open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пиросмани, Никъо

**Никъо Пиросма́ни** (), æцæг ном у **Никъолоз Пиросманашви́ли** () у XX æнусы зындгонддæр гуырдзиаг нывгæнджытæй иу. Райгуырдис 1862-æм азы Къахеты Мирзааны хъæуы зæхкусæджы бинонты.

### Пиросманийы цардвæндаг
Нывгæнæг раджы баззадис сидзæрæй, æмæ йæ сæхимæ райста, йæ фыд мæлæты размæ кæмæ куыста, уыцы сылгоймаг. Никъо куы схъомыл, уæд хъавыдис байгом кæнын йæхи равдыстæгтæаразæн æрмадз. Фæлæ йын уымæй ницы рауадис æмæ райдыдта кусын уромæн кондукторæй æфсæнвæндаджы станцæйы. Уый фæстæ базар кодта дуканийы. Уалынджы ног XX æнусы райдайæны Никъо райдыдта ныв кæнын равдыстæгтæ хæрæндæттæ, дуканитæ, трактиртæ æмæ сæндæттæн. 

Никъо уыди хæдахуыр нывгæнæг, æмæ йæ сфæлдыстады стиль нываивады хуыйны примитивизм. Фæстæдæр Пиросмани йæ нывтæ фæуæй кодта Къуары галиу былгæрон мæгуыр сыхты. Рæхджы йын фæзынди йæхи меценаттæ дуканиты хицæутты ’хсæн.

Йæ зæрдахаст уыди ныхмæдзыд æмæ фæлдурæджджын, æмæ уымæн Никъо фæцалх карз нозтыл.
Иуæй-иуты зæрдыл нывгæнæг баззади бирæдзураг адæймагæй, иннæтæ дзырдтой, зæгъгæ, Никъо æхгæдзæрдæ адæймаг уыди.

XX æнусы райдайæны æппæт Калачы толты сæ къултæ Никъойы цъылинæгæй саразгæ уыдысты. Йæ царды Пиросмани уыдис зыбыты иунæг æмæ йæ бирæтæ нымадтой сæлхæрыл. 
Фыццаг Æппæтдунейон хæсты рæстæджы Уæрæсейы сфидар кодтой «хус зaкъон» æмæ уый охыл Калачы бирæ хæрæндæттæ æрцыдысты æхгæд. Уыцы рæстæг Пиросмани уыди æгуыст æмæ æнæхца.

### Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй
Йæ сфæлдыстадимæ дзыллæты базонгæ кодтой 1912-æм азы мæскуыйаг нывгæнджытæ Илья æмæ Кирилл Зданкевичтæ. Уыдон сæхæдæг йæ нывтæ фыццаг хатт федтой трактир «Варяг»-ы къултыл æмæ сæ бафæндыди фембæлын Никъоимæ йæхиимæ. Фæстæдæр, 1913-æм азы Мæскуыйы сарæзтæуыд нывгæнджыты-неопримитивистты равдыст «Мишень». Уым æндæр нывгæнджыты нывты ’хсæн æвдыст æрцыди, Илья Зданевич Тбилисæй кæй æрбаласта, Никъойы уыцы цалдæр нывы.

Пиросманийы нывты сюжетты ’хсæн сæйрæгдæртæ сты бæрæгбон, минас, адæм, цæрæгойтæ, рæсугъд чызджытæ, æрдз æмæ æндæртæ. Никъо сфæлдыста диссаджы сурæттæ: кæртгæс, хæринæггæнæг, зæхкусæг йæ сывæлæттимæ, рæсугъд чызджытæ. 

Йе сфæлдыстады тыххæй-иу Никъо арæх афтæ дзырдта:
 «Æдзард чызджыты куы ныв кæнын, уæд сын се ’ндæрджытæ æвæрын ацы сау царды сау фоныл, фæлæ уыимæ ма сын ис а цардмæ уарзондзинад сæ алыварс дидинджытæ æмæ сæ уæхсчы цур цъиу. Æз ныв кæнын уыцы чызджыты урс гобанæмбæрзæнтыл уымæн æмæ сын хатыр кæнын æмæ сын барын сæ тæригъæдтæ».

Пиросмани йæ цæргæ-цæрæнбонты фæцарди мæгуырæй æмæ амарди 1918-æм азы кæцыдæр калакаг дæлхæдзары низ æмæ æххормагæй. Йæ ингæн кæм ис, уый бæрæг нæу.

## Галерей

Pirosmani._Fisherman.jpg|Кæсагахсæг (1900-æмтæ) 
Pirosmani - Actress Margarita.jpg|Актрисæ Маргаритæ (1909)
Pirosmani - Giraffe.jpg|Жираф (1900-æмтæ)
Pirosmani._man_on_donkey.jpg|Хæрæгыл цæуæг
Pirosmani. Batumi port.jpg|Порт Батум
Pirosmani kutezh.jpg|Кутеж
Pirosmani._Threshing-floor._1916,_Oil_on_cardboard,_72X100.jpg|Зæхкусджытæ
Roe deer.jpg|Сæгуыт


## Æддаг æрмæг
* Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй  
* Йæ царды тыххæй 
* Никъо Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй интернет-сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Примитивизм
Категори:Гуырдзыстоны нывгæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм
Категори:Къахеты чи райгуырдис, уыдон
Османты импери

**Османты импери** кæнæ **Оттоманты импери** (осмайнаг туркаг æвзагыл دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye, нырыккон туркаг æвзагыл: Osmanlı İmparatorluğu) уыд осмайнаг султанты (хуындæджерты) паддзахад 1299-æм азæй 1923-æм азы онг. Йæ тæмæны (XVI-XVII æнусты) империйы сконды уыдысты Анатоли, Хæстæг Скæсæн, Цæгат Африкæ, Балканы æрдæгсакъадах æмæ ма цалдæр æндæр регионы.

Империйы сæйраг сахар уыд Константинополь, фæстæдæр зындгонд куыд Стамбул.

## Истори
Фыццаг Дунеон хæсты фæстæ импери фехæлди. Йæ раздæр зæххытæ байстой Франц æмæ Стыр Британи.

1923-æм азы 29 октябры расидтæуыд Турчы Республикæ, йæ фыццаг президент сси хæстон хъæбатыр Мустафа Кемаль, фæстæдæр йæ мыггагæн Ататюрк *(туркæгты фыд)* чи райста, уый. Йæ фынддæс азыйы президентады дæргъы Ататюрчы къухы бафтыд осмайнаг паддзахады хæлддзæгты ног туркаг паддзахад рацаразын, ныры онг дæр уымæн стыр цыт кæнынц Турчы.

## Литературæ
* Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992.
* Петросян Ю. А., Османская империя. М., 1990.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Европæйы истори
Категори:Азийы истори
Категори:Турчы истори
Категори:Историон бæстæтæ
Блёндюоус

**Блёндюоус** () у хъæу Исландийы цæгат-хурныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Сельфосс

**Сельфосс** () у сахар Исландийы хуссары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Хёбн

**Хёбн** () у кæсагахсæг сахар Исландийы хуссар-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Зылдон фæндаг (Исланди)

[300px|thumb|right|Зылдон фæндаг æмæ сахартæ фæндагыл: (1) [Рейкьявик; (2) Боргарнес; (3) Блёндуоус; (4) Акюрейри; (5) Эгильсстадир; (6) Хёфн; (7) Сельфосс]]
300px|thumb|right|Зылдон фæндаг Боргарфьярдармæ æввахс
**Зылдон фæндаг** () у Исландийы сæйраг транспортон артери, сакъадахы цæрæгджын районтæ чи иу кæны, ахæм. Йæ дæргъ у 1339 км.

Фæндаджы фылдæр хай (иуæй-иу скæсæйнаг хæйтты йеддæмæ) у асфальтæй æмбæрзт.

Категори:Исланди
Категори:Автофæндæгтæ
Польшæйаг адæм

**Польшæйæгтæ** (**поляккæгтæ** дæр; ) сты Польшæйы бындурон адæм славяйнаг равзæрдæй. Уыдон дзурынц польшæйаг æвзагыл.

Мингай польшæйæгтæ цæрынц Уæрæсейы, уыимæ Дзæуджыхъæуы дæр 200 адæймаджы бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Польшæйы адæмтæ
9 февралы

**9 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 9-æм бон** — азы 40-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1920 — Парижы æрфыстой Шпицбергены статусыл бадзырд, ныр дæр йæ тыхы у.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1405 — Константин XI Палеолог (Драгаш) (), Византиаг империйы фæстаг император (фæмард 1453-æм азы).
* 1885 — Ваан Терьян (*Ваан Тер-Григорьян*), сомихаг поэт (ам.&nbsp;1920-æм азы).
* 1887 — Василий Чапаев, уæрæсейаг командæгæнæг, Мидхæсты хъæбатыр (фæмард 1919-æм азы).

