссар-ныгуылæны Рейкьянесы фарсмæ. 

Категори:Исланди
Цъæй

**Цъæй**:

; Географи
* Цъæйы ком — ком Цæгат Ирыстоны;
* Уæллаг Цъæй — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Цъæйы комы;
* Дæллаг Цъæй — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Цъæйы комы;
* Цъæй — хохаг къахдзоныгъты курорт.

; Физиологи
* Цъæй — биологион тæнгъæд ().
Кæсгон адæм

**Кæсгæттæ** кæнæ **кæсæг** (хином: *адыгэ*) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, Кæсæг-Балхъары бындурон æмæ стырдæр адæм (республикæйы цæрджытæй 55%). Уыдон дзурынц кæсгон-черкесаг æвзагыл, уый фæдыл сæ хонынц адæмыхатт нæ, фæлæ адыгъейы этносы дæлкъорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъар
Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Краснодары край

**Краснодары край** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Хуссар федералон зылды.

## Фиппаинæгтæ

*
Дыгурон диалект

**Дыгурон диалект** (**дыгурон æвзаг**), дыгуронау — **дигорон диалект** (**дигорон æвзаг**) у ирон æвзаджы дыууæ диалекттæй иу. Уый у дыгурæтты диалект.

Диалектæн ис йæхи фысгæ нормæ, аив литературæ æмæ периодикон мыхуыр. Дыгурон диалектыл ахуыр кæнынц Æрæфы æмæ Дыгуры районты райдайæн скъолаты ахуырдзаутæ.

Дыгуронау чи фыста, уыдонæй зынгонддæр у поэт Малиты Геуæргийы ном.

## Дыгурон æвзаг 1937-æм азы
Советон Цæдисы 1937-æм азы онг дыгурон хицæн æвзагыл нымадтой, уыдысты дзы чингуытæ æмæ сæрмагонд дыгурон алфавит. 1937-æм азы журнал «Революция и национальность»-ы 5-æм номыры рацыд уац «Против буржуазно-националистической клеветы», йæ автор Бæдоаты Хъ. Уыцы мыхуырон раныхас арæзт уыд Мугуты Хадзы-Мураты ныхмæ, дæрæн кодта йæ уац «Социалистическая Северная Осетия». Уый та амынд журналы афæдз раздæр фæзынд. Бæдоаты Хъазыбег Мугуты Хадзы-Мураты азымджын кæны æмæ йæ «контрреволюцион буржуазон националистты» æмрæнхъ æвæры йæ уацы Цæгат Ирыстоны æртæ адæмыхатты — ирæтты, дыгурæтты æмæ туаллæгты — кæй афыссы, уый тыххæй. Бæдоаты Хъазыбегмæ гæсгæ ирæттæ, дыгурæттæ æмæ туаллæгтæ сты кæрæдзийы æмбарынхъом адæмыхатт æмæ зæгъы, кæй никæй бон суыдзæн (Мугуты Хадзы-Мураты ’рдæм дзырдæппарæн) «иумæйаг» адæмыхатты æмæ литературон æвзаджы рæзты раз цæлхдуртæ сæвæрын. Уацы ма, Мугуты Хадзы-Мураты ныхмæ дзурыны аууæты, автор бафтыдта дыгурæтты ныхмæ æнæкомкоммæ, фæрссаг дзырдæппарæнтæ æмæ критикæ:

Уыимæ бирæтæ куыд æнхъæлынц, афтæ ацы уацы дыгурон æвзаг, диалект, алфавит, фыссынад æмæ литературæ «контреволюцион» хуынд иу ран дæр не ’рцыдысты. Уыцы термин уацы æмбæлы æрмæст «буржуазон националистты» афыссгæйæ, уыдоны æмрæнхъ советон активист Мугуты Хадзы-Мураты æвæргæ. «Буржуазон националисттæ» та Бæдоаты Хъ. уацы рахуыдта, номæй-номмæ, Цæлыккаты Ахмæты, Бекойты Дзибкайы, Байаты Гаппойы, Къосираты Сæрмæты, Кочиты Бидзинайы, Хъубатиты-Болаты Агуыбечыры, Дзесты Куыдзæджы.

## Кæс ноджы
* Ирæф (журнал)

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

## Æддаг æрмæг
* Исаев М. И. Дигорский диалект осетинского языка (дыгурон диалекты тыххæй монографи) 
* ГТРК Алания // Вести. Дигоронау

*
Знауыр

**Знауыр** у Хуссар Ирыстоны Знауыры районы административон центр, сахарæнгас цæрæнран Цхинвалæй 25 км ныгуылæнæрдæм.

Цæрæнраны ис уæрæсейаг арæнхъахъхъæнджыты хайад.

## Этимологи
Хъæу схуыдтой Айдарты Знауыры номæй.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сунжæ (цæугæдон)

**Сунжæ**, вариант: *Сунджæ* (; ; ) у Цæгат Кавказы цæугæдон, Терчы рахиз фæрсагдон. Йæ даргъ у 278 км, бассейны фæзуат — 12 200 км². Кæлы Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Цæгат Ирыстоны. Сунжæйы ахсджиагдæр фæрсагдæттæй иу у Ессæ.

Сунжæйы былтыл æрбынат кодтой Назрань, Карабулак, Грозна æмæ Гудермес.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Мæхъхъæлы цæугæдæттæ
Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Сунжæ

**Сунжæ**:

* Сунжæ — цæугæдон Цæгат Кавказы;
* Сунжæ — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Сунжæ — сахар Мæхъхъæлы.
Джавахети

thumb|right|300px|Джавахети Гуырдзыстоны картæйыл
**Джавахети** ( — *Джавахети*) у  историон бæстæ Гуырдзыстоны хуссары.

Категори:Гуырдзыстон
Бæройты Михал

**Бæройты Михал** (райгуырд Джызæлы 1919-æм азы, фæзиан Дзæуджыхъæуы 1994-æм азы 11 февралы) — Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, æфсадæй рацыд 1970-æм азы инæлар-майоры цины.

Бæройы-фырт Ленинграды фронты тохы бацыд 1941-æм азы августы. Уæд уыдис бастдзинады взводы командир. Блокадæйы азты иудадзыгдæр уыд раззагдæр хаххыл.

1944-æм азы  ноябры 25-аздзыд майор Бæройты Михалы снысан кодтой æхсæг полчъы командирæй. Уыцы иу аз йæ райстой коммунистон партийы рæнхъытæм дæр.

Хæсты рæстæг æдæппæт цыппар хатты цæф æрцыди, цалдæр хатты райста контузи. Йе сгуыхтдзинæдты тыххæй йын лæвæрд æрцыд Сырх Тырысайы дыууæ ордены, Александр Невскийы орден, Фыдыбæстæйы хæсты 1-аг къæпхæны дыууæ æмæ 2-аг къæпхæны иу орден, Сырх Стъалыйы орден æмæ 18 майданы (уыдонимæ «Æхсæрдзинады тыххæй», «Ленинград хъахъхъæныны тыххæй» æмæ «Ирыстоны намысæн»).

Бæройты Михалы ном хæссы Джызæлы скъола-интернат, уыцы ахуырдоны 2008-æм азы сæвæрдтой Бæройы-фырты бюст, хъæуы уынгтæй иуæн лæвæрд æрцыд инæлар-майор Бæройты Михалы ном, Дзæуджыхъæуы цы хæдзары цард, уый къулыл ис йæ номарæн къæй.

