open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сагкаты Эльбрус

**Сагкаты Алексейы фырт Эльбрус** (райгуырдис 1939-æм азы 29 июлы) у ирон нывгæнæг, Советон Цæдисы нывгæнджыты цæдисы уæнг.

Ахуыр кодта Аивæдты æппæтуæрæсеон академийы (1960—1966), Евсей Моисеенкойы ахуыргæнинаг.

## Æддаг æрмæг
* Саккаев Эльбрус Алексеевич  

Категори:Цæгат Ирыстоны нывгæнджытæ
Эльбрус
Дзукъаты Николай

**Дзукъаты Хъазыбеджы фырт Никъала** (райгуырдис 1958-æм азы 9 февралы) у ирон нывгæрдæг (скульптор).  1989-æм азы каст фæци, Сергей Кубасовы ахуыргæнинаг кæм уыдис, уыцы Аивæдты æппæтуæрæсеон академи, йæ дипломон куыст уыдис Хетæгкаты Къостайы сурæт.

## Æддаг æрмæг
* ArtRu.info: Дзукаев Николай Казбекович  

Николай
Категори:Уæрæсейы скульптортæ
Миллеры уынг

**Ми́ллеры уынг** () у зындгонд уырыссаг лингвист Всеволод Миллеры номыл уынг Дзæуджыхъæуы артдзæсты. Миллеры уынг адæргъ ис Уырыссаг драмон театрæй Кировы уынджы онг.

Уынджы раздæры нæмттæ уыдысты *Гимназы уынг* (; 1922-æм азы онг) *Советты уынг* (; 1997-æм азы онг).

Категори:Дзæуджыхъæуы уынгтæ
Таранджелоз

**Таранджелоз** — хорарæх æмæ хосарæхы æппæты рагондæр бардуаг ирон мифологийы. Таранджелозы кувæндон ис Тырсыгомы Четойтыхъæумæ ’ввахс. Йæ бæрæгбон йын фæкæнынц Куадзæнæй æртæ къуырийы фæстæдæр хуыцаубоны. 

## Кувæндоны равзæрд
Нарты хъæбатыртæй иу Батрадз – куы фæмард, уæд Хуыцау æрæппæрста æртæ цæссыджы. Уыдон кæм æрхаудысты, уым арæзт æрцыд æртæ кувæндоны: Реком, Мыкалгабыр æмæ Таранджелоз. Таранджелоз у хорарæх æмæ хосарæхы бардуаг. Йæ кувæндон ис Тырсыгомы, хохы сæр. 

## Бæрæгбон
Алы аз дæр майы мæйы Тырсыгомы Таранджелозы номыл кодтой бæрæгбæттæ. Амы цæрджытæм уыдис уæлдай кадджын, нымадтой йæ комы дзуарыл. Йæ кувæндон ис бæрзонд хохы сæр, Четойтыхъæумæ ’ввахс. Дзуары бынмæ иу æрæмбырд сты Тырсыгомы цæрджытæ, стæй Тырсыгомæй æндæр кæмттæм алидзæг адæм, аргæвстой иу цалдæр уæрыччы æмæ бæлвырд фæтк æмæ æгъдаумæ гæстæ табугæнгæйæ, Таранджелозæй куырдтой, цæмæй ратта стыр хорæрзад, дзаджджын кæрдæг, æнæниздзинад æмæ амонд кувæг адæмæн сæхицæн, æмæ сæ байзæддæггæн фидæны, фосы бахъахъхъæна алыхуызон низтæй.

Хъæубæстæ сæ бæрæгбон арæзтой иумæ, бирæ бинонтæ та йæ кодтой сæхæдæг. Ныр дæр æй фылдæр адæм кæнынц хи бинонты æхсæн, æрхонынц сыхæгты. Таранджелозæн нывонд кодтой фыс кæнæ уæрыкк. Кувæндонмæ иу æй аластой æмæ иу æй уым аргæвстой. Бæрæгбон иу ахаста цалдæр боны. Арахъхъ æмæ иу бæгæны рагацау скодтой æмæ хъæлдзæгæй, æхсызгонæн фæбадтысты; зарыдысты, кафыдысты. Æрыгон фæсивæд иу бæхтыл хъазыдысты, æвдыстой сæ арæхстдзинад, сарæзтой иу дугъ. Хистæртæ цин кодтой сæ кæстæрты арæхстдзинадыл. Куывтой Таранджелозмæ, цæмæй сæ йæ хорзæх уа, уæд хор æмæ хосхъуаг никуы уыдзысты. Таранджелозы бæрæгбон ныр дæр бирæ адæмтæ бæрæг кæнынц.

Таранджелозæн табу кодтой Ирыстоны иуæй-иу æндæр рæтты дæр, зæгъæм: Тиб (Мамысонгом) æмæ Ерманы хъæубæстæ (Хуссар Ирыстон).

## Литературæ
* Ирон æгъдæуттæ. Чиныг сарæзта Агънаты Гæстæн. Рецензенттæ Ходы Камал æмæ Чеджемты Геор. – Дзæуджыхъæу, «Урсдон», 1999 – 176 с.
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Бардуæгтæ
Категори:Ирон мифологи
Категори:Тырсыгом
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Кузнецов, Владимир Александры фырт

**Кузнецов Владимир Александры фырт** () у Кавказы истори иртасæг археолог æмæ историк. Йæ зонадон интересты астæу у ирон адæмы истори, сæ традицион дин, сæ равзæрд. Кусы Цæгат Ирыстоны социалон æмæ историон иртасæнты паддзахадон институты. 2010-æм азы Владимир Кузнецов хорзæхджынгонд æрцыдис Цæгат Ирыстоны уæлдæр хæрзиуæгæй — майдан «Ирыстоны Намысæн» ын радтой.

## Уацмыстæ
* Кузнецов В. А. Очерки истории алан. Владикавказ: Ир, 1992
* Кузнецов В. А. Путешествие в древний Иристон. Владикавказ, 2010.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы историктæ
Категори:Уæрæсейы археологтæ
Оттон (Гречъы къарол)

**Гречъы къарол Оттон I** (, ; райгуырдис 1815-æм азы 1 июны, Зальцбург — амардис 1867-æм азы 26 июлы) — Баварийы къарол Людвиг I-æмы дыккаг фырт, уыдис Гречъы къарол. Византиаг династитæ Комнинтæ æмæ Ласкаридты байзæддаг.

17 азы йыл куы цыдис, уæд 1832-æм азы Лондоны конферецийы фæстиуæгæн, Англис, Уæрæсе æмæ Францы разыйæ сси ног грекъаг паддзахады фыццаг къарол. Æрмæст Оттоны титул уыдис «Гречъы къарол», уый фæстæ цы къаролтæ уыдис, уыдон сæ титул раивтой æндæрмæ: «грекъæгты къарол».
 
1862 азы фæфæлдæхты фæстиуæгæн барвæндонæй ацыдис Грекъæй Германмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гречъы хицауиуæггæнджытæ
Категори:Къаролтæ
Нарвик

**Нарвик** (, ) у сахар æмæ коммунæ Норвегийы, Нурланны провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы сахартæ
Хад

**Хад** (, ), Арагуийы доны сæры (Хады комы) чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг адæм
Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Барад

**Барад** у æхсæнадон ахастыты регулятортæй иу.

Нырыккон дуджы дунейы ахуыргæндтæ нæма ссартой барады универсалон бæрæггæнæн. Зæгъæм, Стыр советон энциклопедимæ гæсгæ *барад у паддзахадæй сфидаргонд иумæйаг æнæмæнг æххæстгæнинаг фæткойты æмдзыгуыр, кæдоны æххæстгонд паддзахад гаранти кæны*.

