open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Америкæйаг баба!

«**Америкæйаг баба!**» () у америкæйаг комедион мультсериал, Underdog Productions æмæ Fuzzy Door Productions-æй рауадзгæ 20th Century Fox-ы заказæй. 

«Америкæаг баба!» у америкæйаг бинонты цардæвдисæн сатирикон мултипликацион сериалы ирд минæвар. Сюжет райхæлы Смит-бинонты алыварс, кæдон сты цыппарæй, уымæй уæлдай ма иу дзурæг кæсаджы æмæ æрцæуæгæй. 

«Хуссар Паркау», ацы сериал дæр йæ мидгаст здахы алыхуызон хицæндзинæдтæм поп-культурæйы, политикæйы, дины æмæ ма æхсæнады кæцыфæнды арæх æмбæлæг темæтæм. Сериалы арæх хъуысынц рæхойныхæстæ нырыккон æхсæнадыл æмтгæй æмæ юмор, кæцы æвдисы америкæйаг æхсæнад хицæнæй.

Фыццаг пилотон рауагъд суæвыд АИШ-ы 2005 азы 6 февралы, Fox каналыл, 1 майæ та регулардзыд кæнын райдыдта тæккæ дæр «Гриффинты» фæстæ.

Сериалы персонажтæ хицæн кæнынц сæхиформæ логикон хъуыдыйæ. Сæ архæйдтæ та арæхдæр схонæн вæййынц абсурдонтæ. Афтæ ма дзы хайад исынц: анархисттæ, сауджынтæ, феминисткæтæ, хуыцæуттæ, гейтæ, политиктæ.

Ныры онг «Америкæйаг баба!» æххæст кæны 9 сезоны. 

## Сериалы сæйраг зарæг
:Дæ райсом хорз, АИШ 
:Ис мæм æнкъарæн ’мæ уыдзæни
:Тынг рæсугъд бон
:Хурæн арвы 
:Йæ цæсгомыл — худт 
:Æмæ æрттивы, арфæгæнгæ
:Америкæйаг расæйæн
:Оххай, цы тынг у йæ зæгъын
:Дæ райсом хорз, АИШ

Категори:Мультсериалтæ алфавитмæ гæсгæ
Гриффинтæ

**Гриффинтæ** () — америкайæг анимацигонд ситком, Сет Макфарлейны конд Fox Broadcasting Company-йæн. Сюжеты астæу ис æнæрæмстмæ бинонтæ Гриффинтæ: ныййарджытæ Питер æмæ Лоис, сæ сывæллæттæ Крис, Мег æмæ Стьюи, афтæмæй ма Брайан дæр — куыдз антропоморфон миниуджытимæ. Ситкомы архайд цæуы Куаходжы, æрымысгæ горæтгæрон Провиденсы, Род-Айленды штаты. Мультфильмы юморы фылдæр хай у ’вдыст, ахæм, «балыгтæй», зæгъгæ, кæдонæн сæ фылдæр сюжетмæ ницы бар дарынц æппындæр æмæ алыхуызон пысмил æмæ дайуаг темæтыл джидзæгтæ хæддарынц, куыд: политикæ, цагъайрад, æнæбондзинад, феминизм, фырнард æмæ æнд.

«Гриффинты» хъуыды Макфарлейнмæ нырма колледжы фæзынди, фæлæ йæ йæ сæххæст кæнынмæ равдæлд æрмæстдæр йæ фыццаг анимацион проектты «Ларрийы Цард» æмæ «Ларри ’мæ Стив»-ы фæстæ. Рацарызта цын сæ сæйраг нывгоймæгты, Ларри æмæ йæ куыдз Стивы, Питыр æмæ Брайанмæ, куыд уайынц, афтæ. 1988-æм азы Сет видеоист скодта 7-минут пилотон эпизод æмæ йæ равдыста телеканал Fox-ы сæргълæуджытæн, кæдоны зæрдæмæ фæцыди æмæ йын фæндаджы бар раттой. Ситком фæцис æртæ сезоны æмæ йæ 2002-æм азы сæхкæдтой. Фæлæ «Гриффинтæ» DVD-ыл иттæг хорз уæй кæй цыдысты æмæ ма сæ уæллейау рейтингтæ Adult Swim блочы æвдисгæйæ, цæ аивын кæнын кодтой сæ хъуыдытæ æмæ та сериал сæндидзыд 2004-æм азы.

Сериал 16 хатт уыди номхуынд Праймтайм премимæ «Эмми» (рамбылдта-иу æй 4 хатты) æмæ 11 хатт преми «Энни»-мæ, кæцыйы рамбылдта 3 хатты. 2009-æм азы уыди номхуынд «Эмми»-премимæ, категори «Хуыздæр комедион сериал»-ы. 1961-æм азы «Флинстоунты» фæстæмæ та уыцы номинацийы уыди анимацигонд проект. «Гриффинтæ» иу æмæ дыууæ хатт нæ уыди культон сериалыл нымад, кæд æмæ-иу æмафон йæ фыдгой дæр кодтой, зæгъæм, «Симпсонтимæ» æнгæсы тыххæй.

Категори:Мультсериалтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъамбердиаты Мысост

**Хъамбердиаты Бимболаты фырт Мысост** (райгуырдис 1909-æм азы Кæрдзыны хъæуы — амардис 1931-æм азы 5 декабры) у ирон поэт.

Ирон литературæйы Хъамбердиаты Мысосты ном цыбыр рæстæгмæ ферттывта. Хуыцауæй йын лæвæрд уыд цыбыр цардвæндаг — 22 азы.

Мысост райгуырд Ирыстоны Кæрдзыны хъæуы 1909-æм азы мæгуыр зæхкусæг лæджы хæдзары. Хуыздæр цардагур йæ бинонтæ фæцыдысты Донбассмæ, фæлæ фæстæмæ ноджы зындæр уавæры сыздæхтысты. Мысост зæрдæргъæвд лæппу уыд, æмæ Октябры революцийы фæстæ йын ахуыры фадæттæ фæци: Мæздæджы реалон скъола, Æрыдоны скъола-коммунæ, Мæскуыйы аивæдты рабфак. Мысост дæсны уыд иронау дæр æмæ уырыссагау дæр. Йæ фыццаг æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта сывæллонæй, æмæ йын 18 азы карæй джиппы уагъд æрцыд уацмысты æмбырдгонд «Цин». Хетæгкаты Къостайау, Мысосты æмдзæвгæтæ дыууæ æвзагыл дæр уыдысты æнæаипп.

## Æддаг æрмæг
* Осетия и осетины. Хъамбердиаты Мысост 
* Ossetians.com. Хъамбердиаты Мысост 

Мысост
Категори:Ирон поэттæ
Джырттмæдзæуæг

**Джырттмæдзæуæг** у кæрдæг зайæгой. 

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Габысатæ

**Габысатæ** кæнæ **Габыстæ**, дыгурон вариант: *Габистæ* () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы хистæртæ дзырдтой, зæгъгæ, дам, фыдæй-фыртмæ куыд хъуыстам, уымæ гæсгæ Габысатæ, Гъæргинтæ, Бутатæ æмæ Сæлбитæ нымад цæуынц Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы къабæзтæй равзæргæ мыггæгтыл, цардысты Уæлладжыры комы, Стыр Мызуры. Уырдæм та сæ фыдæл слыгъд Куырттаты комы Къадаты хъæуæй. Уæлладжыры комы сын зæххытæ нал фаг кодтой æмæ лидзын райдыдтой Дыгуры коммæ дæр. Уыдонæй, дам, сæ иу уыд Габыс. Уый æрбалыгъд Гæлиаты хъæумæ. Ам ын фæзынд цæуæт дæр.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Габысаты Хæзнатæ I Заманæй (31.07.2025 )

*
Ардасентæ

**Ардасентæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Ардасенты мыггаг равзæрд Куырттаты комы Гулийы хъæуы. Æрвадиуæг кæнынц Арысхантæ, Хæмæтатæ æмæ Къаболатимæ — иу артæй уæрст къабæзтимæ. Æрæджы дæр ма Ардасентæ сæхи нымадтой Арысхантыл.

## Кæс ноджы
* Уардасонтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгат (Чеселтгом)

**Цæгат**, вариант: *Шæгат* кæнæ **Бикойты хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Чеселтгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Тыджытæ, Хъотайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цæгат (хъæу)

* Цæгат — хъæу Цъалагомы;
* Цæгат — хъæу Чеселтгомы;
* Цæгат — хъæу Урсдзуары комы;
* Цæгат — хъæу Дзаугомы.
Саукъодахджын

**Саукъодахджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Саукъодахджыны хъæу ис Æрдзынарæджы сæрмæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дудайтæ. Æрбалыгъдысты Мериайæ, зæхх цух кæй уыдысты, уый тыххæй. Тар хъæд басыгътой, скалдтой йын йæ сыгъд cay къодæхтæ, сарæзтой дардыл уæрæх хуымзæххытæ. Мериайы чысыл хуымтæ та сын фос хизæн сæрвæттæн баззадысты. Сау къодæхты номæй хъæу рахуыдтой Саукъодахджын.

