open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миссури (штат)

**Миссу́ри** () у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 5,6 милуан адæймаджы бæрц.

## Официалон æвзаг
АИШ-ы официалон æвзаг нæй. Уый тыххæй цалдæр штаттæ, уыдонимæ Миссури дæр, сфидар кодтой йæхи штаты официалон æвзаг. Миссурийы закъонмæ гæсгæ ахæм æвзаг у æрмæст англисаг.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Мичиган

**Мичига́н** () у АИШ-ы штат, йæ административон центр у сахар Лансинг. Цæрынц дзы 10 милуан адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Монтанæ

**Монта́нæ** () у АИШ-ы цæгаты егъау штат, йæ æдæппæт фæзуат у 381&nbsp;156 км2. Цæрынц дзы 930 мин адæймаджы бæрц.

Сайты ном у испайнаг æвзагæй байсгæ дзырд *montaña* («хох»). Монтанæйы ныгуылæн хай бирæ хæхтæ ис.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Мэриленд

**Мэ́риленд** () у АИШ-ы штат Чесапичы бакалæны былгæрон. Цæрынц дзы 5,296 милуан адæймаджы, ома иу квадратон километры 165.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Мейн

**Мейн** кæнæ **Мэн** ( ) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 1,3 милуан адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Нью-Хэмпшир

**Нью-Хэмпшир** кæнæ **Нью-Гэ́мпшир** () у АИШ-ы штат бæстæйы цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы 1,3 милуан адæймаджы бæрц.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Нью-Джерси

**Нью-Дже́рси** () у АИШ-ы штат бæстæйы цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы 8&nbsp;717 мин адæймаджы (2005-æм азы).

XX æнусы кæронмæ Нью-Джерси сси Нью-Йорчы сахары егъау агломерацийы хай. Штаты цалдæр зылды бацыдысты АИШ-ы хъæздыгдæр зылдты номхыгъдмæ: Сомерсет (7-æм), Моррис (10-æм), Хантердон (13-æм), Берген (21-æм), Монмаут (42-æм).

## Фиппаинæгтæ

        

*
Нью-Йорк (штат)

**Нью-Йорк** у АИШ-ы скæсæйнаг штат. Цæрынц дзы 18,9 милуан адæймаджы (уымæй штат ахсы бæстæйы æртыккаг бынат, Калифорни æмæ Техасы фæстæ).

Ацы штаты стырдæр сахар у Нью-Йорк, дунейы тæккæ ахадгæ сахартæй иу.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Нью-Мексико

**Нью-Мексико** () у штат Америкæйы Иугонд Штатты хуссары.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Орегон

**Орего́н** ( []) у АИШ-ы хæххон штат, Сабыр фурды былгæрон. Цæрынц дзы 3,641 мин адæймаджы (2005).

Штат у æрдзон ресурстæй хъæздыг, къахынц дзы никель, цинк æмæ хромы æрзæт.

Орегоны ис бир цадтæ, уыдонæй Крейтеры цад у АИШ-ы тæккæ арфдæр.

[thumb|left|300px|Худы хох (''mountain Hood'') фенæн ис [цад Триллиумы цъарыл. АИШ-ы штат Орегон]]

## Фиппаинæгтæ

*
Пенсильвани

**Пенсильва́ни** () у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 12 милуан адæймагæй фылдæр.

Штаты стырдæр сахар у Филадельфи (бердзенагау нысан кæны «Æфсымæрон уарзты сахар»).

## Фиппаинæгтæ

        

*
Род-Айленд

**Род-Айленд** () у АИШ-ы тæккæ чысылдæр штат. Цæрынц дзы иу милуан адæймаджы бæрц.

## Фиппаинæгтæ

  

*
Теннесси

**Теннесси** (англ. *Tennessee*) у АИШ-ы штат. Йæ сæйраг сахар у Нашвилл.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Техас

**Теха́с** ( ) у АИШ-ы хуссары егъау штат. Цæрынц дзы 21 милуан адæймаджы бæрц — уымæй у дыккаг АИШ-ы штат цæрджыты нымæцмæ гæсгæ.

## Фиппаинæгтæ

        

*
Флоридæ

**Флоридæ** ( []) у АИШ-ы хуссар-скæсæйнаг штат.

* Фæзуат: 170,5 мин км2.
* Цæрджыты нымæц: 16 милуан (2000 аз). Флоридæйы сæйраг сахар хуыйны Таллахасси. Флоридæ и Атлантикон фурд æмæ Мексикæйы бакæлæны ’хсæн. Флоридæйы стырдæр сахартае сты Майами, Тампæ, Орландо, Джексонвилл. 

## Фиппаинæгтæ

        

*
Оклахомæ

**Оклахо́мæ** () у Америкæйы Иугонд Штатты штат.

1830 азы ардæм депортацигонд æрцыдысты мингай индейæгтæ АИШ-ы скæсæн штаттæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Ютæ

**Ютæ** () у АИШ-ы ныгуылæны штат. Йæ цæрджыты нымæц у 2&nbsp;547&nbsp;389 адæймаджы (2005).

## Фиппаинæгтæ

*
Дзугаты Георги

**Дзугаты Георги** (райгуырдис 1911-æм азы Дзугатыхъæуы — амардис 1986-æм азы) — ирон поэт æмæ фыссæг, æхсæнадон архайæг.

## Цардафыст
Дзугаты Георги райгуырдис 1911 азы Дзомагъы комы, Дзугатыхъæуы. Йæ фыд – Дзугаты Хасæхъо, йæ мад – Плиты Асинет. Уыдонæн уыди авд хъæбул – цыппар лæппу æмæ æртæ чызг.

1923-æм азы Дзомагъы хъæуы бакодтой райдиан скъола, цыран Георги стырæй райдыдта ахуыр кæнын (12 аздзыдæй). Хъæуы скъолæйы каст фæуыны фæстæ уый йæ ахуыр адарддæр кодта Сталиниры педтехникумы, кæцыйы 1935 азы каст фæци. Уый фæстæ кусын байдыдта газет «Коммунисты» (стæй «Советон Ирыстоны») редакцийы. Кусыны параллелонæй уый йæ ахуыр адарддæр кодта Сталиниры пединституты æвзаг æмæ литературæйы факультетыл. Институты каст фæуыны фæстæ уый ноджы газеты редакцийы фыстæджыты хайады хистæрæй куыста, фæстæдæр та – бæрнон нымæрдарæй куыста. 

1939-æм азы Дзугаты Георгимæ æрсидтысты æфсадмæ. Æмæ йæ æфсадæй 1941 азы арвыстой Стыр Фыдыбæстæйон хæстмæ. Уым уæззау цæфæй поэт бахаудта знаджы къухмæ. Уацарæй Георги ралыгъдис æмæ фæстæмæ йе фсæддон хаймæ æрцыди. 

1945 азы, ноябры мæйы демобилизацийы рацыдис. 1946 азæй уый кусын райдыдта журнал «Фидиуæджы» редакцийы, литретурон редакцийы къухдариуæгæй. Уый фæстæ Георги бирæ азты дæргъы фæкуыста журналы редакторæй.

## Сфæлдыстад
Æмдзæвгæтæ фыссын Георги скъолайы ма куы ахуыр кодта уыцы заманы райдыдта. Уымæн мыхуыры рацыд æмдзæвгæты æмæ радзырдты бирæ æмбырдгонд. 1938 азы латинаг алфавитыл мыхуыры рацыд йæ фыццаг чиныг «Хуры тын». 1954 азы та – йе мдзæвгæты æмæ поэмæты æмбырдгонд «Уацмыстæ». 1956 азы мыхуыры рацыд сабитæн аргъæуттæ æмæ радзырдты æмбырдгонд. Уыцы азы рацыд йæ поэтикон æмбырдгонд «Хæлæрттæ». 1957 азы Дзугаты Георги мыхуыры рауагъта ирон таурæгъты æмбырдгонд. Ноджы цалдæр æмбырдгонды: «Зæрдæйы дæгъæл» (1959 аз); поэмæтæ, радзырдтæ, роман «Карды комыл» (1964 аз); «Сыгъзæрин суадон», 1961 азы мыхуыры рацыд Георгийы æмдзæвгæты æмбырдгонд «Æвзæрст уацмыстæ». 1970 азы рацыд «Мæйрухс æхсæвтæ». 1979 азы мыхуыры рацыд йæ поэмæ «Цæргæсы хæтæнтæ». Уыцы азы ма рацыд йæ поэтикон æмæ прозаикон уацмысты æмбырдгæндтæ æмæ бирæ æндæр.

Дзугаты Георгийы фыссæнмæ хауы бирæ æмдзæвгæ æмæ радзырд сабитæн, кæцытæ хицæн чингуытæй сты мыхуыргонд. Йæ уацмысты æртæ томæй мыхуыры рацыд 1971 азы. Ацы æртæ томмæ хаст ис уый æппæты хуыздæр уацмыстæ. Дзугаты Георгийы уацмыстæ тæлмац сты æндæр æмæ æндæр æвзæгтыл, се хсæн гуырдзиаг æвзагыл дæр – роман «Сыгъзæрин суадон», поэмæ «Цæргæсы хæтæнтæ», лирикон æмдзæвгæтæ æмæ радзырдтæ сабитæн. 