## Æддаг æрмæг
* Дзопойты Ю., Аланты А. Джызæйлаг хъæбатыр инæлар. // Рæстдзинад, № 50 (22381), 2009 азы 25 мартъи

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Михал
Категори:Джызæлы чи райгуырдис, уыдон
Экспрессионизм

**Экспрессиони́зм** (, «æнгас») у европæйаг аивады авангардистон цыд (XIX æнусы кæронæй — XX æнусы райдайæнмæ), тынгдæр райрæзтис Герман æмæ Австрийы.

## Сурæтгæнæн аивады экспрессионисттæ
* Ханс (Жан) Арп (1887—1966)
* Александр Архипенко (1887—1964)
* Эрнст Барлах (1870—1938)
* Макс Бекман (1884—1950)
* Жорж Грос (1893—1959)
* Отто Дикс (1891—1969)
* Генрих Кампендонк (1889—1957)
* Василий Кандинский (1866—1944)
* Эрнст Людвиг Кирхнер (1880—1938)
* Пауль Клее (1879—1940)
* Оскар Кокошка (1886—1980)
* Альфред Кубин (1877—1959)
* Август Маке (1887—1914)
* Франц Марк (1880—1916)
* Амедео Модильяни (1884—1920)
* Эдвард Мунк (1863—1944)
* Отто Мюллер (1874—1930)
* Эрнст Вильгельм Най (1902 — 1968)
* Эмиль Нольде (1867—1956)
* Макс Пехштейн (1881—1955)
* Кристиан Рольфс (1849—1938)
* Жорж Руо (1871—1958)
* Хаим Сутин (1893—1943)
* Эрих Хеккель (1883—1970)
* Осип Цадкин (1890—1967)
* Эгон Шиле (1890—1918)
* Карл Шмидт-Ротлуф (1884—1976)
* Алексей фон Явленский (1864—1941)
* Конрад Феликсмюллер (1897—1977)
* Вильгельм Моргнер (1891—1917)

Категори:Экспрессионизм
Кардифф

**Карди́фф** (, ) у Уэльсы сæйраг сахар æмæ стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Порнографи

**Порнографи** (**порно** дæр;  «хъахбайдзинад» æмæ  «фыссын, ныв кæнын») у, сексуалон знæт (мондаг) сцырын кæнынæн кæмæй спайда кæнынц, æрдон оргæнты æмæ æрдон акты ахæм æнæмбæхст (хæрз æргом), вульгарон-натуралистон равдыст (нывы, кинойы æмæ а.д.), кæнæ афыст (тексты мидæг, аудиоæрмæджы æмæ афтæ дарддæр).

Историйы дæргъы ацы архайд паддзахадон æмæ динон уагдæтты ’рдыгæй цыдиc æфхæрд. Суанг ныры онг дæр ма фылдæр бæстæты ис, порнографи хæлиу кæныны архайд къуындæгдæр чи кæны, ахæм закъæттæ.

Порнографийæ хицæнгонд у эротикæ.

Категори:Порнографи
Категори:Секс
Эротикæ

**Эротикæ** у сексуалон æнкъарæнтæ æвдисыны аивад.

Фылдæр хатт эротикæ йæхи бæрæг кæны нываивад, литературæ, кино æмæ зарæджы фæрæзты фæрцы. Эротикон уацмысты æвдыст чи цæуы, уыцы персонажты хи дарыны уаг арæх вæййы баст куыд сыгъдæг, табуйаг уарзтимæ, афтæ хуымæтæджы сексуалон мондагимæ.

Порнографийæ хъауджыдæр, эротикæйы нысан нæу æрдон оргæнтæ æмæ æрдон акты лæмбынæг равдисын.

## Уыимæ кæс

* Эротикон фильм

Категори:Секс
Категори:Эротикæ
Категори:Аивады жанртæ
Сомихаг адæм

**Сомихæгтæ** кæнæ **сомих** ( ) сты Фæскавказы цæрджытæ, Сомихы бындурон адæм. Уыдон дзурынц сомихаг æвзагыл.

Дунейы дæс милуаны бæрц сомихæгтæ цæры. Уыдонæй æрмæст иу хай — нырыккон Сомихы. Сомихы йеддæмæ стырдæр сомихаг диаспорæтæ и Уæрæсейы (иу милуанæй фылдæр), АИШ-ы (885 мин), Франц æмæ Ираны (фæйнæ 500 мины).

## Сомихаг диаспорæ
Сомихаг диаспорæ фæзынди, сомихæн сæхи паддзахад куы дæрæнгонд æрцыд 1375-æм азы, уæд. Уыцы диаспорæ дзæвгар фæфылдæр XX æнусы сомихæгты геноциды фæстæ. Уæд бирæ сомихæгтæ ралыгъдысты Скæсæн Европæмæ, Балканы æрдæгсакъадахмæ, Æввахс Скæсæны бæстæтæм.

Сомихæгты стырдæр къорд (Сомихы фæстæ) цæры Уæрæсейы, сæ фылдæр — Цæгат Кавказ æмæ Мæскуыйы. Зынгæ сомихаг диаспорæ рагæй ис Цæгат Ирыстоны дæр; кусы дзы сомихæгты культурон æхсæнад «Эребуни», Дзæуджыхъæуы центры лæууы Сомихаг аргъуан.

[left|thumb|300px|[Сомихаг диаспорæ]]

Категори:Сомихы адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Хæбæлаты Фатимæ

**Хæбæлаты Сослæнбеджы чызг Фатимæ** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы культурæйы министр 2008-æм азæй ?2018-æм азы ноябры онг.

РЦИ-Аланийы ахуырады сгуыхт кусæг (2004).

ЦИПУ-йы журналистикæйы факультеты декан.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Фатимæ
Категори:РЦИ — Аланийы ахуырады сгуыхт кусджытæ
Халсæрттæ

thumb|250px|Халсæрттæ Франкфурты базары
**Халсæрттæ** (иууон нымæц: **халсар**) у иуæй-иу хæрынæн бæзгæ зайæгойты æмбырдгæнæн ном. Халсæртты ’хсæн радихкæнæн и уидагдыргътæ (уырыдзы, цæхæра, булкъ), хъуымбылдыргътæ (картоф, зæххыфæткъуы), къабускайы хуызтæ, хъæдындзы хуызтæ, хъацæнтæ (хъонтхора, мæзæрæу), дыргътæ (банан, пъамидор), бастаны халсæрттæ (нас, патиссон), хъæдур.

*
ABBYY Lingvo

frame|right|Ирон дзырдуат ABBYY Lingvo-йы
**ABBYY Lingvo** у электрон дзырдуæтты бинонтæ.
Сарæзта йæ уæрæсейаг компани ABBYY. 2008-æм азы 13 августы рацыди ног верси х3 (икс æртæ/æртыккаг).
Æппæт дзырдуатон статьяты бæрцуат — 8,7 млн.

## Иумæйаг зонæнтæ
*Бирæвзагон версийы* ис мæнæ ацы æвзæгты дзырдуæттæ: уырыссаг, украинаг, англисаг, немыцаг, францаг, испайнаг, италиаг, туркаг, латинаг, китайаг æмæ португайлаг.

Уымæй уæлдай ма ис *Европæйаг верси* — 130 дзырдуаты 7 æвзагыл æмæ *англисаг-уырыссаг-англисаг* электрон дзырдуат.

Программæйы сконды ис, ног дзырдтæ бахъуыды кæнынæн æххуыс чи кæны, ахæм ахуыргæнæн модуль Lingvo Tutor.

## Æрвитæнтæ
* Дзырдуаты официалон сайт
* Ирон дзырдуæтт Lingvo-форматы

Категори:Дзырдуæттæ
Категори:Программæтæ
Эротикон фильм

**Эротикон фильм** у, киномæкæсæджы (кинодзауы) сексуалон мондаг æмæ эротикон фантази сцырын кæнын йæ нысан кæмæн у, ахæм киноныв.