Кувынц æмæ табу кæнынц сыгъдæг зæд Усанетæн. Йæ боны фæкæнынц стыр куывдтæ, æрхонынц Бендер æмæ Æрдзынарæджы цæрджыты.

## Топонимтæ
Саукъодахджыны ис ахæм микротопонимтæ: Худисæн, Цъыфдзаст Суадон, Мады Майрæмы фæндаг, Бирæгъзæнг, Хуырджын фæндаг, Дзуары хъæд æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Харули

**Харули** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Дæллаг Бихъарæн цæгатварс комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Болататæ, Тедтатæ. 

## Этимологи
Иу версимæ гæсгæ хъæуы ном рацыди дзырд «хару»-йæ. Бихъаргомы æмæ Чысангомы дæр цæрвæхсидæн хонынц хару. Харуйы къус царвæфсæст у. Хъæу йе ’рдзон æвæрдæй дæр къусконд у æмæ иугæр дзаджджын бæстæ у, уæд æй рахуыдтой Харули.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Задын

**Задын** у задыссадæй конд кæрдзын.

## Литературæ
* Уарзиаты Вилен. Культура осетин: связи с народами Кавказа: Орджоникидзе: Ир, 1990, 193 ф. 

Категори:Ирон хæринæгтæ
Бырæгъ

**Бырæгъ** кæнæ **махсымæ**, , *уæрæс* кæнæ *махсумæ* у еууæй кæнгæ нозт. 

## Кæс ноджы
* Къуымæл

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон хæринæгтæ
Категори:Нозтытæ
Алкайд

**Алка́йд** (), **алька́льд** () — ацы дзырд араббаг æвзагæй цæуы , *al-qāḍī* (кади, «тæрхонгæнæг») — астæуæзаманты Португали æмæ Испанийы, Реконкистæйы рæстæджы, административон æмæ æфсæддон хæсад, фæстæдæр райдыдта хæссын юридикон миниуджытæ: алкайд-иу хъусдарта закъæттæ æххæст кæнынмæ, къаролæй йын цы зæххытæ уыдысты фæдзæхст, уыдоны.

Нырдуджы Испанийы æмæ Латинаг Америкæйы иуæй-иу бæстæты алкайд хонынц муниципалитеты сæргълæууæджы.

Категори:Араббаг дзырдтæ æмæ фразæтæ
Категори:Титултæ
Ахалиса

**Ахалиса** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Бендерæй Уилдайы хъæуы ’хсæн, цæгат фарс бæрзонд ран.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Куысуртæ (Кысуртæ), Нанитæ, Сиукъатæ, Цоцитæ, Дудайтæ. 

Нанитæ æрыфтыдысты Уæлладжыры комы Тибæй Къуыдаргоммæ. Ам Нанийы мыггаг сбирæ сты æмæ зæхх агурæг æрбафтыдысты Ахалисамæ. Цоцитæ æрбафтыдысты Ортъеуæй. Кысуртæ — Ломисæй. Фыдæлтæй зонынц сæ фыдæлты рагон цæрæнуæттæ. XV-æм æнусы ам фыццаг æрцæрджытæ уыдысты Кысуртæ. Стæй сæм æрбафтыдысты Цоцитæ Ортъеуæй, Нанитæ — Къуыдаргомы Начърепайæ.

Кысуртæ Ломисгомæй кæй æрбафтыдысты, уымæн æвдисæн хъæуы микротопонимтæ: Ломисы дзуар, Ломисы къуылдым. Кысуртæ кувынц Ломисы дзуарæн, Нанитæ — Рекомы дзуарæн, Цоцитæ та — Ломисы дзуарæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Агностицизм

**Агностицизм** ( — æнæфæсмæргæ, æнæбамбарæн) у философи, хаттæны теорийы æмæ теологийы терминологи, кæцымæ гæсгæ ницы хуызы ис айдагъ субъективон фæлтæрдæй объективон бæлвырдад базонæн, æмæ кæй нæй гæнæн цыфæнды кæронон æмæ абсолютон реалады бындуртæн бамбарæн. Афтæ ма дзы тигъгонд цæуынц сбæлвырд кæныны, кæнæ мæнгæй равдисыны фадат идейæтæн, йе та сæмæндзырдтæн, кæдон сты æнæхъæнæй дæр субъективон хъуыдытыл бындурамад. Хаттæй-хатт агностицизм æмбæрстгонд цæуы куыд философон ахуырад, кæцы йæ ныфсхастæй зæгъы æмæ нæ дунейы февзæрдæн æмæ куыстгъæдæн, цыфæнды ма уа, уæддæр никуыд ис рафæсмæрæн. 

Агностицизм фæзынди XIX æнусы кæрон, куыд антитеза метафизикон философийæн, кæцы активон архайд кодта дунейы иртасыныл метафизикон идейæты субективон æдхъуыдадыуылтыл, æмæ куыд арæхдæр, уыд æнæ обективон равдыст, кæнæ сбæлвырдæй. 

Философон агностицизмы йеддæмæ ма вæййы теологон æмæ зонадон агностицизм.

Теологийы мидæг агностиктæ хицæн кæнынц дин æмæ религийæ культурон-этикон хай, кæцыйы хуымæтæджы нымайынц алы адæмыхаттыты æхсæнæдты миддзæсгом барæныл, аладæмон æгъдауыл, кæцы у иумæйаг не ’ппæтæн дæр, мистиконæй (хуыцæутты æмæ хæйрæджыты уæвынад, мæрдты бæстæ, религиозон фæтктæ) æмæ фæстагы уадиссаг ницæмæ дарынц.

Зонадон агностицизм уæвæг у куыд хаттæны теорийы принцип, кæцы æнхъæл у, æмæ кæд гоймагмæ, цæргæ-цæрын цы фæлтæрддзинад фæзыны, уый æнæмæнгæй дæр йæ лæдæрæнæй фæивы, уæд уыцы гоймаджы бон нæу дунейы хуыз æнæхъæнæй бамбарын æмæ айсын. Агностицизм нæу дунегъæд фæсмæрынвæнды ныхмæ, фæлæ амоны, ацы хъуыддаджы цыфæнды зонады аиппдзинадмæ æмæ кæй нæй цардæн æнæхъæнæй бамбарæн, уымæ.

Номæвæрд ыл скодта анлисаг зоолог, профессор Томас Генри Гексли 1869-æм азы, «Метафизикон æхсæнад» дзы куы ракуырдта, цæмæй-иу уый дæр сæ ныхасы хайад иса. 
:«Интеллектхъом куы сдæн æмæ куы райдыдтон фæрсын мæхи, чи дæн - атеист, теист æви пантеист; материалист æви идеалист; чырыстон æви хæдбархъуыдыгæнæг, — зæгъы Гексли, — æмæ йæ рахатыдтæн, цас фылдæр ахуыр кодтон æмæ мæм хъардта, уый ас æдзæттæдæр уыдис йæ дзуапп, цалынмæ уæддæр иу хъуыдымæ не ’рцыдтæн, æмæ мæм нæ сæ иутимæ уыд ницы иумæйагæй, нæ сæ иннæттимæ, фæстаджы йеддæмæ». Йæ хъуыдымæ гæсгæ, агностик у адæймаг, кæцы хуыцæутты уырнынады бастдзинадæй йæхи ссæрибар кæны, æмæ кæй уырны царды мидисы æнæфæсмæрад, уымæн æмæ гъо йын нæй базонæн.

Категори:Дины философи
Категори:Философон теоритæ
Суартæ (хъæу)

**Суартæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Асатъур

**Асатъур** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Медзыдайы комы.

Хъæу мæгуыр у хуымзæххæй, сæ цард у фылдæр фосдарды куыстæй. Ам зымæг Бихъаргомы æндæр хъæутæм абаргæйæ мит уары фылдæр, фæлæ уалдзæг миты зæйтæ хъæуæн ницы тас æвзарын кæнынц. Хæдзæрттæ арæзт сты æдас бынæтты. Хъæуæн йæ хуссар фарс ахаста æгæндæг тæрс æмæ куыд бæрзонддæр та бæрзы хъæд. Хъæуы цæрджытæ зымæг фылдæр судзынц сæнар, сæрд та судзынц суг. Сæ кадавар зæххы гæппæлты садзынц картоф, уырыдзы æмæ къабуска. Хор амал кæнынц быдырбæстæй.