Дзугаты Георгийы æмдзæвгæтæ гуырдзиаг æвзагыл тæлмац æмæ мыхуыр сты æндæр æмæ æндæр æмбæрдгонды. 2013 азы Тбилисы мыхуыры рацыд Дзугаты Георгийы дыууæвзагон, ирон-гуырдзиаг æмбырдгонд, «Ирон романс». Чиныг сарæзта, разныхас, биографион очерк æм бафтыдта æмæ йæ мыхуырмæ бацæттæ кодта Беппиты Наирæ. 

## Æддаг æрмæг
* Дзугаев, Георгий Хасакоевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Дзугаев Георгий
* Некролог в Литературной газете

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Георги
Категори:Дзомагъы чи райгуырдис, уыдон
Киншасæ

**Кинша́сæ** (1966-æм азы агъоммæ — **Леопольдвиль**) у Демократон Республикæ Конгойы сæйраг сахар, цæугæдон Конгойы былыл, Браззавилы комкоммæ. Цæрынц дзы 7,7 млн адæймаджы (2005-æм азы 1 январы).

Бæстæйы официалон æвзаг у францаг, æмæ уый тыххæй Киншасæ нымад у дунейы дыккаг стырдæр францагау дзурæг сахар (Парижы фæстæ). Æцæг цæрджыты фылдæр дзурынц африкаг лингалæйаг æвзагыл, æмæ францаг дзурджыты нымæцмæ гæсгæ, гæнæн ис, æмæ Монреаль у дыккаг стырдæр дунейы.

## Фиппаинæгтæ

*
Абакан

**Абака́н** (, ) у Уæрæсейы сахар, Хакасийы сæйраг сахар.

Цæрджыты нымæц: 169 мин адæймаджы (2001).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хакасийы сахартæ
Абдулино

**Абдулино** у сахар Уæрæсейы Оренбурджы облæсты.

Лæууы Тирисы доны былгæрон, 280 км Оренбурджы æдде.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оренбурджы облæсты сахартæ
Агрыз

**Агры́з** () у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны. Ис Тæтæрстан æмæ Удмуртийы тæккæ арæныл. Цæрынц дзы 19,7 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Адыгейск

**Адыгейск** (; ) у Уæрæсейы сахар, Республикæ Адыгейы. Цæрынц дзы 12,7 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Адыгейы сахартæ
Азнакаево

**Азнака́ево** () у Уæрæсейы сахар Тæтæрстаны. Цæрынц дзы 35 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Азов

**Азо́в** () у сахар Уæрæсейы Ростовы облæсты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ростовы облæсты сахартæ
Алапаевск

**Алапа́евск** () у сахар Уæрæсейы Свердловсчы облæсты. Цæрынц дзы 37,1 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Свердловсчы облæсты сахартæ
Ангарск

**Анга́рск** () у сахар Уæрæсейы Иркутсчы облæсты. Цæрынц дзы 217 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Иркутсчы облæсты сахартæ
Браззавиль

**Браззави́ль** () у Республикæ Конгойы сæйраг сахар, Африкæйы стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 1,8 млн адæймаджы бæрц (2014 азы). Браззавиль лæууы цæугæдон Конгойы былгæрон, сахар Киншасæйы комкоммæ.

Сахары ном сæвæрдтой францаг иртасæг Пьер Браззайы номыл (фр. *Pierre Brazza*).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Конгойы Республикæйы сахартæ
Андреаполь

**Андреаполь** () у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты. Цæрынц дзы 6,8 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тверы облæсты сахартæ
Анжеро-Судженск

**Анже́ро-Су́дженск** у сахар Уæрæсейы Кемеровойы облæсты. Цæрынц дзы 84,6 мин адæймаджы.

Сахары алыварс сты æвзалыкъахæнтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кемеровойы облæсты сахартæ
Аркадак

**Аркада́к** () у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты. Цæрынц дзы 14,1 мин адæймаджы.

Сахары хæдзæрттæй сæ фылдæр сты иууæладзыгон æмæ хъæдын.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Архангельск

**Архангельск** () у Уæрæсейы сахар, Уæрæсейы рагондæр порттæй иу. Лæууы, Цæгат Двина Урс денджызы кæм æййафы, уыцы ран.

## Æддаг æрмæг
* Сахары администрацийы сайт

## Фиппаинæгтæ

*
Астрахань

**Астрахань**, **Астрахан**, **Астрæхæнь**, мæздæггаг вариант — **Астархан** () у Уæрæсейы сахар, Астраханы облæсты сæйраг сахар. Лæууы Волгæйы былгæрон, Къаспы денджызмæ ’ввæхс.

## Фиппаинæгтæ

*
Армавир (Уæрæсе)

**Армави́р** () у сахар Уæрæсейы Краснодары крайы. Цæрынц дзы 187,8 мин адæймаджы (2010).

Æрбынат кодта Краснодары крайы скæсæны, Краснодарæй 202 километры дæрддзæф, Мæскуыйæ та — 1400 км. Æд горæтгæрон хъæууон зылдтæ кæны муниципалон сконд сахар Армавир.

Армавир у Цæгат Кавказы æфсæнвæндагыл ахсджиаг æлхынцъ, кусынц дзы дыууæ станцæйы — Армавир-Ростовский æмæ Армавир-Туапсинский.

## Истори
XVIII æнусы райдиан адыгаг адæмты хсæн фидар кæнын байдыдта пысылмон дин. Уыдоны ’хсæн цы сомих цардысты (афтæ хуынд *черкес-гайтæ* кæнæ *хохы сомих*), уыдон сæ фыдæлты дин бахъахъхъæныны охыл сфæнд кодтой цæгатырдæм ралидзын — æмæ уый тыххæй хъаст бахастой Хъобаны хаххы хицау инæлæр-майор Г. Х. фон Зассæн: куырдтой цæмæй сын ратта бар уырысимæ æрцæрын æмæ уæрæсейаг граждандзинад райсын.

1839 азы черкессаг сомихæгты цæрæнран фæзындис цæугæдон Урупы бакæлæны цур. Ацы аз нымад у ног сахары гуырæнбоныл. Цæрæнран хъахъхъæдта дзыхъхъ æмæ сыджыт-быру. Райдиæн азты хъæуы цардысты 120 мыггаджы, фæлæ сæ нымæц рæзыдис, ног мыггæгтæ-иу æрлыгъдысты æмæ 1840-æм азмæ 400 мыггаджы уыдысты.

Кæд æмæ уыцы сомихæгты фыдæлтæ Сомихæй XIV æнусы ралыгъдысты, уæддæр хорз хъуыды кодтой чи сты æмæ кæцæй ралыгъдысты. Уый тыххæй сæ ног цæрæнран схуыдтой Армваир — рагон сомихаг сахары кадæн, нæ эрæйы агъоммæ Айрараты паддзахады сæйраг сахар чи уыдис.

1875 азы Армавирмæ бацыдис Владикавказы æфсæнвæндаг. 1908-æм азы аразын байдыдтой Туапсемæ æфсæнвæндаг дæр. 1914 азы Министрты советы уынаффæмæ гæсгæ Армавирæн радтой сахары статус.

Мидхæсты заман сахары власт æртæ хатты фæивта. Бынæттон советон хицæуад уагъта йæхи валютæ — Армавиры сом.

Черкесты ’хсæн Армавир æндæр номæй дæр у зындгонд, *Ермэлхьабл* зæгъгæ, ома «сомихаг хъæу».

## Цæрджытæ
; Национал сконд
Æппæтуæрæсейон адæмы сфыстмæ гæсгæ (2010) сахары цæрынц

## Географи
Армавир у Краснодары крайы æппæты скæсæйнаг сахар, лæууы Хъобаны галиу фарсыл, уыцы цæугæдонмæ Уарыпп кæм æфтауы, уыцы ран.

## Экономикæ
Армавиры кусы хъармы электростанцæ. Ис резинæйæ конд дзауматы завод, бирæ рог æмæ хæринаггæнæг индустрийы куыстуæттæ. 

Йæхи аэропорт сахары нæй, фæлæ цæрджыты бон у æндæр аэропорттæй атæхын кæмфæндыдæр — Стъараполы аэропорт у 110 км дæрддзæф, Краснодары аэропорт — 200 км.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Краснодары крайы сахартæ
Ачинск

**А́чинск** () у сахар Уæрæсейы Красноярсчы крайы. Цæрынц дзы 99 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
Бабаево

**Баба́ево** () у сахар Вологдæйы облæсты, Бабаевойы районы административон центр. Сахар æрбынат кодта Мологæ-Шекснайы дæлвæзыл Вологдæйæ 246 км ныгуылæнырдæм.