Категори:Секс
Категори:Эротикæ
Категори:Кинойы жанртæ
Аяччо

**Ая́ччо** (, ) у францаг департамент Корсикæйы сæйраг сахар æмæ сакъадахы стырдæр сахар æмæ порт.

Æрбынат кодта сакъадахы ныгуылæн былгæроны, рæсугъд бухтæйы.

Аяччо у денджы денджызбылы курорт æмæ туризмы артдзæст.

Сахары парахат сты кæсагдзуан, фосдард, сабæлутдзуан, оливæйы зетийы кондад, сæндуцæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Корсикæйы сахартæ
Тюркаг æвзæгтæ

thumb|320px|Тюркаг æвзæгтæм официалон статус кæм ис, уыцы территоритæ.
**Тюркаг æвзæгтæ** сты, кæрæдзиимæ хæстæгдзинад чи æййафы, ахæм æвзæгты къорд. Сæ дзурджытæй фылдæр цæрынц Европæ æмæ Азийы алыхуызон бæстæты, æдæппæт дзурджыты нымæц у 157 милуан адæймаджы бæрц (2005-æм азы аргъгонд), сæ фылдæр сты туркаг æвзагыл дзурджытæ (70 милуанæй фылдæр).

Тюркаг æвзæгтæ кæм хæлиугонд сты, уыцы регионты стыр тæваг дардтой æндæр æвзæгтыл. Цæгат Кавказы æвзæгты дæр (уыимæ ирон æвзаджы дæр) ис бирæ тюркаг æрбайсгæ дзырдтæ.

Тюркаг æвзæгтæ чи иртасы, уыцы æвзагзонынады къабаз хуыйны тюркологи.

*
Кокосы зети

**Кокосы зети** у, копрæйæ кæй самал кæнынц, ахæм бæзджын æмæ тагъд хъæбæргæнаг зети.

Амал æй кæнынц ногтынд кокос-æнгузы хусгонд фæлмæнæг тæвд прессæй æлхъивынæй. Зети сæйрагдæр бæззы ахæм къабæзты: сапонгæныны, маргарины кондады, косметикæйы, стæй бахъæуы вафли-торттæ кæнынæн (уазалуадзæг гах — холодящая начинка).

Уатон температурæйы уæвгæйæ зети вæййы хъæбæр урс массæйы хуызы. 40 градусмæ йæ куы стæвд кæнай, уæд фесты рухсдзыд хъæмпхуыз бур тæнгъæд.

Категори:Зети
Уæрæсейы Зæрин цæг

**Уæрæсейы Зæрин цæг** () у, рагон уырыссаг сахартæ чи иу кæны, ахæм туристон маршрутты къорд. Зæрин цæгмæ цы цæрæнрæттæ хауынц, уыдон мидæг баззадысты архитектурон æмæ культурон фенддæгтæ, кусынц традицион дысныйæдты æрмæдзтæ.

Зæрин цæджы сæйраг аст сахары сты: Сергиев Посад, Переславль-Залесский, Ростов, Ярославль, Кострома, Иваново, Суздаль æмæ Владимир. Уыдонæй фылдæр номхыгъдмæ фæхæссынц цалдæр сахары (Гороховец, Муром æмæ æндæртæ), фæлæ уый дайуаг фарста у. Маршруты рæттæ сты Уæрæсейы æхсæз облæсты территорийыл, йæ сконды сты Владимиры, Ивановойы, Костромайы, Мæскуыйы, Тверы æмæ Ярославлы облæстытæ.

Уæрæсейы Зæрин цæг, зæгъгæ, уыцы термин чи æрымысыд, уый уыди литератор Юрий Бычков — уыцы сæргондæй уый ныффыста цалдæр уацхъуыды газет «Советская Россия»-йæн 1967-æм азы.

*
Тбилисы метрополитен

**Тбилисы метрополитен** кæнæ **Калачы метрополитен** () у Гуырдзыстоны сæйраг сахар Тбилисы (Калачы) метрополитены системæ. Уый скуыста 1966-æм азы 11 январы æмæ 2007-æм азмæ йæ скондмæ хауынц хæххыты 26,3 км æмæ 22 станцæйы.

[thumb|220px|Метромæ бацæуæн. Станцæ [Тависуплебис моедани (метройы станцæ)|«Тависуплебис моедани» (Сæрибардзинады фæз)]]

## Станцæтæ се скусыны датæмæ гæсгæ

## Æддаг æрмæг
* Тбилисский метрополитен на сайте urbanrail.net
* Тбилисский метрополитен на сайте Дмитрия Аксёнова
* Тбилисский метрополитен на meta.metro.ru
* Тбилисский метрополитен на сайте metrosoyuza.net 
* Схема путевого развития Тбилисского метрополитена 

Категори:Метрополитентæ бæстæмæ гæсгæ
Категори:Тбилисы транспорт
Шота Руставели

**Шота́ Руставе́ли** (, райгуырдис 1172-æм азы — амардис 1216-æм азы) — у XII æнусы гуырдзиаг паддзахадон архайæг, поэт, эпикон поэмæ  «Стайыцармдарæджы» автор. 

## Йæ цардвæндаджы тыххæй
Йæ цардвæндаджы хабæрттæ фаг бæрæг не сты. «Руставели» йæ хонын райдыдтой, æвæццæгæн, уый тыххæй æмæ Шота райгуырди Рустауы хъæуы. Иуæй-иу æвдисæйнæгтæм гæсгæ, уый уыди иу номджын мыггагæй æмæ уыди Рустауы моурауæй дæр. «Стайыцармдарæджы» уый афтæ йæхи тыххæй бæлвырд кæны, цыма уый у месхаг. Ахуыр кодта Гречъы, уый фæстæ сси Тамары хæзнагæс (ууыл амоны 1190-æм азы актыл йæ ард къухæрфыст).

Гомеры поэмæтæ, Платоны философи, персайнаг æмæ араббаг литературæимæ зонгæ уæвгæйæ, Руставели йæ царды бонтæ æххæстæй снывонд кодта литературон архайдæн æмæ ныффыста гуырдзиаг астæузаманон литературæйы сæйраг æвдисæйнаг — поэмæ «Стайыцармдарæг».

Шота амарди гуырдзиаг моладзандоны Иерусалимы. Гуырдзиаг митрополит Тимофей (XVIII æнус), гуырдзиаг паддзæхтæ Иерусалимы кæй сарæзтой, уыцы сыгъдæг Дзуары аргъуаны-иу федта Руставелийы ныв æмæ йæ ингæны цырт. Фæлæ ацы версийы йеддæмæ иртæсджытæн ис бирæ æндæртæ, зæгъæм ахæм: Руставели, кæд æмæ Тамары уарзта, уæддæр хæстæг бакодта кæцыдæр Нинойы æмæ йæ чындзæхсæвы хæд фæстæ райста хæслæвæрд Тамарæй — фæтыхгонд шахæй лæвæрд цыдæр персайнаг поэмæ гуырдзиаг æвзагмæ ратæлмац кæнын. Æмæ Шота ацы хæслæвæрд куы сæххæст кодта, уæд ын цы хорзæх раттын хъавыдысты, ууыл бавдисæн кодта. Æмæ дыууæ къуырийы фæстæ йæ ссардæуыд æгуысæр мардæй. Æнæуый ис бирæ айхуызæн таурæгътæ.

