open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фиголи, Эрнесто

**Эрне́сто Фи́голи** (; райгуырдис 1888-æм азы 21 августы — амардис 1951-æм азы 26 июлы) — уругвайаг тренер, массажист (физиотерапевт). Уругвайы иугонд командæйы цыппар уæлахизтæм исты бар чи дардта, иунæг ахæм адæймаг (Олимпаг хъæзтытæ 1924 æмæ 1928 азы, дунейы чемпионаттæ 1930 æмæ 1950 азы). 1924-æм азы уый разамынд лæвæрдта националон иугонд командæйæн, 1928-æм æмæ 1950-æм азы уыд тренер æмæ физиотерапевт, 1930-æм азы та уыд тренерты сконды, йæ хицау Альберто Суппичи, афтæмæй. Уый йеддæмæ Фиголи дыууæ хатты йæ командæ Хуссар Америкæйы чемпионатты уæлахизмæ æрбацæуын кодта.

## Цардафыст

Эрнесто Фиголи райгуырдис Монтевидеойы сахары 1888-æм азы 21 августы. Скъола каст куы фæци, уæд йæхицæн равзæрста физиотерапевты дæсныйад. Футбол афтæ арæх нæ хъазыдис. Медиционон ахуырад куы райста, уæд кусын райдыдта Уругвайы иугонд командæйы тренерты штабы. Уæды рæстæг тренеры хæстæ æххæст кодта хъазджытæй иу, афтæ хуынд «хъазæг тренер» (уыдоны ’хсæн зындгонд футболисттæ Джон Харлей æмæ Хорхе Херман Пачеко). Уый тыххæй адæм дис кодтой, Фиголи 1920-æм азы командæйы сæйраг тренер куы сси, уæд.

Фæлæ Фиголийы фæрцы командæ рамбылдта Хуссар Америкæйы чемпионат чилиаг сахар Вальпараисойы æмæ уымæй фæстæмæ райста континенты тыхджындæр командæйы ном.

1924-æм азы Фиголи разамынд лæвæрдта Уругвайы иугонд командæйæн Олимпаг хъæзтыты Францы.

1930-æм азтæй Фиголи куыста куыд командæйы физиотерапевта æмæ массажист.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хуссар Америкæйы чемпионтæ футболæй
Категори:Уругвайы футболон тренертæ
Хъуылаты Никъала

**Хъуылаты Харитъоны фырт Никъала** (райгуырдис  Æрыдоны — амардис 1980-æм азы) у филологон зонæдты кандидат.

## Цардафыст
Хъуылаты Никъала райгуырди Æрыдоны зæхкусæджы хæдзары. Æрыдоны астæуккаг скъола каст куы фæцис, уæд бацыд Хæххон хъæууонхæдзарадон институтмæ æмæ йæ каст фæци 1934 азы. 1936 азæй 1939 азмæ Никъала уыд Пятигорскы Хæххон историон-лингвистикон институты аспирант, стæй уыцы институт куы сæхгæдтой, уæд та ЦИНИИ-йы. 1939 азæй 1942 азмæ Никъала куыста Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы кафедрæйы хистæр ахуыргæнæгæй, стæй та филологон факультеты деканы хæдивæгæй. Хъуылаты Никъала куыста Цæгат Ирыстоны паддзахадон рауагъдады сæйраг редакторæй, стæй та Цæгат Ирыстоны паддзахадон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы кафедрæйы сæргълæууæджы хæстæ æххæстгæнæгæй. 1952 азæй фæстæмæ Никъала куыста ЦИНИИ-йы. Никъала у цалдæр монографийы автор, ныффыста иуцалдæр хайы ирон æвзаджы грамматикæйæ, уыди «Ирон-уырыссаг» дзырдуаты стæй «Ирон диалектологийы хрестомати»-йы аразджытæй иу.

## Литературæ
* Некролог. Хъуылаты Никъала // Осетинская филология. — Орджоникидзе, 1981. — Вып. 2. — С. 139–140.

Категори:Хъуылатæ
Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Пердомо, Хосе

**Хосе Батлье Пердомо Тейшейра** (; райгуырдис 1965-æм азы 5 январы, Сальтойы) — кæддæры уругвайаг футболист, хъазыдис куыд æрдæхъахъхъæнæг Уругвайы иугонд командæйы сконды.

## Клубон карьерæ
Хосе Пердомо йæ футболисты карьерæ райдыдта клуб «Пеньяролы». 1987-æм азы октябры кæрон уый хъазыдис Либертадоресы хъалацы финалы æртæ хъазты. 1989-æм азы ацыдис Италимæ, хъазыдис дзы клуб «Дженоа»-йы. 1990-æм æрдæг уыд англисаг клуб «Ковентри Сити»-йы хъазджытæй иу, фæстæдæр та ацыдис Испанимæ.

1993-æм азы уругвайаг хъазæг раздæхтис «Пеньяроль»-мæ, 1995-æм азы райстой йæ «Басаньес»-мæ (уый дæр Уругвайы), уым та йæ карьерæ фæци.

## Иугонд командæйы мидæг карьерæ
Хосе Пердомо фыццаг хатт хъазыдис иугонд командæйы 1987-æм азы Америкæйы хъалацы Аргентинæйы. Уый хъазыдис Аргентинæйы ныхмæ æрдæгфиналы æмæ финалы — Чилийы ныхмæ (куыд командæ-чемпион, Уругвай хъалацы архайдта финалæй райдайгæ).

Фæстæдæр уый хайад райста Америкæйы хъалацы 1989-æм азы æмæ дунейы чемпионаты 1990-æм азы (уый цыдис Италийы)..

## Æнтыстытæ
 «**[[Пеньяроль]]**»

* Уругвайы æртæ хатты чемпион: 1985, 1986, 1993
* Либертадоресы хъалацы хицау: 1987

 **[[Уругвайы иугонд командæ футболæй|Уругвай]]**

* Америкæйы хъалацы хицау: 1987

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг

* Профиль // National Football Teams 
* Профиль // worldfootball.net 

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:ФК «Басаньес»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Пеньяроль»-ы хъазджытæ
Категори:Уругвайы футболисттæ
Категори:Хуссар Америкæйы чемпионтæ футболæй
Алвес, Дани

**Да́ни А́лвес** (порт.-браз. *Dani Alves*), æнæхъæн ном у **Даниэ́л А́лвес да Си́лва** (порт.-браз. *Daniel Alves da Silva*; райгуырдис 1983-æм азы 6 майы, Жуазейруйы, штат Баия, Бразили) у бразилиаг футболист, «Сан-Паулу»-йы хъахъхъæнæг. Нымад у дунейы хуыздæр рахиз хъахъхъæнджытæй иуыл. Йæ карьерæйы дæргъы байста 40 титулы æмæ сси футболы историйы тæккæ титулджын хъазæг.

## Æнтыстытæ

**«Баия»**

* Штат Баияйы чемпион: 2001
* Цæгат-Скæсæны хъалац (2 хатты): 2001, 2002

**«Севилья»**

* Испанийы хъалац: 2006/07
* Испанийы суперхъалац: 2007
* УЕФА-йы хъалац (2 хатты): 2005/06, 2006/07
* УЕФА-йы суперхъалац: 2006
* Æдæппæт: 5 трофейы

**«Барселонæ»**

* Испанийы чемпион (6 хатты): 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16
* Испанийы хъалацы хицау (4 хатты): 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16
* Испанийы суперхъалац (4 хатты): 2009, 2010, 2011, 2013
* УЕФА-йы чемпионты лигæйы уæлахизгæнæг (3 хатты): 2008/09, 2010/11, 2014/15
* УЕФА-йы суперхъалац (3 хатты): 2009, 2011, 2015
* Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг (3 хатты): 2009, 2011, 2015
* Æдæппæт: 23 трофейы

**«Ювентус»**

* Италийы чемпион: 2016/17
* Италийы хъалацы хицау: 2016/17
* Æдæппæт: 2 трофейы

**«Пари Сен-Жермен»**

* Францы чемпион (2 хатты): 2017/18, 2018/19
* Францы хъалацы хицау: 2017/18
* Францаг лигæйы хъалацы хицау: 2017/18
* Францы суперхъалац (2 хатты): 2017, 2018
* Æдæппæт: 6 трофейы

**Бразилийы иугонд командæ**

* Америкæйы хъалац (2 хатты): 2007, 2019
* Конфедерациты хъалац (2 хатты): 2009, 2013
* Æдæппæт: 4 трофейы
* Карьерæйы дæргъы: 40 трофейы

**Бразилийы фæсивæдон иугонд командæ**

* 2003-æм азы фæсивадон дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг

## Бинонтæ
Алвесæн ис бинонтæ, æртæ азы дæргъы цардис йæ ус Динорæ Сантанаимæ, ис сын дыууæ сывæллоны, фæлæ 2011-æм азы æмкъайад фехæлдис. 2015-æм азæй лымæн кæны испаниаг модель Джоанæ Сансимæ.