## Этимологи
Иу версимæ гæсгæ Асатъуры хъæуы топоним у ирон дзырдтæй арæзт. Ам фыццаг æрцæрджытæ уыдысты Хуыбылты Аса æмæ Тури, æмæ сæ хъæу рахуыдтой сæхи сæрмагонд нæмттæй.

## Топонимтæ
Асатъуры хъæуы ис ахæм микротопонимтæ: Тæрсджын, Къуылдым бæрзæфцæг, Рæбыны хуым, Бæхахсæн ком, Ривæддон, Уæлвæз æмæ æндæртæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хуыбылтæ, Дудайтæ. Дудайтæ балыгъдысты Мериайæ, Хуыбылтæ та – Ардисæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мацуо Басё

**Мацуо Басё** (райгуырдис 1644-æм азы — амардис 1694-æм азы 28 ноябры) уыди цытджын япойнаг поэт, æмдзæвгæты теоретик, стыр ахъаз фæци поэтикон жанр хайкайы срæзынæн.

Райгуырди Игайы провинцийы Уэнойы сахары (ныры Миэйы провинци), самурайы хæдзары. 1664 азæй райдыдта поэзи ахуыр кæнын. 1672 азæй та кодта паддзахадон куыст Эдойы (ныры Токио), стæй сси поэзийы ахуыргæнæг. Йе ’мдугонты ’хсæн уыди рэнгайы дæсныйыл нымад. Басё уыди хоккуйы жанры æмæ йе эстетикæйы сфæлдисæг. Йæ стилы ис фидауцджын хуымæтæгдзинад, ассоциативад, дунейы гармони бамбарыны арфад.

1680-æм æзты Басё, буддистон Дзен-скъолайы философийæ тæлмæндзагæй, йе сфæлдыстады бындуры бавæрдта «ирдхъуыдады» принцип. Йæ поэтикон бынтæ сты 7 антологийæ æвдыст, йæхи æмæ йæ ахуыргæнинæгтæй конд: «Зымæгон бонтæ» (1684), «Уалдзæгон бонтæ» (1686), «Æмыр быдыр» (1689), «*Хъуырой-нас*» (1690), «Маймулийы хъæмп-пæлæз» (1-аг чиныг 1691 азы, 2-аг — 1698 азы), «Æвзалыйы голлаг» (1694); ноджы ма æмдзæвгæ æмæ прозæ хæццæ фыст лирикон бонвыссæнтæ (æппæтæй хъуыстгонд сæ у «Цæгаты надвæндагтыл»), уыймæй уæлдай ма чингуытæм æмæ æмдзæвгæм разныхæстæ; поэтикон сфæлдыстадон процессы цæстангас æмæ аивадыл хъуыдытæй дзаг фыстæгтæ.

Басёйы поэзи æмæ эстетикæ стыр тæфаг дардтой, куыд æмбисæнусты Японы литературæйыл, афтæ ма мах дуджы оныл дæр.

Меркурийы иу кратер хуыйны Басёйы номæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы поэттæ
Категори:Миэйы префектурæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Осакæйы префектурæйы чи амардис, уыдон
Чипстæ

**Чипстæ** () — лыстæг карст картоф, зетийы фых йе та сурвых, цалынмæ къæскъæсгæнæг суа. Чипстæ-иу арæх вæййынц фынгыл æвæрд куыд ахуыйæн, гарнир, кæнæ снектæ. 

## Истори
Æппæты арæхдæр æмбæлæг верси куыд амоны, чипсты оригиналон рецепт æрымысыдæуыд Саратогæ Спрингзы, Нью-Йорчы. Куыд дзурынц, афтæмæй уый æрцыди 1853 азы 24 августы, йæ æрымысæг уыдис Джордж Крам (йæ фыдæлты æхсæн уыдис афроамерикæйæгтæ æмæ индейæгтæ), Moon's Lake House уазæгдоны пъовырæй куы куыста, уæд. Цæмæй-иу мæстыгомау клиентты æрсабыр кæны æмæ исты хуызы бахъæлдзæг кæна, уый тыххæй-иу сын картæфтæ тынг лыстæг ныллыгтæ кодта æмæ-иу кæрстытæ фырдзæхх зетийы фæфыхта, цалынмæ къæрцгæнаг суой, уæдмæ. Адæм тагъд бауарзтой ног хæринаг. Сбадтис ыл «Саратогæйы чипсты» ном. Афтæ сæ хуыдтой суанг 20 æнусы æмбисы онг.

## Зиан организмæн
Чипсты сконды мидæг ис транссойтæ (хæццæ кæнынц суанг 30–50%-мæ). Уыдон фæцудын кæнынц иммунитет, вæййы афтæ дæр, æмæ организмы мидæг расайынц диабет, стæй зæрдæнизтæ, тестостероны бæрц та къаддæр кæнынц, цудын ма кæнынц простагландитты æмбаивд (кæдон регуляци кæнынц организмы бирæ процесстæ, æмæ гыццыл ма хъæуа, алы уæфт æмæ органты сты), цитохром-c-оксидазæйы куыст — канцерогенон æмæ иуæй-иу хосгæнæн токсинты сæйраг фермент. Англисаг ахуыргæндтæ 14 азы дæргъы иртæстой чипсты зиан организмæн, æмæ сæ хатдзæгмæ гæсгæ («British Medical Journal» № 11, 1998 аз), зæрдæйы ишемикон низæй æмæ миокарды инфаркттæй цы адæм амардис, уыдоны ’хсæн арæхдæр ссарæн уыдис, транссойджын продукттæ чи хордта, уыдон; ахæм адæмы æхсæн ма æхсыррæзынæджы рак вæййын 40% арæхдæр.

Ноджы ма чипсты ис акриламид (2-пропенамид), æмæ фыртæвдæй куыстзылд кæцы баййæфта, ахæм, æндæр крахмалон продуктты (зæгъæм, сурвых картофы, кæнæ дзулы), фæлæ доны фыцгæ — нæй. Ацы токсикон буаргъæд, фылдæр нервыты системæйæн зиан кæны, игæр æмæ уыргтæ; ноджы ма канцероген, ссадæджы хуызæн, ацы буаргъæд та у нервыты хæлды аххосаг (хид кæнын, уæнгты æдых, уæзы фæкъаддæр, регенераци æмæ фæстæмæ химæ æрцыд 2—12 мæймæ).

Категори:Хæринаг
Хъайттатæ

**Хъайттатæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Хъайттатæ Цъамадмæ æрлыгъдысты Куырттатæй, Хилакъæй.

## Зындгонд Хъайттатæ
* Хъайттаты Сергей (Серæуыз) (1920—2010) — фыссæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Бызыккатæ

**Бызыккатæ**, вариант *Бызыктæ* () сты ирон мыггаг.

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты уæзæгмæ. Бинонты фарн. Бызыгкатæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Къуылдым (хъæу)

**Къуылдым** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Приатæ

**Приатæ** кæнæ **Притæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Приатæ цардысты Сыбайы комы, нырма дæр сæ мæсыг Сыбайы донæн йæ галиуварс ис.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

*
Худисæн

**Худисæн** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уарцъегомы. 

Цардысты дзы Ногъайтæ.

## Мæсгуытæ
* Ногъайты мæсыг
* Магкæты мæсыг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дзебойтæ

**Дзебойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цардысты Уæлладжыры. Дыууæ æфсымæры уыдысты: Дзбо æмæ Дзебо. Дзбо Уæлладжыры баззад, Дзебо та Дæргъæвсы комы Цæгат Ламардонмæ æрлыгъд æмæ уым æрцард. Цæгат Ламардонæй та быдырмæ ралыгъд сæ цот.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Братья Дзебоевы (09.05.2024)

*
Сыгъдæг Патрик

**Сыгъдæг Па́трик** (, , ) — чырыстон уас, Ирланди æмæ Нигерийы бардуаг. Кадылдард у католицизм æмæ хицæн протестантон еклезиты (зæгъæм, англикайнаджы, пресвитериайнаджы, лютерайнаджы); растуырнæг еклезиты йын æрмæст иу-цалдæр æхсæнады куывдæуы, æгас растуырнæг (православон) еклезитæй йын кад кæныны фарста нырма н’ аскъуыдздзæг ис. 

Сыгъдæг Патричы номыл æппæт дунейыл дæр бирæ аргъуантæ ис конд, сæ номддзыддæр у Сыгъдæг Патричы стыр аргъуан Дублины, 1191-æм азы амад. XVIII æнусы стыр аргъуаны сæйраг клирик уыди фыссæг Джонатан Свифт.