Таурæгъмæ гæсгæ хъæу Бабаевойы бындур сæвæрдта, йæ ном Бабай кæмæн хуынди, ахæм зæхкусæг XV æнусы. 1882-æм азы Бабаевойы фæзынди згъæркуыстон завод, уагъта телтæ, зæгæлтæ æмæ æндæр продукци. 1925-æм азы цæрæнранæн радтой сахары статус.

Æфсæнвæндаджы станцæ Вологдæйæ Бетъырбухмæ хаххыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Вологдæйы облæсты сахартæ
Багратионовск

**Багратио́новск** () у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, йæ районы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 7 мин адæймаджы бæрц.

Немыцагау йæ ном уыди *Прейсиш-Эйлау*, фæлæ, Советон Цæдис Скæсæн Прусси куы байста, уæд сахарæн радтой æндæр ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Ахтубинск

**Ахту́бинск** () у сахар Уæрæсейы Астраханы облæсты, Ахтубинсчы районы административон центр. Цæрынц дзы 36,1 мин адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Астраханы облæсты сахартæ
Байкальск

**Байка́льск** у сахар Уæрæсейы Иркутсчы облæсты. Цæрынц дзы 12,5 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Иркутсчы облæсты сахартæ
Массачусетс

**Массачусетс** (англ. *the Commonwealth of Massachusetts*, MA) у АИШ-ы скæсæны штат.

* Фæзуат: 20 317 км2.
* Цæрджыты нымæц: 6,35 милуан адæймаджы (2000 азы).

Массачусетс уыд фыццаг Стыр Британийы колони, йæ хæдбардзинад чи фехъусын кодта (1775), уый.

Массачусетсы стырдæр сахар у йæ сæйраг сахар — Бостон.
   
## Фиппаинæгтæ

        

*
Пахсæн (сахар)

**Пахсæн** (, ) у сахар Уæрæсейы, Кæсæг-Балхъары. Уым райгуырди Шогенцуков Али, кæсгон литературæйы бындурæвæрæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Балабаново

**Балаба́ново** () у сахар Калугæйы облæсты. Цæрынц дзы 25,5 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Балаково

**Балако́во** у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты. Цæрынц дзы 199,6 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Железноводск

**Железново́дск** () у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы, цæугæдæттæ Джеймук æмæ Кучучы былгæрон. Цæрынц дзы 24,9 мин адæймаджы.

## Æддаг æрмæг
* Железноводск. Официалон сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Звенигород

**Звени́город** () у сахар Мæскуыйы облæсты. Ис Одинцовойы сахары зылды.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Елец

**Елец** () у сахар Уæрæсейы Липецчы облæсты. Цæрынц дзы 93 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Липецчы облæсты сахартæ
Ессентуки

**Ессентуки́** () у сахар æмæ курорт Уæрæсейы Стъараполы крайы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Знаменск

**Знаменск** () у сахар Уæрæсейы Астраханы облæсты цæгаты. Цæрынц дзы 32,1 мин адæймаджы. Сахар лæууы космодром Капустин Яры цур, ракетуадзджытæй бирæ дзы цæрынц.

Сахары ис 4 астæуккаг скъолайы, 2 гимназы, Астраханы паддзахадон университеты филиал.

Сахар мыхуыры сыфтæм æрбафтыд, 2009-æм азы 19 июлы стыр быцæу дзы куы æрцыди, уæд. Быцæуы чи архайдта, уыдонæй иуæй-иу загътой, адæмты ’хсæн быцæу кæй уыди, уый — бынæттон цæцæйнаг диаспорæйы æрыгæттæ, дам, уырыссаг спортсментимæ фæхыл сты. Милицæйы кусджыты версимæ гæсгæ, дыууæ фыдгæнæг къорды уæнгтæ сæ хæдтулгæты фæндагыл цæугæ кæрæдзийыл сæмбæлдысты æмæ уый фæдыл фæхыл сты.

## Æддаг æрмæг
* Капустин Яр — Знаменск. История, техника, люди. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Астраханы облæсты сахартæ
Иваново

**Ива́ново** () у Уæрæсейы сахар, Ивановойы облæсты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Уæрæсейы Зæрин цæг
Ижевск

**Иже́вск** (, ) у сахар Уæрæсейы, цæугæдон Ижы былтыл. Ижевск у Удмуртийы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 646,3 мин адæймаджы (2017). Сахары фæзуат у 31 560 га.

Ижевск фæзынд 1760-æм азы куыд æфсæны завод. 1807 азæй фæстæмæ хæцæнгæрзтæ дæр дзы кодтой. Ныр дæр ахсджиаг индустриалон центр у: размæцыд дзы сты хæдтулгæаразæн, хæцæнгæрзы индустритæ, «Ижнефтемаш»-ы аразынц нефткъахджытæм алыхуызон машинæтæ.

1921-æм азы 10 июны Ижевск сси *Вотякаг автономон облæсты* (ома Удмуртийы) сæйраг сахар.

Сахары ис трамвайы 12 æмæ троллейбусы 11 маршруты.

## Фиппаинæгтæ

*
Иркутск

**Ирку́тск** у сахар Уæрæсейы, Иркутсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 582,5 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Йошкар-Ола

**Йошкар-Ола** (марийагау нысан кæны «сырх сахар») у Уæрæсейы сахар, Республикæ Марий Элы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Калтан (Кемеровойы облæст)

**Калтан** () у сахар Уæрæсейы Кемеровойы облæсты. Цæрынц дзы 25,3 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кемеровойы облæсты сахартæ
Зеленоград

**Зеленогра́д**, официалон ном у **Зеленограды административон зылд** () у Мæскуыйы административон зылд, кæддæры сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы административон дих
Категори:Мæскуыйы сахартæ
Зеленоградск

**Зеленогра́дск** (1946-æм азы онг — *Кранц*, ) у Уæрæсейы курортон сахар Балты денджызы былыл, кæддæры немыцаг Кранц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Канаш

**Кана́ш** () у сахар Чувашийы. Цæрынц дзы 44,4 мин адæймаджы. Канаш у ахсджиаг æфсæнвæндагон æлхынцъ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чувашийы сахартæ
Катайск

**Катайск** () у сахар Уæрæсейы Курганы облæсты. Цæрынц дзы 15,2 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курганы облæсты сахартæ
Кашин

**Ка́шин** () у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты. Цæрынц дзы 16,2 мин адæймаджы. Ис дзы æфсæнвæндагон станцæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тверы облæсты сахартæ
Ковров

**Ковро́в** () у сахар Уæрæсейы Владимиры облæсты, Ковровы районы административон центр.

## Ковровы ирæттæ
Кæд Ковров стыр сахартæй нæу, уæддæр дзы ис ирон диаспорæ. Ковровы ирæттæй зынгæдæр у Тменаты Валодяйы фырт Алыксандр ныртæккæ кусы Ковровы Дегтярёвы номыл заводы генералон директоры хæдивæгæй, Алыксандр у æртæ ордены кавалер æмæ Советон Цæдисы Министрты Советы премийы лауреат.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Владимиры облæсты сахартæ
Когалым

**Когалы́м** () у сахар Уæрæсейы Ханты-Мансийы автономон зылды. Цæрынц дзы 68,7 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Мегион

**Мегион** у Уæрæсейы сахар, Нижневартовскмæ ’ввæхс.

1961-æм азы фæстæ ам амал кæнынц нефт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Мурмæнск

**Му́рмæнск** () у Мурмæнсчы облæсты сæйраг сахар, Уæрæсейы ахсджиагдæр порттæй иу.

## Фиппаинæгтæ

*
Мышкин

**Мышкин** () у сахар Уæрæсейы Ярославлы облæсты. Цæрынц дзы 6,0 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ярославлы облæсты сахартæ
Надым

**Нады́м** () у сахар Уæрæсейы Ямал-Ненецты автономон зылды. Цæрынц дзы 48,8 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ямал-Ненецты автономон зылды сахартæ
Назарово (Красноярсчы край)

**Назарово** у сахар Уæрæсейы Красноярсчы крайы. Цæрынц дзы 49,7 мин адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
Нефтеюганск

**Нефтеюга́нск** () у сахар Уæрæсейы Ханты-Мансийы автономон зылды. Цæрынц дзы 128,1 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Майкъоп

**Майкъоп** (адыгъейаг æвзагыл *Мыекъуапэ*) у Уæрæсейы сахар, Адыгейы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Махачкала

**Махачкала́** (, , , , , , ) у Уæрæсейы сахар, Дагъистаны сæйраг сахар, лæууы Къаспы денджызы былгæрон.

Махачкала у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар.

## Истори
Махачкалайы бындур æвæрд æрцыд 1844-æм азы, уæд уыдис Уæрæсейы æфсæддон фидар, хуындис *Петровское* (хохæгтæ йæ хуыдтой *Анджи-Кала*). 1857 азы фидар райста сахары статус, æмæ йын радтой ног ном — *Порт-Петровск*. Сахары ном уыдис баст ахæм таурæгъимæ: 1722 азы Пётр I йе ’фсадимæ Персимæ куы цыдис, уæд ацы бынаты йæ фæллад уагътой.