## Миниуджытæ
Барады миниуджытæ сты:
* Уагæвæрддзинад, ома барады нормæтæ хъуамæ уой æмхуызон конд, иу паддзахады оргæнæй цæуой. 
* Иумæйаг æнæмæнгдзинад, ома алчидæр хъуамæ фæткойтæ æххæст кæна.
* Объективон характер
* Формалон бæлвырддзинад
* Паддзахад æххæстдзинад гаранти кæны
* Бирæхаттон спайдакæныны фадат

## Барады равзæрæнтæ
**Барады равзæрæн** у барады нормæйы фидар кæныны амал. 
Барады равзæрæнты æхсæн сбæрæг кæнæн ис:
* барадон бадзырд
* нормативон барадон акт
* барадон прецедент
* барадон æгъдау
* барадон доктринæ

## Барады системæ
**Барады системæ** у къабæзтæ, институттæ æмæ нормæты æмдзыгуыр.

### Барады къабаз
**Къабаз** у барадон нормæты æмдзыгуыр, кæцы уаг дæтты иугъæдон æхсæнадон ахастытæн.

#### Барады къабæзтæ
Барады къабæзтæ сты:
* Æхсæнадæмон барад
* Конституцион барад
* Административон барад
* Тугтæрхонон барад (уголовон барад)
* Граждайнаг барад
** Бадзырдон барад
* Амалиуæгдарон барад
* Финансон барад
** Хъалонон барад
** Бюджетон барад
* Фæллойадон барад

### Барады институт
**Барадон институт** у барадон нормæты æмдзыгуыр, кæцы уаг дæтты æхсанадон ахастыты хицæн къордæн.

#### Барады институттæ
Барады институттæ сты, зæгъæм:
* сæрмæмулкы барады институт
* адæймаджы барадты институт

### Барады нормæ
**Барады нормæ** у ахасты уагæвæрд, кæцы уаг дæтты конкретон æхсæнадон ахастытæн.

## Барадон системæ
**Барадон системæ** у барады системæ, барады культурæ æмæ барады реализацийы æмдзыгуырон бастдинад.
Дунейы зындгонд сты барадон системæты мыггæгтæ:
* англо-саксон мыггаг
* континентон мыггаг
* динон барады мыггаг

## Барады зонæдтæ
**Барады зонæдтæ** сты æхсæнадон зонæдты къорд, кæдон иртасынц барад æмæ барадон фæзындтæ.

*
Дыгур

* Ирон адæмы субэтникон къорды тыххæй кæс **[[Дыгур (субэтникон къорд)]]**
* Ирон æвзаджы диалекты тыххæй кæс **[[Дыгурон диалект]]**
* Ирыстоны комы тыххæй кæс **[[Дыгургом]]**
* Хъæуы тыххæй кæс **[[Дигорæ]]**
* Мыггаджы тыххæй кæс **[[Дыгур (мыггаг)]]**
Крафт, Иван Иваны фырт

**Иван Иваны фырт Крафт** (райгуырдис 1859-æм азы, Шушенское — амардис 1914-æм азы 21 ноябры) уыдис зынгæ æхсæнадон æмæ паддзахадон архайæг, этнограф, Якутсчы облæст æмæ Енисейсчы губернæйы губернатор.

Райгуырдис польшæйаг бинонты ’хсæн, рагæй фæхицæн ис йæ бинонтæй. Йæ карьерæ райдыдта бурятаг хъæуы, куыста дзы писырæй. Базыдта бурятаг æвзаг æмæ бурятаг адæмы царды уаг. Этнографимæ интерес уый дардта æгас царды дæргъы. Фæстæдæр-иу иртæста хъазахаг æмæ якутаг адæмты æвзаг æмæ культурæ.

Якуты облæсты сæргъы куы уыдис (1907—1913), уæд бирæ куыста æнæниздзинад хъахъхъæныны хъуыддаг фæхуыздæр кæныныл, ахуырад парахат кæныныл, райтынг кодта хъæууон хæдзарад æмæ доны транспорт. Йæ æнтыстытæ бирæ уыдысты, æмæ 2001-æм азы йæ кадæн Якутскы сæвæрдтой цыртдзæвæн.

## Литературæ
* Софронов Ф. Г. «Дореволюционные начальники Якутского края». Якутск, 1993.
* Потанин Г. К. «Памяти Крафта», Сибирская жизнь, 14 декабря, 1914
* Отчет Якутского губернатора Крафта за время управления областью (1907—1908 гг.). — СПб, 1908.
* Дмитриев С. Я. Заметки по якутскому скотоведению. Памятная книжка Якутской области на 1896 г. — Вып. 1. — С. 107.
* Башарин Г. П. «История животноводства в Якутии второй половины XIX — начала ХХ в.» — Якутск, 1962. — 17 с.
* Протоколы Якутского областного инородческого съезда, проходившего в г. Якутске с 25 августа по 2 сентября 1912 г. — 58 с.

## Æддаг æрмæг
* Губернатор И. И. Крафт. Пестерев Владимир Ильич — История Якутии в лицах. Якутск: Бичик, 2001 г
* Крафт Иван Иванович

Категори:Уæрæсейы этнографтæ
Тедеты Дзамболат

**Тедеты Ильяйы фырт Дзамболат** (райгуырдис 1968-æм азы 23 августы Цхинвалы) у ирон хъæбысæйхæцæг, майор, Уæрæсейы сгуыхт тренер, Уæрæсейы Федерацийы уæгъдибар хъæбысæйхæцджыты æмбырдгонд командæйы сæйраг тренер (2001—2012 æмæ 2016-æм азæй ныры онг).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы сгуыхт тренертæ
Дзамболат
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Категори:Украинæйы ирæттæ
Скæсæны дон

**Скæсæны дон** (*[[Скæсæн (хъæу)|Скæсæн]]* + *дон*) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Дыгурон

* Ирон æвзаджы диалекты тыххæй кæс **[[Дыгурон диалект]]**
* Ирон адæмы субэтникон къорды тыххæй кæс **[[Дыгур (субэтникон къорд)]]**
Тæторс

**Тæторс** у хæххон ран Цæгат Ирыстоны. Ис Æрæфы районы ныгуылæны.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Елгона

**Елгона** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Истори
Лйайы доны галиу фарс Елгонайы цардысты Дзанайтæ. Сæ куырæйттæ сæ тæккæ цур. Сæ хуымтæ сæ фарсмæ. Фосхизæнтæ бирæ. Хъæд кадавар.

## Мæсгуытæ
* Дзапарты мæсыг

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзанайтæ, Отартæ, Еналдытæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тæтæртупп

**Тæтæртупп** у кувæндон æмæ рагон сахары хæлддзæгтæ Цæгат Ирыстоны, Елхотмæ ‘ввахс.

## Этимологи
Дзырд нысан кæны — «тæтæры ныхас/æмбырд».

## Тæтæртупп мифологийы

Нарты кадджыты Тæтæртупп у зæд, йæ бадæн бынат Æрджынарæджы. Ацæмæзæн Агуындæйы хæссынмæ куы бацыдысты, уæд Нартæ æмæ зæдтæ — чындзхæсджытæ сæ фæндаг Æрджынарæгыл ракодтой æмæ йæ Елиа хоны: «Нæ къорды хистæр, Хуыцауы уарзон». Тæтæртупп у урссæр зæд. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Саджилзаз

**Саджилзаз** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæзатæ, Нартыхтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Эльтюбю

**Эльтюбю** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Ерæто

**Ерæто** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы. Ис дзы дыууæ хъæуы: **Дæллаг Ерæто** æмæ **Уæллаг Ерæто**.

Цардысты дзы Гæдиатæ, Цгъойтæ, Рубайтæ æмæ Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сынтбадæн

**Сынтбадæн**, фонетикон вариант — *Сыппадæн* у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Хуыбежтæ (Хуыбецтæ), Табутæ, Гæджитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уачъе

**Уачъе** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы. 

Цардысты дзы Гуыбатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Джинаты комы хъæутæ
Джинаты ком

**Джинаты ком** кæнæ **Джинатгом** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Туалгомы, цæугæдон Джинатдоны дæргъмæ.

