open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мысака

**Мысака** кæнæ **Мысакайы къуылдым** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны æмæ Мæхъхъæлы. Йæ бæрзæнд у 872,5 метры.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Мæхъхъæлы хохы цъуппытæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Алибар

**Алибар** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Куатетри

**Куатетри** ():
* Астæуккаг Куатетри — хъæу Знауыры районы;
* Лаше Куатетри — хъæу Знауыры районы;
* Уæллаг Куатетри — хъæу Знауыры районы.
Хъайттаты Сергей

**Хъайттаты Тотырбеджы фырт Сергей** (**Серæуыз**) (райгуырдис 1920-æм азы 7 ноябры Цъамады — амардис 2010-æм азы 8 мартъийы Дзæуджыхъæуы) у зындгонд ирон фыссæг, драматург.

## Цардафыст
1938 азы Уыналы скъолайы аст къласы каст куы фæцис, уæд бацыд педагогон техникуммæ, фæлæ дзы æххæст нæ бакаст – афицерты скъоламæ аивта йæхи.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты хæдразмæ райста афицеры цин æмæ знаг нæ бæстæмæ куы ’рбабырста, уæд фыццаг бонæй фæстæмæ уыди тохы цæхæры. Сси батальоны командир. Сгуыхтæй фæцыд хæстон фæндæгтыл, цалдæр хатты фæцæфтæ. Хорзæхджын у бирæ ордентæ æмæ майдантæй. 

Йæ ном дæрдтыл айхъуыст йæ фыццаг уацау «Æнæном обау»-ы фæстæ. Уый мыхуыры фæзынд 1949 азы æмæ сси уæды фæсивæды уарзондæр уацмыстæй иу.

Уæдæй нырмæ ныммыхуыр кодта къорд чиныджы, Ирон театры сценæйы йын сæвæрдтой дзæвгар пьесæтæ – «Таймураз», «Æхсар æмæ Дзерассæ», «Дидинæг æмæ хъама», «Куырдуаты бадæг» æмæ æндæртæ. Йæ драмæ «Мады зæрдæ» та Ирыстонæй уæлдай æвдыстой ссæдз театрæй фылдæр — Советон Цæдисы алы рæтты, стæй Болгарийы. 

Йе сфæлдыстады сæрмагонд бынат ахсынц этнографион æрмæджыты бындурыл арæзт чингуытæ «Ирон хабæрттæ» æмæ «Ирон кæлмæрзæн».

## Фиппаинæгтæ

Сергей
Категори:Ирон драматургтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны фысджытæ
Категори:Цъамады чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Арешы дон

**Арешы дон** () у цæугæдон Гуырдзыстоны, Къабалдоны рахиз фæрсагдон. 

## Фæрсагдæттæ
* Апены дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Гудзарет (Лагодехы муниципалитет)

**Гудзарет** () у хъæу Гуырдзыстоны Лагодехы муниципалитеты. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Костæ, Елбачитæ, Бестаутæ, Санахъотæ, Сиукъатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Пичхисбогири

**Пичхисбогири** () у хъæу Гуырдзыстоны Лагодехы муниципалитеты. Ацы хъæу Арешперанмæ хæстæг у, фæлæ сæ астæуты цæуы Арешы дон æмæ сæ уый хицæн кæны.

## Этимологи
Пичхи амоны *[[пыхс]]*, богири та у *[[Хид (арæзтад)|хид]]*. Пичхисбогири, ома, «пыхсæй хид».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гæн

**Гæн**,  (, ) у иуазон зайæгойты мыггаг. 

## Кæс ноджы
* Аса
* Лыстæг гæн

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Зетидæттæг зайæгойтæ
Хилаг бурдидинæг

**Хилаг бурдидинæг** (, ) у кæрдæг зайæгой, бурдидины хуыз. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Куыдзы хъонтхора

**Куыдзы хъонтхора** (; ) у, аууондархуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм маргджын зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Сындзкъутæр

**Сындзкъутæр**, диал. *джеджи* (, ) у къутæр кæнæ чысыл бæлас.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сындзбæлас

**Сындзбæлас** (, ) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Фыццагдидин

**Фыццагдидин** (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгой, æстъоппæлæйы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бумбули

**Бумбули** () — мæргъты буарыл цы фæлмæн хъуын зайы, уый.

## Кæс ноджы
* Пакъуы

Категори:Мæргъты анатоми
Тернополы облæст

**Тернополы облæст** (, ) у облæст Украинæйы ныгуылæны. Административон центр — Тернополь.

## Фиппаинæгтæ

*
Волыны облæст

**Волыны облæст** (, ) у облæст Украинæйы цæгат-ныгуылæны. Административон центр — Луцк.

## Фиппаинæгтæ

*
Сен-Мартен

**Сен-Мартен** (, *Saint Martin*, *St. Martin*) кæнæ *Санкт-Мартин*, *Сыгъдæг Мартин*

## Топонимтæ
* Сен-Мартен (Синт-Ма́ртен, Сыгъдæг Мартины сакъадах) — Карибы денджызы сакъадах.

### Франц
* Сен-Мартен — къанау Парижы.
* Сен-Мартен — Францы фæсденджызон æмбалад.

## Кæс ноджы
* Сент-Мартин
* Синт-Маартен
* Мартин
Ровнойы облæст

**Ровнойы облæст** () у облæст Украинæйы цæгат-ныгуылæны. Административон центр — Ровно.

## Фиппаинæгтæ

*
Æхсон

**Æхсон** кæнæ **схон**, , *æддор*, *æтдор* у хæххон дуры мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæххон мыггæгтæ
Цъæх мæга

**Цъæх мæга**,  (; ) у чысыл маргъ. Йæ буары дæргъ у 27—30 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 80—200 г.

## Кæс ноджы
* Мæга

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Мыстымарг

**Мыстымарг** кæнæ **мысты марг**, **мыстыты хос** (*Arsenicum* — **As**) у элементты периодон системæйы 33-æм химион элемент, æрдæгзгъæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Æрдæгзгъæртæ
Тæгъз (хими)

**Тæгъз** () — иуæй-иу минералты тривиалон ном, пайда дзы кæнынц хъацæнæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Минералтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Нитраттæ (минералтæ)
Бæмбæггаг

**Бæмбæггаг** кæнæ **бæмбæгбæлас** (, ) у зайæгойты мыггаг.

## Кæс ноджы
* Бæмбæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хурхъæз

**Хурхъæз** (, ) у, æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм æнусонцъæх зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Мату-Гросу-ду-Сул

**Ма́ту-Гро́су-ду-Сул** () у штат Бразилийы хуссар-ныгуылæны. Штаты сæйраг сахар у Кампу-Гранди.

## Фиппаинæгтæ

*
Æхсимулдзæ

**Æхсимулдзæ***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* у хæрынæн бæзгæ кæрдæг.

## Литературæ
* 
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Æрвхуыз

**Æрвхуыз** кæнæ **арвхуыз**, **æрвгъуыз**, **[[цъæх]]** у копрадзхуызы (цъæхы) фæлхуызты къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуызтæ
Апаватн

**Апаватн** () у цад Исландийы хуссар-ныгуылæны. Йæ фæзуат — 13 км².

Категори:Исландийы цæдтæ
Сактæ

[thumb|300px|Астæуккаг Ази I миназы нæ эрæйы агъоммæ: [Скифи, Маргианæ, Парфи, Согъд, Хорезм]]
[thumb|Сакты-цыргъхудты паддзах Скунха. [Дарий I Гистасп|Дарий I-ы Бехистуны фысты рельеф (VI æнус нæ эрæйы агъоммæ)]]
**Сактæ** (рагон перс. *Sakā*, , ) уыдысты рагон цæугæцарæг знæмтæ, чи цæрдысты нырыккон Астæуккаг Азийы æмæ дзырдтой скифаг æвзаджы скæсæйнаг диалекттыл. Сæ ном цæуы скифаг ныхасæй Saka, кæцы нысæн кæны «саг» нырыккон ирон æвзаджы.