## [[Сыгъдæг Патричы бон]]
Кæнынц æй 17 мартъийы Ирландийы, Цæгат Ирландийы æмæ куыд паддзахадон бæрæгбон Канадæйы провинци Ньюфаундленд æмæ Лабрадоры; æндæр бæстæты та ацы бон пабты кæнынц фылдæр, зырхыны тыххæй.

Йæ боны хъуамæ дардæуой кæрдæгхуыз пысултæ (Чикагойы ма цæугæдон дæр куы сзæрæ кæнынц). Фæлæ йæ райдианæй, суанг XVII æнусмæ, цалынмæ 1798 азы растады афон ирландаг салдæттæ сæ уæлæ кæрдæгхуыз униформæ не скодтой, уæдмæ Патричы хуызыл нымад уыди копрадзхуыз. 

Ацы бон-иу пабты уалдай цайдагъ свæййынц музыкалон хъазт æмæ хъæлдзæгдзинад, цин кæнынц æмæ иууылдæр ныуазынц кæрдæгхуыз бæгæны (кæцыйыл æцæгæй та цæйдæр сиропгонд ахорæн акæнынц æмæ бæгæныйы мæзæрæуы доны хуызон скæны), кæд æмæ-иу раздæр Ирландийы та алы нозтдон æхкæнгæ кодта.

*
Хъæдысæр (Тлигом)

**Хъæдысæр** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзассохтæ.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Тлигомы хъæутæ
Манго

**Манго** у мангойы зайæгойы дыргъ. Мангойы дыргътæ сты фæскъауджын æмæ хæрзад, сæ цъар-иу вæййы сырх, зæрæ æмæ бур хæццæтæ, йæ фæлмæн та бур, кæнæ оранжгъуыз.

Ныхас «манго» цæуы малайлаг (Индийы æвзæгтæй иу) ныхас «манга»-йæ æмæ йæ португайлæгты фæрцы иннæ европæйаг æвзæгтæ дæр базыдтой.

## Хойраджы аргъад
Мангойы 100г мидвыды ис иу-:

*Энергетикон аргъад 270 кДж/70 ккал
*Урсæгтæ: 0,51г
*Сойтæ: 0,27г

*Æвзалдæттæ
:*Сæкæр: 14,8 г
:*Чырæггъæд: 1,8 г

*Витаминтæ æмæ микроэлементтæ (бонваг нормæйы фæдзæхст проценттæй)
:*Тиамин (В1): 0,058 мг (4 %)
:*Рибофлавин (В2): 0,057 мг (4 %)
:*Ниацин (В3): 0,584 мг (4 %)
:*Пантотенон туагад (В5): 0,160 мг (3 %)
:*Витамин B6: 0,134 мг (10 %)
:*Фолийаг туагад (B9): 14 мкг (4 %)
:*Витамин C: 27,7 мг (46 %)
:*Къалци: 10 мг (1 %)
:*Æфсæйнаг: 0,13 мг (1 %)
:*Магни: 9 мг (2 %)
:*Фосфор: 11 мг (2 %)
:*Къали: 156 мг (3 %)
:*Цинк: 0,04 мг (0 %)

Категори:Дыргътæ
Суангкъуылдымы дон

**Суангкъуылдымы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Цъанцъахийы фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Трейд-маркетинг

Трейд-маркетинг (уæйгæнæн маркетинг, клиентон маркетинг, trade marketing, customer marketing) - маркетинджы риуздæхттæй иу,  товарæрвитæн цæгыл хъомысгæнгæ, уæйтæ фæфылдæр кæныны бар ратты. Товарæрвитæн рæгъмæ хауынц "рауадзæг - фæстаг фæлхасгæнæг"-рæхысы алкæцы цæгтæ (дистрибьютыр, уæйгæнæн бынат, уæйты командæ)
Трейдер

Трейдер - уæйгæнæг, спекулацигæнæгæг, хи хъæппæрисæй архайгæ æмæ рауæй-бауæй кæныны процессæн комкоммæ йæхицæй спайда кæнын фæндгæнæг.
:Хъуыдыгондæ-иу вæййы уæй хъазар гæххæттытæй (акцитæ, облигацитæ, фучерстæ, опционтæ) фондон биржæйы. Трейдертæ ма-иу фæхонынц  уæйгæнджыты валютон (форекс) æмæ товарон уæйдæтты (армукъаты, ринокты?)
:Нæ хъæуы хæццæ кæнын трейдеры æндæр уæйгæнджытимæ (дилер, брокъер, дистрибутæр), кæдон-иу кæнынц æмархайдтæ (бадзырдтæ) сæ клиентты курдиаттæм гæсгæ. 
:Трейдинг - æвæрцы, трейдеры куыст: уæйдоны (риночы?) ердзæугæ ситуацийы анализ æмæ уæййон (базарадон, торджы) бадзырдтæ скæнын.
Æхсинбадæн (Хуссар Ирыстон)

**Æхсинбадæн** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Хъæдысæрмæ ’ввæхс.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дзуарзæнджы бæрзонд

**Дзуарзæнджы бæрзонд** кæнæ **Дзуарызæнг** у хохы цъупп Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Къозы ком
Хамзелайы хох

**Хамзелайы хох** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Хъæдысæрмæ ’ввæхс.

## Кæс ноджы
* Хамзела
* Хамзелайы цъити
* Хамзелайы дон
* Хамзелайы суадон 
* Хамзелайы хъæд 
* Хамзелайы угæрдæн
* Хамзелайы хизæнуат

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хуыгаты хох

**Хуыгаты хох** кæнæ **Часавалы хох** у хох Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ликъуана

**Ликъуана** кæнæ **Ликъуанайы комы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Къозыдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Къозы ком
Хуыгатыхъæу (нысаниуджытæ)

* **[[Хуыгатыхъæу]]** кæнæ **Хуыгатæ**, **Чъелетæ** — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* **Хуыгатыхъæу** кæнæ **[[Часавал]]**, **Фæзыхъæу** — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Бурсадзели

**Бурсадзели***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* кæнæ **борсабзели***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]*, **бурсабдзели***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* у зайæгойы ном. 

## Литературæ
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Тита

**Тита** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Тлигомы.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тлигом
Саджил хох

**Саджил хох** у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Уациллайы къуылдым

**Уациллайы къуылдым** у хох Хуссар Ирыстоны Цъалагомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Саухохы дон

**Саухохы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Ручъы комы.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Гудисы дон

**Гудисы дон** () у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Стыр Леуахийы фæрсагдон.

## Цæугæдоны нæмттæ
* Уæллаг цыд — **Гудисы дон**
* Астæуккаг цыд — **Цъыруйы дон**
* Дæллаг цыд — **Чъимасы дон**

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Бобона

**Бобона́** кæнæ **борбона́** (, ) у хъæлæрдзыйы мыггаджы хуыз.

## Литературæ
* Русско-иронско-дигорский и дигорско-иронско-русский терминологический словарь животного и растительного мира / Составители: Т.А. Тамаев и Б. К. Боллоев. — Владикавказ: Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева, 2006 — 96 с.
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Цъитийы хох

**Цъитийы хох** у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Флешбэк

**Флешбэк** ( — фæтæпп;  — фæстæмæ), **фæстæздæхт кадр** — нысан кæны аиуварскæнын ныхасы цыдæй ивгъуыдмæ: сюжетон хахх аскъуыдздзæуы æмæ фæлгæсæг уыны архайдтæ æмæ хабæрттæ, кæдон æрцыдысты раздæр. Литературæзонæны фæстæздæхт кадры аналогыл нымад цæуы ретроспективæ.

Категори:Кинематограф
Цъанцъахийы хох

**Цъанцъахийы хох** (, ) у хохы цъупп Хуссар Ирыстон, Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны арæныл, Хуссар Ирыстоны æппæты бæрзонддæр хохы цъупп.

## Кæс ноджы
* Цъанцъахийы цъити

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Фидары хох

* Фидары хох — хох Урстуалты;
* Фидары хох — хох Къуыдаргомы.
Йокодзунæ

**Йокодзунæ** (, ) — уæлдæр къæпхæн, титул сумойы хъæбысæйхæсты. Ныхасæй-ныхасмæ нысан кæны «горизонталон бæндæн», æмæ цæуы сæ рæнхъы ’ппæты уынгæ символæй — с’ астæуыл цы бæндæн (цунæ) ис, уый нысанæй.
 
Бæндæн у сименавæйы хуызон, кæцыйы-иу бастой Синтойы дзуæртты алыварс, æмæ сименавæйау, у й’ арæнты сыгъдæг кæнын æмæ хизыны сæраппонд.