## Истори
1936-æм азы Джинаты комы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

## Географи
Джинатæй сæрдыгон Дзомагъмæ цыдысты Дзомагъы æфцæгыл, Зругмæ — Æрчъигæнæны æмæ Сайбаты рæгътыл. Хуссар Ирыстонмæ — Зикъарайы æфцæгыл.

### Хъæутæ
* Гуыбатыхъæу‎
* Джинат
* Камах
* Мæсыгджын
* Собойтæ
* Уачъе

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

*
Тæтæртуппы дзуар

**Тæтæртуппы дзуар** кæнæ **[[Тæтæртупп]]** – фæзбæсты Ир æмæ Кæсæгыл хæрзаудæг дзуар, уыимæ æппæт иры дзыллæ табу æмæ стыр кад кæмæн кæнынц, уыцы аграрон бардуаг. Ис ын йæхи сæрмагонд кувæндон – рагон дзылат (Дзылаты мæсыг) – Зæрин Ордайы дуджы цыртдзæвæн. 

Ирон адæмы хъуыдымæ гæсгæ, Тæтæртуппы дзуар бæркад тыллæг сисынæн ахъаз кодта æрмæст фæзбæсты Иры нæ, фæлæ, хоры кадавар тынгдæр кæм уыдис, уым дæр Иры хæхбæсты. Ацы бæлвырд хъуыддаджы Тæтæртупп, хæхбæсты ир табу цы аграрон дзуæрттæн кодтой (Уацилла, Хохы дзуар), уыдонæй хъомысджындæр разындис. Тæтæртуппы дзуар æрмæст хорæрзад баст нæ уыдис, фæлæ фосы зæйц, сæ бахъахъхъæнын, стæй адæмы бахизын алыхуызон низтæй æмæ фыдбылызтæй дæр уымæй аразгæ уыдысты. 

Тæтæртуппы дзуары бæрæгбон кодтой фæззæджы, хъæууонхæдзарадон куыстытæ-иу куы фесты, уæд. Йæ кувæндоны æргæвстой, Елхоты хъæубæстæ-иу æхсæны мысайнæгтæй цы кусæрттаг – уæныг балхæдтой, стæй-иу сыхаг хъæуты цæрджытæ цы нæл фыстæ æрбаластой, уыдон. Кодтой стыр куывдтæ, уыдис-иу дзы бирæ адæм. Арфæ кодтой Тæтæртуппæн, бæркад хорæрзад кæй радта, фосы кæй бахъахъхъæдта, стæй йæ иннæ хорзæхты тыххæй. Кæд æмæ-иу хус аз скодта кæнæ-иу фос алыхуызон низтæй цагъды кодтой, уæд-иу кувæг адæм дзуарæй куырдтой, цæмæй сæ фидæны ахæм фыдбылызтæй æмæ æндæр бæллæхтæй бахиза. Раздæр заманты Тæтæртуппы бæрæгбон кодтой сæрды, фæлæ йæ фæстæдæр кæнын байдыдтой хъæууонхæдзарадон куыстыты фæстæ.

## Нарты кадджытæ
Нарты кадджыты Тæтæртупп у зæд, йæ бадæн бынат Æрджынарæджы. Ацæмæзæн Агуындæйы хæссынмæ куы бацыдысты, уæд Нартæ æмæ зæдтæ — чындзхæсджытæ сæ фæндаг Æрджынарæгыл ракодтой æмæ йæ Елиа хоны: «Нæ къорды хистæр, Хуыцауы уарзон». Тæтæртупп у урссæр зæд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Иокогамæ

**Иокога́мæ** (, *Yokohama-shi*) у сахар Японы, Канагавæйы префектурæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы сахартæ
Рацъæттæ

**Рацъ** кæнæ **рацъæттæ**, иууон нымæц: **рацъон** (, [рачъвелеби]), Рацъы чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг адæм
Категори:Рацъ
Ручъы дон (Хуссар Ирыстон)

**Ручъы дон** кæнæ **Сохсы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Ручъы комы.

## Фæрсагдæттæ
* Æрхыбылы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Хъæргæнагдон

**Хъæргæнагдон**, **Хъæргæнæгдон**  кæнæ **Хъæргæнаг**,  **Хъæргæнаджы дон** ( — *Хъвирила*) у цæугæдон Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны, Рионы фæрсагдон. 

Ирон хъæутæ Квирилайы былыл: Хуыгатыхъæу, Битетæ, Цъон, Додтотыхъæу, Хæмпæлгом, Тъбет, Уæллаг Карзман, Дæллаг Карзман æмæ Пъереу. 

## Фæрсагдæттæ
* Гъебура
* Цъоисдон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Рионы фæрсагдæттæ
Лезгор

**Лезгор**, дыгуронау **Лезгорæ** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Истори
Лезгори гъæу æвæрд æй Донифарси гъæуæй 2,5-3 километри идарддæр цæгатæрдæмæ, Уорс хонхмæ хæстæг, Ирæфи донæн æ галеу фарс, бæрзонд Хонсари.

Гъæуи адтæй дууæ синхи: Æндаг Лезгорæ, Уорс хонхи тæккæ рæбун, æма уомæн æ хонсарæрдигæй еу километр идарддæр ба иннæ синх.

Æндаг Лезгори рæбунти раги кæддæр зæйтæ рацудæй, æма синхи цæргутæ еугурæй дæр фæллигъдæнцæ фæйнæ рауæнемæ: сæ еуетæ Лезгори иннæ синхмæ æма Донифарси гъæумæ, сæ фулдæр ба — будури гъæутæмæ.

Фиццагидæр, дан, Лезгори ка æрцардæй, еци адæм цардæнцæ, Уорс хонхæн æ Хонсари ци берæ лæгæттæ æма цъæсгитæ ес, уæдта хонхи рæбун ци дууæ мæсуги адтæй, уонæми (мæсгутæн, дан, сæ еу адтæй Хъарати муггаги, иннæ ке мæсуг адтæй, уой ба неке зонуй).

Нури Лезгори цæгат фарс дæр ес метри бæрзæндæн тугъдон мæсуг (еци мæсуг дæр ке адтæй, уой неке зонуй, фал, дан, си фæстаг рæстæгути ба цардæнцæ Бузартæ).

Аци гъæути (синхти) цæргутæн дæр сæ цæрæн хæдзæрттæ адтæнцæ уæлиндзæ сæртæ, сæ фæрстæ ба — дортæй даст. Гъæуи астæу Леуанти муггагæн адтæй арæзт устур æма федар галауан, æ фæрстæмæ ба цæрæн хæдзæрттæ æма мæсуг, уæдта дорин горенæй æхгæд тургъæ.

Ахургæндтæ куд исбæрæг кодтонцæ, уомæ гæсгæ, Лезгорæ æма Донифарси гъæути астæу "Мæсигони тегъæбæл" ци уæлмæрдтæ æма берæ уобæйттæ ес еу рауæн, уæхæн бунат Иристони берæ рауæнти нæййес.