## Поэмæ «Стайыцармдарæджы» тыххæй
Руставелийы поэмæ иртæстой бирæ ахуыргæндтæ, фæмæ ныры онг ма дзы ис бирæ раиртасинаг сусæгдзинæдтæ. Зæгъæм, поэмæйы ссардæуыд цалдæр астæузаманон персайнаг поэмæйы сюжеттæ.
Иуæй-иу ахуыргæндтæ æнхъæлынц цыма поэмæйы сæйраг геройы Автандилы сурæты æмбæхсы Дауыт-Сослан, ус-паддзах Тамары мой. Поэмæйы ис ахæм дзырдтæ:

Ацы дæнцæг æвдисы æмæ Дауыт-Сослан, æвæццæгæн, поэмæйы авторыл йæ тæфаг дардта. 

[thumb|right
|Чиныг «Шота Руставели», Flerier, Париж, [1852-æм аз]]

## Æрвитæнтæ
* Руставели Шота, «Стайыцармдарæг» (Бестауты Гиуæргийы ирон тæлмац)
* Зонадон чиныгдоны  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг поэттæ
Листьев, Владислав Николайы фырт

**Листьев Николайы фырт Владислав** (райгуырд 1956-æм азы 10 майы Мæскуыйы — амардтой йæ 1995-æм азы 1 мартъийы Мæскуыйы) уыд Уæрæсейы телеуынынады зындгонд журналист, ОРТ-ы фыццаг генералон директор, амалиуæгдар.

## Æддаг æрмæг
* NEWSru.com :: Досье / Криминал / Листьев, Владислав
* Владислав Листьев на сайте Memorium 
* Компромат. Ру: Четыре версии убийства Листьева
* П.Хлебников Крёстный отец Кремля Борис Березовский, или история разграбления России. Глава пятая: Убийство Листьева. 
* Ъ — Хроника событий
* Аргументы и Факты — Владислав Листьев. Смерть ходила за ним по пятам
* Видео «Владислав Листьев. Убийство»
* Сообщество Владислава Листьева

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы амалхъом адæм
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Хъазахъхъаг адæм

[thumb|250px|[Илья Репины зындгонд ныв «Запорожьейы хъазахъхъæгтæ фыстæг фыссынц Турчы султанмæ» (хуындæджермæ)]]

**Хъазахъхъаг адæм**, **хъазахъхъ** дæр () у скæсæйнаг славяйнæгты субэтникон къорд, Уæрæсейы империйы кæддæры ахджиаг номдарад æмæ сурзæххон æфсæдты хуыз. Уыдон цæрынц Скæсæн Европæ æмæ Уæрæсейы хуссар быдырты æмæ Хъазахстаны.

## Ирыстоны хъазахъхъæгтæ
Цæгат Ирыстоны хъазахъхъаг хъæутæ (станицæтæ) баззадысты Уæрæсейы империйы заманæй — уыдонæй фылдæр сты Мæздæджы районы. Æндæр районты зынгæдæр хъазахъхъаг цæрæнрæттæ сты Æрхонкæ, Змейкæ æмæ Николаевскæйы станицæтæ. Сахар Æрыдон, Æрыдоны районы административон центр, райрæзти хъазахъхъаг станицæйæ (Ардонскæй, ). Дзæуджыхъæуæй скæсæнырдæм цы хъазахъхъ царди (сунжæйаг хъазахъхъæгтæ), уыдон 1920-æм азы апрелы ралидзын кодтой Украинæмæ æмæ Европæйаг Уæрæсейы цæгатмæ, сæ бынаты æрцæрын кодтой мæхъхъæлæтты.

1897-æм азы цæрджыты сфыстмæ гæсгæ Терчы æфсады хъазахъхъæгтæ уыдысты 
167&nbsp;301, уыдонæй 145&nbsp;508 сæ мадæлон æвзагыл нымадтой уырыссаг æвзаг, 16329 — украинаг, 2727 — хъалмыхъхъаг, 586 — белоруссаг, 252 — тæтæйраг, 29321 — æндæр æвзæгтæ. Уыцы фæстаг нымæцы, Ф. С. Киреевы иртасæнтæм гæсгæ, фылдæр хай уыдысты ирон равзæрды хъазахъхъæгтæ.

## Кæс
* Доны хъазахъхъ
* Терчы хъазахъхъ
* Хъобаны хъазахъхъ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазахъхъаг адæм
Категори:Уæрæсейы империйы хотыхджын тыхтæ
Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Украинæйы истори
Категори:Кавказы адæмтæ
Бенгали

**Бенгали** (, ) — Хуссар Азийы цæгат-скæсæны историон бæстæ, йæ цæрджытæй фылдæр сты бенгайлæгтæ, дзурынц бенгайлаг æвзагыл. Абоны дуджы Бенгалийы территори хауы дыууæ паддзахадмæ — Индийы ис хицæн штат **[[Ныгуылæн Бенгали]]**, Скæсæйнаг Бенгали та зындгонд у куыд хæдбар **[[Бангладеш]]**. Регионы стырдæр сахартæ сты Калькуттæ Индийы æмæ, Бангладешы сæйраг сахар чи сси, уыцы Даккæ.

Британийы империйы рæстæг (1947-æм азы онг) иугонд Бенгалийы фæзуат уыд 1&nbsp;674&nbsp;279 кв.&nbsp;км. Уыцы территорийы ныртæккæ цæры 210 милуан адæймаджы бæрц. Бенгали у дунейы цæрæгджындæр бæстæтæй иу, цæрджыты æнгомад дзы у 951,3 адæймаджы иу квадратон километрæн.

Категори:Индийы географи
Категори:Индийы истори
Категори:Бангладешы географи
Категори:Бангладешы истори
Бенгайлаг æвзаг

**Бенгайлаг æвзаг** кæнæ **бенга́ли** (, [baŋla]) у бенгайлаг адæмы æвзаг, индоариаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Бенгалийы регионы (Бангладешы æмæ Индийы штат Ныгуылæн Бенгалийы), уымæй фылдæр бенгайлæгтæ цæрынц Индийы штаттæ Ассам, Бихар æмæ Одишæйы. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 215 милуаны бæрц, уымæй у дунейы 6-æм æмæ Индийы 2-æм стырдæр æвзаг.

## Истори
Æвзаджы рагондæр дуг уыдис X—XII æнусты. XIX æнусы кæронмæ, Бенгайлаг сæндидзæны рæстæг, фæзынди ног бенгайлаг æвзаг, адæмон ныхасмæ хæстæгдæр чи уыд, ахæм. Инди æмæ Пакистан дины критеримæ гæсгæ дихгонд куы ’рцыди, уæд Бенгалийы скæсæны (Скæсæн Пакистан, стæй Бангладеш) бенгайлаг æвзаджы фæзындысты йæхи хицæндзинæдтæ, дзæвгар фылдæр дзы пайда кæнынц араббаг æмæ персайнаг дзырдтæй.

1971-æм азы цы бенгайлаг æвзаджы статусыл тох æрцыди, уымæй райрæзти, Пакистанæй чи ахицæн, уыцы хæдбар Бангладешы паддзахад.

Бенгайлаг æвзаг æмæ маратхаг æвзаджы баззад, санскритæй чи фæзындысты, фылдæр ахæм дзырдтæ.

## Фыссынад
Бенгайлаг фыссынад у, Индийы æндæр æвзæгты æнгæс, брахмийы фыссынады бындурыл æмæ хуыйны *бонгаккхор*. Уыцы фыссынадæй пайда кæнынц иуæй-иу æндæр æвзæгтæ — зæгъæм, ассамаг æвзаг.