### Сакты къордтæ
Рагон персайнаг фыстæджытæ сакты дих кæнынц цыппар къорды:
***сактæ-хаомаваргæ**, "*хаома-æхсидгæ*" — цæрдысты цæугæдон Мургабы тæрфы, Геродот æмæ ’ндæр антикон автортæ хуыдтой сæ «амюргитæ».
***сактæ-тиграхауда**, "*цыргъхудтæ*" — цæрдысты Тянь-Шаны хæххты цур, æрæх сæ æмхуызон кæнынц антикон авторты массагеттимæ.
***сактæ-парадарайя**, "*фæсденджызы цæрджытæ*".
***сактæ-парасугудам**, "*фæссогъдиагтæ*", "*[[Согъд]]ы фæстæ чи цæрынц*" — цæрдысты Аралы денджызы бассейны, Сырдарья æмæ Амударьяйы тæрфы.

Категори:Скифтæ
Мæзджытлы

**Мæзджытлы** () у хъæу Турчы, Мусы провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мусы сахартæ æмæ хъæутæ
Отлуйазы

**Отлуйазы** () у хъæу Турчы, Битлисы провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Битлисы цæрæнрæттæ
Хъилхъæдур

**Хъилхъæдур** (,  кæнæ *фасоль вьющаяся*) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Æхсæдæнтæ (зайæгой)

**Æхсæдæнтæ** (, ) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Куыдзыдзæхæра

**Куыдзыдзæхæра** (,  кæнæ *Цикорий дикий*) у бирæазон кæрдæг зайæгой, стъæлхайы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кæсæгтæ

**Кæсæгтæ** кæнæ **[[кæф]]тæ**,  () сты доны цæрæг рагъыстæгджын цæрæгойты парафилион къорд.

## Нæмттæ
Цуанон æвзагыл (дыгурон вариант): *донигъазгæ*.

## Кæс ноджы
* Тъепа

## Фиппаинæгтæ

*
Саухалон

**Саухалон**  (, ) у мæргъты хуыз сынтыты мыггагæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Цъах

**Цъах** кæнæ **цъиах**, бирæон нымæц: **цъиæхтæ** (, ) у маргъ. Йæ буары дæргъ у 34—39 сантиметры бæрц.

Категори:Мæргътæ
Скилур

**Скилур** ( — æнхъæлгæ скифаг ныхасæй *skidura* «лыг кæнгæ, уæлахизхæсгæ») уыдис Тавроскифийы паддзах, чи хицауиуæг кодта ~ 130 азæй нæ дуджы агъоммæ æмæ амардис 114/113 азы нæ дуджы агъоммæ. Скилуры тыххæй зонгæ у Плутархы æмæ Страбоны уацмыстæй æмæ археологон къæхтытæй.

Скилуры рæстæджы Скифаг паддзахад айтыгъдис æппæт быдырон Тавридæйæ Днепр æмæ Хуссар Бугмæ. Скилур рагон быдырон хъæуы бынаты йæ ног сæйраг сахар самайдта, Скифаг Неаполь. Бердзенаг полис Ольви скифæгты дæлбæр уыди æмæ уагъта згъæрæхцæ Скилуры номимæ. Страбонмæ гæсгæ Скилур самадта фидар-сахартæ Палакий æмæ Хаб. Цалдæр æнтыстджын балцы сæххæст кодта «пиратаг сатархейты» ныхмæ.

Амардис Понты паддзах Митридат VI-имæ хæсты, кæй ныхмæ скифагтæ тох кодтой Понты быдыры хицауиуæджы тыххæй. Йæ мæлæты фæстæ тагъд рæстæджы Митридат сæ ныппырх кодта. Скилуры ныгæдтой Скифаг Неаполы мавзолейы. Йæ фырт Палак сси скифæгты ног паддзах.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Скифаг паддзæхтæ
Тускъаты Таймураз

**Тускъаты Русланы фырт Таймураз** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хицауады сæрдар. Уый райгуырдис 1966-æм азы 22 августы. Каст фæци аграрон институт (ныртæккæ университет), кусы дзы 1995-æм азæй нырмæ, ахсы профессоры бынат, разамынд дæтты кафедрæтæй иуæн. 1996-æм азæй куыста æхгæд акционерон æхсæнад «Ариана»-йы, 2005-2010 азты уыдис уыцы куыстуаты генералон директор.

2016-æм азы 27 сентябры республикæйы сæргълæууæджы барамындмæ гæсгæ Тускъаты Таймураз ссис хицауады сæрдар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Уæрæсейы экономисттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны амалхъом адæм
Категори:Цæгаты Ирыстоны хицауады сæрдартæ
Таймураз
2017-æм аз

## Цаутæ

## Амардысты
* Джусойты Нафи (р. 1925), ирон фыссæг, филологон зонæдты доктор.

*
Асуд

**Асуд** уыдысты алайнаг равзæрды мангойлаг хæстон хæйттæ, кæцытæ æрбынат уыдысты Пекин æмæ Каракорумы. Ныхас *асуд* у ныхас «ас»-ы, алантæ куыд хуыдтой араббæгтæ, бирæон нымæц мангойлаг æвзаджы.

Фæстæдæр систы мангойлаг адæмы знæм, йæ уæнгтæ ныр дæр цæрынц Мидæггаг Манголы Китайы Адæмон Республикæйы.

Категори:Мангойлаг адæм
Категори:Алантæ
Ерохин, Дмитрий Юрийы фырт

**Дмитрий Ерохин** (, райгуырдис 1979-æм азы 1 ноябры Новокузнецкы сахары) у уæрæсейаг спортсмен-уарзæг, ультрамарафонец (трейлраннер), спортивон активист, спорт æмæ æнæниз цардыуаджы парахатгæнæг. У Уæрæсейы географион æмбалады уæнг æмæ Википедийы редактор. Йæ дæсныйадмæ гæсгæ у юрист.

Ерохин спортыл никуы æнувыд уыдис, цалынмæ 26-аздзыдæй нæ бакастис Андрей Чирковы чиныг «Бег в помощь». Уыцы рæстæгæй сси номдзыд згъорæг, згъордта-иу боны дæргъы 70-80 километры бæрц, йæ тæккæ зындгонд марафон уыдис Сочийы Зымæгон Олимпаг хъæзтыты размæ, уæд уый згъоргæ æрбацыдис Мæскуыйæ Сочимæ, йæ маршруты дæргъ сси 1700 километры.

2017-æм азы Ерохины зæрды уыдис Сахалины сакъадах йæ цæгатæй йæ хуссармæ разгъорын. Уыцы цауимæ баст у «вики-экспедици», згъоргæ-згъорын иста къамтæ Викикъæбицæн, цæрæнуæтты та-иу фембæлдис журналисттæ æмæ бæнæттон цæрджытимæ. Йæ пълан йæ къухы бафтыд.