## Мыггæгтæ
Лезгори гъæуи адтæй бундорон цæрæг муггæгтæ: Æрситæ, Бетантæ, Беритæ, Бузартæ, Бетрозтæ, Гæзæнтæ, Дретæ, Даситæ, Елетæ, Леуантæ, Тайсаутæ, Уанитæ, Хидиртæ, Хутæ, Хъаратæ, Хъæбæлотæ, Цæмæхъатæ, Цорионтæ æма Чибитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Молдавайнаг адæм

**Молдавайнæгтæ** () сты Молдовæйы бындурон адæм. Сæ фылдæр хай цæрынц Молдовæ, Украинæ æмæ Уæрæсейы.

Категори:Молдавийы адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Украинæйы адæмтæ
Нæзыджын

* Нæзыджын — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Нæзыджын — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Нæзыджын кæнæ Мардантæ — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Нæзыджын (Хуссар Ирыстон)

**Нæзыджын** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Хæстæгдæр хъæу у Сохтæ — иу километры бæрц цæгатырдæм.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Козатæ, Биазыртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хахет

**Хахет** кæнæ **Бæззатæ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Цæрæг дзы нал ис, хъæу 1991-æм азы зæххæнкъуысты 
рæстæджы зæххыбын фæцис.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæзатæ æмæ Гæджитæ.
## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бæззатæ

**Бæззатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Бæззатæн се ’рвадæлтæ сты Диакъонтæ, Къуылыхтæ, Нартыхтæ, Нанитæ. Бæззатæ цардысты Везуры, уырдыгæй алыгъдысты — чи Дзæуджыхъæумæ, чи Теделетмæ. Нартыхтæ цæрынц Суацъалайы, æмæ Гадамшы (Оны районы). Нанитæ та Начърепайы, Къахеты, Дзæуджыхъæуы. Къуылыхтæ та цардысты Дзауы ’рдыгæй Къуылыхты хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Балаан

**Балаан** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Карцухы комы.

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къæхтысæр

**Къæхтысæр** у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу. 

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Гæбулты Георги

**Гæбулты Борисы фырт Георги** (райгуырдис 1988-æм азы 4 сентябры Мæздæджы) у «Анжи»–йы (Махачкала) футболист,  Уæрæсейы фæсивæды иугонд футболон командæйы хъазæг, Гæбулты Владимиры ’фсымæр.

Уæрæсейы Премьер-лигæйы акодта 36 матчы, бакъуырдта 5 голы.

## Æнтыстдзинæдтæ
* Уæрæсейы Хъалацы финалист (ФК «Алани») 2010/11.

## Æддаг æрмæг
* Гæбулты Георгийы статистикæ 

## Фиппаинæгтæ

Георги
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:ФК «Анжийы» хъазджытæ
Категори:Мæздæджы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Джимара (Цæгат Ирыстон)

**Джимара** у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хъалæгатæ, Берозтæ, Дзанæгатæ, Цорæтæ, Уарзиатæ, Быдтатæ, Бадзалатæ, Безатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Джимара. Фæрдгуытæ (28.01.2019)
* Балц Джимарамæ I Фыдæлты уæзæгмæ (11.12.2020)

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Къæрæугомы цъити

**Къæрæугомы цъити** кæнæ **Къæрæугом** () у цъити Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

Цæгат Ирыстоны тæккæ стырдæр у Къæрæугомы цъити. Уый ис хæххон Дыгуры æмæ йæ дæргъ у 13 километры, йæ фæзуат та — 30 квадратон километры.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Реком

**Реком** — хорæрзад æмæ хосарæхы бардуаг, Цæразонты мыггагыл аудæг дзуæрттæй иу ирон мифологийы. Афтæ нымадтой, зæгъгæ, Реком дæтты бирæ хор, бирæ фос, бирæ хос, фосы хизы низтæй, цуаноны кæны фæндараст, адæмы хъахъхъæны фыдбылызхæссæг тыхтæй æмæ алыхуызон низтæй, ома, Реком у, бирæвæрсыг æххуысты хъомыс кæмæ ис, ахæм дзуар. Рекомы сæйраг кувæндон (дзуар) ис Цæгат Ирыстоны Цъæйы комы.

## Реком ирон мифологийы æмæ уырнынæдты
Кувæндон Цъæйы комы, равзæрд, Стыр Хуыцау Нарты Батрадзы мардыл цы æртæ цæссыджы æрæппæрста, уыдонæй иуæй. Рекомы Уастырджи дæр. Реком у Ирыстоны æмбал камæн нæй, Иры ахæм кувæндон-агъуыст. Йæ бæрæгбон вæййы алы аз дæр июлы æмæ ахæссы иннабонæй-иннабонмæ (сабатæй-сабатмæ). Дзуарæн нывондæн æрхæссынц бирæ фос (галтæ æмæ нæл фыстæ), скæнынц стыр куывдтæ, æрцæуы сæм тынг бирæ адæм, уыимæ æрмæстдæр нæлгоймаг дзыллæ, уымæн æмæ Реком нымад цæуы Уастырджийы дзуары «артдзæстыл» — центрыл. 

Фæстæдæр Рекомы кувæндæттæ фæзынд Цæгат Ирыстоны — Хохы Санибайы, Цымытийы, Дзуарыхъæуы, Гуылæры, Зæрæмæджы; Хуссар Ирыстоны — Ерманы, Едысы, Чеселты, Ходзы, Дзомагъы. Рекомы бæрæгбон кæнынц алы рæстæджыты. Ахуыргонд Цыбырты Людвиг фыссы:

Йæ кувæндоны бынмæ сылгоймаг нæ цыд.

## Литературæ
* Арвы дуар. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. — Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 ф.
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. — Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Бардуæгтæ
Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон уырнынæдтæ
Гæбулты Владимир

**Гæбулты Борисы фырт Владимир** (райгуырдис 1983-æм азы 19 октябры Мæздæджы) у Цæгат Ирыстоны физкультурæ æмæ спорты министр, раздæры футболист. Мæздæггаг футболист Гæбулты Владимир хъахъхъæдта Дзæуджыхъæуы «Аланийы», Краснодары «Кубаны», Пермы «Амкары» æмæ Мæскуыйы «Динамойы» кад.

## Карьерæ
* 1999 — 2000 — «Мæздæг»
* 2001 — «Динамо» (Мæскуы)
* 2001 — 2003 — «Алани»
* 2004 — 2006 — «ЦСКА»
* 2007 — 2008 — «Кубань»
* 2008 — «Амкар» (Пермь)
* 2008 — 2011 — «Динамо» (Мæскуы)
* 2011 — 2013 — «Анжи» (Махачкала)
* «Динамо» (Мæскуы)
* Арсенал (Т)
* Брюгге

## Хорзæхтæ
* Хæлардзинады орден (2006).
* Уæрæсейы спорты сгуыхт мастер (2008).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы спорты сгуыхт мастертæ
Владимир
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Мæздæджы чи райгуырдис, уыдон
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:ФК «Анжийы» хъазджытæ
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Фæзыхъæу (Горæтгæроны район)

**Фæзыхъæу** кæнæ **Дæллаг [[Хъахъхъæдур (Горæтгæроны район)|Хъахъхъæдур]]** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. 

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Фæзыхъæу I Фæрдгуытæ (28.06.2021)

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Кет

**Кет**, дыгуронау **Кетæ** уыд хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы (Хæзныдонмæ ’ввахс).

## Æрвитæнтæ
:  // Вести-Алания (11.08.2021)

## Литературæ
* Тамати Таймураз. Кет. Дзæуæгигъæу, 2018

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Сохс

**Сохс** у хохы цъупп Кавказы, Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3100 метры.

## Литературæ
* 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Куырттатæгтæ

**Куырттатæгтæ** сты Куырттаты комы цæрæг ирæттæ.

Категори:Ирон адæм
Категори:Куырттаты ком
Утамыш

**Утамыш** () у хъæу Дагъистаны Каякенты районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Каякенты районы цæрæнрæттæ
Каякенты район

**Каяке́нты район** у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссар-скæсæны. Районы административон центр у Новокаякент.

## Фиппаинæгтæ

*
Зиулет

**Зиулет** ( — *Дзвилети*) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тигъуа

**Тигъуа** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уахтъана

**Уахтъана** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Сыхтæ
* Тандицъхъаро
* Теботæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дирб

**Дирб** () у хъæу Гуырдзыстоны, Хуссар Ирыстоны арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Глур

**Глур** кæнæ **Гуылур**, **Къеу** (, [глола]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Рацъы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къубусы хох

**Къубусы хох**, дыгур. **Къубуси хонх** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Годжитыхъæу

**Годжитыхъæу** у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу. Цардысты дзы Бестаутæ æмæ Лолойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дæллаг Нар

**Дæллаг Нар**, дыгуронау **Дæллаг Нарæ** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Нарæ

## Ирыстон
**Нарæ**, иронау **[[Нар (Дыгургом)|Нар]]**:
* Дæллаг Нар‎, дыг. Дæллаг Нарæ — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы;
* Уæллаг Нар‎, дыг. Уæллаг Нарæ — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Уæрæсе
* Нарæ — цæугæдон Мæскуыйы æмæ Калугæйы облæсты.
Мæстинокæ

**Мæстинокæ**, вариант: **Мæстинок** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Дыгургомы.

## Истори
Мæстиноки гъæуи бунат æй Айгомуги донæн æ рахес фарс, Хъалнæгъти гъæуæй бæрзонддæр, хонсари, Уорс хонхмæ хæстæг. Паддзахи над æма Айгомуги донæй гъæуи бунат æй дууæ-æртæ километри идарддæр.