1894–1896 азты арæзт æрцыд æфсæнвæндаг Дзæуджыхъæуæй Бакумæ, уымæй Махачкала дæр рæзын байдыдта, фæфылдæр йæ порты куыст.

Нырыккон ном та сахарæн радтой дагъистайнаг хъæбатыр Махачы номыл.

## Националон сконд
* солы (26,6 %),  
* хъуымыхъхъ (13,9 %),  
* даргинæгтæ (13,7 %),  
* лакæгтæ (14,6 %),  
* лекъ (13,6 %),  
* уырыс (9,1 %),  
* табасарайнæгтæ (2,2 %),  
* азербайджайнæгтæ (1,4 %),  
* рутулæгтæ (1,2 %)

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Махачкалайы сахары зылды цæрæнрæттæ
Нижневартовск

**Нижнева́ртовск** () у сахар Уæрæсейы Ныгуылæн Сыбыры, Ханты-Мансийы автономон зылды. Цæрынц дзы 277,6 мин адæймаджы, уымæй у зылды дыккаг стырдæр сахар (Сургуты фæстæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Нижнекамск

**Нижнекамск** () у уæрæсейаг сахар Тæтæрстаны. Цæрынц дзы 226,9 мин мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Новодвинск

**Новодвинск** () у Уæрæсейы сахар. Лæууы Цæгат Двинайы былыл, Архангельскæй 20 километры хуссарырдæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Архангельсчы облæсты сахартæ
Новочебоксарск

**Новочебоксарск** () у Уæрæсейы сахар Чувашийы Республикæйы, Чебоксармæ хæстæг (иу сахарæй иннæмæ ис троллейбусæй рацæуæн). Цæрынц дзы 126 мин адæймаджы, уыдонæй бирæ кусынц æмæ ахуыр кæнынц республикон центры. Сахар лæууы Волгæйы былгæрон.

2008 азы дыууæ сахары баиу кæныны тыххæй референдум уыд, фæлæ уыцы референдумы новочебоксарскаг адæм иукæныны ныхмæ схъæлæс кодтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чувашийы сахартæ
Оренбург

**Оренбург** () у Уæрæсейы сахар Оренбурджы облæсты. Цæрынц дзы 538,6 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оренбурджы облæсты сахартæ
Обнинск

**О́бнинск** () у сахар Калугæйы облæсты. Цæрынц дзы 104,7 мин адæймаджы (2010).

Абон сахар цы территори ахсы, ууыл уыдысты цалдæр чысыл цæрæнраны, уыдоны ’хсæн Испайнаг сывæлæтты хæдзар (испайнаг мидхæсты сидзæртæн). 1946-æм азы уыцы ран сæрæзтой сæрмагонд иртасæн объект, фæстæдæр Физикон-энергетикон институт. 1954-æм азы 27 июны йæ специалистты (уыдонæй бирæ уыдысты немыцæгтæ) къухы бафтыд дунейы фыццаг атомон электростанцæ скусын кæнын.

Атомон электростанцæ 2002-æм азæй фæстæмæ нал кусы, фæлæ сахар баззад зонады ахсджиаг артдзæст. Ис дзы иу университет æмæ 12 зонадон-иртасæн институты.

## Æфсымæрон сахартæ
* Ок-Ридж (АИШ, Теннесси)
* Мяньян (Китай)
* Висагинас (Литва)
* Димитровград (Уæрæсе)
* Фраскати (Итали)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Омск

**Омск** () у сахар Уæрæсейы, Омсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,14 млн адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Сарапул

**Сара́пул** () у сахар Удмуртийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Удмуртийы сахартæ
Саратов

**Сара́тов** () у Уæрæсейы сахар, Саратовы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 850,1 мин адæймаджы. Лæууы цæугæдон Волгæйы былыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Североморск

**Северомо́рск** () у Уæрæсейы сахар Баренцы денджызы былгæроныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мурмансчы облæсты сахартæ
Смоленск

**Смоле́нск** () у Уæрæсейы сахар, Смоленсчы облæсты сæйраг сахар. 1985-æм азæй Смоленск у хъæбатыр сахар. Цæрынц дзы 328,9 мин адæймаджы (2016).

## Фиппаинæгтæ

*
Сочи

**Со́чи**, вариант: **Сочæ** (, , , ) у сахар Краснодары крайы Сау денджызы былгæрон. Цæрынц дзы 443 мин адæймаджы (2020).

2014-æм азы Сочийы уыдысты Зымæгон Олимпаг хъазтытæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Саранск

**Сара́нск** (, ) у Уæрæсейы сахар, Мордовийы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 297,4 мин адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

*
Стъарапол

**Стъарапол** (, бердзенагау нысан кæны *дзуары сахар*) у Уæрæсейы сахар, Стъараполы крайы сæйраг сахар.

Стъарапол у, æппæт Уæрæсейы цæрынæн хуыздæр чи бæззы, ахæм сахар.

Сахары бындур сæвæрдтой 1777-æм азы. Сахары статус Стъарапол райста 1785-æм азы. 1935 азы онг йæ ном уыдис **Ста́врополь-Кавка́зский**, 1935 азæй 1943 азы онг — **Вороши́ловск**.

## Географи
Стъарапол æрбынат кодта Стъараполы уæлвæзыл, Кавказы хæхты раз, цæугæдон Ташла кæм ратæдзы, уыцы ран. У Мæскуыйæ 1450 км хуссарырдæм. Денджызы æмвæзадæй у 230 м уæлдæр. 

Сахары иу уынг хуыйны *45-æм параллель* — йæ дырыс географион координатæтæм гæсгæ. Уымæ гæсгæ Стъарапол у полюсæй æмæ экваторæй æмиас дард. Стъарапол лæууы ахсджиаг бынаты Азовы æмæ Хъаспы денджызы æхсæн, уымæ гæсгæ сахар фæхонынц «Кавказы къулдуар».

Сахар ахсы 171,7 км². Стырдæр сахары зылд (æд аэропорт æмæ цъæх территоритæ) у 276,7 км². Амæддзæгтæ цы ран лæууынц, ахæм фæзуат у 127,870 км² (сахары зылды фæзуаты 46,2 %). Сахары зылды зæххытæм хауы Сенгилейы донæвæрæн дæр (42 км²), уымæй сахар фæисы дон.

Стъарапол адаргъ ис хуссар-ныгуылæнæй цæгат-скæсæнмæ. Сахарæй 5 км æдде лæууы йæ чысылдæр «æмбæлццон сахар» — Михайловск.

Абоны Стъараполы мидæг ис 530 уынджы, кæцыты иумæйаг дæргъ у 700 километрæй фылдæр. Ис дзы 28 мин амаддзаджы, уыдонæй 23,8 мины цæрынц адæймæгтæ. Сахары ис 149 ахуыргæнæндоны, уыдонæй 20 уæлдæр ахуырад дæттынц. Уымæй йеддæмæ сахары ис фондз музейы, дыууæ театры æмæ 219 фенддаджы (архитектурон, историон æмæ культурон бынтæ).

Сахары цур ис егъау хъæд, 4494 гектары.

Стъараполы бирæ фенддæгты ’хсæн ис фыццагæм гимназы бæстыхай (кæцыйы ахуыр кодта Хетæгкаты Къоста æмæ йæ рæстæджы æндæр зындгонд адæм), Кавказы фыццаг сылгоймæгты гимназ, сахары фыццаг дуртæй амад хæдзар æмæ æндæртæ.

### Бынæттон хиуынаффæйад
;Сахары думæйы сæрдар
* Колягин Георгий Семёны фырт

;Сахары сæргълæууæг
* Джатдоев Андрей Хасаны фырт

## Цæрджытæ
2010-æм азы сфыстмæ гæсгæ сахары цæрынц:

## Истори
Стыр Фыдыбæстæйы хæсты рæстæг немыц байстой Стъарапол 1942 азы 3 августы. 1943 азы 21 январы сахар ссæрибар æрцыдис.

Уыцы иу аз Орджоникидзейы крайæн радтой Стъараполы крайы ном, сахар Ворошиловскæн та — йæ раздæры ном, Стъарапол.

### Ирон Стъарапол
Стъараполы гимназы ахуыр кодтой Доййаты Саханджери, Хъаныхъуаты Инал, Цæлыккаты Ахмæт æмæ Хетæгкаты Къоста (1871-æм азæй дæс азы дæргъы). Къоста ма Стъарапол цардис йæ фыццаг арвысты рæстæг, 1893 азæй 1897 азы онг, куыста дзы газеты уацхæссæгæй. Стъараполы сæйраг уынгтæй иу хæссы ирон поэты ном — *Хетæгкаты Къостайы уынг* (центрон паркмæ ’ввæхс).

## Транспорт
Стъараполы кусынц троллейбусы 9 маршруты, ис автобустæ æмæ маршруткæтæ.

Иннæ сахартимæ Стъарапол баст у автомагистралтæй, ис дзы æфсæнвæндаджы вокзал æмæ аэропорт (рейстæ Мæскуы æмæ Стамбулмæ).

