open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тер-Ованесян, Даянæ Ованесы чызг

**Тер-Ованесян Ованесы чызг Даянæ** (; райгуырд 1922-æм азы 21-æм майы, фæзиан 2018-æм азы 1-æм мартъийы) — сомихаг-америкæйаг поэт, тæлмацгæнæг æмæ фыссæг. Йæ поэзийы фылдæр хай уыд нывондгонд Сомихæн æмæ сомихаг диаспорæйæн. Ныффыста æмæ мыхуыры рауагъта фондз æмæ ссæдз чиныгæй фылдæр.

## Цардафыст
Тер-Ованесян Ованесы чызг Даянæ райгуырд Вустеры сомихаг бинонты. Ахуырад райста Бостоны университеты англисаг æвзаджы специализацийы, стæй йæ ахуырад адарддæр кодта Гарварды университеты, ахуыр дзы кодта Роберт Лоуээлмæ. Сси америкæйаг литературæйы профессор Ереваны паддзахадон университеты æмæ сомихаг поэзийы профессор. Уыдис бирæ семинарты разамонæг, се ’хсæн уыдысты Бостоны университеты семинартæ, Бард-колледжы æмæ Колумбийы университеты. Уый йеддæмæ ма уыд хуынд поэт æмæ америкæйаг поэзийы лектор, сомихаг поэзийы тæлмацы. Ноджы ма фыста АИШ-ы æмæ фæсарæнты адæмы бартыл литературæ. Æртын азæй фылдæр уыд Ног Англисы поэзийы клубы президент, стæй та сси Колумбийы университеты тæмалмацгæнæн цæдисы уæнг. Куыста поэтæй Массачусеты скъолаты.

Йæ поэзийы æртæ томы сомихаг æвзагмæ æрцыдысты тæлмацгонд æмæ сæ Ереваны мыхуыры рауагътой. Йæ уацмыстæ дæр тæлмацгонд сты бердзенаг, францаг æмæ румынаг æвгзæгтæм. Тер Ованесяны æмдзæвгæта мыхуыры цыдысты газетты «The New York Times», «Christian Science Monitor», «The Boston Globe», «Paris Review», «The Writer’s Almanac», «AGNI», «The American Poetry Review», «The Nation» æмæ бирæ æндæрты.

## Хорзæхтæ
* Сыгъзæрин майдан Сомихы культурæйы министрадæй
* Тæлмацы преми Месроб Мештоцы номыл (2003-æм аз)
* Сомихы Национ Библиотекæйы майдан
* Сомихы фыссæджыты цæдисы преми 
* Сыгъзæрин пъеро Ног Англисы фыссæджыты клубæй
* Национ фыссæджыты цæдисы преми 
* Сыгъдæг Саакайы майдан
* Патерсоны преми
* Преми æхсæнадæмон поэтикон форумы публикацийы тыххæй
* Преми QRL Colladay публикацийы тыххæй
* Колумбийы университеты Сомих центры преми
* Барселонийы Дунейы Преми
* Бостоны университеты зынгæ ахуыргæнинаг
* Америкæйаг поэтикон Цæдисы Мэри Кэролайн Девисы преми лирикон поэмæйы тыххæй
* Ног Англисы Поэтикон Клубы Гретхен Уоррены номыл преми
* Бирæ хорзæхтæ дунеон поэт-нарративвисты орденæй

## Хайон библиографи
* Куыд равзæрдауа хи ивгъуыд афон (1978-æм аз)
* Æрбад мæ цуры æмæ байхъус Кушаг: Нахабелы Кушагы астæузаманы æмдзæвгæтæ (1984-æм аз) 
* Рæстæгыл: æмдзæвгæтæ (1987-æм аз)
* Зарджытæ дзулыл, зарджытæ цæххыл (1990-æм аз)
* Равзæргæ ’мдзæвгæтæ (1994-æм аз) 
* Кафджыты къорд (1996-æм аз)
* Бонæй бонмæ: æмдзæвгæтæ (1999-æм аз)
* Судзгæ авг: æмдзæвгæтæ (1999-æм аз)
* Дыккаг фарст: æмдзæвгæтæ (2007-æм аз)
* Кæфтытæ моладзандоны: æмдзæвгæтæ (2001-æм аз)

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Даянæ Тер-Ованесянимæ интервью 

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Щипс

**Щипс** (щипси, щыпсы) — черкесаг адæмты национ хæринаг, ивгæ-ивæнты вæййы бæзджын хъæрмхуыпп, лывзæ кæнæ соусы хуызы, цæмæйты арæзт у, уымæ гæсгæ. Черкесаг хæлцадон культурæйы щипс нымад цæуы сæйраг этнонысангæнæг хæринагыл.

Æнæмæнг æй цæттæ кæнынц бæрæгбойнон æмæ ритуалон кæнды, æмæ куыд ахадгæдæр сты, уымæ гæсгæ вæййы æмæ сæрмагонд адæмы дæр æрбахонынц, сæ хынцмæ гæсгæ щипс фыцыны дæсныйад иттæг хорз чи банкъардта, ахæмты. Фæлæ уымæй уæлдай хойраг у æрвылбойнон хæдзарон хæлцады иуæг, æмæ алы ’фсин æй кæнын куыд зоны, афтæ йæм йæхи цавæрдæр бавæртæнтæ дæр бахæссы, æмæ хæдзарæй-хæдзармæ хæдхуыз хæссы.

Йæ номæй дæр бæрæг у, щипс тæнгъæдджын хæринаг кæй у, уымæн æмæ адыгаг æвзæгты «-пс» хойраджы сконды уæвæг донмæ амоны. Щипс вæййы куыд дзидзаджын, афтæ халсарджын æмæ суанг æхсыры бындурыл дæр. Йæ сæйраг хуызтæ ахæмтæ сты:
* Лыщипс — дзидзаджын, ссад æмæ лæгурæгимæ;

* Тхачетщипс — гогызæй;
* Чэтщэтэщипс — каркæй;
* Джэнчищипс — хъæдуримæ цурæнæфтыдæй;
* Дженчипс — æхсырæй хъæрмхуыпп хъæдурæфтыдæй;
* Картофщипс — картофæй;
* Кабщипс (кэбщипс) — насæй;
* Щхущипс — туагæхсырджын.

Уыимæ æппæт хуызтæй сæйрагдæрыл нымад цæуы дзидзайы басыл конд щипс. Уый дæр хуызтæй дих кæны дыууæйыл; бжедухаг æмæ кабардинагыл (суанг ма хъæуты нæмттæм гæсгæ ма сæ хонынц — кошехаблаг æмæ уляпаг).

Бжедухаг цæттæ кæнынц æрмгуыройæ ссад еууæй, æфтауынц æм ссад æмæ сырх цывзы. Уымæ гæсгæ уайы тар, бæзджын æмæ нуарджын. Кæсгон та цæттæ кæнынц æрмæст ссадæй, æнæ еууæй. Иумæйагæй щипсты сæйрагдæр — дзидзаджы щипсы арæхдæр æмбæлынц ахæм ингридиенттæ: дзидза, бас (фысы кæнæ стуры), лæхурæг (еуу, нартхор кæнæ мæнæуы ссад), сырх кæрддзæмджын цывзы, хъæдындзы цурæнтæ, цæхх. Цæттæ хойраджы бæзджын хъуамæ уа маннæйы касы кæнæ цымгæйы хуызæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Черкесаг хæринæгтæ
Эмин, Геворг

**Гево́рг Эми́н** (æцæг ном — *Мурадя́н Григоры фырт Карлен*, ; 1919—1998) — сомихаг советон поэт.

## Цардафыст
Райгуырд 1919-æм азы 30 октябры Аштарачы хъæуы Сомихы Республикæйы, службæгæнæджы бинонты. 1935-æм азы каст фæцис скъола. 1936—1940-æм æзты ахуыр кодта Ереваны политехникон институты. Райста инженеры диплом гидротехникон амаддзæгты дæсныйадимæ. 1941—1942-æм æзты куыста прорабы æххуысгæнæгæй æмæ прорабæй гидроэлектростанцийы арæзтады. 1942—1944-æм æзты службæ кодта Сырх Æфсады, Стыр Фыдыбæстæйы хæсты хайадисæг.

СЦКП-йы уæнг 1953-æм азæй. Амард 1998-æм азы 11-æм июны. Ныгæд у Кармраворы.

## Сфæлдыстад
Лиатературæйы хаххыл архайдта 1938-æм азæй. 1956-æм азы фæцис Мæскуыйы бæрзноддæр литературон курстæ. 1969—1972-æм æзты — журнал "Литературон Сомих"-ы сæйраг редактор.

Мыхуыры рауагъта æмдзæвгæты цалдæр æмбырды: «Нахашавиг» («Предтропье») (1940), «Ног фæндаг» (1949), «Агуырд» (1955), «Абоны онг» (1959), «Ацы кары» (1968), «Ссæдзæм æнус» (1970), «Авд зарæгы Сомихыл» (1974), «Æнус. Зæхх. Уарзондзинад» (1974), «Солдаты дневникæй» (1985), амæ ма эссетæ «Æнусы фæндаггон» (1985), «Зæрватыкк Аштаркæй» (1988). 

