open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кырджали

**Кы́рджали** (, , ) у сахар Болгарийы хуссары, Кырджалийы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 63 мин адæймагæй фылдæр (2004), уыдонæй 62% сты болгайраг туркæгтæ.

Кырджалийы сахарæй Пловдивы аэропортмæ фæндаг у 100 км даргъ; хæстæгдæр порт, Бургасмæ, — 255 км; Грекъимæ арæныл ног арæнгæсты пост Маказæмæ ис 54 км (ууыл цæуы Æппæтевропæйаг транспорты коридор №9). Сахар лæууы цæугæдон Ардæйыл.

Кырджали у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахартæй иу, фæлæ йæ официалон сайты уый тыххæй ницы фыст ис. Дзæуджыхъæуы Кырджалийы уынг уыцы сахары номыл хуыйны. Республикæ Цæгат Ирыстоны хицауад æмæ парламенты агъуысты фæстейæ, Георгийы Димитровы кадæн цы цырт уыдис (2010-æм азы æндæр ранмæ йæ рахастой), уый у сахар Кырджалийы кæддæры лæвар.

Сахары кмет (ома, хицау) ныртæккæ у Хасан Азис (2003-æм азæй ныры онг), йæ адæмыхаттмæ гæсгæ туркаг.

## Истори
Кырджалийы алфамбылай зæххытæ уыдысты автономон Скæсæн Румелийы сконды, цалынмæ 1886-æм азы нæ бацыдысты Османты империйы сæйраг зæххытæм Топханейы бадзырдмæ гæсгæ. Фæстæдæр хæдбар Болгарийы паддзахад уыцы зæххытæ фæстæмæ райста XX æнусы райдиан Балканы хæстыты фæстиуæгæн. Кырджалийы тох æрцыдис 1912-æм азы октябры.

Цы Хасковойы бал сахар байстой, уыцы балы æфсæддонтæ мысынæн Кырджалийы ис цырт «Сæрибаргæнджытæ». 21 октябры бæрæг кæнынц куыд сахары бæрæгбон.

## Фенддæгтæ
thumb|left|Къостайы бюст Кырджалийы. Болгарийы фæз, Культурæйы хæдзары раз
thumb|right|250px|Зымæгон Кырджали
Сахары алфамбылай цалдæр рагон фидары ис.

Цæугæдон Ардæйыл, йæ бæрзæнд 103,5 метры кæмæн у, ахæм уникалон донмарæн лæууы, сарæзтой йæ 1957-1963 азты. Донмарæны цур кусы гидроэлектростанцæ, йæ 4 турбинæйы дæттынц 160 ГВт•ч электрон тых æрвылаз. Кырджалийæгты зæрдæмæ цæуы донмарæныл тезгъо кæнын — кæд хъахъхъæд территори у æмæ дзы къамисæн нæй, бацæуыны бар дзы алкæмæ дæр ис.

Æрæджы сахары ногæй скуыста, социализмы дуджы кæй сарæзтой, уыцы сывæллæтты æфсæнвæндаг. Æфсæнвæндаджы дæргъ у 1&nbsp;210 метры, уый скуыста фыццаг хатт 1962-æм азы æмæ уыдис Болгарийы фыццаг ахæм æфсæнвæндаг.

Кырджалийы культурæйы хæдзары раз лæууы Хетæгкаты Къостайы бюст, Дзæуджыхъæу æмæ Кырджали æфсымæрон сахартæ куы уыдысты, уæдæй.

Сахары администраци ног проекттыл зилы. 2010-æм азы мартъийы райдыдта стыр паркон зонæ «Арпезос» аразыныл куыст. Ног парк куы цæттæ уыдзæнис, уæд алы кырджалийагыл дæр хаудзæн цъæх садзынты 23 м2.

## Экономикæ
Кырджали у хуызджын згъæркуыст æмæ тамакойы ракуысты традицион центр. Уыцы къабæзты куыстуæттæ ныр дæр кусынц, æрбацæуынц ног инвестицитæ. Уыдон йеддæмæ ис дзы рог индустрийы куыстуæттæ.

Кырджалимæ æрбацæуынц сæдæгай туристтæ, сахары мидæг æмæ йæ алфамбылай цы фенддæгтæ ис, уыдон фенынмæ.

## Æфсымæрон сахартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Индианæ

**Индиа́нæ** () у АИШ-ы штат цад Мичиганмæ ’ввæхс.

* Цæрджыты нымæц: 12 363 мин адæймаджы (2000 азы).
* Фæзуат: 94 мин км2.

## Фиппаинæгтæ

*
Аз

**Аз** (бирæон нымæц: **азтæ** кæнæ **æзтæ**) у рæстæг барыны иуæг. Аз = 365 (366) боны.

*
Категори:Рæстæг
1313-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 16 июны — Джованни Бокаччо, зындгонд италиаг фыссæг.
## Амардысты
* 

Категори:1313
1316-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 майы — Карл IV (ам. 1378), гермайнаг къарол, Сыгъдæг Ромаг Империйы император (йæ æлдариуæджы азтæ 1347—1378).

## Амардысты
* 

Категори:1316
1330-æм аз

## Цаутæ
* Кронберг райста сахары статус.
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* Болгарийы паддзах Михаил I Шишман.

Категори:1330
1335-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 2 апрелы — Генрих (Чехийы къарол).
* 30 ноябры — Абу Саид, Ираны ильхан.

Категори:1335
1336-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 9 апрелы — Тамерлан, историйы зынгæдæр тыхæйбайсджытæй иу.

## Амардысты
* 

Категори:1336
1378-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 31 декабры — Альфонсо де Борджæ, фæстæдæр Каликст III, ромаг папæ (1455—1458).

## Амардысты
* 

Категори:1378
1394-æм аз

## Цаутæ
* 26 ноябры — Сеул сси Корейы сæйраг сахар.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1394
1405-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 9 февралы — Константин XI Палеолог (Драгаш) (), Византиаг империйы фæстаг император (фæмард 1453-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1405
1420-æм аз

## Цаутæ
* Португал ссардтой сакъадахты къорд Мадейрæ.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1420
1429-æм аз

## Цаутæ
* 17 июлы — Англисæй кæй ссарибар кодтой, уыцы сахар Реймсы Карл VII Францы къарол сси. Церемонийы рæстæг тырыса йæ сæрыл Жаннæ д’Арк дардта.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1429
1432-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 30 мартъийы — Константинополь байсын кæй къухы бафтыдис, уыцы осмайнаг султан Мехмед II Фатих.

## Амардысты
* 

Категори:1432
1435-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* Чжэн Хэ, китайаг дипломат.

Категори:1435
1442-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* Мысыры историк Аль-Махъризи.

## Амардысты
* 

Категори:1442
1443-æм аз

## Цаутæ
* Корейы, къарол Седжоны заказмæ гæсгæ, сарæзтой нырыккон корейаг алфавит (хангыл).
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1443
1448-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 31 октября — Иоанн VIII, Византийы император.

Категори:1448
1449-æм аз

## Цаутæ
* 1449—1450 — туркаг балæбурд Албанимæ.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 27 октябры — Улугбек, Тамерланы фырты Шахрухы фырт, Самарканды хицауиуæггæнæг æмæ зындгонд ахуыргонд.

Категори:1449
1463-æм аз

## Цаутæ
* Ярославль, Ростов æмæ Пермы бæстæ Мæскуыйы кънйазады дæлбар бахаудтой. Ярославлы кънйазад уый фæстæ мауал уыдис.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1463
1468-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 3 февралы — Иоганн Гутенберг (*Johannes Gutenberg*), чиныгмыхуыр чи æрæмысыд, уыцы гермайнаг.