Гъæуи арæнтæ: цæгати — Тауитти синхи зæнхитæ, хонсари — Фæснæли тегътæ, хорискæсæни — Уорс хонх æма хорнифтуйæни — Хъалнæгъти гъæу æма Скъодтати зæнхитæ.

Мæстиноки гъæумæ уарун рæстæги æма зумæги бæнтти уæрдун нæ зилдæй, уомæ гæсгæ ба гъæуи цæргутæ сæ алли куститæ дæр кодтонцæ хайуантæбæл кенæ ба фестæгæй — лæги хъаурæй.

Аразæн æрмæг æма сог хастонцæ идардæй, Сау хонхи бæрзæндтæй æма будури Саугъæдæй. Согæй ку батухсионцæ, гъæуи цæргутæ, уæдта æндзарстонцæ сæнарæ.

Гъæуи цæргутæн кæд сæ хумзæнхитæ минкъий адтæнцæ, уæддæр си истонцæ мæнæуæ, хъæбæр хуар æма зæтхæ, уæдта картоф. Сæ фонсæн фагæ хуæруйнаг цæттæ кодтонцæ се ’гуæрдæнти, сæрди дæргъи ба сæ хизтонцæ фонси хезнити Уорс хонхи рæбунти, фæсхонх цæгати æма будури Саугъæди æрдозти. Хумзæнхитæ æма игуæрдæнтæ сæ рагфиддæлтæн зинтæй бафтудæнцæ сæ къохти, берæ сæбæл фæхъхъиамæт кодтонцæ, фал син æнæ еци зæнхитæй цæрæн нæ адтæй, уони фæрци дардтонцæ сæхе.

Мæстиноки гъæуи цæргутæ дæр, куд иннæ гъæути цæргутæ Дигори коми, уотæ æууæндтæнцæ Хуцаубæл, изæдтæбæл, кувтонцæ сæмæ.

Хуцау æма Уасгергий фæсте кадгиндæр изæдбæл цæргутæ нимадтонцæ изæд Уорс Елиай. Алли анз дæр ин æ ном ирдтонцæ сæ еумæйаг ковæндони сæрди мæйи (хуасидайæни).

Сæ фиддæлти æгъдæуттæ нæ иронх кодтонцæ.

Мæстиноки гъæуи цæргутæ хонхи зин цардæн берæ фæббухстæнцæ — мадта син ци кæнгæ адтæй? Фал син хуæздæр æма æнцондæр рауæнти цæруни барæ лæвæрд ку ’рцудæй, уæд сæ гъæу ниууагътонцæ æма фæллигъдæнцæ Иристони горæттæ æма будури гъæутæмæ, сæ еуетæ ба æрлигъдæнцæ медхонхи æндзæри æвæрд гъæутæмæ.

## Муггæгтæ
Мæстиноки гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Аркъаутæ, Байтæ, Бесатæ, Гæуистæ, Дзагуртæ, Дзатцетæ, Махъотæ, Мурийтæ (Морийтæ), Хæтæгтæ, Хацъæтæ æма Хъойбайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Урсхох (Æрæфы район)

**Урсхох**, дыгуронау **Уорс хонх** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Сортавалæ

**Со́ртавалæ** (, , 1918-æм азы онг — **Сердоболь**) у сахар Карелийы. Æрбынат кодта Карелийы Республикæйы хуссар-ныгуылæны. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелийы сахартæ
Сахсат

**Сахсат** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы.

## Истори
Елгонайы цур, Сахсаты комы дон Лйайы донимæ кæм иу кæны, уым Сахсаты цардысты Саутæтæ, Хуыбецтæ æмæ Дзанайтæ. Хуыбецты галуан уыдис хъæуы сæйраг фидауц. Мыггæгтæ цардысты хæларæй æмæ æнгомæй. Царды фадæттæй ницæмæй цух уыдысты.

## Цæрджытæ
* 1780-æм аз — 16 кæрты.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хуыбецтæ, Саутæтæ æмæ Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Галуан (замок) Хубецовых (18.10.2015)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сындзысæр

**Сындзысæр** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы.

Сындзысæры райгуырдис зындгонд ирон фыссæг Дзанайты Иван (Нигер).

## Истори
Ецъынайы галиу фарс Сындзысæр цардысты Дзанайтæ. Кæд хъæу бæрзонд уыдис, уæддæр дзы кусæг лæг тынг нæ фæлмæцыд. Дон æмæ зæйæ æдас бынат. Сæ фæндаг зын, фæлæ парахат сæ сæрвæттæ. Кадавар сæ хуымзæххытæ.

1944-æм азы хъæуы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Терскол

**Терскол** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Эльбрусы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эльбрусы районы цæрæнрæттæ
Тъæпæнхъæу

* Тъæбæгъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Туалгомы;
* Тъæпæнхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Урстуалты;
* Тъæпæнхъæу (тъæпæн хъæу) кæнæ уæлмæрдтæ.

## Фиппаинæгтæ
Тъæпæнхъæу (Хуссар Ирыстон)

**Тъæпæнхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урстуалты.

## Литературæ
* 
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тъæбæгъæу

**Тъæбæгъæу** (*Тъæпæнхъæу*) у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Истори
Гуыркъуымты комы рæбинаг хъæутæй иуы, Лйайы доны рахиз былыл, Тъæбæгъæуы цардысты Дзидахантæ æмæ Бырнацтæ. Сæ фарсмæ, рагон стыр бæласы цур ис Бырнацты кувæндон. Сæ бынмæ доны тæккæ был хæлар суар — мæст. Йæ уæле Майрæмы кувæндон. Сæ комкоммæ, фæтæны, Нары æппæт хъæуты иумæйаг кадджын кувæндон Хохы дзуар. Ардæм июлы мæйы æмбисы канд Нары кæмтты цæрджытæ нæ, фæлæ Туалгомы иннæ кæмттæй дæр цыдысты куывдмæ. Алы Нарон хæдзар дæр кодта кусарт, уымæн йæ рахиз фарс, физонæг, æртæ уæливыхы æмæ арахъы дурынимæ хаста дзуары бынмæ. Сылгоймæгтæ æмбырд кодтой Лйайы был Майрæмы кувæндоны раз. Хохы дзуары бынмæ цæуын сылгоймæгтæн не ’мбæлди. Уыцы бон Тъæпæгъæуы æмæ Гуыркъуымты комы æппæт цæрджыты стыр бæллиц уыдис фылдæр уазджытæ сбуц кæнын. Дыгай-æртыгай бонты æхсæвæй-бонæй не’нцадысты зард æмæ æмдзæгъд. Фæндыры зæлтæ æмæ зарæджы мелоди арыдтой комы. Æз лæгдæр оныл уыдис фæсивæды кафт æмæ зард. Бырнацты æхгæд мусы топпыхосы фæздæг къуыримæ нæ сысти. Ам хъазты алы хорз кафæгæн кад кæнгæйæ нæ ауæрстой сæ ливорты гилдзытыл. Зæхмæ æхсджытæ хæрдмæ калдтой мусы сыджыт, цармæ æхсджытæ дæлæмæ згъæлдтой цары сæг.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бырнацтæ æмæ Дзидахантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сæхолæ

**Сæхолæ**, дыгуронау **Сæхоли дон**, **Сæхолæ** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Æрæфы фæрсагдон. Йæ дæргъ у 16 км.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрæфы районы цæугæдæттæ
Гуыдан (хъæу)

**Гуыдан** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты, Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сурхахи

**Сурхахи** () у хъæу Мæхъхъæлы Назраны районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Назраны районы цæрæнрæттæ
Мужичи

**Мужичи́** () у хъæу Мæхъхъæлы Сунжæйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлы Сунжæйы районы цæрæнрæттæ
Ташлы-Тала

**Ташлы́-Тала́**, вариант: *Тасми-Тала*, дыгурон вариант у *Таштала* (*Буан?*, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы. Ис Кæсæг-Балхъар æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл, цæугæдон Хæзныдоны галиу был.