## Ацы бон амардысты
* 1640 — Мурад IV (; р.&nbsp;1612-æм азы), Осмайнаг империйы 17-æм султан (1623—1640).
* 1874 — Жюль Мишле (), францаг историк (р.&nbsp;1798-æм азы).
* 1879 — Александр Барятинский, кънйаз, инæлар-фельдмаршал, Кавказаг æфсады сæйраг командæгæнæг.
* 1881 — Фёдор Достоевский, зынгæдæр уырыссаг фысджытæй иу (р.&nbsp;1821-æм азы).

Категори:Бонтæ
10 февралы

**10 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 10-æм бон** — азы 41-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1969 — Челæхсаты Рустем, Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы фæсивæды хъуыддæгты, физкультурæ æмæ спорты министр.

## Ацы бон амардысты
* 1932 — Эдгар Уоллес (), англисаг фыссæг (р.&nbsp;1875 азы).
* 1939 — Пий XI (Аброджио Дамиано Акилле Ратти, ; р.&nbsp;1857), Ромы Папæ (1922—1939 азты).
* 1950 — Армен Тигранян, сомихаг композитор, хоры дирижёр æмæ педагог, Сомихы ССР-ы сгуыхт аивæдты архайæг (р.&nbsp;1879).

Категори:Бонтæ
.ax

**.ax** у Аланды сакъадæхты уæллаг æмвæзады паддзахадон домен. 2006 азмæ Аланды сакъадæхтæ пайда кодтой домен .fi.

ax
.se

**.se** у Швецийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

se
Категори:Швеци
2 февралы

**2 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 2-æм бон** — азы 33-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Фæсивæды бон Азербайджаны.
## Цаутæ
* 1238 — Хан Батыйы æфсæдтæ бастыгътой Мæскуы.
* 1848 — Америкаг-мексикæйаг хæст (1846—48) фæци Гуадалупе-Идальгойы бадзырдæй.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1857 — Шимон Холлоши, Венгриаг нывгæнæг-реалист (ам. 1918).
* 1870 — Фёдор Крюков, уырыссаг фыссæг (ам. 1920).
* 1871 — Моисей Тоидзе, гуырдзиаг нывгæнæг, Советон Цæдисы адæмон нывгæнæг (ам. 1953).
* 1930 — Юрий Апресян, уæрæсейаг лингвист.
* 1934 — Отар Иоселиани, советон кинорежиссёр, Гуырдзыстоны адæмон артист.

## Ацы бон амардысты
* 1704 — Лопиталь, Гийом Франсуа (р. 1661), францаг математик.

Категори:Бонтæ
.fm

**.fm** у Микронезийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен. Ацы домен у популярон FM-радиостанцæты æхсæн. Кæс: last.fm. 

fm
Къуыдаргом

**Къуыдаргом** кæнæ **Къуыдар** у историон æхсæнад Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Йæ стырдæр цæрæнран у Къуайса.

Цæрынц дзы къуыдайрæгтæ (ирон адæмы субэтникон къорд).

## Къударгомы цæрæнрæттæ
* Астæуккаг Къоз
* Æлбортыхъæу
* Æхсæрджын
* Бзитхъæу
* Битетæ
* Бестаутыхъæу (Шембули)
* Везур
* Дæллаг Къоз
* Зассетыхъæу
* Кæсагджын
* Къобет
* Къуайса
* Лет
* Мæсыгуат
* Мыртгæджын
* Нанитæ
* Ногхъæу
* Саджилзаз
* Стырмæсыг
* Сынтбадæн
* Уæллаг Къоз
* Уиреуцъала (Шеубани)
* Фæзыхъæу
* Фæсрагъ
* Хæмпæлгом
* Хæрдысæр
* Хъеуселт
* Хуыгатыхъæу
* Цадыхъæу
* Цъон

## Номдзыд [[къуыдайрæгтæ]]

* Джусойты Нафи
* Хаджеты Таймураз

*
Депо «Пилæйы Зиллакк»

thumb|250px|Депо «Пилæйы Зиллакк»

**Депо «Пилæйы Зиллакк»** () у Пилæйы сахары æхсæнад, кæцы арæзт æрцыд 2007-æм азы уалдзæджы. Пилæйы депо у XIX æнусы инженерон аивады зынгæ дæнцæг, æмæ æхсæнады нысан у Пилæйы депо ногæй скусын кæнын.

Пилæйы паровозты депо арæзт æрцыд 1870–1874 азты. Уæды рæстæджы æфсæнвæндаг рæвдз темпытæй рæзти пруссаг зæххытыл. Ацы депо йæ архитектурон амæлтты фæрцы ссис Европæйы цалдæр арæзтады фæзминаг объект. Цалдæр дæсазы фæстæ, XX æнусы 90-æм азты депо эксплуатацийæ систой æмæ æппынфæстаг баззад рохуатæй. 

## Æддаг æрмæг
* «Пилæйы Зиллакк»-ы сайт  , 

Категори:Польшæйы транспорт
Балкайнаг цæдис

frame|right|Балканы паддзахæдты арæнтæ Балканы цæдисы бындурæвæрды рæстæг, Балканы Фыццаг хæсты агъоммæ
**Балкайнаг цæдис** (**Балканы лигæ** дæр) у Болгари, Серби, Грекъ æмæ Черногорийы хæстон-политикон цæдис Турчы ныхмæ арæзт Балканы хæстыты рæстæг (1912—1913).

Италийы-турчы хæст (1911—1912) куы фæци, Балканы бæстæты хицæуттæ бамбæрстой, сæ ныхмæлæууыны æрхайд баиу кæнын кæй хъæуы, уый. Уыцы хъуыды, Уæрæсейы империйы разæнгардæй, 1912-æм азы 13 мартъийы сси Болгари æмæ Сербийы ’хсæн кæрæдзийы хъахъхъæныны тыххæй бадзырд. Уый хуызæн бадзырдтыл фæстæдæр сæ къухтæ æрфыстой Грекъ æмæ Черногорийы хицæуттæ дæр. Афтæ сæвзæрди балканы бæстæты альянсты хыз, Турчы (æмæ фактон æгъдауæй Австри-Венгрийы) ныхмæ.

Италиимæ хæсты фæстиуæгæн Турчы паддзахад тынг фæлæмæгъдæр, уыдис дзы мидæг быцæуттæ дæр. Уымæй пайда кæнгæйæ, 1912-æм азы 8 октябры Черногори расидти Турчы ныхмæ хæст. 13 октябры æндæр цæдисон паддзахæдтæ дæр Туркмæ бадардтой ультиматумтæ, стæй 17 октябры расидтысты хæст. Афтæ Балканы Фыццаг хæст райдыдта.

Уыцы хæсты Балкайнаг цæдисы æфсæдтæн бантыст осмайнаг æлдариуæгæй европæйаг зæххытæ ссæрибар кæнын.

Фæлæ цæдисы æнтыстдзинад дард нæ ахæста — райдыдтой цæдисонты ’хсæн быцæуттæ Македони æмæ Добруджæ дихкæнынады тыххæй. Уымæй райдыдта Дыккаг Балкайнаг хæст: Болгари æрбабырста Грекъ æмæ Сербимæ, уыцы дыууæйæн та баххуыс кодтой Румыни æмæ Турк. Болгари фембылды, хæсты фæстиуæгæн уый бахъуыди æндæр паддзахæдтæм раттын ахсджиаг сахар Одрин (ныр дæр Турчы), Хуссар Добруджæ æмæ æндæр зæххытæ.

Категори:Æфсæддон-политикон блоктæ
Категори:Гречъы истори
Категори:Болгарийы истори
Категори:Черногорийы истори
Категори:Сербийы истори
Категори:Турчы истори
Балканы хæстытæ

thumb|Ярослав Вешины конд ныв Балканы хæстыты темæйыл
**Балканы хæстытæ**&nbsp;у, Фыццаг дунеон хæсты тæккæ агъоммæ Балканы æрдæгсакъадахыл цы дыууæ хæсты рацыдысты, уыдоны иугæнæг ном. Хæстыты фæстиуæгæн Турчы бахъуыд йæ европæйаг зæххытæй стырдæр хай Балканы цæдисы паддзахæдтæм раттын.

**[[Балканы Фыццаг хæст]]** уыд сæрибаргæнæг тох османты æлдариуæджы ныхмæ. Балканы цæдисы паддзахæдтæ (Болгари, Грекъ, Серби æмæ Черногори) фæуæлахиз сты æмæ ног зæххытæ кæрæдзийы ’хсæн дих кæнын байдыдтой.

Уыцы рæстæг цæдисонты ’хсæн райдыдтой быцæуттæ — æмæ **[[Балканы Дыккаг хæст]]** ныггуыпп кодта. Уыцы хæсты фæстиуæгæн Болгарийы бахъуыд, йæ ныхмæ цы паддзахæдтæ хæцыдысты, уыдонæй алкæмæндæр зæхх раттын. Османты империйы скондмæ фæстæмæ бацыд сахар Одрин (Эдирне).