Категори:1468
1471-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 21 майы — Альбрехт Дюрер (*Albrecht Dürer*), Сæндидзæны дуджы немыцаг нывгæнæг æмæ график («Апокалипсисы барджытæ» æмæ æнд.; амард&nbsp;1528).

## Амардысты
* 

Категори:1471
1473-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 19 февралы — Николай Коперник, польшæйаг астроном.
## Амардысты
* 

Категори:1473
1475-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 6 мартъийы — Микеланджело Буонарроти, италиаг нывгæнæг.

## Амардысты
* 

Категори:1475
1481-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 3 майы — Константинополь байсын кæй къухы бафтыдис, уыцы осмайнаг султан Мехмед II Фатих (р. 1432).

Категори:1481
1492-æм аз

## Цаутæ
* 5 декабры — Христофор Колумбы экспедици баййафта сакъадах Гаити.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1492
1493-æм аз

## Цаутæ
* 15 мартъийы — Колумбы экспедицийы дыууæ науы раздахтой Испанимæ.
* 4 ноябры — Христофор Колумбы экспедици ссардта сакъадах Гваделупæ.

## Райгуырдысты
* 17 декабры — Парацельс, алхимик, дохтыр æмæ оккультист (амард 1541-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1493
1494-æм аз

## Цаутæ
* 3 майы — Христофор Колумб (, , ) ссардта Ямайкæ.

## Райгуырдысты
* 27 апрелы — Сулейман Фыррæсугъд (*Süleyman I Kanuni*) (амард 1566), Турчы султан (1520—1560). Уый рæстæджы Турк уыдис йæ тæккæ тæмæны.

## Амардысты
* 

Категори:1494
1498-æм аз

## Цаутæ
* 20 майы — Португайлаг денджызы цæуæг Васко да Гама (*Vasco da Gama*) сси фыццаг европæйаг, Индимæ Африкæйы алфамбылай науыл чи æрбацыд, ахæм.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1498
1501-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 3 январы — Алишер Навои (æцæг ном у *Низамаддин Мир*), узбекаг поэт, хъуыдыгæнæг æмæ паддзахадон архайæг.

Категори:1501
1509-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 10 июны — Жан Кальвин, аргъуаны швейцариаг реформатор, кальвинизмы бындурæвæрæг.

## Амардысты
* 

Категори:1509
1512-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 22 февралы — Америго Веспуччи — Италиаг иртасæг, Америкæ кæй номыл хуыйны.

Категори:1512
1518-æм аз

## Цаутæ
* Португайлæгтæ байстой Коломбо (Цейлоны сакъадах).
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

*
1519-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 2 майы — Леонардо да Винчи (*Leonardo da Vinci*) (р. 1452), италиаг нывгæнæг, скульптор, архитектор, ахуыргонд æмæ инженер. 

Категори:1519
1520-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 6 апрелы — Рафаэль Санти (*Raffaello Santi*), зынгæ италиаг нывгæнæг æмæ архитектор (райг.&nbsp;1483).

Категори:1520
1521-æм аз

## Цаутæ
* 27 апрелы — Филиппинты аборигентæ амардтой португайлаг денджызы цæуæг Фернан Магелланы.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 27 апрелы — Португайлаг денджызы цæуæг Фернан Магеллан.

Категори:1521
1527-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Абрахам Ортелиус (*Abraham Ortelius*) (ам. 1598), фламандиаг картограф, фыццаг географион атласы мыхуырæйуадзæг.

## Амардысты
* 22 июны — Никколо Макиавелли (р.&nbsp;1469), италиаг паддзахадон архайæг æмæ хъуыдыгæнæг.

Категори:1527
1528-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 6 апрелы — Альбрехт Дюрер (*Albrecht Dürer*), немыцаг нывгæнæг æмæ график (райг.&nbsp;1471).

Категори:1528
1525-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 18 майы — Питер Брейгель хистæр (*Pieter Brueghel der Ältere*) (ам. 1569), фламандиаг нывгæнæг.
* 18 майы — Джордж Гаскойн (*George Gascoigne*) (ам. 1577), англисаг поэт æмæ драматург.

## Амардысты
* 

Категори:1525
1543-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 24 майы — Николай Коперник, астроном.

Категори:1543
1371-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* Китайаг денджызы цæуæг æмæ дипломат Чжэн Хэ (амард 1435).

## Амардысты
* 

Категори:1371
1552-æм аз

## Цаутæ
* 2 октябры — уырыссаг æфсад байстой Хъазан, Хъазаны ханад уымæй баиу кодтой Уæрæсеимæ.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1552
1555-æм аз

## Цаутæ
* Сыбыры хан йæхи базыдта Уæрæсейы вассалыл.
* Хуссар Америкæйы сæвæрдтой сахар Валенсийы бындур (ныр Венесуэлæйы).
* Турк æмæ Ираны ’хсæн хæсты фæстиуæгæн гуырдзыйы зæххытæ æрцыдысты дихгонд уыцы дыууæ бæстæйы ’хсæн.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1555
1556-æм аз

## Цаутæ
* 16 январы&nbsp;— Испанийы къарол Карл&nbsp;I (зындгонд у куыд Сыгъдæг Ромы империйы император Карл&nbsp;V) йе ’лдариуæгæй сфæлмæцыд æмæ йæ бынатмæ йæ фырт Филиппы&nbsp;II сбадын кодта.
* 23 январы — Шэньсийы зæххæнкъуыст: Китайы 830 мин адæймаджы бæрц амардысты.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1556
1557-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 31 майы — Фёдор I, Уæрæсейы паддзах (ам. 1598).
## Амардысты
* 

Категори:1557
1560-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 5 декабры — Франциск II, Францы къарол.

Категори:1560
1563-æм аз

## Цаутæ
* 19 апрелы — Мæскуыйы, Иван Фёдоровы типографийы, фыццаг уырыссагау мыхуыргонд чиныг мыхуыр кæнын райдыдтой.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1563
1564-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 18 февралы — Микеланджело Буонарроти, италиаг нывгæнæг.

Категори:1564
1571-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 январы — Аббас I Номдзыд, Ираны сах (фæмард 1629 азы).

## Амардысты
* 

Категори:1571
1575-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 4 ноябры — Гвидо Рени, италиаг нывгæнæг.

## Амардысты
* 

Категори:1575
1577-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 февралы — Роберт Бёртон (*Robert Burton*), англисаг фыссæг (ам.&nbsp;1640).

## Амардысты
* 

Категори:1577
1580-æм аз

## Цаутæ
* 26 сентябры — Магелланы фæстæ дыккаг зæххыалыварс балц фæци англисаг порт Плимуты.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1580
1581-æм аз

## Цаутæ
* 4 апрелы — Френсис Дрейк йæ дунеон балцæй раздахти.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1581
1586-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 февралы — Якоб Преториус (*Jacob Praetorius*), немыцаг композитор (ам.&nbsp;1651).

## Амардысты
* 

Категори:1586
1589-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 5 январы — Екатеринæ Медичи (), Францы ус-къарол (р.&nbsp;1519 азы).

Категори:1589
1597-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 20 июны: Виллем Баренц, голландиаг сгарæг.

Категори:1597
1599-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Оливер Кромвель (*Oliver Cromwell*) (амард 1658), бритайнаг паддзахадон архайæг, Англис, Ирланди æмæ Шотландийы лорд-протектор (1653—1958).

## Амардысты
* 13 январы — Эдмунд Спенсер (*Edmund Spencer*), англисаг Сæндидзæн дуджы поэт.

Категори:1599
1607-æм аз

## Цаутæ
* 26 апрелы — Генрийы сынæгыл (нырыккон штат Вирджинийы) раргъæвдысты фыццаг англисаг колонисттæ.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1607
1605-æм аз

## Цаутæ
* 8 апрелы — Шведаг къарол Карл XI сахар Оулуйы бындур сæвардта. Ныр уыцы сахар Финляндийы у.
* 1 июны — Мæскуыйы ахæстонмæ бакодтой паддзах Фёдоры (Фёдор II, Годуновы Борисы фырт) æмæ йæ мады. 10 июны Фёдоры амардтой.