## Литературæ
* Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
* Klaiman, M. H. 1987. *Bengali*, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490—513.
* Masica, C. 1991. *The Indo-Aryan Languages.* Cambridge Univ. Press.
* Radice, William. 1994. *Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.*Hodder Headlin, Ltd., London.
* Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. *Bengali language handbook*. Center for Applied Linguistics, Washington.
* Sen, D. 1996. *Bengali Language and Literature*. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

## Æддаг æрмæг
* Бенгайлаг æвзаджы уроктæ 

Категори:Индийы æвзæгтæ
Категори:Бангладешы æвзæгтæ
Категори:Индоариаг æвзæгтæ
Имам Шамил

**Шамил** (, 1797—1871) уыдис Цæгат-Скæсæны Кавказы хохæгты разамонæг, 1834-æм азы йын уыдис имамы титул. Уый баиу кодта Ныгуылæн Дагъистан æмæ Цæцæны (фæстæдæр Черкес дæр), сарæзта теократион паддзахад Имамат. Йæ уацары онг, Уæрæсейы æфсады Гунибы бабырсты дæргъы, тох кодта Уæрæсейы колониалон политикæйы ныхмæ.

Уацары куы бахаудис, уæд æй æрцæрын кодтой Калугæмæ, стæй Киевмæ. Йæ царды фæстаг азты скодта хадз Меккæмæ æмæ уым амардис. Ныгæд дæр уым æрцыдис.

## Æрвитæнтæ
* Ш. Исаев: Имам Шамилы хæдзарвæндаджы тыххæй. //Журнал «Кавказоведение», № 2, 2002-æм аз (уырыс). 
* Шамилы æфсады (муртазикаты) хорзæхнысæнттæ (уырыс.)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гимрыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Кавказы истори
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:XIX æнусы политиктæ
Корсикæ

**Ко́рсикæ** (, ) у Зæххастæуы денджызы цыппæрæм стырдæр сакъадах æмæ Францы регион.

## Фиппаинæгтæ

*
Бенгайлаг адæм

**Бенгайлаг адæм** ( []) у Хуссар Азийы стырдæр адæмтæй иу, Бангладешы æмæ Индийы штат Ныгуылæн Бенгалийы сæйраг цæрджытæ. Æдæппæт нымæц у 220 милуанæй фылдæр.

Бенгалийы цæрджыты æнгомад тынг райрæзти, æмæ уый тыххæй бенгалæгтæ æндæр бæстæтæм лидзынц. Сауды Араббы иу милуаны бæрц цæрынц, ис уыдон бирæ æндæр бæстæты дæр.

Сæ динмæ гæсгæ бенагалæгтæ дихгонд адæм сты: Индийы бенгалæгтæй фылдæр хай сты индуисттæ, Бангладешы та — пысылмæттæ.

Категори:Индийы адæмтæ
Категори:Бангладешы адæмтæ
Æддаг Гебридтæ

**Æддаг Гебридтæ** кæнæ **Ныгуылæн сакъадæхтæ** (, ) сты сакъадæхты къорд Шотландийы ныгуылæны. Æддаг Гебридтæ сты Шотландийы 32 зылдтæй иу. Зылды административон центр у Сторновей. Цæрджыты нымæц: 26 300 адæймаджы (2007).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шотландийы сакъадæхтæ
Категори:Шотландийы зылдтæ
Сторновей

**Сторновей** (; ) у сахар Шотландийы цæгат-ныгуылæны. Лæууы Льюис сакъадахыл. Уый у Æддаг Гебридты сæйраг сахар.

Категори:Шотландийы сахартæ
Льюис (сакъадах)

thumb|right|300px|Льюис Шотландийы картæйыл
**Лью́ис** (,  []) (, ) у Æддаг Гебридты сакъадах æмæ Льюис æмæ Харрисы цæгат хай.

Категори:Æддаг Гебридтæ
Шотландиаг адæм

**Шотландиæгтæ** (; ) сты Шотландийы бындурон адæм.

Категори:Шотланди
Категори:Стыр Британийы адæмтæ
Ломбарди

**Ломба́рди** (, ) у регион Италийы цæгаты. Италийы цæрджыты æхсæзæм хай цæрынц Ломбардийы.

## Фиппаинæгтæ

*
Урк (Нидерландтæ)

**Урк** () у Флеволанды сахар æмæ муниципалитет.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты сахартæ
Флеволанд

**Флеволанд** () у Нидерландты провинци. Уый у паддзахады æрыгондæр провинци. Флеволанды цæрынц 370 656 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нидерландты провинцитæ
Чавоши, Мохсен

**Мохсе́н Чавоши́** (; райгуырдис 1979-æм азы 25 июлы Хорремшехры) у нырыккон ирайнаг композитор æмæ зарæггæнæг.

У 60 зарæг æмæ 6 альбомæй фылдæры автор.

Ныффыста зæлвæндаг (саундтрек) режиссёр Дариуш Мехрджуи-йы киноныв «Сантури»-йæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ираны композитортæ
Категори:Ираны зарæггæнджытæ
Категори:Хузестаны чи райгуырдис, уыдон
Славяйнæгтæ

**Славяйнæгтæ** (, рагон сл. — *Словѣнє*, , , , , , , ,  , , , , , , ) сты Европæйы стырдæр этно-æвзагон иумæйагдзинад.

## Сконд

### Скæсайнаг славяйнæгтæ

* Уырыс
* Украинæгтæ
* Белоруссæгтæ
* Русинæгтæ

### Ныгуылæн

* Польшæйæгтæ
* Чехæгтæ
* Словакæгтæ
* Лужицæйæгтæ
* Кашубæгтæ

### Хуссар

* Болгайрæгтæ
** Помактæ
* Македойнæгтæ
** Пысылмон македойнæгтæ
* Сербæгтæ
* Хорватæгтæ
* Словенæгтæ
* Босниæгтæ
* Черногориæгтæ

*
Насталихъ

[thumb|220px|Фыссыны фæтк: галиурдыгæй — [насх, рахизырдыгæй — насталик. Дыууæ хуызы фыст дзырд Тæхран (дамгъæтæ: н-а-р-х-т)]]
thumb|200px|left|Мир Эмад Хассанийы каллиграфи
**Насталихъ**, **насталик** дæр ( [nastaʿlīq]) у араббаг дамгъæтæ фыссыны фæтк. Нырыккон персайнаг фыссынады уымæй арæх пайда кæнынц (традицион насхæй уæлдай). Араббаг бæстæты уый нымад у дугивгъуыд фæткыл, хонынц æй «персайнаг фыссынад»; Иранæй скæсæнырдæм, уæлдайдæр Индийы пысылмæттæн æмæ Пакистаны, насталик у тæккæ пайдагонд фыссыны фæтк — ууыл цæуынц газеттæ æмæ чингуытæ.

Насталикæй фыст текст æнцон нæу дамгъæтæн фæхицæн кæнын — уымæй къуылымпы кодта мыхуыр (литерæтæ скæнæн нæ уыд). Пакистаны газеттæ XXI æнусы онг фыстой дæсны фысджытæ, стæй уыцы къухæй фыст газеттæ тираж кодтой. Ныр дæр Пакистаны стырдæр газеттæй иу, «Дейли Джанг», насталикæй фыст тексттæ интернетмæ равæры нывты хуызы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фыссынад
Категори:Ираны аивад
Категори:Пысылмон культурæ
Категори:Персайнаг æвзаг
Сих Мансур

**Сих Мансур**, æцæг ном у **Ушурма** (райгуырдис Алдыйы хъæуы — амардис 1794-æм азы 13 апрелы) — у æфсæддон, XVIII æнусы кæроны Цæгат-Скæсæн Кавказы хохæгты разамонæг, 1785-æм — 1791-æм азты Кавказы хæсты зынгæдæр архайджытæй иу, цæцæны адæмон хъайтар.