## Статистикæ

### Иугонд командæйы хъæзтытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:ФК «Севильяйы» хъазджытæ
Категори:ФК «Ювентусы» хъазджытæ
Категори:ФК «Барселонæйы» хъазджытæ
Категори:ФК «Сан-Паулуйы» хъазджытæ
Категори:Хуссар Америкæйы чемпионтæ футболæй
Категори:Бразилийы футболисттæ
Сальто (сахар)

**Са́льто** () у Уругвайы сахар. Лæууы цæугæдон Уругвайы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уругвайы сахартæ
Фаткуллин, Фархад Наилы фырт

**Фаткуллин Фархад Наилы фырт** (райгуырдис 1979-æм азы 2 ноябры Хъазаны) у Викимедиайы змæлды архайæг Тæтæрстанæй, 2018-æм азы Кейптауны райста «Афæдзы викимедийæг», зæгъгæ, ахæм кадджын ном.

Фархад кусы тæлмацгæнæгæй, архайы тæтæйраг æмæ иннæ æвзæгтыл Википеди рапарахат кæныныл.

Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны дыууæ сывæллоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Википедисттæ
Этнографи

**Этногра́фи** — историон зонады (наукæйы) къабаз, ахуыр кæны дунейы адæмты равзæрд, сæ ахæлиу æмæ се ’рцард алы рæтты, сæ культурон-историон ахастдзинæдты, сæ материалон-монон культурæ, се ’хсæнадон æмæ бинонты цардуаджы хицæндзинæдтæ, сæ социалон уагарæзт.

Ирон адæмы этнографи бирæ фарстатæ ахуыр кæны ЦИГИИ-йы археологи æмæ этнографийы хайæдты, Уæрæсейы зонæдты академийы этнологи æмæ антропологийы кавказаг адæмты хайад, ХИЗИИ, ЦИПУ-йы æма ХИПУ-йы.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгат Ирыстоны Парламент

**Республикæ [[Цæгат Ирыстон]] — Аланийы [[Парламент]]** () у Цæгат Ирыстоны паддзахадон хицауиуæджы закъондæттæг оргæн. 

## Фракцитæ

### 2007—2012

### 2012—2017

## Æддаг æрмæг
* Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы Парламент 

Категори:Цæгат Ирыстон
Порт-Морсби

**Порт-Мо́рсби** (, ток-писин *Pot Mosbi*) у Папуæ — Ног Гвинейы сæйраг сахар.

Категори:Папуæ — Ног Гвинейы сахартæ
Бæзитæ

**Бæзитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Таурæгъмæ гæсгæ, Бæзи, Зæгæл, Сæбан æмæ Хъамбол уыдысты æфсымæртæ. Раджы кæддæр, дам, сæ фыд Логонты Айгобек Дыгургомы Нарыхъæумæ æрлыгъд Туалгомы Нарыхъæуæй. Дыгуры комы фыццаг æрцард Мæцутæйы, ракуырдта ус, райгуырд сын цыппар фырты: Бæзи, Зæгæл, Сæбан æмæ Хъамбол. Уым сын хуымзæхх нал фаг кодта æмæ ралыгъдысты Нарыхъæумæ. Куы байуæрстой, уæд сæ нæмттæм гæсгæ скодтой сæ мыггæгтæ, афтæмæй Нары фæзынди мыггæгтæ: Бæзитæ, Зæгæлтæ, Сæбантæ æмæ Хъамболтæ. Бæзитæ Нарыхъæуæй фæлыгъдысты сæ сыхаг хъæу Задæлескмæ æмæ уым бындурон цæрæг систы. Зæгæл æмæ Зæгæлы хæстæг Зохъо та алыгъдысты Гæлиатмæ, Нары хъæуы кæй фæтуджджын ис Абысалты æлдæрттимæ, уый тыххæй. Сæбаны цæуæтæй бирæтæ фæлыгъди быдыры хъæутæм. Хъамбол йæ бинонтимæ цард Нарыхъæуы. Куы амард, уæд йæ фырттæй иуы цæуæт цард Нарыхъæуы, иннæйы та — Къумбулты хъæуы, йæ мады æрвадæлтæ кæм цардысты, уым. Хъамболтæй дæр бирæтæ ралыгъдысты быдыры хъæутæм.

## Кæс ноджы
* Базитæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Уæллаг æмвæзады паддзахадон доментæ

**Уæллаг æмвæзад паддзахадон домен** () — уæллаг æмвæзады домен.

## Хронологи

**[[1985]]:**
* 24 июлы: домен **[[.us]]**, Америкæйы Иугонд Штаттæ.
* 24 июлы: домен **[[.uk]]**, Стыр Британи.
* 24 октябры: домен **[[.il]]**, Израиль.

**[[1987]]:**
* 23 сентябры: домен **[[.ar]]**, Аргентинæ.

**[[1989]]:**
* 18 апрелы: домен **[[.br]]**, Бразили.

**[[1990]]:**
* 19 сентябры: домен **[[.su]]**, Советон Цæдис.
* 28 ноябры: домен **[[.cn]]**, Китай.

**[[1991]]:**
* 1 февралы: домен **[[.ec]]**, Эквадор.
* 26 февралы: домен **[[.bo]]**, Боливи.
* 3 сентябры: домен **[[.ag]]**, Антигуæ æмæ Барбудæ.
* 9 сентябры: домен **[[.py]]**, Парагвай.
* 25 ноябры: домен **[[.pe]]**, Перу.
* 24 декабры: домен **[[.co]]**, Колумби.

**[[1992]]:**
* 21 апрелы: домен **[[.al]]**, Албани.
* 1 декабры: домен **[[.ua]]**, Украинæ.
* 1 декабры: домен **[[.ge]]**, Гуырдзыстон.

**[[1993]]:**
* 1 июлы: домен **[[.lv]]**, Латви.
* 15 августы: домен **[[.az]]**, Азербайджан.

**[[1994]]:**

* 7 апрелы: домен **[[.ru]]**, Уæрæсейы Федераци.
* 10 маяы: домен **[[.by]]**, Белорусси.
* 26 августы: домен **[[.am]]**, Сомих.
* 19 сентябры: домен **[[.kz]]**, Хъазахстан.

**[[1995]]:**
* 27 январы: домен **[[.cl]]**, Чили.
* 26 февралы: домен **[[.aq]]**, Антарктидæ.
* 24 апрелы: домен **[[.uz]]**, Узбекистан.

**[[1997]]:**
* 16 октябры: домен **[[.af]]**, Афгъанистан.

**[[2008]]:**
* 17 июлы: домен **[[.me]]**, Черногори.

**[[2010]]:**
* 12 маяы: IDN-домен .рф, Уæрæсейы Федераци.

**[[2012]]:**
* 3 мартъийы: IDN-домен .қаз, Хъазахстан.

**[[2013]]:**
* 28 февралы: IDN-домен .укр, Украинæ.

**[[2014]]:**
* 11 ноябры: IDN-домен .бел, Белорусси.

## Фиппаинæгтæ

Уæллаг æмвæзады паддзахадон доментæ
Ромы импери

**Ромы импери** (, ) уыдис Рагон Ромы историон дуг (27-æм азæй нæ э. а. — 476-æм азы онг).

Категори:Историон бæстæтæ
Черномырдин, Виктор Степаны фырт

**Виктор Степаны фырт Черномырдин** (; 9 апрелы 1938, Оренбурджы облæст — 3 ноябры 2010, Мæскуы) — уыд советон æмæ уæрæсейаг политик, Министрты Советы сæрдар (1992 — 1993), Уæрæсейы Федерацийы Хицауады Сæрдар (1993 — 1998), Уæрæсейы Федерацийы президент (хæстæ æххæстгæнæг; 1996-æм азы 5 — 6 ноябры), Паддзахадон Думæйы депутат (1999 — 2001).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы политиктæ
Уæрæсейы Советон Федеративон Социалистон Республикæ

**Уæрæсейы Советон Федеративон Социалистон Республикæ** (; УСФСР; Уæрæсейы СФСР) — у Советон Цæдисы цæдисаг республикæ (1922 — 1991).