Эмины поэзи тæлмац кодтой уырыссаг æвзагмæ Д. С. Самойлов, Ю. Д. Левитанский, Б. А. Слуцкий, М. С. Петровых, Л. Озеров, Е. М. Николаевская, М. Н. Рыжков.
Йæ сфæлдыстады поэт здæхы Сомихы трагикон ивгъуыд афонмæ, дуне æмæ аивады хъысмæтмæ; дзуры сомихаг лизджыты тыххæй, зæууат æмæ æххормагыл, сомихаг адæмты геноциды тыххæй фæсреволюцийы æзты. Эдвард Кузьмины критик дзырдта: «Геворг Эмины поэзийы зæлы йе ’мзæххонтæн цы характерон историйы æнкъарæтæ ис, уыдоны нæрд: алчидæр дзы ’нкъары йæхи бæрн миназдзыд адæмы историйы, сæ туджы ис — сæ зæрдыл дарынц Семимаридæйы бабырстытæ, персайнаг ордаты, араббæгты æмæ сельджукты...Эмины æмдзæвгæты ис егъаудзинад. Фæлæ зæрдæхæлардзинадимæ хæрам нæ кæнынц».

Уырыссагæй сомихагмæ ратæлмац кодта В. В. Маяковскийы, М. И. Цветаевайы, С. А. Есенины, Пастернакы, Е. А. Евтушенкойы, А. А. Вознесенскийы, Р. Г. Гамзатовы, Арагоны æмæ ма Э. М. Ремаркы роман.

## Библиографи

* Æвзæрст æмдзæвгæтæ: 3 томы.: Тæлм. сомих.; [Бахизæны уац Е. Евтушенко]. — М.: Художественная литература, 1979.↵
* Т. 1: Æмдзæвгæтæ. — 1979. — 342 ф.: ил.
* Т. 2: Прозæ: Авд зарæджы Сомихы тыххæй. — 1979. — 222 ф.: ил.

## Мысæн

* 2000-æм азы рауагъдæуыд Сомихы посты маркæ Эмины номыл.

## Хорзæхтæ æмæ премитæ

* Сталины преми æртыккаг къæпхæны (1951-æм — "Ног фæндаг"-ы æмдзæвгæты æмбырды тыххæй, 1949-æм азы.
* СССРЦ-ы Паддзахадон преми (1976-æм азы — йæ 1974-æм азы æмдзæвгæты æмбæрды тыххæй «Æнус. Зæхх. Уарзнодзинад»).
* Октябры Революцийы Орден (16.11.1984)
* Адæмты Хæлардзинад Орден (28.09.1979)
* Дыууæ ордены «Кады нысан» (27.06.1956, 10.10.1969)
* Майдан «Хъаруджын архайды тыххæй Стыр Фыдыбæстон хæсты 1941-1945 æзты».

## Æрвитæнтæ
* Биографи фонд «Хайазг»-ы сайт
* Чи у чи сомихаг дунейы — Эмин Геворг (1919-1998)
* Эмин, Геворг // Цыбыр литературон экнциклопеди литературная энциклопедия / Сайраг ред. А. А. Сурков. — М. : Советон энциклопеди, 1962—1978.

## Фиппаинæгтæ

Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихаг поэттæ
Турнава, Нателæ

**Нателæ Турнава** (гуырдз. ნათელა თურნავა; райгуырдис 1968-æм азы 19 октябры Мæскуыйы, УСФСР, Советон Цæдис) у Гуырдзыстоны паддзахадон æмæ политикон архайæг, ныртæккæ кусы экономикæ æмæ хъæддых рæзты министрæй.

Иуæй-иу текстты министры *Натиа* Турнава дæр хонынц.

## Цардафыст

#### Ахуырад
1985-æм азы каст фæцис Тбилисы астæуккаг скъола №56 сыгъзæрин майданимæ. Уый фæстæ ахуыр кодта Тбилисы паддзахадон университеты экономикон факультеты. 1994-æм азы бахъахъхъæдта диссертаци (товарты дефициты тыххæй), сси экономикон зонæдты кандидат. 2005 æмæ 2006 азты ахуыр кодта Гарвады университеты, 2012-14 азты та — Кембриджы, райста хъуыддаджы архайды тыххæй магистры къæпхæн.

#### Политикон архайд
1994—96 азты уыд профессоры ассистент, куыста Гуырдзыстоны политикон зонæдты институты, лекцитæ кастис алыхуызон экономикон дисциплинæтыл Тбилисы ахуыргæнæндæтты.

1997-æм азæй — профессоры хæдивæг, Паддзахадон къæнцылары уынаффæгæнæг. Куыста финансон службæйы: финансон-бюджетон политикæйы хайады хицауы хæдивæг, экономикон службæйы хицауы хæдивæг. Парламенты цур президенты секретары хæстæ æххæст кодта.

1998—2000 азты уыд Тбилисы æмбырды уæнг, финансон-бюджетон къамисы сæргълæууæджы хæдивæг. 2000-æм азæй — Гуырдзыстоны экономикæйы министры фыццаг хæдивæг, Гуырдзыстоны президенты цур Æдасдзинады фæдыл советы секретары хæстæ æххæстгæнæг.

2018-æм азы 14 сентябрæй — экономикæ æмæ хъæддых рæзты фæдыл министры хæдивæг. 2019-æм азы 18 апрелы снысан æй кодтой министрæй.

Кусы бизнесы дæр: у «Гуырдзыстоны æхсæнадæмон энергион корпорацийы» генералон директор. 

Турнава дзуры уырыссаг æмæ англисаг æвзагыл. 

Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны иу сывæллоны.

## Æддаг æрмæг

* Нателæ Турнавайы тыххæй  — Экономикæ æмæ хъæддых рæзты фæдыл министрады сайтыл
* Нателæ Турнавайы тыххæй — Гуырдзыстоны Парламенты библиотекæйы сайтыл

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гуырдзыстоны политиктæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Хетæгкаты Къостайы номыл ирон литературæйы музей

**Ирон литературæйы музей** у Дзæуджыхъæуы историон центры, йæ адрис у Музейы фæрсуынг, 3-æм хæдзар. Музей хæссы зындгонддæр ирон поэт Хетæгкаты Къостайы ном.

Музейы бæстыхай у кæддæр Терчы облæсты музейы хæдзар, кæцы у Уæрæсейы культурон бынты объект (№ 1500000227). Музейы бæстыхай аразын байдыдтой 1907-æм азы архитектор Иван Рябикины проектмæ гæсгæ..

Фæстæдæр республикæйы бæстæзонæн музей æндæр ранмæ ралидзын кодтой (ныртæккæ у Сабырдзинады проспектыл). 1940-æм азы ацы бынаты ис ирон литературæйы музей.

## Æддаг æрмæг
* Музейы тыххæй 

Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дзæуджыхъæуы музейтæ
Категори:Ирон литературæ
Далгат, Эльмирæ Муртазалийы чызг

**Далгат Муртазалийы чызг Эльмирæ** (райгуырдис 1951-æм азы Дагъистаны Урахийы хъæуы) — уæрæсейаг -кавказиртасæг. Историон зонæдты доктор, профессор, Уæрæсейы зонæдты академийы истори, археологи æмæ этнографийы центры сæргълæууæг. Дагъистаны зонæдты сгуыхт кусæг.

## Цардафыст
Эльмирæ Далгат райгуырд Дагъистаны æмæ РСФСР-ы сгуыхт ахуыргæнæг, Далгат Алибечы фырт Магометы бинонтæм. Бавæййы хъуыстгонд паддзахадон æмæ партион архайæг, Дагъистаны ВКПб-йы обкомы фыццаг нымæрдар, ДагъЦИК-ы сæргълæууæг Далгат Алибечы фырт Муртазалиййæн — у йæ ’фсымæры зæнæг.

Урахийаг хъуыстгонд Далгатты хæдзарвæндаджы минæвар.

1958-æм азы бинонтæ раивтой Сергокалайы хъæумæ, уым Эльмирæ бацыд Омарл Барыайы номыл фыццæгæм скъоламæ æмæ йæ каст фæцис 1968-æм азы зæрин майданимæ.

1969-æм азы бацыд Дагъистаны паддзахадон университеты историон факультетмæ, 1972-æм азы та йæ, ахуырадон æнтыстыты тыххæй, раивтой Ленинграды паддзахадон университеты историон факультетмæ. 1974-æм азы Ленинграды университеты историон факультеты курс сырх дипломимæ каст фæцис.

1974-1978-æм æзты профессор Мавродин В.В-йы кафедрæйы аспирант. 1978-æм азæй — историон зонæдты доктор. Йæ диссертацийы темæ: «Дагъистаны аграрон змæлд дыууæ революцийы астæу».

1978-æм азæй 2004-æм азы онг къæпхæнгай — кæстæр æмæ хистæр зонадон æмкусæг; фыццаг ССРЦ-йы Зонæдты академийы дагъистайнаг филиалы, стæй та Дагъистайнаг федералон иртасæн центры.

2000-æм азæй — историон зонæдты доктор. Диссертацийы темæ: «Дагъистаны зæххкусджытæ XIX—XX æнусты гæрæныл. Социалон-экономикон райрæзты проблемæтæ».