## Ерохин Ирыстоны
2017-æм азы июлы Дмитрий Ерохин згъордта æртæбонон марафон Цæгат Ирыстоны фенддæгты ууылты, марафоны алы бон дæр згъоргæ кодта 80 км бæрц. Спортсмены фæнды 2020-æм азы ноябры ногæй Ирыстонмæ æрбацæуын ног къамтæ сисынмæ Википедийæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Википедисттæ
Категори:Уæрæсейы спортсментæ-уарзджытæ
Категори:Новокузнецчы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1979-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Фуцзянь

**Фуцзя́нь** () у провинци Китайы. Административон центр — Фучжоу.

## Фиппаинæгтæ

*
Мидæггаг Мангол

**Мидæггаг Мангол** ( ; ) у автономон район Китайы. Административон центр — Хух-Хото.

## Фиппаинæгтæ

*
Халланд (провинци)

**Халланд** () у историон провинци Швецийы.

Категори:Швецийы провинцитæ
Зазхæссæн

**Зазхæссæн** , дыгур та йæ хонынц **Мæрдты бадæнтæ** — мæрдæгъдау. Нæлгоймаг мæрдты номыл-иу сарæзтой æмæ срæвдз кодтой æлæм, дугъы-иу уадысты, кодтой æхсæны хист; сылгоймаг мæрдты номыл та цыдысты уæлмæрдтæм, сæ ингæнтыл сын æвæрдтой, раздæр-иу æгъдаумæ гæсгæ цы зазы къалиутæ сфæлындыдтой, уыдон (йæ ном дæр Зазхæссæн уымæн хуыйны). 

Иры хæхбæсты заз кæй нæ зайы, уымæ гæсгæ йæ ивтой назæй; дыгурæттæ Зазхæссæн хуыдтой *Нæзуи хист*. Уырыс Зазхæссæн хонынц «Вербное воскресенье» (*[[донхæрис]]ы [[хуыцаубон]]*). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Шэньси

**Шэньси́** (; пиньинь *Shǎnxī*) у провинци Китайы. Административон центр — Сиань.

## Фиппаинæгтæ

*
Сазелет

**Сазелет** кæнæ **Икъатæ** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Лаппланд (провинци)

**Ла́ппланд** () у историон провинци Швецийы цæгаты. У провинцитæй сæ тæккæ стырдæр. Шведаг адæмы йеддæмæ, Лаппланды цæрынц финнæгтæ æмæ саамæгтæ. Æдæппæт цæрджыты нымæц у 94 мин.

Категори:Швецийы провинцитæ
Гъесджейы дон

**Гъесджейы дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны, Цъанцъахийы фæрсагдон.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Сачъыре

**Сачъыре** кæнæ **Чъыры хъæу**, **Чъыруат** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цхуырбатæ, Тыджытæ, Хуыгатæ, Хъоцытæ, Хъотайтæ, Багатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Пацъа (хъæу)

**Пацъа** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу, Гуфтайы хай.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Испайнаг алано

**Испайнаг алано** () у испайнаг куыдзы мыггаг, хауы молоссты къордмæ.

Испайнаг историктæ куыд æнхъæлынц, афтæмæй ацы куыдзы мыггаг Испанимæ семæ рахастой рагон алайнæгтæ, кæцытæ дзы V-æм æнусы, Адæмты стыр гоцы рæстæджы, æрцардысты, æмæ уыдонæй ацы куыдзы мыггаг йæ ном исы. 

Алайнæгтæ фыццаджы цы куыдз æрхастой, уый ныр сæфт мыггаг у, кæцы хуындис хуымæтæг Алан (, ), æмæ испайнаг аланойы йеддæмæ йæ баззайдзагтыл нымад цæуынц европæйæг моллосты фылдæр хай, се ’хсæн бритайнаг бульдогтæ æмæ æндæртæ.

Категори:Алантæ
Категори:Куыйтæ
Немыцаг фиййау куыдз

**Немыцаг фиййау куыдз** () у Германæй æвзæргæ кусæг куыйты мыггаг. Сты астæуккаг кæнæ дынджыр асджын куыйтæ.

Фыццаджыдæр равзæрдысты куыд афтиддæр кусæгон æмæ фиййау куыйтæ, фæлæ ныры рæстæджы хæлиугонд сты куыд равдыстон, хъахъхъæдадон кæнæ бинонты куыйтæ дæр.

Категори:Куыйтæ
Гасситы Мурат

**Гасситы Георгийы фырт Мурат** у ирон профессионалон боксёр,  WBA æмæ IBF-мæ гæсгæ Дунейы чемпион уæззау уæзы. Йæ фæсномыг у Iron.

Йæ спорты фæндаг райдыдта дзюдо æмæ футболæй. Боксы архайы 2007-æм азæй.

Йæ фыццаг профессионалон тох уыдис 2011-æм азы 21 сентябры.

Абоны бонмæ (2021-æм азы ноябрь) уыдис æм 30 тохы, уыдонæй дыууæйы фæхæрд, сæ 19 та нокаутæй фæуæлæхиз кодта.

Категори:Ирон боксёртæ
Категори:Уæрæсейы боксёртæ
Категори:IBF-ы чемпионтæ
Категори:WBA-ы чемпионтæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Мурат
Гуыдиаты Амурхан

**Гуыдиаты Хаджумары фырт Амурхан** (1932—1999) уыдис зындгонд ирон математик, 1971-1976 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ректор. Уый йеддæмæ зындгонд у куыд Ирыстоны фыццаг ахуыргонд-математик.

Райгуырдис 1932 азы Джызæлы. 1948 азы каст фæци хъæууон скъола, уыцы азы дæр ЦИПИ-йы (ныры ЦИПУ) студент сси. Ам дæр райдыдта йæ зонадон архайд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Джызæлы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Уæрæсейы математиктæ
Амурхан
Буачидзе, Самуил Григорийы фырт

**Самуил Григорийы фырт Буачидзе** (), фæсномыг — **Ной** (; райгуырдис 1882-æм азы 5 июны, Кутаисы губернæйы Парцхналийы хъæуы — амардис 1918-æм азы 20 июны Дзæуджыхъæуы) — Уæрæсейы революционер-большевик, Цæгат Кавказы Советон влæсты сæрæппонд чи тох кодта, уыдонæй иу.

## Цардафыст
Буачидзе райгуырдис зæхкусæг бинонты ’хсæн. Каст фæцис хъæууон хæдзарады училище æмæ ахуыргæнджыты курсытæ. 1902-æм азы бацыдис партимæ. Разæнгæрд кодта зæхкусджыты тох 1905-æм азы революцийы рæстæг Ныгуылæн Гуырдзыстоны.

Ахстой йæ æмæ йæ арвыстой Сыбырмæ. Уырдыгæй алыгъдис 1911-æм азы Гуырдзыстонмæ, уырдыгæй та — фæсарæнмæ. Куыста Швейцарийы большевикты партийы хъуыддæгтыл. Февралы революцийы фæстæ, Ленины амындмæ гæсгæ, Ной Буачидзе аразта политикон эмигрантты раздæхт Уæрæсемæ. 1917-æм азы апрелы раздæхтис йæхæдæг дæр æмæ ссис Дзæуджыхъæуы советы президиумы уæнг. 1918-æм азæй — Терчы Советон Республикæйы адæмон комиссарты советы сæргълæууæг. 

Фехстæуыд митингы рæстæг Дзæуджыхъæуы 1918-æм азы 20 июны.