Категори:Сумо
Бега

**Бега** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Коцты Бега

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 316-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Стыр хуссар

**Стыр хуссар** у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Фондз цивилизацигонд знæмы

**Фондз цивилизацигонд знæмы** () — АИШ-ы индейаг адæмты нысангæнæн термин. Хауынц сæм: чероки, чикасо, чокто, мускоги æмæ семинолтæ, кæдон XIX æнусы райдианмæ æрбайстой æмæ пайда кодтой урсдзарм æрцæугæты бирæ ’гъдæуттæй æмæ æнтыстытæй, уымæй уæлдай ма семæ хорз сыхæгты ахасты бацыдысты.

Ацы знæмты культурон ивд райдыдтой Джордж Вашингтон æмæ Генри Нокс; уæлдай æнувыдæй европæйаг-америкæйаг цардвæтк айстой чероки æмæ чоктоитæ.

Вашингтон дзырдта, индейæгтæ æмбар кæй сты урсытимæ, фæлæ сæ æхсæнад у примитивондæр. Уый ма сбындур кодта «цивилизацимæ здæхты» политикæйы рæвдауæн принциптæ, кæдоны фæстæдæр адарддæр кодта Томас Джефферсон.

Историк Роберт Ремини, Ендрю Джексоны биографийы автор, фыста: «Уыдон æнхъæлдтой æмæ куыддæр индейæгтæ сахуыр уой хи сæрмæмулчы фæлтæргуыстыл, хæдзæрттæ амайыныл, фермæтæ дарыныл, сæ сывæллæтты ахуырмæ барвитой, кæнæ та чырыстон дин райсой, афтæ ацы бындурон америкæйæгтæ рамбулдзысты нымадылист урс америкæйæгтæй".

**Вашингтоны пъланæн уыдис 6 пункты:**
* Индейæгты æнæкъулæргъæвд бардæрхонад;
* Дырыс формæгонд барон актты бындурыл индейæгты зæххытæ балхæнын;
* Уæййагады айтынг;
* Индейаг æхсæнад цивилизацимæ йе та «фæхуыздæр кæнынмæ» здæхт экспериментты размæконд;
* Президенты æххæстбар «лæвæрттæ» дæттын индейæгтæн;
* Карз тæрхон скæнын индейæгты бартæ чи саста, уыдонæн.

## Кæс ноджы
* Цæссыгты фæндаг

Категори:АИШ-ы истори
Терренкур

**Терренкур** ( — ран, бынат; æмæ *kur* — хоскæнын) санитарон-культурон хоскæныны метод, дозæгонд физикон уæзисттæ, фистæгæй тезгъогæнгæ, хæрдмæ схызттæ хæххон рæтты сæрмагонд маршруттыл. Терренкур хъомысдæр кæны фæразондзинад, хуыздæр кæны зæрдон-тугдадзинон системæ æмæ улæфæн органты куыст, стимул кæны буарадты æмбаивд, нервты активад. Фылдæр-иу дохтыртæй хъусдард цæуы. Ерыны заманты «терренкур» фылдæр хатт нысан кæны хосгæнæн цыды охыл, сæрмагонд æвæрд маршруттæ.

XIX æнусы æмбисæй дохтыртæ байдыдтой хоскæныны методтæм хæстæгдæр уын, комбинацигондæй цыдысты змæлд æмæ климæтон факторты тæфагимæ. Нырма ма 1845 азы дохтыр Хартвиг (Hartwig) рекомендаци кодта сдзæбæх кæнынмæ алыбон къахæйдзыд, куыд денджызы уæвгæйæ, афтæ хæрдрæтты. 1862 азæй профессор Вербер (Werber) схуытта активон змæлд æппæты ахсджиагдæр уæлæмхасæн хæххон бæстыхъæды хъомысадмæ æмæ фæдзæхста йæ пациенттæн хосгæнæн фистдæгдзу хæххон надвæндæгтыл Герман æмæ Швейцарийы курортты. 1885 азы гермайнаг дохтыр Макс Эртель (Max Oertel), кæй фæрцы фæзынди термин *терренкур* дæр, сразæвæрд кодта фистæгæй тезгъо маршрутты дарддзæг, темп æмæ акъултыл амад, бæзнагад æмæ зæрдон-тугдадзинон рынтæ хоскæнæн методтæ. Эртелы метод уайтагъд апарахат ис Европæйы.

Уæрæсейы терренкуртæ райдыдтой зынын 20 æнусы райдианы. 1901 азы, Кисловодсчы, дохтыр Н.Н. Облинскийæ, кæцы сахуыр кодта Эртелы метод, уыд æвæрд фыццаг терренккурты маршруттæн сæ иу. Æрдзон ландшафт радта бар æхсæз маршруты скæнын Кисловодскы парчы территорийыл, кæм карзæй дозæгонд сты дæрддзаг, акъулы къуым, уæлденджызы бæрзæнд, æмæ æрмæст æрдзон ландшафтты рæсугъдад «quantum satis» — «цас бахъæуа». Кисловодсчы терренкуры маршруттæ æвæрд сты 800 метры уæлденджыз æмæ сты 1700-6000 метрыдæргъæн (сæ иумæйаг дæргъ у 30 км фылдæр).

Дыккаг номдзыд терренкурон бынат у сахар Железноводск, уый дæр Кавказы Суардæтты. Ам ис цалдæр маршруты 800-йæ — 8000 метрмæ. Уымæй уæлдай ма Уæрæсейы терренкуртæ сты Ессентукийы, Сочийы, Анапæйы, Дзæуджыхъæуы, Налцыччы, Белокурихæйы, Геленджичы, хъæу Архипо-Осиповкæйы.

Категори:Æнæниздзинад
Безантæ

**Безантæ** кæнæ **Бежантæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Туаг (хæринаг)

**Туаг** (, ) у æхсынцъыйæ арæзт гуырдзиаг хæринаг. 

## Этимологи
Дзырд «туаг» у чысайнаг-къуыдайраг семантикон изоглоссæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг хæринæгтæ
Коцты Бега

**Коцты Бега** (? — 1830-æм азы 27 июлы Хъолайы) — ирон адæмон хъæбатыр, Чеселты уырысы æфсады ныхмæ растады сæргълæуæг. 

## Цардафыст
1830-æм азы сусæны мæйы, уырысы æфсад, инæлар Рыныкъæфы разамындæй ныббырста Хуссар Ирыстоны Чеселтгоммæ. Уыцы ахъаззаг цæфæй хъуамæ ныммынæг уыдаид ирон адæмы сарибаруазаг зонд, хъуамæ басастаиккой паддзахы минæвæрттæн æмæ се ’вæрд бынæттон хицауадæн. Бирæ хъæуты ирæттæ хъæбатырæй æрлæууыдысты æфсады ныхмæ. Тохы мидæг мæлæт ссарын кæддæриддæр уыд кадджындæр знагæн басæттынæй. Чеселты 30 лæджы, сæ сæргъы Коцты Бега, афтæмæй сæ фыдæлты мæсыгæй дыууæ боны дæргъы ураттой мин æмæ æрдæг æфсæддоны. Сæхиуыл дуæрттæ ныхгæттой æмæ хæстæг бацæуын никæйы уагътой. Рыныкъӕф куы бамбæрста, ницы сын у йæ бон бакæнын, уæд мæсыгыл бандзарын кодта. Ирæттæ уæддæр нæ састысты, сæ тох дарддæр кодтой, мæлæтыл разы уæвгæйæ.  

Фæстагмæ, мæсыджы цар куы басыгъди æмæ куы ныккалди, уæд Бега æмæ ма ноджы фараст лæджы сæхи бæндæнтыл дæлæмæ рауагътой, хъаматимæ сæхи æфсæддонтыл андзæрстой. Фарасты дзы салдæттæ сæ джебогътыл хæрдмæ систой. Бега ма йæхицæн фæндаг бæргæ айгæрста, фæлæ фæстæдæр уый дæр æрцахстой. Иннæ тохгæнджытæ басыгъдысты мæсыджы мидæг.  

Цалдæр азы фæстæма æфсæддон историк Василий Потто фыста: «Абон ма æрмæстдæр мæсыджы сыгъд къултæ бацамондзысты фæндаггонæн уыцы бынат, дæс æмæ ссæдз ирон лæджы спартайнаг фидардзинадимæ мин æмæ 'рдæг уырыссаг æвсæддоны ныхмæ кæм тох кодтой, уый».