2004-æм азы йæ равзæрстой ДНЦ УЗА Дагъистаны историйы центры сæргълæууæгæй. Ацы центр у Истори, архелологи æмæ этнографийы институты зонадон дæлхайад, кусынц дзы зонæдты доктортæ — дæс, историон зонæдты доктортæм кандидаттæ та фараст.

Фæстаг азты Далгат иртасы XIX æнусы дыккаг хайы дагъистайнаг сахарты райрæзты проблематикæ. Уыцы центртæ стыр бавæрæн бахастой капиталистон æмахæстыты байтынгмæ, уыдысты культурæ æмæ индустриалон райтынджы джиртæ — æмæ уымæй дагъистайнаг æхсæнады уæлцъарыл зынгæ фæдтæ ныууагътой.

Далгат у 90 зонадон куысты автор, уыдоны астæу — 6 монографийы.

Йæ бæрны ис аспирантты бацæттæкæнынад, консультацитæ дæтты докторанттæн, ДПУ-йы историон æмæ скæсæниртасæг студенттæн кæсы сæрмагонд курсытæ. Уацты æмбырдгонд «Дагъистаны историйы фарстатæ» сты йæ бæрнон редакцийы.

Историон зонæдты райтынджы æмæ дæргъвæтин цæсгомджын архайды тыххæй хорзæхджынгонд æрцыд ҄Дагъистаны Республикæйы зонады сгуыхт кусæджы номæй.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ

* ЭЛЬМИРА ДАЛГАТ/ЗНАМЕНИТОСТИ СКФО 
* ПРОФЕССОР Э. М. ДАЛГАТ
* Э. М.ДАЛГАТ Д. И.Н, ПРОФЕССОР
* КОНФЕРЕНЦИЯ Э. М. ДАЛГАТ
* ИССЛЕДОВАНИЯ Э. ДАЛГАТ В БАКУ

Категори:Урахийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Кавказзонджытæ
Дзæуджыхъæу æмæ Аланийы епархи

**Дзæуджыхъæу æмæ Аланийы епархи** у Уырыссаг растуырнæг еклезийы дæлхайад Цæгат Ирыстоны. Разамынд ын дæтты стыралчер Леонид. 

2022-æм азы епархийы бæрæг кæндзысты Аланийы аргъуыды 1100 азы сæххæсты бæрæгбон, алыхуызон кадджын мадзæлттæ цæуынц 2017-æм азæй.

## Æддаг æрмæг
* Епархийы сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чырыстон дин
Категори:Дзæуджыхъæу æмæ Аланийы епархи
Къаладзе, Къахабер Къарлы фырт

**Къахабе́р** (**Къаха**) **Къарлы фырт Къала́дзе** (; райгуырдис 1978-æм азы 27 февралы Самтредиайы, Гуырдзыстоны ССР, Советон Цæдис) у гуырдзиаг политик æмæ раздæры футболист, кæцы хъазыдис куыд хъахъхъæнæг Тбилисы «Динамо»-йы, Киевы «Динамо»-йы, «Милан» æмæ «Дженоа»-йы. Гуырдзыстоны хуыздæр футболисты нымад æрцыдис 2001—2003 азты æмæ 2006 азы, у ацы бæстæйы историйы хуыздæр футболисстæй иу.

Йæ футболон карьерæ байдыдта 1993-æм азы Тбилисы «Динамо»-йы сконды, фондз азы дæргъы ахъазыдис ацы командæимæ 82 хъазты æмæ фондз хатты Гуырдзыстоны чемпион сси. 1998-æм азы Къахабер рацыдис Киевы «Динамо»-мæ, æмæ дзы æртæ хатты Украинæйы чемпион сси, æртæ хатты та бæстæйы хъалац рамбылдта. Киевы Къаха 71 матчы бацархайдта, стæй футболон клуб «Милан»-ы хъазæг сси. «Милан»-имæ иу хатт сси Италийы чемпион, дыууæ хатты рамбылдта Чемпионты лигæ, иу хатт фæуæлахиз Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты. 2010-æм азы гуырдзиаг футболист бацыдис иннæ италиаг клубмæ, «Дженоа»-мæ, уым хъазыдис 56 матчы æмæ бакъуырдта дыууæ голы. 2012-æм азы 12 майы футболист фехъусын кодта, йæ карьерæ кæй фæци, уый тыххæй.

Къахабер Къаладзе 15 азы дæргъы хъазыдис Гуырдзыстоны иугонд командæйы сконды дæр. Йæ 84 матчæй 50 хатты уыд командæйы капитан..

2013-æм азы 2 июны Каладзе бацæттæ кодта йæ фæстæг хъазт, уым бацархайдтой зындгонд футболисттæ — Каннаваро, Тони, Фернанду Коуту, Шота Арвеладзе, Шовковский, Ващук, Мальдини, Фламини, Оддо, Гроссо. Матч фенынмæ æрбацыдысты 70 мин футболуарзджытæй фылдæр.

Йæ политикон карьерæ Къаладзе байдыдта «Гуырдзиаг бæллиц»-ы партийы, уый ма оппозицийы куы уыдис, уæд. Партийы рæздзог Бидзинæ Иванишвили бæстæйы премьер-министр куы сси (2012 азы октябры), Къаладзейы снысан кодтой энергетикæ æмæ æрдзон ресурсты министрæй. 2017-æм азы 13 ноябрæй у Тбилисы мэр. 2020-æм азы уавæрмæ гæсгæ Каладзе у парти «Гуырдзиаг бæллиц»-ы генералон секретарь.

## Хъазыны статистикæ

### Иугонд командæйы

## Æнтыстытæ
; «Динамо» (Тбилис)

* Гуырдзыстоны чемпион **(4)**: 1994, 1995, 1996, 1997
* Гуырдзыстоны хъалац футболæй **(4)**: 1994, 1995, 1996, 1997

; «Динамо» (Киев)

* Украинæйы чемпион **(3)**: 1998, 1999, 2000
* Украинæйы хъалац **(3)**: 1998, 1999, 2000
* Æмбалады хъалац (2): 1997, 1998
* Æмбалады хъалацы финалист: 1999

; «Милан»

* Италийы чемпион: 2004
* Италийы хъалацы рамбулæг: 2002/03
* Италийы суперхъалацы рамбулæг: 2004
* УЕФА-йы чемпионты лигæйы уæлахизгæнæг **(2)**: 2002/03, 2006/07
* Чемпионты лигæйы финалист: 2004/05
* УЕФА-йы суперхъалацы рамбулæг: 2003, 2007
* Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг: 2007

; Куыд хицæн хъазæг

* Гуырдзыстоны хуыздæр футболист **(4)**: 2001, 2002, 2003, 2006

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Тбилисы мэртæ
Категори:Гуырдзыстоны министртæ
Категори:Гуырдзыстоны футболисттæ
Категори:ФК «Милан»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Дженоа»-йы хъазджытæ
Категори:Самтредиайы чи райгуырдис, уыдон
Оганесян, Беатрис

**Беатрис Оганесян** (; райгуырдис 1927-æм азы 15 мартъийы — амардис 2008-æм азы 17 июлы) — иракаг-сомихаг пианист, зындгонд у уымæй æмæ уыд фыццаг концертон композитор æмæ Ирачы фыццаг сылгоймаг-композитор. 

## Цардафыст
### Æвзонгад æмæ ахуырад
Оганесян райгуырд Багдады 1927-æм азы бонджын сомихаг бинонты. Йæ фыд райгуырд Персы æмæ рацыд Багдадмæ цыдæр рæстæг Индийы англисæгтимæ куы акуыста, уæд. Йæ мад æмæ йæ дыууæ мады ’фсымæры баззадысты сидзæртæй, уыдон бавзæрстой Сомихæгты геноцид. Дыууæ ныййарæджы дæр æй цырен кодтой музыкæйы архайдмæ. Оганесян бацыд фидыцджын авивады институтмæ, фæцис æй уæлдай сгуыхтдзинадимæ фортепианойы специализацийы . Университет куы фæци, уæд райдыдта кусын ассистентæй йæ румынаг фортепианойы профессормæ Жюльен Герцмæ . Ирачы хицауадон стипенди йын радта бар, цæмæ йæ ахуырад аддарддæр кæна Къаролы музыкæйы академийы Лондоны профессор Макс Пиранимæ. Цыппар азы фæстæ райста диплом фортепианойы классæй æмæ педагогикæйæ, ноджы ма дыккаг дæсныйад — зарынæй. Стæй райста Фулбрайты стипенди Джульярды скъолайы ахуыр кæнынмæ Нью-Йорчы. Стæй ын йæ стипенди адарддæр кодтой ноджы иу азмæ Ирачы 14 июлы революцийы тыххæй.