Фæстæдæр Балканы æрдæгсакъадахыл арæнтæ ивтой Фыццаг æмæ Дыккаг дунеон хæсты фæстæ. Алы хатт дæр мингай бынæттон цæрджыты æндæр ран æрцæрын кодтой, сæ адæмыхаттмæ гæсгæ.

Категори:Хæстытæ
Категори:Гречъы истори
Категори:Болгарийы истори
Категори:Черногорийы истори
Категори:Сербийы истори
Категори:Турчы истори
Балканы Фыццаг хæст

**Балканы Фыццаг хæст** у Балканы цæдисы (Болгари, Серби, Грекъ æмæ Черногорийы) хæст Османты Турчы ныхмæ (1912—1913), Балканы хæстытæй иу.

Италиимæ хæсты фæстиуæгæн Турчы паддзахад тынг фæлæмæгъдæр, уыдис дзы мидбыцæуттæ дæр. Уымæй пайда кæнгæйæ, 1912-æм азы 8 октябры Черногори расидти Турчы ныхмæ хæст. 13 октябры æндæр цæдисон паддзахæдтæ дæр Туркмæ бадардтой ультиматумтæ, стæй 17 октябры расидтысты хæст. Афтæ райдыдта Балканы Фыццаг хæст.

Уыцы хæсты Балканы цæдисы æфсæдтæн бантыст османты æлдариуæгæй европæйаг зæххытæ ссæрибар кæнын.

Балканы Фыццаг хæст ныфс лæвæрдта бирæ адæмæн, Балканы регионы æдде дæр. Афтæмæй уырыссаг композитор Василий Агапкин Балканы хæсты цауты фæдыл 1912-æм азы ныффыста йæ номдзыд марш «Славяйнаг сылгоймаджы хæрзбон» (). Агапкин уыцы маршæй ссардта, сæ хæстæджытæ фронтмæ кæмæн ацыдысты, æппæт уыцы славяйнаг сылгоймæгты ном. Тамбоваг композиторы марш ныртæккæ у Тамбовы облæсты гимн.

Балканы Фыццаг хæст куы фæци, цæдисонтæн сæ бон нæ разынд кæрæдзийы ’хсæн ног зæххытæ байуарын æмæ та райдыдта ног хæст, Балканы Дыккаг хæст, Болгарийы йæ хонынц *Цæдисонты ’хсæн хæст* дæр (). Уый куы фæци (1913), уæд 1914-æм азы райдыдта Фыццаг дунеон хæст.

## Литературæ
* Жебокрицкий В.А. Болгария накануне Балканских войн 1912 - 1913 гг. — Киев: 1960.
* Жогов П.В. Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война. — Москва: 1969.
* Петросян Ю.А. Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки. — Москва: 1990.
* Писарев Ю.А. Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны. — Москва: 1986.
* Хальгартен Г. Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны. — Москва: 1961.
* Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале ХХ в.. — Москва: Документы и исследования, 1982.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæстытæ
Категори:Гречъы истори
Категори:Болгарийы истори
Категори:Черногорийы истори
Категори:Сербийы истори
Категори:Турчы истори
Балкайнаг æвзæгты цæдис

**Балкайнаг [[æвзæгты цæдис]]** у индоевропæйаг æвзæгты къорд, кæцыйы уæнгтæ иу къабазæй не сты, фæлæ се ’хсæн сæвзæрди бæрæг иудзинад. Уыцы иудзинады разындытæ ссардæуыдысты сæ фонологион, морфологион, синтаксикон, лексикон, дзырдарæзтон æмæ фразеологион æмвæзты.

Цæдисы уæнгтæ сты албайнаг, иуæй-иу славяйнаг, ромайнаг æвзæгтæ æмæ, къаддæр бæрцы, бердзенаг æвзаг.

Дæнцæгæн, балкайнаг æвзæгты гуырынон æмæ дæттынон хауæны формæтæ фемхуызон сты. Иухуызон сты бынаты æмæ арæзты разæгъæнтæ:

Балкайнаг цæдисы æвзæгты фесæфти мивдисæджы æбæлвырд формæ (инфинитив). Мæнæ уыцы æвзæгтыл фыст фразæ «Мæн фæнды *фыссын*»:

Финнаг славист Йоуко Линдстедт разæвæрдта балкайнаг миниуджыты барæн — «балканизацийы индекс». Йæ иртæстмæ гæсгæ, æппæты «балкайнаггонддæр» æвзаг у македойнаг (йæ индекс у 12):

## Æддаг æрмæг
*
*

## Литературæ
* Малый диалектологический атлас балканских языков. Под ред. А.&nbsp;Н. Соболева. Пробный выпуск. Muenchen: Biblion Verlag, 2003. Серия лексическая. Том I. Лексика духовной культуры. München: Biblion Verlag, 2005. Серия лексическая. Том II. Человек. Семья. München: Biblion Verlag, 2006. Серия грамматическая. Том I. Категории имени существительного. München: Biblion Verlag, 2005.
* А.Ю. Русаков, А.Н. Соболев. Субстанциально-функциональная теория балканского языкового союза и славянские языки. Санкт-Петербург, 2008.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æвзæгты цæдистæ
Категори:Европæйы æвзæгтæ
Фареры сакъадæхты цæрджытæ

thumb|right|300px|Цæрджыты нымæцы рæзт
## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц: 48 668 (июлы 2008 азы)

## Кары структурæ
* *0-14 азы:*
21,9% (нæлгоймæгтæ 5 489; сылгоймæгтæ 5 166)
* *15-64 азы:*
64% (нæлгоймæгтæ 16 650; сылгоймæгтæ 14 482)
* *65 æмæ дарддæр:*
14,1% (нæлгоймæгтæ 3 233; сылгоймæгтæ 3 648) (2008)

## Этникон сконд
thumb|right|200px|Фарераг чызг
* 91.7% фарерæгтæ;
* 5.8% даниæгтæ;
* 0.4% исландиæгтæ;
* 0.2 % норвегиæгтæ;
* 0.2% поляктæ.

## Дин
Фарерæгтæ сты лютерантæ.

## Цæрджыты бафтыд

Цæрджыты бафтыд: 0.376% 

Гуырынады бæрц: 13.25/1000 цæрджыты  (2008)

Мæлгæдзинад бæрц: 8.67/1000 цæрджыты  (2008)

## Миграцийы коэффициент
-0.82 /1000 цæрджыты  (2008)

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Даниаг адæм

**Даниæгтæ** () сты Данийы бындурон адæм скандинавиаг равзæрдæй. Уыдон дзурынц даниагау.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дани
Æбаты Æхсарбег

**Æбаты Мæхæмæты фырт Æхсарбег** (1923 азы 14 декабры, Дигорæ —  1982 азы 13 майы, Дигорæ) уыд Советон Цæдисы Хъæбатыр (1944).

## Хорзæхтæ
* Ленины Орден (1944)
* Фыдыбæстæйы хæсты орден, фыццаг къæпхæн
* Майдантæ
* Советон Цæдисы Хъæбатыр (1944 азы 16 майы).

Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Æхсарбег
Сари

**Сари** кæнæ **Суан**,  ( [сванети],  [шван]) у историон бæстæ Гуырдзыстоны цæгат-ныгуылæны. Уымы цæрджыты фылдæр хай сты суантæ.

Сари дих кæнынц дыууæ хайыл, Сарийы рагъ се ’хсæн, афтæмæй: Уæллаг Сари æмæ Дæллаг Сари. Иуæй-иу хатт хицæн кæнынц Абхазы Сари дæр. Уый у, XX æнусы райдиан суантæ кæм æрцардысты, Кодоры комы ахæм уæллаг хай.

## Фиппаинæгтæ

*
Сослан-Дауыт (Цæразон)

**Сослан-Дауыт** (; амардис 1207-æм азы) у Тамар успаддзахы мой, Гуырдзыстоны паддзах æмæ Гуырдзыстоны хъомыс йæ тæмæны куы уыди, уыцы заманы гуырдзиаг æфсады разамонæг.

Йæ райгуырæн бон бæрæг нæу; амардис 1207-æм азы.

Иуæй-иу гуырдзиаг хроникæтæм гæсгæ, Сослан уыди Багратионты ирон къабазæй. Иннæ таурæгътæ дзурынц, йæ мыггаг Цæразонтæ рагон аллон паддзахон мыггаг кæй уыди. У аллон паддзах Джадароны фырт.

[thumb|250px|Сослан-Дауыты генеалоги [Вахушти Багратионимæ гæсгæ.]]