Дæргъвæтин рæстæг Ной Буачидзейы ном хаста Дзæуджыхъæуы сæйрагдæр уынгтæй у — ныртæккæйы Къостайы проспекты цæгатаг хай.

Категори:Харагаулы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Категори:Уæрæсейы революционертæ
Батман

**Батман**:

## Топонимтæ
* Батман — сахар Турчы.
* Батман — провинци Турчы.
Дзæгъойты Игорь

**Дзæгъойты Шотайы фырт Игорь** райгуырдис 1974-æм азы Цхинвалы, у ирон боксёр, Дзæуджыхъæуы сывæллæтты æмæ æрыгæтты боксы спортивон скъолайы директор.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон боксёртæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Ирыстоны спортсментæ
Категори:Цæгат Ирыстоны спортсментæ
Игорь
Категори:Украинæйы боксёртæ
Категори:1974-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Спас-Клепики

**Спас-Кле́пики** () у сахар Рязаны облæсты. Сахар у Клепикийы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рязаны облæсты сахартæ
Спасск-Рязанский

**Спасск-Рязанский** () у сахар Рязаны облæсты. Сахар у Спассчы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рязаны облæсты сахартæ
Къоб (Цæцæн)

**Къоб** (, ) у хъæу Цæцæны Шелковскаяйы районы.

## Истори
XIX æнусы кæрон Гуырдзыстоны Хъазыбеджы районы бинонтæ алы мыггæгтæй алыгъдысты æмæ ’рцардысты Хъызлары (Залкъофы) æмæ сæ хъæу схуыдтой Къоб — Къобæй æмæ йæ алыфарс хъæутæй кæй алыгъдысты, уый тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шелковскаяйы районы цæрæнрæттæ
Категори:Ирыстоны истори
Рыбное

**Рыбное** () у сахар Рязаны облæсты. Сахар у Рыбноейы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рязаны облæсты сахартæ
Категори:Рыбноейы районы цæрæнрæттæ
Новомичуринск

**Новомичу́ринск** () у сахар Рязаны облæсты Пронсчы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рязаны облæсты сахартæ
Зымæгондон

**Зымæгондон‎** кæнæ **Зымæгон дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Мамысондоны фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Дзуары комы дон

## Кæс ноджы
* Зымæгон æфцæг
* Къодзы комы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Майлийы хох

**Майлийы хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстонæй Гуырдзыстоны ’хсæн. Хохы бæрзæнд у 4506 метры. 

## Кæс ноджы
* Майли

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Нагасаки

**Нагасаки** () у централон сахар Японы хуссар-ныгуылæны, Нагасакийы префектурæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы сахартæ
Таймазы хох

**Таймазы хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Хохы бæрзæнд у 3855 метры. 

## Кæс ноджы
* Таймазы æфцæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Ульсан

**Ульса́н** () у сахар-метрополи Хуссар Корейы хуссар-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Корейы сахартæ
Анапæ

**Ана́пæ** () у курортон сахар Уæрæсейы Краснодары крайы Сау денджызы былгæрон. Цæрынц дзы 75,4 мин адæймаджы (2017), сæ нымæц рæзы.

Анапæ у климатологон æмæ бальнеологон курорт, зындгонд у куыд сывæллæтты дзæбæхгæнæн. 

2011-æм азы сахар райста «Хæстон намысы сахар»-ы кадджын ном.

## Географи
Анапæ æрбынат кодта Краснодары крайы ныгуылæны, Сау денджызы былгæрон. Мæскуыйæ у 1500 км дард, Краснодарæй — 190 км, Сочийæ — 360 км. Анапæ лæууы Стыр Кавказ æмæ Таманы æрдæгсакъадахы ’хсæн.

Сæрдыгон рæстæг денджызæй æрбацæугæ дымгæ фенцондæр кæны бынæттон цæрджыты цард. Анапæйы змисджын пляж у æппæт Уæрæсейы зындгонд, тæнæг дон хорз схъарм вæййы, йæ температурæ схизы 25&nbsp;°C онг. Зымæг вæййы асæст, фæлæ хъарм, иуæй-иу хатт уазал дæр вæййы.

Сахары ууылты цæуы Анапкæйы дон æмæ Сау денджызмæ бакæлы.

Анапæмæ хæстæг Кавказы хæхтæ бæрзонд не сты, 200 метрæй ныллæгдæр (уый тыххæй дымгæ хæрдмæ не схизы æмæ къавдатæ нæ цæуынц, уымæй бæстыхъæд у хус, зæххастæуденджызон типы). Хæхтæ сты хъæдæй æмбæрзт.

## Истори
Анапæйы бынаты рагзаманы цардысты синдаг адæм, сæ сахар хуындис Синдикæ. Боспоры паддзахадмæ куы бацыдис, уæд æндæр номæй сси хъуыстгонд — Горгиппи, зæгъгæ. Горгиппийæн йæ хуыздæр заман уыдис III æнусы онг, фæстæдæр варварты къухæй дæрæнгонд æрцыдис.

XIV æнусы Анапæйы бынаты фæзындис генуэзаг колони *Мапа*. Генуйæгтæ дзы сарæзтой фидар гæнæх, уый ссарæн ис йæ рæстæджы географион картæтыл.

1395-æм азы Тамерлан абалц кодта Тохтамышы ныхмæ, фидармæ цур цы цæрæнран уыдис, уый дæр фехæлдта..

1475-æм азы, султан Мехмед II Тыхгæнæг Османты империйы æлдæриуæг куы кодта, Кафæмæ цæуæг Гедик Ахмед-пашайы æфсад байста Анапæйы фидар дæр æмæ дзы ныууагъта туркæгты гарнизон.

1641-æм азы туркаг фыссæг Эвлия Челеби бабæрæг кодта Анапæ æмæ йæ цыбыр афыст ныууагъта. Куыд фыста, афтæмæй Анапæйы фидар лæууы бæрзонд бынаты, фæлæ гарнизон дзы кæй нæ уыд, уый аххосæй цалдæр хаты стыгъд æрцыдис Доны хъазахъхъæй. Анапæйы наулæууæн стауы, Челебимæ гæсгæ 1000 науы дзы сæвæрæн ис æдасæй. Фидары алфамбылай цы адæм цæры, уыдон хоны *шефаки* — уыдон, дам, бирæ не сты, фæлæ хъалон фидынц æрмæстдæр тыхæй æмæ аразынц змæстытæ. Челебийы хъуыдымæ гæсгæ, фидары гарнизон фаг куы уа, уæд паддзахады бон уаид черкесæгты уисæны дарын.

Историк Ф. К. Бруны хъуыдымæ гæсгæ черкесаг знæм шегаки (хегайки) сахар байсыны агъоммæ чырыстон уыдис, уымæн æвдисæн сты туркаг фыссæг Хаджа-Хальфайы ныхæстæ, уый фыста шегаки, дам, йæ рæстæджы онг (XVII æнусы) чырыстон диныл хаст уыдысты.