## Сæйраг Советы сæрдартæ
* Жданов, Андрей Александры фырт (15 июлы 1938 — 20 июны 1947)
* Тарасов, Михаил Петровы фырт (20 июны 1947 — 14 мартъийы 1951)
* Соловьёв, Леонид Николайы фырт (14 мартъийы 1951 — 23 мартъийы 1955)
* Горошкин, Иван Васильейы фырт (23 мартъийы 1955 — 15 апрелы 1959)
* Прохоров, Василий Ильийы фырт (15 апрелы 1959 — 4 апрелы 1963)
* Крестьянинов, Василий Иваны фырт (4 апрелы 1963 — 11 апрелы 1967)
* Миллионщиков, Михаил Дмитрийы фырт (11 апрелы 1967 — 27 маяйы 1973)
* Котельников, Владимир Александры фырт (30 июлы 1973 — 25 мартъийы 1980)
* Грибачёв, Николай Матвейы фырт (25 мартъийы 1980 — 16 маяйы 1990)
* Ельцин, Борис Николайы фырт (29 маяйы 1990 — 10 июлы 1991)
* Хасбулатов, Руслан Имраны фырт (29 октябры 1991 — 25 декабры 1993)

## УСФСР-йы президент
* Ельцин, Борис Николайы фырт (12 июны 1991 — 25 декабры 1991)

## УСФСР-йы символтæ
### Герб

Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg|УСФСР-йы герб (1918—1920)
Файл:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|УСФСР-йы герб (1920—1978)
Файл:Emblem of the Russian SFSR.svg|УСФСР-йы герб (1978—1992)
Файл:Emblem of the Russian Federation (1992-1993).svg|Уæрæсейы Федерацийы герб (1992—1993)


### Тырыса

Файл:Flag RSFSR 1918.svg|УСФСР-йы тырыса (1918—1937
Файл:Flag of the Russian SFSR 1937-1954.svg|УСФСР-йы тырыса (1937—1954)
Файл:Flag of Russian SFSR.svg|УСФСР-йы тырыса (1954—1991)
Файл:Flag of Russia 1991-1993.svg|УСФСР-йы тырыса (1991—1993)


## Фиппаинæгтæ

*
Абысал

**Абысал**, дыгуронау **Абисал** — у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Абысалтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Налыхъ

**Налыхъ**, дыгуронау **Налухъ** — у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Астемыр

**Астемыр**, дыгуронау **Астемур** — у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Созырыхъо (ном)

**Созырыхъо**, дыгуронау **Созурухъо** — у ирон нæлгоймаджы ном.

## Адæм
* Брытъиаты Созырыхъо
* Хъуылаты Созырыхъо
* Цæгæраты Созырыхъо

## Кæс ноджы
* Созыр
* Созырыхъо (нарт)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Хъарадзау

**Хъарадзау** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Мамиаты Хъарадзау
* Хъарадзаутæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Созыр

**Созыр**,  — у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Багъæраты Созыр
* Созырыхъо (ном) 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Азæмæт

**Азæмæт** у ирон нæлгоймаджы ном.

Дзырд Азæмæт равзæрд араббаг æвзаджы. Йæ мидис уыди *намыс, кад*.

## Кæс ноджы
* Хъайтыхъты Азæмæт

## Литературæ
* 
* 
* 

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Жаннæ

**Жа́ннæ** у сылгоймаджы ном, йæ равзæрдмæ гæсгæ у францаг (*Jeanne*) .

## Литературæ
* 

Категори:Сылгоймаджы нæмттæ
Фидараты Тамарæ

**Фидараты Хазбийы чызг Тамарæ** у Цæгат Ирыстоны джазон æмæ эстрадон зарæггæнæг, РЦИ — Аланийы адæмон артисткæ. Кусы республикæйы культурæйы министрады хайады сæргълæууæгæй.

Йæ æрыгон бонтæ арвыста Хъазахстаны, уым службæ кодта йæ фыд. Йæхæдæг куыд радзуры, уым йæ мады æмбал Галинæ Брунс чызджы самидин кодта музыкæйыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны зарæггæнджытæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Тамарæ
Æппæтдунеон истори

**Æппæтдунеон истори** у æхсæнад æмткæй райсгæ куыд парахат кæны æмæ цавæр иумæйаг зæкъонбæрцæдтæ кусынц дунейы алы къумы дæр, уый иртасæг зонад. Историон процесс фæзындис, адæмы æхсæнад куы фæзындис, гъе уæд. Дихгонд цæуы хронологион периодтыл.

Дзыллæтæ парахат кæнынц дыууæ хуызы: цадæггай æмбырд кæнынц ногдзинæдтæ кæнæ та скæнынц революцион раивд иу дугæй иннæмæ.

Неолиты хъæууон хæдзарады революци рапарахат кодта фыццаг биноныг цæрæг цивилизацитæ, кæцытæ рахызтой цæугæцардгæнæг фос дарынæй хуым кæнынмæ. Ацы цивилизацитæ фæстæдæр сарæзтой фыссынад æмæ байдыдтой зонд фæлтæрæй фæлтæрмæ дæттын материалон фыстыты хуызы. Уымæй фæзындысты алыхуызон дысныйæдтæ, куысты дихкæнынад æмæ социалон кълæстæ.

Хицæн цæрæнрæтты ’хсæн бастдзинæдтæ куы фидар кодтой, уæд фæзындысты фыццаг сахартæ, паддзахæдтæ æмæ империтæ. Се ’хсæн стынг и ерыс.

Рагон Ромы импери фехæлды фæстæ Европæй райдыдта Астæузаман.

XV æнусы Иоганн Гутенберг мыхуыркæнынад æрымысыдис, æмæ уымæй егъау раивд скодта, кæцыйæ байдыдта Астæузаманæй рахызт Ног дугмæ, Сæндидзæнмæ, зонадон-техникон революцимæ. Мыхуыркæнынадимæ баст ис ног нацийы концепци дæр, фæзындысты национ паддзахæдтæ æмæ национализм.

## Литературæ

* Всемирная история : в 24 т. / А. Н. Бадак [и др.]; ред. И. А. Алябьева. — Мн. : Литература, 1996—1997.
* Всемирная история : в 10 т. / Гл. ред. Е. М. Жуков ; АН СССР. — М. : Госполитиздат, 1956—1965.
* *Егер, О.* Всемирная история: в 4-х томах. — Издание исправленное и дополненное. — СПб. : Специальная литература, 1997—2002.

*
Магеллан, Фернан

**Ферна́н (Ферна́ндо) Магелла́н (Магальяйнш)** ( ,  , ; райгуырдис 1480 азы 20 ноябры Цæгат Португалийы — амардис 1521 азы 27 апрелы Мактаны сакъадахыл, ныртæккæ у Филиппинты паддзахады) уыдис португайлаг æмæ испайнаг денджызы цæуæг. Уый разамынд кодта, фыццаг зæххыалыварс балц чи ракодта, уыцы къордæн. Ссардта Хуссар Америкæйы хуссары, фæстæдæр йæ ном хæссын чи байдыдта, уыцы донкъубал (Магелланы донкъубал), Сабыр фурды цæугæйæ ссардта Марианаг сакъадæхтæй æртæ, фæстæдæр та — Филиппинаг сакъадæхтæй цалдæр (уыдонæй стырдæр сты Самар, Минданао æмæ Себу).

Магеллан фæмард тохы Филиппинаг сакъадæхтæй иуыл, карды цæфæй. Йе ’мбæлццонтæ цыдысты дарддæр æмæ Испанимæ раздæхтис æртæ науæй æрмæстдæр иунæг нау — «Виктория». Науыл баззадысты æрмæстдæр æстдæс бæлццоны.

Магелланы экспедици равдыста, Зæхх къори кæй у, уый, æмæ цас у йæ ас. Уымæй Магеллан сси Стыр географион ссардтыты дуджы зындгонддæр архайджытæн сæ иу.

## Литературæ
* Castro, Xavier de; Hamon, Jocelynn; Thomaz, Luis Filipe de Castro (2007). Le voyage de Magellan (1519–1522). La relation d'Antonio Pigafetta & autres témoignages. Paris: Chandeigne, coll. « Magellane ». ISBN 2-915540-32-2.
* Hogan, C. Michael (2008). N. Stromberg, ed. Magellanic Penguin. GlobalTwitcher.com. http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=232
* Stefoff, Rebecca (1990), Ferdinand Magellan and the Discovery of the World Ocean, Chelsea House Publishers, ISBN 0-7910-1291-3 http://books.google.com/?id=YEzOHAAACAAJ
* Suárez, Thomas (1999). Early mapping of Southeast Asia. Tuttle Publishing. ISBN 978-962-593-470-9. http://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр географион ссардтыты дуг
Категори:Испанийы зындгонд адæм
Категори:Португалийы зындгонд адæм
Категори:Португалийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1521-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Денджыздзаутæ
Турчы цæрджытæ

**[[Турк|Турчы цæрджытæй]]** сæ адæмыхаттмæ гæсгæ фылдæр хай сты туркæгтæ. Хъæуы ацы фарстайы фæбæрæг кæнын, Турчы Республикæйы сæвзæрды размæ, 1923-æм азы размæ амы цыæрджытæн сæ хином уыдис османтæ. Мустафа Кемаль разæрæвæрдта ном «турк», республикæйы ном та «Туркаг» уымæн æмæ уыцы ном тюркагæвзагон адæмыхæттыты æнгомдзинадæн фæпайда уыдаид. Турчы Республикæйы равзæрды рæстæджы йæ адæмы нымæц бæрæггонд уыдис куыд 12&nbsp;532 мин адæймаджы. Æдæппæт бæстæйы арæзт уыдис адæмы 12 сфысты. 1927-æм азæй Турчы цæрджыты нымæц фæфылдæр ис 4,4 хатты, уыимæ æрмæст 1950-æм азæй 1985-æм азмæ — 2,5 хатты. Цæрджыты тагъд рæзт (2005-æм азы фæуæлдæр сты 70 милуанæй) у бæстæйы ахсджиаг проблемæ, турк бирæгæйттæй кусынмæ цæуынц фæсарæнмæ.

Цæрджыты райуæрст Турчы территорийыл у тынг æнæмбæрц. Бæстæйы тæккæ адæмарæхдæр регионтæ сты Мармæр æмæ Сау денджызты былгæрæттæ, æмæ, Эгейы денджызмæ цы районтæ æввахс сты, уыдон дæр. Тæккæ фылдæрнымæцджын сахар цæрджытæм гæсгæ у Стамбул, тæккæ æдзæрæгдæр район — Хаккяри.
 