### Иракмæ раздæхт
Америкæйы Иугонд Штатты куы уыдысты, уæд Оганесян бацыд йе ’фсымæр Аршаммæ æм йæ бинойнагмæ Миннесотæйы. Уым райста хайад концерты Миннесотæйы оркестримæ æмæ йæм уый фæстæ бахатыдысты, цæмæй Америкæйы баззайа. Фæлæ Оганесянмæ афтæ каст æмæ хъуамæ ’нæмæнг раздæха Иракмæ. Иууылдæр мын дзырдтой мæ хъуамæ баззайон Америкæйы, фæлæ мын мæ мидхъæлæс дзырдта, цæмæй Иракмæ раздæхон æмæ ме ’мбæстæгты сахуыр кæнон музыкæ уарзын. Классикон музыкæ Иракæн ног у æмæ дзы хъуамæ уыдаид мæн хуызæн адæм, цæмæй сæ сахуыр кæной музыкæ уарзын æмæ йын аргъ кæнын . Уый фæстæ Оганесян уыд Багдады Институты фидыцджын аивады фортепианойы кафедрайы сæргълæууæг. Сæрдыгон каникулты хайад иста музыкалон семинарты алыхуызон бæстæты. 1961-æм азы сси Ирачы национ симфонийы оркестры сæйраг концертон пианисткæ, уыцы бынаты фæкуысты æртын азы. 1969-æй 1971-æм азы онг куыста Миннесотæйы университеты æмæ Макалестеры колледжы . 1980-æм азы Ирачы-Ираны хæсты рæстæджы ныффыста йæ фыццаг ирачы композици «Вестерн». Куы йæ бафарстой, куыд æй схорзæхджын кæной йе ’нтыстыты тыххæй, уæд уый ракуырдта йæхиц ниуыл хуыздæр пианино. Балæвар ын кодтой роял Steinway, фæлæ йæ ныууагъта, АИШ-мæ куы раздæхт фыццаг Персы бакæлæны хæсты фæстæ.

### Фæстæдæры цард æмæ мæлæт
1994-æм азы Оганесян ацыд АИШ-мæ, уым райдыдта цæрын Миннеаполис-Сент-Полы йе ’фсымæр Аршам æмæ йæ хо Ситæимæ. Ногæй райдыдта кусын Миннесотæйы университеты, Макалестеры колледжы, ноджы ма Сент-Томасы университеты. Куыста органисткæйæ Сомихаг аргъуаны Сыгъдæг Павелы номыл. Оганесян амард ракæй 2008-æм азы 17 июлы Блумингтоны, 81 азы йыл куы цыд. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Пианисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ
Дыхтау

**Дыхта́у** ( — «уырдыг хох») — Стыр Кавказы Фæрсаг рагъыл хохы цъупп. Тертиториалонæй уæвы Кæсæг-Балхъары республикæйы Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны территорийыл. Йæ бæрзæндмæ гæсгæ Кавказы æмæ Уæрæсейы ахсы дыккаг бынат, Эльбрусы фæстæ.

Æвæрд у Гуырдзыстон æмæ Кæсæг-Балхъары арæныл. Дыхтау ма хонынц «Скъуыдтæ» кæнæ «Уырдыг хох», уымæн æмæ тæссаг хохыл нымад у, адæм дæр æм, иннæ цъуппытæй хъауыджыдæр, стæмдæр ныхилынц. Йæ æдддагцъар цæхгæртæ æмæ тæссаг у; бирæ рæтты айнæгджын, арæх дзы сты зæйтæ æмæ дуркæлæнтæ. Зымæджы хохы фæхстыл температурæ ныллæг у.

Хох у пирамидалон, арæзт у кристалликон породæтæй, хæрзбæрæг **Сæйраг** (5204,7 м) æмæ **Скæсæйнаг** (5180 м) цъуппытимæ.  Сæ дыууæйы астæу цæуы нарæг дæлвæзгонд. Уымæй уæлдай ма Дыхтауы массивы альпинисттæ хицæн кæнынц 50-метрон жандарм  — Пушкины пик.

Дыхтауыл альпинистон маршруттæ 10-æй фылдæр айгæрстæуыд. Уæрæсейаг классификацимæ гæсгæ дзы тæккæ минималондæр зын у 4А.
Цъуппмæ фыццаг хатт схызтысты 1888-æм азы Альберт Маммерти æмæ Зарфлу йæ хуссар-ныгуылæйнаг рагъыл (4Б).

## Кæс ноджы
* Безенги (альплагерь)

## Æрвитæнтæ
* Summitpost.org

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Безенги (альплагерь)

**Безенги** —  альпинистон ахуырадон-спортивон базæ Безенгийы комы Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны.

## Лагеры æвæрд
Альплагерь «Безенги» æрбынат кодта Цæрæчы районы 2.200 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр.
Базæ дыууæ комы хæрхæмбæлд кæм фæвæййынц, уым æрбынат кодта. Кæмттæ кæнынц Цæгатаг массивмæ æмæ хъуыстгонд Безенгийы къулмæ, орографионæй рахизырдыгæй бафтынц Безенгийы цъитимæ (йе ’взагæй гыццыл дæлдæр), цъупп Брнойы дæлфæдды цурмæ. Денджызы æмвæзæй ацы ран уæлдæр у 2500 метры.

## Куысты уаг æмæ равг
Майæ сентябры онг лагерь бабæрæг кæнынц 1,500 адæймаджы — хæхты активон улæфты фарсласджытæ, альпинисттæ.

«Безенги» нымад у Уæрæсейы хуыздæр альпинистон ахуырадон-спортивон базæты рæнхъы. Ам ацæуынц альпинистон дисциплинæтæй алыгъуызон ерыстæ,чемпионаттæ. Спортсментæ базæ бауарзтой уымæн, æмæ ардыгæй æнцон у къахбавæрæнтæ скæнын Безенгийы къулмæ (Стыр хохы тæккæ бæрзонддæр хай — айтыгъдæуыд 13 километры бæрц). Уымæй уæлдай йæ алфæмблæйтты сты Кавказы аст 5-минон цъуппытæй æхсæз; Дыхтау (5204 м.), Коштантау (5152 м.), Мижирги (5025 м.), Шхарæ (5182 м.), Пушкины цъупп (5100 м.) æмæ Джангитау (5058 м.).  2007-æм азæй Уæрæсейы альпинизмы федераци ам саразы æрвылазон централон скъола инструктор-методисттæ цæттæгæнынæн.

## Лагеры тыххæй
Альпинистон лагерь Безенги сарæздæуыд 1959-æм азы . Ныры рæстæг дзы ис хæрæндон, дукани, цалдæр кафейы, абана, коттеджтæ æмæ хъæдын хæдзаргæндтæ, цатыртæ æвæрæн бынат.
Уымæй уæлдай ма альплагеры ис этнографион хайад дæр. Ис дзы цалдæр хохаг хæдзары æмæ дыууæ мæсыджы — арæзт сты рагбалхъайрæгты æнгæс. Мæсгуытæй иу музейы функцитæ æххæст кæны. Мидæгæй дзы ис куыд этнографион æрмæджытæ, фылдæр балхъайрæгты мигæнæнтæ, афтæ картæтæ, хæххон маршрутты афыстытæ, сæрмагонд уæлæдарæс æмæ зæронд чингуытæ — æдæппæтæй сæдæгай равдисинаг экспонаттæ.

## Алфæмбылæйтты
Лагеры алыварсты сты Кæсæг-Балхъары тæккæ бæрзонддæр æхсæрдзæнтæ дæр.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Альплагерь «Безенги»-йы сайт
* Альплагеры тыххæй фарс

Категори:Кæсæг-Балхъары географи
Шах-Азиз, Смбат Симоны фырт

**Смбат Симоны фырт Шах-Азиз (Шахазизян)** (; райгуырдис 1841-æм азы — амардис 1908-æм азы) — сомихаг поэт, публицист æмæ педагог.

## Цардафыст
Райгуырд 1840-æм азы 17 сентябры Аштарачы сахары Эчмиадзины уезды сауджыны бинонты; уый уыд æхсæз æфсымæртæн сæ кæстæр. 

Дæс азмæ ахуыр кодта хæдзары, стæй уездон скъолайы, уый фæстæ йæ арвыстой Мæскуымæ Лазаревты институтмæ. Институт куы фæци, уæд баззад уым нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзаджы ахуыргæнæгæй, æмрæстæджы та цæттæ кодта йæ ахуырад адарддæр кæнынмæ. 1867-æм азы райста скæсæнзонады (скæсæны æвзæгты) кандидаты къæпхæн Бетъырбухы университеты. Уый фæстæ дарддæр куыста ахуыргæнæгæй Лазаревты институты æртын азы бæрц — йæ куыстуæгъды онг 1897-æм азы. Шах-Азиз æргом кодта Уæрæсейы паддзахы сомихæгты ныхмæ цы режим уыд, уый æмæ турккаг дипломатийы дыдзæсгомдзинад.

Амард 1908-æм азы 5 январы Мæскуыйы. Баныгæдтой æй Сомихаг уæлмæрды Мæскуыйы.

## Сфæлдыстад
Смбат райдыдта фыссын йæ студентон æзты, йе ’сфæлдыстадыл ын æндæвтой сомихаг поэттæ Рафаэл Патканян æмæ Хачатур Абовян. 1861-æм азæй райдыдта кусын журнал «Юсис апайл»-имæ («Цæгаты æрттивын», бындурæвæрæг Степан Назарян) цалынмæ йын йæ рауагъд нæ сæхгæдтой 1864-æм азы. 1860-æм азы Шах-Азиз мыхуыры рауагъта йæ фыццаг æмдзæвгæты æмбырд «Азатутян жамер» («Сæрибардзинады рæстæг»). Уый арызт уыд æртæ æмæ æртын æмдзæвгæйæ нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзагыл.