## Райгуырдысты
* 8 апрелы — Испанийы къарол Филипп IV ().
* 7 майы — Мæскуыйы патриарх Никон (Никита Минин), аргъуаны стыр реформæйы автор.

## Амардысты
* Къахеты паддзах Александр (Аббасы приказмæ гæсгæ).
* 13 апрелы — Борис Годунов, уырыссаг паддзах.
* 10 июны — Фёдор Годунов, Борис Годуновы фырт.

Категори:1605
1614-æм аз

## Цаутæ
* 5 апрелы — Индейаг фæтæджы чызг Покахонтас сси англисаг адæймаг Джеймстауны ус.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1614
1618-æм аз

## Цаутæ
* 15 майы — Немыцаг астроном Иоганн Кеплер (*Johannes Kepler*) раиртаста планетæты змæлды закъон.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1618
1629-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Христиан Гюйгенс (*Christiaan Huygens*) (ам. 1695), голландиаг математик, физик, механик æмæ астроном.

## Амардысты
* 

Категори:1629
1632-æм аз

## Цаутæ
* 25 сентябры — Якутсчы бындур æвæрд æрцыд.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1632
1635-æм аз

## Цаутæ
* 29 январы — Кардинал Ришелье Францы Зонæдты академийы бындур савæрдта.
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1635
1642-æм аз

## Цаутæ
* 18 майы — Æвæрд æрцыд Монреалы бындур.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
*
1644-æм аз

## Цаутæ
* 27 апрелы — Фыццаг хатт Канадæйы ныссагътой мæнæу.

## Райгуырдысты
* Мацуо Башо — япойнаг поэт.

## Амардысты
* 

Категори:1644
1640-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 9 февралы — Мурад IV (; р.&nbsp;1612-æм азы), Осмайнаг империйы 17-æм султан (1623—1640).
1648-æм аз

## Цаутæ
* Хъазахъхъаг Семён Дежнёв Ази æмæ Америкæйы ’хсæн донкъубал ссардта.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1648
1656-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 январы — Франц Лефорт, Пётр I-ы æххуысгæнæг.

## Амардысты
* 

Категори:1656
1665-æм аз

## Цаутæ
* «Къаролы закъон» Данийы, уый фæдыл Дани абсолютон монархи сси.
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* Пьер Ферма, францаг математик.

Категори:1665
1667-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* Джонатан Свифт, бритайнаг фыссæг.

## Амардысты
* 

Категори:1667
1678-æм аз

## Цаутæ
* 

## Райгуырдысты
* 4 мартъийы — Вивальди Антонио, италиаг композитор (фæмард 1741-æм азы).

## Амардысты
*

Категори:1678
1672-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 12 мартъийы — Ричард Стил (ам. 1729), англисаг фыссæг æмæ журналист.
* 30 майы — Пётр I, Уæрæсейы фыццаг император, Бетъырбухы бындурæвæрæг.

## Амардысты
*
1692-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 18 майы — Джозеф Батлер (*Joseph Butler*) (ам. 1752), англисаг философ.

## Амардысты
* 

Категори:1692
1686-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 24 майы — Габриель Даниель Фаренгейт (*Gabriel Daniel Fahrenheit*) (амард 1736), немыцаг физик, термометр аразынмæ фыццаг чи джынасуйæ спайда кодта, уый.

## Амардысты
* 

Категори:1686
1685-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 12 мартъийы — Джордж Беркли (ам. 1753), англисаг философ, нырыккон реализмы бындурæвæрæг.

## Амардысты
*
1695-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Пьетро Гварнери (*Pietro Guarneri*) (ам. 1762), италиаг скърипкæты мастер.

## Амардысты
* 

Категори:1695
1703-æм аз

## Цаутæ
* 27 майы — паддзах Пётр I указмæ гæсгæ Пётр æмæ Павелы гæнахæн йæ бындур сæвæрдтой Невайы дельтæйы. Уыцы цау нымад у Бетъырбухы бындурæвæрды боныл.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1703
1704-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 2 февралы — Лопиталь, Гийом Франсуа (р. 1661), францаг математик.

Категори:1704
1710-æм аз

## Цаутæ
* 29 январы — Йæ тыхы бацыд Пётр I-ы указ граждайнаг алфавиты тыххæй.

## Райгуырдысты
* 12 мартъийы — Томас Арн (ам. 1778), англисаг композитор.

## Амардысты
* 

Категори:1710
1712-æм аз

## Цаутæ
* 21 майы — Бетъырбух сси Уæрæсейы сæйраг сахар.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1712
1709-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 декабры — Елизаветæ, уæрæсейаг императрицæ.

## Амардысты
* 

Категори:1709
1719-æм аз

## Цаутæ
* 25 апрелы — Лондоны мыхуырæй рацыди Даниэль Дефойы роман «Робинзон Крузо»-йы фыццаг рауагъд.
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1719
1720-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 30 январы — Бернардо Беллотто, италиаг нывгæнæг (Венецийы скъолайы), офортист (амард 1780-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1720
1714-æм аз

## Цаутæ
* 31 январы — Пётр I байгом кодта Бетъырбухы Кунсткамерæ, Уæрæсейы зæронддæр музей.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1714
1723-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 15 мартъийы — Иоганн Христиан Гюнтер (*Johann Christian Günther*), немыцаг поэт (райгуырд&nbsp;1695).

Категори:1723
1725-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 6 февралы — Сулхан Орбелиани (йæ моладзаны ном Саба), гуырдзиаг фыссæг, ахуыргонд, политикон архайæг, рухсадон абсолютизмы фарсхæцæг (райгуырд 1658 азы).

Категори:1725
1729-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 майы — Екатеринæ II (ам. 1796), Уæрæсейы императрицæ (æлдариуæг кодта 1762—1796 азты).

## Амардысты
* 

Категори:1729
1732-æм аз

## Цаутæ
* 

## Райгуырдысты
* 22 февралы — Джордж Вашингтон АИШ-ы фыццаг президент.

## Амардысты
*

Категори:1732
1733-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 23 майы — Франц Антон Месмер (*Franz Anton Mesmer*) (ам. 1815), австриаг дохтыр, психикæйы иртасæг.

## Амардысты
* 

Категори:1733
1727-æм аз

## Цаутæ
* 17 майы — Пётр II сси Уæрæсейы император.

## Райгуырдысты
* 14 майы — Томас Гейнсборо (*Thomas Gainsborough*) (ам. 1788), англисаг нывгæнæг.
## Амардысты

Категори:1727
1728-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 12 мартъийы — Антон Рафаэль Менгс (ам. 1779), немыцаг нывгæнæг.

## Амардысты
*
1735-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 3 февралы — Игнаций Красицкий (*Ignacy Krasicki*), польшæйаг поэт (ам.&nbsp;1801).

## Амардысты
* 

Категори:1735
1739-æм аз

## Цаутæ
* 29 сентябры — Белграды фидыды бадзырдмæ гæсгæ Уæрæсе Османты империйæ райста Азов æмæ Очаков.

## Райгуырдысты
* 24 сентября — Григорий Потёмкин-Таврический, уырыссаг политик, граф, ирддæр кънйаз, инæлар-фельдмаршал (амард. 1791 азы).

## Амардысты
* 24 июлы — Бенедетто Марчелло, италиаг композитор (р. 1686). 

Категори:1739
1743-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 1 декабры — Мартин Генрих Клапрот, немыцаг химик, химион элементтæ уран, цирконий, титан, церий æмæ теллур чи раиртаста.