Анапæ уыдис цагъайрæгтæ уæй кæныны æртдзæст, суанг мæ XIX æнусы дæр фембæлæн дзы уыдис уырыссаг уацайрæгтыл.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг курорт бынтон дæрæн æрцыдис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Краснодары крайы сахартæ
Категори:Сау денджызы курорттæ
Халæнгуыртæ

**Халæнгуыртæ** кæнæ **Мыдзбыр**, дыгур. *Халæнгуртæ* () у зодиакалон стъалыгуппар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Ржев

**Ржев** () у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты. Цæрынц дзы 59,8 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тверы облæсты сахартæ
Углич

**У́глич** () у сахар Уæрæсейы Ярославлы облæсты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ярославлы облæсты сахартæ
Категори:Уæрæсейы Зæрин цæг
Дахран

**Дахран** у сæрачы хуыз.

## Этимологи
Ацы дзырд персайнаг æвзагæй цæуы: *Tähran* — «Тегеран».

## Кæс ноджы
* Мæскуы

## Фиппаинæгтæ

Категори:Царм (хъуымац)
Чъырамад

**Чъырамад** уыдис хъахъхъæнæн амаддзаг (кулдуар) Уæлладжыргомы. Лæууы Бызы комкоммæ Æрыдоны рахиз былыл. Ам бадтысты Урсдоны цæрджытæ (Цъæхилтæ) æмæ цæуæг адæмæй истой фæндагыл цæуæггаг хъалон.

## Кæс ноджы
* Зылын дуар

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Ирыстоны истори
Категори:Уæлладжыргом
Тæга

**Тæга** — ирон таурæгъмæ гæсгæ уыдыс Тæгиаты рагфыдæл, Куырттайы ’фсымæр.

## Таурæгътæ
Иу таурæгъмæ гæсгæ, Хæкъуынайы хохы сæр кæнæ та Уæлæсыхы кæддæр цардысты дыууæ æфсымæры — Тæга æмæ Куыртта.

Тæгайæн, таурæгъмæ гæсгæ, уыд æртæ фырты: Тлат, Хъамби æмæ Знауыр.

### Равзæрд
* Ос-Бæгъатыр → Сидæмон → ? → ? → Тæга
* Ос-Бæгъатыр → ? → ? → Тæга

## Кæс ноджы
* Тæгиаты æхсæнад

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Ирыстоны истори
Категори:Тæгиаты æхсæнад
Зарайск

**Зара́йск** () у сахар Мæскуыйы облæсты хуссар-скæсæны. Цæрынц дзы 23,4 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Арвы куыдз

**Арвы куыдз** кæнæ **Чысыл Куыдз** (, , **CMi**) у стъалыгуппар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Кахун

**Кахун** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Æруаны районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æруаны районы цæрæнрæттæ
Скон

**Скон** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъосæг

**Хъосæг** у хизæнуат Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, фос дзы хызтысты суанг уазæлттæм, æвæрдтой дзы хорз фыд. Ис Бызæй Тæмисчъы астæу.  

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. Ф. 475

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры район
Змæстдон

**Змæстдон** кæнæ **Змæст дон**, **Æзмæст дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Сауы ком

**Сауы ком** у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Ходы цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. Ф. 475

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Сухон

**Сухон** кæнæ **Сухом** у хохы цъупп æмæ хъæды ном Цæгат Ирыстоны, Црауы хуссар-ныгуылæнæрдыгæй.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ананур

**Ананур** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Ризæджы хос

**Ризæджы хос** (, ) у бирæазон кæрдæг, скъæлдзойы хуыз. 

## Кæс ноджы
* Ризæджыгæрдæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мæрдæнциан

**Мæрдæнциан** у къуылдым Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Æрхоны ком
Сион

**Сион**:

* Сион — саджы ном цуанон æвзаджы.

## Топонимтæ
* Сион — хъæу Гуырдзыстон Хъазыбеджы муниципалитет;
* Сион — хъæу Гуырдзыстон Тианеты муниципалитет.
Скагеррак

**Скагерра́к** (, , ) у донкъубал Скандинави æмæ Ютландийы ’хсæн. Донкъубал бæтты Цæгат æмæ Балты денджызтæ.

Йæ уæрх у 80—90 километры бæрц, йæ дæргъ та — 240 километры, æрфад у 700 метры.

## Кæс ноджы
* Каттегат

Категори:Донкъубалтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуртиси

**Хуртиси** () у хъæу Гуырдзыстоны Хъазыбеджы муниципалитеты. Ис Хиуы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Нуаза

**Нуаза** кæнæ **Наоза** ( [навази]) у хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Биганатæ, Чысиатæ, Дриатæ, Гæбæратæ, Бедойтæ, Сохатæ, Хацыртæ, Къусратæ, Кæсойтæ, Куыдзетæ, Букылтæ, Годжитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхетайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бибылты хох

**Бибылты хох** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Гудисгомæй Чысыл Леуахи гомы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Уири

**Уири**,  у зайæгой. Уири зади цæндгæрæтты, хуымты ауæдзты. Йæ сыфтæ уыдысты дæргъæццонæй фæлмæн æмæ бæзджын, йæ уидагæн уыд тарбын цъар. Хордтой йæ хæрзæхсадæй, æмæ кодта донджынæй судзаг ад. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Айларты Измаил. Ирон фарн: Ирон адæмы цардыуаг æмæ æгъдæуттæ. — Дзæуджыхъæу: Гасситы Викторы номыл рауагъдадон-полиграфион куыстуат, 2012 — 392 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цъилкъан

**Цъилкъан** () у хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхетайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Каттегат

**Каттега́т** (, ) у донкъубал Скандинави æмæ Ютландийы ’хсæн. Йæ уæрх у 60—122 километры бæрц, йæ дæргъ та — 200 километры.

## Кæс ноджы
* Скагеррак

Категори:Донкъубалтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъасара (хох)

**Хъасара** у хохы цъупп Гуырдзыстоны Тырсыгомы. Йæ бæрзæнд у 3350,9 м.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Шатой

**Шато́й** () у хъæу Цæцæны, Шатойы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шатойы районы цæрæнрæттæ
Хал-Килой

**Хал-Килой** () у хъæу Цæцæны Шатойы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шатойы районы цæрæнрæттæ
Ойсхара

**Ойсхара** () у сахар Цæцæны Гудермесы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гудермесы районы цæрæнрæттæ
Категори:Цæцæны сахартæ
Стыр зæйуат

**Стыр зæйуат** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Деметы хъæуы цур.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Стыр зæйуаты дон

**Стыр зæйуаты дон** кæнæ **Стырзæйуаты дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы. Уый у Стыр Леуахийы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Асинты сæр

**Асинты сæр** у къæдзæх Цæгат Ирыстоны. Ис Бызыхъæуы фале.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Чъеци

**Чъеци** () — æлыгæй арæзт тебæ, фыцынц ыл уæливыхтæ.

## Кæс ноджы
* Чъециаг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мигæнæнтæ
Хабаз

**Хабаз** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Золкæйы районы, Малхъы доны галиу был.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Золкæйы районы цæрæнрæттæ
Золкæйы район

**Золкæйы район** (, , ) у район Кæсæг-Балхъары. Йæ административон центр у Дзæллыхъо.

## Золкæйы районы цæрæнрæттæ
* Батех
* Белокаменское
* Дженал
* Дзæллыхъо
* Залукодес
* Зольское
* Каменномостское
* Камлюково
* Кичмалка
* Малхъ
* Октябрьское
* Приречное
* Псынадаха
* Светловодское
* Сармаково
* Совхозное
* Хабаз
* Шордаково
* Этоко

## Фиппаинæгтæ

*
Терчы район

**Терчы район** (1921-æм азæй — 1935-æм азы онг — *Чысыл Кæсæджы район*; , ) у район Кæсæг-Балхъары. Йæ административон центр у Терк.