## Цардафыст
Райгуырд 1765-æм азы (иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ — 1760-æм азы) Алдыйы хъæуы, Цæцæны. Йæ царды тыххæй бæлвырд æвдисæйнæгтæ ныры онг бæрæг не сты.
Уыди цæцæйнаг, йæ мыггаг уыди *Елистанжхойы* тейпæй. Мансуры фыд Шаабаз уыди Елистанжийы хъæуæй. Цасдæр рæстæг йæ бинонтæ цардысты Хаттунийы хъæуы, стæй æрцардысты Алдыйы хъæуы æмæ Ушурма уым райгуырдис.

Йæ æрыгоны бонты-иу дагъистайнаг моллойы разамындæй Мансур ахуыр кодта Хъуыран. Таурæгътæм гæсгæ, ахуыры рæстæг-иу æм хъуыстис хохæгты баиу кæнынмæ сидæг æнахуыр хъæлæстæ.

## Сихы хæцæнты хабæрттæ
XVIII æнусы кæрон Ушурма цæцæйнæгты æхсæн райдыдта амонын йæхи пысылмон ахуырад. Уый сæм сидтис Уæрæсейы империимæ ныхмæ хæстмæ. Булкъон Де Пиерийы разамындæй Мансуры æрцахсынмæ æрвыст æфсадыл (2000 адæймаджы) Алдыйы хъæуы фалдзус (1785-æм азы 6 июлы) фæуæлахиз сты Мансуры хæстонтæ. Уыцы хæстæмбæлд Де Пиерийы æрбамардтой. Уацайрæгты æхсæн разынди, фæстæдæр 1812-æм азы Фыдыбæстæйы хæсты хъайтар чи ссис, уыцы адъютант Багратион.

## Йæ архайды нысæнттæ
Йæ архайды сæйраг нысаныл Мансур нымадта цагъайрад, æлдæрттæ æмæ тугисыны æгъдауимæ тох кæнын. Йæ хъуыдымæ гæсгæ, цæцæн хъуамæ сæхи æгъдæутты бæсты райсой шариаты пысылмон æгъдæуттæ.

## Уацар æмæ мæлæт
1791-æм азы 22 июны, Уæрæсейы æфсадæй Анапæйы ныббырсты рæстæг, Мансур фæцæф и æмæ бахаудис уацары.
Амардис Шлиссельбурджы гæнахы, ахæсты дзы уæвгæйæ. Иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ фæзиан Соловецкий (Соловкиты) моладзандоны 1794-æм азы 13 апрелы.

## Йæ равзæрды тыххæй фæрссаг верси
Мансуры равзæрды иу версимæ гæсгæ уый уыдис цæцæйнаг нæ, фæлæ италиаг авантюрист Жан-Батист Боэтти.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Сих Мансур — "æцæгæлон сырд" æви итайлаг авантюрист? (уырыс.)
* Кавказский узел. Удгоймæгтæ: Сих Мансур (уырыс.) 

Категори:Зындгонд цæцæйнæгтæ
Категори:Кавказы истори
Категори:Грознайы чи райгуырдис, уыдон
Бокарёв, Евгений Алексейы фырт

**Бокарёв Алексейы фырт Евгений** уыд зынгæ советон лингвист, дагъистайнаг æвзæгтæ иртасæг, йæ заманы тæккæ æххæстдæр чи уыдис, ахæм уырыссаг-эсперантойаг (рауагъдад «Энциклопедия», 1966) æмæ эсперантойаг-уырыссаг (1974) дзырдуæттæ саразæг.

## Цардафыст
Райгуырди 1904-æм азы Стъараполы губернæйы Астæуккаг Егорлычы хъæуы. Ныртæккæ ацы цæрæнран хауы Ростовы облæстмæ.

Ахуыр кодта Темир-Хан-Шурайы сахары (ныртæккæ сахар Буйнакск Дагъистаны). Октябры революцийы фæстæ йæ ныййарджытæ раздæхтысты фæстæмæ Средне-Егорьевскоемæ, æмæ астæуккаг скъола Евгени каст фæцис йæ райгуырæн хъæуы, 1922-æм азы.

1921-æм азы райдианы, ахуырдзау уæвгæйæ, Бокарёв райдыдта кусын райдиан скъолайы ахуыргæнæгæй.

1922-æм азы бацыди Политехникон институтмæ, 1923-æм азы та хи раивын кодта Университетмæ, педагогон факультеты уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы хайадмæ. Университет каст куы фæцис, уæд 1925-æм азæй куыста скъолайы ахуыргæнæгæй (Цæгат Ирыстон, Дагъистан), 1927-æм азæй ахуыр кодта уырыссаг æвзаг Хъæдгæроны скъолайы.

1931-æм азы райдыдта кусын Дагъистаны педагогон институты. Кандидаты минимум раттыны æмæ диссертаци бахъахъхъæны фæстæ ссис зонæдты кандидат, 1938-æм азы та йын лæвæрд æрцыд доценты ном. 1939-æм азы бацыди Æвзаг æмæ Хъуыдыгæныны институты (ССР Цæдисы зонæдты Академи) докторантурæмæ, фæлæ хæст кæй райдыдта, уый охыл æй каст нæ фæци.

Æрсидтысты йæм флотмæ, æмæ 1941-æм азы июнæй 1946-æмы июньмæ фæслужбæ кодта.
Хæсты рæстæджы, 1944-æм азы бацыдис Коммунистон партийы рæнхъытæм. 1946-æм азы демобилизацийы фæстæ нысангонд æрцыд Æвзаг æмæ Хъуыдыгæныны Институты сæйраг зонадон кусæгæй, 1950-æм азы та, институт сликвидацийы фæстæ Евгений Бокарёв райдыдта кусын ССР Цæдисы зонæдты академийы Æвзагзонынады институты, къорд азы дзы кавказаг æвзæгты хайады сæргъы лæууыдис.

Фæзиан 1971-æм азы 11 мартъийы Мæскуыйы.

## Зонадон æмæ æхсæнадон архайд
1957-æм азы Бокарёв уыдис фæсивæд æмæ студентты Æхсæнадæмон VI-æм фестиваль цæттæгæнджытæй иу — разамынд лæвæрдта алыхуызон бæстæтæй эсперантистты фембæлдтытæ аразджытæн. Ацы архайд ахъаз фæци Советон Цæдисы эсперанто-змæлд ногæй райтынг кæнынæн (1930-æм азты æмбисæй нæ бæстæйы эсперантисттæ уыдысты æлхъывд, сæ цæдисы разамынд та æрцыд репрессигонд).

Бокарёв бирæ сарæзта цæмæй ССР Цæдисы эсперанто ахуыр кæныны хъуыддаг æнæзакъоныл нымад мауал уа. 1962-æм азы Фæсарæйнаг бæстæты адæмтимæ хæлардзинад æмæ культурон бастдзинæдты советон æхсæнæдты цæдисы цур сарæзтæуыд Советон эсперантистты æхсæнадæмон бастдзинæдты къамис. Бирæ рæстæджы дæргъы уый уыди эсперантистты иунæг ахæм организаци. Къамисы саразынæй лæгæн йæ амæлæты онг Евгений Бокарёв уыдис йæ сæрдар.

1963-æм азæй Бокарёв уыдис Эсперантойы академийы уæнг.

Иу рæстæджы советон лингвистикæйы райтынг ис «æрдзон» æмæ «скæнгæ» æвзæгты тыххæй дискусситæ. Уыдоны активонæй архайдта Бокарёв дæр. Уыдис уыцы æвзæгты ныхмæвæрды ныхмæ.