## Амардысты
* 

Категори:1743
1744-æм аз

## Цаутæ
* 16 майы — Уæрæсейы императрицæ Екатеринæ II бауынаффæ кодта марыны тæрхонæй нал пайда кæнын.

## Райгуырдысты
* 14 апрелы (кæнæ 1745) — Денис Фонвизин (ам. 1792), зындгонд фыссæг, уырыссаг æвзагыл комедион жанры бындурæвæрæг («Недоросль», «Бригадир»).

## Амардысты
* 

Категори:1744
1754-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Николай Румянцев (ам. 1826), граф, 1807 азæй 1814 азмæ Уæрæсейы фæсарæйнаг хъуыддæгты министр. Йæ библиотекæйы бындурыл фæызынд Ленины номыл библиотекæ Мæскуыйы.

## Амардысты
* 

Категори:1754
1755-æм аз

## Цаутæ
* 26 апрелы — Кадджынæй байгом и Мæскуыйы университет.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1755
1756-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 январы — Вольфганг Амадей Моцарт, разагъд австриаг композитор.

## Амардысты
* 

Категори:1756
1757-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Иоганн Тобиас Ловиц (уырыссагау *Товий Егорович Ловиц* дæр) (амард 1804), химик æмæ фармацевт.

## Амардысты
* 

Категори:1757
1749-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 январы — Данийы къарол Кристиан VII.
## Амардысты
* 

Категори:1749
1771-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 майы — Роберт Оуэн (*Robert Owen*) (ам. 1858), англисаг социалист-утопист.
## Амардысты
* 

Категори:1771
1772-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 19 апрелы — Давид Рикардо (*David Ricardo*), зындгонд англисаг экономист (ам. 1823).

## Амардысты
* 

Категори:1772
1773-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 январы — Карл Фридрих Христиан Моос, немыцаг минералог æмæ геолог, æрхъуыды кодта минералты хъæбæрдзинад барынæн Моосы шкала.
* 31 майы — Людвиг Тик (*Ludwig Tieck*), немыцаг фыссæг.
* 13 июны — Томас Юнг () (ам. 1829), англисаг физик, дохтыр æмæ астроном, рухсы уылæнон теорийы бындурæвæрджытæй иу.

## Амардысты
* 

Категори:1773
1769-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Марк Брунель (*Mark Isambard Brunel*) (амард 1849), францаг инженер, Темзæйы бын тъунел чи саразта, уый.

## Амардысты
*

Категори:1769
1770-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 17 декабры — Людвиг ван Бетховен, немыцаг композитор (амард 1827-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1770
1775-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* ? — Джозеф Мэллорд Уильям Тернер (*Joseph Mallord William Turner*), бритайнаг нывгæнæг-романтик.
* 27 январы — Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг (), немыцаг философ (фæмард 1854).

## Амардысты
* 

Категори:1775
1778-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 18 майы — Эндрю Юр (*Andrew Ure*) (ам. 1857), англисаг экономист.

## Амардысты
* 

Категори:1778
1779-æм аз

## Цаутæ
* Белгород райста сахары статус.
## Райгуырдысты
* 28 майы — Томас Мур, англисаг поэт.
## Амардысты
*

Категори:1779
1780-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 августы — Жан Огюст Доминик Энгр, францаг нывгæнæг, XIX æнусы европæйаг академизмы нымаддæр фæтæг.

## Амардысты
* 

Категори:1780
1788-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 18 июны — Карл Кунт, немыцаг ботаник (ам.&nbsp;1850).
## Амардысты
* 2 августы — Томас Гейнсборо, англисаг нывгæнæг (р. 1727).
* 14 декабры — Карл Филипп Эммануил Бах, немыцаг композитор (р. 1714-æм азы).

Категори:1788
1790-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 23 майы — Жюль Себастьен Сезар Дюмон-Дюрвиль (*Jules-Sébastien-César Dumont d’Urville*) (ам. 1842), Сабыр фурды францаг иртасæг.

## Амардысты
* 

Категори:1790
1791-æм аз

## Цаутæ
* 4 мартъийы — Вермонт сси АИШ-ы 14-æм штат.
* 27 сентябры — Францы дзуттæгтæн радтой Францы граждандзинад исыны бар.

## Райгуырдысты
* 

## Амардысты
* 5 октябры — Григорий Потёмкин-Таврический, уырыссаг политик, граф, ирддæр кънйаз, инæлар-фельдмаршал (райгуырды 1739 азы).

* 5 декабры — Вольфганг Амадей Моцарт, Австриаг композитор.

Категори:1791
1784-æм аз

## Цаутæ
* Станицæ Курскаяйы (ныртæккæ Стъараполы крайы) бындур æвæрд æрцыдис.

## Райгуырдысты
* 8 ноябры — Теодор Нарбут, литвайаг историк, мифологийы иртасæг.

## Амардысты
*
1792-æм аз

## Цаутæ
* 25 апрелы — Францы фыццаг хатт марыны тæрхон сæххаст кæнынæн гильотинæйæ спайда кодтой.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 12 декабры — Денис Фонвизин, уырыссаг фыссæг (райг. 1744 кæнæ 1745).

Категори:1792
1793-æм аз

## Цаутæ
* 10 июны — Парижы скуыста дунейы фыццаг зоопарк.
* 29 сентябры — Англисаг спорты журнал фыццаг хатт теннисы кой кæны.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1793
1794-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 26 апрелы — Андреас Шёгрен (*Andreas Johan Sjögren*) (амард 1855), уæрæсейаг филолог, историк, археолог æмæ этнограф. Шёгрен саразта фыццаг кириллон алфавит ирон æвзагæн.

## Амардысты
* 

Категори:1794
1795-æм аз

## Цаутæ
* Тæхран сси Ираны сæйраг сахар.
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1795
1796-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 17 ноябры — Екатеринæ II (Цытджын Екатеринæ), Уæрæсейы империйы императрицæ.

Категори:1796
1799-æм аз

## Цаутæ
* 28 октября — Суворовæн радтой уæрæсейаг æфсады генералиссимусы цин.

## Райгуырдысты
* 23 майы — Томас Гуд, англисаг поэт.
* 6 июны — Александр Пушкин, номдзыд уырыссаг поэт æмæ прозаик.
* 13 сентябры — Михаил Лавров, денджыздæу, адмирал.
* 18 октябры — Кристиан Фридрих Шенбейн, немыцаг химик.
* 23 декабры — Карл Брюллов, уырыссаг нывгæнæг.

## Амардысты
* 

Категори:1799
1800-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 18 майы — Александр Суворов, зындгонд уырыссаг æфсæдфæтæг (р. 1730).

Категори:1800
1797-æм аз

## Цаутæ
* Сомихаг хъæу **[[Эдисси]]йы** (ныртæккæ Стъараполы крайы хуссары) бындур æвæрд æрцыдис.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1797
1798-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 апрелы — Дионисиос Соломос (ам. 1857), бердзенаг поэт.
* 26 апрелы — Эжен Делакруа (*Eugène Ferdinand Victor Delacroix*) (амард 1863), францаг нывгæнæг.
* 24 декабры — Адам Мицкевич, польшæйаг поэт.

## Амардысты
* 

Категори:1798
1803-æм аз

## Цаутæ
* 1 мартъийы — Огайо АИШ-ы 17-æм штат сси.

## Райгуырдысты
* 25 майы — Ральф Уолдо Эмерсон, америкаг поэт æмæ философ.

## Амардысты
*

Категори:1803
1805-æм аз

## Цаутæ
* 30 майы — Новочеркасскæн йæ бындур æвæрд æрцыд.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1805
1806-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 3 февралы — Никола Ретиф де ла Бретонн (*Nicolas Edme Restif de La Bretonne*), францаг фыссæг (райгуырд&nbsp;1734).

Категори:1806
1808-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 22 майы — Жерар де Нерваль (*Gérard de Nerval*) (ам. 1855), францаг поэт-романтик.

## Амардысты
* 

Категори:1808
1802-æм аз

## Цаутæ
* 

## Райгуырдысты
* 26 февралы — Виктор Гюго, францаг фыссæг. 

## Амардысты
*

Категори:1802
1809-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 15 октябры — Хачатур Абовян, сомихаг фыссæг æмæ рухстауæг.

## Амардысты
* 31 майы — Франц Йозеф Гайдн, австриаг композитор.

Категори:1809
1812-æм аз

## Цаутæ
* 15 мартъийы — Бындур сæвæрдæуы фыццаг уырыссаг хъæуæн Калифорнийы — Русская река.

## Райгуырдысты
* 13 июны — Измаил Срезневский (ам. 1880), филолог-славист, этнограф, академик.

## Амардысты
*

Категори:1812
1813-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 22 майы — Рихард Вагнер (*Richard Wagner*) (амард 1883), немыцаг композитор — «Тристан æмæ Изольдæ», «Нибелунгты къухдæрæн» æмæ «Лоэнгрин», уыцы оперæты автор.

## Амардысты
* 

Категори:1813
1815-æм аз

## Цаутæ
* 3 майы — Венаг конгрессы уынаффæмæ гæсгæ Польшæйаг Паддзахад Уæрæсейаг Империйы хай сси.

## Райгуырдысты
* 11 январы — Джон Макдональд, Канадæйы фыццаг премьер-министр.
## Амардысты
*

Категори:1815
1814-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 15 октябры — Лермонтов Михаил (ам. 1841), зындгонд уырыссаг поэт.

## Амардысты
* 

Категори:1814
1817-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 15 декабры — Бараташвили Николоз, гуырдзиаг поэт.

## Амардысты
* 

Категори:1817
1818-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Фёдор Буслаев (амард 1897), ахуыргонд филолог æмæ аивады иртасæг. Ныффыста уырыссаг æвзаджы историон грамматикæ.

## Амардысты
* 

Категори:1818
1819-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 31 майы — Уолт Уитмен, америкаг поэт.
* 30 декабры — Теодор Фонтане, немыцаг фыссæг (амард 1898).

## Амардысты
* 

Категори:1819
1820-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 апрелы — Герберт Спенсер (*Herbert Spencer*) (амард 1903), бритайнаг философ æмæ социолог. 
* 28 ноябры — Фридрих Энгельс, философ, коммунизмы идеологийы бындурæвæрæг.

## Амардысты

Категори:1820
1821-æм аз

## Цаутæ
* 24 июны — Карабобойы тохы фæстиуæгæн Симон Боливар тыхæй байста Венесуэлæйы хæдбардзинад Испанийæ.
* 27 сентябры — Мексикæ сси хæдбар паддзахад.

## Райгуырдысты
* 6 январы — Степан Дудышкин, уырыссаг журналист æмæ литературон критик (фæмард 1866-æм азы).
* 11 ноябры — Фёдор Достоевский, стырдæр уырыссаг фысджытæй иу (фæмард 1881-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1821
1823-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 5 апрелы — Николай Берг (ам. 1884), поэт, тæлмацгæнæг, историк.

## Амардысты
* 

Категори:1823
1824-æм аз

## Цаутæ
* 7 мартъийы — 12-аздзыд Ференц Листы фыццаг концерт Парижы. Лист музыкæ фыста астаздзыдæй.

## Райгуырдысты
* 11 майы — Александр Лакиер (ам. 1870), барады историк æмæ литератор.

## Амардысты
*

Категори:1824
1826-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 январы — Михаил Салтыков-Щедрин, уырыссаг фыссæг (фæзиан 1889-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1826
1827-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 5 апрелы — Джозеф Листер (*Joseph Lister*) (ам. 1912), англисаг хирург, антисептикæйы парахатгæнæг.
* 1 майы — Жюль Бретон (*Jules Breton*) (ам. 1906), францаг нывгæнæг.

## Амардысты
* 

Категори:1827
1828-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 февралы — Жюль Верн (*Jules Verne*), францаг фыссæг, зонадон фантастикæйы бындурæвæрæг (ам.&nbsp;1905).

## Амардысты
* 16 апрелы — Франсиско Гойя, зындгонд испайнаг нывгæнæг æмæ гравёр.

Категори:1828
1822-æм аз

## Цаутæ
* 24 майы — Эквадор сси Испанийæ хæдбар паддзахад.

## Райгуырдысты
* 1 июлы — Нгуен Динь Тьеу (*Nguyen Dinh Chieu*) (ам. 1888), вьетнамаг поэт.
* 
## Амардысты
* 16 апрелы — Дмитрий Левицкий (æцæг мыггаг — Носов) (р.&nbsp;1735), нывгæнæг, педагог.

Категори:1822
1829-æм аз

## Цаутæ
* 13 майы — Александр Пушкин ацыдис Мæскуыйæ Кавказмæ, æфсадмæ.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 6 апрелы — Нильс Хенрик Абель, норвегиаг математик (райг.&nbsp;1802).

Категори:1829
1830-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 20 майы — Гектор Мало (*Hector Malot*) (ам. 1907), францаг фыссæг («Æнæ бинонтæ», «Ромен Кальбри»).

## Амардысты
* 

Категори:1830
1831-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Герхард Рольфс (*Gerhard Rohlfs*) (ам. 1896), Африкæйы немыцаг иртасæг.
* 13 июны — Джеймс Клерк Максвелл () (ам. 1879), шотландиаг физик, электромагнитон фæзы теорийы автор.

## Амардысты
* 

Категори:1831
1832-æм аз

## Цаутæ
* 26 февралы — Польшæ сси Уæрæсейаг империйы дæлбар.

## Райгуырдысты
* 27 январы — Льюис Кэрролл (*Lewis Carroll*), англисаг фыссæг, математик æмæ философ, «Алисæ Диссæджы бæстæйы» автор (фæмард 1898).

## Амардысты
* 3 ноябры — Джон Лесли (райг. 1766), шотландиаг физик-экспериментатор æмæ математик.

Категори:1832
1834-æм аз

## Цаутæ
* 3,5 мин азæй фылдæр кæмæн цæуы, ахæм дыууæ сфинксты æрбаластой Мысырæй Бетъырбухмæ æмæ сæ сæвæрдтой Аивæдты академийы раз цæугæдоны былгæрон.

## Райгуырдысты
* 8 февралы — Дмитрий Менделеев, элементты периодикон системæ чи раргом кодта, уыцы зындгонд уырыссаг химик.

## Амардысты
* 

Категори:1834
1836-æм аз

## Цаутæ
* 13 майы — Уæрæсейы райдыдтой фыццаг æфсæнвæндаг аразын (Бетъырбухæй Павловскмæ).
* 28 декабры — Испани сразы Мексикæйы хæдбардзинадыл.

## Райгуырдысты
* 27 январы — Леопольд фон Захер-Мазох (), австриаг фыссæг (фæмард 1895).
* 5 февралы — Николай Добролюбов, уырыссаг литературон критик.
* 6 апрелы — Николай Склифосовский (ам. 1904), зындгонд уæрæсейаг хирург. Йæ ном хæссы Мæскуыйы хуыздæр рынчындæттæй иу.

## Амардысты
*

Категори:1836
1837-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 14 июны — Джакомо Леопарди, италиаг поэт.

Категори:1837
1839-æм аз

## Цаутæ
* 25 апрелы — Бритайнаг æфсад байста сахар Кандагар (ныр Афгъанистаны). 

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1839
1811-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 11 мартъийы — Урбен Жан Жозеф Леверье (амард 1877), францаг, математикон хыгъдæй ссардта планетæ Нептун.

## Амардысты
*

Категори:1811
1835-æм аз

## Цаутæ
* Андреас Шёгрен æрбацыд Кавказмæ, ирон æмæ гуырдзиаг æвзæгтæ иртасынмæ.
* Æвæрд æрцыд Заманхъулы бындур.
* 2 январы — Габровойы скуыста фыццаг болгайраг скъола, еклезимæ баст чи нæ уыд, ахæм.
* 28 февралы — рухс федта Калевалæйы фыццаг рауагъд.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 8 апрелы — Вильгельм фон Гумбольдт (; райгуырд 1767-æм азы) — немыцаг филолог, философ, лингвист, паддзахадон архайæг, дипломат.

*
1840-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 23 январы — Эрнст Аббе () (ам. 1905), немыцаг физик-оптик.

## Амардысты
* 

Категори:1840
1841-æм аз

## Цаутæ
* 3 майы — Стыр Британи фехъуысын кодта, Ног Зеланди йæ колони кæй у, уый тыххæй.

## Райгуырдысты
* 30 январы — Феликс Фор (), Францы политикон архайæг, уыцы бæстæйы президент (1895—1899; ам.&nbsp;1899).

## Амардысты
* 31 январы — Константин Бахтурин (р.&nbsp;1807), уырыссаг поэт, драматург.

Категори:1841
1844-æм аз

## Цаутæ
* Андреас Шёгрен сарæзта ирон алфавит кириллон фыссынады бындурыл.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1844
1845-æм аз

## Цаутæ
* 3 мартъийы — Флоридæ сси АИШ-ы 27-æм штат.
* 29 декабры — Техас сси АИШ-ы 28-æм штат.

## Райгуырдысты
* Мамсыраты Темырболат, фыццаг ирон поэт. Амардис Турчы 1899-æм азы.
## Амардысты
* 

Категори:1845
1846-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 23 январы — Николай Умов (ам. 1915) физик-теоретик.
## Амардысты
* 

Категори:1846
1847-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 4 ноябры — Мендельсон-Бартольди, Феликс, немыцаг композитор, дирижёр, органист, пианист.

Категори:1847
1848-æм аз

## Цаутæ
* 2 февралы — Америкаг-мексикæйаг хæст (1846—48) фæци Гуадалупе-Идальгойы бадзырдæй.

## Райгуырдысты
* 30 январы — Фердинанд Манлихер австриаг инженер, хæцæнгæрзты конструктор.
* 28 апрелы — Людвиг Шитте (*Ludwig Schytte*) (амард 1909), даниаг композитор æмæ пианист.

## Амардысты
* 

Категори:1848
1849-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 14 апрелы — Сергей Мосин (ам. 1902), æхсæг хæцæнгæрзты конструктор.

## Амардысты
* 3 февралы — Алексей Филомафитский, дохтыр, уæрæсейаг физиологийы бындурæвæрджытæй иу. Иртаста улæфт, хæринагтайæн, туджы зилдух.

Категори:1849
1842-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Фёдор Плевако (амард 1909), зындгонд адвокат æмæ оратор.
* 20 майы — Александр Воейков (ам. 1916), географ, уæрæсейаг климатологийы бындурæвæрæг.

## Амардысты
* 

Категори:1842
1843-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 январы — Уильям Мак-Кинли, АИШ-ы 25-æм президент (1897—1901) (амардтой йæ 1901-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1843
1850-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 18 мартъийы — Юзеф Монтвилл, польшæйаг банкир æмæ меценат.
## Амардысты
* 

Категори:1850
1851-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 13 майы — Лаза Лазаревич (ам. 1891), сербаг фыссæг.

## Амардысты
* 19 декабры — Джозеф Мэллорд Уильям Тернер (*Joseph Mallord William Turner*) (райг. 1775), бритайнаг нывгæнæг-романтик.

Категори:1851
1852-æм аз

## Цаутæ
* 

## Райгуырдысты
* 25 апрелы — Леопольдо Алас (*Leopoldo Alas*) (амард 1901), испайнаг фыссæг æмæ критик. 

## Амардысты
* 4 мартъийы — Николай Гоголь, уырыссаг фыссæг (райгуырд 1809-æм азы).

Категори:1852
1853-æм аз

## Цаутæ
* 18 апрелы — Азийы фыццаг æфсæнвæндаг скуыста Индийы (Бомбей-Танна, 36 км). 

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1853
1857-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 февралы — Шимон Холлоши, Венгриаг нывгæнæг-реалист (ам. 1918).
* 25 апрелы — Руджеро Леонкавалло (*Ruggero Leoncavallo*) (амардис 1919), италиаг композитор.
* 11 июны — Антоний Грабовский, польшæйаг инженер-химик, поэт, фыста эсперантойыл ’мдзæвгæтæ.
* 3 декабры — Абациаты Дзамболат, Уæрæсейы æфсады инæлар-лейтенант.

## Амардысты
* 

Категори:1857
1858-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 31 декабры — Винцас Кудирка, Литвайы гимны автор.

## Амардысты
* 

Категори:1858
1859-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 майы — Джером Клапкæ Джером (*Jerome Klapka Jerome*) (ам. 1927), англисаг фыссæг-юморист.
* 22 майы — сэр Артур Конан-Дойл номдзыд англисаг фыссæг.

## Амардысты
* 16 апрелы — Алексис де Токвиль (*Charles Alexis Henri Maurice Clérel de Tocqueville*) (р. 1805), францаг фыссæг, историк, фæсарæйнаг хъуыддæгты министр.
* 28 ноябры — Вашингтон Ирвинг (*Washington Irving*) (райг.&nbsp;1783), америкæйаг фыссæг.

Категори:1859
1860-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 29 январы — Таганроджы райгуырдис Антон Чехов, уырыссаг фыссæг æмæ драматург.
* 28 октябры —  Дзигоро Кано, дзюдойы бындурæвæрæг.

## Амардысты
* 19 декабры — Константин Аксаков (райгуырдис 1817), публицист, историк, филолог, поэт.
 

Категори:1860
1861-æм аз

## Цаутæ
* 3 мартъийы — Уæрæсейы хъазайраджы бары аивд.
* 12 апрелы — Америкæйы мидхæсты райдайæн.
## Райгуырдысты
* 11 майы — Николай Панов (ам. 1906), уырыссаг поэт.
* 30 августы — Исаак Левитан, номдзыд уырыссаг нывгæнæг.
## Амардысты
*

Категори:1861
1862-æм аз

## Цаутæ
* 16 апрелы — АИШ-ы мидхæсты рæстæг цæгатæгты æфсад байстой Ног Орлеан.

## Райгуырдысты
* 23 январы — Давид Гильберт () (ам. 1943), немыцаг математик.
* 14 апрелы — Пётр Столыпин (ам.1911), уырыссаг паддзахадон архайæг, мидхъуыддæгты министр æмæ Уæрæсейы империйы премьер-министр. 
* 1 майы — Марсель Пруст (*Eugene Marcel Prévost*) (ам. 1941), францаг фыссæг.

## Амардысты
* 3 ноябры — Жан Батист Био, францаг физик, геодезист æмæ астроном.

Категори:1862
1856-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 6 майы — Зигмунд Фрейд, австриаг психолог æмæ психиатр.
* 10 июлы — Никола Тесла, æрымысæг.
* 26 июлы — Джордж Бернард Шоу, бритайнаг фыссæг æмæ драматург, Нобелы премийы лауреат.

## Амардысты
* 

Категори:1856
1863-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 12 майы — Шарль Борд (*Charles Bordes La Roche-Corbon*) (ум. 1909), францаг композитор, педагог.

## Амардысты
* 

Категори:1863
1864-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 11 июны — Рихард Штраусс, немыцаг композитор.

## Амардысты
* 27 январы — Генрих Розе () (р. 1795), немыцаг химик.
* 31 январы — Александр Дружинин (р.&nbsp;1824), уырыссаг фыссæг, критик, тæлмацгæнæг.

Категори:1864
1865-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 6 январы — Николай Марр, уæрæсейаг æмæ советон Кавказы иртасæг, филолог, историк, этнограф æмæ археолог (ам. 1934 азы).
* 30 декабры — Редьяр Киплинг, англисаг фыссæг.

## Амардысты
* 

Категори:1865
1867-æм аз

## Цаутæ
* 1 мартъийы — Небраскæ АИШ-ы 37-æм штат сси.
* 25 апрелы — Токио байгом æхсæнадæмон базарадæн.

## Райгуырдысты
Гудцаты Агуыбе, ирон барæг.
* 18 январы — Рубен Дарио, Никарагуæйы поэт.
* 1 декабры — Игнацы Мосьцицкий, польшæйаг химик, Польшæйы президент (1926—1939).

## Амардысты
* 14 январы — Жан Огюст Доминик Энгр, францаг нывгæнæг, XIX æнусы европæйаг академизмы нымаддæр фæтæг.
* 11 июны — Карл Отто Вебер, зындгонд немыцаг хирург.

Категори:1867
1868-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 28 апрелы — Георгий Вороной (амард 1908), математик, Варшавæйы университеты профессор. Йæ бавæрды фæрцы фæзынди нырыккон нымæцты теори.
* 8 ноябры — Феликс Хаусдорф, немыцаг математик, нырыккон топологийы бындурæвæрджытæй иу (ам. 1942).

## Амардысты
* 

Категори:1868
1869-æм аз

## Цаутæ
* 1 мартъийы — Менделеев, Иваны фырт Дмитрий раргом кодта элементты периодикон системæ. Уыцы системæ «Менделеевы таблицæ» дæр хонынц.

## Райгуырдысты
* 31 декабры — Анри Матисс, францаг нывгæнæг.
* 1 мартъийы — Гуырдзыбеты Блашка, ирон поэт, дыгуронау чи фыста, фыццаг ахæм поэт.

## Амардысты
*

Категори:1869
1870-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 февралы — Фёдор Крюков, уырыссаг фыссæг (ам. 1920).
* 7 февралы — Альфред Адлер, австриаг психолог.
* 22 апрелы — Владимир Ленин, уæрæсейаг политик æмæ æхсæнадон архайæг, Советон Цæдисы бындурæвæрæг.

## Амардысты
* 9 июны — Чарльз Диккенс, англисаг фыссæг.
* 5 декабры — Александр Дюма (фыд) (*Alexandre Dumas, père*), францаг фыссæг (р.&nbsp;1802).

Категори:1870
1873-æм аз

## Цаутæ
* 17 ноябры — Дунайы былгæрæтты æртæ сахары иугонд æрцыдысты, æмæ фæзындис Будапешт.

## Райгуырдысты
* 1 апрелы — Сергей Рахманинов, уырыссаг композитор, пианист æмæ дирижёр.

## Амардысты
* 9 январы — Наполеон III (*Charles-Louis-Napoléon Bonaparte*) (райг. 1808), Францы император 1852-1870 азты.
* 1 майы — Давид Ливингстон, Африкæйы бритайнаг иртасæг.

Категори:1873
1874-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 12 майы — Яков Гаккель (ам. 1945), инженер, тепловозтæ æмæ хæдтæхджыты аразæг.

## Амардысты
* 9 февралы — Жюль Мишле (), францаг историк (р.&nbsp;1798-æм азы).

Категори:1874
1875-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 13 июны — Гейнрих Луи д’Арре, немыцаг астроном, Нептун чи ссардта, уыдонæй иу.
* 4 августы — Ханс Кристиан Андерсен, даниаг фыссæг (райг. 1805).
* 28 августы — Василий Степаны фырт Курочкин, поэт, тæлмацгæнæг, сатирик (райг. 1831).

Категори:1875
1877-æм аз

## Цаутæ
* Аддис-Абебæйы бындур æвæрд æрцыд.
* 23 майы — Румынаг кънйазад расидта йæ хæдбардзинад Оттоманты империйæ.

## Райгуырдысты
* 8 мартъийы — Александр Ященко, уæрæсейаг дзыллон архайæг, библиограф.

## Амардысты
*
1878-æм аз

## Цаутæ
* 3 мартъийы — Сан-Стефанойы бадзырдмæ гæсгæ Болгари сси Оттоманы империйæ хæдбар (æцæгæй 1908 азмæ уыд автономон кънйазад).

## Райгуырдысты
* 

## Амардысты
* 

Категори:1878
1871-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 2 февралы — Моисей Тоидзе, гуырдзиаг нывгæнæг, Советон Цæдисы адæмон нывгæнæг (ам. 1953).

## Амардысты
* 12 мартъийы — Генрих Манн, немыцаг фыссæг.

Категори:1871
1872-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 30 январы — Глеб Котельников, фæсонты парашют чи ’рхъуыды кодта (ам. 1944-æм азы).

## Амардысты
*
1879-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 январы — Павел Бажов, уырыссаг фыссæг (фæмард 1950).
* 14 мартъийы — Альберт Эйнштейн (ам. 1955), немыцаг физик, Нобелы премийы лауреат (1921).
* 21 декабры — Сталин Виссарионы фырт Иосиф (ам.1953), советон хицауады сæргълæууæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр, генералиссимус.

## Амардысты
* 9 февралы — Александр Барятинский, кънйаз, инæлар-фельдмаршал, Кавказаг æфсады сæйраг командæгæнæг.
* 10 мартъийы — Василий Садовников, уырыссаг нывгæнæг.

Категори:1879
1880-æм аз

## Цаутæ
* 1 январы — райдыдта Суэцы каналы арæзтад.
* 17 февралы — уæрæсейаг паддзахты Зымæгон галуаны срæмыгъд бомбæ; Александр II æгасæй фервæзт, йæ сихор хæрынмæ кæй байраджы, уый тыххæй.

## Райгуырдысты
* 28 ноябры — Александр Блок, уырыссаг поэт (ам.&nbsp;1921). 

## Амардысты
* 8 майы — Густав Флобер, зындгонд францаг фыссæг.

Категори:1880
1881-æм аз

## Цаутæ
* 12 мартъийы — Тунис сси Францы протекторат.

## Райгуырдысты
* 2 апрелы — Темырханты Сослан, ирон фыссæг æмæ историк, уæрæсейаг æфсады афицер.

## Амардысты
* 6 февралы — Константин Андреевич Тон, XIX æнусы зындгонд архитектортæй иу.
* 9 февралы — Фёдор Достоевский, зынгæдæр уырыссаг фысджытæй иу (р.&nbsp;1821-æм азы).

Категори:1881
1882-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 30 январы — Франклин Делано Рузвельт (), АИШ-ы 32-æм президент (ам.&nbsp;1945-æм азы).
* 16 майы — Хъантемыраты Алибег (ам. 1975), ирон барæг, бæхты дрессировкæгæнæг, УСФСР-ы адæмон артист, Цæгат Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг.

## Амардысты
* 

Категори:1882
1883-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 декабры — Морис Утрилло, францаг нывгæнæг (амард 1955).

## Амардысты
* 14 мартъийы — Карл Маркс (*Karl Marx*) (р.&nbsp;1818), немыцаг философ æмæ политик, коммунизмы теорийы бындурæвæрæг.

Категори:1883
1884-æм аз

## Цаутæ
* 31 майы — америкаг дохтыр, вегетариандзинады парахатгæнæг Джон Харви Келлог райста нартхоры тъыфылты тыххæй патент.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 12 майы — Бедржих Сметанæ (*Bedřich Smetana*), чехаг композитор, дирижёр, пианист (р.&nbsp;1824).

