open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зети

[thumb|[Æхсынæны зети]]
thumb|Какаойы зети
**Зети**, варианттæ сты *зайæгхалы сой*, *зайсой* у зайæгойты мыггагæй ист сой. Какао æмæ кокосы зетитæй фæстæмæ зетитæ сты тæнæг.

## Кæс ноджы
* Кунжуты зети

## Фиппаинæгтæ

*
Беслæн

**Беслæн** у Цæгат Ирыстоны сахар, Рахизфарсы районы административон центр. Цæры дзы 37,4 мин адæймаджы, æмæ уымæ гæсгæ у Цæгат Ирыстоны æртыккаг цæрæгджындæр сахар. Беслæн у республикæйы ахсджиаг транспортон æмæ индустрион центр.

## Истори
Беслæн бындурæвæрд æрцыдис 1847-æм азы. Йæ бындурæвæрæг у Алыккаты Беслæн, Дæллаг Хъобанæй ралидзæг. Раздæр ацы бынаты уыдис хъæд, йæ астæу та — обау, ныр æй хонынц Беслæны обау.

Алыккаты Беслæны фæдыл ардæм æрбалыгъдысты: Есенатæ, Тылаттатæ, Хъаныхъуатæ. Уыдоны фæстæ ам æрцардысты Магкотæ, Хъамбегатæ, Бæтæгатæ æмæ æнд., кæцытæ ралыгъдысты Дæргъæвсы комæй. Хъæуы фыццаг ном уыд **Алыгкатыхъæу**, йæ бындурæвæрæджы мыггагмæ гæсгæ. Фæстæдæр хуындис **Тылаттаты хъæу** (), æлдар Тылаттаты Беслæны номæй. 1950 азы уый сси сахар, йæ ном Беслæн, афтæмæй.

### Беслæны теракт
2004-æм азы 1 сентябры террористтæ тыхæй бацахстой Беслæны 1-æм скъола, æмæ 1128 адæймаджы (сывæлæттæ, ахуыргæнджытæ æмæ ныййарджытæ) амынæттæй систой. 3 сентябры адæм уагъд æрцыдысты, фæлæ уыдонæй 334 фæмардысты. Беслæнæн цы цæф уыдис уыцы теракт, уый бамбарынæн фаг у зæгъын, æппæт Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг Беслæнæй рацæуæджытæй 357 лæджы кæй амардис, уый.

## Цæрджытæ

## Транспорт
Беслæн у Цæгат Ирыстоны ахсджиаг транспортон æлхынцъ. Сахары цур ис аэропорт «Дзæуджыхъæу».

## Кæс ноджы
* Беслæны теракт

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Вашингтон (сахар)

**Вашингтон** () у АИШ-ы сæйраг сахар (1800-æм азæй).
Административон æгъдауæй хауы **Колумбийы зылдмæ**.

Цæрджыты нымæц: 582 мины бæрц.

## Географи
Сахар лæууы АИШ-ы цæгат-скæсæйнаг хайы, цæугæдон Потомачы былгæрон. Æмарæн у штаттæ Мэриленд æмæ Вирджиниимæ.

## Административон арæзт
АИШ-ы конституци æмæ Резиденцийы закъонмæ гæсгæ Колумбийы Зылдæн ис федеративон паддзахады сæйраг сахары статус.

Раздæр сахарæн разамынд лæвæрдта АИШ-ы Конгресс, фæлæ 1973-æм азы разамынды æххæстбартæ лæвæрд æрцыди сахары хицауадæн — мэр æмæ сахары уынаффæдонæн. Фæлæ уæддæр Конгрессæн ис бар, сахары хицауад кæй сфидар кодта, цыфæнды ахæм официалон акт кæнæ закъон нæ райсын, кæнæ йæм ивддзинад бахæссын.

Кæй зæгъын æй хъæуы, уый алкæд сахайрæгты зæрдæмæ нæ цæуы.

АИШ-ы минæвæртты палатæйы () куысты архайы Колумбийы зылды минæвар, фæлæ йын нæй хъæлæс кæныны бар.

Сенаты зылды минæвар нæй. Президенты æвзæрстыты Вашингтоны цæрджытæн ис æвзæрстгæнджыты æртæ хъæлæсы.

Сахайрæгты ’хсæн популярон у штаты æппæт бартæ сахарæн раттыны идейæ, фæлæ Конгресс уыцы фæтк сфидар кæныны резолюцитимæ разы нæ кæны.

## Фиппаинæгтæ

*
Мелыккатæ

**Мелыккатæ** () сты ирон мыггаг. Мелыккатæ цæрынц Рахизфарсы районы. Уыдон сты пысылмон.

## Зындгонд Мелыккатæ
* Мелыккаты Хазреты фырт Хадзыбатыр (райг. 1926 азы), ЦИПУйы профессор, математик.

## Кæс ноджы
* Мæлыкатæ
* Меликовтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Израиль

**Изра́иль**, варианттæ — *Израил*, *Исраил* (, ) у Азийы паддзахад, Зæххастæуы денджызы былгæрон.

Израилы сæйраг сахар у Иерусалим. Бæстæйы президент у Реувен Ривлин.

## Царджытæ
Израилы цæрджыты нымæц у 7,4 млн адæймаджы (2008-æм аз). Уыдонæй 5,585 млн (75,5 %) — дзуттæгтæ, 1,495 млн (20,2 %) — араббæгтæ, 320 мин (4,3 %) — друзæгтæ, черкесæгтæ, уырыссæгтæ æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Англисаг æвзаг

**Англисаг æвзаг** (*English language*) у гермайнаг æвзæгты ныгуылæн къорды англисаг-фризаг дæлкъордмæ чи хауы, ахæм æвзаг. Официалон у ахæм бæстæты: АИШ, Стыр Британи, Австрали, Ирланди æмæ бирæ æндæрты (кæс: Англофонтæ). 335 милуан адæймагæн у мадæлон æвзаг. Уыцы бæрæггæнæнмæ гæсгæ у дунейы æртыккæгæм — китайаг æмæ испайнаг æвзæгты фæстæ.

Англисаг æвзаг у нырыккон дунейы глобалон лингва-франкæ, æппæт бæстæты кæй ахуыр кæнынц æмæ бирæ æхсæнадæмон организацитæн сæ официалон æвзаг чи у, ахæм.

Англисаг æвзаджы бындуры уыдис цалдæр диалекты, абон сæ иумæйаг ном у раганглисаг æвзаг, ууыл дзырдтой V æнусы нырыккон скæсæйнаг Англисы цæрæг знæмтæ — англæгтæ, сакстæ æмæ ютæгтæ.

Фæстæдæр Англисмæ бырсын райдыдтой викингтæ, æмæ уыдон дæр сæ скандинавиаг фæд ныууагътой англисаг æвзаджы.

1066-æм азы Францы цæгаты цæрæг нормантæ бабырстой Британийы сакъадахмæ æмæ æнтыстджынæй байстой Англис. Семæ фæсденджызæй æрбахастой, нырыккон францаг æвзагмæ чи у хæстæг, уыцы нормайнаг æвзаг. Уыцы æвзаджы тæвагæй англисаг æвзаг йæ ног дугмæ рацыд, кæцы хуыйны миданглисаг æвзаг.

Ныры англисаг æвзагæй райдиан азтыл нымад у XVI æнус. Уæд фæзындысты Уильям Шекспиры уацмыстæ æмæ къарол Яковы Библийы англисаг тæлмац.

Генетикон классификацимæ гæсгæ англисаг æвзагмæ хæстæгдæр сты шотландиаг (скотс) æмæ нидерландаг (голландиаг) æвзæгтæ, стæй фризаг æмæ африкаанс дæр.

## Кæс статьятæ
* Рагон англисаг æвзаг

## Литературæ
* *Аракин В. Д.* Сравнительная типология английского и русского языков. 3-е изд. – М.: ФИЗМАТЛИТ, 2005.
* *Зеленецкий А. Л.* Сравнительная типология основных европейских языков. – М.: Издательский центр «Академия», 2004.
* *Худяков А. А.* Теоретическая грамматика английского языка. – М.: Издательский центр «Академия», 2005.
* *Crystal, David*. English as a Global Language. Cambridge, Cambridge University Press, 1997.

## Фиппаинæгтæ

*
14 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1918 — Максим Антонович, уырыссаг литературон критик æмæ публицист (райгуырд&nbsp;1835).

Категори:Бонтæ
Йозгат (ил)

**Йозгат** () у Турчы провинци.

## Ирон диаспорæ
Ирон диаспорæйæ дзы цæры иу дыгурон æмæ æртæ ирон хъæуы:
* Кайапынар: Абоны боны дзы цæры фондз ирон хæдзары, хъæу баиу и Сарыкайайы сахаримæ æмæ нымад цæуы уыцы сахары сыхыл. Йæ цæрджытæ фылдæр ралыгъдысты Стамбулмæ æмæ Анкарамæ. Царди дзы: Сæбæтхъуаты, Милдзыхты, Æлбегты, Болиаты, Дзиуаты, Хъуысаты æмæ Берыуаты мыггæгтæ.
* Бойалыхъ. Уым цæрынц: Бад, Æлбегтæ, Гойатæ, Габысатæ, Беруатæ.
* Хъарабаджахъ.
* Пойразлы (дыгурон хъæу).