## Терчы районы цæрæнрæттæ
* Акведук
* Арыхъхъ (*Арик*)
* Белоглинское
* Боташатæ (*Плановское*)
* Дæйы хъæу (*Дейское*)
* Дæллаг Акбаш
* Дæллаг Куырыпп
* Дзылат
* Заводское
* Инаркой
* Интернациональное
* Красноармейское
* Куыйан
* Ново-Хамидие
* Ног Балхъар
* Опытное
* Псынашхо
* Тамбовское
* Терекское
* Терк
* Уæллаг Акбаш
* Уæллаг Куырыпп
* Урожайное
* Хамидие
* Чысыл Терк
* Шикулей

## Фиппаинæгтæ

*
Дзылат (Кæсæг-Балхъар)

**Дзылат**,  (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Галюгаевская

**Галюгаевская** () у станицæ Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1770-æм азы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Балакен

**Балакен**, вариант: *Белекан* (, ) у сахар Азербайджаны, Балакены районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны сахартæ
Гусар (сахар)

**Гусар**, раздæры — **Кусары** (, ) у сахар Азербайджаны, Гусары районы административон центр. Æрбынат кодта паддзахады цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны сахартæ
Шеки

**Шеки́** () у сахар Азербайджаны цæгат-ныгуылæны, Шекийы районы административон центр.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Хачмаз

**Хачмаз** () у сахар Азербайджаны цæгаты, Хачмазы районы административон центр.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Гæздæнты Булат

**Гæздæнты Гаппойы фырт Булат** (райгуырдис 1936-æм азы 22 июны Ольгинскæйы) у ирон дирижёр, композитор, фæндырдзæгъдæг, Уæрæсейы адæмон артист.

## Цардафыст
Гæздæнты Булат райгуырдис 1936-æм азы 22 июны Цæгат Ирыстоны Ольгинскæйы.

## Æддаг æрмæг
* Youtube // OKO • BULAT GAZDANOV (North Ossetia)

Булат
Категори:Ольгинскæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артисттæ
Категори:Уæрæсейы Федерацийы адæмон артисттæ
Категори:Уæрæсейы дирижёртæ
Категори:Уæрæсейы фæндырдзæгъдджытæ
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Сгæрæны дон

**Сгæрæны дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дæргъæвсы комы, Мидæгрæбындоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ
Хачмазы район

**Хачмазы район** () у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады цæгаты. Районы административон центр у сахар Хачмаз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны районтæ
Цæгæры рагъ

**Цæгæры рагъ** у хохы рагъ Бадæй Дæйыхъæуы ’хсæн.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Бады ком
Панамæ (сахар)

**Пана́мæ** кæнæ **Панама́** () у Панамæйы сæйраг æмæ стырдæр сахар.

Категори:Панамæйы сахартæ
Мингечаур

**Мингечаур** кæнæ **Мингечевир** () у сахар Азербайджаны, Къуары доны был.

## Кæс ноджы
* Мингечауры донуат

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны сахартæ
Фучжоу

**Фучжоу** (, ) у сахар æмæ сахары зылд Китайы, Фуцзяны провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фуцзяны сахартæ
Бельмопан

**Бельмопан** () у Белизы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Белизы сахартæ
Бастер

**Бастер** () у Сент-Китс æмæ Невисы сæйраг сахар. Цæрджыты нымæц: 13 мины бæрц.

Категори:Сент-Китс æмæ Невис
Тегусигальпæ

**Тегусига́льпæ** () у Гондурасы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гондурасы сахартæ
Адиген

**Адиген** () у хъæу Гуырдзыстоны, Адигены муниципалитеты административон центр. Хъæуы цæры 783 адæймаджы (2014).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Адигены муниципалитеты цæрæнрæттæ
Александровскæ

**Александровскæ** (, ) у станицæ Кæсæг-Балхъары Майскийы районы. Цæрынц дзы 3,6 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Майскийы районы цæрæнрæттæ
Майскийы район

**Майскийы район** (, , ) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Майский.

## Майскийы районы цæрæнрæттæ
* Майский
* Александровскæ
* Котляревская
* Ново-Ивановское
* Октябрьское
* Сарское
* Ново-Курский
* Колдрасинский
* Право-Урванский
* Пришибо-Малкинское
* Лесное
* Славянский
* Красная Поляна
* Баксанский

## Фиппаинæгтæ

*
Агъвали

**Агъвали** (, ) у хъæу Дагъистаны, Цъумадайы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 2,7 мин адæймаджы (2017 азы), уыдонæй фылдæр хай сты солиаг адæмыхаттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Бабаюрты район

**Бабаюрты район** (, ) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у хъæу Бабаюрт.

## Фиппаинæгтæ

*
Бабаюрт

**Бабаю́рт** (, ) у хъæу Дагъистаны, Бабаюрты районы административон центр. Хъæуы цæрынц 16,1 мин адæймаджы (2017 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бабаюрты районы цæрæнрæттæ
Аргуыдан

**Аргуыдан** кæнæ **Аргудан** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы. Лæууы цæугæдон Аргуыданы доны былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Жемтала

**Жемтала́** (; ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы. Цæрынц дзы 3,3 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Джизигом

**Джизигом** у ком Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, Фыййагдоны рахизфарс. 

Комæн йæ дыууæ фарсы зайы стыр хъæд, кæлы дзы Джизидон, комы сæрмæ та уыдис Джизийы хъæу.

Джизийы цæрджытæ уыдысты зын уавæры, нæ сæм уыд хуызæн фæндаг, æмæ тухæнтæ кодтой, уымæ гæсгæ алы рæттæм фæлыгъдысты, баззадис ма дзы хæдзæртты хæлддзæгтæ. Куырттаты комæй Джизийыл ахизæн ис Хъобанмæ.

## Хъæутæ
* Джизи

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Куырттаты ком
Чызджыты фæндаг

**Чызджыты фæндаг** у хохы рагъ Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Куырттаты ком
Алай

**Алай** у чындзхæсджыты зарæджы базарды ныхас.

## Кæс ноджы
* **Алайгæнæг** — чындзæхсæвы зарæг чи зары, уыцы чындзхæссæг.
* **[[Алай-цоппай]]** — ритуалон зарæджы базард цоппайгæнгæйæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон культурæ
Дзогъаты къахыр

**Дзогъаты къахыр** у къæдзæхты ном. Ис Джызæлæй Хъобаны ’хсæн.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Химой

**Химой** (, ) у Цæцæны хъæу, Шаройы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шаройы районы цæрæнрæттæ
Хосæврагъ

**Хосæврагъ** у хохы рагъ Цæгат Ирыстоны, Куырттаты комæй Хъобангомы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Хъобангом
Категори:Куырттаты ком
Æхсгæ дон

**Æхсгæ дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Мæргъузы ком

**Мæргъузы ком**, (, ) у ком Кæсæг-Балхъары, Лескены цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Кæсæг-Балхъары кæмттæ
Згъарискъ

**Згъарискъ** кæнæ  **Згъарисчъы рагъ** у хохы рагъ æмæ æрдуз Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Зеленокумск

**Зеленоку́мск** () у сахар Стъараполы крайы. Уый у Советскоейы районы (сахары зылды) административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Будённовск