## Фиппаинæгтæ

*
Суздаль

**Су́здаль** () у сахар Уæрæсейы Владимиры облæсты, Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 11,2 мин адæймаджы.

thumb|right|Цæугæдон Каменкæйæ Суздалы уынд. XX æнусы райдиан конд къам
thumb|Цæугæдон Каменкæйæ Райгасы Аргъуанмæ уынд
thumb|Борис æмæ Глебы аргъуан

## Чингуытæ
* 
*  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Владимиры облæсты сахартæ
Категори:Суздалы районы цæрæнрæттæ
Категори:Уæрæсейы Зæрин цæг
Сургут

**Сургут** () у Уæрæсейы сахар Ханты-Мансийы автономон зылды, уыцы зылды стырдæр сахар, Сургуты районы административон центр. Цæрынц дзы 387,2 мин адæймаджы.

Кæд Сыбыры рагондæр сахартæй у, йæ æцæг рæзт баст уыди нефт къахыны райдианимæ 1960-æм азты.

## Фиппаинæгтæ

*
Сусуман

**Сусума́н** у Уæрæсейы сахар Магаданы облæсты. Зæринкъахджыты цæрæнран. Цæрынц дзы 6 мин адæймæгæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Магаданы облæсты сахартæ
Сыктывкар

**Сыктывка́р** () у Уæрæсейы сахар, Комийы Республикæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Таштагол

**Таштагол** () у сахар Уæрæсейы Кемеровойы облæсты, Таштаголы районы административон центр. Цæрынц дзы 22,9 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кемеровойы облæсты сахартæ
Тамбов

**Тамбо́в** () у Уæрæсейы сахар, Тамбовы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 310 мин адæймаджы бæрц.

Сахары бындур æвæрд æрцыд 1636-æм азы, Цнайы цæугæдоны былгæрон.

## Фиппаинæгтæ

*
Тихвин

**Тихвин** () у Уæрæсейы Ленинграды облæсты сахар Бетъырбухæй скæсæнырдæм, Тихвины районы административон центр. Сахары статус 1773-æм азæй. Тихвины цæрынц 61,2 мин адæймаджы (2007-æм азы).

Сахар лæууы цæугæдон Тихвинкæйы дыууæ былтыл. У ахсджиаг æфсæнвæндаджы æлхынцъ, æрлæууынц дзы бирæ пассажирон поездтæ Бетъырбухæй Урал æмæ Сыбырмæ.

Тихвинмæ бирæ туристтæ фæцæуынц йæ рагон хæдзæрттæ æмæ аргъуантæ фенынмæ. Тихвины ис лæгты моладзандон дæр (1560-æм азæй).

Тихвин цы ран лæууы, уым цы цæрæнран уыди, уый тыххæй фыццаг кой фыст æрцыд 1383-æм азы (хъæдын аргъуан дзы сарæзтой, æмæ уый тыххæй).

Сахары ис рагон æмæ ногдæр сыхтæ. Нырыккон хæдзæрттæ дзы æндæр сахарты æнгæс сты — æфсæнбетонæй конд бирæуæладзыгон хæдзæрттæ (уыдонæй бæрзонддæры и 14 уæладзыджы).

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Тихвины хиуынæфæйады официалон сайт 
* Тихвин on-line
* Тихвины музей 

Категори:Ленинграды облæсты сахартæ
Тверь

**Тверь** (1931—1990 йæ ном уыди **Калинин**) у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу, лæууы Мæскуы æмæ Бетъырбухы ’хсæн Мæскуымæ хæстæгдæр.

XIV æнусы райдиан Тверь уыд Тверы кънйазады сæйраг сахар, йæ рæстæджы тынг рæсугъд æмæ фидар сахар. 1485-æм азы мæскуыйаг æфсад бацыд Твермæ, уыцы рæстæгæй сси ног иугонд Уæрæсейы хай.

Ныртæккæ Тверь у Тверы облæсты центр. 

## Фиппаинæгтæ

*
Тобольск

**Тобольск** () у Уæрæсейы сахар, Сыбыры рагондæр сахартæй иу. Йæ бындур æвæрд æрцыд 1587 азы. Цæрынц дзы 100 мин адæймагæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тюмены облæсты сахартæ
Тольятти

**Толья́тти** (Пальмиро Тольяттийы номыл, 1964-æм азы онг — **Стъарапол**) у Уæрæсейы сахар Самарæйы облæсты, уыцы облæсты дыккаг стырдæр сахар. Цæрынц дзы 700 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Къаспы денджыз

**Къаспы денджыз** кæнæ **Хъаспы денджыз** (, , , , ) у, цæхджын дон кæмæн ис, ахæм егъау цад Кавказæй скæсæнырдæм. Цады былтæ хауынц фондз паддзахадмæ (Азербайджан, Иран, Туркменистан, Уæрæсе æмæ Хъазахстан). Дунейы стырдæр цад у, æмæ, йæ асы фæрцы, хонынц æй «денджыз».

Къаспы денджызы ныртæккæйы фæзуат у 371 000 км², стырдæр арф — 1025 м, былты дæргъ — 6500—6700 км. Денджызæн йæ скæсæн былгæроны ис стыр, фæлæ тæнæг бакæлæн Кара-Богаз-Гол. 

Егъау цадмæ æфтынц 130 цæугæдоны. Уыдонæй стырдæртæ сты Волгæ, Терк (Уæрæсе), Урал, Эмбæ (Хъазахстан), Къуар (Азербайджан), Самур (Уæрæсе æмæ Азербайджаны арæн), Атрек (Туркменистан) æмæ æндæртæ. Волгæ, Урал, Терк æмæ Эмбæ дæттынц, Къаспы денджызмæ афæдзы дæргъы цы дон æфты, уымæй 88—90 %.

Къаспы денджызы былтыл цы сахартæ и, уыдонæй стырдæр у Азербайджаны сæйраг сахар Баку.

thumb|250px|Василий Суриковы ныв «Стенькæ Разин»

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Цæхджын цæдтæ
Категори:Азербайджаны цæдтæ
Категори:Ираны цæдтæ
Категори:Туркменистаны цæдтæ
Категори:Уæрæсейы цæдтæ
Категори:Хъазахстаны цæдтæ
Талнах

**Тална́х** у Норильсчы район. Ис Красноярсчы крайы Таймыры æрдæгсакъадахы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норильск
Марс (нысаниуджытæ)

* Марс — Хуры системæйы планетæ.
* Марс — ромаг культурæйы хæсты хуыцау.
Уæрæсе

**Уæрæсе** (), официалон ном у **Уæрæсейы Федераци** () у федералон æрдæгпрезидентон республикæ Евразийы цæгаты. Ныгуылæнæй скæсæнмæ æмарæн у Норвеги, Финлянди, Эстони, Латви, Литва, Польшæ, Белорусси, Украинæ, Абхаз, Гуырдзыстон, Хуссар Ирыстон, Азербайджан, Хъазахстан, Китай, Монголи æмæ Цæгат Корейимæ. Доныл ын ис арæн АИШ-ы штат Аляскæимæ æмæ Японимæ. 17 милуан квадратон километр ахсгæйæ, Уæрæсе у дунейы стырдæр бæстæ. Йæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ та у дунейы фарæстæм. Цæры дзы 142 милуан адæймаджы. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Мæскуы.

Уæрæсе у минералон æмæ энергион ресурсты стырдæр дарæг, нефт æмæ æрдзон газы стырдæр къахджытæй иу.

## Цæрджытæ
Æдæппæтæй цæрджыты нымæц у 141&nbsp;888,9 мин адæймаджы (1 июны 2008), дунейы цæрджытæй 2,13 %. Уыдонæй 4/5 цæрынц бæстæйы европæйаг хайы (Уралимæ). Адæмæй 73% цæрынц сахарты.

Уæрæсейы цæрынц 180 адæмыхаттæй фылдæр, уыдонæй уырыс сты 81,5% (2002-æм азы сфыстмæ гæсгæ).

Ирæттæй сæ фылдæр хай цæрынц Уæрæсейы (Цæгат Ирыстон æмæ æндæр регионты).