Категори:Ирыстоны истори
Бега
Категори:Ирыстоны адæмон хъайтартæ
Категори:Хуссар Ирыстоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:1830-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Хъолайы чи амардис, уыдон
Нæууы зокъо

**Нæууы зокъо** кæнæ **нæууы сокъо**, **тамасокъо**, Къуыдаргомы йæ хонынц **таусокъо** дæр (, ) у, *Agaricaceae*-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Халоны зокъо

**Халоны зокъо** у зокъойы ном. Вæййы æмдымбыл, æмæхгæд, цалдæр боны фæстæ сбутъро вæййы, йæ рыг фæкæлы, куы йыл бахæцай, уæд йæ пыффытт фæцæуы, ардыгæй цæуы йæ дыккаг ном — **пыффыттæг** кæнæ та йæ хонынц **халоны пыффыттæг**. Дзырд «халоны» ма йæм æфтыд цæуы, хæрынæн кæй нæ бæззы, уый тыххæй. 

Халоны зокъо Чысаны хонынц «**пыс**», йæ хуылф тутт кæй у, уый тыххæй. Урстуалты та йæ хонынц **бæхы дзыкки**. 

Халоны зокъо куы спыс вæййы, уæд, информаторты ныхæстæм гæсгæ, йæ рыг хъусы куы бакæла, уæд адæймаг кæны къуырма. Уымæ гæсгæ ма йæ хонынц **къуырмагæнаг** дæр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Бæрзы зокъо

**Бæрзы зокъо** кæнæ **бæрзы бызычъи**, **тæгæры зокъо**, **тæрсы зокъо** (, ) у зокъойы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Дзуг скъæрæн хох

**Дзуг скъæрæн хох** у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты. Ис Хъелы цады цур.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Къахыры хох

**Къахыры хох** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Урстуалты.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Самтхо

**Самтхо** кæнæ **Сантхо** — Уастырджийы кувæндон Чысангомы. 

## Хуссар Ирыстон
* Самтхо — дзуар Уехеры;
* Сантхойы дзуар — ис Цхилоны сæрмæ;
* Сантхо — Ардисы авд дзуарæй иуы ном.

## Цæгат Ирыстон
* Самтыхосы (Сантхосы) Уастырджи — ис Туалгомы, хонынц æй Згъилы Самтхос дæр;
* Самтхосы кувæндон — ис Туалгомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Куеды ком

**Куеды ком** кæнæ **Цады ком** у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Цады ком

**Цады ком**:

* Цады ком кæнæ Куеды ком — ком Хуссар Ирыстоны;
* Цады ком — ком Цæгат Ирыстоны, Суададжы комæй ныгуылæнырдыгæй.
Икъорта

**Икъорта** () — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Хъæу кæны дыууæ дихы:
* Дæллаг Икъорта 
* Уæллаг Икъорта
Исрол

**Исрол** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Дуалиты хъæуæн хурныгуылæн фарс.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гинтъуритæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъæдындз

**Хъæдындз**, хуссар ныхасыздæхтыты: *хахуы* () у дыууæазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг. 

## Иуæй-иу хуызтæ
* Быдираг хъæдындз
* Бынджын хъæдындз (бынхъæдындз)
* Давон
* Дзылакъуы
* Зæнгджын хъæдындз
* Нуры
* Скъуда

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Къозы ком

* Къозы ком кæнæ *Къодзы ком* — ком Цæгат Ирыстоны Мамысонгомы;
* Къозы ком кæнæ *Къозыгом* — ком Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы.
Къозы ком (Хуссар Ирыстон)

**Къозы ком** кæнæ **Къозыгом** у ком Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы, цæугæдон Къозыдоны дæргъмæ.

Цардысты дзы Козатæ, Айлартæ, Зассетæ, Габутæ, Хъæцмæзтæ, Хуыгатæ.

## Географи
Ныгуылæнырдыгæй Къозы ком æмарæн кæны гуырдзиаг хъæу Тъыбатимæ, скæсæнырдыгæй Къозы хохæн фалейæ хъæутæ Калак æмæ Згъил, хуссарырдыгæй – Къуыдаргомимæ. Цæгатырдыгæй ис бæрзонд хох, хонынц æй Зæгъойты æфцæг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

*
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Æмткæй мидæг продукт

**Æмткæй мидæг продукт** (**ÆМП**; ; ) — макроэкономикон æвдисæн, кæцы амоны алы кæронуагъд товарты æмæ къухавæрдты (ома, æвæрцы спайда кæнынмæ нысангонд) уæйдонон аргъ иу афæдзмæ, экономикæйы алы къабазы фæлхаскæнынмæ уагъд, экспортмæ æмæ бамбырд кæнынмæ, паддзахады территорийыл конд (чи цы нацимæ хауы, кæнæ цы кондады фактортæй пайда кæны, уый нæ нымайгæйæ). Фыццаг хатт ацы æмбарынад бахъарын кодта Саймон Кузнец 1934 азы.

Хицæн кæнынц номиналон æмæ реалон ÆМП. 
Номиналон ÆМП у æвдыст рард азы цæугæ æргъты. Реалон та (инфляци нымайгæ) — фароны, кæнæ æндæр искæцы равзаргæ азы æргъты. 
* Реалон ÆМП-ы хынцæуы, цæй бæрцæн сбæрæг вæййы ÆМП-йы рæзт, йæ æргъты рæзт нæ, фæлæ кондады реалон рæзт нымайгæйæ. 
* Номиналон ÆМП-ы ахаст реалонмæ, хуындæуы ÆМП-ы дефлæтор.
* Фактон ÆМП у æнæххæст куыстифтонгады ÆМП, кæцы æвдисы экономикæйы реализацигонд фæрæзтæ. 
* Потенциалон ÆМП у æххæст куыстифтонгады ÆМП æмæ ’вдисы экономикæйы потенциалон фæрæзтæ. Фæстæгты бон у реалон фæрæзтæй бирæ фылдæр уæвын. Фактон æмæ потенциалон ÆМП-ы ’хсæн уæлдай хуындæуы ÆМП-ы аскъуыд.

Категори:Экономикæ
Зæнгджын хъæдындз

**Зæнгджын хъæдындз** кæнæ **праса** (, ) у дыууæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз. 

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Тæтхæни

**Тæтхæни***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* (, ) у паразитон кæрдæг зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Паддзахад

**Паддзахад** — æхсæнады хицауадон-политикон организаци, паддзахадон суверенитет, къухдариуаджы ’мæ тыхфæлгъуыды аппарат, æмæ ма у сæрмагонд барадон уагæвæрд скæнæг, нысангонд территорийыл.

## Кæс ноджы
* Бæстæ

*
Космос

**Дунейы тыгъдад**, **космос** ( — «дуне», «Дун-Дуне») — Дун-Дунейы ахастонæй афтид фадгуытæ, кæдон сты уæларвон буарæгты атмосферæты арæнты ’дде. Арæх фембæлгæ хъуыдыйы ныхмæ зæгъæн ис, æмæ космос нæу бынтон афтид тыгъдад — ис дзы иуæй-иу хайгуыты тынг ныллæг мæстæгад (донгуыры, арæрхдæр), ноджы ма электромагнитон тынуагъд æмæ æхсæнстъалы буарад. «Космос» ныхасæн ис цалдæр нысаны. Хатгай космосыл нымад вæййы Зæххы æдде æгас тыгъдад.

## Арæнтæ
Дырыс арæн ын нæй, уымæн æмæ атмосферæ тæнæгæй-тæнæгдæр кæны зæххы цъарæй дарддæргæнгæйæ, æмæ ныры онг иумæйаг хъуыды нæй, цы хуындæуа космосы райдианы фактор. Температурæ æнæивгæ куы уыдаит, уæд, экспоненциалон закъонмæ гæсгæ, æлхъывдад уæлденджыз ивдтаит 100 кПа-йæ нулмæ. Æхсæнадæмон авиацион федерацийæ, атмосферæ æмæ космосы ’хсæн кусæн арæнæн, æвзæрст æрцыди 100 км бæрзондад (Карманы хахх), уымæн æмæ ацы бæрзæнды, схæцæн аэродинамикон тых сæвзæрынæн, хъæуы, цæмæй тæхæн аппарат змæла фыццаг космосон тагъдадæй, цæй тыххæй сæфы авиатахты мидис.

## Фиппаинæгтæ

*
Æлхæнæн Хъом Пæритет

**Æлхæнæн Хъом Пæритет (ÆХъП)** - дыууæ, йе та фылдæр æхцаты иуæджы æмахаст (алыхуызон бæстæты валютæты), кæцы æвæрдæуы сæрмагонд уæййæгты æмæ къухавæрдты æмбырдæджы 'лхæнæн хъомæй.
Æлхæнæн Хъом Пæритеты теори куыд зæгъы, афтæ, националон валютатæй, цæугæ курсæй нымад, æхцаты æмхуызон суммæйæ æндæр 'мæ 'ндæр бæстæты алы тъоварты 'мæ къухавæрдты 'мхуызон бæрц райсæн ис. Уый æнæ транспортон хæрдзтæй æмæ фæласыны гæрæнгæндтæй.
Домæн æмæ æнхъарæн

**Домæн æмæ æнхъарæн** (, ) — микроэкономикæйы, домæн æмæ хъарæн у экономикон модель аргъ равзарынæн маркеты (уæйдоны). Уый хæссы йæ мидисы æмæ конкурентон уæйдоны, кæцыфæнды сæрмагонд хæрзтæй райсгæ дзаумаджы аргъ, хæрдмæ-дæлæмæ кæндзæн, цалынмæ ма ’рбада иу ран, гъе уæд æлхæнджытæй цы бæрц домдæуы сæмраст уыдзæн дзаумауадзтæй (*производители*) æнхъаргæ бæрцимæ. Йæ фæстиуæг вæййы хæрзты хъæд æмæ сæ æргъты экономикон æмуæзад. 

Домæн æмæ ’нхъарæны цыппар бындурон æгъдауы сты:
:1. Кæд домæн рæзы, æнхъарæн та æнæивгæ зайы — уæд фæзыны уæлдæр аргъы æмуæзадмæ кæнæг дефицит.
:2. Кæд домæн æрхауы, æнхъарæн та æнæивгæ зайы — уæд фæзыны дæлдæр аргъы æмуæзадмæ кæнæг профицит.
:3. Кæд домæн баззад æнæбаивгæ, æнхъарæн та рæзы — уæд фæзыны дæлдæр аргъы æмуæзадмæ кæнæг профицит.
:4. Кæд домæн баззад æнæбаивгæйæ, æнхъарæн та æрхаудта — уæд фæзыны уæлдæр аргъы æмуæзадмæ кæнæг дефицит.

*
Цыхауи

**Цыхауи** у сыхырнайы хуызæн арæзт, фæлæ йæ чъилтæ сты уæлæнгайдæрæй бæзджындæр æмæ уæрæхдæр, йæ быны уистæй быд та зыхъырдæр. Цыхырнатæ æмæ дыхауитæй хицæн кодтой хоры сыгъдæг нæмыг мæгъæлдайæ, халоны хъæдуртæй, лыстæг хуыртæй, стæй æндæр уæлдай æхсæдæнтæй луаргæйæ, дымгæмæ даргæйæ. Уæдæ хорты мыггæгтæ се ’рыссыны размæ донгуыронты æхсадтой цыхауиты. 

## Литературæ
* Айларты Измаил. Ирон фарн: Ирон адæмы цардыуаг æмæ æгъдæуттæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1996. 522 ф.

Категори:Цардуавæр
Хъæсдарæг

**Хъæсдарæг** — æндонæй арæзт куырдадзы æфсæйнаг дзаумæттæ аразынæн. 

Цæвæгцæгъдæн хъæсдарæг та-иу ныкъкъуырдæуыд йæ сыдзырдыгæй цы æфсæн цъупп схъисгонд уыд, уымæй, къуыдыры. 

## Литературæ
* Айларты Измаил. Ирон фарн: Ирон адæмы цардыуаг æмæ æгъдæуттæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1996. 522 ф.

Категори:Цардуавæр
Гыкъына

**Гыкъына** — гыццыл чызджыты æлыгæй, хыссæйæ, хæцъилæй конд, хуыд хъазæнтæ-чындзытæ афтæ хуындысты.

*
Æндæрниан

**Æндæрниан** — æндæр адæмы минæвар, æндæр æвзагæй дзурæг, хицæн адæмыхатт.

## Литературæ
* Айларты Измаил. Ирон фарн: Ирон адæмы цардыуаг æмæ æгъдæуттæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1996. 169-æм ф.

Категори:Ирон дзырдтæ
Инкотермс

**Инкоте́рмс** () — æхсæнадæмон уагæвæрд паддзахадон оргæнтæй, юридкион компанитæй æмæ ’нæхъæн дунейы коммерсанттæй нымад, куыд æхсæнадæмон уæййагады ’ппæты архайгæдæр терминты æмбарынкæнынад, дзырдуаты формæйы, кæцы æмхуызон æмбарын кæны æппæт арæхдæр дзургæ сæудæджерон терминтæ æддæгон уæййагады, уæлдайдæр та йæ хай франко — бæрнад уæйгæнæгæй, кæм ахизы æлхæнæгмæ, уыцы ран. 

Уагæвæрдтæ фыццаг мыхуыр уыдысты 1936 азы, Æхсæнадæмон базарадон палатæйæ, йæ фыццаг редакци хуынди «Инкотермс-1936». Барæстытæ æмæ йæм бафтыдтæ уыдысты фæстæдæр конд, 1953, 1967, 1976, 1980, 1990, 2000, 2010 æзты.

## Сæргæндтæ

Алы базонæн термин у æртæдамгъон æббревиатурæ, фыццаг дамгъæ амоны тæпп, хæстæ уæйгæнæгæй кæм ахизынц æлхæнæгмæ:

* E — арвитæны бынатæй (departure).
* F — бындурон фæласты арвитæн-терминалтæй, бындурон фæласт фыст нæу (англ. main carriage unpaid).
* C — бындурон фæласты æрцыды-терминалтæй, бындурон фæласт фыст у (англ. main carriage paid)
* D — æлхæнæгмæ, æххæстаргъ фæхæццад (англ. arrival).

*Инкотермс-2010-ы сты нысангонд 11 термины, кæдонæй 7 бæззынц бындурон фæласты алыхуызон транспортæн дæр.*
:1. EXW (англ. ex works, франко-æфтауцуат, франко-завод): товар æлхæнæгæй истæуы уæйгæнæджы æфтауцуатæй, бадзырды фыст куыд у. Экспортон фиддонтæ банымайдæуынц æлхæнæджы номыл.
:2. FCA (англ. free carrier, франко-фæласæг): товар баластæуы закъазгæнæджы сæйраг фæласæгмæ, бадзырды цы арвитæны терминал ис хуынд, уырдæм. Экспортон фиддонтæ банымайдæуынц уæйгæнæджы номыл.
:3. CPT (англ. carriage paid to...): товар баластæуы закъазгæнæджы сæйраг ласæгмæ, бадзырды цы æрцыды-терминал хуынд ис, уырдæм. Бындурон фæласт (перевозка) бафыстæуы уæйгæнæгæй. Фæдзæхстады хæрдзтæ фыстæуынц æлхæнæгæй, товары импортон ратъаможнæ скæнын æмæ йæ бахæццæ кæнын сæйраг фæласæджы ’рцыды-терминалæй, скæнгæуы æлхæнæгæй.
:4. CIP (англ. carriage and insurance paid to…): CPT-йы хуызон, фæлæ бындурон фæласт фæдзæхстæуы уæйгæнæгæй.
:5. DAT (англ. delivered at terminal):бадзырды нысангонд импортон тъаможнæйы терминалмæ бахæццад у фыст, ома экспортон фидинæгтæ æмæ бындурон фæласт, йемæ ма фæдзæхстад, фиды уæйгæнæг; импорт та тъаможнæйы асыгъдæг кæнын æмбæлы æлхæнæгмæ.
:6. DAP (англ. delivered at point): товарты бадзырды нысангонд ранмæ бахæццад, стæй импортон æмæ бынæттон фиддонтæ æлхæнæгæй фыстæуынц.
:7. DDP (англ. delivered duty paid): товар бахæццæуы закъазгæнæгæн йæ бадзырды снысангонд ранмæ, алы фиддонтæй æмæ рискъæй сыгъдæггонд æрцыдæй.

*Ноджы ма Инкотермс-2010-ы нысанггонд сты 4 термины, кæдон хауынц æрмæстдæр денджыз-транспортмæ æмæ территориалон дæтты транспортмæ:*
:1. FOB (free on board): товар æлхæнæджы наумæ уæзæвæрд æрцæуы, йæ рацырхист иу ласæнæй иннæмæ фиды уæйгæнæг. 
:2. FAS (free alongside ship): товар æлхæнæджы наумæ баластæуы, бадзырды хуынд вæййы авгæнæн порт, рацырхист æмæ бавгæд фиды æлхæнæг.
:3. CFR (cost and freight): товар баластæуы бадзырды æлхæнæгæй снысангонд портмæ, бындурон фæласты фæдзæхстад, товары равгæнын æмæ рацырхын - фиды æлхæнæг.
:4. CIF (Cost, Insurance and Freight): CFR-ы хуызон у, фæлæ бындурон фæласт фæдзæхстæуы уæйгæнæгæй.

Категори:Æхсæнадæмон стандарттæ
Смит, Адам

**Ада́м Смит** (; йæ райгуырды бæлвырд бон бæрæг нæу, 1723-æм азы 16 июны Керколдийы, Шотландийы — 1790-æм азы 17 июлы, Эдинбурджы) у шотландиаг экономист, философ-этик; нырыккон экономикон теорийы бындурæвæрджытæн сæ иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Экономисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Стыр Британийы экономисттæ
Керколди

**Керколди**, *Керкоди* ( ; ) у сахар æмæ порт Стыр Британийы, Шотландийы, Ферт-оф-Форт бакæлæны. Цæрынц дзы 49 709 адæймаджы (2011).

Ис дзы гæны æмæ гауызы индустри, хойраджы индустри, клионкæ æмæ линолеумы кондад, джиппыуадзæн индустри; й’ алывæрсты ис æвзалыйы шахтæтæ.

## Номдзыд райгуыргæтæ
* Адам Смит — философ æмæ экономист.
* Рональд Манро Фергюсон — Шотландийы политик.
* Гай Берримен — альтернативон рок-къорд Coldplay-йы бассдзæгъдæг.
* Джокки Уилсон — дунейы дывæр уæлахиздзау дартсæй.
* Колин Кэмерон — футболист.
* Питер Уайтфорд — гольфхъазæг.

Категори:Шотландийы сахартæ
2013-æм аз

## Цаутæ

## Амардысты
* 29 декабры — Къудухты Бесик (р. 1986), зындгонд хъæбысæйхæцæг (55 кг онг уæз), дунейы чемпион (2007, 2009, 2010), 2008-æм азы Олимпаг хъæзтыты бронзæйы призёр.

*
Дзæлæу

**Дзæлæу***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* (, ) у кæрдæг зайæгой.

## Кæс ноджы
* Зæлæу

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Бубы комы дон

**Бубы комы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Бубы ком

**Бубы ком** кæнæ **Бубыком** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы, цæугæдон Бубы доны дæргъмæ.

## Кæс ноджы
* Бубыхох

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Мамысонгом
Месы ком

**Месы ком** кæнæ **Меском**, **Месыком** у ком Цæгат Ирыстоны. Уый у Къасарагомы хай.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Къасарагом
Бубы ком (Хуссар Ирыстон)

**Бубы ком** у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы, Хæрдысæры цур.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том. 406-æм ф.

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Хетæгкаты Леуан

**Хетæгкаты Елызбары фырт Леуан** (райгуырдис 1810-æм азы Нары — амардис 1892-æм азы Лабæйы) уыд паддзахы афицер æмæ куыста Дзæуджыхъæуы Терчы зылды бæхджын полчъы ирон дивизионы хицауæй. Паддзахæн иузæрдион лæггадгæнæг афицер хорзæхджын цыди майдантæй, лæвæрттæй æмæ мæгуыр кæм цардаид, фæлæ æгъдауыл бинонты хъуыддаг бакодта æмбискары. Æрхаста Гуыбаты Габрелы чызг Марияйы, æмæ сын рантыст иунæг лæппу Къоста. 

Леуан дыккаг бинойнагæн æрхаста Сохиты (Сухиты) Хъызмыдæйы (райг. Цъæйы 1838-æм азы — ам. 1896-æм азы Лабæйы). Хъызмыдæйы чызг Уæлгъа райгуырдис 1867-æм азы Нары æмæ амардис Лабæйы. Леуан цалынмæ дыккаг ус хаста, уæдмæ Къоста хъомыл кодта йе схæссæг мад Туаты Чендзейы хъусдардæй æмæ дзы бавзæрста схæссæг мады зæрдиаг рæвдыд, ирон æгъдауджын бинонты ад. 

## Литературæ
* Айларты Измаил. Хуыцауы рæстад. Дзæуджыхъæу: Ир, 2011 — 287 ф. 

Къоста
Категори:Хетæгкаты Къоста
Категори:Нарыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Лабæйы чи амардис, уыдон
Лебæда

**Лебæда** (; ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Кæс ноджы
* Футæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цъоис

**Цъоис** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы. 

Цардысты дзы Биазыртæ, Тедетæ, Кæркуыстæ, Гуыбетæ, Багатæ. Ныр дзы цæрæг нал ис.

## Кæс ноджы
* Цъоисдон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъосса

**Хъосса** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Къасарагомы.

## Кæс ноджы
* Хъоссайы цъити
* Хъоссайы бын

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Къасарагом
Хъаныхъуаты Инал

**Хъаныхъуаты Дудары фырт Инал** (**Иналыхъ**) (райгуырдис 1850 кæнæ 1851-æм азы Цæгат Ирыстоны Хъаныхъуатыхъæуы — амардис 1899-æм азы Хуымæллæджы кæнæ Бруты) у зындгонд ирон фыссæг, публицист æмæ этнограф. 

## Цардафыст
Хъаныхъуаты Инал райгуырдис Цæгат Ирыстоны Хъаныхъуатыхъæуы. Йæ фыд Дудар уыдис уæздæттæй, æлдæрттæй. Инал ахуыр кодта Стъараполы гимназы. 1860-æм азы Иналы фыд æд бинонтæ алыгъд Туркмæ, фæлæ уым адæмы цард нæ фæцыд йæ зæрдæмæ æмæ фæстæмæ раздæхт Ирыстонмæ. Уæд та Иналæн фадат фæцис дарддæр ахуыр кæнынæн. 

1872-æм азы азы августы, Инал каст фæци Стъараполы гимназ æмæ бацыд æфсæддон скъоламæ. 1877-æм азы райста афицеры цин, архайдта 1877-1878 азты Турчы ныхмæ хæсты æмæ уый фæстæ службæйы фæдыл 1879-æм азы афтыд Сыбырмæ. Уым æфсады йæ службæ ныууагъта æмæ цард Владивостокы.

## Литературæ
* Ирон адæм. Хъаныхъуаты Инал 
* Iriston.com. Хъаныхъуаты Инал 
* Хуссар Ирыстоны республикон æхсæнадон-политикон газет «Хурзæрин». Хъобангоймаг публицист
* Суменова 3.Н. Инал Кануков. Жизнь и творчество. Орджоникидзе, «Ир», 1978. 250 с.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Инал
Категори:Джызæлы чи райгуырдис, уыдон
Дыргъджын (Хъемултайы ком)

**Дыргъджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Цæрынц дзы Тедетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сау дзуары хох

**Сау дзуары хох** кæнæ **Сау дзуар** у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Цедисы къæдзæх

**Цедисы къæдзæх** у хохы цъупп Тырсыгомы. Ис Окрохъанайы хъæумæ ’ввæхс.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 - с. 623. 

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Баньоле

**Баньоле́** () у сахар æмæ коммунæ Францы, Парижы горæтгæрон. Цæрынц дзы 33,8 мин адæймаджы (2009).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Иль-де-Франсы сахартæ
Категори:Сенæ-Сен-Денийы коммунæтæ
Хъайтмазты Аслæмырзæ

**Хъайтмазты Бечмырзæйы фырт Аслæмырзæ** (райгуырдис 1866-æм азы Уæллаг Зæрæмæджы — амардис 1925-æм азы Дзæуджыхъæуы) у ирон фыссæг, поэт, тæлмацгæнæг.

## Цардафыст
Хъайтмазты Аслæмырзæ райгуырдис 1866-æм азы Уæллаг Зæрæмæджы. Гуры каст фæцис ахуыргæнджыты семинар æмæ педагогон куыст кодта Фæскавказы, Кæсæджы, стæй йæ райгуырæн хъæуы, Армавиры, Лабæйы æмæ æндæр рæтты. Лабæйы кусгæйæ хорз базонгæ Къостаимæ, уыд йе сиахс: йæ хо Олгъайы лæг. Фæлæ Олгъаимæ сæ цард нæ ацыд, æмæ фæстагмæ ахицæн сты. 

Æмбырд кодта Нарты кадджытæ æмæ Даредзанты таурæгътæ, аргъæуттæ, таурæгътæ. 

Октябры революцийы фæстæ Аслæмырзæ кусын райдыдта Дзæуджыхъæуы ахуыры хайады.

## Литературæ
* Хъайтмазты Аслæмырзæ 
* Хъайтмазты А. Æхснарт æмæ йæ фырттæ. Уацмыстæ / Чиныг сарæзтæ Хъодзаты Æ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 2002 — 112 ф. 

## Фиппаинæгтæ

Аслæмырзæ
Категори:Ирон фысджытæ