## Йæ равзæрд
Вахушти Багратионимæ гæсгæ уый уыди Гиуæрги Фыццаджы фырты Деметрейы байзæддаг, ома уыди Багратионтæй. Гиуæрги Фыццагмæ (1014-1027) уыди дыууæ фырты фæйнæ усæй — Баграт IV æмæ Деметре. Фæстæдæр Гиуæрги æрцарди Константинополы. Ацы факттæ раст зынынц «Гуырдзыстоны хроникæйы» (Матиане Картлиса). Деметремæ баззади æнахъом фырт Дауыт æмæ йæ фыды мад йæ ахаста Ирыстонмæ. Уым Дауыты йæхимæ райста Цæразонты аллон паддзах æмæ уый радта йын йæ чызг. Дауыты фырт Атон сси аллон паддзахæй, æмæ Сослан-Дауыт уыди Атоны фыртыфырт.

## Сосланы цардвæндаг
1187-æм азы Тамар успаддзах ахицæн йæ фыццаг мой Юрийæ æмæ Сосланмæ смой кодта. Сослан схъомыл гуырдзиаг паддзахы галуаны. 
Тамары цур уавгæйæ Сослан бирæ хæрзты бацыди гуырдзиаг паддзахадæн. Бирæ азты уый фæтох кодта Гуырдзыстоны знæгтимæ.

## Гуырдзыстоны паддзах XIII-æм æнусы райдайæны
1195-æм азы Ираны Азербайджаны атабег Абу-Бекр фембылды ис Шамхоры хæсты, Сослан разамынд кæмæн лæвæрдта, уыцы æфсадæн. Гуырдзыстоныл фæкарздæр ис пысылмон паддзахæдты разамонджыты хъыгдард. Уыдоны  æхсæн уыди Румы султан Рукн-ад-дин. Уый Гуырдзыстонмæ бабырстмæ рагæй хъавыдис. Сосланы разамындæй гуырдзиаг æфсад абалц знæгты ныхмæ æмæ Тамар та арæны цур баззади.

1202-æм азы Басианы цур хæсты гуырдзиæгтæ фæуæлахиз сты сæ бирæнымæцон знæгтыл. Дауыт райста уацары Рукн-ад-дины æфæсымæры.

1204-æм азы Гуырдзыстоны æфсад байста денджызы цур сахартæ: Трапезунд, Лимни, Самсун, Синоп, Керасунт, Котиорæ æмæ Гераклей. Стæй ацы раны рæвзæрди Трапезунды импери æмæ уый Гуырдзыстоны тæваджы бын бахауди. 1207-æм азы Сослан-Дауыт амарди æмæ Тамар барадмæ æркодта сæ фырт Лаша-Георгийы.
  
thumb|250px|Гуырдзыстоны паддзахад XIII-æм æнусы райдайæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Багратионтæ
Шетланды сакъадæхтæ

**Шетланды сакъадæхтæ** (; ; рагон исл. *Hjaltland*; рагон ирл. *Innse C[h]ait*) у Цæгат Шотландийы архипелаг. Шетландтæ у Шотландийы 32 зылдтæй иу. Зылды административон центр у Леруик. Цæрджыты нымæц: 22 000 адæймаджы (2007).

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Шотландийы зылдтæ
Леруик

**Леруик** () у Шотландийы цæгатагдæр сахар æмæ Шетланды сакъадæхты административон центр.

Категори:Шотландийы сахартæ
Категори:Шетланды сакъадæхтæ
Ставангер

**Ставангер** () у сахар Норвегийы ныгуылæны. Цæрынц дзы 117 315 адæймаджы. Уый у паддзахады нефтон сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы сахартæ
Воар

**Воар** () у Фареры сакъадæхты æртыккæгæм стырдæр сакъадах (Стреймой æмæ Эстуройы фæстæ). Сакъадахыл цæрынц 2 890 адæймаджы. Йæ фæзуат у 176 км².

Паддзахады иунæг аэропорт ис Воары сакъадахыл.

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Колтур

**Ко́лтур** (, ) у Фареры сакъадæхты гыццыл сакъадах. Сакъадахыл цæрынц 2 адæймаджы.

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Бёвур

**Бёвур** (, []; ) у фарераг хъæу сакъадах Воары ныгуылæны.

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Вахушти Багратиони

**Вахушти Багратиони** (; райгуырдис 1696-æм азы Тбилисы — амардис 1757-æм азы Мæскуыйы) уыдис Гуырдзыстоны паддзахы фырт,  æмæ .

## Цардафыст
### Рагбонтæ
У Вахтанг VI-æмы фæрссаг фырт. Схъомыл Гуыдзыстоны паддзахы æгъдауыл фырттимæ æмæ династийы уæнджы бартæй пайда кодта. 1717-æм азæй 1724-æм азы онг Гуырдзыстоны архайдта политикон царды. 1722-æм азы августы-ноябры, йæ фыд æмæ йе ’фсымæр се ’фсадимæ Гандзайы Уæрæсейы император Пётрмæ куы æнхъæлмæ кастысты, уæд уый уыдис Картлийы паддзахады разамонæг. 1724-æм азы нысæнгонд æрцыдис Дæллаг Картлийы æфсæдты сæйраг командæгæнæгæй.

### Уæрæсейы
1724-æм азы йæ фыд, йæ бинонтæ æмæ йæ галуаны адæймæгты къордимæ (90 адæймаджы) афтыдис Уæрæсемæ æмæ æрцардис Мæскуыйы. Уым цæргæйæ, фæгæрз ис йæ зонадон архайдыл æмæ йæ фыды хъæппæрисæй æрлæууыдис рауагъдадон хъуыддаджы сæргъы.

Уый у гуырдзиаг феодалон историографийы стырдæр минæвар. Йæ 1745-æм азы фæуд сæйраг куыст «Картлис цховреба» (Гуырдзыстоны цард) сси гуырдзыйы ивгъуыды критикон иртасынады фыццаг фæлтæрæн. Ацы куыстæн ис дыууæ хайы: историон æмæ историон-географион. Гуырдзыстоны истори æмæ географийы тыххæй бирæ æргъаг хабæрттæ фыст кæм ис, уыцы текстмæ æфтыд уыдис хронологион æмæ генеалогион таблицæтæ, стæй, иттæг дæсны конд чи уыдис, ахæм картæтæ. «Картлис цховреба»-йы сæйраг политикон идейæ — Гуырдзыстоны дихтæдзинадыл фæуæлахиз æмæ иухицауады сарæзт — феодалон уавæрты уый уыдис прогрессивон идейæ.

Вахуштийы куыстытæ (фыццаджыдæр историон географийы номссард йæ архайды хай) бирæ хæттыты мыхуыргонд цыдысты гуырдзиаг æмæ æндæр æвзæгтыл.

Вахушти ныгæд у Донской моладзандоны.
Йæ ном хæссы Гуырдзыстоны зонæдты академийы Географийы институт.

## Йæ бинонтæ
Вахуштийы ус уыдис ерыстауы чызг Мариам Абашидзе. Уыдис сын дæс сывæллоны.
Йæ хистæр фырт — Иоанне (амардис 1781-æм азы) уыдис инæлар æмæ Сыгъдæг Гиоргийы VI-æм къæпхæны ордены кавалер (бадзырд № 302 1778-æм азы 26 ноябры).

## Йæ уацмыстæ
* 
* *Вахушти, царевич*. География Грузии. / Введение, перевод и примечания М. Г. Джанашвили // Записки Кавказского отдела ИРГО. — , 1904. — Кн. XXIV, вып. 5.

## Литературæ
* 
* Маруашвили Л. И. Вахушти Багратиони — основоположник географического изучения Грузии. — Тбилиси, 1956.
* Векуа И. Н. Академия Наук СССР и развитие грузинской науки. — Тбилиси, 1974.
* 

Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм
Категори:Багратионтæ
Тамар (ус-паддзах)

**Тамар**, **Тамар-паддзах**, *Гуырдзыхан* (; 1166—1209/1213) у Гуырдзыстоны ус-паддзах (1184—1209/1213), йæ номимæ баст у Гуырдзыстоны историйы тæккæ тæхджындæр æмæ рæсугъддæр дугтæй иуимæ.

## Хæдзарвæндаг
Тамар у Багратионты династийы минæвар. Йæ ныййарджытæ сты Гиорги III æмæ Бурдуханы чызг. Йæ мад уыди аллон ус-паддзах. Тамары схъомыл кодта, хорз ахуырад кæмæ уыди, йæ уыцы фыдыхо Русудан.

## Æддаг политикæ
[250px|left|thumb|Гуырдзиаг паддзахад йæ хъомысы тæмæны ([1184—1225)]]

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм
Категори:Гуырдзыстоны сыгъдæджытæ
Категори:Багратионтæ
Мичинес

**Ми́чинес** (; []) у Фареры сакъадæхты ныгуылæндæр сакъадах. Сакъадахыл цæрынц 19 адæймаджы. Йæ фæзуат у 10 км².

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Айи

**Айи** (, []; ) у фарераг хъæу Эстуройы цæгат-хурныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Кæрдæгхуыз

thumb|right|250px|Кæрдæгхуыз
thumb|right|250px|Кæрдæгхуыз элементтæ кæй тырысатыл ис, уыцы паддзахæдтæ
**Кæрдæгхуыз** (вариант — *кæрдæггъуыз*, *кæрдæгцъæх*) кæнæ та **[[цъæх]]** — у цыппар сæйраг хуызтæй иу. Спектры уылæны дæргъ у 500—565 нанометры. Хуызы координатæтæ: RGB HEX — #00FF00.