## Бинонтæ

Уыдис лингвист Бокарёв Анатолийы æфсымæр. Схъомыл кодта дыууæ чызджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Категори:Кавказзонджытæ
Категори:Эсперантологтæ
Боргарфьордюр

thumb|right|300px|Боргарфьордюр
**Боргарфьордюр** () у фьорд Исландийы ныгуылæны, Боргарнесы цур.

Категори:Исланди
Фьорд

[thumb|200px|Гейрангер-фьорд, [Норвеги]]
**Фьорд** кæнæ **фиорд** () у нарæг æмæ даргъ бакæлæн къæдзæх донбылимæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъобаны хъазахъхъ

**Хъобаны хъазахъхъ** () сты Уæрæсейы хъазахъхъаг адæмы хай. Уыдон цæрынц Краснодары край, Стъараполы край, Адыгей æмæ Хъæрæсе-Черкесы.

## Кæс
* Терчы хъазахъхъ

Категори:Хъазахъхъаг адæм
Категори:Кавказы адæмтæ
Вик

**Вик**:

* Вик () — Шотландийы сахар
* Вик () — Исландийы хъæу
Дамаск

**Дама́ск**, вариант — **[[Сам]]** () у Сирийы сæйраг сахар. Æрбынат кодта паддзахады хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

*
Бейрут

**Бейрут** () у Ливаны сæйраг сахар, порт Зæххастæуы денджызы былгæроныл.

*
Абердин

**Аберди́н** (, ) у Шотландийы æртыккаг стырдæр сахар æмæ сæйраг порт.

Категори:Шотландийы сахартæ
Рамаллæ

**Ра́маллæ** кæнæ **Ра́маллах** ( *Rām Allāh*) у Палестинæйы паддзахады рæстæгмæ сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ
.ae

**.ae** у Араббы Иугонд Эмиратты уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

ae
Иерусалим

**Иерусали́м** ( — *al-Quds*;  — *Yerushaláyim*) у дунейы рагондæр сахартæй иу. Иерусалим у æртæ дины артдзæст (иудаизм, чырыстон дин, пысылмон дин).

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Библийы рæттæ
Дубай

**Дуба́й** () у Араббы Иугонд Эмиратты сахар æмæ эмират.

Дубайы фыццаг фыст кой скодтой 1095-æм азы. Йе ’вæрд ахсджиаг уыдис саудæджер парахат кæнынæн, æмæ XX æнусы райдианмæ Дубай сси ахсджиаг порт.

1966-æм азы регионы ссæрдæуыд нефт. Уымæй Дубаймæ багуылф кодта æхца æмæ куыстагуыр адæм. Эмират Дубай йæ ныры арæнты фæзындис, Стыр Британи уыцы ранæй куы ацыдис, уæд. 1971-æм азы Дубай æмæ цалдæр æндæр эмираты баиу сты иумæйаг федерацийы.

*
Деххода, Али Акбар

**Али Акбар Деххода** ( — Ali Akbar Dehkhodâ), 1879–1959, 9 мартъи, Тæхраны) — ирайнаг лингвист, фыссæг æмæ политик. Ныффыста, милуан дзырдмæ ’ввахс кæм ис (æдæппæтæй 15 томы), персайнаг æвзаджы ахæм дзырдуат. У æмбисæндты чиныг саразæг (т. 1–4; рацыди 1929–1931 азты).

## Цард æмæ æхсæнадон-политикон архайды афыст
Райгуырдис сахар Казвинæй рацæуæг бинонты. Йæ фыд фæзиан, лæппуйыл 10 азы куы цыди, уæд. Деххода каст фæци колледж политологийы дæсныйадыл. Уым уæлдай æнтыстджынæй йæхи равдыста æвзæгтæ зоныны.

Активонæй архайдта политикон хъуыддæгты, уыди Меджлисы Тегеран æмæ Керманæй депутат Меджлисы.
Фæстæдæр куыста Тегераны университеты цур Юридикон скъолайы сæргълæууæгæй.
1903-æм азы Деххода араст ис Балкантæм ирайнаг минæварады кусæгæй, фæлæ дыууæ азы фæстæ рацыди фæстæмæ Иранмæ æмæ бацархайдта Ираны конституцион революцийы.

1906-æм азы Деххода М. Дж. Ширази æмæ М. К. Тебризиимæ уагъта сатирикон журнал «Эсрафилы хæтæл». Уым фæсномыгæй мыхуыр кодта, фельетонтæ (ацы жанр уыди ног персайнаг литературæйы), сæ иумæйаг сæргонд уыди «Арвистон» («Всякая всячина»). Стæй ма журналы фыста, æнæраст æмæ æнæзакъондзинады ныхмæ арæзт чи уыди, ахæм сатирикон радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ.

Ираны Деххода æмæ йæ тохæмбæлттæ Мирза Джахангир Хан æмæ Гасем Хан дыууæ азы дæргъы мæхуыры уагътой хи газет, цалынмæ йæ сих Мохаммад Али-сах нæ сæхгæдта, уæдмæ.
Дехходайы бахъуыди йæ сæр бафснайын Европæйы. Уым уæвгæйæ уый дарддæр фыста йæ уацтæ. Фæстæмæ йæ райгуырæн бæстæм раздæхти 1911-æм азы, Али-сахы куы раппæрстой, уæд. Уыцы аз Деххода сси Меджлисы депутат.

Йæ публицистон æмæ политикон архайды уæлдай ма Деххода йæхицæн скодта ном францаг æвзагæй литературон тæлмацты фæрцы. Уыдоны ’хсæн Монтескьейы чиныг «Закъæтты моны тыххæй» («De l'esprit des lois») дæр.

Деххода 1933-æм азæй уыди Тæхраны профессор. 40-æм азты райдианы та сси Ираны æвзаг æмæ литературæйы академийы уæнг.

## Æрвитæнтæ
* Tehran University Press
* Dehkhoda and Mossadegh 
* Dehkhoda in Iran Science Island (Persian) 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ираны лингвисттæ
Категори:Ираны фысджытæ
Категори:Ираны политиктæ
Нашвилл

**Нашвилл** кæнæ **Нэшвилл** () у АИШ-ы сахар æмæ Теннессийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Теннессийы сахартæ
Казвин

**Казви́н** () у сахар Ираны цæгаты, æмæ остан (провинци) Казвины административон центр æмæ стырдæр цæрæнран.

Цæрджыты нымæц — 331 мин адæймаджы.

Казвин у текстилон индустрийы артдзæст. Ам амал кæнынц бæмбæг, цыллæ, царм.

Сахаргæрон æрбынат кодта Ираны стырдæр электростанцæ.

Сахары ис, æфсæнвæндаджы хахх «Тегеран — Тебриз»-ы кæуыл цæуы, ахæм станцæ.

XVI æнусы Казвин уыди Сефевидты империйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Казвины сахартæ
Мемфис (Теннесси)

**Мемфис** () у АИШ-ы сахар, Теннессийы штаты æппæты стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Теннессийы сахартæ
Орхус

**Орхус** () у Данийы дыккаг стырдæр сахар.

Категори:Данийы сахартæ
Мельбурн

**Ме́льбурн** ( ) у Австралийы дыккаг стырдæр сахар (Сиднейы фæстæ). Уый у штат Викторийы сæйраг сахар.

Æрбынат кодта паддзахады хуссар-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

*
Окуджава, Булат Шалвæйы фырт

**Окуджава, Шалвæйы фырт Булат** (1924-æм азы 9 майы, Мæскуы — 1997-æм азы 12 июны, Кламар) уыд советон æмæ уæрæсейаг поэт, композитор, фыссæг æмæ сценарист. Уый ныффыста 200 авторон æмæ эстрадон зарæджы бæрц.