## Истори
* Рагон Уырыс (), Киевы Уырыс (862—1242)
* Владимиры кънйазад (1157—1389)
* Мæскуыйы кънйазад (1246—1389)
* Стыр Мæскуыйы кънйазад (1389—1547)
* Уырысы паддзахад (1547-æм азы 16 январы — 1721-æм азы 22 октябры)
* Уæрæсейы импери (1721-æм азы 22 октябры — 1917-æм азы 1 сентябры)
* Уæрæсейы республикæ (1 сентябры — 1917-æм азы 25 октябры (7 ноябры))
* Уæрæсейы Советон Федеративон Социалистон Республикæ (сырæзт 25 октябры (7 ноябры) 1917-æм азы, 1922—1991 Советон Цæдисы сконды)
* Советон Социалистон Республикæты Цæдис (1922-æм азы 30 декабры — 1991-æм азы 26 декабры)
* Уæрæсейы Федераци (1991-æм азы 25 декабры — ныры рæстæг)

### Сæйраг сахæртæ
* 862—882 — Новгород
* 882—1243 — Киев
* 1243—1389 — Владимир
* 1389—1712 — Мæскуы
* 1712 21 майы—1728 — Бетъырбух
* 1728—1732 — Мæскуы
* 1732—1918 — Бетъырбух (1914-æм азы 18 августæй йæ ном уыд Петроград)
* 1918-æм азы 12 мартъийæ ныры рæстæгмæ — Мæскуы

## Президенттæ
* Борис Ельцин (10 июлы 1991— 5 ноябры 1996)
* Виктор Черномырдин (Хæстæ æххæстгæнæг; 5 — 6 ноябры 1996)
* Борис Ельцин (6 ноябры 1996— 31 декабры 1999)
* Владимир Путин (31 декабры 1999— 7 майы 2008)
* Дмитрий Медведев (7 майы 2008— 7 майы 2012)
* Владимир Путин (7 майы 2012 — ныры онг)

## Æрдз
### Цæдтæ
Байкал у дунейы арфдæр цад, стырдæр æрдзон æдзæхх донуат. Ладогæйы цад у Европæйы стырдæр æдзæхх цад.

## Кæс ноджы
* Уæрæсейы сахартæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ
* Уæрæсейы стырдæр хъæуты номхыгъд‎

## Фиппаинæгтæ

*
Бæлас

**Бæлас** (бирæон нымæц: **бæлæстæ**) у стыр бирæазон зайæгой. Кæд дырыс барæггæнæн уымæн нæй, асджын бæлас хъуамæ уа 6 м бæрзæндæн, æндæр уыцы зайæгой бæлас нæу. Мидæгæй бæлас у хъæдын, ис ын æрмæст иу зæнг.

Цалдæр балæсты мыггаджы зайынц миназы фылдæр. Ис 100 м фылдæр кæмæн сæ бæрзондзинад у, ахæм бæлæстæ дæр.

Бæлæстæ зайынц иугай æмæ къордгай. Бæлæсты къордты нæмттæ сты: хъæд, къох (чысылгомау хъæд), хæрисбын (хæристы къорд) æмæ æндæртæ.

## Бæлæсты мыггæгтæ
* Сыфтæрджын бæлæстæ
** гæдыбæлас
** сабæлут
** кæрз
** мугæ
** мыртгæ 
** сусхъæд
** тæгæр
** тæрс
** тулдз
** фатхъæд
** фæткъуыбæлас
** хæрис
** цъуй
* Хихджын бæлæстæ
** наз
** нæзыбæлас
æмæ æндæртæ.

*
Эсперанто

**Эсперанто** (*Esperanto*) у пълангонд æвзаг.

Эсперанто равзæрдис XIX æнусы, æрымысыдис йæ Варшавæйы цæрæг цæстыты дохтыр Людвик Заменгоф. Пайда дзы кæнынц куыд нациты ’хсæн дзурыны фæрæз. Эсперанто тынг æнцон у ахуыр кæнынæн, уый тыххæй æмæ национ æвзæгтæй хъауджыдæр у адæймаджы æрымысгæ æвзаг. Хуымæтæг (ома æвзæгтæ ахуыр кæнынмæ зæрдæргъæвд чи нæу) адæймаджы бон у эсперантойыл сдзурын 3–6 мæйы фæстæ.

Эсперанто рапарахат иc фыццаг чиныгæй, кæцы мыхуыры рацыдис уырыссаг æвзагыл Варшавæйы 1887-æм азы. Ныртæккæ зæххы къорийы эсперантойыл дзурынц 120 бæстæйы — дзурджытæ æдæппæт сты цалдæр милуаны.

Стыр ахъаз кæмæн уаид эсперанто базонын:
* бынæттон æзвзæгтæ чи нæ зоны, ахæм дардбæлцæттæн;
* эсперанто-фысымты хызæй (*Pasporta Servo*) пайда чи кæны, уыцы бæлцæттæн;
* алыхуызон цымыдисаг митыл чи архайы, аххæм адæмæн (радиоуарзджытæ, филателисттæ æмæ иннæтæ);
* фæсарæйнаг специалисттимæ профессион бастдзинæдтæ кæй хъæуынц, уыдонæн;
* интернационалон форумты (уыимæ интернеты дæр) бацархайын кæй фæнды, уыдонæн.

Эсперанто у нейтралон, æндæр æвзæгты бартæ нæ халы. Æцæгæлон национ æвзаг зын сахуыр кæнын зын у, эсперанто та нæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, дунейы адæмтæм эсперантойы раз æмхуызон уавæртæ ис.

## Фыссынад
Эсперантойы алфавиты ис 28 дамгъæйы:
**a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z**

Алы дамгъæ каст у, Æхсæнадæмон фонетикон алфавит куыд амоны, мæнæ ацы дамгъæты йеддæмæ:

## Цалдæр фразæйы эсперантойыл

## Æддаг æрмæг

* Эсперантойы тыххæй хабæрттæ уырыссагау (+ активон форум)
* Эсперантойыл ахсджиаг сайттæ 
* Lernu.net: эсперантойы ахуыргæнæн сайт
* Ахуыргæнæн посты группæйы сайт

*
Хъазиты Мелитон

**Хъазиты Резойы фырт Мелитон** (райгуырд 1948-æм азы 10 ноябры Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы Ногхъæуы) у зындгонд ирон фыссæг, Республикæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар. Йæ литературон фæсномыг у *Роксалан*.

Адæймаг цы рæстæджы райгуыры, уымæ гæсгæ бирæ цæмæйдæрты вæййы æппæт йæ цард, йæ архайд. Хъазиты Резойы фырт Мелитон райгуырдис 1948 азы Джеоргуыбайы мæйы (ноябры) 10-æм бон Цхинвалы районы Ногхъæуы зæхкусæг бинонты æхсæн. Уый уыдис ахæм заман, адæм Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ хæдзарад алывæрсонæй йæ къахыл куы лæууын кодтой. Сабийæ зæрондмæ сын æрулæфт куы на уыдис. Тыхст æмæ стонг рæстæг куы уыдис. Фæлæ сæ ныфсæн кæрон куыннæ уыд.

## Йæ фыд
Фыд Резо уыдис Фыдыбæстæйы Стыр хæсты хайадисæг. Мæздæджы сахарæй Ленинграды цурмæ фашистты дæрæнгæнгæ фæцыд къахæй.

1943 азы уæззау цæф фæцис. Фронтмæ ацæуынæн нал сбæззыд. Фæлæ 1946 азы сæрдмæ куыста Уралы æфсæйнаг тайынгæнæн заводы. Куы æрыздæхт уæдæй йæ амæлæты бонмæ та уыдис колхозы, стæй та — совхозы кусæг. Йæ мад Куыдзеты Шено уыд хæдзары æфсин æмæ колхозон. Ныййарджытæ æппæт дæр арæзтой цæмæй сæ бирæ сывæллæттæ слæууыдаиккой ахуыры фæндагыл.

## Фыссæджы цард
Мелитон райдайæн скъола каст фæцис Уæллаг Отъреуы хъæуы, æнæххæст астæуккаг скъола – Уæллаг Черейы хъæуы. Астæукаг скъола та — Ксуисы хъæуы 1966-æм азы. Скъолайы фæстæ йæ ахуыр адарддæр кодта Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ирон-фæсарæйнаг æвзæгты хайады æмæ йæ каст фæцис 1971-æм азы.

Уыдис газет «Советон Ирыстон»-ы корректорæй, уацхæссæгæй. Рауагъдад «Ирыстон»-ы редактор, стæй сæйраг редактор. 1976-æм азы ссис Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы уæнг. Стæй – фысджыты цæдисты Дунеон æмхæларады уæнг. 1990-æм азæй у Республикæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар. Уыцы иурæстæджы 1994-1995-æм азты уыдис паддзахадон телеуынынады фыццаг директор. 1996-1999-æм азты Республикæйы Парламенты Сæрдары хæдивæг. Ноджы — культурæ, дзыллон информацийы фæрæзтæ æмæ дины фæдыл Комитеты Сæрдар.

1994-æм азæй кæсы лекцитæ Республикæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты ирон литературæйæ.

Йæ иууыл стырдæр бæллиц у иугонд Ирыстон фенын.