**Будённовск** () у сахар Стъараполы крайы, Будённовсчы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Дыгулыбгей

**Дыгулыбге́й** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары цæрæнрæттæ
Тарумовкæ

**Тару́мовкæ** () у хъæу Дагъистаны, Тарумовкæйы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 5,9 мин адæймаджы (2017 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тарумовкæйы районы цæрæнрæттæ
Терекли-Мектеб

**Терекли́-Мекте́б** (, ) у хъæу Дагъистаны, Ногъайы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 6,9 мин адæймаджы (2017 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны Ногъайы районы цæрæнрæттæ
Хъогъалухътæ

**Хъогъалухътæ**, варианттæ — *Уыгъалыхъуатæ*, *Уогъалухътæ*, *Угъалыхъуатæ* (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Ленинаул

**Ленинаул**:
* Ленинаул — хъæу Дагъистаны Казбековы районы.
* Ленинаул — хъæу Дагъистаны Ногъайы районы.
Ленинаул (Казбековы район)

**Ленинаул** (, , *Пхьарчхошка*) у хъæу Дагъистаны Казбековы районы. Хъæуы цæрынц 9,6 мин адæймаджы (2017 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Казбековы районы цæрæнрæттæ
Мехельта

**Мехельта** () у хъæу Дагъистаны, Гумбеты районы административон центр. Хъæуы цæрынц 3,3 мин адæймаджы (2010 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гумбеты районы цæрæнрæттæ
Дылым

**Дылым** (, ) у хъæу Дагъистаны, Казбековы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 9,7 мин адæймаджы (2017 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Казбековы районы цæрæнрæттæ
Гумбеты район

**Гумбе́ты район** (, ) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Мехельта.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъуырман

**Хъуырман**,  ( *‘Īd ’al-’Aḍḥā*) у пысылмон дингæнæг адæмы сæйраг бæрæгбон. Бæрæгбон вæййы, Комбæттæнæй — Рамаданæй — Уразайæ дæс æмæ ссæдз боны куы рацæуы, уæд — араббаг æвзагыл зу-ль-хиджжайы мæйы дæсæм боны. 

Пысылмон диныл æууæндæг адæмæй алчидæр фæархайы Хъуырманы бæрæгбон скæныныл. Бæрæгбон ахæссы æртæ-цыппар боны. Сæйраг бæрæгбон вæййы пысылмон адæмы сæйраг кувæндон — Меккæйы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пысылмон бæрæгбæттæ
Алхан-Кала

**Алха́н-Кала́** () у хъæу Цæцæны Грознайы районы. Цæрынц дзы 11,9 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Грознайы районы цæрæнрæттæ
Закан-Юрт

**Закан-Юрт** () у хъæу Цæцæны Ачхой-Мартаны районы. Цæрынц дзы 6,5 мин адæймаджы (2017).
 
## Фиппаинæгтæ

Категори:Ачхой-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Шалажи

**Шалажи** () у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 5,2 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Валерик

**Валерик:**
* Валерик — хъæу Цæцæны.
* Валерик — цæугæдон Цæцæны.
Катар-Юрт

**Катар-Юрт** кæнæ **Катыр-Юрт** () у хъæу Цæцæны Ачхой-Мартаны районы. Цæрынц дзы 14,2 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Ачхой-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Грознайы район

**Грознайы район** (, ) у Цæцæны районтæй иу. Йæ административон центр у сахар Грозна.

## Фиппаинæгтæ

*
Алхасты

**Алхасты** () у хъæу Мæхъхъæлы Сунжæйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлы Сунжæйы районы цæрæнрæттæ
Нестеровская

**Не́стеровская** (, ) у станицæ Мæхъхъæлы Сунжæйы районы. Цæрынц дзы 23 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлы Сунжæйы районы цæрæнрæттæ
Ассиновская

**Асси́новская** () у станицæ Цæцæны Серноводскоейы районы. Цæрынц дзы 10,9 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Серноводскоейы районы цæрæнрæттæ
Шаро-Аргъун

**Шаро-Аргъун** (, ) у хъæу Цæцæны, Чеберлойы районы административон центр. 

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Чеберлойы районы цæрæнрæттæ
Знаменское (Цæцæн)

**Знаменское** (, ) у хъæу Цæцæны, Уæлтерчы районы административон центр. Цæрынц дзы 12,2 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Уæлтерчы районы цæрæнрæттæ
Центарой (Ножай-Юрты район)

**Центаро́й** (, ) у хъæу Цæцæны Ножай-Юрты районы. Цæрынц дзы 321 адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Ножай-Юрты районы цæрæнрæттæ
Центарой

**Центаро́й**:
* Центарой — хъæу Цæцæны Курчалойы районы.
* Центарой — хъæу Цæцæны Ножай-Юрты районы.
Ахмат-Юрт

**Ахма́т-Юрт** (2019-æм азы агъоммæ — **Центаро́й**; ) у хъæу Цæцæны Курчалойы районы. Цæрынц дзы 8,3 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Дачу-Борзой

**Дачу-Борзой** () у хъæу Цæцæны Шатойы районы. Цæрынц дзы 2,1 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Шатойы районы цæрæнрæттæ
Гойты

**Гойты** () у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 18,3 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Дай (Цæцæн)

**Дай** () у хъæу Цæцæны Чеберлойы районы. Цæрынц дзы 554 адæймаджы (2013).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Чеберлойы районы цæрæнрæттæ
Стодеревская

**Стодеревская** () у станицæ Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1769-æм азы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Бено-Юрт

**Бе́но-Юрт** (, ) у хъæу Цæцæны Уæлтерчы районы. Цæрынц дзы 7,6 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Уæлтерчы районы цæрæнрæттæ
Братское (Цæцæн)

**Братское** (, ) у хъæу Цæцæны Уæлтерчы районы. Цæрынц дзы 5,6 мин адæймаджы (2017). Бындурæвæрд æрцыдис 1837-æм азы. 

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Уæлтерчы районы цæрæнрæттæ
Брагуны

**Брагуны** (, , ) у хъæу Цæцæны Гудермесы районы. Цæрынц дзы 3,6 мин адæймаджы (2017). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гудермесы районы цæрæнрæттæ
Зæронд Атаги

**Зæронд Атаги** (, ) у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 12,1 мин адæймаджы (2017). 

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Алды

**Алды** () у раздæры хъæу Цæцæны, абон у Грознайы хай.

Категори:Грознайы истори
Хатиаг æвзаг

**Хатиаг æвзаг** у æбæрæг таурæгъон æвзаг; зыдтой йæ Æхсæртæггатæ, уыцы æвзагыл кодтой сæ сусæг ныхас. Иутæ йæ æнхъæлынц китайаг, иннæтæ — хеттаг.
 
## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзиццойты Ю. А. Нарты и их соседи: Географические и этнические названия в нартовском эпосе — Владикавказ: Алания, 1992

Категори:Æхсæртæггатæ
Категори:Нарты кадджытæ
Дæллаг Нарт

**Дæллаг Нарт** кæнæ **Дæллаг нартæ**, **Дæлнарт**, **Дæллаг сых** у Нарты хъæуы æртæ сыхтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Нарты хъæу (Нарты кадджытæ)

**Нарты хъæу** у нарты цæрæнуат,  дих кæны æртæ хайыл:

* Уæллаг Нарт;
* Астæуккаг Нарт; 
* Дæллаг Нарт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Уæллаг Нарт

**Уæллаг Нарт** кæнæ **Уæллаг нартæ**, **Уæлнарт**, **Уæлæсых**, **Уæллаг сых**, **Уæлхъæу**, **Æхсæртæггаты сых** у Нарты хъæуы æртæ сыхтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Категори:Æхсæртæггатæ
Даредзантæ

**Даредзантæ** сты Даредзанты таурæгъты сæйраг æвæрццæг хъæбатырты мыггаг. Даредзанты таурæгътæ, Нарты кадджытау, ирон адæмæн хорз зындгонд сты куыд Цæгат Ирыстоны, афтæ Хуссар Ирыстоны дæр. 