Цæрынц дзы 646 адæймаджы (2016).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Куыройыхъæу

**Куыройыхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны. Уый у Дзæуджыхъæуы дæлбарады хъæу.

## Литературæ
* 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Ахмадз

**Ахмадз** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хуссары. Уымæй хуссарæрдæм цæрæнрæттæ районы нæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Безенги

**Безенги**:
* Безенги — хъæу.
* Безенги — хохы район.
* Безенги — цъити.
Хъасхъатау

**Хъасхъатау** () у посёлок Кæсæг-Балхъары, Цæрæчы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Дзукъатыхъæу

**Дзукъатыхъæу** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тъойыхъæу

**Тъойыхъæу** (, ) у хъæу Мæхъхъæлы Назраны районы, Цæгат Ирыстоны арæныл.

Æндæр варианттæ: *Кантышево*; *Кантыс*, *Кантысыхъæу*

## Фиппаинæгтæ

Категори:Назраны районы цæрæнрæттæ
Тушæгтæ

**Тушæгтæ** (), Тушеты чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

Категори:Гуырдзиаг адæм
Кабельвог

**Кабельвог** () у хъæу Норвегийы цæгаты, фюльке Нурланны, Лофотены сакъадæхтыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нурланны цæрæнрæттæ
Тушети

**Тушети** () у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы тушæгтæ (гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд).

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Морави

**Мора́ви** (, , ) у историон регион Чехийы хуссар-скæсæны, моравæгты бæстæ.

822—907 азты Моравийы паддзахад уыдис Европæйы стырдæр паддзахæдтæй иу, афтæ хуынд Стыр Морави. Йæ кæрон ын æрцыдис, венгриаг знæмтæ (семæ ясæгтæ дæр) Европæмæ куы æрбацыдысты, уæд. Моравийы зæххытæ æнусы æрдæгмæ (955-æм азы онг) систы венгриаг æфсæдтæн сæ базæ, ардыгæй балц кодтой сыхагон европæйаг регионтæм.

Категори:Чехийы истори
Китайаг адæм

**Китайаг адæм**:
* **[[Хань (адæм)|Хань]]** — Китайы сæйраг этникон къорд.
* Китайы æппæт цæрджытæ (кæс Китайы адæмтæ‎).
* «Астæуккаг паддзахæдты» цæрджытæ (Ханы династийы агъоммæ).
Моравæгтæ

**Моравæгтæ** кæнæ **моравиæгтæ** () сты Чехийы цæрджытæ, Моравийы бындурон адæм. 

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Чехийы адæмтæ
Категори:Словакийы адæмтæ
Корейаг адæм

**Корейæгтæ** сты Корейы бындурон адæм. 
Корейæгты хинæмттæ: чосон сарам () Цæгат Корейы æмæ хангук сарам () Хуссар Корейы.

Корейæгтæ сæ мыггаджы ном фыссынц разæй (раст ирон æвзаджы куыд чындæуы, афтæ). Мыггæгты ’хсæн æппæты арæхдæр у Кимы мыггаг (корейæгты 21%).

Мингай корейæгтæ цæрынц раздæры Советон Цæдисы бæстæты.

Категори:Корейы адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Гуыдан (бæстæ)

**Гуыдан**, *Гуыдангом* ( [пшави]) у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгат-скæсæны. У гуыданы бæстæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Мегрели

**Мегрели**, вариант у *Мингрел* (, [самегрело]; , [самаргало]) у историон регион Гуырдзыстоны ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Печоры

**Печо́ры** () у сахар Псковы облæсты, Печорыйы районы администратовон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Псковы облæсты сахартæ
Дзамарасы дон

**Дзамарасы дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон. Уый райдайы Дзамарасы комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Уæллаг Баджин

**Уæллаг Баджин** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Дзимыргомы.

Æппæт Дзимыргомы ис æрмæст иу фæз — Баджины фæз. Уым уыдысты Уæллаг Баджин — тæккæ мидæгдæр хъæу Дзимыргомы, цардысты дзы Дзебысатæ æмæ Битъæртæ.

## Фиппаинæгтæ
 

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Потыфæз

**Потыфæз** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Цардысты дзы Цуцитæ æмæ Хаситæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Слас

**Слас** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Цæрджытæ
* 1780-æм аз — 13 кæрты.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гаджитæ æмæ Цуцитæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Аул Дергафс. Липовый Иван. 1890-е гг. 
* Башня Гагиевых в селении Слас зимой (24.10.2015)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дæллагхъæу

* Дæллагхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Куырттаты комы.
* Дæллагхъæу () — хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
* Дæллагхъæу () — хъæу Мæхъхъæлы.
* Дæллагхъæу кæнæ Сарыхъамыс — сахар Турчы.
Дæллагхъæу (Мæздæджы район)

**Дæллагхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.

## Кæс ноджы
* Весойлæгтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Дзæллыхъо

**Дзæллыхъо** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары, Золкæйы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Золкæйы районы цæрæнрæттæ
Усть-Джегута

**Усть-Джегута́** (, , ) у сахар Хъæрæсе-Черкесы, Усть-Джегутайы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъæрæсе-Черкесы сахартæ
Категори:Усть-Джегутайы районы цæрæнрæттæ
Æлбир

**Æлбир** кæнæ **Сабантыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Слантæ.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Самбиат

**Самбиат**, варианттæ: *Назуат*, *Дудайты хъæу* () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хацыртæ кæнæ Дудайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ногхъæу (Хъæрæсе-Черкес)

**Ногхъæу**  (, ) у посёлок Хъæрæсе-Черкесы Хъæрæсейы районы. Ис Лабæйы хъæуы бакомкоммæ, Хъобаны донæн йæ фаллаг фарс.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Лабæ

**Лабæ** ( — «Хетæгкаты Къостайы номыл хъæу») у ирон хъæу Хъæрæсе-Черкесы, сахар Карачаевскæй 5 км цæгатæрдæм. 

## Истори
Бындур ын æрæвæрдта номдзыд поэт Хетæгкаты Къостайы фыд Леуан. 

### Историон сыхтæ (зылдтæ)
* Зруг, Зруджы ком, Зруггом. Зруджы сыхы æрцардысты Бирæгътæ, Таугазтæ, Хозитæ. 
* Мызур. Мызуры сыхы æрцардысты Хъæрджынтæ, Таматæ, Гæлæутæ, Сохитæ, Бутатæ, Зæнджиатæ, Черчестæ.
* Æрыдон (Уæлладжыр кæнæ Ксуртæ). Æрыдоны сыхы æрцардысты Хестантæ, Хъуылатæ, Датитæ, Тлаттæ, Тохсыртæ, Бæцойтæ, Уататæ, Уырыстæ, Биазыртæ, Алхæсттæ, Чехтæ, Цъæхилтæ, Епхитæ, Хъесатæ, Цæллагтæ, Дзугатæ, Гобатæ, Фардзинтæ, Æфсæрæгатæ, Барахътæ, Хъаммæрзатæ. Ксурты сыхы æрцардысты Баскатæ, Цогойтæ, Нартыхътæ, Дзасохтæ, Тотитæ.
* Нар. Нары сыхы æрцардысты Цуцитæ, Хетæгкатæ, Калотæ, Колытæ, Исахътæ, Епхитæ, Бырнацтæ, Балатæ, Гаджитæ, Джиотæ.

