Марр, Николай Яковы фырт

**Никола́й** (**Никъолоз**) **Я́ковы фырт Марр** (; райгуырдис 1865-æм азы 6 январы Кутаисы — амардис 1934-æм азы 20 декабры Ленинграды) — зындгонд уæрæсейаг æмæ советон скæсæниртасæг æмæ кавказзонæг, филолог, , этнограф æмæ археолог, Империйы зонæдты академийы уæнг (1912-æм азæй), стæй Советон Цæдисы Зонæдты академийы академик æмæ вице-президент. Революцийы фæстæ тынг зындгонд сси, цы «æвзаджы тыххæй ног теори» (*яфетаг теори*) сарæзта, уый тыххæй. Марры ахуыргæнинæгтыл нымад цæуыны иранист Абайты Васо æмæ Эрмитажы директор Борис Пиотровский.

## Скæсæнзонæн
Николай Марр райгуырдис зæронд шотландаг Яков Марр (Jacob/James Murray) æмæ гуырдзиаг Агафья Магулариайы хæдзары, афтæмæй йæ мадæлон æвзаг уыд гуырдзиаг, фæстæдæр сахуыр кодта иннæ цалдæр æвзаджы. Каст фæци Кутаисы гимназ æмæ ацыдис Бетъырбухмæ, цыран цардис йæ амæлæты бонмæ.

Бетъырбухы университеты ахуыр кодта Скæсæны факультеты æппæт хæйæдты дæр уыцы-иу рæстæг, 1888-æм азы каст фæцис университет æмæ тагъд рæстæджы сси зындгонддæр уæрæсейаг скæсæнзонджытæй иу.

Марр стыр бавæрæн скодта Гуырдзыстон æмæ Сомихы историмæ, археологимæ, этнографимæ. Мыхуырмæ бацæттæ кодта бирæ рагон тексттæ æмæ фыстытæ, археологон къæхтытæ кодта Кавказы рагон сахартæ æмæ моладзандонты, уæлдæйдæр рагон Анийы сахары. Цы иртæстытæ кодта уыцы рæстæг, уый ныры онг ахсджиаг сты æмæ уыдоныл гуырысхо никуы ничи кодта. 1902-æм азы Иерусалимы Марр ссардта Георгий Мерчулийы чиныг «Григорий Хандзтелийы цардафыст». Марр бирæ куыста æрыгон ахуыргæндтимæ, бацæттæ кодта къорд сомихаг æмæ гуырдзиаг скæсæнзонджыты: уыдоны ’хсæн И. А. Джавахишвили, И. А. Орбели, А. А. Калантар, А. Г. Шанидзе.

Уæлдай цытджын Марры ном сси Сомихы, уымæн ис политикон аххосаг дæр — Марры хъуыдымæ гæсгæ Гуырдзыстон хæдбар хъуамæ ма уа, фæлæ Фæскавказы иумæйаг республикæйы сконды, афтæ Тбилисы университет дæр хъуамæ алы Кавказæн дæр уа зонæдты артдзæст. Зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ Сомихы Марры «æвзаджы тыххæй ног ахуыр» нымады нæ уыд, уымæй фылдæр — Марры карздæр критикты ’хсæн уыдысты гуырдзиаг А. С. Чикобава æмæ сомихаг Г. А. Капанцян.

Бетъырбухы Скæсæны факультеты Марр сси профессор (1902) æмæ æвзæрст декан (1911).

## Лингвистикон уацмыстæ

1908-æм азы джыппæй рауагъта рагон сомихаг æвзаджы (грабары) грамматикæ, 1910-æм азы та — лазаг æвзаджы грамматикæ æд хрестомати, ацы чингуытæ специалистты зæрдæмæ фæцыдысты.

Йæ архайды райдианæй Марр цымыдис кодта æвзæгты ’хсæн цы бастдзинад ис, ууыл. Уый рæгъмæ рахаста картвелаг æмæ семитаг æвзæгты ’хсæн иудзинады тыххæй гипотезæ (1908). Уымæй райдыдта йæ «яфетаг теори» (библейаг Нойы фырт Иафеты номæй). 

Йæ теориты рæдыдтытæм æндæр лингвисттæ куы амыдтой, уæд Марр-иу мæсты кодта æмæ фæстæдæр уый сфæнд кодта æппæт æвзагзонынады системæ баивын ног принциптыл. Ахуыргонды хъуыдымæ гæсгæ æвзаг иртасыны ахсджиагдæр у типологи æмæ социолингвистикæ.

1928-æм азæй Марр йæ яфетаг теори хæстæгдæр кæнын байдыдта марксизммæ. Традицион индоевропеистикæ схуыдта буржуазон зонад. Сси коммунистты партийы уæнг.

## Бынтæ
Марр куы амардис, йæ баныгæныны бон сахары нæ куыстой скъолатæ, мысæн мадзæлттæ уыдысты Кировы ныгæндимæ æмиас.

Марры амæлæтæй 15 азы фæстæ, 1950-æм азы, йæ ахуыр ныддарæн кодта Иосиф Сталин йæхæдæг йæ уац «Марксизмы тыххæй æвзагзонынады», æмæ уымæй советон æвзагзонынад раздæхтис дунейы зонад цы фæндагыл цыдис, уымæн. Сталины ныхæстæм гæсгæ «*Марры æцæгæй дæр фæндыдис марксист суын, фæлæ йæ къухы нæ бафтыд*».

1956-æм азы фæстæ Марры иннæ æнтыстытæ базыдтой. Йæ кавказзонæн уацмыстæ ма ахсджиаг сты, стæй цы иртæстытæ сразæнгард кодта (уæлдайдæр Кавказы æвзæгты тыххæй), уый дæр зонадæн фæпайда уыдис.

## Мысæн

Бетъырбухы, Марр цы хæдзары цардис, уый къулыл 1949-æм азы сæвæрдтой номарæн фæйнæг: *«Ам цардис академик Николай Яковы фырт Марр, зындгонд археолог æмæ кавказзонæг»* (архитектор Р. И. Каплан-Ингель).

Марры ном хæссынц уынгтæ Тбилисы (Нико Мари), Сухумы æмæ Ереваны.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *Быковский С. Н.* Н. Я. Марр и его теория. К 45-летию научной деятельности. М.-Л., 1933.
* *Гитлиц М. М.* Основные вопросы языка в освещении Н. Я. Марра. Дополнение к Вопроснику по нормативной грамматике русского языка // Русский язык в школе. 1939, № 3, май-июнь, с. 1—10; № 4, июль-август, с. 27—33.
* *Сердюченко Г. П.* Академик Н. Я. Марр — основатель советского материалистического языкознания. М. 1950.
* *Цукерман И. И.* Крупнейший советский востоковед Н. Я. Марр: к 85-летию со дня рождения / АН СССР. Научно-популярная серия. М.-Л., 1950. 54 с.
* *Thomas Lawrence L.* The linguistic theories of N. Ja. Marr. University of California Press, Berkeley, California [u.a.], 1957;
* *[[Абайты Васо|Абаев В. И.]]* Н. Я. Марр // Вопросы языкознания. 1960. № 1;
* *Орбели Р. Р.* Памяти Н. Я. Марра (к столетию со дня рождения) // Палестинский сборник. Вып. 13 (76). Памятники письменности и литературы Ближнего Востока. М. — Л., 1965. С. 189—196.
* *L’Hermitte R.* Marr, marrisme, marristes: Science et perversion idéologique; une page de l’histoire de la linguistique soviétique. Institut d’Etudes Slaves, Paris, 1987, ISBN 2-7204-0227-3
* *Алпатов В. М.* История одного мифа: Марр и марризм. М., 1991 (там же библиография), 2-е дополн. изд., М., 2004, ISBN 5-354-00405-5
* *Алпатов В. М.* Марр, марризм и сталинизм  // Философские исследования, 1993, № 4, с. 271—288.
* *Васильков Я. В.* Трагедия академика Марра // Христианский Восток. Т. 2 (VIII), Новая серия / Гл. ред. М.&nbsp;Б.&nbsp;Пиотровский. СПБ.; М.: Изд-во РАН: Гос. Эрмитаж: Алетейя, 2001. С. 390—421.
* *Голубева О. Д.* Н. Я. Марр. СПб.: Российская национальная библиотека, 2002. — 280 с. — (Деятели Российской национальной библиотеки). — 500 экз. — ISBN 5-8192-0134-5.
* *Шилков Ю. М.* Философия языка Н. Я. Марра // Вече. Альманах русской философии и культуры. Выпуск 16. СПб., 2004. С. 72—82.
* *Velmezova E..* Les lois du sens. La sémantique marriste. Genève, 2007.
* *Петренко Д. И., Штайн К. Э.* Лингвистическая палеонтология культуры: Языкознание. Кавказоведение . — Ростов-на-Дону: Полиграф-Сервис, 2017. — 462 с. ISBN 978-5-9906581-6-5
* Caucasica: Кавказоведение. Страницы прошлого. По материалам архива и библиотеки Северо-Кавказского горского историко-лингвистического научно-исследовательского института имен и С. М. Кирова (1926—1937): Антология  / Составители, авторы биографических справок К. Э. Штайн, Д. И. Петренко. — Ростов- на- Дону: «Полиграф-Сервис», 2017. — 1148 с. (работы Н. Я. Марра «Племенной состав населения Кавказа» (1920), «К вопросу об историческом процессе в освещении яфетической теории» (1930) см. на с. 512—572).

## Æддаг æрмæг

* Профиль Николая Яковлевича Марра на официальном сайте РАН
* Марр, Николай Яковлевич // Энциклопедия «Кругосвет».
* Статья на сайте РНБ
* Статья на сайте «Биографика СПбГУ»
* Статья на сайте ИВР РАН
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* Избранные работы в 5 томах, Djvu-версия
* *Гасанов М. Р.* Учёный с мировым именем (к 150-летию со дня рождения Н. Я. Марра)
* *Сидорчук И. В.* Н. Я. Марр и государственная культурная политика 1917—1934 гг. Михаиле
* *Фрейденберг О. М.* Воспоминания о Н. Я. Марре

Категори:Полиглоттæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ
Категори:Гуырдзыстоны лингвисттæ
Категори:Гуырдзыстоны историктæ
Категори:Картвелологтæ
Категори:Арменисттæ
Категори:Кавказзонджытæ