Кæрдæгхуыз у зайæгойты хуыз, ууыл аххосæг у фотосинтезы пигмент хлорофилл.

## Тырысатæ
Кæрдæгхуыз у пан-африкæйаг хуызтæй иу (уыцы хуызтæ сты бур, кæрдæгхуыз æмæ сырх), уый тыххæй уыцы хуыз бирæ африкæйаг паддзахæдты тырысатыл фенæн ис. Кæрдæгхуыз у пысылмон дины символтæй иу — уый тыххæй, цæрджыты фылдæр хай пысылмæттæ кæмæн сты, уыцы паддзахадтæн дæр сæ тырысатæ сты кæрдæгхуыз. Ливийы тырыса у хуымæтæджы æнæисты кæрдæгхуыз хъуымац.

## Кæс ноджы
* Цъæх

## Фиппаинæтгæ

Категори:Хуызтæ
Викингтæ

[thumb|right|200px|Бæлæгъы бырынкъ ([Ослойы музей)]]
thumb|right|400px|Викингты ахæлиу
**Ви́кингтæ** (, , , ) уыдысты Скандинавийы адæмтæ (иртасджытæ, æфсæддонтæ, базаргæнджытæ æмæ пираттæ). VIII æнусæй XI æнусмæ викингтæ Константинополь, Исланди, Гренланди æмæ Ньюфаундлендмæ бахæццæ сты. Ацы период у зындгонд куыд Викингты дуг. Скæсæйнаг Европæйы зындгонд уыдысты куыд варягтæ. Цалдæр ног паддзахады бындуртæ сæвæрдтой, уыдоны ’хсæн Норманди, Сицили æмæ Уæрæсе. Викингты дуг фæци, Скандинавийы централизагонд чырыстон монархитæ куы фæзындысты, уæд. Уыцы рæстæг сæм фæзынди фыссынад дæр, æмæ уый тыххæй скандинавиаг адæмты фольклор зонæм йæ æрæджиауы формæйы.

1066-æм азы викингты равзæрды нормандиаг герцог Вильгельм сси Англисы къарол.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ

* 
* *Будур Н. В.* Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — : Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). — ISBN 978-5-235-03002-2.
* *[http://popov-lib.narod.ru/hist/enciklopedia/vikingi/cont.htm Викинги. Набеги с севера:]* Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3.
* *Викинги и славяне.* Учёные, политики, дипломаты о русско-скандинавских отношениях: Сб. / Под ред. Андерса Хедмана, А. Н. Кирпичникова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 1998. — 96 с. — ISBN 5-86007-095-0.
* *Губанов И. Б.* Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. — ISBN 5-288-03418-4.
* *[[Гуревич, Арон Яковы фырт|Гуревич А. Я.]]* Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* *[[Жуков, Клим Александры фырт|Жуков К. А.]]* Викинги. История эпохи. 793—1066 гг. — СПб.: Питер, 2021. — 352 с. — (Разведопрос). — ISBN 978-5-00116-605-4.
* *[[Клейн, Лев Самуилы фырт|Клейн Л. С.]]* Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. — ISBN 978-5-91852-182-3.
* *Симпсон Жаклин.* Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2005. — 239 с. — ISBN 5-9524-1741-8.
* *Славяне и скандинавы:* Сб. / Пер. с нем. Под ред. Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* *Хит И.* Викинги. История. Вооружение. Тактика / Пер. с англ. В. Е. Качаева. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). — ISBN 5-17-021798-6.
* *Шартран Р., Дюрам К., Харрисон М.* Викинги. Мореплаватели, пираты, воины. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23504-9.
* *Шартран Р., Николь Д., Граветт К.* и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3.
* 

Категори:Европæйы истори
Ньюфаундленд (сакъадах)

**Ньюфа́ундле́нд** ( [], ) у Канадæйы провинци Ньюфаундленд æмæ Лабрадоры сакъадах, уыцы провинцийы тæккæ цæрæгджын хай.

Сакъадахы фæзуат у 111 390 км². Цæрынц дзы 485 066 адæймаджы (2001). Йе стырдæр сахар у Сент-Джонс (100 646 адæймаджы).

## Истори
Ньюфаундленды сакъадах ссардта, бритайнаг паддзахадæн чи лæггад скодта, уыцы италиаг капитан Джованни Каботойы экспедици 1497-æм азы. Кабото ног зæххæн радта латинаг ном Террæ Новæ (Terra Nova, ома «Ног Зæхх»). Уыцы цау Британийы импери аразыны райдианыл нымад у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Канадæйы сакъадæхтæ
Ньюфаундленд æмæ Лабрадор

**Ньюфаундленд æмæ Лабрадор** (, ) у Канадæйы провинци. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Сент-Джонс. Цæрынц дзы 533 800 адæймаджы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Канадæйы провинцитæ æмæ территоритæ
Болунгарвик

**Бо́лунгарвик** () у чысыл сахар Исландийы цæгат-хурныгуылæны, Ныгуылæнфьордты æрдæгсакъадахы. Цæрынц дзы 934 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Симеон II

**Симеон Борисов Сакскобургготский**, зындгонд у куыд **Паддзах Симеон II** (райгуырд 1937-æм азы 16 июны Софияйы) у Болгарийы паддзах (1943—1946) æмæ Болгарийы премьер-министр (министр-сæрдар, ) 2001-æм азæй 2005-æм азы онг. Паддзах Борис III-æмы фырт.

Сывæллон-паддзахы ратардтой бæстæйæ 1946-æм азы сентябры, йæ царды фылдæр хай арвыста Испанийы, йæ бинойнаг дæр у уырдыгон — Маргаритæ Гомес-Асебо и Сехуела (испайнаг къаролы æрвадæлтæй). Болгаримæ раздæхтис 1996-æм азы, активонæй архайы бæстæйы политикон царды.

2009-æм азы 5 июлы парламентмæ æвзæрстыты фæстиуæгæн, Симеон Сакскобургготский кæй сæргъы лæууыд, уыцы парти НДСВ 4-процентон барьерыл нæ схызти æмæ йæ иу депутат дæр парламентмæ нæ бахауд. 6 июлы Симеон Сакскобургготский партийы сæрдары бынатæй ацыд.

Симеонæн ис цыппар фырты æмæ иу чызг. Йæ цоты цоты нымæц у 11.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Болгарийы премьер-министртæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Храбнсейри

**Храбнсейри** () у хъæу Исландийы цæгат-хурныгуылæны, Ныгуылæнфьордты æрдæгсакъадахыл. 

## Номдзыд цæрджытæ
* Йоун Сигурдссон (), исландиаг паддзахадон архайæг, Исландийы хæдбарады тыххæй змæлды лидер.

Категори:Исландийы цæрæнрæттæ
Сабыр фурд

**Сабыр фурд**, вариант у *Æнцад океан* у дунейы æппæты стырдæр æмæ арфдæр фурд. Йæ фæзуат у 178&nbsp;620 млн. км². Йæ алфамбылай сты Еврази, Австрали, Цæгат æмæ Хуссар Америкæйы континенттæ, хуссары та — Антарктидæ.

Сабыр фурд адæргъ и 15,8 мин км цæгатæй хуссарырдæм æмæ 19,5 мин км скæсæнæй ныгуылæнырдæм. Йæ рæстæмбис арф у 3984 метры. Йæ арфдæр бынат у дунейы арфдæр дæлдон бынат — Марианæйы тæрф (-10 994 м). Йæ фæзуатмæ гæсгæ Сабыр фурд у дунейы æппæт сурзæххы бирæ фылдæр.

Сабыр фурд фыццаг чи федта, ахæм европæйаг уыдис испайнаг конкистадор Нуньес де Бальбоа. 1513-æм азы уый йе ’мбæлццонтимæ цæхгæрмæ рацыдис Панамæйы зæхкъубæл æмæ æнæзонгæ фурды был ссардта. Ног денджызæн де Бальбоа радта *Хуссар денджызы* ном ().

1520-æм азы 28 ноябры гом фурдмæ рацыдис зындгонд денджызы цæуæг Фернан Магелланы экспедици. Уый рацыдис Хуссар Америкæйæ Филиппинты онг, йæ балц æртæ мæйæй фылдæр фæци. Æппæт балцы дæргъы рæстæг уыдис сабыр, æмæ уый тыххæй фурдæн Магеллан радта *Сабыр фурды* ном. Фæстæдæр географтæй иуæй-иутæ рæгъмæ рахастой ном ивыны фарста — фæндыди сæ ацы фурд Стыр фурд хонын (уый тыххæй æмæ дунейы стырдæр у), фæлæ ацы ног номæй пайда кæнын нæ байдыдтой.