Даредзантæ сты цуанæттæ, цæрынц сырды фыдæй. Сæ цот бон рæзы уыдисн, æхсæв — уылынг. Даредзантæ бынсæфт фесты авдсæрон уæйыджы æлгъыстæй. Даредзанты Домбай йын йæ æхсæз сæры куы акъуырдта, уæд ма уæйыг куырдта, цæмæй ма йын æвдæм ныууадза. Даредзантæ ууыл куы нæ сразы сты, уæд сæ ралгъыста: «Хæрзсæфт фæут, Даредзантæ, уæ мыггагæй иу дæр куыд нал баззайа». Уæйгуыты æлгъыст цæуаг уыд, Даредзантыл дæр æрцыд, æмæ быныскъуыд фесты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Даредзанты таурæгътæ
Æрг

**Æрг** () у рагон адæмы ном ирон фольклоры.

## Топонимтæ
* Æрджынарæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон адæмон сфæлдыстад
Категори:Рагон адæмтæ
Астæуккаг Нарт

**Астæуккаг Нарт** кæнæ **Астæуккаг сых** у Нарты хъæуы æртæ сыхтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Хъазиты хох

**Хъазиты хох** кæнæ **Къуайса-хох** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Гогаджынмæ ’ввæхс.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъимизтæ

**Хъимизтæ** вариант: *Хъымистæ*, цæугæдон Хъимизты дон кæм кæлы, уыцы ком Тырсыгомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Сырхысæр

**Сырхысæр** у хохы цъупп Гуырдзыстоны. Ис Мынагомы.

## Кæс ноджы
* Сырхыты хох

## Картæ
* Карта РККА юга России

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Цъыли

**Цъыли** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Сыбагомы.

## Кæс ноджы
* Цъли

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Кæрдæджджын дзыхъхъ

**Кæрдæджджын дзыхъхъ** у хохы цъупп Тырсыгомы. Ис Ресмæ ’ввæхс.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Дзамарас (Тырсыгом)

**Дзамарас** кæнæ **Дзамарасы ком** у ком Тырсыгомы. 

## Цæугæдæттæ
* Дзамарасы комы дон

## Хæхтæ
* Урсхох

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Скъуыдты ком

**Скъуыдты ком** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Раздзогмæ ’ввæхс.

## Кæс ноджы
* Скъуыдты комы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Сæгърындзы дон

**Сæгърындзы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Схонджын дон

**Схонджын дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Кæлы Фыдхуызмæ ’ввæхс.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Картæ
* Карта АО Ингушетии 1928 года

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Алтуд

**Алтуд** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы. Цæрынц дзы 5,5 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
Новопавловск

**Новопа́вловск** () у сахар Стъараполы крайы. Уый у Кировы районы (сахары зылды) административон центр.

Сахарæн йæ бындур æвæрд æрцыдис 1777-æм азы 18 сентябры, Сыгъдæг Павелы кадæн ног фидар аразын куы байдыдтой Хъуырæйы рахиз былыл, уæд.

Сахары ис культурæйы галуан, библиотекæ, поликлиникæ, цыппар астæуккаг скъолайы, иннæ алыхуызон инфраструктурон объекттæ.

## Номы æндæр формæтæ
* Ново-Павловкæ,
* Ново-Павловская.

## Географион уавæр
Сахар æрбынат кодта Хъуырæйы доны галиу былыл Кæсгон быдыры, Кæсæг-Балхъары арæнмæ ’ввæхс. У районы астæу. Край центрмæ ардыгæй ис 258 км.

Новопавловскы мидæг ис æфсæнвæндагон станцæ — Аполлонская, Гуым (''Георгиевск'') æмæ Прохладнæ чи бæтты, уыцы æфсæнвæндагыл.

Новопавловскæй чысыл дарддæр Горнозаводскæйы ’рдæм Хъуырæйы галиу фарсыл ис зоологион заказник «Кировский».

## Боныхъæд
Сахары рæстæмбис температурæ у +12 °С. Боныхъæд у хусхæссæг.

## Истори
1777 азы 18 сентябры Хъуырæйы галиу фарсыл аразын байдыдтой Сыгъдæг Павелы кадæн фидар, уый сси Азов-Мæздæджы фидаргонд хаххæн йæ дыккаг фидар. Арæзтадыл архайдтой Владимиры драгунты полкъ, Волгæйы æмæ Хопёры хъазахъхъ. Фидары цур уыдис цæрæнран Правобережное, кæцыйы цардысты Яикæй лыгъд хъазахъхъæгтæ. Уымæ бафтыдтой ног цæрæнран дæр, станицæ Павловская (ныртæккæ Старопавловская).

1829-æм азы станицæ æндæр ранмæ рахастой, Азов-Мæздæджы хахх куы нал хъуыди, уæд. 1870-æм азæй ацы станицæ хонынц *Старопавловская*. 1848-æм азы та станицæй раздæры бынаты фæзындис станицæ Новопавловская, æрцæрын дзы кодтой Воронежы, Полтавæйы æмæ Харьковы губернæтæй ласт адæм.

XIX æнусы кæрон энциклопедион дзырдуат афтæ афыссы станицæ:«*Новопавловская — станица [[Терчы облæст|Терской области]], Пятигорского отдела; дворов 396, жителей 3 062; церковь, школа, торговых заведений 7, мельниц 6, промышленных заведений 5; базары через неделю.*»

1981-æм азы станицæ Новопавловская райста сахары статус, æмæ йæ хонын байдыдтой **Новопавловск**.

## Цæрджытæ
Сахары цæрынц 26 мин адæймагæй фылдæр. Сæ адæмы хаттмæ гæсгæ сæ фылдæр хай сты уырыссæгтæ:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Аушигер

**Аушиге́р** (; ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы. Цæрынц дзы 4,9 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Пахсæны район

**Пахсæны район** (, , ) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Пахсæн.

## Цæрæнрæттæ
* Атажукино
* Баксанёнок
* Дæллаг Куркужин
* Жанхотеко
* Заюково
* Исламей
* Кишпек
* Кременчуг-Константиновское
* Куба
* Куба-Таба
* Псыхурей
* Псычох
* Уæллаг Куркужин

## Фиппаинæгтæ

*
Эльбрусы район

**Эльбрусы район** (, , ) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Тырныауз.

## Цæрæнрæттæ
* Бедык
* Былым
* Кёнделен
* Лашкута
* Тырныауз
* Уæллаг Пахсæн
* Эльбрус

## Фиппаинæгтæ

*
Хабез

**Хабе́з** (, , ) у Хъæрæсе-Черкесы хъæу, Хабезы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хабезы районы цæрæнрæттæ
Нарæ (цæугæдон)

**На́рæ** () у цæугæдон Мæскуыйы æмæ Калугæйы облæсты.

Категори:Мæскуыйы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Калугæйы облæсты цæугæдæттæ
Шалушкæ

**Шалу́шкæ** ()  у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы. Цæрынц дзы 11,0 мин адæймаджы (2017).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