## Кæс ноджы
* Суаны Уастырджи

## Æддаг æрмæг
* ГТРК «Ир»-ы алæвæрд Лабæйы тыххæй («Хъæуæй хъæумæ» серийæ) 
* Лабæ | Фæрдгуытæ 

## Фиппаинæгтæ

*
.рф

**.рф** у Уæрæсейы кириллон уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

## Æрвитæнтæ
* **[http://иронау.рф Иронау.рф] **
* Национальные домены — величайшая IT-афера после «Проблемы-2000» 
* Концепция регистрации доменных имен второго уровня в домене .РФ (Версия 1 от 16.04.2009)  
* Пресс-конференция с Андреем Колесниковым, директором Координационного центра национального домена сети Интернет 
* президент.рф 
* правительство.рф 

рф
Арыхъхъы рæгътæ

**Арыхъхъы рæгътæ**, вариант: *Кæрдзыны рагъ* () у хохы рагъ Цæгат Ирыстон, Мæхъхъæл æмæ Цæцæны. Йæ дæргъ — 70 км. Заманхъулы бæрзонд (926 м) у рагъы бæрзонддæр хохы цъупп. 

## Хæхтæ
* Заманхъулы бæрзонд
* Куырыппы бæрзонд
* Къохы сæр
* Мысака

## Цæугæдæттæ
### Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
* Асæхъо
* Æрхы дон
* Зехъойы дон
* Куырыппы дон
* Скъуыдты комы дон

## Кæс ноджы
* Джермецыччы рæгътæ (рагъ)

## Фиппаинæгтæ

*
Заманхъулы бæрзонд

**Заманхъулы бæрзонд** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 926 метры.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Дедегкатæ

**Дедегкатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дедегкатæ æмæ Къеуросты мыггæгты равзæрды тыххæй ис рагон таурæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, дам, раджы кæддæр Уæлладжыры комæй Дыгургоммæ æрбафтыд иу лæг, йæ ном Тауит (Давид), зæгъгæ. Тауит Дыгуры комы æрцард Къаматы, ус ракуырдта, йæ мыггаг йæхи номæй скодта — Тауиттæй. Йæ фыццаг усæй йын уыд дыууæ фырты: Дедег æмæ Къеурос. Адон куы слæгтæ сты, уæд устытæ æрхастой, рацыд сын цæуæт, сæ мыггæгтæ скодтой сæ нæмттæй: Дедегкатæ, Къеуростæ. Фæстæдæр Дедегкатæ Къаматæй ралыгъдысты Цыколамæ, Къеуростæ та — Чырыстонхъæумæ. Тауиттæ та баззадысты Тауитты сыхы.

## Фиппаинæгтæ

*
Персайнаг адæм

**Персайнæгтæ** ( — *Fārs*,  — *Pārs*,  ایرانی — *Irāni*) сты ирайнаг адæмтæй иу, Ираны бындурон адæм.

Категори:Ираны адæмтæ
Категори:Ирайнаг адæмтæ
Æхсæртæггатæ

**Æхсæртæггатæ** — Нарты сæйрагдæр мыггæгтæй иу, йæ сæйрагдæр миниуджытæ сты лæгдзинад æмæ хъару.
Æхсæртæггаты мыггаг райдыдта Уæрхæджы фырт Æхсæртæг æмæ Сайнæгонæй, Æхсæртæджы байзæддæгтæ: Уырызмæг, Хæмыц, Сослан, Батырадз, Сатана. Æхсæртæггатæ фылдæр сты хæстон адæм, тыхгæнæг сын тых нæ ары, ничи сыл уæлахиз кæны. Ныфсхаст, хъаруджын æмæ зондджын. Батрадз та у тынг ныфсхаст æмæ уæндон. Зæдтæ æмæ дзы дауджытæ дæр тæрсгæ кæнынц, Хуыцауимæ дæр кæны быцæу. Нарты кадджыты зынгæдæр хай æвдисы ацы хъайтарты сгуыхтдзинæдтæ.

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с. (БИЛИНГВА)

*
Категори:Ирон мифологи
Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Нарты хъайтартæ
Æхсæртæггаты Зивæг

**Æхсæртæггаты Зивæг** — Нарты кадджытæй, Æхсæртæггаты мыггаджы минæвар.
Куыстæн нæ уыд, Зивæг ном дæр ыл уымæн сбадт, фæлæ йæ ныхас, йæ ракуывд цæуаг уыд. Борæты Бурæфæрныджы чызг ыл кæй худт, уый тыххæй йæ æнæлæгæй басывæрджын кæнын кодта. Уый фыдæй сæ Нарт къамбецы цармы тыхтæй фурды баппæрстой. Фæлæ сæ уылæнтæ иу атагъамæ раппæрстой, æмæ уым Бурæфæрныджы чызджы уынаффæйæ, Зивæджы скуывд æмæ сæ цуанон лæппуйы фæрцы схъæздыг сты. Нарт сæ куы базыдтой, уæд сæ хатыр ракуырдтой æмæ сæ фарсмæ æрцардысты.

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

Категори:Æхсæртæггатæ
Категори:Нарты кадджытæ
Ирайнæгтæ

* Ираны стырдæр адæмы тыххæй кæс: **[[Персайнаг адæм]]**.
* Ирайнаг æвзæгтыл дзурæг адæмты тыххæй кæс: **[[Ирайнаг адæмтæ]]**.
* Ираны цы адæмыхæттытæ цæрынц, уыдоны тыххæй: **[[:Категори:Ираны адæмтæ|Ираны адæмтæ]]**.
Хъæцмæзтæ

**Хъæцмæзтæ** (, ) сты ирон мыггаг. Цардысты Къуыдаргомы Хъеуселты хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Абайтæ

**Абайтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Абайæн рацыд бирæ фырттæ, уыдысты лæгджын æмæ тыхджын хæдзарвæндаг. Уымæ гæсгæ фæстагмæ Зоратæ дæр сæхи ныффыстой Абайтыл. Уæддæр ма сын абоны онг дæр сæ сылгоймæгты мыггаджы номæй Зориантæ хонынц. Абайтæ иууылдæр цардысты Сыбайы. Сыба дих кодта æртæ хъæуыл: Уæллаг Сыба (Хъугом), Астæуккаг Сыба æмæ Дæллаг Сыба. Уæллаг Сыба æмæ Астæуккаг Сыбайы цардысты Абайтæ. Абайтæй дарддæр ма царди уыцы хъæуты: Гулитæ, Приатæ, Коцатæ, Дзадтиатæ. Уæллаг Сыбайы Абайтæй цард ахæм хæдзарвæндæгтæ — фыдыфырттæ: Гæуыстæ, Цоцатæ. Астæуккаг Сыбайы хæдзарвæндæгтæ уыдысты: Гæбутæ, Бæдтутæ, Бæгуыстæ, Генотæ, Бæлатæ, Дзанаспитæ æмæ Бахтатæ. Ирон ахуыргонд Абайты Васо Бæлаты хæдзарвæндагæй уыд, йæ фыд Уанкъа (Иван) алыгъд Къобмæ кусынмæ, уым ус ракуырдта æмæ Къобы цæргæйæ баззад. Бахтатæ Зораты фыдæлтæ уыдысты. Абайтæн сæ фыдæлты уæлмæрдтæ дæр æмæ зæппæдзтæ дæр Сыбайы сты. Абайтæ Сыбайæ фæлыгъдысты цардагур куыд Хуссар Ирыстоны æндæр æмæ æндæр хъæутæм, афтæ Гуырдзыстоны районтæм дæр æмæ Цæгат Ирыстонмæ дæр. Сыбагомы нырма ис ахæм хъæууæттæ: Дыууæдоныастæу — уыгæрдæнты нæмттæм гæсгæ, уым, æвæццæгæн, цардысты Гæгойтæ, Осиатæ, Кутитæ. Сæ хæдзæртты хæлдтытæ абон дæр сты. Ис ма дзы Годжиты æмæ Габуты хæдзаруæттæ.