Категори:1884
1887-æм аз

## Цаутæ
* Цæгат Ирыстоны байгом и Æрыдоны семинар. Уый стыр тавæг дардта ирон культурæйы рæзтæн, ахуыр кодтой дзы бирæ ирон культурæйы номдзыд архайджытæ.

## Райгуырдысты
* 9 февралы — Василий Чапаев, уæрæсейаг командæгæнæг, Мидхæсты хъæбатыр (фæмард 1919-æм азы).
* 16 майы — Игорь Северянин (йæ æцæг мыггаг у *Лотарев*) (ам. 1941), уырыссаг поэт.

## Амардысты
* 5 апрелы — Иван Крамской, уырыссаг нывгæнæг, бирæ историон нывты æмæ портретты автор, аивадон критик (райг.&nbsp;1837).

Категори:1887
1888-æм аз

## Цаутæ
* Ссардæуы Зеленчукаг фыст.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1888
1885-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 9 февралы — Ваан Терьян (*Ваан Тер-Григорьян*), сомихаг поэт (ам.&nbsp;1920-æм азы).

## Амардысты
* 

Категори:1885
1886-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 14 июны — Александр Островский (райг.&nbsp;1823), уырыссаг драматург.

Категори:1886
1891-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 27 январы — Илья Эренбург, уырыссаг поэт, фыссæг, тæлмацгæнæг (фæмард 1967).
*  15 майы — Михаил Булгаков — уырыссаг драмæтæ фыссæг.

## Амардысты
* 

Категори:1891
1893-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 26 декабры — Мао Цзэдун, Китайаг коммунистон партийы Централон комитеты сæргълæууæг.

## Амардысты
* 

Категори:1893
1894-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 мартъийы — Вяйнё Валдемар Аалтонен, финнаг скульптор (фæмард 1966-æм азы).
* 26 ноябры — Норберт Винер, математик, кибернетикæйы бындурæвæрджытæй иу.

## Амардысты
* 1 январы — Генрих Герц, немыцаг физик.
* 29 декабры — Кристинæ Росетти, англисаг поэтессæ.

Категори:1894
1895-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 21 сентябры (3 октябры) — Сергей Есенин, зындгонд уырыссаг поэт.

## Амардысты
* 19 майы — Хосе Марти, кубæйаг революционер æмæ фыссæг.

Категори:1895
1896-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 1 декабры — Георгий Жуков, советон æфсæдты хистæр, Советон Цæдисы Маршал.
## Амардысты
*
1889-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 25 майы — Игорь Сикорский, авиаконструктор, фыццаг вертолёт чи саразта, уыцы лæг.

## Амардысты
* 21 майы — Гастон Планте (*Gaston Planté*) (р. 1834), францаг физик, 1860 азы фыццаг зды аккумулятор чи скодта, уый.

Категори:1889
1890-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 9 январы — Карел Чапек, чехаг фыссæг.
* 9 мартъийы — Вячеслав Молотов, советон политикон æмæ æхсæнадон архайæг, социалистон фæллойы хъæбатыр.
* 15 мартъийы — Борис Делоне (амард 1980), математик.
* 15 майы — Константин Иванов, чувашаг поэт, чувашаг литературæйы классик.
* 19 майы — Хо Ши Мин (*Hồ Chí Minh*), Вьетнамы президент (1951—1969 азты дæргъы).
* 30 июлы — Виктор Долидзе, советон гуырдзиаг композитор æмæ ирон адæмон музыкæ иртасæг.
* Гапур Ахриев, революционер, мидхæсты архайæг.

## Амардысты
* 15 декабры — Бадгæ Гал, АИШ-ы индейæгты зындгонд рæздзог.
* 18 декабры — Григорий Данилевский, фыссæг.

Категори:1890
1897-æм аз

## Цаутæ
* 29 сентябры — Буэнос-Айресы, спектакль «Креолаг тæрхон»-ы премьерæйы рæстæг, фыццаг хатт акафыдысты танго.

## Райгуырдысты
* 15 октябры — Илья Ильф (æцæг ном у Иехиел Лейб-Файнзильберг, ам. 1937), советон фыссæг.
* 28 декабры — Иван Конев, советон æфсадфæтæг, Советон Цæдисы Маршæл.

## Амардысты
* 

Категори:1897
1898-æм аз

## Цаутæ
* 31 декабры — скуыста фыццаг телефонон лини Мæскуы—Бетъырбух.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 

Категори:1898
1899-æм аз

## Цаутæ
* 1 майы — Германы фæзынди футболон клуб «Айнтрахт» (Франкфурт).
* 12 мартъийы — Фыццаг хоккейон матч ахицæн Бетъырбухы, Тучков хиды цур, Невайы ихыл. Хъазыдысты уæрæсейаг командæ «Спорт» æмæ, уæрæсейаг сæйраг сахары чи цардысты, уыцы англисæгты командæ. 4:4.

## Райгуырдысты
* 
## Амардысты
* 31 декабры — Карл Миллекер (*Karl Joseph Millöcker*) (райгуырд 1842), австриаг композитор, классикон венæйаг опереттæйы бындурæвæрæг.

Категори:1899
1912-æм аз

## Цаутæ
* 5 мартъийы — италиаг æфсæддонтæ дунейы историйы фыццаг хатт спайда кодтой хæдтæхæгæй хæсты рæстæг; уыдон хæцыдысты Турчы ныхмæ.

## Райгуырдысты
* 15 мартъийы — Минх, Григорийы фырт Николай (амард 1982), композитор.
* 15 апрелы — Ким Ир Сен (김일성) (ам. 1994), корейаг паддзахадон архайæг, Корейы Фæллойадон партийы генералон секретарь (1966—1994).
* 3 ноябры — Альфредо Стресснер, Парагвайы диктатор (1954—1989).

## Амардысты
* 19 майы — Болеслав Прус, польшæйаг фыссæг.

Категори:1912
1913-æм аз

## Цаутæ
* Дзæуджыхъæуы вагæттæ цалцæггæнæн завод скуыста.

## Райгуырдысты
* 5 февралы — Гражинæ Бацевич (*Grażyna Bacewicz*; фæмард 1969), польшæйаг композитор, скърипкæдзæгъдæг, педагог.
* 19 мартъийы — Александр Покрышкин (ам.1985), тæхæг-ас, æртæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр, авиацийы маршæл (1972). 
* 30 октябры — Плиты Грис, ирон поэт æмæ фыссæг.

## Амардысты
* 29 сентябры — Рудольф Дизель (р.&nbsp;1858-æм азы), немыцаг инженер æмæ æрхъуыдыгæнæг.

Категори:1913
1914-æм аз

## Цаутæ
* 
## Райгуырдысты
* 8 мартъийы — Яков Зельдович, советон физик.

## Амардысты
* 21 ноябры — Иван Крафт, зынгæ æхсæнадон æмæ паддзахадон архайæг, этнограф, Якуты облæст æмæ Енисейы губернæйы губернатор (1907-1913).

Категори:1914
1917-æм аз

## Цаутæ
* 7 ноябры — Октябры революци

## Райгуырдысты
* 8 апрелы — Александр Дихтяр, уæрæсейаг нывгæнæг. 
* 25 апрелы — Эллæ Фицджералд (*Ella Fitzgerald*) (амард 1996), америкаг джазон зарæггæнæг.
* 2 ноябры — Ортъеуы хъæуы райгуырдис авиацийы майор, Советон Цæдисы Хъæбатыр Цоциты Васил Семены фырт.
* 24 ноябры — Хъæбæлоты Билар, Цæгат Ирыстоны партион комитеты фыццаг секретарь, фактæй республикæй разамонæг, 1961-æм азæй 1982-æм азы онг.

## Амардысты
* 14 апрелы — Людовик Лазарь Заменгоф, æвзаг эсперантойы бындуртæ чи æрымысыд, уыцы лæг.

Категори:1917