Сабыр фурд у тынг ахсджиаг транспортон бастдзинадæн, уый ууылты ласынц уæзтæ дунейы алы рæттæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Борис III

**Борис III** уыд Болгарийы паддзах 1918-æм азы 3 октябрæй 1943-æм азы 28 августы онг. Паддзах Фердинанд I-æмы фырт æмæ паддзах Симеон II-æмы фыд. Борисы фыд Фердинанд I паддзахы бынатæй ацыд, Болгари Фыццаг дунеон хæсты куы фембылды, уый фæстæ — ома Борис йæ фыды амæлæты агъоммæ сси паддзах.

Паддзах Борис райгуырд 1894-æм азы 30 январы, йе ’ххæст ном у *Борис Клемент Роберт Мария Пий Станислав Сакскобургготски*. Йæ католикон аргъуыды фыд уыд Ромы папæ Лев XIII, йæ растуырнæг аргъуыды фыд та — Уæрæсейы император Николай II. Борис III сси нырыккон Болгарийы (Болгары æртыккаг паддзахады) фыццаг растуырнæг паддзах.

1934-æм азы 19 майы æфсæддон фæфæлдæхты фæрцы паддзах Борис сси Болгарийы иунæгон хицауиуæггæнæг. Райдианæй паддзах нæ къуылымпы кодта, йæ министртæ Гитлеры министртимæ хæстæгдæр кæнын куы байдыдтой, уæд. 1940-æм азы Болгарийæн бахауд Румынийы Добруджæйы иу хай, 1941-æм азы та — 1919-æм азы Болгари кæй фесæфта, уыцы историон Македонийы хай (уыимæ Эгейы денджызмæ бацæуæн дæр).

Болгари гитлерон Германы сателлит кæд уыди, уæддæр паддзах Борисæн йæ къухы бафтыд Советон Цæдисæн хæст нæ расидын, скæсæйнаг фронтмæ йе ’фсад не ’рвитын, стæй болгайраг дзуттæгты 50 мины мæлæтæй фервæзын кæнын.

Паддзах амард 1943-æм азы æнæнхъæлæджы, Гитлеримæ йын цы фембæлд уыди, уый цалдæр боны фæстæ. Йæ бынатмæ уæд бацыд йæ 6-аздзыд фырт Симеон II.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Болгарийы паддзæхтæ
Категори:Софияйы чи райгуырдис, уыдон
Болгайраг адæм

**Болгайрæгтæ** () сты Болгарийы бындурон адæм славяйнаг равзæрдæй. Уыдон дзурынц болгайрагау. Болгайрæгтæ сты Болгарийы стырдæр адæмыхатт, цæрынц æндæр бæстæты дæр — уæлдайдæр Украинæ æмæ Молдовæйы хуссар районты.

Уырнджыты фылдæр хай сты растуырнæг чырыстæттæ (Болгарийы растуырнæг еклезийы).

Категори:Болгарийы адæмтæ
Категори:Украинæйы адæмтæ
Категори:Славяйнæгтæ
Малакантæ

[thumb|300px|Уырыссаг æрбалидзджытæ Муганы быдыры (нырыккон Азербайджан), [XX æнусы райдиан. Прокудин-Горскийы конд къам]]
**Малакантæ** () сты, растуырнæг еклезийæ чи рахицæн ис, ахæм чырыстон уырнджыты къорд æмæ уырыссаг адæмы этнографион дæлкъорд. Малаканты змæлд сæвзæрди XVIII æнусы Тамбовы алфамбылай хъæуты: уымы зæхкусджытæ базыдтой фыссын-кæсын æмæ, Библийы цы бакастысты, уый сæ дисы бафтыдта — сæ заманы растуырнæг аргъуаны фæткæй афтæ дард сæм фæкастис — æмæ, Библи куыд æмбæрстой, уымæ гæсгæ сæхи дин аразын байдыдтой. Малакайнаг дины зынгæдæр парахатгæнæг уыд Семён Уклеин. Уæрæсейы империйы малакантæ нымад уыдысты тæссаг сектæйыл, æмæ уый тыххæй сæ депортаци кодтой бæстæйы ног арæнтæм хæстæг — Сыбыр, Хуссар Украинæ æмæ Фæскавказмæ. XX æнусы райдиан малаканты нымæц уыд 1,2 милуан адæймаджы, уыдонæй фылдæр хай цардысты Фæскавказы (суанг Арараты хуссарырдæм Хъарсы облæсты дæр).

## Малаканты кæнонтæ
Малакантæ хуыйы фыд нæ хæрынц, карз нозт нæ нуазынц, иконæтæн табу нæ кæнынц, сыгъдæджытæ сæ дин нæ нымайы. Кувынц æрмæст Хуыцаумæ. Малакантæ еклези не сты, фæлæ динон змæлд, — нæй сæм аргъуаны иерархи, сауджынтæ, æппæт кувæн хæдзæрттæн нæй иухуызон фæтк.

## Малаканты ахæлиу
Малаканты стыр хъæу уыди Дзæуджыхъæуы сконды, Терчы галиу фарсыл. Ныр дæр адæм уыцы бынат хонынц Малаканкæ (Малаканты сых). Малканкæйы ма ис малаканты кувæн хæдзар, æрæмбырд дзы-иу вæййынц малакайнаг уырнджытæ.

XX æнусы райдиан, Фыццаг дунеон хæсты агъоммæ, мингай малакантæ цæрынмæ ацыдысты Мексикæ æмæ АИШ-ы ныгуылæн былгæронмæ. Ныр дæр Сан-Франциско æмæ Лос-Анджелесы цæрынц малакантæ, ис сæм сæхи кувæн хæдзæрттæ.

Уæрæсейы империйы Хъарсы облæсты цы малакантæ цардысты, уыдон 1921—1923 азты бахъуыд уыцы ранæй ралидзын, сæ зæхх фæстæмæ Турчы дæлбар кæй бахауд, æмæ уый тыххæй. Советон хицауад, Туркæй ралидзын кæмæн фæндыди, уыцы адæмæн æнæсаст зæххыл æрцæрыны бар радта, æмæ уыдонæй бирæ æрбацыдысты, Ростовы облæсты скæсæны цы Салы быдыр и, уыцы ранмæ (ныры Целинайы район). Салы быдыры цард æнцон нæ уыди, æмæ, кæмæн ахæм фадат разынд, уыдон æрбалыгъдысты сахартæм, уыимæ Дзæуджыхъæуы Малаканты хъæумæ дæр. Уæддæр Целинайы районы ныр дæр малакантæ цæрынц, ис сæм регистрацигонд дины организацитæ дæр.

Гуырдзыстоны малакантæй сæ фылдæр цардысты Къахеты, фæлæ 2009-æм азы райдианы уымы карз уавæрмæ гæсгæ фæнды сæ фæстæмæ Уæрæсемæ ралидзын. Уæрæсейаг хицауад уыдонæн сæ ныфс бавæрдта Краснодары крайы зæххытæй.

Нырыккон Сомихы цæры 5—10 мины бæрц малакантæ, уыдонæй Ереваны — 2000, Фиолетовойы — 1500, Лермонтовойы — 800, Таширы районы — 400 адæймаджы.

## Æддаг æрмæг
* Малакайнаг дины тыххæй 
* Молокане 
* Molokane.org: америкаг малаканты сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чырыстон дин
Категори:Уырыссаг адæм
Дæллаг Новгороды облæст

**Дæллаг Новгороды облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Волгæйы федералон зылды. Йæ административон центр у сахар Дæллаг Новгород.

## Фиппаинæгтæ
Финнаг æвзаг

**Финнаг æвзаг** () у финнаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 7 милуан адæймаджы, сæ фылдæр — Финляндийы.

Уæрæсейы Федерацийы финнаг æвзагыл дзурджытæ цæрынц Ленинграды облæсты (ингерманландæгтæ) æмæ Карелийы. Карелийы национ скъолаты советон дугæй фæстæмæ финнаг æвзаг ахуыр кæнынц куыд мадæлон æвзаджы литературон формæ, финнаг æвзаг у уыцы республикæйы национ æвзæгтæй иу (æндæр дыууæ сты вепсаг æмæ карелаг).

Финнаг æвзаг у агглютинативон, ис дзы хауæнты вазыгджын системæ.