Йæ поэтикон сфæлдыстады ’хсæн уыд: «Æвдæлон рæстæджы сахæттæ» (1858-æм аз, æмдзæвгæты æмбырд), «Леоны маст» (1865-æм аз, поэмæ); йæ прозæйы ’хсæн: «Публицисты хъæлæс» (1881-æм аз), «Мысинæгтæ Варданы бæрæгбоны тыххæй» (1901-æм аз), «Цалдæр ныхасы мæ кæсджытæн» (1903-æм аз).

## Мысæн
* Смбата Шах-Азизы номæй схуыдтой Аштарачы астæуккаг скъола (байгом в 2014-æм азы).
* Йæ 150-аздзыд юбилейы тыххæй Советон Цæдисы рауагътой постайы къонверт.
* Фыццаг уырыссаг монографи сомихаг поэт Смбат Шах-Азизы тыххæй ныффыста Юрий Веселовский.
* Поэты æмдзæвгæтæ тæлмац кодтой уырыссаг æвзагмæ Ольгæ Чюмина, Изабеллæ Гриневская, Лев Уманц, Серги Головачевский æмæ æндæртæ.

## Литературæ
* *Веселовский Ю. А.* Сомихаг поэт Смбат Шахазиз. М., 1905-æм аз.
* Сомихы поэзи рагон заманæй ацы бонтæм, ред. А. В. Я. Брюсов. М., 1916-æм аз.
* *Ерканян В. С.* Сомихаг культурæ в 1800-1917-æм æзты. / Тæлм. сом. К.С. Худавердян. Ер., 1985-æм аз.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Биографи Фонд "Хайазг" сайты
* "Кругом-весна". Смбат Шах-Азизы поэзийы уырыссаг тæлмацтæ 
* Շահազիզ Սմբատ 

Категори:Сомихы поэттæ
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæн

**Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæн** у Кæсæг-Балхъары уæвæг паддзахадон æрдзæвæрæн. Бачындæуыди 1976-æм азы январы. Йæ фæзуат хæццæ кæны 82649 гектармæ. Хъаггæнæн зонæйы фæзуат — 26000 гектары.

## Уæлцъар
Æрдзæвæрæн хауы Стыр Кавказы уæлхох зонæмæ. Йæ тæккæ бæрзонддæр ран — хох Дыхтау (5204 м.), тæккæ ныллæгдæр та денджызы æмвæзæй 1800 метрæй уæлдæр у.

Стыр хох ам рауайы хъуыстгонд «Безенгийы сисы хуызы», ацы «сисы» хыццынц ахæм цъуппытæ; Гестолæ (4859 м.), Катын-Тау (4858,8 м.), Джангитау (5058 м.), Скæсæйнаг Джангитау (5033 м.) æмæ Шхарæ (5068 м.).

Æрдзæвæрæны тæккæ бæрзонддæр ран, Дыхтау, стæй Коштантау кæм сты, уыцы Фæрсаг рагъ конд у æртæ къабазæй — æртæ дæр цæугæдæттæй гæрст, уыдон сты Чегем, Безенгийы Цæрæк æмæ Балхъары Цæрæк. 

Ныгуылæйнаг къабаз хуыйны Каргашилы рагъ, амы цъуппытæ сты Салынгантау (4510 м.), Тютюргю (4242 м.) æмæ æндæртæ. Фæрсаг рагъы скæсæйнаг къабаз Цæрæчы донуат дих кæны дыууæ хайыл; Безенгийаг æмæ Балхъайрагыл. Сæйраг цъуппытæ ам, Дыхтау æмæ Коштантау йеддæмæ, сты Пушкины цъупп (5047 м), Мусостау (4421 м.) æмæ Мижирги (4928 м.).

Балхъары Цæрæк æмæ Æрæфы ’хсæн массив хуыйны Сугъаны Альпæтæ. Хох Сугъанæй ам рацæуы цалдæр къабузы, сæ цъуппытæ Гюльчи (4477 м.), Сабалах (3616 м.) æмæ æндæртæ.

Æрдзæвæрæны уæлъцар гæрдынц 256 цъитийы. Уыдонæй 194 сæ фæзуат аххæссыд 10 гектарæй фылдæр. Æдзард нивалон роны фæзуат у 45.502 гектары, кæнæ æрдзæвæрæны 60.7%.

## Гидрологи
Ацы территори айгæрстой бирæ цæугæдæттæ, сæ бирæйы аххосаг — дзадджын ратæдзæнтæ, æнæнымæц цъититæ. Тæккæ егъаудæр дæттæ: Чегем, Безенгийы Цæрæк, Псыгансу, Хæзныдон . Бынаты ис цалдæр суары.

## Флорæ æмæ фаунæ
Регистрацигонд хуызты нымæц: уæлдæр зайæгойтæ — 1200, кæсæгтæ — 1, донзæххонтæ — 1, хæлæгтæ — 3, мæргътæ — 128, æхсырæйхæссджытæ — 29.

Æрдзæвæрæны æдзух цæрынц: кавказаг дзæбидыр, хуымæтæджы рувас, хъæддагхуы, хъæддаг куыдз, бур арс, кавказаг хъæддаг гæды, хуымæтæджы стай, дурвидар æмæ хъæддаг сæлавыр, мыстулæг, хуымæтæджы æхсæрсæттæг, бурхил тæрхъус, тинуыры, морæдæндагонтæ, хæлынбыттыртæ. Дзырдæуы æмæ уыдысты фембæлдтытæ кавказаг фæранкимæ. Мæргътæй æмбæлынц стæмуæвæгтæ: дурдзæргæс, саухолыхор, саудзæргæс, урссæрхолыхор, могильник, сапсан, сырхбазыр къулылылхил, кавказаг саугарк, зым.

## Кæс ноджы
* Тебердайы æрдзæвæрæн

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны официалон сайт
* Æрдзæвæрæны тыххæй Уæрæсейы ООПТ-ы сайты
* Особо охраняемые природные территории России: Кабардино-Балкарский-государственный-высокогорный-заповедник

Категори:Уæрæсейы æрдзæвæрæнтæ
Категори:Кавказы хæхтæ
Хушто-Сырт

**Хушто-Сырт** у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы. Хъæууат *Хушто-Сырты* муниципалитеты сырæзты иунæг цæрæгджын пункт.

## Географион уавæр
Хъæу æрбынат кодта Чегемы районы централон хайы, Чегемы цæугæдоны рахиз былыл, Чегемы комы дæлвæзы. Сахар Чегемы централон районæй у 50 километры дæрддзæф, Налцыччы сахарæй та 55 километры. Хъæууаты фæзуат у 26 км²-ы бæрц. Æмарæн кæны цæрæгджын пункты зæххытимæ — Дæллаг Чегемимæ цæгаты ’рдыгæй.

Цæрæгджын пункт æрбынат кодта республкæйы хæххон зонæйы. Йæ рельеф конд у хохы рæгъты хуызы — уыдон лæууынц хъæуы алыварс. Хъæууаты бæрзонддæр бынат у хох Чаты-баши, уый лæууы хъæуæн йæ хуссар-скæсæны ’рдыгæй. Хъæуæн йæ ныгуылæны ’рдынæй цæуы Качкорташы рагъ æмном хохимæ. Уыцы хохы бæрзæнд у 2 075 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр.

Хъæуæй 3 километры дарддзæгыл хуссары ’рдыгæй æрбынат кодтой Чегемы æхсæрдзæнтæ, кæдон сты республикæйы иууыл популярондæр туристон бынæттæ.

Бæстыхъæд у рæстæмбис континенталон. Сæрд у уазалгомау, йæ рæстæмбис температурæ +20...+25°С, зымæг уазал, температурæ арæх æрхауы -10...−15°С бындæр. Фыццаг сæлдтытæ райдайынц октябры райдайæны. 

## Истори
Хъæуы истори райдайы XIX æнусы райдайæны. Бындур йын æрæвæрдтой Чегемы комы бæрзонддæр бынæттæй цы адæм ралыгъд, уыдон 

1935-æм азы онг Хушто-Сырты хъæусовет уыд Балхъары зылды хай. Уый фæстæ хъæусовет куы сыстыр, уæд æй баиу кодтой ногарæзт Чегемаг районимæ.

1944-æм азы балхъайрæгты ахастой Астæуккаг Азимæ. Хъæу 13 азы дæргъы уыд æвæгæс. 1957-æм азы сæ ССРЦ-йы Сæйраг Совет куы среабелитаци кодта, уæд сын радтой бар цæмæй раздæхой сæ цæрæнбынæттæм. 1962-æм азы Хушто-Сырты рацарæзтгонд хъæуæн раздахтой Чегемы районы хъæууаты статус.