Бæстæйы никуы цыдис адæмы сфыст национ скондмæ гæсгæ, уый йеддæмæ ма фылдæр цæрджытæ, сæ равзæрдмæ нæкæсгæйæ, фыццаджыдæр нымайынц сæхи туркæгтыл, уый фæстæ та æрхъуыды кæнынц сæ равзæрд. Афтæ курдæгты фылдæр хай сæхи схонынц «догулу» — адæймаг бæстæйы скæсæнæй, фæлæ сæ мадæлон æвзаг та схонынц курдаг. Этносты нымæц, æввахсæй дæр тынг зын нымайын у. Бæрæггæнæнтæ сты тынг алыхуызон, фæлæ, æвæццæгæн, ис зæгъæн æмæ курдæгтæ бæстæйы сты 20 милуаны бæрц æмæ цæрынц йæ территорийы алы рæтты, æрмæст скæсæны, куыд раздæр, афтæ нæ.

Стыр у Турчы Цæгат Кавказæй рацæуджыты нымæц, хонынц сæ иумæйаг номæй *«черкестæ»*. Сæ æрдæгæй фылдæр сты адыгъе, ноджы ма ис ирæттæ, абхазæгтæ, цæцæн, хъæрæсейæгтæ, абазæгтæ. Сæ иумæйаг нымæц алыхуызон бæрæггæнæнтæм гæсгæ æнкъуысы 3-4 милуан адæймаджы астæу.

Бæстæйы хуссар-ныгуылæны æнгомцард кæнынц 500 мин араббæгтæ. Егъау сахарты, уæлдайдæр Стамбулы, цæры бирæ сомихæгтæ (40 мины) æмæ ассириæгтæ. Лазтæ æмæ хемшилтæ (пысылмон дин райсæг сомихæгтæ) 0,5 милуаны, цæрынц сæйрагдæр Сау денджызы скæсæйнаг донбылтыл, ныры рæстæгмæ систы туркæгты этнографион дæлкъордтæ. Семæ ма ахæм дæлкъордтæ сты цæугæ цардгæнæг йорюктæ æмæ тахтаджтæ. Турчы дзуттæгтæ, кæдон бæстæйы адæмæй сты 0,1 % бæрц, сæхи нымайынц иудаизмыл хæст туркæгтыл. бердзенæгтæ, албайнæгтæ, гуырдзы, азербайджайнæгтæ æмæ бирæ æндæр адæмыхæттыты минæвæрттæ цæрынц æнæхъæн бæстæйы, сæйрагдæр та егъау сахарты Стамбулы, Измиры, Анкарайы.

Уый йеддæмæ ма бирæ туркаг адæм ралыгъдысты Туркмæ Болгарийæ, кæддæры Югославийæ, Румынийæ æмæ раздæры Советон Цæдисæй, æмæ æрцардысты сæйрагдæр Антальяйы æмæ Измиры курортон тæгты, къаннæгдæр хай та — Бурсæйы æмæ Стамбулы.

Категори:Турк
Гатутæ

**Гатутæ** () сты ирон мыггаг.

## Зынгæ Гатутæ
* Гатуты Дзахо (1892–1937) — фыссæг, публицист, фольклорист.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъугкитæ

**Цъугкитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

*
Сау денджызы кавказаг былгæрон

**Сау денджызы кавказаг былгæрон** (кæнæ **Сау денджызы Кавказ**) — рагзаманы **[[Колхидæ]]** — у географион æмæ историон регион Сау денджызы скæсæйнаг былыл. Йе скондмæ хауынц Краснодары крайы денджызгæрон районтæ, Абхаз æмæ ныгуылæн Гуырдзыстоны районтæ. Ацы бæстæйæн йæ фылдæр хай нымад цæуы курортон зонæйыл, алы аз дæр, уæлдайдæр сæрдыгон рæстæг ардæм гуылф кæнынц адæм сæ фæллад суадзынмæ.

Сау денджызы кавказаг былгæрон географион уæрхадмæ гæсгæ (42°—45° ц. у.) у Адриатикæ æмæ хуссар Францы курорты æнгæс, йæ бæстыхъæд дæр уыдон хуызæн у.

Регионы цæгатаг арæн у Таманы æрдæгсакъадах, курортон зонæ та байдайы Анапæйæ. Сау денджызы кавказаг былгæроны хуссар арæныл нымайынц Турчы паддзахадон арæн, ардыгæй байдайы денджызæн йæ анатолийаг былгæрон. Афтæмæй регионы дæргъ у 600 киломенты бæрц, уыдонæй 350 хауынц уæрæсейаг территоримæ.

Регионы ахсджиагдæр сахартæ сты (цæгатæй хуссармæ) Анапæ, Новороссийск, Геленджик, Туапсе, Лазаревское, Сочи, Гагрæ, Пицундæ, Гудаутæ, Сухум, Очамчырæ, Поти, Батум. Уымæй уæлдай адæмы уарзон курортæ систы иуæй-иу чысылдæр цæрæнрæттæ, уыдоны ’хсæн Кабардинкæ, Архипо-Осиповкæ, Джубгæ, Лермонтово, Абрау-Дюрсо, Дагомыс, Мацестæ, Хостæ, Лоо, Адлер, Ног Афон, Гулрыпш, Анаклиа, Ганмухури, Кобулет, Махинджаури, Гонио, Цихисдзири æмæ Чакви.

Ирыстоны цæрджытæ советон рæстæг уæлдайдæр бауарзтой Абхазы курорт Гудаутæ, уыдис дзы уылæфæн базæ «Осетия», кусын байдыдта 1970-æм азы (ныртæккæ хæлддзагæй лæууы).

Сау денджызы кавказаг былгæроны характерон бæстыхъæд у субтропикон, хуссарырдæм кæны уымæлдæр. Ахæм бæстыхъæд фæзындис бæрзонд хæхты тæвагæй: рæгътæ нæ уадзынц регионмæ уазал цæгатаг дымгæтæ.

Къæвдатæ рауарынц афæдзы уазал рæстæг, сæрд та вæййы хурджын, скæны-иу æрмæстдæр 8-12 асæст боны.

## Литературæ
* *Буланов С.* Черноморское побережье Кавказа. Путеводитель. — : Аякс-Пресс. — 2005. — С. 96. ISBN 5-94161-152-8
* *Веденин Ю.* Рекреационные ресурсы СССР. — М.:Профиздат, — 1979. — С. 175.
* *Доброхотов И. О.* Черноморское побережье Кавказа. —  — 1916.
* *Зенкович В.* Берега Чёрного и Азовского морей. — , — 1958.
* *Пачулиа В. П.* Черноморское побережье Кавказа. Путеводитель для туристов. — : Профиздат. — 1980. — С. 240.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сау денджыз
Категори:Туризм Гуырдзыстоны
Категори:Туризм Абхазы
Категори:Туризм Уæрæсейы
Категори:Кавказ æмæ Фæскавказы бæстæтæ æмæ регионтæ
Категори:Былгæрæттæ
Степанян, Ерванды фырт Калин

**Калин Ерванды фырт Степанян** (райгуырдис Азербайджаны ССР сахар Шамхоры 1955 азы 15 майы) у советон æмæ уæрæсейаг футболист, хъахъхъæнæг; футболон тренер. Цæры Ростов-Доныл сахары.

Ныллæг лигæты хъазыдис къордты «Ревтруд» Тамбов (1977, 1979), «Машук» Пятигорск (1978), «Спартак» Орёл (1980—1983, 1988—1990), «Спартак» Орджоникидзе (1984—1987), «Автодор» / «Автодор-ОЛАФ» (1990—1992). 1982-æм азы иу хъазты бацархайдта Мæскуыйы «Спартак»-ы дублы. Дзæуджыхъæуы ма хъазыдис къордтæ «Арфан» (1994), «Альмарк» æмæ «Мастерс»-ы (1995, 1997).

1992-æм азæй 1994 азы онг уыдис «Автодор»-ы тренер. Фæстæдæр сæйраг тренерæй куыста «Алани-Д» (1995, 2001—2002), «Спартак» Анапæ (1997, дыккаг лигæйы 6 матчы), «Елхот» (1998, хъазæг тренер дзы уыдис), «Витязь» Крымск (1999—2000, 2003), «Немком» Краснодар (2001), «Волгарь-Газпром» Астрахань (2004—2006), «Абинск» (2008—2009), «Машук-КМВ» Пятигорск (2009—2012), «Астрахань» (2012—2014), «Дружбæ» Майкъоп (мартъи — июнь 2015).

2015-æм азæй у «Кобарт»-ы (Таганрог) сæйраг тренер, командæ Ростовы облæсты чемпионаты хъазы. Уымæй уæлдай разамынд дæтты Хуссар федералон университеты командæйæн. 

Калин Степанян каст фæцис Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет 1992-æм азы.