## Йæ уацмыстæ
Хъазиты Мелитон аивадон уацмыстæ фыссын райдыдта суанг сабийæ. 5-æм къласы ма куы ахуыр кодта, уæдæй фæстæмæ. Йæ уацмыстæ мыхуыр кæнын райдыдта 1985-æм азæй. Мелитон кусы поэзи, прозæ, драматургийы жанрты. Кæны зонадон æмæ тæлмац кæныны куыст. Рауагъта хицæн чингуытæй: 
* «Зæлы зарæг»
* «Уарзтмонц зæрдæты кадæг»
* «Æнæ фæхудгæ, æнæфæкæугæ»
* «Алмас»
* «Фæллæдзæуæн рæстæг»
* «Чызджы зæрдæ»
* «Хæстарыд Ирыстон»
* «Алдымбыд»

Хъазиты Мелитон сабитæн ныммыхуыр кодта: 
* «Дæ сау чызг»
* «Рувийы балц»
* «Дзыхы къæбæл»
* «Къæбæлдзыг ныхас» — ирон рифмæйы диссаджы хиæдты тыххæй
* «Хъарæгæй зарын» — Нигеры тыххæй
* «Къоста» — ирон поэзийы бындурæвæрæг Къостайы тыххæй
* «Ир æмæ ироны кадæг» — Гафезы тыххæй
* «Сабыр дзуринæгтæ» — Мæргъиты Къостайы тыххæй æмæ æндæр нырыккон фысджыты цард æмæ сфæлдыстадтыл.

## Æддаг æрмæг
* Ульяна Джиоева. Писатель своего времени // газет «Южная Осетия» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Мелитон
Категори:Цхинвалы районы Ногхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Калевалæ

**Ка́левалæ** () у карелаг æмæ финаг адæмты эпос. Ис дзы 50 кадæджы.

Эпос адæмон кадджыты бындурыл мыхурмæ бацæттæ кодта дохтыр Элиас Лённрот XIX æнусы фыццаг æрдаг. Иугонд эпосы фæзынд сси тынг æхсызгон хъуыддаг финаг национ идейæйы рæзтæн.

Эпосы сæйраг хъайтар у дæсны зарæггæнæг Вяйнямёйнен.

## Æддаг æрмæг
* «Калевалæ». Æппæт текст уырыссагау 
* «Калевалæ» куыд фæзынди  (уырыссагау)

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Финляндийы фольклор
Категори:Финляндийы литературæ
Категори:Карелийы литературæ
Архитектурæ

**Архитекту́рæ** у арæзтады зонад æмæ аивад.

Рагон ромаг архитектор Витрувий куыд загъта, архитектурæйæн æртæ бындуры сты: *фидардзинад*, *пайда* æмæ *рæсугъддзинад*.

## Кæс ноджы
* Ирон архитектурæ

*
27 июлы

## Райгуырдысты
1936 — Къæбысты Зауыр, ирон фыссæг, фыццаг ирон фантастикон романы автор.

Категори:Бонтæ
Каталонийы Хицауад

thumb|right|250px|Каталонийы Хицауады галуан
**Каталонийы Хицауад** () у Каталонийы автономон хиуынаффæйады оргæны йæ официалон ном.

Категори:Каталони
Кулиев, Хъайсын Шувайы фырт

**Хъайсын Кулиев** () уыдис зындгонд асыйаг (балхъайраг) . Райгуырдис Уæллаг Чегемы 1917-æм азы 1 ноябры, амардис 1985-æм азы 4 июны.

Ахуыры фæстæ службæ кодта æфсады. Кулиев фронты куы уыдис, 1944-æм азы мартъийы йæ адæмы ралидзын кодтой Хъазахстан æмæ Астæуккаг Азимæ. Демобилизацийы фæстæ Борис Пастернакы æххуысæй Кулиевæн радтой Мæскуыйы цæрыны бар, фæлæ уый йæхи фæндонæй ацыдис Хъиргъизмæ. 1956-æм азы уый раздæхтис Кæсæг-Балхъармæ (æцæг 1957-æм азы онг республикæ хуындис *Кæсæджы АССР*).

Кулиев уыдис бирæ хæрзиуджытæй хорзæхджын (уыдоны ’хсæн Ленины орден æмæ Фæллойы Сырх Тырысайы дыууæ ордены), цалдæр паддзахадон премийы лауреат.

Хъайсын хæларæй цардис ирон фысджытимæ.

2001-æм азы мыхуырæй рацыдис Кулиевы æмдзæвгæты æмбырдгонд иронау, ратæлмац æй кодта Джусойты Нафи.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Балхъайраг поэттæ
Категори:Чегемы районы чи райгуырдис, уыдон
Куырттаты ком

**Куырттаты ком** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хай. Куырттаты ком у къæдзæхты бæстæ. 

Ис дзы тынг бæрзонд хæхтæ: Тъепле (йæ бæрзæнд у 4431 м), Сырхыбæрзонд (4148 м), Захъхъайы хох (3709 м), Хъæриуы хох (3438 м), Тыбауы хох (2780 м) æмæ рæгътæ — Чызджыты фæндаг, Цъæритгом, Бæхтылæппарæг, Хосæврагъ. Уыдонæн сæ бæрзæнд хæццæ кæны 3000 метрмæ.

Комы цæуы Фыййагдон (Фыййаджы дон дæр æй хонынц), Уырдæм кæлынц Карцадон, Джизидон, Лæцыдон, Цъæритдон, Цъæззиуыдон, Дзамарас æмæ бирæ суадæттæ. Дзывгъисæй дæлæмæ Быдыры Дзуарыхъæуы онг Фыййагдоны фæйнæфарс зайынц бæлæстæ (тæрс, тулдз, сусхъæд, фатхъæд, фæрв, æхсæр æмæ æндæртæ).

Куырттаты комы бынæттон хиуынаффæйады администраци у Уæллаг Фыййагдоны; уымæн цы хъæутæ хауы, уыдонæй цæрджытæ кæм ис, сты: Уæллаг Фыййагдон, Барзыхъæу, Лæц, Дæллагхъæу, Уырыхъæу, Цымыти, Хидыхъус, Хохы Дзуарыхъæу, Хæрисджын, Дзывгъис. Æдæппæт ацы хъæуты цæры 1450 адæймаджы.

Куырттаты комы хъæуты æрцардысты 169 мыггаджы.

## Æдзæрæг хъæутæ
1780-æм азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Куырттаты комы адæм цардысты 21 хъæуы 807 хæдзары.
1812-æм азмæ ма комы баззадис 708 хæдзары. 1884-æм азы сфыстмæ гæсгæ комы хъæуты хæдзæрттæ æдæппæтæй уыдысты 496, цардис дзы 4867 адæймаджы.

Куырттаты комæй бирæ хъæутæ федзæрæг сты. Уыдоны ’хсæн Андиатыхъæу, Быгъуылтыхъæу, Гуытъиатыхъæу, Калотыхъæу, Гули, Къадат, Къора.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Алагиры район
Цымыти

**Цымыти**:
* Цымыти (Алагиры район) — хъæу Алагиры районы 
* Цымыти (Æрыдоны район) — хъæу Æрыдоны районы
Касаты Таймураз

**Касаты Хъауырбеджы фырт Таймураз** у Цæгат Ирыстоны политик, республикæйы парламенты депутат. 2004-æм азæй 2010-æм азы онг куыста Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы нациты хъуыддæгты фæдыл министрæй.

Таймураз райгуырдис 1963 азы 11 августы ЦИ АССР-йы хъæу Фыййагдоны. 1989 азы каст фæцис ЦИПУ-йы экономикон факультет, 2000 азы та — Уæрæсейы Федерацийы Президенты цур Уæрæсейы Паддзахадон службæйы академи.

Йæ фæллойадон фæндаг Касаты Таймураз райдыдта, скъола каст куыддæр фæци, афтæ, СОПМО «Казбек»-мæ кусæнгæрзтæ цалцæггæнæг слесыры ахуыргæнинагæй бацæугæйæ. Уый фæстæ баслужбæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты æмæ куыстуатмæ ногæй æрбацыд æртыккаг разряды слесыры хуызы. Уыцы рæстæг уый сси мебель уадзæг иугонд «Казбек»-ы кадрты хайады фæсивæдимæ куысты инспектор. 1989 азы æвзæрст æрцыд Орджоникидзейы ФÆЛКЦ-йы Ленины райкомы дыккаг секретарæй. Афæдзы фæстæ та — ФÆЛКЦ-йы горкомы секретарæй.

Æртæ азы дæргъы (1991-1994) куыста Цæгат Ирыстон Фæсивæды цæдисы Дзæуджыхъæуы сахары комитеты сæрдарæй, фæстæдæр та — Дзæуджыхъæуы бынаттон хиуынаффæйады администрацийы фæсивæды хъуыддæгты фæдыл хайдаы сæргълæууæгæй.

1995-2004 азты лæууыд фæсивæды хъуыддæгты фæдыл республикон комитеты сæргъы. 2004 азы сентябры та кусын райдыдта РЦИ-Аланийы Нациты хъуыддæгты æмæ æхсæнадимæ бастдзинæдты министрæй. 2005 азы 17 июны та республикæйы сæргълæууæджы указмæ гæсгæ нысангонд æрцыд нациты хъуыддæгты фæдыл министрæй.

Касаты Таймураз бирæ хæттыты архайдта алыхуызон фæсивæдон форумты куысты, ис æм стыр организаторон курдиат.