Сæ адæмы хатмæ гæсгæ дзы цæры

## Бынæттон хиуынаффæйад
Хъæууаты бынæттон хиуынаффæйады структурæ арæзтæуы:

* Хъæууаты сæрдар — Гижгиев Ескендер Хажмусы фырт.
* Хушто-Сырты хъæууаты администраци — фондз адæймагæй конд.
* Хушто-Сырты хъæууаты бынæттон хиуынаффæйады — 11 депутататæй конд.

## Инфраструктурæ
Хъæуы ис иу астæуккаг-ахуырадон скъола. Уымæй уæлдай ма дзы ис Культурæйы хæдзар æмæ мæзджыт.

Медицинон пункт дзы нæй, уый аххосæй хъæуы цæрджытæ цæуынц Дæллаг Чегемы рынчындомæ æви Чегемы сахары районон рынчындонмæ. 

## Экономикæ
Æфтиаджы фылдæр хай исынц туризмы руаджы. Хъæуы цур уæвынц Чегемы æхсæрдзæнтæ, уырдæм бацæуынц мингай туристы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Нартыхты Михал

**Нартыхты Димеры (Владимиры) фырт Михал** (райгуырдис 1927-æм азы 12 июлы ГССР-йы Дæллаг Халацъаны хъæуы — амардис 1967-æм азы) у ирон фыссæг, , . 

## Цардафыст
1947-æм азæй ахуыр кодта Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты (ныры университет), сси гуырдзиаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг. Йæ фыццаг æмдзæвгæ иронау рухс федта 1949-æм азы цхинвайлаг газет «Коммунист»-ы. Фæстæдæр куыста уыцы газеты (1953-54) æмæ гуырдзиаг æвзагыл газет «Сабчота Осети»-йы (1961–1963). Иу рæстæг журналисты куыст ныууагъта (цыдæр конфликты тыххæй) æмæ куыста гуырдзиаг æвзаджы ахуыргæнæгæй Думастуры, йæ фæстаг азты та — Дзауы радиойы сæргълæууæгæй.

Нартыхты Михал бирæ архайдта цæмæй ирон фысджытæ дæсныйадæй ма ацæуой. Джусойты Нафи куыд мысы:

Амардис дыууиссæдзаздзыдæй.

## Фиппаинæгтæ

Михал
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Къахеты ирæттæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Ахматова, Раисæ Солтамурады чызг

**Раисæ Солтамура́ды чызг Ахма́това** (райгуырд 1928-æм азы 30 декабры, Грознайы, ССРЦ — амард 1992-æм азы 29 январы, Грознайы, Уæрæсейы) — цæцæйнаг советон поэт, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Адæмон поэт, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Фысджыты цæдисы сæрдар 1963-æм азæй 1985-æм азы онг. 

## Цардафыст
Райгуырд кусæджы бинонты 1928-æм азы 13-æм декабры. 1943-æм азы фæци Грознайы педагогон училище. Депортацийы æзты, 1946-æм азæй 1956-æм азы онг куыста ахуыргæнæгæй Хъазахстаны. 1956-æм азæй райдыдта кусын журналистæй. 1958-æм азы бацыд Уæлдæр литературон курстæм А. М. Горькийы номыл литературон институтмæ.

Раисæ Ахматова уыд фыццаг сылгоймаг, кæцыйы схорзæхдзын кодтой «Цæцæйнаг-Мæхъхъæлон адæмон поэт»-ы номæй. Фыццаг хатт цæцæйнаг литературæйы Ахматова йæ хъайтарты равдыста удгоймæгты хуызы, кæдон æхсæнады царды истой активон хайад. Цикл «Иууыл зынаргъдæр»-ы (æмбырд «Откровение») Ахматова фыста йæ райгуырæн бæстæйыл, дунейыл æмæ хæлардзинадыл. Йæ чингуытæ мыхуыры рацыдысты ССРЦ-йы бирæ адæмты æвзæгтыл. Уымæй уæлдай ма уыдысты тæлмацгонд хиндимæ, англисаг, францусагмæ, польшæйаг æмæ немыцаг æвзæгтæм.

Активон хайад иста æхсæнады царды. Уыдис Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Фыссджыты цæдисы сæрдар 1961-æм азæй 1983-æм азы онг, Советон Цæдисы Коммунистон партийы XXII-æм съезды делегат. Бирæ æзты дæргъы уыд Дуне хъахъхъæнынады Советон Комитеты уæнг. Йæ царды фæстаг æзты уыд республикæйы Культурæйы уынаффæйадон фонды сæрдар. 

Кæцыдæр иртасджытæ æнхъæлынц, æмæ йе ’мдзæвгæты архив (600 папкæйæ фылдæр) Фыццаг цæцæйнаг хæсты рæстæг фесæфт.

## Хорзæхтæ
* Адæмты хæлардзинады орден (1979-æм азы 2-æм январы)
* Орден «Кады нысан»

## Аивады
1972-æм азы Иван Бекичев сарæзта Раисæ Ахматовайы скульптурон портрет. 

## Мысæн
2012-æм азы Раисæ Ахматовайы баргъæвтой Æппæтдунеон сылгоймæгты поэзийы антологимæ цæцæйнаг поэзийы минæварæй.

## Æрвитæнтæ
* Раисæ Солтамурады чызг Ахматова — Стыр советон экнциклопедийы уац. 
* ЖЗЛ. Раиса Ахматова 
* Раиса Ахматова
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Поэттæ алфавитмæ гæсгæ
Уæрæсейы зонæдты академи

**Уæрæсейы зонæдты академи** () у Уæрæсейы Федерацийы зонæдты паддзахадон академи, бæстæйы фундаментон иртæстыты сæйрагдæр артдзæст.

*
Категори:Национ академитæ
Категори:Уæрæсейы зонадон организацитæ
Асыйы Цæрæк

**Асыйы Цæрæк** () у цæугæдон Кæсæг-Балхъары. Кæлы Цæрæчы районы территорийыл. Цæугæдоны дæргъ — 54 км, тæнгъæдæмбырдгæнæн донуаты фæзуат — 688 км². Безенгийы Цæрæкимæ баиуы фæстæ дыууæйæ рауайы ног цæугæдон Цæрæк.

## Географи
Цæугæдон рауайы дыууæ тыхджын хæххон лæсæны куы баиу вæййынц, уæд. Сæ иу Карасу, иннæ Дыхсу. Дарддæр Асыйы Цæрæк кæлы дæлвæзтæм, йæ цыды фæстиуæгæн Цæрæчы ком гæрдгæ. Ком хъæу Уæллаг Балхъары районы дзæвгар ауæрæх вæййы. Къæдзæхджын рагъы акъæртт кæнгæйæ донвæды рауайы Цæрæчы комынарæг, йæ ахастон арф 1000 метры у. Хохы рæгътыл ахизгæ, хъæу Бабугенты цур баиу вæййы Безенгийы Цæрæкимæ, ардыгæй нымадæуы иумæйаг Цæрæчы дон.

Асыйы Цæрæкæн йæ сæйрагдæр фæрсагдæттæ сты рахизырдыгæй Рцывашки, Хашхасу æмæ æнд., галиуырдыгæй Тютюнсу, Мусухсу, Чайнашки, Сауран æмæ æнд.

## Хæдзарады
Цæугæдоны амад æрцыдысты Уæлбалхъайраг ГЭС — йæ хъомыс 10 МВт, стæй Мухолы ГЭС — 0,9 МВт хъомысимæ.

## Доны реестры бæрæггæнæнтæ
Уæрæсейы доны паддзахадон реестрмæ гæсгæ цæугæдон хауы Ныгуылæн-Къаспы бассейны зылдмæ. Балхъары Цæрæчы донхæдзарадон хай — Терк Æрæфæй райдай æмæ йæм Малхъ кæм бакæлы, уым фæуы.

Асыйы Цæрæчы цæугæдонон бассейн — Къаспы денджызы бассейны цæугæдæттæ, Терк æмæ Идылы астæутæ..

Паддзахадон доны реестры объекты код — 07020000612108200004971.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Аддала-Шухгельмеэр

**Аддала́-Шухгельмеэр** у хохы цъупп Стыр Кавказы скæсæны хайыл, Богосы рагъыл, Дагъистаны. Йæ бæрзæндмæ гæсгæ Дагъистаны ахсы æртыккаг бынат, йæ бæрзæнд хæццæ кæны 4151 метрмæ денджызы æмвæзæй уæлдæр. Бынæттон цæрджытæ йæ хонынц *Каббала*.

## Афыст
Хохы формæ зæрдыл æфтауы рæгътæ, кæдон æмбырд кæнынц йæ цъуппыл. Уый тыххæй Адалла-Шухгельмеэр мæргътахты бæрзæрндæй у стъалыйы хуызæн. Хохы хуссар-ныгуылæны ’рдыгæй æрбынат кодта хæхты массив Бочек (4116 м), ныгуылæны ’рдыгæй Аддалайы бæрзондæй уæвы ихын рагъ. Уыцы рагъыл ис ахæм цъуппытæ: Беляковы пик (х. Беленги-меэр, 4053 м), Байдуковы пик (х. Косараку-меэр, 4097 м), Чкаловы пик (х. Анчобала-анда, 4150 м). Æрдæг километры дарддзæфы та уæлæмæ цæуынц Тунсада (4013 м) æмæ Ижинамеэр (4025 м). Бирæ альпинистон маршрутмæ арæзт сты Аддаламæ. 

Аддалайы цъитийы бын райдайæн исынц бирæнымæцон Солыйаг æмæ Андийаг Койсуйы фæрсагдæттæ. Цæугæдæтты бассейнтæ дих кæны хох. 

Аддаламæ ’ввахс уæвынц Дагъистаны Цъумадайы районы хъæутæ: Хонох, Хварши æмæ Тъинди.

## Хæрдмæцыдты истори
Хохмæ фыццаг хатт схызти немецаг альпинист Готфрид Мерцбахер 1892-æм азы, Беленгы комы уылты. Куы дзы хызт, уæд хохы бæрзæнд нырма бæрæг нæ уыд. Йæ цуры цы Бочохы бæрзæнд уыд, уый нымадтой бæрзонддæр. Альпинисттæ куы раиртастой Адаллайы абсолютон бæрзæнд, уæд æнæ гуырысхойæ снысан кодтой æмæ уый у Бочохæй бæрзонддæр. Йæ дырыс бæрзæнд рабæрæг ис æрмæст XX æусы дыккаг æмбисы. Мерцхаберы кустыты хох нысангонд у Сааратлы номæй. Куыд разынд, уымæ гæсгæ йæ алыхуызон хъæуты цæрджытæ хуыдтой сæхирдыгонау. 

В 1935-æм азы цъупмæ схызт академик Август Летавет æмæ физик Игорь Тамм. Уыцы азы ма дзы уыд профессор Борис Делоне. 

2009-æм азы систой кино Аддала-Шухгельмеэрмæ экобалцы тыххæй. Уыцы киноныв райста Евразийы æвзист преми.

## Цымыдисаг факттæ
Хохы фахсыл, 2927 метры бæрзæндыл æрбынат кодта Уæрæсе æмæ Европæйы иуыл стырдæр уæлхохон метеостанци — «Сулак, уæлхохон».

## Бакæс ноджы
* Стыр Хох

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны хохы цъуппытæ
Категори:Кавказы хохы цъуппытæ
Фидиуæг (журнал)

**Фидиуæг** у Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы журнал. Журнал цæуы 1927-æм азы январæй.

## Æддаг æрмæг
* Официальный сайт «Республика Южная Осетия». Журналу «Фидиуæг» – 90 лет!

Категори:Хуссар Ирыстоны журналтæ
Цъæхгæнаг

**Цъæхгæнаг** у хæмпæлгæрдæг, йæ тауинаг мæнæуимæ куы схæццæ вæййы, уæд дзул тарбын рауайы, фæлæ уыйхыгъд тынг фæлмæн. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæмпæлгæрдæджытæ
Магометов, Александр Амары фырт

**Александр Амары фырт Магометов** (, ; райгуырдис Кубачийы 1917-æм азы — амардис 2004-æм азы 17 июны Тбилисы) у Гуырдзыстоны , даргинаг æмæ лекъаг æвзæгты специалист, кавказзонынады истори иртасæг. Йæ адæмыхаттмæ гæсгæ у даргинаг.

Магометов у филологон зонæдты доктор (1965), профессор, Дагъистан æмæ Гуырдзыстоны зонады сгуыхт кусæг.

## Цардафыст
Суинаг ахуыргонд райгуырдис Кубачийы, ныртæккæ у Дагъистаны Дахадаевы районы, фæлæ йæ царды фылдæр хай цардис Гуырдзыстоны.

Йæ ахуырмæ гæсгæ инженер, 1940-æм азы каст фæцис Гуырдзыстоны индустрион институт. Кусын райдыдта Воронежы, хæдтæхджытæ чи уагъта, уыцы заводы; Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг йæ куыстуатимæ ацыдис Хъазанмæ. Хæсты фæстæ йæ цард раивта Арнольд Чикобаваимæ фембæлд, кæцы Магометовмæ хонæг арвыста, Тбилисы уæд цы Æвзагзонынады ног институт байгом кодта, уырдæм. 1945—48 азты ахуыр кодта институты аспирантурæйы, 1948-æм азы бахъахъхъæдта гуыбецаг æвзаджы тыххæй филологон зонæдты кандидаты диссертаци. 1948-æм азæй куыста «хæххон ибериаг-кавказаг æвзæгты» хайады уыцы институты, 1968-æм азæй ма ахуыр кодта кавказаг æвзæгты кафедрæйы студентты Тбилисы паддзахадон университеты.

1950-æм — 1960-æм азты куыста кæрæдзимæ хæстæг лекъаг æвзæгтæ — табасарайнаг æмæ агъулаг — сфыссыныл. Сæ дыууæйы тыххæй дæр рухс федтой фундаменталон монографитæ, ис дзы тексттæ алыхуызон диалекттыл. Табасарайнаг æвзаджы афыст Александр Магометов бахъахъхъæдта куыд докторы диссертаци (1965). Уый йеддæмæ бацæттæ кодта П. К. Услары табасарайнаг æвзаджы грамматикæ æмæ йæ рауагъта джыппæй 1979-æм азы йæхи фиппаинæгтæ æмæ уæлæмхасæнтимæ. Уыцы иу аз А. А. Магометов рауагъта Услары цардафыст дæр.

Ахуыргонды хо Манаба Магомедова сси зындгонд згъæрыл нывгæнæг.

## Ахуыргонды сæйраг куыстытæ

* Магометов А. А. Кубачинский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1963.
* Магометов А. А. Табасаранский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1965.
* Магометов А. А. Агульский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1970.
* Магометов А. А. П. К. Услар — исследователь дагестанских языков. Махачкала, 1979.
* Магометов А. А. Мегебский диалект даргинского языка: Исследование и тексты. Тбилиси, 1982.

## Йæ царды тыххæй
* Сулейманов Н. Дж. Александр Амарович Магометов (1917—2004) // Проблемы общего и дагестанского языкознания. Вып. 2. Махачкала, 2004.

Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Категори:Кубачийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кавказзонджытæ
Категори:Филологон зонæдты доктортæ
Севанаванк

**Севанаванк** () — моладзандон Севаны цады донгæрон цæгат-ныгуылæны ’рдыгæй, Гехаркуникы провинци Сомихы. Арæзтыты комплекс æрбынат кодта æрдæгсакъадах Севаныл — уый раздæр уыд къаннæг сакъадах.

## Истори
IX æнусы размæ моладзандон арæзтæуыд дыууæ аргъуанæй: гыццыл Сыгъдæг Карапеты аргъуан æмæ уæрæх Сыгъдæг Арутюны (Зæрдæвæрæны аргъуан). Уыдон самадта 305-æм азы муртат дзуары бынаты Горигор Лусаворчи. Ашот Багратунийы хицауиуæджы заманы æмæ йæ фæстæ, 200 æзты дæргъ Баргратуниты рæстæджы нысангонд уыд экономикæйы мæ культурæйы рæзт, райдыдтой аргъуантæ 'мæ моладзондæттæ амайын, се ’хсæн Севанаванк дæр. 
VIII æнусы кæроны сакъадах Севаны æрбынат кодтой цалдæр моладзаны, уыдон самадтой уым сæ кельятæ 'мæ аргъуангонд. Сакъадах хорз бынаты кæй уæвы, уый руаджы моладзанты бæрц фæфылдæр, райдыдта моладзандоны активон арæзтад. Моладзантæ самадтой æртæ аргъуаны, цæрæнбынæттæ æмæ хæдзарадон агъуысттæ.

Моладзандонæн бындур æрæвæдта принцессæ Мириам 874-æм азы — Ашот I Багратуни чызг æмæ йæ кънйаз Гегаркуникы Васак Габуры æмкъай. Цыдæр рæстæг дзы цард Сомихы паддзах Ашот II Æфсæйнаг. Моладзандоны къулты цур тох кодта араббаг хæстонтимæ, Севаны былмæ куы бацыдысты, уæд. Севаны хæсты хайад истой Севанаванкайы моладзантæ дæр. 

XVI—XVII æнусты моладзандоны къултæ фехæлдтой, 1930-æм азы та сакъадахæй ацыд фæстаг моладзан. Абон моладзандон ногæй кусы, уыймæй уæлдай ма дзы ис семинар Вазген I номыл. 


Файл:Sevanavank-Arakelots.jpg|Сурб Аракелоц
Файл:Sevanavank Sourp Astvatsatsin.jpg|Сруб Астватсатсин
Файл:Sevanavank-Astvatsatsin.jpg|Сурб Карапет
Файл:Սևանավանք126.JPG|Севаны фенд


## Фиппаинæгтæ

## Ноджы кæс
* Сомихы архитектурæ
* Сомихы аргъуанты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Sevanavank at Armenica.org 
* Sevan Pictures at Armenia Photos.info

Категори:Моладзандæттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы моладзандæттæ
Айламæ

**Айламæ** () у Стыр хохы æхсæйнаг хайы цы хæххон цъупп ис, уый. Æвæрд у Хохы Балхъары районы, Гуырдзыстоны регион Рацъ-Лечхум æмæ Дæллаг Сарийы æмæ Уæрæсейы арæныл, цъити Дыхсуйы сæрмæ уæлæмæ фæцыд.

Хохы абсолютон бæрзæнд нымадæуы 4546 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр.

Йæ дæлвæхстæ сты альпиаг æмæ субальпиаг хизæнтæ, уæлвæхстæ та фылдæр сты цъитиджын ландшафттæй арæзт.

Хохы хуссайраг фарсыл æрбынат кодта альпинистон лагер, йæ ном у цъуппимæ иумæйгаг — «Айламæ».

Айламæйы бæрзондмæ фыццаг хатт схыздæуыд 1889-æм азы, уыцы хъуыддаг сæххæст кодта альпинист Херман Вуллей.

## Этимологи
Йæ ном равзæрд балхъайраг дзырд «айламак»-æй — «дарддæр æгæндæг», кæнæ «дарддæр цыд нæй», зæгъгæ. Дыккаг вариант — балхъайраг «айланама» — «гакъонджын». Бынæттон нымадæй йæ нæмтты æмтгæйон нысаниуæг у — «æвзæр хизæнджын хох».

## Литературæ
* Наумов А. Ф. Центральный Кавказ. — Москва: «Физкультура и спорт», 1967.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Гуыбецаг æвзаг

**Гуыбецаг æвзаг** (уыцы æвзагыл *гӀугъбуган* []) у Дагъистаны бирæ æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл дзурынц, Кубачийы чи цæрынц, уыцы гуыбецæгтæ. 

Æвзаг хауы нахаг-дагъистайнаг æвзæгты къордмæ, даргинаг дæлкъордмæ. Æртæ минæй фылдæр нæу гуыбецагау чи дзуры, уыдоны нымæц; цæрынц Дагъистаны Дахадаевы районы.

Категори:Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Арагац

**Арага́ц** (), раздæр тюркагыл **Алагёз** — хицæнгонд хæххон массив Сомихы ныгуылæны ’рдыгæй, йæ бæрзæндмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат Сомихы уæлвæзы æмæ у иуыл бæрзонддæр хох нырыккон Сомихы. Йæ бæрзæнд у 4090 метры (4095 метры, Смитсоны институты бæрæггæнæнтæм гæсгæ). Хæххон массивы дæргъ скæсæнæй ныгуылæны ’рдæм у 40 км онг, цæгатæй хуссармæ — 35 км онг. Быннаг хайы фахс у хъæдæй æмбæрзт, уæлдæр та уыгæрдæнтæй. Арагацы бæрзæндæй пайда кодтой регион Хъарсы — Гюмрийы (Александрополь) — Ереваны цы æфсад архайдта, уыдонæн ориентиры хуызы.

*Арагац* у рагон сомихаг ном, уымæй уæлдай ма йæ зыдтой *Аракац*, *Аркадез* формæты. Йæ этимологи бæлвырдгонд нæу — гæнæн ис æмæ у урартаг паддзах Аргишийы I-ы номæй арæзт, Ереваны бындурæвæрæг (Эребуни) æмæ Армавиры (Аргиштихинили). Йæ хицациуæджы заманы Урартуйы арæнтæ хæццæ кодтой уыцы хохмæ. Фыдæлты таурæгъмæ гæсгæ оронимы равзæрд баст у сомихагты патриархы номимæ — Арай.

Хохы тюркаг ном *Алагёзы *хицæн кæнынц ныхæстæ *ала* — «хъулон» æмæ *гёз * — дырысæй «цæст», топонимты «ратæдзæн, мæсчъыдон» кæнæ «æфцæг, ныллæг бынат хæхты рагъы» (Мурзаев, 1984-æм аз) — Фæскавказы иуыл бæрзонд бынаты номæн нæ бæззынц. Фæлæ Азербайджаны цæгаты ’рдыгæй цы бынæттон термин *алагёз *сфидар ис (зæхх урс тæппытимæ), уый хорз æвдисы Алагёзы сконд йæ къаннæг цъититимæ.

## Геологи
Арагацæн ис 4 бæрзæндты, иуыл бæрзонд — цæгатаг (4090 м), ныгуылæны бæрзæнд — 4007 м, скæсæны — 3916 м, хуссары — 3879 м. Сæ уындмæ гæсгæ сты 200 км периметримæ конусы хуызæн. Бæрзæнды ’хсæн уæвы вулканы кратер, йæ арфад 350 м, йæ вæзн 2,5 км. Хæххон системæйы фæхстыл иуы 3190 м бæрзæндыл уæвы цад Кари.

Арагац у стратовулкан. Саразтæуыд плиоцен æмæ плейстоцены эпохæты райдайæны. Раздæр æнхъæлдтой æмæ вулкан активон уыд нырыккон периоды онг, фæлæ морфологикон æрмæджы æрæджыон аргоновы датировкæ сбæлвырд кодта æмæ фæстаг хатт вулкан активон уыд астæуккаг æмæ кæройнаг плейстоцены. Сомихаг вулканолог Караханяны ныхæстæм гæсгæ вулканы иуыл æвзонг конустæ, быннаг хайы кæдон сты, уыдон саразтæуыдысты 3 мин азы размæ. Арагацы фæхстæй цæуы бирæ цæугæдоны — Гехарот, Амберд, Наришд, Манташ, Гехадзор, Цахкаовит æмæ а. д. (хæлцад суадонæй, къæвдайæ æмæ митæй). 

## Туризм
Хуссар-скæсæны фахсы уæвы Браканы астрофизикон обсерватори, цæгаты-ныгуылæны — Манташы донæвæрæн. Хохы фахсыл 2140 метры бæрзæндыл лæууы галуан Амберд. 
Арагацы фæхстæ иртасгæйæ дзы бирæ рагон цæрæнбынæттæ æмæ дзуæрттæ ис ссарæн, фæлæ нырма сгарстгонд не сты.

## Нывæвдыст

Файл:Aragats.jpg|
Файл:27 - Le mont Aragats.JPG|
Файл:Aragats aerial.jpg|
Файл:Aragats from Tsaghkunyatc.jpg|
Файл:Arakatz002.jpg|


## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Volcano Live — John Search
* Peakbagger.com
* Peakware.com
* Mountain-Forecast.com

Категори:Сомихы хæхтæ
Категори:Сомихы вулкантæ
Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ
Гамхърелидзе, Реваз Валерианы фырт

**Рева́з Валериа́ны фырт Гамхърели́дзе** (райгуырдис 1927-æм азы 4 февралы Кутаисы — амардис 2025-æм азы 5 майы Мæскуыйы) у советон æмæ уæрæсейаг ахуыргонд, математик. Советон Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент математикæйы хайады 1981-æм азæй, Уæрæсейы зонæдты академийы уæнг 2003-æм азæй, Гуырдзыстоны зонæдты академийы уæнг 1969-æм азæй.

Йæ фыдыфыд уыд юрист, Кутаисы зындгонд адвокат. Фыд каст фæцис Тбилисы университет æмæ куыста чингуыты рауагъдады; репрессигонд æрцыдис 1924-æм æмæ ма 1937-æм азы. Ахуыргонды мад моймæ ацæуыны фæстæ бацыдис Тбилисы университеты литературон факультетмæ. Йе ’фсымæр Тамаз Гамхърелидзе сси зындгонд лингвист æмæ скæсæнзонæг.

Скъоладзау ма куы уыдис, Гамхърелидзе йæ хистæр æмбал Иотам Карцивадзеимæ ахуыр кодта уæлдæр математикæ Николай Мусхелешвилийы ахуыры чиныг «Аналитикон геометрийы курс», зæгъгæ, уымæ гæсгæ. 1945-æм азы бацыдис Тбилисы университетмæ, фæлæ фыццаг курсы фæста раивта Мæскуымæ, каст фæцис Мæскуыйы паддзахадон университеты механикон-математикон факультет (1950).

1953-æм азæй кусы Зонæдты академийы Математикон институты, 1953-æм азы бахъахъхъæдта йæ кандидатон диссертаци, 1960-æм азы та сси зонæдты доктор.

Гамхърелидзейы куыстытæй сæ фылдæр сты топологийы тыххæй, стæй та дифференциалон æмбæрты теори æмæ вариацион хынцынады тыххæй. Стыр бавæрд бахаста оптималон процессты теоримæ.

1962-æм азы Реваз Гамхърелидзе, Лев Понтрягин, Владимир Болтянский æмæ Евгений Мищенко райстой Ленины номыл преми оптималон процессты математикон теори сфæлдисыны тыххæй.

## Библиографи
* Математическая теория оптимальных процессов, 3 изд., М., 1976 (æд Л. С. Понтрягин, В. Г. Болтянский, Е. Ф. Мищенко);
* Основы оптимального управления, 2 изд., Тб., 1977.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* 
* История математики. Гамкрелидзе Реваз Валерианович 
* Профиль на сайте mathnet.ru
* Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают» (сентябрь 2012)
* *Гамкрелидзе Р. В.* Открытие принципа максимума Понтрягина
* Труды Р. В. Гамкрелидзе на MathNet.Ru

Категори:Уæрæсейы математиктæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Физикон-математикон зонæдты доктортæ
Категори:Советон Цæдисы математиктæ