Сыбайы цы Приатæ цард, уыдон сæхи хуыдтой Абайты æрвадæлтæ, кæцæйдæр, дам, сæм хæцæнгарз бафтыд, фараст æфсымæры цæуæт уыдысты. Кацатæ æмæ Бахъатæ Приаты комкоммæ цардысты, цъус мыггæгтæ уыдысты. Приатæ сæ хæцæнгарзæй æхстой, сæ зæххытæ сын истой. Сфæлмæцыдысты æмæ Сыбайæ алыгъдысты. Уæд Приатæ сфæнд кодтой Абайты зæххытæ дæр сæхи бакæнын, фæлæ сын нæ рауад. Абайтæ сæ ныццагътой. Приатæй ма иу лæппу аирвæзт. Йæ мад æй сусæгæй æфцæгыл ахизын кодта Цæгат Ирмæ. Тарстис ын, Абайтæ йæ куы амарой, æмæ йæ Абайты мыггагыл ныффыста.

Сыбайы цы Гулитæ цард, уыдон дæр, Абайтæ тыхджын æмæ уæздан мыггаг кæй уыдысты, уымæ гæсгæ сæхи ныффыстой Абайтыл. Гулиты фыды номæй Бахтатæ хуыдтой. Æрдзæй зæнджын лæгтæ сæм уыд, ахуыргæндтæ дæр сæм бирæ уыд.

Абайтæн се ’рвадæлтыл нымадтой Зораты, Гулиты, Осиаты, Икъаты, Бахъаты.

Хистæр фæлтæры ныхасмæ гæсгæ, Арвыкомы, Захъхъайы æмæ Хуссар Ирыстоны цæрæг Абайтæ сты Цъæйы комæй алидзæг.

## Фиппаинæгтæ
 

*
Дзанайтæ

**Дзанайтæ** кæнæ **Джанайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Остравæ

**О́стравæ** (, ) у сахар Чехийы, Морави-Силезийы крайы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Морави-Силезийы крайы сахартæ
Æхсон уæйыг

**Æхсон уæйыг** — Даредзанты таурæгъты цæры Тесы къæдзæхты Фарастсæрон уæйыг. Иуыл у æхсонæй арæзт. Цирхъ æй нæ кæрды, фат дзы нæ хизы. Йæ хъæлæсæй цæхæр калы. Йæ мæлæт у йæхи цирхъæй. Амран ыл фæтых, йæ сæртæй йын аст ахауын кодта, фæлæ йæ фарæстæмæй сдзурын бауагъта, æмæ йæ уый ралгъыста: «Уæдæ Тандет-Тундеты чызг буц Тамар цалынмæ усæн дæ къухы бафта, уалынмæ дæ тых мауал уæд!». Уæйгуытæн се ’лгъыст цæуаг уыд, Амран цалынмæ буц Тамары усæн æрхаста, уæдмæ йæ тыхæй йæ бынаты æппындæр ницыуал уыд.

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

## Кæс ноджы
* Даредзанты таурæгътæ
* Амран
* Уæйыг

Категори:Даредзанты таурæгътæ
Категори:Мифологион уæвджытæ
Æхсырдиан

**Æхсырдиан** — æхсыры бæрæгбон. Бæрæг æй кодтой сæрды райдайæны. Хъомгæсæн, фыййауæн урсагæй конд хуыздæр хуын чи сæрвыстаид, ууыл цыд ерыс æфсинты ’хсæн. Аргъгæнæг та сын уыдысты сæхæдæг, æмæ-иу уайтагъд хъæуыл айхъуыст хуыздæр æфсины ном. Уыцы бон уæлдай кадджындæр, дзадæджындæр уыдис хъомгæстæн, фыййæуттæн æмæ хуындзау сывæллæттæн, Хабархæссæг дæр уыдысты хуындзæуттæ.

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Удмуртаг адæм

**Удмуртæгтæ** (удм. *удмурт*, *удморт*; рагон уырыссаг ном у **вотяктæ**; марий. *одо*) сты финно-угораг адæмтæй иу, дзурынц удмуртаг æвзагыл. Сæ фылдæр хай цæры Уæрæсейы, Удмуртийы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Æхсæвидар

**Æхсæвидар**  –  фыдбылызхæссæг æхсæвдзу барæджы тар æндæрджы хуызы, хатгай та хæйрæг (хæйрæджытæн сæ тæккæ тæссагдæр æмæ фыдзæрдæдæр). 

Адæймаг æй йæ фыны куы фена, уæлдайдæр та йæм хъалæй куы фæзына, уæд, ирон уырнындзинадмæ гæсгæ, уыцы лæг, уæззау низæй бирæ фæсæйыны фæстæ, амæлдзæн. Цæмæй уыцы фыдбылыз ма ’рцæуа, уый тыххæй «æххуысагур» цыдысты хъæуы дæснытæм, кæцытæ бæрæг магион архайды руаджы фæлвæрдтой Æхсæвидары «ных фæлæууын».

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Ирон уырнынæдтæ
Категори:Ирон мифологи
Æхсæдтон

**Æхсæдтон** — мыггаг Нарты кадджыты.
## Кæс ноджы
* Нарты кадджытæ
* Нартæ
* Нарты мыггæгтæ

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Нарты мыггæгтæ
Башкираг адæм

**Башкирæгтæ** () сты тюркаг равзæрды адæм, дзурынц башкираг æвзагыл. Сæ фылдæр хай цæры Уæрæсейы, Башкортостаны. Сты пысылмæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Тюркаг адæмтæ
Æхсæны дзуæрттæ

**Æхсæны дзуæрттæ**  —  Æхсæны (хъæуæн иумæйаг) дзуæрттæ – хицæн хъæуæн кæнæ та æввахс хъæутæн иумæйаг дзуæрттæ. Æхсæны дзуæрттæ сты Дагомы зæронд Уастырджи, Саниба, Ныхасы Уастырджийы дзуар æмæ æндæртæ.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Ирон уырнынæдтæ
Категори:Кувæндæттæ
Æхсæны лæгтæ

**Æхсæны лæгтæ** — (*раст лæгтæ*, *хуыздæр лæгтæ*) – ахæм номæй хуыдтой, тæрхонон хъуыддæгтæм-иу тæрхоны рæстæг йæ цæст чи дардта, уыцы лæгты.

Алы тæрхоны хъуыддаджы тыххæй дæр æвзæрстой иу – дыууæ, уæлдай вазыгджындæр хъуыддæгты рæстæг та фылдæр æхсæны лæгтæ. Æвзæрстой сæ, тæрхоны лæгты куысты фæлтæрддзинад кæмæ уыдис æмæ ирон хуымæтæг барады нормæтæ хорз чи зыдта, хъæубæстæ кад æмæ цыт кæмæн кодтой, уыцы ас æмæ зæронд нæлгоймæгты æхсæнæй.

## Литературæ
* Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. – Владикавказ, 1994 – 284 с.

Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Ирон барад
Æхсин

**Æхсин** — æнæлæгæй йæхæдæг лæгиуæг чи кæны, ахæм хъæздыг сылгоймаг.

Фылдæр хатт йæ лæг вæййы мард, кæнæ цæры, йæ хъæздыгдзинады тыххæй йæм мидæгмоймæ чи бацыд, æмæ рæстмæ сдзурыны бар дæр кæмæн нæй, йæ алы ныхасыл дæр ын «о» чи кæны, хион, намыс кæмæй ферох вæййы, ахæм лæгимæ. Йæ лæг уыцы уавæры йæ намыс нæ, фæлæ йæ ном дæр фесафы æмæ йыл-иу сбадт ном Æхсины лæг. Ахæмы фæлгонц ирдæй æвдисы Къоста йæ æмдзæвгæ «Æхсины лæджы».

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

Категори:Ирон æхсæнад