## Уыимæ кæс
* Финнаг ном

## Æддаг æрмæг
* Он-лайн ахуыртæ  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финнаг-угораг æвзæгтæ
Категори:Финляндийы æвзæгтæ
Еклези

**Еклези** () у чырыстон дины къабаз, иуæй-иу еклезитæн ис иерархи, æндæртæн нæй.

Категори:Чырыстон дин
Александр Баттенберг

**Александр Йозеф Баттенберг** () уыд Болгарийы кънйаз 1879-æм азы 29 апрелæй 1896-æм азы 9 сентябры онг.

Райгуырд 1857-æм азы 5 апрелы Веронæйы (Итали) немыцаг уæзданы бинонты ’хсæн. Фыццаг Стыр адæмон æмбырд æй равзæрста Болгарийы кънйазы бынатмæ æртæ кандидаты ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Болгарийы паддзæхтæ
Категори:Веронæйы чи райгуырдис, уыдон
Йоханнесен, Кай Лео

**Kaй-Лео Йоханнесен** (; райгуырд 1964-æм азы 28 августы Торсхавны) у Фарерты архайæг премьер-министр. Куыстыл балæууыд 26 сентябры 2008-æм азы.

Йоханнесен у футболист, дуаргæс, Фареры сакъадæхты æмбырд командæйы дæр хъазыдис.

Уымæ ис бинонтæ, хъомыл кæны æртæ фырты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты политиктæ
Категори:Фареры сакъадæхты футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Маргрете II (Данийы ус-къарол)

**Маргарита II** (Маргрете Александрина Торхильдур Ингрид, , райгуырд 1940-æм азы 16 апрелы) у Данийы ус-къарол 1972-æм азæй æмæ паддзахады сæр.

Зындгонд у куыд нывгæнæг æмæ даниаг æвзагмæ тæлмацгæнæг дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Данийы зындгонд адæм
Категори:1940-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Копенгагены чи райгуырдис, уыдон
Категори:Данийы къаролтæ
Категори:Глюксбургтæ
Бур

[thumb|right|250px|[Къаппа-къуппа]]
thumb|right|250px|Ирон тырыса:<br />
**Бур** у хуызтæй иу. Спектры уылæны дæргъ у 565—590 нанометры. Хуызы координатæтæ: RGB HEX — #FFFF00.

Фæззыгон сыфтæ æмæ рæгъгъæд хор бур вæййы ксантофиллы фæрцы — уыцы буаргъæд кæрдæгхуыз хлорофиллимæ фотосинтез кæны.

Айчы бур дæр ксантофиллы бур у, стæй оранжхуыз каротиноидтæ дзы ис. Уыдон та цъитæ хоримæ бахæрынц.

Мизынцъаджы хуыз бур у пигмент билирубинæй, уый гемоглобинæй сæвзæры.

Гепатитæй чи фæрынчын, уыдоны игæры бон нал вæййы билирубин ракусын — æмæ пигмент æрæмбырд вæййы туджы. Уымæй сбур вæййынц царм æмæ цæстытæ. Уыцы симптом сафрон хонынц (уырыссагау *желтуха*, дзырд *жёлтый*-æй).

Категори:Хуызтæ
Зулчъытæ

**Зулчъытæ**, , иууон нымæц: *золкъæ* (, ), Линней кæй сбæлвырд кодта, ахæм цæрæгойты тип. Йе сконды уыдысты æнæрагъыстæг цæрæгойтæ æнæ уæнгкъахыг цæрæгойтæ. Биологтæ нал пайда кæнынц уыцы типæй XVIII æнусæй фæстæмæ.

Категори:Зæронд таксонтæ
Билаонты Долорес

**Билаонты Долорес** у зындгонд оперон зарæггæнæг, Музыкалон театры солисткæ. Райгуырд Буроны, у авд сывæллонæй иу.

1964-æм азæй куыста Цæгат Ирыстоны филармонийы, фæстæдæр — Музыкалон театры.

Йæ бинойнаг у скульптор Хайты Владимир.

## Фиппаинæгтæ

Долорес
Категори:Цæгат Ирыстоны зарæггæнджытæ
Категори:Буроны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны АССР-ы адæмон артисттæ
Кутаис

**Кутаи́с** () у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны. Æрбынат кодта цæугæдон Рионы фæйнæфарс. Денджызы æмвæзадæй у 125–300 метрæй уæлдæр.

Цæрджыты нымæц у 147 635 адæймаджы (2014-æм азы сфыст).

## Бæстыхъæд
Бæстыхъæд у уымæл, субтропикон. Уалдзæджы æмæ фæззæджы арæх выййы тыхджын дымгæтæ. Январы рæстæмбис температурæ у +4&nbsp;°C, июлы — +23&nbsp;°C.

## Транспорт
Кутаисæй 14 км æддæдæр ис аэропорт.

## Фиппаинæгтæ

*
Сæна (хъæу)

**Сæна** кæнæ **Сæнайыхъæу** (, [стъепанцъминда]; 2007-æм азы онг  — [хъазбеги]) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны цæгаты. Йæ уылты цæуы Арвыкомы фæндаг, 2009-æм азы ноябрæй ногæй дзы ласынц уæргътæ Фæскавказ æмæ Уæрæсейы ’хсæн. Сæна у Хъазыбеджы (Сæнайы) районы административон центр.

## Географион бынат
thumb|left|400px|Сæнайы уынд
Æрбынат кодта Сæнайы хохрæбын, Арвыкомы фæндаггæрон. Цæугæдон Терчы гуырæнмæ ’ввахс. Уæрæсеимæ цы арæн ис, уымæй 11 км хуссардæр.

Посёлок цы ран ис, уый денджызы æмвæзадæй у 1750 метрæй бæрзонддæр.

## Æнæуый информаци
Сæнайæ райдайынц сæ балц, Сæнайы хохмæ чи хизы, уыцы хохдзаутæ.

Посёлок у туристон артдзæст. Æрвылаз дæр Сæнайы æмæ комы вæййы туристтæ Германæй, Нидерландтæй æмæ Европæйы æндæр бæстæтæй.

Сæнамæ бацæуæны цур, трассæйæ 1–2 км æддæдæр ис, газджын суарæй дзаг чи вæййы, ахæм æнæсæр гом бассейн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Мичинес (хъæу)

**Мичинес** () у фарераг хъæу Мичинесы сакъадахыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Бурон

**Бурон** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы. Бурон раздæр хуындис **Цъуали**, **Цъуалы**.

Цæрынц дзы 465 адæймаджы (2005).

## Истори
Нузалæй Буронмæ фæндаг цæуы Æрыдоны доны рахиз фæрсты. Ам, Буроны, раздæры Цъуалыйы фæуд кæны Уæлладжыры ком. Ис дзы бирæ цæрджытæ, скъола, дуканитæ, хæрæндон, посты хай, клуб, посёлочы адæмон депутатты Советы æххæстгæнæг комитет.

1954 азæй хæссы кусджыты посёлочы ном. Цæрджытæ æфсæст сты электрон рухсæй, хæтæлты уагъд донæй.

Ам XX æнусты 60—70 азты куыста æрзæткъахæн. Фæлæ æрзæт чысыл дæттын кæй райдыдта, уый тыххæй æхгæд æрцыд.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фæрдгуытæ. Бурон

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
.uk

**.uk** у Стыр Британийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

uk
Ацæмæз

**Ацæмæз** у ирон нарты кадджыты хъайтар, зарæггæнæг æмæ музыкант, сызгъæрин удæвдзы хицау. Йæ фыдæн ын æй балæвар кодта Æфсати. Ацæмæз у Агуындæйы мой.

Адыгъейаг æмæ кæсгон нарты эпосы Ацæмæзы ном у *Ашамез*, вайнахаг — *Ачамза*, абазаг — *Щамаз*, хъæрæсейаг-балхъайраг — *Ачемез*.

## Литературæ
* 
* 

Категори:Нарты кадджытæ
Крит

**Крит** () у Гречъы æппæты стырдæр сакъадах æмæ Зæххастæуы денджызы фæндзæм стырдæр сакъадах. Йæ фæзуат у 8 336 км². Цæрджыты нымæц: 623 000 адæймаджы (2005).
Криты цæрджытæ дзурынц грекъаг æвзаджы критаг диалектыл.

Крит уыд Минойаг цивилизацийы центр (рагондæр бердзенаг цивилизаци). Ныртæккæ уый у Гречъы 13 периферитæй иу. Ираклион у Криты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Категори:Гречъы периферитæ
Ираклион

**Ира́клион** () у Гречъы сахар, Криты административон центр. 

Æндæр историон нæмттæ: *Хандак*, *Мегало Кастро*, *Канди*, *Хандакас*, *Гераклей*.