Ис Таймуразæн бинонтæ, схъомыл кодта дыууæ сывæллоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Тайм
Категори:Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты рауагъдонтæ
Нигер

**Нигер**:

## Географи
* Нигер — паддзахад Африкæйы.
* Нигер — цæугæдон Африкæйы.
* Нигер — штат Нигерийы.

## Гоймæгтæ
* Нигер — ирон фыссæг Дзанайты Иваны сфæлдыстадон фæсномыг.
Нигер (паддзахад)

**Ниге́р** ( ) у 1960-æм азæй фæстæдæр хæдбар паддзахад Ныгуылæн Африкæйы, кæддæры Францы колони. Цæрынц дзы 11 милуан адæймаджы (2003).

Нигеры сæйраг сахар у Ниамей.

*
Къæбысты Зауыр

**Къæбысты Зауыр** (райгуырдис 1936-æм азы 27 июлы Хуссар Ирыстоны Раройы хъæуы — амардис 2014-æм азы 9 сентябры) у ирон фыссæг, ныффыста фыццаг фантастикон роман иронау («Фæстаг маймули», 1977).

Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг, Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы уæнг. Мыхуырæй рацыдысты йæ 11 чиныджы, уыдонæй 5 сты романтæ.

Къæбысты Зауыр йæ цардæй ахицæн 2014-æм азы 9 сентябры.

## Цитатæ
: Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы æз къаннæг лæппу уыдтæн. Мæ зæрдæйы абон дæр нæма рафтыдысты, хæстæй нæ хъæумæ цы уæззау хабæрттæ хъуыстысты, æппæт уыдон. Уæдæй фæстæмæ мæ зæрдæмæ арф айстон иу хабар. Адæймагадæн зæххыл иууыл стырдæр æнамонддзинад æрхæссы хæст.
:*Къæбысты Зауыр, роман «Фæстаг маймули»-йы разныхас*.

## Æддаг æрмæг
* Къæбысты Зауыримæ интервью (2011-æм аз) 
* Роман «Фæстаг маймули»
* Роман «Сау суадон»-æй скъуыддзаг

Категори:Раройы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Ирыстоны фысджытæ
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусджытæ
Зауыр
Индийы æвзæгты номхыгъд

Индийы цæрджытæ дзурынц 30 алыхуызон æвзагыл. Уыцы æвзæгтæн та ис 2 мин диалекты бæрц. Индийы конституцийы у фыст, хинди æмæ англисаг æвзæгтæ кæй сты националон хицæуады æвзæгтæ, ома Индийы паддзахадон æвзæгтæ. Уыдон йеддæмæ ис 22 æвзаджы (*scheduled languages*), кæмæй пайда кæнынц хицæн штатты хицæуæдтæ сæ административон нысантæн.

## Паддзахадон æвзæгтæ
# хинди
# англисаг

## Официалон æвзæгтæ
# ассамаг (штат Ассамы официалон æвзаг)
# бенгали  (Ныгуылæн Бенгали, Трипурæ)
# бодо (Ассам)
# догри (Джамму æмæ Кашмир)
# гуджарати 
# хинди
# каннада (Карнатакæ)
# кашмири 
# конкани (Гоа)
# майтхили (Бихар)
# малаялам (Кералæ, Лакшадвип)
# манипури (Манипур)
# маратхи (Махараштрæ)
# непали (Сикким)
# орийæ
# панджаби (Пенджаб)
# санскрит
# сантали
# синдхи
# тамили (Тамилнад)
# телугу (Андхрæ-Прадеш)
# урду (Джамму æмæ Кашмир)

## Æндæр æвзæгтæ
Официалон статус кæмæн нæй, фæлæ кæуыл 5 милуан адæймаджы фылдæр дзурынц, ахæм æвзæгтæ:

# авадхи (хиндийы диалект)
# бхили 
# бходжпури (хиндийы диалект)
# бундели (хиндийы диалект)
# чхаттисгархи (хиндийы диалект)
# гонди
# харянви (хиндийы диалект)
# хиндустани 
# канауи (хиндийы диалект)
# кодава
# кутчи
# магахи (хиндийы диалект)
# марвари (хиндийы диалект)
# тулу

*
Голоты Владимир

**Голоты Естъайы фырт Владимир** (райгуырдис 1910 азы, Салбиеры — амардис 1975 азы 25 майы) уыдис зындгонд ирон фыссæг-публицист.

## Цардафыст
Владимир райгуырдис 1910 азы Ленингоры районы хæххон хъæу Салбиеры мæгуыр зæхкусæг хæдзары. Йæ фыд Естъа амардис 1916 азы.

Владимир баззадис сидзæрæй. Сомбоны фыссæг æмæ журналист цыдис фыййау. Ахуыр кодта сæ хъæуы райдиан скъолайы.

1924 азы  газет «Хурзæрин» мыхуырæй цæуын куы райдыдта, уæд хъæууон зæрдæргъæвд лæппу газетмæ фыссын райдыдта уацтæ.

1927 азы Голоты Владимир ахуыр кæнынмæ бацыдис Цхинвалы ахуыргæнджыты дыууæазон курсытæм. Каст сæ фæцис æнтыстджынæй æмæ кусын райдыдта  йæ райгуырæн хъæуы ахуыргæнæгæй. Уыцы иу рæстæджы уацтæ фыста Мæскуыйы  «Крестьянская газета»-мæ. Йæ уацтæ афтæ цымыдисон уыдысты æмæ йæ уайтагъд газеты редакции йæхимæ ахуыдта кусынмæ. Уыцы рæстæджы Владимир ахырмæ бацыдис  журналисты уæлдæр скъоламæ.

«Крестьянская газета»-йы кусгæйæ, базонгæ ис стыр пролетарон фыссæг Максим Горькийимæ. Уый йын йæ фыццаг радзырд «Хиисад» ныммыхуыр кодта журнал «Наши достижения»-йы.

1935 азы журналистты уæлдæр скъола каст куы фæцис, уæд æрыздæхтис йæ райгуырæн Ирыстонмæ. Уæдæй йæ амæлæты бонмæ куыста прессæйы. Къорд азты дæргъы уыдис газет «Коммунист»-ы бæрнон редактор. Рауагъдады директор. Радиоралæвæрды хистæр. Журнал «Фидиуæджы» редколлегийы уæнг. Голойы-фырт уыдис йе схъомылгæнæг партийы æнувыд салдат 1939 азæй фæстæмæ. Æвæстиатæй кусынмæ цыдис, парти йæ кæдæм æрвыста, уырдæм. Цалдæр азы фæкуыста Дзауы районон газет «Дзау»-ы редакторæй.

Голоты Владимир бæрнон бынæтты архайгæйæ уый æмрæстæджы кодта ахадæн сфæлдыстадон куыст дæр. Фыста радзырдтæ, уацаутæ, аивадон очерктæ, публицистикон уацтæ. Активонæй архайдта куыд Хуссар Ирыстоны, афтæ Цæгат Ирыстоны дæр.

Голоты Владимирæн мыхуыры рацыд радзырдтæ, уацаутæ æмæ очеркты бирæ æмбырдгæндтæ. Уыимæ хайад иста фысджыты уацмысты иумæйаг æмбырдгæндты. Фыссæг-публицист æппæт йæ цард, йе сфæлдыстадæй æнувыдæй лæггад кодта адæмæн. Йе ’нувыд куысты тыххæй хорзæхджын æрцыдис бирæ кады грамотæтæй æмæ паддзахадон хорзæхтæй.

Голойы-фырт уыд Ирыстоны рагондæр журналисттæй сæ иу. Йæ егъау культурон æмæ аивадон бынтæй арф фæд ныууагъта ирон литературæ æмæ мыхуыры размæцыды хъуыддаджы.

Голоты Владимир амардис 1975 азы 25 майы.

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ирон журналисттæ
Владимир
Категори:Ленингоры районы чи райгуырдис, уыдон
Музыкæ

**Музыкæ**, ног вариант: **зæлвидыц** у зæлтæ сфæлдисыны аивад.

## Музыкалон терминологи
нотæ | музыкалон дæгъæл | бемоль | бекар | диез | ферматæ | хроматизм | аккорд | арпеджио | сольфеджио | æртывæр зæл | доминантсептаккорд | примæ | секундæ | терци | квартæ | квинтæ | секстæ | септимæ | октавæ | минор | мажор

## Композитортæ
* Рихард Вагнер
* Вольфганг Амадей Моцарт
* Æлборты Феликс
* Гæбæраты Илья
* Махъоты Ацæмæз

## Фиппаинæгтæ

*
Авг

**Авг** (бирæон нымæц: **æвгтæ**) у ирд æрмæг, кæнынц æй тайынгонд дзæнхъазмисæй. Авг у æнцон асæттæн, фæлæ химион цæстæнгæсæй тынг фидар æрмæг.

*
Сантандер

**Сантанде́р** () у сахар Испанийы, Кантабрийы административон центр. Сантандер лæууы денджызы былгæрон, Испанийы тæккæ цæгаты. Цæрынц дзы 184 мин адæймаджы бæрц (2004).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Испанийы сахартæ