Йæ фырт Артур дæр сси футболист.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы футболон тренертæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Гуырдзыстоны дзуттæгтæ

**Гуырдзыстоны дзуттæгтæ** кæнæ **Гуырдзыстоны дзутт**, **Гуырдзыстоны уирæгтæ** () сты уыцы бæстæйы рагондæр цæрджыты къордтæй сæ иу. Нырыккон гуырдзиаг историографимæ гæсгæ, дзуттаг адæм æрцардысты Гуырдзыстоны, Вавилоны уацарæй алидзын сæ къухы-иу куы афтыд, уæдæй — ома нæ эрæйы агъоммæ 6-æм æнусæй райдайгæ. Сæ царды уагмæ гæсгæ систы хæстæг гуырдзымæ, дзурын байдыдтой гуырдзиагау. Сæ культурæмæ гæсгæ хицæн уыдысты Кавказы иннæ дзуттаг къордæй — Цæгат Кавказы хохы дзуттæгтæй Гуырдзыстон Уæрæсейы империмæ куы бацыдис, уæд дзы фæзындысты ашкеназаг дзуттæгтæ дæр, уыдонæй гуырдзыстойнаг дзуттæгтæ цардысты хицæнæй.

Зæгъæн и æмæ æппæт Гуырдзыстоны дзуттæгтæ ралыгъдысты Израильмæ 1990-æм азты, уыдоны стырдæр æхсæнад цæры Ашдоды. 1970-æм азты та сæ нымæц хæццæ кодта 80 минмæ. Цæрынмæ цыдысты канд Израильмæ нæ, фæлæ ма иннæ паддзахæдтæм дæр: зынгæ æхсæнæдтæ фæзындысты Бельгийы Антверпены, Уæрæсейы Бетъырбухы, АИШ-ы Нью-Йорчы. Гуырдзыстоны цæрджыты фæстæг сфыстмæ гæсгæ бæстæйы ма баззадысты 3541 иудейаг уырнджытæ, уыдон сты дзуттаг адæмы алыхуызон дæлкъордтæй.

## Истори

Гуырдзиагау дзурæг дзуттаг къорд у рагондæр дзуттаг æхсæнæдтæй сæ иу, бæстæйы ныгуылæны ссардæуыдысты дзуттаг культурæимæ баст рагон артефакттæ. Сæ равзæрды сæйраг таурæгъ у, Навуходоносоры бабырст Иерусалиммæ куы уыдис, уый тыххæй: вавилонæгтæ дзутты акодтой уацармæ, æмæ-иу уырдыгæй иуæй-иу дзуттæгты къухмæ бафтыдис цæгатырдæм алидзын, уыдон æрцардысты нырыккон Гуырдзыстоны зæххытыл. Уый тыххæй фыста астæузаманы гуырдзиаг историк Леонти Мровели: «Паддзах Навуходоносор байста Иерусалим. Дзуттæгтæй чи аирвæзтис, ралыгъдысты Картлимæ æмæ Цхетайы хицауæй куырдтой зæхх, уый сын радта Арагуийы цур зæхх, Занавийы суадонмæ ’ввæхс».

Мровелийы ныхæстæм гæсгæ дзуттæгты ног къорд æрбацыд Гуырдзыстонмæ Рагон Ромы рæстæг, император Веспасиан æлдæриуæг куы кодта, уæд: «Ромæгты император Веспасиан байста Иерусалим. Уырдыгæй дзуттаг лигъдæттæ ралыгъдысты Цхетамæ æмæ раздæры дзуттæгтимæ æрцардысты».

Иннæ гуырдзиаг хроникæ — «Картлийы аргъуыд» — дзутты æрбацыды рæстæг ахæссы Стыр Алексадры рæстæгмæ.

Генетикон иртæстытæм гæсгæ Гуырдзыстоны дзуттæгтæ иннæ дзуттаг æхсæнæдтимæ баст сты, уæлдайдæр Ирак æмæ Ираны цы дзуттæгтæ цæрынц, уыдонимæ.

### Гуырдзыстоны дзуттæгтæ Цхинвалы
Зынгæ дзуттаг æхсæнад рагæй цардис Цхинвалы дæр, ныры онг дзы баззадис *[[Уирæгты сых (Цхинвал)|Уирæгты сых]]* кæй хонынц, ахæм квартал, кæд æмæ бирæ дзуттæгтæ нал цæрынц сахары, уæддæр.

1917-æм азы дзуттæгтæ уыдысты Цхинвалы стырдæр адæмыхатт — 38,4 %, гуырдзы — 34,4 %, сомих — 17,7 %, ирæттæ — 8,8 %.

Цы ахсджиаг бынат ахстой дзуттæгтæ сахары XX æнусы астæу, уый æвдисæг у Мамиты Гигайы æмдзæвгæ «Сталинир», кæцы рухс федта журнал «Фидиуæг»-ы 1950-æм азы. Гигайы рæнхъытæм гæсгæ, дзуттæгтæ уыдысты Сталиниры (Цхинвалы) цыппар стырдæр этностæй иу:

::: *Уырыссаг, гуырдзиаг,*
::: *Ирон æмæ дзуттаг,*
::: *Мæхи стут, кæнын уæ*
::: *Æфсымæры уарзт.*

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзуттаг адæм
Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Сомихы уæлвæз

**Сомихы уæлвæз** ( [Haykakan leṙnašxarh], ) у Раззаг Азийы хæххон регион, Раззаг Азийы æртæ уæлвæзтæн сæ мидаг. Уымæй скæсæнырдæм ис Ираны уæлвæз, ныгуылæнырдæм та — Чысыл Азийы уæлвæз.

## Зынгæдæр хæхтæ

Сомихы уæлвæзыл ис æдæппæт цыппар хохы, кæцытæн сæ бæрзæнд 4 мин метрæй фылдæр у, стæй иунæг хох, кæцыйæн йæ бæрзæнд у 5 минæй фылдæр (Стыр Арарат). Иннæ зындгонд цъуппытæ сты:

* Стыр Арарат (5165 м)
* Себелан (4811 м)
* Джило (4168 м)
* Арагац (4090 м)
* Сипан (Сюпхан) (4058 м)
* Качкар (3937 м)
* Чысыл Арарат (3925 м)
* Капутджух (3905 м)
* Газанасар (3841 м)
* Сискатар (Сисакапар) (3826 м)
* Паракан (3825 м)
* Капуйт (Параканы хицæн цъупп) (3751 м)
* Гомшасар (Гямыш) (3724 м)
* Сехенд (3707 м)
* Алун (Параканы хицæ цъупп) (3703 м)
* Аждаак (3597 м)
* Спитакасар (3560 м)
* Мец-Ишханасар (3550 м)
* Мрав (3340 м)
* Кошатах (3317 м)
* Абул (3300 м)
* Немрут (2948 м).

## Цæугæдæттæ æмæ цæдтæ
Бæстæйы цæугæдæттæ сæ дон ласынц Къаспы æмæ Сау денджызмæ, æмæ ма Персы бакæлæнмæ. Уæлвæзы зыднгонддæр цæугæдæттæ сты Къуар, Аракс, Евфрат, Тигр, Чъорох. 

Дæргъвæтиндæр цæугæдæттæ сты:

* Евфрат (2736 км)
* Тигр (1850 км)
* Къуар (1515 км)
* Аракс (1072 км)
* Арацани (722 км)
* Стыр Заб (473 км)
* Чъорох (438 км)
* Ахурян (186 км)
* Дебед (152 км)
* Раздан (141 км)
* Арпа (126 км)
* Воротан (119 км)

Æдæппæт Сомихы уæлвæзыл ис 95 минæй фылдæр цæугæдæттæ, уыдонæй 4000 фылдæр сты 10 километрæй цыбырдæр.

 
246886809 343c5a6348 b.jpg|Ахурян
Atskuri fortress, Georgia-2.jpg|Къуар
Jolfa-Aras2.jpg|Аракс
Greater Zab River near Erbil Iraqi Kurdistan.jpg|Стыр Заб
Agstev3.JPG|Агстев
Ազատի ջրամբար.JPG|Цæугæдон Азат, ЮНЕСКО-йы бынты номхыгъдæй
Choruh 01.jpg|Чъорох
Kasakh Waterfall3.jpg|Касахы æхсæрдзæн
Shaki waterfall.jpg|Шакийы æхсæрдзæн


## Истори
Адæм цардысты Сомихы уæлвæзы незамантæй. Иу гипотезæмæ гæсгæ нырыккон бæх дарын æмæ æфсæйнаг кæнын тайыны дæсныйæдтæ амы рагон царджытæ æрымысыдысты. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ (уыдоны ’хсæн Л. А. Миллер, Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов, О. С. Широков æмæ иннæтæ) Сомихы уæлвæз у æппæт индоевропæйаг адæмтæ кæцæй равзæрдысты, уыцы ран (куыд æй хонынц Сомихаг гипотезæ). Ууыл дзурæг сты ног генетикон иртæстытæ дæр, Дэвид Райхы ныхæстæм гæсгæ, фыццаг индоевропæйаг æвзагыл чи дзырдта, уыдон цардысты Кавказæй хуссарырдæм, нырыккон Иран æмæ Сомихы, уымы рагон цæрджытæй ист ДНК, уыдон иннæ рагон популяциты фыдæлтæ кæй уыдысты, уый æвдисы (чиныг «Чи стæм æмæ кæцæй æрбацыдыстæм», 2018).