Категори:Гречъы сахартæ
Сент-Джонс (Ньюфаундленд æмæ Лабрадор)

**Сент-Джонс** () у Канадæйы сахар, Ньюфаундленд æмæ Лабрадоры административон центр. Ис Ньюфаундленды хуссар-ыскæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Канадæйы сахартæ
Квебек (сахар)

**Квебе́к** ( [],  []) у провинци Квебечы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 491 142 адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

*
Фареры сакъадæхты номхыгъд

thumb|right|250px|Фареры сакъадæхтæ
**[[Фареры сакъадæхтæ]]** () сты 18 сакъадахы къорд Атлантикон фурды цæгаты. Уыдон сты:
* Борой () 
* Вийой (*Viðoy*)
* Воар (*Vágar*)
* Калсой (*Kalsoy*)
* Колтур (*Koltur*)
* Куной (*Kunoy*)
* Луйтла-Дуймун (*Lítla Dímun*) (æдзæрæг)
* Мичинес (*Mikines*)
* Нольсой (*Nólsoy*)
* Сандой (*Sandoy*)
* Свуйной (*Svínoy*)
* Скувой (*Skúvoy*)
* Стоура-Дуймун (*Stóra Dímun*)
* Стреймой (*Streymoy*)
* Суурой (*Suðuroy*)
* Фуглой (*Fugloy*)
* Хестур (*Hestur*)
* Эстурой (*Eysturoy*)

thumb|right|250px|Фареры сакъадæхты регионтæ:<br />

Сакъадæхтæ аразынц 6 регионы ().

Категори:Фареры сакъадæхтæ
.nz

**.nz** у Ног Зеландийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

nz
Хæбуз

**Хæбуз** () у, адæймагæн тынг тæссаг чи у, ахæй хæцгæ низ. Дунейы алы адæмæн дæр уыд стыр азары аххос, ирон адæм хæбузы хуыдтой **дзуар**, **стырдзуар** дæр (уымæн хæстæг сты иуæй-иу æндæр адæмтæн хæбузы нæмттæ — зæгъæм, хуссар славяйнæгтæ хонынц æй *богине*, ома, усхуыцау).

Низ чи расайы, уыцы вирустæ вæййынц дыууæ хуызы: *Variola major* (уымæй чи фæрынчын, уыдонæй 20—90 % мæлынц) æмæ *Variola minor* (мæлынц 1—3 %). Хæбузæй чи рынчын уыди, уыцы адæймæгтæй бирæтæ куырм кæнынц, иууылдæрæн сæ цармыл баззæйынц ностæ.

Хæбузы ныхмæ æдасæй æфтауын фыццаг базыдта Эдуард Дженнер XVIII æнусы кæрон. Уый пайда кодта хъуджы хæбузы æрмæгæй. Уæдæй европæйаг бæстæты хæбузы ныхмæ æфтауын байдыдтой парахатæй, æмæ уыцы тæссаг низ баззад æрмæст Ази æмæ Африкæйы (уым XX æнусы дæргъы дæр хæбузæй амарди 300 милуан адæймаджы бæрц).

1980-æм азы официалонæй фехъусын чындæуыд, хæбуз кæй нал баззади дунейы, уый тыххæй.

2022-æм азы адæймæгтæ райдыдтой маймулийы хæбузæй рынчын уæвын. Кæд адæймаджы хæбузимæ абаргæйæ афтæ хæцгæ низ нæу, уæддæр у тæссаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæцгæ низтæ
Категори:Биологион хæцæнгæрз
Сæрниз

**Сæрниз** () у бирæ низтæ æмæ патологиты симптом, адæймагæн йæ сæр куы фæриссы, ахæм.

Сæрнизы аххосæгты ’хсæн сты стресс, гормоналон ивддзинæдтæ, депресси, иуæй-иу хостæ, тæмæн рухс, катай æмæ бирæ æндæртæ. Сæрнизæй дзæбæх кæнынæн хъæуы йæ аххос базонын.

Категори:Адæймаджы низты симптомтæ
Категори:Неврологи
Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль

thumb|350px|Гандагана кафт
**Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль ** у Гуырдзыстоны хореографион коллектив.

Ансамбль арæзт æрцыд 1945-æм азы Тбилисы.

Ансамблы фыццаг разамонджытæ æмæ йæ солисттæ уыдысты Советон Цæдисы адæмон артисттæ Нинæ Рамишвили æмæ Илья Сухишвили.

Ансамблы репертуары ис Гуырдзыстоны æппæт районты адæмон кæфтытæ æмæ театрализацигонд сюжетон спектакльтæ гуырдзиаг адæмон музыкалон инструменттæй цæгъдтытимæ. 

Ансамблы куыстой Гуырдзыстоны ССР-ы сгуыхт артисттæ М. Мхеидзе, В. Купарадзе, Г. Сурвиладзе, Н. Лордкипанидзе, Ш. Барамидзе, В. Каландадзе, И. Такайшвили.

Ансамблы репертуары ис ахæм кæфтытæ: «картули» (), сылгоймæгты кафт «самаиа» () æмæ бирæ æндæртæ.

Ансамбль гастрольты уыди бирæ рæтты, куыд Советон Цæдисы афтæ  фæсарæнты дæр: Польшæ, Румыни, АИШ, Финлянди, Франц, Чехословаки, Австри, Болгари, Венгри, Дани, Итали, Венесуэлæ, Колумби æмæ Кубæмæ.

Гастрольты ансамбль цæуын райдыдта 1948-æм азы. 1967-æм азы ансамбль æвдыста йæ аивад Миланы театр «Ла Скалайы» сценæйыл. Ацы концерты тыххæй газеттæ афтæ фыстой:

1954-æм азы Тенгиз Абуладзе систа фильм «Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль».

Ныр ансамблæн разамынд дæтты Тенгиз Сухишвили.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Georgian National Ballet Sukhishvili Официалон сайт
* Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамблы тыххæй 
* Йæ репертуары тыххæй 

Категори:Гуырдзыстоны культурæ
Багратион, Пётр Иваны фырт

**Багратион Иваны фырт Пётр** (, 1765—1812) — Уæрæсейы инфантерийы инæлар, кънйаз, 1812-æм азы Фыдыбæстæйы хæсты хъæбатыр. 

## Цардвæндаг
### Хæдзарвæндаг
Багратионы мыггаджы равзæрд цæуы Адарнасе Багратионæй; 742—780-æм азты уый уыд рагон Гуырдзыстоны провинцийы — Тао-Кларджеты ерыстау (ныр Турчы сконды у), йæ фырт Ашот Куропалат (амардис 826-æм азы) сси Гуырдзыстоны паддзах. Фæстæдæр Гуырдзыстоны паддзæхты династи фæдих æртæ къабазыл, хистæр къабазы хæххытæй иу (Багратионтæ) бацыдис Уæрæсейы кънйазты мыггæгты номхыгъдмæ.

1759-æм азы Картлийы паддзах Иессейы фæрссаг фырт принц Алыксандр (Исаак-бек) Гуырдзыстоны паддзахиуæггæнæг бинонтимæ быцæуы тыххæй афтыдис Уæрæсемæ æмæ дзы службæ кодта Кавказы дивизийы булкъонæй. Йæ фырт Иван Багратион (1730—1795) дæр уырдæм ацыдис йæ фæдыл. Иван службæмæ бацыдис Хъызлары хъаллæйы комендантон командæмæ. 

Бирæ автортæ куыд фыссынц, афтæмæй Пётр райгуырдис 1765-æм азы Хъызлары, фæлæ архивон æрмæджытæм гæсгæ зæгъæн ис, Пётр Калачы кæй райгуырдис, уый. Йæ фыды петицитæм гæсгæ Пётры ныййарджытæ Картли-Къахеты паддзахадæй Хъызлармæ æрлыгъдысты æрмæстдæр 1766-æм азы декабры, Гуырдзыстон Уæрæсейы империйы скондмæ бацæуыны агъоммæ . Йæ æрыгон азтæ Багратион арвыста Хъызлары.

## Æфсæддон службæ
Службæ райдыдта Астраханы фистæгæфсæддон полчъы. Фыццаг хатт тох кодта 1783-æм азы хæстон экспедицийы Цæцæны. 1785-æм азы уацары райста Сих Мансуры æфсад. 

1806-1812-æм азты уырысы-турчы хæсты рæстæджы уыдис Молдавийы æфсады сæйраг командыгæнæгæй. 1812-æм азы Фыдыбæстæйы хæсты рæстæджы уыди Дыккаг ныгуылæн æфсады сæйраг командыгæнæгæй.

Амардис Бородинойы тохы фæстæ 1812-æм азы 24 сентябры. 1839-æм азы ногæй ныгæд æрцыдис Бородинойы быдыры.

## Йæ номæй кæй рахуыдтой, уыцы бынæттæ

* 1946-æм азы Калининграды облæсты кондмæ бацæуæг Скæсæн Пруссийы сахарæн Прейсиш-Эйлау, ном Багратионовск сæвæрдтой. 
* Цыртдзæвæнтæ: 1999-æм азы Мæскуыйы ныввæрд, скульптор Мераб Мерабишвили.
* Мæскуыйы ис метро-йы станцæ Багратионовскæй æмæ хид «Багратион».
* Багратионы уынг (Липецк)
* Багратионы уынг (Калининград)
* Багратионы уынг (Хъызлар)
* Ном «Багратион» хаста Советон æфсады 1944-æм азы Белоруссаг операци Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæджы

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы империйы инæлартæ
Пётр