Йæ фыд, Шалвæ Окуджава, уыд гуырдзиаг коммунист, партион архайæг, куыста Уралы. 1937-æм азы уый репрессигонд æрцыд, фехстой йæ уыцы иу аз. Йæ мад — сомихаг Ашхен Налбандян. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы фысджытæ
Категори:Советон Цæдисы композитортæ
Категори:Советон Цæдисы поэттæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Уæрæсейы композитортæ
Категори:Уæрæсейы поэттæ
Виктори (Австрали)

**Викто́ри** () у штат Австралийы хуссар-ыскæсæны. Йæ сæйраг сахар у Мельбурн.

## Фиппаинæгтæ

*
Виктори

**Викто́ри** ( — уæлахиз):

## Географи
* Виктори — Австралийы штат
* Виктори — Сейшелты сæйраг сахар
* Виктори (Британийы Колумби) — сахар Канадæйы
* Цад Виктори — Африкæйы стырдæр цад
* Сакъадах Виктори — Уæрæсейы сакъадах Арктикæйы
* Сакъадах Виктори — дунейы 9-æм стырдæр сакъадах Канадæйы цæгаты
Перт

**Перт** () у сахар Австралийы хуссар-ныгуылæны, Ныгуылæн Австралийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Ноксвилл

**Но́ксвилл** () у Теннессийы æртыккаг стырдæр сахар (Мемфис æмæ Нашвиллы фæстæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Теннессийы сахартæ
Ныгуылæн Австрали

**Ныгуылæн Австрали** () у Австралийы æппæты стырдæр штат. Йæ сæйраг сахар у Перт.

## Фиппаинæгтæ

*
Брисбен

**Бри́сбен** () у сахар Австралийы, Квинсленды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Квинсленд

**Кви́нсленд** () у штат Австралийы цæгат-ыскæсæны. Йæ административон центр у Брисбен.

## Фиппаинæгтæ

*
Цетине

**Цетине**, **Цетинье** (, *Cetinje*) у Черногорийы историон æмæ культурон сæйраг сахар.

Категори:Черногорийы сахартæ
Аделаидæ

**Аделаи́дæ** () у сахар Австралийы, Хуссар Австралийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Ног Хуссар Уэльс

**Ног Хуссар Уэльс** () у штат Австралийы хуссар-ыскæсæны. Йæ сæйраг сахар у Сидней.

## Фиппаинæгтæ

*
Боккаччо, Джованни

**Джованни Боккаччо** (; райгуырдис 1313-æм азы Чертальдойы кæнæ Флоренцийы — амардис 1375-æм азы 21 декабры Флоренцимæ хæстæг Чертальдойы) — зындгонд итайлаг фыссæг æмæ поэт, Сæндидзæн дуджы гуманистон литературæйы зынгæдæр минæвæрттæй иу.

Боккаччо у антикон сюжеттыл фыст поэмæты автор. Уыдонæй æддæ ма ныффыста психологион уацау «Фьямметта» (1343, мыхуыры рацыди 1472-æм азы), пасторальтæ, сонеттæ, биографион чиныг «Данте Алигьерийы цард» (фыст æрцыд 1360-æм азмæ æввахс, мыхуыры рацыди 1477-æм азы).

Фыссæджы сæйраг уацмыс у «Декамерон» (1350—1353, мыхуыры рацыди 1470-æм азы). Ацы чиныг у эротикон, реалистон новеллæты æмбырдгонд. Новеллæты бæрæг зыны гуманистон идейæтæ, сæрибархъуыды, антиклерикализм, цардбæллон юмор. Фыссæг чиныджы курдиатджынæй равдыста уæды итайлаг æхсæнады æгъдæуттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италиаг фысджытæ
Категори:Италийы фысджытæ
Категори:Сæндидзæн дуг
Категори:Флоренцийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Чертальдойы чи амардис, уыдон
Хъæрæсе

[right|250px|thumb|[Хъæрæсейы автономон облæст 1943-æм азы онг]]
**Хъæрæсе** (; ) у хъæрæсейаг адæмы историон бæстæ, нырыккон Хъæрæсе-Черкесы хай. Хъæрæсейы рельеф у хæххон. Йæ æппæты бæрзонддæр хох у Эльбрус. Клухоры æфцæгæй Хъæрæсе баст у Абхазимæ.

## Кæс ноджы
* Асы (Балхъар)

Категори:Хъæрæсе-Черкес
Гамбург

**Га́мбург** () у порты сахар æмæ Германы 16 зæххытæй иу, цæугæдон Эльбæ Цæгат денджызмæ кæм æфты, уыцы ран. Гамбург у бæстæйы дыккаг стырдæр сахар (Берлины фæстæ), цæрынц дзы 1,7 милуан адæймаджы. Сахары цæрджытæй 15% бæрц сты æндæр бæстæтæй æрбацæуæг адæм, сæ фылдæр туркæгтæ, польшæйæгтæ æмæ уырыссæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Ганзæ
Насх

[thumb|250px|Хъуыраны сурæ «Аль-Имран»-ы фрагмент. Араббаг тексты стиль у ''тауки'', рæнхъыты ’хсæн чысылдæр ''насхы'' дамгъæтæй — [Персайнаг æвзаг|персайнаг дзырдæй-дзырдмæ тæлмац. Перс, XIV æнус]]
**Насх** () у, араббаг фыссынадæй чи пайда кæны, уыцы æвзæгтыл фыссыны сæйраг æмæ тæккæ популярондæр фæтк (шрифтты мыггаг).

Насх араббаг бæстæты парахатæй ахæлиу ис XV æнусы æмæ аиуварс кодта, йæхицæй гуырахстджындæр æмæ вазыгджындæр чи уыди, уыцы сулюс. Насхмæ рафыстой Хъуыран, хадистæ æмæ æндæр пысылмон уацмыстæ.

Нæ рæстæджы, раджы кæддæр калиграфион стилыл чи нымад уыди, уыцы насх сси, ныртæккæ æппæт араббаг бæстæты фыссынæн кæмæй пайда кæнынц æмæ скъолаты кæй ахуыр кæнынц, ахæм растравгон æмæ тæккæ хуымæтæгдæр шрифт.

Компьютерты дæр араббагау фыссынæн насх у стандартон шрифт.

Насхы бындурыл сарæзтæуыд, Иран æмæ Пакистаны арæхдæр кæмæй пайда кæнынц æмæ араббаг бæстæты дугивгъуыдыл нымад чи у, уыцы насталихъ.

Категори:Фыссынад
Сплит (сахар)

**Сплит** (, ) у Хорватийы сахар. Уый у Далмацийы æппæты стырдæр сахар æмæ паддзахады дыккæгæм стырдæр сахар. Сплит у Адриатикон денджызы курорт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хорватийы сахартæ
Арарат

**Арара́т** (, , , ) у вулканы массив Турчы, Сомихы арæны фарсмæ. Арараты цъупп у Турчы бæрзонддæр бынат (5165 м).

Абон Арараты хох ис Турчы зæххыл, йе скæсæн арæнтæм хæстæг. Кæд 1921-æм азæй фæстæмæ Арарат Сомихы нал у, уыцы хох нымад у Сомихы ахсджиагдæр символтæй иуыл. Арараты ныв у Сомихы гербыл æмæ æхцайыл, Арараты цъупп иттæг хорз зыны Ереванæй, æмæ cомихæгтæ уый тыххæй нымайынц Арарат сæ хохыл.

## Кæс ноджы
* Стыр Арарат
* Чысыл Арарат

Категори:Турчы хæхтæ
Категори:Турчы вулкантæ
Категори:Сомихы культурæ
Сконе (провинци)

**Ско́не** () у историон провинци Швецийы хуссары.

Категори:Швецийы провинцитæ