Хæстон-стратегион цæстæнгасæй ацы регион тынг ахсджиаг у, æмæ уымæн уыцы ран цыдысты бирæ хæстытæ Зæххастæуы денджызы паддзахæдтæ æмæ Раззаг Азийы паддахæдты ’хсæн. Сомихы уæлвæзы ууылты саудæджер дæр цыдис Европæ æмæ Азийы ’хсæн, амæй цæгатырдæм цыдысты ахсджиаг фæндæгтæ Сау æмæ Къаспы денджызы былгæрæттыл æмæ Арвыкомы фæндагыл дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Турчы хæхтæ
Категори:Сомихы хæхтæ
Акопян, Арам Хачатуры фырт

**Ара́м Хачату́ры фырт Акопя́н** (; райгуырдис 1979-æм азы 15 августы Ереваны, Сомихы ССР, ССРЦ) у сомихаг футболист, размæбырсæг, тренер. Хъазыдис национ иугонд командæйы, «Спартак»-ы (Ереван), «Бананц»-ы, «Улисс»-ы æмæ «Импульс»-ы. У Акопян Арайы æфсымæр.

## Клубон карьерæ
Арам йæ карьерæ байдыдта Арташаты клуб «Двин»-ы, йе ’фсымæр Араимæ хъазыдис иумæ. Афæдз фæстæ та Ара ацыдис Дзæуджыхъæуы «Алани»-мæ, Арам та — «Цемент»-мæ. Чысыл фæстæдæр йæ кæстæр æфсымæр дæр уыцы командæмæ æрбацыдис.

Уыцы клубы Арам хъазыдис 2002-æм азы онг, клуб йæ ном «Спартак»-мæ куы аивта, уæдмæ. Уый фæстæ футболист ралыгъдис Украинæмæ æмæ дзы хъазыдис Алчевскы клуб «Сталь»-ы. 2005-æм азы раздæхтис йæ сомихаг клубмæ (кæцы «Бананц» хуыйнын райдыдта) æмæ дзы хъазыдис 51 хъазты дыууæ азы дæргъы, 37 пуртийы бакъуырдта.. 

2011-æм азы 19 июлы футболист фехъусын кодта, йæ хъазæджы карьерæ кæй фæцис, уый тыххæй..

## Иугонд командæйы мидæг
Иугонд командæмæ Арамы райстой 2000-æм азы, «Аракс»-ы ма куы хъазыдис, уæд. Уыцы аз ахъазыдис 4 хъазты, стæй фондз азы дæргъы иугонд командæйы нал хъазыдис. 

Акопяны æнтыстджын хъазт «Бананц»-ы иугонд командæйы тренертæн ахæм хъомыс радта, æмæ йæ фæстæмæ æрбахуыдтой командæмæ. Арам Акопян иугонд командæйы ахъазыдис 16 матчы æмæ дзы бакъуырдта иу пурти (Андорæйы командæйы дуармæ).

## Футболисты æнтыстытæ

### Командæйы æнтыстджытæ
; «Спартак» (Ереван)
* Сомихы чемпион (**1**): 2000
* Уыцы чемпионаты Бронзæйы призёр (**3 хатты**): 1999, 2001, 2002
* Сомихы Хъалацы уæлахизгæнæг (**1**): 1999
* Сомихы Суперхъалацы хицау (**1**): 1999
; «Бананц»
* Сомихы чемпионаты Æвзист призёр (**3 хатты**): 2003, 2006, 2007
* Сомихы чемпионаты Бронзæйы призёр (**1**): 2005
* Сомихы Хъалацы финалист (**1**): 2003.

### Йæхи æнтыстытæ
* Сомихы афæдзы футболист: 2005
* Сомихы чемпионаты футболæй хуыздæр бомбардир: 2006
* Футболон клуб «Бананц»-ы голтæ бакъуырджыты ’хсæн рекордсмен — æдæппæт 62 пуртийы

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Профиль ФФА-йы сайты
* Сомихы футболы тыххæй сайт цы фыссы
* Европæйы футболы тыххæй базæ footballdatabase.eu

Категори:Сомихы футболисттæ
Категори:Сомихы иугонд командæйы хъазджытæ футболæй
Категори:ФК ЦСКА Ереваны хъазджытæ
Категори:ФК «Спартак» Ереваны хъазджытæ
Категори:ФК «Двин»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Улисс»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Импульс»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Алашкерт»-ы хъазджытæ
Алиев, Азер Илгар оглы

**Азе́р Илгар оглы Али́ев** (; райгуырдис 1994-æм азы 12 майы Безаклойы, Гуырдзыстон) у уæрæсейаг футболист, футболон клуб «Уфа»-йы æрдæгхъахъхъæнæг.

## Карьерæ
Алиев у красноярскаг футболы хъомылгæнинаг. 9 азы йыл куы цыдис, уæд хъазынмæ æрбацыдис сывæлæтты спорты скъоламæ (ДЮСШ №2, Красноярск) æмæ дзы хъазыдис 16 азы онг, йæ тренер уыдис Алексей Лазаренко. Уый фæстæ æрыгон лæппу йæхи ссардта ФК «Енисей»-ы дублёрон сконды. 2013-æм азы фæззæджы арендæмæ ацыдис дыккаг дивизионы клуб «Сахалин»-мæ, хорз равдыста дзы йæхи, бакъуырдта æхсæз пуртийы дæс хъазты.

2015-æм азæй хъазыдис «Енисей»-йы сæйраг сконды. Уыцы клубы тыххæй ахъазыдис 89 матчы, бакъуырдта 6 пуртийы.

2016-æм азы фехъусын кодта, Азербайджаны иугонд командæйы хъазын æй кæй фæнды, уый тыххæй. Футболистæн ис Азербайджаны граждандзинад, кæд æмæ Гуырдзыстоны райгуырдис, уæддæр. Куыд ахицæн ацы фæндиаг, нæма бæрæг у.

2017-æм азы сæрды хъазынмæ рацыдис Самарæйы клуб «Крылья Советов»-мæ. Уыцы командæйы сконды йæ къухы бафтыд премьер-лигæмæ схизын, уыцы ахсджиаг сезоны дæргъы алы 38 матчы дæр хъазыдис Алиев. Командæйы ног статусы, премьер-лигæйы, ахъазыдис æрмæстдæр иунæг хъазт — 2018-æм азы 11 августы «Ростов»-ы ныхмæ. Уыцы азы августы рацыдис ФК «Уфа»-мæ, уый дæр Уæрæсейы уæлдæр дивизионы архайы.

2020-æм азы 9 июлы Азер хъазыдис æнæхъæн матч, 90 минуты, клуб «Ростов»-ы ныхмæ. Журналисттæн куыд загъта, алы хатт дæр уымæ у цæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Дманисы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Категори:ФК «Енисей»-йы хъазджытæ
Категори:ФК «Сахалин»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Крылья Советов»-ы хъазджытæ
Категори:ФК «Уфа»-йы хъазджытæ
Хетæгкаты Оксанæ

**Хетæгкаты Нодары чызг Оксанæ** у ирон  æмæ , журнал «Мах дуджы» сæйраг редактор 2019-æм азæй. Куыста ма «Рæстдзинад»-ы дæр.

Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Категори:Сæйраг редактортæ
Оксанæ
Битарты Зоя

**Битарты Александры чызг Зоя** (райгуырдис 1942-æм азы 4 июлы Ленингоры районы Гарубаны хъæуы) — филологон зонæдты кандидат, профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат.

## Æддаг æрмæг
* Битарты Зояимæ интервью, радио Ир-FM 
* Зоя Битарты. Жизнь, посвященная Родине 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ
Зоя
4 июлы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
*

## Ацы бон райгуырдысты
* 1921 — Хаханты Дудар, композитор, фольклорæмбырдгæнæг, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат.
* 1942 — Битарты Зоя, филологон зонæдты кандидат, профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат.

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
Чегемы æхсæрдзæнтæ

**Чегемы æхсæрдзæнтæ** — æрдзон фенддаг, цæугæдæттæ Адайсу, Сакал-Туп æмæ Каяарты цы къорд æхсæрдзæны æмбæлы, уыдоны иумæйаг ном. Æмткæй амынд дæттæ æппынфæстаг бакæлынц, Чегемы цæугæдонмæ. Сæ баиуы бынат æрхастой Чегемы районмæ; Кæсæг-Балхъары Республикæ, Уæрæсе. Амынд фенддæгтæм хæстæгдæр цæрæнрæттæ сты хъæутæ Дæллаг Чегем æмæ Хушто-Сырт. Егъау кæй схонæн ис, ахæм бынæттæй та æхсæрдзæнтæм хæстæгдæр у горæт Чегем, йæ централон район у æрдзон диссагæй 44 километры дæрддзæф. Республикæйы сæйраг сахар, Налцыкк, æрбынат кодта 55 километры дарддæр.