## Фиппаинæгтæ

*
Румыни

**Румы́ни**, дыгур. *Румыни* ( ) у Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Бухарест у Румынийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Сомих

**Со́мих** кæнæ **Сомихыстон**,  (сом. Հայաստան []), официалон æгъдауæй — **Сомихы Республикæ** ( []), у Хуссар Кавказы паддзахад. Ис Ныгуылæн Азийы, денджызмæ бацæуæн йæм нæй. Арæнтæ йæм ис Гуырдзыстон, Турк, Азербайджан æмæ Иранимæ. Йæ сæйраг сахар у Ереван. Сомихы зæххыты фæзуат у 29 800 квадратон километр, æмæ йæ цæрджыты нымæц та у 3,3 милуан. Кæд географион критеритæм гæсгæ Азийы ис, уæд культурон æууæлтæй Европæйы паддзахадыл нымад у.

Карабахы конфликты фæстæ Турк æмæ Азербайджан Сомихимæ сæ арæнтæ сæхгæдтой, афтæмæй дунейы бæстæтимæ уæйгæнæн ис æрмæст Гуырдзыстон æмæ Ираны территоритыл.

2009-æм азы райдыдта Турк æмæ Сомихы ’хсæн бафидауыны процесс. Сомихы цæрджытæ сæ ныфс дарынц ууыл, æмæ арæн байгом уыдзæн, уымæй та фæасламдæр уыдзысты æппæт импортгонд товартæ. Иуæй-иу политиктæ зæгъынц, гом арæн Туркæн æлхъивыны инструмент кæй ратдзынæн, уый тыххæй. Ныртæккæ, 1992-æм азы бадзырдмæ гæсгæ, Туркимæ Сомихы арæн хъахъхъæнынц Уæрæсейы арæнгæсты æфсад.

Паддзахады нырыккон президент у Ваагн Хачатурян (2022-æм азæй). 

Сомихы валютæ у драм. Лыстæгдæр æхца у 10 драмы згъæрæхца.

Сомих у дунейы рагондæр чырыстон паддзахæдтæй иу. Чырыстон дин дзы сси официалон 301-æм азы.

Бæстæйы цардмæ стыр тæваг дарынц сомихаг фæсарæйнаг диаспорæ.

## Этимологи
Иронау та дзырд «Сомих» y равзæрд гуырдзиаг дзырдæй «Сомхети» (гуырдз. სომხეთი кæнæ სასომხეთი). Куыд уынæм, афтæмæй абон ацы дзырд у æрмæстдæр уыцы дыууæ æвзæгтыл.

## Административон дих

Сомихы ис 11 провинцийы (*марзтæ*, ):
# Арагацотн () — с. Аштарак.
# Арарат () — с. Арташат.
# Армавир () — с. Армавир.
# Гегаркуник () — с. Гавар.
# Котайк () — с. Раздан.
# Лори () — с. Ванадзор.
# Ширак () — с. Гюмри.
# Сюник () — с. Капан.
# Тавуш () — с. Иджеван.
# Вайоц Дзор () — с. Ехегнадзор.
# Ереван () — с. Ереван.

## Паддзахадон арæзт
### Президент
Сомихы президенттæ:

* Левон Тер-Петросян (1991-æм азы 16 октябрæй — 1998-æм азы 3 февральмæ)
* Роберт Кочарян (1998-æм азы 4 февралæй — 2008-æм азы 9 апрельмæ)
* Серж Саргсян (2008-æм азы 9 апрелæй)

## Фиппаинæгтæ

*
Дæсæтин

**Дæсæтин** (уырыссаг дзырдæй *десятина*) у фæзуат барыны иуæг.

Дæсæтин у гектары æмбæрц (иу дæсæтины ис 1,0925 гектары).

Категори:Фæзуат барыны иуæгтæ
Гур

**Гур** ( [гори]) у сахар Гуырдзыстоны, Гуры муниципалитет æмæ Мидæггаг Картлийы регионы административон центр. Гуры бындур сæвæрдта Давид Аразæг (1089—1125).

Нырыккон Гуры цæрынц 50 мин адæймаджы бæрц.

1878-æм азы Гуры райгуырдис Иосиф Сталин (æцæг мыггаг — Джугашвили). Сахары ныр дæр ис Сталины музей, администрацийы раз та — монумент (2010-æм азы июны йæ фехæлдтой).

## Истори
1299-æм азы Гур райстой алайнаг хæстонтæ, манголты æрбабырстæй сæхи чи ирвæзтой æмæ ног сæйраг сахар сæхицæн чи агуырдтой, уыдон. 1306-æм азы амардис аланты паддзах Ос-Бæгъатыр æмæ 1320-æм азы гуырдзиаг паддзах Георги V горæт фæстæмæ райста æмæ алайнаг æфсад ныппырх кодта.

thumb|left|250px|Сталины монумент Гуры (2010-æм азы июны йæ фехæлдтой)

## Фиппаинæгтæ

*
7 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
*

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1997 — Шонин, Степаны фырт Георгий, советон космонавт.

Категори:Бонтæ
31 августы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Тринидад æмæ Тобаго, Хæдбардзинады бон.
* Хъиргъизы Республикæ, Хæдбардзинады бон.
* Афгъанистан, Пуштунистаны бон.
* Малайзи, Хæдбардзинады бон.
* Филиппинтæ, Хъæбатырты бон.

## Цаутæ
* 1907 — Стыр Британи, Уæрæсе æмæ Франц баиу сты Антантæйы цæдисы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1887 — Фридрих Адольф Панет (*Friedrich Adolf Paneth*) (ам. 1958), немыцаг химик.
* 1897 — Фредерик Марч (æцæг ном у Фредерик Эрнест Мак-Интайр Бикел) (*Fredric March — Frederick Ernest McIntyre Bickel*) (ам. 1975), америкаг актёр.
* 1908 — Уильям Сароян (*William Saroyan*) (ам. 1981), зындгонд америкаг фыссæг.
* 1932 — Роман Ткачук (ам. 1994), актёр («Кабачок 13 стульев», «Бумбараш», «Собачье сердце»).
* 1946 — Ричард Гир, америкаг кинойы актёр.

## Ацы бон амардысты
* 1845 — Стефан Банах (райгуырд&nbsp;1892), польшæйаг математик.
* 1997 — принцессæ Дианæ (фæмард автокатастрофæйы фæдыл Парижы).

Категори:Бонтæ
Согъдаг æвзаг

**Согъдаг æвзаг** у, рагон Согъды цæрджытæ кæуыл дзырдтой, уыцы æвзаг. Согъдаг æвзаджы нырыккон вариант хонынц ягънобаг æвзаг, дзурынц ыл чысыл адæмы хатт (ягънобаг адæм) абоны Таджикистаны.

Согъдаг æмæ ягънобаг сты скæсæйнаг ирайнаг æвзæгтæ æмæ генеологион æгъдауæй сты ирон æвзагæн тæккæ хæстæгдæр æвзæгтæ.

Согъдаг æвзаг иртасынмæ стыр бавæрд бахæстой советон æмæ уæрæсейаг ахуыргæндтæ, уæлдайдæр Александр Фрейман æмæ Владимир Лившиц.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Категори:Мард æвзæгтæ
Согъд

**Согъд** (**Согдианæ** æмæ **Сугъд** дæр; тадж. *Суғд*) уыди ирайнаг адæмты рагон цивилизаци. Согъдмæ хаудтой Самарканд, Бухара, Худжанд æмæ Кешы (Шахрибазары) зæххытæ.

Историктæ Согъды тыххæй цы зонынц, уымæй бирæ базыдтой, согъдаг æвзагыл цы фыстытæ баззади, уыдонæй. Согъдаг адæм фыстой сæхи алфавитæй, гæххæттыл, царм æмæ бæласы къалиуттыл.

Согъды цæрджытæ дзырдтой согъдаг æвзагыл, уый уыд рагон ирон (алайнаг) æвзагæн тынг хæстæг. Согъдаг æвзагæй баззад «ног согъдаг» (ягънобаг) æвзаг (йæ дзурджытæй фылдæр цæрынц Таджикистаны), у тæссаг уавæры.

Категори:Азийы истори
Категори:Историон бæстæтæ
Цоциты Уасил

**Цоциты Семёны фырт Уасил** (1917—1947) — ирон хæстон тæхæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр. 

## Цардафыст
Райгуырдис 1917-æм азы 2 ноябры Цхинвалы районы Ортъеуы хъæуы. Уасил райдианы ахуыр кодта йæ райгуырæн хъæуы Ортъеуы. Уый фæтæ каст фæцис Сталиниры ирон авдазон скъола, стæй йæ йæ мады ’фсымæр Тбилисмæ акодта. Астæуккаг скъолайы ахуыркæнгæйæ, Цоцийы фырт уыцы иу рæстæджы куыста типографы дамгъæвзарæгæй, фæстæдæр та автотранспортон диспетчерæй. Фæстæдæр каст фæци Натлухы аэроклубы курсытæ æмæ дарддæр ахуырмæ ацыд Батайскы тæхджыты скъоламæ. 1938 азы йæ каст фæцис иттæг хорз бæрæгæнæнтимæ æмæ йæ рарвыстой Сталиниры аэроклубмæ тæхæг-инструкторæй. Цоциты Уасилы къухдариуæджы бын 62 хæххон лæппуйы æртæ-цыппар азы дæргъы Сталиниры аэроклубы базыдтой тæхыны иттæг хорз аивад.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты агъоммæ Цоциты Уасил ацыдис Мæскуымæ, Æфсæддон-Уæлдæфон Академимæ ахуыр кæнынмæ. Фæлæ йæ уым хæст æрыййæфта æмæ йæхи фæндонмæ гæсгæ ацыдис фронтмæ. Цоциты фырт йæ штурмгæнæгыл ацыд хæстон фæндаг Сталинградæй суанг Берлинмæ. 1942 азы 12 декабры Цоцийы фырт райста йæ фыццаг хæстон хорзæх — Сырх Тырысайы орден. Уый фæстæ йæ хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй хорзæхджын æрцыд Александр Невскийы, Фыдыбæстæйы хæсты фыццаг къæпхæны, Сырх Тырысайы дыууæ орденæй, «Сталинград бахъахъхъæныны тыххæй», «1941-1945 азты Германы фæуæлахизы тыххæй» майдантæй æмæ æндæр хорзæхтæй.

1943 азы 1 ноябры Указмæ гæсгæ хистæр лейтенант Цоциты Уасилæн знаджы тыхджын сфидаргонд фадыг атоныны æмæ Мариуполь ссæрибар кæныны сæрыл тохты арæхстджын архайдтыты тыххæй лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры кадджын ном.

1947 азы йе службæйон хæстæ æххæстгæнгæйæ (ног хæдтæхæг фæлваргæйæ) Цоциты Уасил фæмард. Йæ каджын ном лæвæрд æрцыд горæт Цхинвалы иу уынгæн, Уанаты астæуккаг скъолайæн, æмæ бирæ пионерон дружинæтæн.

thumb|left|250px|Цоцийы фырты уынг Цхинвалы

Уасил
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Ортъеуы чи райгуырдис, уыдон
Биазырты Алыксандр

**Биазырты Харитоны фырт Алыксандр** (райгуырдис 1907-æм азы Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны — амардис 2003-æм азы 20 июлы) у адæмон сфæлдыстад иртасæг æмæ æмбырдгæнæг, ахуыргæнæг, ирон æвзаджы ахуыргæнæн æмæ методикон чингуыты автор, ирон литературæ æмæ Нарты кадджытæ иртасæг, Республикæ Хуссар Ирыстоны зонады сгуыхт архайæг. 

## Цардафыст
1914 азы бацыд Æрыдоны семинары райдиан скъоламæ. Астæуккаг скъола каст фæци 1923 азы. Уый фæстæ ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы педагогон институтмæ, фæлæ йæ хъуыддæгтæ нæ фæрастæ сты – рæуджыты низ æй ахуыр кæнын нæ бауагъта, æмæ хуыздæр бæстыхъæд агурæг ацыд Хуссар Ирыстонмæ. Райдыдта кусын Громы хъæуы скъолайы. Афæдзы фæстæ, йе ’нæниздзинад куы фæхуыздæр, уæд фæстæмæ æрыздæхт Дзæуджыхъæумæ æмæ йæ ахуыр адарддæр кодта педагогон институты.

1929 азы Алыксандры фæсырдтой институтæй куыд «кулачъы фырт». Æрыдоны йын тæссаг уыди цæрынæн æмæ уый тыххæй алыгъди Мызурмæ, райдыдта скъолайы кусын, фæлæ ам дæр афæдзæй фылдæр «кулачъы фырты» кусын нæ баугътой. Мызурæй ацыд æмæ райдыдта кусын Назраны консервгæнæн заводы. 1933 азы цæрынмæ ацыд Хуссар Ирыстонмæ. Райдыдта кусын Ленингоры районы Цъолды хъæуы райдайæн скъолайы ахуыргæнæгæй. 1934 азы Алыксандр кусын райдыдта Ленингоры районы Захъхъоры скъолайы, 1936 азæй 1944 азы онг та уыди Цхинвалы районы Цъунары астæуккаг скъолайы ахуыргæнæг. 1947 азы каст фæци Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институт. Уый фæстæ куыста ахуыргæнæгæй педтехникумы æмæ пединституты. 1957 азы сси Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæг институты кæстæр зонадон кусæг, стæй та хистæр зонадон кусæг. Уым фæкуыста 1983 азы онг. 1968 азы Биазыры-фырт бахъахъхъæдта кандидатон диссертации.

Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæг институты кусгæйæ Алыксандрæн бирæ бантысти.

Æрнывыл кодта æмæ мыхуыры рауагъта «Ирон адæмон аргъæуттæ» æртæ чиныгæй (1-аг том — 1959 азы, 2-аг том — 1960 азы, 3-аг том — 1962 азы). Чингуыты æдæппæт ис 500 аргъауы.

Æниу, кæуылты у Нарты кадджыты историон сусæгтæ раиртасыныл цы куыст бакодта Алыксандр, уый дæр мыхуыргонд æрцыдысты «Фидиуæджы», «Мах дуджы», «Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæг институты хабæртты», стæй хицæн чиныгæй.

Алыксандр у «Ирон æвзаджы грамматикæ»-йы автор, рауагътой йæ цыппар хатты — 1967, 1969, 1973 æмæ 1976 азты. Зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ Биазыры-фырт бирæ фарстатæн радта дзуапп, Темырболаты, Къостайы, Секъайы, Елбыздыхъойы, Цомахъы, Арсены сфæлдыстадон бынтæ куы иртæста, уæд.

Биазырты Алыксандр амардис 2003-æм азы 20 июлы.

Алыксандр
Категори:Ирон ахуыргæнджытæ
Категори:Ирон фольклористтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон
Орджоникидзе

* **[[Орджоникидзе, Серго|Орджоникидзе Серго]]** — зындгонд советон революционер (1886—1937).
* Орджоникидзе — Дзæуджыхъæуы официалон уырыссаг ном (1931—1944; 1954—1990).
* Орджоникидзе — сахар Енакиевойы ном (1937—1943).
* Орджоникидзе, Николайы фырт Иосиф — советон партион архайæг, 1990-тæм азты Мæскуыйы хиуынаффæйады оргæнты куыста.
* Орджоникидзе — сахар Украинæйы Днепропетровсчы облæсты.
* Орджоникидзе — посёлок Хъырымы.
Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

*Æрыдон
*Æхсæрисæр
*Алагир
*Беслæн
*Дигорæ
*Джызæл
*Дзæуджыхъæу
*Донифарс
*Елхот
*Мæздæг
*Нар
*Хъæдгæрон
æмæ æндæртæ.

*
8 февралы

**8 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 8-æм бон** — азы 39-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæрæсейаг зонады бон.

## Цаутæ
* 1904 — Япон райдыдта Уæрæсейы ныхмæ хæст.
* 1918 — Калачы паддзахадон университеты бындур æвæрд æрцыд.
* 1943 — Фыдыбæстæйы Стыр хæст: советон æфсад байстой Курск.

## Ацы бон райгуырдысты
* 412 — Прокл, философ-неоплатонист (амард&nbsp;485).
* 1191 — Ярослав II Всеволодович, Владимиры кънйаз (ам.&nbsp;1246).
* 1291 — Афонсо IV, Португалийы къарол (ам.&nbsp;1357).
* 1577 — Роберт Бёртон (*Robert Burton*), англисаг фыссæг (ам.&nbsp;1640).
* 1586 — Якоб Преториус (*Jacob Praetorius*), немыцаг композитор (ам.&nbsp;1651).
* 1828 — Жюль Верн (*Jules Verne*), францаг фыссæг, зонадон фантастикæйы бындурæвæрæг (ам.&nbsp;1905).
* 1834 — Дмитрий Менделеев, зындгонд уырыссаг химик (ам.&nbsp;1907).
* 1922 — Юрий Авербах, советон шахматист.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Гæдиаты Цомахъ

**[[Гæдиаты Секъа]]йы фырт Цомахъ** (райгуырдис 1882-æм азы Хъуды комы, Дæллаг Ганисы — амардис 1931-æм азы 24 октябры) уыд литературон критик, революционер, æхсæнадон архайæг, поэт, драматург, прозаик, тæлмацгæнæг. 

## Цардафыст
Райдиан ахуырад райста Джызæлы. Уый фæстæ фондз азы дæргъы (1892-1897) ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы дины училищæйы. Каст æй куы фæци, уæд ма ноджы æхсæз азы (1897-1903) ахуыр кодта Стъараполы дины семинары.

1903 азы Цомахъ ахуыр кæнынмæ бацыд Юрьевы университеты историон-филологон факультетмæ. Ам æй æрыййæфта тызмæг 1905 аз. Уый уыдис студентон змæлдтыты архайæг æмæ йын йæ ахуыр æнæ ныууадзгæ нал уыд æмæ фæстæмæ æрыздæхт Ирыстонмæ. Куыста ахуыргæнæгæй Джызæлы райдиан скъолайы.

Гæдиаты Цомахъ 1906 азы 23 июлы уадзын райдыдта ирон æвзагыл фыццаг газет — «Ирон газет». Фæстæдæр æй хицауад уадзын нал бауагъта. Цомахъ дзы мыхуыр кодта уацтæ æхсæнадон-политикон темæтыл. Ацы ран рабæрæг фыссæджы революцион хъуыды. 1906 азы фæстæмæ аздæхт Юрьевмæ æмæ йæ ахуыр адарддæр кодта. Уæд бацыдис эсерты партийы эстойнаг организацимæ. Йæ политикон архайды æмæ уыцы партийы кæй уыд, уый тыххæй Цомахъы 1908 азы 7 мартъийы æрцахстой. Æртæ азы ахæстоны фæбадт, стæй йæ Сыбырмæ ахастой. Ахæстоны дæр Цомахъ йæ тох, йе сфæлдыстадон куыст нæ уагъта. Йæ «Ахæстоны фыстытæ», зæгъгæ, уыдоны ’хсæн зынгæ бынат ахсынц авд æмдзæвгæйы: «Хуры тын», «Бæлон», «Хæлæг», «Дæ чиныг», «Фын», «Ме ’фсымæрмæ», «Æрæхсæв».

1923-æм азы фыццаг куыста Хæххон республикæйы профессион ахуырады хайады хицауæй, стæй та рухсады адæмон комиссары хæдивæгæй. Уыцы иу рæстæджы уыдис Хæххон педагогон институты доцент, Дзæуджыхъæуы сæудæджерадон-экономикон техникумы лæвæрдта диалектикон æмæ историон материализм, уыдис газет «Рæстдзинад»-ы редактор.

1930-æм азы кæрон Цомахъ уæззау рынчын фæцис æмæ йæхи фæндонмæ гæсгæ ивд æрцыд Цæгат Ирыстоны зонад-иртасæн институтмæ. Йæ царды фæстаг бонты онг уыд йæ директор. 1931 азы 24 октябры Цомахъæн йæ зæрдæ йæ кусынæй банцад.

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Хъуды комы чи райгуырдис, уыдон
Цомахъ
Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ
Гамсахурдиа

* Звиад Гамсахурдиа (1939—1993) — гуырдзиаг фыссæг, философ, Гуырдзыстоны президент (1991—1993), Константин Гамсахурдиайы фырт.
* Константин Гамсахурдиа (1883-1975) — гуырдзиаг академик, XX æнусы зындгонд фыссæг, Звиад Гамсахурдиайы фыд. 
* Цотне Гамсахурдиа — Звиад Гамсахурдиайы фырт, Гуырдзыстоны оппозицийы архайæг.
Мадæлон æвзаджы дунеон бон

[thumb|300px|«Шахид-минар», бенгайлаг æвзаджы статусыл тохгæнгæйæ чи фæмард ис, уыдоны мысæн цыртдзæвæн [Даккæйы (Бангладеш)]]
**Мадæлон æвзаджы æхсæнадæмон бон** (, , ) бæрæг кæнынц 2000 азæй алы 21 февралы, ЮНЕСКО-йы уынаффæмæ гæсгæ. 21 февралы у, 1952-æм азы Бангладешы бенгайлаг æвзаджы статусы сæраппонд цы студенттæ фæмардысты, уыдоны мысæн бон.

ЮНЕСКО куыд хъусын кæны, дунейы 6 мин æвзæгтæй се ’мбисæн тагъд рæстæджы фесæфыны тас и.

## Кæс ноджы
* Æвзаджы хъахъхъæды къæпхæнтæ

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Мадæлон æвзаджы æхсæнадæмон боны тыххæй ЮНЕСКО-йы сайты, англ.

Категори:Æвзæгтæ
Категори:21 февралы
Куадзæн

thumb|200px|
**Куадзæн** () у чырыстон дины стыр бæрæгбон. Чырыстон уырнындзинадмæ гæсгæ уыцы бон мæрдтæй райгас и Йесо Чырысти æмæ уымæй мæлæтыл фæуæлахиз.

Бæрæгбоны ирон ном фæзынди мивдисæг «ком уадзын»-æй. Уыцы бон чырыстон диныл хæст адæм «ком уадзынц», ома нал дарынц ком.

Ирон адæммæ куадзæн рагæй уыди стыр æмæ хъæлдзæг бæрæгбон.

## Ирон адæммæ
Куадзæн у уалдзыгон, æхсызгондзинады бæрæгбон. 325-æм азæй фæстæмæ Куадзæн æрцæуы, мæй йæ цалхыдзаг куы свæййы, уый фæстæ хуыцаубонмæ, апрелы дыккаг – æртыккаг къуырийы хуыцаубонмæ. Куадзæн куыд равзæрд, уый бæрӕг у дзырд комуадзæнæй, ома адæм сæ ком суадзынц, мархо нал фæдарынц. 

Адæм Куадзæнмæ сæхи цæттæ кæнын райдайынц рагацау; хæдзары æфсин кæнæ æфсинтæ сцæттæ кæнынц уæлибæхтæ, нозт, хæрд, бæгæны. Бæрæгбоны фынгыл сæрмагонд бынат ахсынц ахуырст æйчытæ, цæхджын дæр сæ кæнынц. Сыхæгтæ, хæстæджытæ кæрæдзимæ арфæтæм фæцæуынц, Чырысти райгас, зæгъгæ. Арфæгæнæгмæ айк авæрынц. Ныртæккæ бирæ адæм ком нал дарынц, фæлæ раздæрты адæймаг айк райста æмæ дзы скомдзаг кодта, уæд уый амыдта æмæ йæ ком суагъта. 

Арфæтæ кæнынмæ фыццагдæр цыдысты ног мæрдджынтæм, загътой-иу сын ныфсæвæрæн, зæрдæдарæн ныхæстæ. Куадзæны бон-иу хъæубæстæн уыд стыр бæрæгбон, сарæзтой-иу иумæйаг куывд. Зарыдысты, кафыдысты, алырдыгæй хъуыст хъæлдзæг ныхас, фæндырдзагъд. Уæлдай хъæлдзæгдæр уыдысты сывæллæттæ. Куадзæнмæ-иу сын бахуыдтой ног дзаумæттæ. Сывæллæттæ хæдзæрттыл зылдысты æмæ сын алкæмдæр лæвæрдтой æйчытæ.

## Литературæ
* Ирон æгъдæуттæ. Чиныг сарæзта Агънаты Гæстæн. Рецензенттæ Ходы Камал æмæ Чеджемты Геор. – Дзæуджыхъæу, «Урсдон», 1999 – 176 с. 

Категори:Чырыстон дин
Категори:Бæрæгбæттæ
Гæджиты Алыксандр

**Гæджиты Максимы фырт Алыксандр** (райгуырдис 1922-æм азы Дзæуджыхъæуы — амардис 1981-æм азы 16 октябры) уыдис советон æфсæддон, Советон Цæдисы Хъæбатыр. Ахуыр когда Дзæуджыхъæуы цыппæрæм астæуккаг скъолайы. Скъолайы фæстæ бацыдис Дзæуджыхъæуы аэроклубмæ, ахуыр кæнынмæ. 1939-æм азы æнтысджынæй каст фæцис аэроклуб æмæ уыцы аз бацыдис Ейсчы æфсæддон-денджызон авиацийы ахуыргæнæндонмæ.

1941-æм азы июны мæйы йын радтой сержанты чин æмæ æрвыст æрцыд Сабыр фурды авиацион хæйттæй сæ иумæ. 1944-æм азы æрвыст æрцыдис Балтийы флоты Сырхтырысаджын авиацийы 1-æм гвардион авиацион полкмæ. Дыууæ хатты хорзæхджын æрцыдис Сырх Тырысайы орденæй. 1944 азы мæйы фæстæмæ акодта 28 хæстон атахты æмæ се ’ппæт дæр уыдысты æнтыстджын. Балты денджызы дард коммуникациты фæдæлдон кодта, сæ иумæйаг донгуырахст 18&nbsp;500 тоннæйы кæмæн уыд, цыппар ахæм транспорты æмæ иу та 1&nbsp;200 тоннæйы донгуырахстджын дæлдоннау.
 
1945-æм азы Гæджийы-фырты снысан кодтой эскадрильяйы командиры хæдивæгæй. Радтой йын ног æфсæддон чин — хистæр лейтенант.

1945 азы 6 мартъийы ССР Цæдисы сæйраг Советы Президиумы указмæ гæсгæ тохы быдыры командæгæнджыты хæстон бардзырдтæ цæсгомджынæй æххæст кæнын æмæ немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ стыр арæхст æмæ хъайтардзинад равдисыны тыххæй Гæджиты Максимы фырт Александрæн лæвæрд æрцыдис Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

1953-æм азы каст фæцис Ленинграды æфсæддон-денджызон академии æмæ куыста ахуыргæнæгæй. Гæджиты Алыксандр амардис 1981-æм азы 16 октябры.

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Алыксандр
Гæджитæ

**Гæджитæ** кæнæ **Гагиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Гаджитæ

## Фиппаинæгтæ

*
Бицаты Сергей

**Бицаты Сергей Владимиры фырт**, Советон Цæдисы Хъæбатыр, райгуырдис 1922-æм азы Цæгат Ирыстоны Дигорæйы хъæуы. Дигорайы каст фæцис астазон скъола æмæ 1939 азы та Дигорайы хъæууон хæдзарады кусфак. Фæлæ Сергейы хъуыдытæ æдзух дæр баст уыдысты авиациимæ æмæ бацыд Дзæуджыхъæуы аэроклубмæ, фæстæдæр каст фæцис Краснодары тæхджыты скъола.

1943 азы Бицайы фырт ссис тæхæг-куыннæггæнæг æмæ æрвыст æрцыди фронтмæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты йæ архайды рæстæджы 1943 азы июлы мæйæ фæстæмæ Ленинграды, Волховы, 3-аг Прибалтикæйы æмæ 2-аг Белоруссаг фронтты лейтенант Бицайы-фырт æнтысгæйæ атахти 263 хатты. Уæлдæфы знаджы куынæггæнджытимæ тохы йæхæдæг иунæгæй æрæппæрста 16 хæдтæхæджы, уыимæ иумæ æхсар æмæ лæджыгъæд кæй равдыста уый тыххæй 2-аг Белоруссаг фронты æфсады командыгæнæг К. К. Рокосовский сразы командыкæнынады куырдиатыл цæмæйдæриддæр Бицайы-фыртæн лæвæрд æрцæуа Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

1945 азы 18 майы Бицъайы-фыртæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

Хорзæхджын ма уыд Сырх Тырысайы дыууæ орденæй, Фыдыбæстæйон хæсты дыууæ орденæй æмæ бирæ майдантæй. 1960 азы йе ’нæниздзинад кæй фæцудыдта, уый тыххæй ацыд Æфсады рæнхъытæй.

Бицайы-фырт амард 1962-æм азы 22 мартъийы æмæ ныгæд æрцыд Дзæуджыхъæуы.

Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Сергей
Категори:Дигорæйы чи райгуырдис, уыдон
Мæхъхъæл

**Мæхъхъæл** кæнæ **Хъулгъа** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Цæгат Кавказы астæу, Цæцæн æмæ Цæгат Ирыстоны ’хсæн.

Йæ фæзуатмæ гæсгæ Мæхъхъæл у федерацийы æппæты чысылдæр субъект (Мæскуы æмæ Бетъырбух нæ нымайгæйæ).

Мæхъхъæлы цæрджытæй сæ фылдæр сты мæхъхъæлон адæм (77,3%). Цæрынц дзы цæцæн дæр (20,4%). Æдæппæт цæрджыты нымæц у 465 мин адæймаджы (2005).

Мæхъхъæлы сæйраг сахар у Магас (2002-æм азæй фæстæмæ).

1944-æм азмæ, мæхъхъæлон адæмы депортацийы онг, Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы скæсæйнаг хай уыд Мæхъхъæлы районтæй иу. Уый сси Ирон-Мæхъхъæлон конфликты аххостæй иу.

## Фиппаинæгтæ

*
Цыкола

**Цыкола**, дыгуронау **Чикола** кæнæ **Цикола** () у Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы сæйраг хъæу, бынæттон хиуынаффæйады администрацийы бынат. Бындурæвæрд æрцыд 1852-æм азы.

## Цæрджытæ

### Цыколайы чи райгуырд, уыцы зындгонд адæм
* Фадзайты Арсен — Уæрæсейы паддзахадон æмæ политикон архайæг, спортсмен.
* Гуæцæлты Хадзымурат — хъæбысæйхæцæг.
* Бабочиты Руслан — поэт.
* Остъаты Алан — хъæбысæйхæцæг.
* Хуадонты Зураб — техникон зонæдты доктор, профессор.
* Махъоты Алихан — Советон Цæдисы хъæбатыр.
* Фадзайты Марат — хъæбысæйхæцæг.
* Тауаситы Астемыр — Цæгат Ирыстоны Фæсивæдон парламенты депутат.

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Артдзӕст. Чикола (24.05.2017)
* Осетия-Ирыстон // Фæрдгуытæ. Цыкола (09.11.2020)
* Цыкола I Фæрдгуытæ (30.08.2021)

## Фиппаинæгтæ

*
Æрæфы район

**Æрæфы район**, дыгуронау **Ирæфи район** () у район Цæгат Ирыстоны нугуылæны.

## Цæрджытæ

## Районы цæрæнуæттæ
Æрæфы районы уæлвæзон хайы хъæутæ:

# Цыкола
# Лескен
# Сырх Дыгур
# Хæзныдон
# Сечер (уырыс. *Новый Урух*), Дзæгъеппарз
# Быдыры Дæргъæвс
# Советскæй
# Толдзгун
# Æхсæрысæр, Кæлух

Æрæфы районы хæххон хайы хъæутæ:

# Задæлеск, Доныфарс, Хæнæз, Дæллаг Нар, Уæллаг Нар, Мæцутæ, Къумбултæ (хæлддзæг), Лезгор  
# Стыр Дыгур, Москъа, Одола, Къуссу, Мæдзаска
# Дзынагъа, Ногхъæу, Гуылæр, Æхсæу
# Гæлиат, Къæмынтæ, Дымтæ, Хуссар (хæлддзаг)
# Мæхческ, Уæхъæц, Фæснæл, Зæронд Фæснæл (хæлддзæг), Къаматæ, Хъазахтæ, Фæрæскъæттæ, Тауиттæ (хæлддзæг), Мæстинокæ (хæлддзæг)

## Æддаг æрмæг
* Æрæфы районы официалон сайт

## Фиппаинæгтæ

*
19 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Сьерра-Леоне, Республикæйы бон (1971).
* Венесуэлæ, Хæдбардзинады бон (1810).

## Цаутæ
* 1563 — Мæскуыйы, Иван Фёдоровы типографийы, фыццаг уырыссагау мыхуыргонд чиныг мыхуыр кæнын райдыдтой.
* 2012 — Хуссар Ирыстоны  Президент Тыбылты Леониды инаугураци ацыд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1772 — Давид Рикардо (*David Ricardo*), англисаг экономист (ам. 1823).

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Уанеты Владимир

**Уанеты Дмитрийы фарт Владимир** (райгуырдис 1930-æм азы Хуссар Ирыстоны Чъециаджы, амардис 2015-æм азы 20 апрелы Цхинвалы) у Хуссар Ирыстоны ахуыргонд, драматург æмæ публицист.

1949-æм азы, 19 азы йыл куы цыдис, уæд сарæзта сусæг къорд «Рæстдзинад». Къорды архайды нысæнттæй иу уыдис ирон æвзаг скъолатæм раздæхын кæнын. 1951-æм азы йæ æрцахстой æмæ йын рахастой ахæстоны 25 азы фæбадыны тæрхон. Фæстæдæр, Сталины амарды фæстæ, Советон Цæдисы Сæйраг тæрхондон къорды уæнгты сраст кодта.

Уанеты Владимир уыдис Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат (2007) саразджытæй иу.

## Æддаг æрмæг
* Адæмы Ныхас // Уанеты Владимир 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы зындгонд адæм
Категори:Хуссар Ирыстоны лингвисттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны драматургтæ
Владимир
Категори:Знауыры районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цхинвалы чи амардис, уыдон
23 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1564 — Уильям Шекспир (ам.1616), англисаг поэт æмæ драматург.
* 1891 — Сергей Прокофьев (ам.1953), уырыссаг æмæ советон композитор.
* 1918 — Георгий Вицин (ам.2001), зынгонд кинойы актёр, Советон Цæдисы адæмон артист (1990).
* 1939 — Лев Прыгунов, кинойы актёр, Уæрæсейы сгуыхт артист (1976)

## Ацы бон амардысты
* 1616 — Уильям Шекспир (р.1564), англисаг поэт æмæ драматург.
* 1986 — Юрий Гуляев (р.1930), советон зарæггæнæг, Советон Цæдисы адæмон артист. 
* 2007 — Борис Ельцин, (р.1931), Уæрæсейы фыццаг президент.

Категори:Бонтæ
Байаты Гаппо

**Байаты Гаппо** (райгуырдис 1869 кæнæ 1870-æм азы Ольгинскæйы — амардис 1939-æм азы Берлины) уыд Ирыстоны æхсæнæдон æмæ культурон архайæг, адвокат æмæ чиновник, рухстауæг, фыссæг æмæ тæлмацгæнæг.

1911-æм азæй 1920-æм азы онг куыста Дзæуджыхъæуы сæргълæууæгæй.

Революцийы фæстæ ацыдис Тбилисмæ, стæй 1921-æм азы Германмæ. Берлины ма уагъта иронау чингуытæ, амыдта ирон æвзаг Берлины университеты студенттæн.

Байаты Гаппойы ном хæссы Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу.

## Æддаг æрмæг
* Ossetia.ru: Байаты Гаппойы тыххæй 

Гаппо
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ольгинскæйы чи райгуырдис, уыдон
Катти Сарк

thumb|220px|«Катти Сарк» 2005 азы январы
**«Катти Сарк»** (*Cutty Sark*) у зындгонддæр цайы клипертæй иу, нæ рæстæгмæ чи баззад, ахæм иунæг клиппер. Саразтой йæ 1869 азы Шотландийы сахар Дамбартоны. Ныр лæууы Гринвичы, Лондонмæ ’ввæхс, (Стыр Британи). «Катти Сарк» уыдис йæ рæстæджы тагъддæр наутæй иу, йæ бон уыдис Австралийæ Стыр Британимæ 67 бонмæ схæццæ уын.

2007 азы 21 майы реставрацийы рæстæг «Катти Сарк» арты хай баци. Фонд «Катти Сарк»-ы сæргълæууæг Ричард Дот куыд фехъусын кодта, легендарон науæн рацаразæн нал и.

## Æддаг æрмæг
* Нау-музейы сæрмагонд фарс интернеты 

Категори:Наутæ
Украинæ

**Украи́нæ** ( ) у паддзахад Скæсæн Европæйы. Йæ фæзуат у 603 628 км² (Европæйы фæзуатæй 5,7 %), уымæй у Европæйы дыккаг стырдæр паддзахад (Уæрæсейы фæстæ). Цæрынц дзы 46 млн. ад. (2010).

Украинæ уыд Советон Цæдисы республикæ.

Бæстæйы президент у Владимир Зеленский.

Туристон цæстæнгасæй Украинæйы цымыдисаг бынаттæ сты Киев, Львов, Каменец-Подольский æмæ Хъырым.

## Истори

2022-æм азы 21 февралы Донецчы æмæ Лугансчы Адæмон Республикæты хæдбардзинад банымадта Уæрæсе.

2022-æм азы 24 февралы Уæрæсейы æфсад бацыдис Украинæмæ.

## Сахартæ
Украинæйы стырдæр сахартæ сты:
Киев (сæйраг сахар), Харьков, Днепр, Одессæ, Донецк, Запорожье, Львов, Кривой Рог, Мариуполь, Луганск, Николаев.

Киев уыд Рагон Уырысы сæйраг сахар.

## Цæрджытæ
Националон сконд (2001-æм азмæ гæсгæ):
* украинæгтæ — 77,8 %
* уырыс — 17,3 %
* сомих — 0,8 %
* белорусæгтæ — 0,6 %
* хъырымы тæтæр — 0,5 %
* молдавайнæгтæ — 0,5 %
* болгайрæгтæ — 0,4 %
* венгриæгтæ — 0,3 %
* румынæгтæ — 0,3 %
* полякæгтæ — 0,3 %
* дзутт — 0,2 %
* грекъæгтæ — 0,2 %
* тæтæр — 0,2 %
* æндæртæ — 0,4 %

## Административон дих

Административон цæстæнгасæй Украинæ дихгонд у 24 облæстыл, ис дзы дыууæ сæрмагонд статусы сахары: Киев (бæстæйы сæйраг сахар) æмæ Севастополь. Бæстæйы хуссары æрбынат кодта Хъырымы Автономон Республикæ. Æппæт Украинæйы ис 490 районы, 118 сахарон районы, 22906 цæрæнраны (458 сахары, 884 сахарæнгæс посёлочы æмæ 28564 хъæуы), 10281 хъæусоветы (2006-æм азы 1 майы уавæрмæ гæсгæ).


## Галерей

Dniepr river in Kyiv.jpg|Цæугæдон Днепр Киевы
Flag colors.jpg|Херсоны облæст
Ai-Petri.jpg|Ай-Петри, Хъырым
Pop Ivan Massif, Maramures.jpg|Украинæйы Карпаттæ


## Кæс статьятæ
* Киевы Уырыс

## Фиппаинæгтæ

*
Уæрæсейы сахартæ

2006 азы 1 январы уавæрмæ гæсгæ Уæрæсейы уыдис, йæ цæрджыты нымæц **100 мин адæймагæй фылдæр кæмæн и, 167 ахæм сахары** (Паддзахадон статистикæйы федералон службæйы информациhttps://web.archive.org/web/20070208043245/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_13/04-14.htm). Дæлæ номхыгъды уыцы сахартæ ранымад сты.

Категори:Номхыгъдтæ:Уæрæсе
*
Дзассеты Уасил

**Дзассеты Уасил** уыд Цхинвалы сахары администрацийы сæргълæууæг (2004-2005?).

Фæстæдæр уыдис РХИ-йы Сæудæджерад, транспорт æмæ энергетикæйы комитеты сæрдар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Уасил
Кокойты Таймураз

**Кокойты Исахъы фырт Таймураз** (райгуырдис Тбилисы 1946-æм азы 2 ноябры) уыдис Цхинвалы паддзахадон универститеты ректор (2003—2013).

Профессор, Хетæгкаты Кьостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат, РХИ-йы зонады сгуыхт архайæг, РЦИ-Аланийы ахурады сгуыхт кусаег, Абхаз аемае Арцахы паддзахадон университетты кадджын доктор, ЗÆЗÆА-йы (МАНЭБ-ы) академик, «Сгуыхт автор»-ы кадджын номхаессаег, «Кады орден», «Хæлардзинады орден», М. Ломоносовы номыл «Рухсады æмархайæг», «Зонадон литературæма хайбавæрды тыххæй» орденхæссæг.

Кокойты Т. 1969 азы фæци каст Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты биологи æмæ химийы факультет. 1974 азы каст фæци Тбилисы Пушкины номыл пединституты аспирантурæ, бахьахьæдта дисертаци æмæ кусын райдыта ХИППИ-ы биологийы кафедрайы хистæр ахуыргæнæгæй, 1979-1985 азты кафедрæйы сæргьлæууæгæй, 1985-1989 —деканæй, 2001-2003 — проректорæй, 2003-2013 — ректорæй. Кокойты Т. хайад иста Мæскуы, Ленинграды, Киевы, Братиславæйы, Осакæйы, Тайваны зонадон конференциты. Уый у 100-йæ фылдæр публикацийы автор. Иннæ чингуыты ’хсæн уый у ацы дзырдуæтты автор: «Неологизмтæ æмæ нырыккон ирон терминологон системæ биологийы æмæ медицинæйы уырыссаг-ирон энциклопедион дзырдуат», «Æрдзонæны æмæ медицинæйы уырыссаг-ирон энциклопедион дзырдуат», «Неологизмтæ æмæ терминты системæ» (2016), «Уырысаг-ирон энциклопедион дзырдуат», «Авторон неологизмтæ æмæ нырыккон ирон терминты системæйы ногдзинæдтæ». 

Ныртæккæ Кокойты Т. лæууы биологийы кафедрæйы сæргъы, æфтæ ма у ХИПУ-йы медикон-биологон лабораторийы сæргьлæууæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Тбилисы чи райгуырдис, уыдон
Таймураз
Джиоты Арианæ

frame|right|Джиоты Арианæ
**Джиоты Арианæ** (райгуырдис 1956-æм азы 1 октябры Цхинвалы) у Хуссар Ирыстоны ахуырад, зонад æмæ фæсивæдон политикæйы министр. Раздæр куыста Цхинвалы Сывæллæтты сфæлдыстадон галуаны директорæй (2001-2009).

Моймæдзыд у, ис ын чызг æмæ фырт — сæ дыууæ дæр цæрынц Мæскуыйы.

## Æддаг æрмæг
* Хифыст биографи ИА «Рес»-ы сайты 

Арианæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Рахизфарсы район

**Рахизфарсы район** () у Цæгат Ирыстоны муниципалон район, лæууы Терчы рахиз былыл, Цæгат Ирыстоны скæсæйнаг хай. Йæ административон центр у сахар Беслæн. Районы фæзуат у 441,29 км². Йæ сæргълæууæг у Беркъаты Константин.

## Цæрджытæ

Районы цæрынц 57,3 мин адæймаджы (2020), сæ фылдæр хай — ирæттæ.

### Сахар
Районы иунæг сахар у Беслæн. Ис дзы ахсджиаг æфсæнвæндаджы станцæ, йæ цуры — аэропорт «Дзæуджыхъæу».

### Хъæутæ
* Брут
* Заманхъул
* Зæронд Бæтæхъойыхъæу
* Зилгæ
* Ног Бæтæхъойыхъæу
* Ольгинскæ
* Раздзог
* Хуымæллæг
* Фарныхъæу
* Цæлыкк

## Фиппаинæгтæ

*
Калоты Хазби

**Калоты Алыксандры фырт Хазби** (райгуырдис 1921-æм азы, Байыкомы, Захъхъайы — амардис 1943 азы 8 июлы хæсты быдыры) уыдис ирон поэт, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг.

## Цардафыст
1922-æм азы Захъхъагомы цæрджытæ лидзын райдыдтой быдырмæ, æрбынат кодтой, ныртæккæ Къостайыхъæу кæм ис, уым. Уыдонимæ ралыгъдис Хазбийы фыд дæр.

1934-æм азы Хазби каст фæци Къостайыхъæуы авдазон скъола æмæ ахуыр кæнын райдыдта рабфачы.

1938-æм азæй ахуыр кодта Тбилисы паддзахадон университеты уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы факультеты. Иу семестры фæстæ раивта Цæгат Ирыстоны педагогон институтмæ (ныр ЦИПУ). Фæстаг курсы ахуыр куы кодта, райдыдта хæст, æмæ Калойы-фырт 1941 азы августы ацыдис æфсадмæ. Ахуыр кодта танкистон скъолайы Сталинграды цур, сси кæстæр лейтенант, уырдыгæй 1942 азы октябры ацыд фронтмæ куыд танк Т-34-ы командир. Хъæбатырæй фæмардис 1943 азы 8 июлы.

Йæ поэзийы сæйраг темæтæ уыдысты хæстон лирикæ, сагъæсты лирикæ, интимон лирикæ, хур, уалдзæг æмæ зæххы темæтæ.

Калоты Хазбийы уацмыстæ мыхуыры цæуын байдыдтой ирон газеттæ æмæ журналты 1936 азæй фæстæмæ. 1956 азы Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны хицæнæй рацыдысты Хазбийы фыстытæ, чиныджы ном хуынди «Хуры тын». Йæ уацмысты тæккæ æххæстдæр æмбырдгонд джиппы уагъд æрцыди 1976 азы — ис дзы æмдзæвгæтæ, фыстæдæытæ, пьесæтæ. 

## Мыггаг
Хазбийы æфсымæр Барис сси зындгонд этнограф æмæ кавказзонæг, бирæ азты куыста Мæскуыйы Этнографийы институты.

## Литературæ
* Джыккайты Шамил. Ирон литературæйы истори (1917—1956 азтæ). Дзæуджыхъæу: Ир, 2003. Ф. 359—366.
* Калоты Хазбийы «урс æмдзæвгæ» «Хорзæй баззай, Ир»
* Хазбийы фыстæг фронтæй

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Ирон поэттæ
Хазби
Категори:Байыкомы чи райгуырдис, уыдон
Истори

**Истори**, вариант: *рагуацзонад* (бердзенаг дзырдæй *historía*) у, адæймагады ивгъуыд афон чи иртасы, ахæм æхсæнадон зонад.

## Историон фæлтæртæ
* Разисторион фæлтæр (800 нæ эрæйы агъоммæ æмæ раздæр) 
* Рагон рæстæг (476 нæ эрæйы æмæ раздæр) 
* Астæузаман (476—1640-тæ) 
* Ног рæстæг (1640-тæ—1918) 
* Дзыхъхъын ног рæстæг (1918 — ныры бонтæ) 

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгат Кавказ

thumb|right|400px|Кавказы топографион картæ
**Цæгат Кавка́з** у географион бæстæ. Разкавказ, Стыр хохы цæгатаг хай (йæ скæсæйнаг хайы йеддæмæ, кæцы Азербайджаны и) æмæ йæ хуссар къулы ныгуылæн хай Псоумæ сты Цæгат Кавказы.

## [[Уæрæсе]]йы субъекттæ Цæгат Кавказы

* 22x20px|border Адыгей
* 22x20px|border Дагъистан
* 22x20px|border Кæсæг-Балхъар
* 22x20px|border Краснодары край
* 22x20px|border Мæхъхъæл
* 22x20px|border Стъараполы край
* 22x20px|border Хъæрæсе-Черкес
* 22x20px|border Цæгат Ирыстон
* 22x20px|border Цæцæн

Уыцы субъекттæ сты Хуссар æмæ Цæгат Кавказы федералон зылды. Цæгат Кавказы регионыл иуæй-иу хатт нымайынц Ростовы облæст дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Кавказ
Коньсковоля

**Kоньсковоля** () у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Цырынц дзы 1985 адæймаджы (2021). Коньсковоля æрбынат кодта цæугæдон Куровкæйы былыл.

## Истори
1532-æм азæй 1870-æм азы агъоммæ Коньскаволяйæн уыд сахары статус.

Дыккаг Дунеон хæст куы райдыдта, 1939-æм азы 15 сентябры фашисттæ байстой хъæу. Уыдон саразтой дзы гетто, кæцымæ ралидзын кодтой Словакийæ дзуттæгты. 1942-æм азы гетто æрцыд ликвидацигонд, цы дзуттæгтæ дзы уыди, уыдонæй бирæты та амардтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Люблины воеводæйады цæрæнрæттæ
Кæсæг-Балхъар

**Кæсæг-Балхъар** (*[[Кæсæг]]* + *[[Балхъар]]*), официалон ном у *Кæсæг-Балхъары Республикæ* у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Цæгат Ирыстон, Хъæрæсе-Черкес æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссар-ныгуылæны та — Гуырдзыстонимæ арæн. Кæсæг-Балхъары сæйраг сахар у Налцыкк. Йæ сæргълæууæг у Казбек Коков.

Европæйы иууыл бæрзонддæр хох Эльбрус (5642 метры) у Кæсæг-Балхъары.

Республикæйы фæзуат у 12 500 км².

## Цæрджытæ

## Политикæ
* Республикæйы президент (1992-2005) уыд Валерий Коков
* Республикæйы президент (2005-ныры рæстæг) у Арсен Каноков.

## Административон дих
### Районтæ
* Пахсæны район
* Золкæйы район
* Лескены район
* Майскийы район
* Прохладнæйы район
* Терчы район (Терк, зæгъгæ, уыцы сахары номæй)
* Æруаны район
* Чегемы район
* Цæрæчы район
* Эльбрусы район

### Стырдæр сахартæ
Кæсæг-Балхъары стырдæр сахартæ:

* Налцыкк (сæйраг сахар)
* Прохладнæ
* Пахсæн
* Тырныауз

## Фиппаинæгтæ

*
Гуырдзыбеты Бласка

**Гуырдзыбеты Майрæмсауы фырт Бласка**,  (райгуырд Мусхъæуы 1869-æм азы 1 мартъийы, амард хæсты быдыры 1905-æм азы 1 июлы) — фыццаг дыгурон поэттæй иу, дыгуронау чи фыста, фыццаг ахæм поэт.

Йæ уацмыстæ йæхи хардзæй уагъта. Дæлæ уыдоны номхыгъд:
* Дигорон уаджимистæ — 1902,
* Сахи рæсугъд (кадæг), Æдули (комеди) — 1903.
Блашкайы сфæлдыстады æппæты зынгæдæр у йæ стихтæй фыст дыууæактон комеди «Æдули» (Æдылы).

Блашка æфсæддон куысты æнувыд уыдис — йæ мæлæт дæр æфсады ссардта. 1905 азы Японы хæстмæ барвæндæй ацыдис, дæлесаулы цины, æмæ июлы фыццаг бон, æфцæг Санвайцзыйы цур атакæйы рæстæг дзыхъмард фæцис знаджы нæмыгæй. Цинкæй табæты Блашкайы мард æрластой йæ райгуырæн хъæумæ, æмæ уым ныгæд æрцыд йæ фыды фарсмæ. Гуырдзыбеты Блашкайы амардыл афæдз куы сæххæст, уæд цы полчъы службæ кодта, уый командир Н. Баратов «Терские ведомости»-йы фыста:

Санвайцзымæ намысджын бабырст дæлесаул Гуырдзыбейы-фыртæн уыдис фæстаг. Гуырдзыбеты Блашкайы марды фæстæ æнæхъæн полкъ дæр фæуыргъуыйау ис. Ацы хæсты фæмард, æдзух тохы цæхæрмæ йæ бæттæнтæ чи тыдта, уыцы афицер. Æртæ хатты йæ нæ уагътон уырдæм, фæлæ нæ ныллæууыд. Йе ’мгæрттæй æфсæрмыгæнгæйæ-иу афтæ дзырдта: „Казначейы хъарм бынаты кæй дæн, уый мæ къæмдзæстыг кæны. Цы хъуамæ ахъуыды кæной ме ’мгæрттæ?“ Æмæ нæ ныллæууыд...

## Æддаг æрмæг
* Юлия Старченко. Гуржибеков Блашка Иванович
* Блашка (Власий Иванович) Гуржибеков/ Ардасенов Х., Очерк развития осетинской литературы, Орджоникидзе, 1959, стр. 200—210
* Бибоева И. Г., Кизиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 38—40, ISBN 978-5-7534-1499-01

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Бласка
Категори:Мусхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Ирон филологи

**Ирон филологи** у, ирон æвзаг æмæ уыимæ баст культурæ (фольклор, литературæ æмæ афтæ дарддæр) чи иртасы, ахæм зонад.

Ирон филологийы артдзæстытæ сты Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет, Цæгат Ирыстон паддзахадон педагогон институт, Цæгат Ирыстоны гумманитарон иртасæнты институт, Хуссар Ирыстоны Уанеты Захары номыл зонадон-иртасæн институт æмæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет.

## Истори
Ирон æвзаджы иртасæнты бындур сæвæрдтой Н. Витсен, И. А. Гюльденштедт, Я. Рейнеггс куыстытæ. Ахсджиаг уацмыс у Ю. фон Клапроты чиныг «Балц Кавказ æмæ Гуырдзыстонмæ» (1812). Клапрот сси, ирон æвзаг æмæ алайнаг æвзаджы бастдзинад фыццаг хатт чи бафиппайдта, уыцы лæг.

1835-1836 азты Андреас Шёгрен иртæста ирон æвзаг æмæ ирон адæмы цард. Йæ иртасæнты фæстиуæг рауагъта Бетъырбухы 1844-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Иранистикæ
Хъиргъиз

**Хъиргъиз** кæнæ **Хъыргъыз** () у паддзахад Астæуккаг Азийы. Хъиргъизы сæйраг сахар у Бишкек. Бæстæйы фæзуат у 198&nbsp;500 км². 

Хъиргъизы президент у Сооронбай Жээнбеков (2017-æм азы ноябрæй).

## Фиппаинæгтæ

*
Сæтти æмæ Бæтти

**«Сæтти æмæ Бæтти»** у Хуыгаты Георы комеди.

Уыцы спектаклы Бæттийы роль иннæты ’хсæн хъазыд зындгонд ирон артист Годжыцаты Исахъ.

Категори:Ирон театр
Категори:Комедитæ
Сидахъхъ

**Сидахъхъ** () у уыгон маргъ. Йæ буары дæргъ у 25 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 150—170 г.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Хъæрæсе-Черкес

**Хъæрæсе-Черкес** (*[[Хъæрæсе]]* + *[[Черкес]]*), официалон ном у **Хъæрæсе-Черкесы Республикæ**, цыбырæй *ХъЧР* (; ; ; ; ) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Краснодары край, Кæсæг-Балхъар æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та — Абхаз æмæ Гуырдзыстонимæ арæн.

## Географи
Республикæйы фæзуат у 14 100 км². Йæ сæйраг сахар у Черкесск.

Клухоры æфцæгæй (2781 м) Хъæрæсе-Черкес баст у Абхазимæ. Уыцы ’фцæгыл цæуы, йæ дæргъ 337 километры кæмæн у, Сухумы хæстон фæндаг ().

## Цæрджытæ
Республикæйы цæрынц 478 517 адæймаджы, уыдонæй 270 402 (56,6%) — хъæуты.

ХъЧР иу кæны хъæрæсе (цæрджыты нымæцæй 41,0%), хъазахъхъ (уырысимæ 31,6%), черкес (11,9%), абаз (7,8%) æмæ ногъай (3,3%) кæм цæрынц, уыцы территоритæ. Хъæрæсе-Черкесы ис ирон хъæу дæр — Лабæ.

## Политикæ
Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы президент у Рашид Темрезов (хъæрæсейаг), хицауады сæрдар у Индрис Кябишев (черкесаг).

## Æддаг æрмæг
* Хъæрæсе-Черкесы Президенты администрацийы официалон сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Кавказ
*
Новосибирск

**Новосибирск** () у Уæрæсейы сахар, Новосибирсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,6 млн адæймаджы (2020). Лæууы цæугæдон Обы былыл.

Сахары кусы Уæрæсейы зонæдты академийы сыбираг хайад.

## Галерей

Novosibirsk Krasnyi Prospekt 12.jpg|Революцийы агъоммæ арæзт агъуыст
Novosibirsk Vauhxall.jpg|Æфсæнвæндаджы вагзал «Новосибирск-Главный»
Budker institut akademgorodok.jpg|Академгородок. Уæрæсейы зонæдты академийы сыбираг хайады Аппон физикæйы институт
Novosibirsk Kamenskaya 1.jpg|Театр «Глобус»
Новосибирский_государственый_краеведческий_музей.jpg|Бæстæзонæн музей
Novosibirsk Kommunisticheskaya 50.jpg|Бæрзонд цæрæн хæдзар. Адæм æй хонынц «сыкъаджын», «цъæх дæндæг» æмæ «бэтмэн»
Beryozovaya Roshcha Station (Novosibirsk Metro) 1.jpg|Метройы станцæ «Берёзовая роща»
Novosibirsk Lenin Square Theatre.jpg|Новосибирсчы оперæ æмæ балеты Академион театр


## Фиппаинæгтæ

*
Екатеринбург

**Екатеринбу́рг** () у Уæрæсейы сахар, Свердловсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1 412 346 цæрæджы (2014 азы).

## Фиппаинæгтæ

*
Дæллаг Новгород

**Дæллаг Но́вгород** () у стыр сахар Уæрæсейы, Дæллаг Новгороды облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,2 млн адæймаджы (2021).

[thumb|300px|Дæллаг Новгород [XVII æнусы фыццаг æмбисы (А. Олеарийы чиныджы «Московийæм балцы радзырд» (1656)]]
[thumb|300px|right|Дæллаг Новгород ([Ока (Волгæйы фæрсагдон)|Окайы рахиз фарс) æмæ хъæу Канавино (галиу фарс) XIX æнусы кæроны.]]
thumb|300px|Дæллаг Новгороды центр (Большая Покровская уынг)

## Фиппаинæгтæ

*
Самарæ

**Сама́рæ** () у сахар Уæрæсейы, Волгæйы галиу былыл, Самарæйы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1,14 млн адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

*
Челябинск

**Челя́бинск** () у Уæрæсейы сахар, Челябинсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,2 млн цæрæджы (2016).

## Фиппаинæгтæ

*
Къостайы проспект

**Къостайы проспект** () у Дзæуджыхъæуы стырдæр проспект, цæуы хуссарæй цæгатмæ, Арвыкомы фæндаджы райдианæй автобусон вокзалмæ. Проспектæн йæ нырыккон ном радтой поэт æмæ рухстауæг Хетæгкаты Къостайы ном мысынæн. Раздæры **Тбилисы уынг** () æмæ **[[Буачидзе, Самуил Григорийы фырт|Ной Буачидзейы]] уынг** уыцы проспекты иугонд æрцыдысты.

Проспекты дæргъы фылдæрыл цæуы трамвай.

Къостайы проспекты ахсджиаг бæстыхæйтты ’хсæн:
* Ирон театр
* Мыхуыры хæдзар
* Хæххон-металлургион техникум

Категори:Дзæуджыхъæуы уынгтæ
Тамерлан

**Тамерлан** (Тимур, Амир Темур, Тимурленг, Æндон къуылых, Ахсахъ-Темур; 1336—1405) — дунейы историйы зынгæдæр тыхæйбайсджытæй иу, йæ архайд тынг бандæвта Кавказ æмæ Астæуккаг Азийы историйыл. Йæ къухы бафтыд, йæ сæйраг сахар Самарканд кæмæн уыд, уыцы егъау паддзахад саразын.

Тамерлан райгуырдис 1336 азы 9 апрелы сахар Кешейы (ныр Шахрисабз Узбекистаны), йæ рагфыдæлтæ уыдысты Барласы знæмы монголтæ.

1395-æм азы, Тохтамышыл фæуæлахиз уæвыны фæстæ, Тимуры æфсад бацыдис Аланимæ æмæ йæ ныггæныстон кодтой. 1395-40 азты Тимуры бабырстытæ хæдбар астæузаманы Алани йæ сæфтмæ æртардтой.

Категори:Азийы истори
Волгоград

**Волгогра́д** (1925-æм азы агъоммæ — **Цари́цын**, 1961-æм азы агъоммæ — **Сталингра́д**) у сахар Уæрæсейы, Волгограды облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1002,5 мин цæрæджы (2007).

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Хъæбатыр сахартæ
Пермь

**Пермь** () у сахар Уæрæсейы, Пермы крайы административон центр. Цæрынц дзы 989,5 мин цæрæджы (2005).

## Фиппаинæгтæ

*
Воронеж

**Воро́неж** () у Уæрæсейы сахар, Воронежы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1 032 382 адæймаджы (2016).

## Æддаг æрмæг
* Сахары официалон сайт

## Фиппаинæгтæ

*
Барнаул

**Барнау́л** () у Уæрæсейы сахар Алтайы крайы. Цæрынц дзы 649,6 мин адæймаджы (2007), уымæй ахсы 19-æм бынат уæрæсейаг сахарты ’хсæн.

Барнаулы географион координатæтæ сты ; ома Барнаул лæууы Гамбург, Дублин, Ливерпуль æмæ Самарæимæ иу уæрхадыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Ульяновск

**Улья́новск** (, 1924-æм азы агъоммæ — **Симби́рск**) у сахар Уæрæсейы, Ульяновсчы облæсты административон центр. Лæууы цæугæдон Волгæйы дыууæ былыл. Цæрынц дзы 624,5 мин адæймаджы (2017).
thumb|Ацы хид иу кæны Волгæйы дыууæ былы

## Æддаг æрмæг
* Сахары администраци 

## Фиппаинæгтæ

*
Ярославль

**Яросла́вль** () у сахар Уæрæсейы, цæугæдон Волгæ Которослимæ кæм иу кæнынц, уыцы ран. Ярославль у Ярославлы облæсты административон центр. Сахары цæрынц 605,2 мин адæймаджы (2008).

thumb|300px|Волгæ æмæ Которосль кæм иу кæнынц, уыцы ран. Сахайрæгты фæллæдуадзæн бынат

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Уæрæсейы Зæрин цæг
Ростов-Доныл

**Росто́в-Доныл** () у Уæрæсейы сахар, Ростовы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1058,0 мин адæймаджы (2005). 2000 азæй у Хуссар федералон зылды административон центр. Хæстон намысы сахар (2008).

Сахары фенддæгты ’хсæн йæ зæронддæр бæстыхæйттæй иу — сомихаг аргъуан Сурб Хач (1792).

## Фиппаинæгтæ

*