## Афыст
Чегемы æхсæрдзæнты къорд арæзт у æртæ æхсæрдзæнæй. Чегемы комыл хуссарæрдæм куы хизай, уæд Дæллаг Чегемы хъæуæй дыууæ километры фалдæр фæвæййы Чысыл Чегемаг æхсæрдзæн, кæнæ Адай-Су («Чызджы дзыкку»). Уый æркæлы Чегемдонмæ рахизырдыгæй цы æмном фæрсагдон бафты, ууыл. Æхсæрдзæн фæндагæй 200 метры фалдæр ис æмæ æддаг бакастæй цыма егъау дурын нук у, афтæ зыны. Уыцы нукыл дæлæмæ хауы Адайсу-цæугæдоны лæсæн. Ацы фыццаг æхсæрдзæн æппæт къорды дæр тыхджындæрыл нымад цæуы, йæ бæрзæнд хæццæ кæны 30 метрмæ.
Дарддæр, Хушто-Сырт хъæуы хуссæртты райдайы Чегемы нарæг (Су-Аузу — «Хъуырæй дон»); комы уæрх тæккæ нарæджы нæу 25 метрæй фылдæр. Ацы къуындæг раны æрбынат кодтой Стыр Чегемы æхсæрдзæнтæ. Уыдонæй фыццаг бæлццоны раз фегуыры Сакал-Туп цæугæдоны æркæлæн. Раздæрон æхсæрдзæнау ай дæр дурын нучы æнгæс у, фæлæ йæ бæрзæнд æмæ доны цавд дзæвгар къаддæр сты.

Ацы ранæй ма хуссармæ километры ’рдæг куы айгæрдай, уæд разыны Сæйраг Чегемы æхсæрдзæн, йе сфæлдисæг цæугæдон Каяартымæ æфтыдæй. Ацы цæугæдон дæр фæстæдæр Чегеммæ рахизырдыгæй бакæлы. Амынд æхсæрдзæн Чегемæгты æхсæн нымад у тæккæ тæмæссагдæрыл, уымæн æмæ фактиконæй у каскадтæй арæзт æхсæрдзæн; чи дзы, къæпхæнгай, æрхауы 50–60 метры бæрзондæй, кæцыдæртæ та къæдзæхты скъуыдтæй лæдæрсынц къулвахсы уæллаг хайæ. Уыцы къæпхæнтыл хаугæйæ доны пырхæнтæ лыстæгæй-лыстæгдæр кæнынц, æрттивынц хуры рухсмæ æмæ тæмæн калынц.

Чегемы æхсæрдзæнтæ сты Кæсæг-Балхъары туристон фенддæгтæй иу, ардæм арæх æрбаласынц туристы къордтæ Кавказы Суардæттæй æмæ Цæгат Кавказы æндæр регионтæй. Бынæттон туристон инфраструктурæ тынг хъæздыг нæу, ис дзы чысыл фысымуат æмæ кафе.

## Иллюстрацитæ

Файл:10 Малые Чегемские водопады.JPG|Чысыл æхсæрдзæн
Файл:28 Первый водопад.JPG|Сакал-Туппы æхсæрдзæн
Файл:27 Чегемская теснина.JPG|Чегемы нарæг
Файл:67 Чегемские водопады.JPG|«Кæугæ» къæдзæхтæ
Файл:Чегемские водопады и река Чегем.webm|Чегем æмæ Чегемаг æхсæрдзæнтæ


## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* Чегемы ком — Кавказы налхуытт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кæсæг-Балхъары æхсæрдзæнтæ
Дæллаг Чегем

**Дæллаг Чегем** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы. Дæллаг Чегемы муниципалон сырæзты иунæг цæрæгджын пункт. 

## Географион уавæр
Хъæу æрбынат кодта Чегемы районы централон хайы, Чегемы цæугæдоны дыууæ былыл дæр, Чегемы комы дæлвæзы. Сахар Чегемы централон районæй у 40 километры дæрддзæф, Налцыккæй та 45 километры. 

Хъæууаты фæзуат у 66 км²-ы бæрц. Æмарæн кæны цæрæгджын пункты зæххытимæ — Хушто-Сырт хуссары ’рдыгæй æмæ Паддзахадон Хъæды фонды зæххытимæ скæсæны æмæ цæгат-скæсæны.

Хъæууат æрбынат ис республикæ хæххон зонæмæ цы ран хизы, уым. Йæ рельеф конд у хохы рæгъты хуызы — уыдон лæууынц хъæуы алыварс. Чегемы бæрзонддæр бынат у хох Ухраюк (1 798 м), уый æрбынат кодта хъæуы цæгаттаг фарсыл. Скæсæны ’рдыгæй та лæууынц Узунтула æмæ Джаллак. 

Уалдзæджы-сæрды бæстыхъæд вæййы уымæл, фæззæджы-зымæджы та боныхъæд арæхдæр вæййы сур. Хъæуы рæстæмбис температурæ зымæджы вæййы +10-æй −15°С-мæ, сæрды — +20-æй +25°С-мæ. 

## Истори
Хъæуæн бындур æрæвæрдтой 1886-æм азы Чегемы комы бæрзæндтæй цы адæм ралыгъд, уыдон. 1935-æм азы Дæллаг Чегемы хъæусовет уыд Балхъайраг зылды хай. Стæй хъæусовет куы сыстыр, уæд æй баиу кодтой ногарæзт Чегемаг районимæ, хъæууат та равæзрдæуыд йæ районон центрæй. 

Цалынмæ балхъайрæгты 1944-æм азы Астæуккаг Азимæ нæ ахастой, уæдмæ Чегемы комы районон центр уыд Дæллаг Чегемы. 1957-æм азы ССРЦ-йы Сæйраг Совет куы среабелитаци кодта балхъайрæгты, уæд раздæхтысты сæ раздæры цæрæн бынæттæм. Сæ раздæхты фæстæ райдыдтой архайын фосдарынады æмæ зæхгуысты. 

Сæ адæмы хаттмæ гæсгæ дзы цæры

## Ахуырад
* Астæуккаг скъола № 1 — Кулиевы уынг, 84
* Рæвдауæндон

## Æгæссад
* Рынчындон
2006-æм азы дзы медицинон кусджытæ кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй æхгæд æрцыд. Фæлæ йæ хистæрты бадзырды руаджы фервæзын кодтой. Иу азы фæстæ рынчындоны схорзæх кодтой КБР-ы Æнæниздзинадхъахъхъæнынады Министрады кадджын грамотæйæ, 2008 æмæ 2009 æзты та районон хайады æнæниздзинадхъахъхъæнынады кадджын грамотатæй. Абон дзы кусы амбулатори æмæ стоматологион кабинет. 

## Культурæ
* Культурæйы хæдзар, кафыны къорд æмæ библиотекæ.

## Зындгонд адæм
* Кулиев Кайсын Шуваевич — номдзыд балхъайраг поэт. Скъолайы рæстæджы цардис æмæ ахуыр кодта хъæуы Дæллаг Чегемы астæуккаг скъолайы.
* Аккизов Якуб Алиевич — нывгæнæг, ССРЦ-йы нывгæнджыты цæдисы уæнг. 
* Мустафаев Магомет Шабазович — хирург, медицинон зонæдты доктор.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Джилы-Су

**Джилы-Су** ( — «хъарм дон») у фæлладуадзæн бынат Кæсæг-Балхъары Золкæйы районы, Эльбрусы цæгатварс; ис дзы бирæ хъарм суадæттæ æмæ æхсæрдзæнтæ. Хъарм суадæттæй цъус уæлдæр, Кызыл-Колы цæугæдоны былыл и Джылы-суйы æппæты стырдæр æхсæрдзæн (40 м), хуыйны Сылтран-су (Султан-су). 

Уымæй уæлдай ма уыцы ран и æндæр æхсæрдзæнтæ дæр — Кызылкол-су, Каракая-су (Тузлук Шапа) æмæ Гитче Чучхур (Эмир).

## Литературæ
* Высокогорья Кабардино-Балкарии — Нальчик: Изд. Эльбрус, 1984. − 6,87 п.л.

Категори:Золкæйы район
Категори:Кæсæг-Балхъары географи
Дербенты сис

**Дербенты сис** — Сассанидты рæстæджы дывæр къул, Дербенты Къаспы дуæрттæ æхгæнæг фортификацион амаддзаг, «символон арæн цæугæцардгæнæг адæмтимæ». Топоним «Дербент» йæхæдæг дæр «нарæг дуар» амоны, æмæ сис уыцы бацæуæн фидар Нарын-Калайæ денджызы былгæроны онг бахгæны. Къул 15 æнусы дæргъы æххæст кодта хъаггæныны функцитæ, пайда дзы кодтой араббæгтæ, манголтæ, ильхантæ, Тимуридтæ. Рагперсайнаг фортификацион арæзтады тæккæ хуыздæр уавæры баззайæг фенддаг ЮНЕСКО бахаста Æппæтдунеон бынты номхыгъдмæ. 

## Ас æмæ бæрц
Сисы дæргъ хæццæ кæны 3600 метрмæ. Хуссайраг æмæ цæгатаг къултæ кæрæдзи æмвæрсты цæуынц парралелонæй 300-400 метры иу иннæйы фалейы. Сисы хохаг хай (Дагъ-Бары) айтындзы Кавказы рагъы ’рдæм 40 километры онг; аразæггаджы ацы тæмæссаг хай махмæ æрмæст хæйттæ-чыртæй æрхæццæ. Сисы денджызон фадыг донмæ бацæуы 500 метрмæ, наулæууæны къубал æхгæнгæ. Дербент-сахары тæккæ рагондæр хай бавæрдæуыд ацы къулы дыууæ базыры астæу. Хуссайраг, фæстæдæр арæзт сис, XIX æнусы, зæгъæн ис æмæ дæрæнгонд æрцыд. Цæгатаг хуыздæр бафснайдæуыд æмæ кæмдæрты йæ фыццагон хуызæй нæ фæцух.

Дербенты дыууæ дих чи кæны, сисы уыцы цæгатаг фадыг дисы ’фтауы йæ амадæй. Амайæн æрмæджытæ расткъуымонты хуызы сты, кæрæдзимæ афтæ æнгом æвæрд, æмæ дзы карды ком тъæпæнæй атъыссын нæ комы. Уыцы бирæкилометрон амад у Кавказы диссаг æмæ Уæрæсейы иунæг ахæм циклопикон амаддзаг.

рахиз|thumb|250px|Сис
Сисы быннаг фæлтæртæ æвæрд сты æнæфых агуыридурæй, фæлæ йæ сæйрагдæр хай, VI æнусы арæзт, конд цæуы амад æмæ лæгъзгонд дурын блоктæй, сæ æхсæйнаг гуырахст ис афыссæн куыд 100-65-25 см. блоктæ. Дурын амайæнты дыууæ рæнхъы астæу над цыд хуымæтæг пырх дуртæй; амайджытæ уыдæттæ кæрæдзиуыл чъырæй æндæгътой. Куыстытæй фæстæдæр æххæстгонд чи ’рцыд, уыдон æнцонтæй ис базонæн блокты къаддæр бæрцæй (30 x 40 cм). Дуртæ æвæргæйæ амайджытæ кæрæдийы фæдыл æрмæг æвæрдтой цæсгом-чъылдым схемæмæ, уымæ гæсгæ сис фидардæр æмæ хъæддыхдæр кодта. Къулы æхсæйнаг бæрзæнд 12 метры, йæ фæтæн — 230 сантиметрæй 380 см онг.

## Мæсгуытæ æмæ къулдуæрттæ
Къулы дæргъæн, æввахс дæрддзæфты амад уыдысты 73 хъаггæнæн мæсыджы. Цæгатаг къулыл баззад 46 мæсыджы, сæ иу иннæмæй æхсæйнагæй 70 метры дæрддзæф æвæрдæй. Къулдуæрттæ, сæ фылдæр Сассанидты рæстæджыты амад, сты оригиналон архитектурон хъуыдымæ гæсгæ фæлдыст

галиу|thumb|250px|Дербентаг Ханы рæстæг амад къулдуар
Сисы фыццаг цы 14 къулдуары уыд, уыдонæй баззад 9: дыууæ фидары, 4 — хуссайраг къулы 3 та цæгатаджы. Дурын къулдуар сарæзтæуыд æхсæйнаг æнусты, Цыппоры къулдуæрттæ —  XVII æнусы, Астæуккаг æмæ Фидиуæджы къулдуæрттæ та Дагъистан Уæрæсейы империйы скондмæ куы бацыд, уæд уый фæстæ. 

## Иллюстрацитæ

File:Mauer von Derbend.jpg|Дербенты Сассанидаг фортификациты пъланафыст, Родрик фон Эркерт.
File:Крепость Нарын-Кала в Дербенте.jpg|Нарын-Калайы фидар æмæ сис Дербенты
File:Даг-Бары 1.JPG|Сисы «хохаг» хайæ баззайæг фрагмæнт
File:Derbent winter.jpg|Зымæджы


## Ноджы кæс
* Горганы Стыр сис
* Дербенты фидар

## Ратæдзæнтæ

Категори:Систæ
Категори:Дербенты бæстыхæйттæ æмæ амаддзагтæ
Категори:Сассанидаг архитектурæ
Категори:Дербенты истори
Адонц, Николай Георгийы фырт

**Никола́й Гео́ргийы фырт Адо́нц** (Никогайос Тер-Аветикян; ; 1871—1942) — сомихаг византинист æмæ арменист, æхсæнадон архайæг, .

## Цардафыст
Николай Адонц райгуырдис 1871 азы 22 январы хъæууон сауджыны бинонтæм, Брнакоты хъæуы (Елизаветполы губернæ).

### Ахуырад
Фыссын-кæсын базыдта бынаты аргъуаны скъолайы, стæй ахуыр кодта Татевы моладзандоны скъолайы, Эчмиадзины дины семинары æмæ Тифлисы 2-æм уырыссаг классикон гимназы (1892—1894). Гимназ каст куы фæци, уæд йæ къухы бафтыд Бетъырбухы университеты историон-филологон факультетмæ бацæуын. 1895-æм азы фæззæгæй ахуыртæм цыдис дыууæ факультеты дæр — историон-филологон æмæ скæсæны æвзæгты факультеты. Тагъд рæстæджы Адонц сси зындгонд скæсæнзонæг Николай Марры ахуыргæнинаг. 1899-æм азы Адонц фесгуыхт и фæлварæнты æмæ райста диплом æд сызгъæрин майдан, сомихаг сыгъдæджыты царды тыххæй цы уацмыс ныффыста, уый тыххæй. 1899−1902 азты кодта иртасæн куыст Византияйы империйы тыххæй Мюнхены университеты, стæй Сорбоннæ æмæ Оксфорды. 1902-æм азы раздæхтис Бетъырбухмæ, магистры къапханы фæлварæнтæм йæхи цæттæ кодта. 1908-æм азы рухс федта йæ ахсджиаг уацмыс «Сомих Юстинианы рæстæг. Политикон уавæр нахарарты æлдариуæг кæныны уæварты».

1909-æм азы Адонц уыцы темæйыл диссертаци бахъахъхъæдта, стæй цалдæр рæстæг ахуыр кодта гуырдзиаг æвзаг Тбилисы, уый фæстæ ацыдис Эчмиадзинмæ рагон сомихаг къухфыстытимæ кусынмæ.

Уæрæсейы хицæуады хъæппæрисæй уыцы рæстæг сарæзтæуыд Сомихаг фарстайы фæдыл къамис. Анонц сси Бетъырбухаг сомихаг къамисы уæнг, Паддзахадон думæйы депутат М. И. Пападжановимæ 1912-æм азы абалц кодта Константинопольмæ, ныхас кодтой уымы сомихаг элитæ цæуыл тыхсы, ууыл. Бетъырбухы Адонц, куыд сомихаг къамисы уæнг, æххуыс кодта лигъдæттæн.

1916-æм азы Н. Я. Марры экспедицийы сконды Адонц цæуы Муш æмæ Эрзерумы историон бынтæ афыссынмæ, цалынмæ уырыссаг хотыхджынтæ уыцы зæххытæ байстой Дунеон хæсты.

1916-æм азы Адонц райста филологийы докторы къапхан, равзæрстой йæ Бетъырбухы университеты сомихаг æмæ гуырдзиаг филологийы кафедрæйы профессорæй.

1920-æм азы Адонц цæрынмæ ацыдис фæсæрæнтæм, цардис Лондоны, Парижы (1921−1931) æмæ Брюсселы (1931-æм азæй йæ амæлæты бонмæ). Разамынд лæвæрдта Брюсселы сæрибар университеты Арменистикæйы кафедрæйæн (1940-æм азы онг, университет куы сæхгæдтой, уæдмæ).

Николай Адонц амардис 1942-æм азы 27 январы оккупацигонд Брюсселы.

## Æнтыстытæ
* Филологийы доктор (1916).
* Бетъырбухы университеты профессор (1916).
* Брюсселы университеты профессор (1930).

## Уацмыстæ
* 
* Nikoghayos Adonts. Samuel l’Arménien, roi des bulgares. Bruxelles: Palais des Académies, 1938, 63 p. [reprinted in: Etudes Armeno-Byzantines. Calouste Gulbenkian Foundation. Lisbon, 1965, p. 347—407. Distributor: Livraria Bertrand]

## Фиппаинæгтæ

Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ
Категори:Сомихы археологтæ
Категори:Сюничы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Брюсселы чи амардис, уыдон
Категори:Византинисттæ
Категори:Арменисттæ
Категори:Сомихы историктæ
11 июлы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
*
## Ацы бон райгуырдысты
* 1935 — Плиты Гацыр, ахуыргонд, филологон зонæдты кандидат, профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат.

## Ацы бон амардысты
* 1174 — Амори I, Иерусалимы къарол.

Категори:Бонтæ
Плиты Гацыр

**Плиты Гаврилы фырт Гацыр** (райгуырдис 1935-æм азы 11 июлы Дзауы районы Ручъы хъæуы), ахуыргонд, ирон литературæ иртасæг, филологон зонæдты кандидат, профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат.

## Цардафыст
Гацыр йæ саби бонтæ арвыста йæ райгуырæн хъæуы. 1953-æм азы каст фæцис Ручъы астæуккаг скъола, стæй Хуссар Ирыстоны педагогон иснтитут (ныртæккæ университет). Фæстæдæр уыцы университеты куыста.

Плиты Гацыр кусы Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты ирон литературæйы кафедрæйы сæргълæууæгæй.

## Фиппаинæгтæ

Гацыр
Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Ручъы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреаттæ