open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гуырдзиаг бал

**Гуырдзиаг бал** кæнæ **адджын бал**, **хъæддаг бал**, **рагбал** (, , ) у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.



Image:Süßkirsche Prunus avium.jpg|
Image:Prunus_avium_fruit1.jpg|
Image:Kirschblueten_2048.jpg|
Image:Prunus avium1.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Уæвæны теори

**Уæвæны теори** у математикон зонад, кæцы иртасы æрхаугæ астæ сæ уæвæнтæм гæсгæ.

## Истори

## Бындурон хъуыдытæ

## Кæс ноджы
*Математикон статистикæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Математикæ
Хасан

* Хасан — ном
* Хасан — хох Турчы
* Хасан — цад Уæрæсейы
* Хасан — посёлок Денджызгæроны крайы
Кожедуб, Иван Никитæйы фырт

**Кожедуб Никитæйы фырт Иван** (райгуырдис 1920-æм азы 8 июны Сумыйы облæсты Украинæйы — амардис 1991-æм азы 8 августы Мæскуыйы) у тæхæг-ас, Советон Цæдисы æртæ хатты хъæбатыр. Авиацийы маршæл (1985).

Ныгæд æрцыдис Мæскуыйы Новодевичьейы уæлмæрдты.

## Хæрзиуджытæ
* Советон Цæдисы æртæ хатты хъæбатыр (04.02.1944; 19.08.1944; 18.08.1945)
* Ленины дыууæ орденæй кавалер (1944, 1978)
* Сырх Тырысайы авды орденæй кавалер 
* Александр Невскийы орден (1945) 
* Фыдыбæстæйы хæсты фыццаг къæпхæны орден (1985)
* Сырх Стъалыйы дыууæ орденæй кавалер
* Бельцыйы, Чугуевы, Калугæйы, Купянсчы, Сумыйы, Звенигороды кадджын æмбæстаг.

## Æддаг æрмæг
* Хæсты хъæбатыртæ 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Украинæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1920-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Цъумадайы район

**Цъумадайы район** (, ) у Дагъистаны районтæй иу. Ис республикæйы хуссар-скæсæны. Районы административон центр у хъæу Агъвали.

### Цæрæнрæттæ‎

## Фиппаинæгтæ

*
Ногъайы район

* Ногъайы район — район Дагъистаны;
* Ногъайы район — район Хъæрæсе-Черкесы.
Цогойтæ

**Цогойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цомайтæ æмæ Цогойтæ æрвадæлтæ сты. Ирон адæм тæтæримæ куы хæцыдысты, уæд ма ирæттæй цы чысылтæ баззад, уыдонæй иутæ Уæлладжыры коммæ баирвæзтысты æмæ æрцардысты Дагомы. Адæм куыд бирæ кодтой, афтæ зæхх фаг нал кодта. Алчи зæхх агуырдта æмæ сæхи фæйнæрдæм истой. Афтæмæй цуанæттæ Куырттаты комы ’рдæм афтыдысты. Зæхх сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ уырдæм алыгъдысты.

Бæрзæндæджы ма куы цардысты, уæд сæ чидæр Хъобаны ’рдыгæй фæтуджджын æмæ уырдыгæй ралыгъдысты. Æхсæв зæппæдзты баззадысты. Уым лидзæг адæмæй иуæн лæппу райгуырд, ноггуырды уым ныууагътой йæ мадимæ, сæхæдæг дарддæр ацыдысты. Райсомæй устытæ донмæ ныццыдысты. Усы федтой æмæ хабар ракодтой. Лæгтæ ныццыдысты. Усы скодтой йæ сабиимæ. Лæппуйыл ном сæвæрдтой Цогой, ома цæуæггагæй гуырд. Уымæй смыггаг сты Цогойтæ æмæ Луары æрцардысты.

Бæрзæндæгæй Æрхонмæ чи слыгъди, уымæн дыууæ лæппуйы уыд: Мелыка æмæ Бердыхъо. Мелыкайæ цы цот рацыд, Цомайтæ уыдон сты. Мелыкайæн райгуырд авд фырты: Цомай, Хъаммæрза, Цопан, Тыхыл, Æлдахъ, Хъараса, Тæлын. Уыдонæй алкæй номыл мыггаг рацыд. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц уыцы мыггæгтæ. Абоны онг кæрæдзийæ чызг нæма ракуырдтой. Бердыхъойы цот та Икъа, Хуыдæл, Седан, Гæгæрц, Годжи. Уыдонæй дæр алкæй номыл мыггаг рацыд.

## Фиппаинæгтæ

*
Едзитæ

**Едзитæ**  () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Едзитæ Дæргъæвсы цардысты, Хабæтæй уыдысты. Уым лæг амардтой. Лæг чи амардта, уый Едзи хуынд. Уым ын цæрæн бæстæ нал уыди æмæ Уæлладжырмæ ралыгъди йе 'фсымæр Дулаимæ. Дула Куырттаты комы Лæцы цæргæ баззади. Едзи та Уæлладжырмæ ацыд. Уым Ходы æрæнцадис æмæ Хъайтыхъты чызджы ракуырдта. Дыууæ лæппу йын райгуырд: Хан æмæ Хуындæджер. Дыууæйы дæр ын арс амардта. Уæд ма Едзийæн æрæджиау иу лæппу райгуырд, Семмырз, зæгъгæ. Семмырзæн рацыд фырттæ: Темырыхъо, Бæдзыхъо, Без, Нæкол.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Хохойтæ

**Хохойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Хохой, Биас æмæ Тохъау æфсымæртæ уыдысты. Сæ фыд та уыд Дзæхой. Куыд фæстагмæ Хохойы цот систы Хохойтæ, Биасы цот — Биастæ æмæ Тохъайы цот та — Тохъайтæ. Хохойтæ, Биастæ æмæ Тохъайтæ æрвадæлтæ сты.

## Фиппаинæгтæ

*
Æгкацатæ

**Æгкацатæ**, вариант: **Æккацатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Айлартæ

**Айлартæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы астæуккаг фыртæй Уæлладжыры комы, Урсдоны хъæуы. Айлартæ ацы хъæуы цæргæйæ сбирæ сты, æмæ сæ иуæй-иутæ зæххагур фæцыдысты æндæр рæттæм. Афтæмæй Айларты мыггагæй фæзынди Цъæйы, Арвыкомы, Хуссар Ирыстоны, Дыгургомы. Айлартæн хæстæг мыггæгтыл нымайынц Дзугатæ æмæ Æмбалты. Айларты мыггагæй Дыгуры коммæ чи æрбалыгъд, уыцы лæг, дам, Цъæйы кæйдæр амардта æмæ йæ туджджынтæй йæхи бафснайдта Дыгуры комы. Ам æрцард Хонсары хъæуы, ус ракуырдта æмæ ссис бындурон цæрæг. Фæстæдæр йæ цæуæтæй бирæтæ алыгъдысты Дымтæм, уырдыгæй та Къорамæ.

## Æрвадæлтæ
* Айлартæ — Гусалтæ
* Айлартæ — Æмбалтæ — Дзугатæ

## Зындгонд адæм
* Айларты Измаил, Харитоны фырт (1924–2018) — ирон поэт æмæ прозаик.
* Айларты Чермен, Гæбылайы фырт (1934–2005) — ирон фыссæг.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Кануковы

**Кануковы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Хъаныхъуатæ (Тæгиаты æхсæнад)
* Хъанухътæ (Дыгургом)
Хуыбецтæ

**Хуыбецтæ** кæнæ **Хуыбежтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хуыбежты фыдæлтæ Хуссар Ирмæ æрбафтыдысты Цæгат Ирæй Уæлладжыры комæй, Нары хъæуæй. Æрбынат кодтой Дзауы районы Сынтбадæны. Фæстæдæр уырдыгæй дыууæ æфсымæрæй Росе æмæ Шупл ралыгъдысты Знауыры районмæ, æрцардысты Къуыдары. Гуырдзы ацы хъæу хонынц Саджваре. Хуыбежтæ Къуыдаргомæй кæй ралыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ хъæуыл сæвæрдтой «Къуыдар». Абон дæр ма дзы бирæ цæры Хуыбежтæй.

Хуыбежтæ ралыгъдысты Сахсаты хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Сынтбадæны.

## Мыггаджы зындгонд минæвæрттæ

* Хуыбецты Къахабер — хъæбысхæцæг
* Хуыбецты Раисæ (1922—2002) — драматург

## Фиппаинæгтæ

*
Диакъонтæ

**Диакъонтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Литературæ
* Гаглойты З. Д. Ирон мыггæгтæ. — 2-аг баххæстгонд рауагъд. — Цхинвал: «Республика», 2017. — 372 с.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Цъæриттæ

**Цъæриттæ** кæнæ **Цъæриттатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Комплексон анализ

**Комплексон анализ** кæнæ **Комлексон ивæджы функциты теори** (**КИФТ**) у математикон анализы хай, кæцы иртасы комплексон нымæцты функцитæ.

## Истори
Комплексон анализ у математикæйы класикон хæйттæй сæ иу. Уый фæзынд XIX-æм æнусы. Йæ фæзынд æмæ уæрæхгонд баст у Ейлер, Гаусс, Риман, Коши, Вейерштрасс æмæ æндæр ахуыргæндтимæ.

## Бындур хъуыдытæ
Комплексон анализ архайы комплексон нымæцтæй æмæ комплексон функцитæй. 

### Комплексон нымæц

Комплексон нымæц z хонынц æцæг нымæцты радæвæрд фæлыст (x æмæ y). Фыццаг нымæц, x, хонынц æцæг хай, дыггаг, y, та мæнг хай. Уыцы нымæцтæ z-мæ гæсгæ нысан кæнынц афтæ: x = Re z, y = Im z.

Дыууæ кæмплексон нымæцы z_1 = (x_1, y_1) æмæ z_2 = (x_2, y_2) хонынц æмиас æрмæст еуæд, кæд x_1 = x_2 æмæ  y_1 = y_2. Сæ суммæ цын хонынц комплексон нымæц z_1 + z_2 = (x_1 + x_2, y_1 + y_2). Сæ бæрон та комплексон нымæц z_1 \cdot z_2 = (x_1x_2 - y_1y_2, x_1y_2 + x_2y_1). Раппарын æмæ дих кæнын бæрæггонд цæуынц куыд æфтауын æмæ хатт кæныны зыгъуынмæ операцитæ.

Комплексон нымæц <math>z = x + iy</math>-ы æмæвæрд хонынц комплексон нымæц x - iy. Нысан æй кæнынц уæлыйæ хаххæй. Зæгъæм z-ы æмæвæрд фыст кæны афтæ: \bar{z}.

### Комплексон функци
Комплексон функцитæ сты ахæм функцитæ, кæм сæрибар æмæ баст ивæгтæ дыууæдæр сты комплексон нымæцтæ. Комплексон анализы ацы функцитæ арæх сæттынц æцæг æмæ мæнг хæйттыл:
: z = x + iy\, æмæ
: w = f(z) = u(x,y) + iv(x,y)\,
: кæм x,y \in \mathbb{R}\, æмæ u(x,y), v(x,y)\, сты æцæг функцитæ.

Æндæр ныхæстæй *f*(*z*) функцийы хæйттæ u = u(x,y)\, æмæ v = v(x,y) сты дыууæ параметримæ баст æцæг функцитæ.

## Кæс ноджы
* Математикон анализ
## Фиппаинæгтæ

Комплексон анализ
Лауызгæнæн

**Лауызгæнæн** у ирон адæмы бæрæгбон, кæцы аразынц Стыр мархойы æртыккаг æмæ цыппæрæм сабатæхсæв. Уыцы бон ирон адæм нымайынц мæрдты боныл æмæ сæ номыл кæнынц лауызтæ.

Æртыккаг сабатæхсæвы лауызгæнæн хонынц **Фыццаг** кæнæ **Стыр** **лауызгæнæн**, цыппæрæмы та **Дыккаг** кæнæ **Гыццыл** **лауызгæнæн**. 

## Этимологи
Ныхас *лауыз* рацыд тюркаг lawas ныхасæй, кæцы нысан кæны тæнæг кæрдзын.

## Кæс ноджы
* Лауыз

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Цат

**Цат** (, ) у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Йæ бæрзæнд у 4098,6 м.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. Ф. 405

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Елхъантæ

**Елхъантæ**, вариант: **Елхъанатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъебойтæ

**Цъебойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дыгургомы Цъебойты мыггаг куыд фæзынд, уый тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Цъебойты мыггагæн йæ фыдæл уыд Астаны аст фыртæй иу. Цъебо, дам, райгуырд Мæхческы, Астанты хæдзары. Мæхческы хъæуæй (Къубусæй) ралыгъд Уæхъæцмæ, йæ мыггаг йæ номыл раивта — Цъебойтæ, зæгъгæ.

Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Цъебойты фыдæл Цъебо Дыгургоммæ æрбафтыд Гуырдзыйæ. Астан, Цъебо æмæ Джапар уыдысты гуырдзиаг кнйазы фырттæ. Уым фæтуджджын сты æмæ сæхи райстой Дыгургоммæ. Астан æрцард Мæхческы, Цъебо — Уæхъæцы, Джапар та Цъебомæ хæстæг Узунæгы кувæндонмæ хæстæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Авар

thumb|right|150px|Авар Дагъистаны картæйыл
**Авар** кæнæ **Аваристан** (), солы кæм цæрынц, уыцы бæстæ Дагъистаны.

## Кæс ноджы
* Лезгистан

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистан
Бидартæ

**Бидартæ**, вариант *Быдартæ* () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Боцуатæй иу хæдзар ралыгъд Бæрзæфцæгмæ æмæ уым куыста дзæнгæрæгдзæгъдæг-фидиуæгæй. Уæды заманы иу мыггагæн дыууæ раны зæххы хæйттæ дæттæн кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ бинонты хистæры Бидары номæй сæхи ныффыстой Бидартæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Хохтæ

**Хохтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Уæлладжыры, Уæллаг Мызуры цæрæг Хохты Гæуысы къухæй раджы кæддæр мард фæци Цæгæраты лæппу. Уымæ гæсгæ Гæуысæн Мызуры цæрæн нал уыд æмæ алыгъд Дыгургоммæ. Ам Скъодтаты сыхы æрцард, фыййау сын цыд. Уым слæг, ракуырдта Къаматы хъæуккаг Байхъулты чызджы. Фæстæдæр Гæуыс Скъодтаты сыхæй фæлыгъд Къаматмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Саукуйтæ

**Саукуйтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Саукуйтæ цæрынц Лескены. Ардæм балыгъдысты Дур-Дурæй. Саукуйтæн се ’рвадæлтæ сты Дзанкистæ, Темыратæ, Байсонгъуртæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Саууойтæ

**Саууойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыдæл Саууойы кæддæр цæцæйнаг хъæуæй сывæллонæй радавтой æмæ йæ Гæлиаты хъæуы Гæдзæутæй иу лæгæн ауæй кодтой. Цæцæйнаг лæппу Гæдзæутæм схъомыл ис, слæг ис, ус ракуырдта, рахицæн Гæдзæутæй æмæ хицæнæй æрцард. Йæ мыггаг скодта йæхи номыл æмæ Гæлиаты хъæуы фæзынд Саууойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Медойтæ

**Медойтæ**, дыгуронау **[[Мудойтæ]]** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Раджы заманы Дзауы комы, Жриайы хъæуы цардысты дыууæ æфсымæры: Медо æмæ Бедо. Медо йæ цæуæтимæ цæргæ баззад Жриайы, æмæ йæ цæуæт райстой мыггаг Медойтæ — сæ фыд Медойы номæй. Бедо алыгъд Цæгат Ирмæ æмæ уым йæ цæуæт мыггаг скодта йæхи номæй — Бедойтæ. Медойтæ æмæ Бедойтæ æрвадæл мыггæгтæ сты.

Раздæр Медойтæ цардысты Жриайы хуссар фарс. Ам ма цардысты Котолитæ дæр. Ацы хъæуы алыфарс бирæ ис згъæркъахæнтæ. Медойтæй бирæтæ куырдадзы куыст кодтой. Жриамæ æввахс ис Барсы хъæу. Ам раздæр цардысты Бестаутæ, фæлæ алыгъдысты æндæр рæттæм. Ныр дзы фылдæр цæрынц Гасситæ. Ахæм ныхас ис, зæгъгæ, раздæр ам цардысты лекъ, фæндыдис сæ ирæтты сæ дæлбар бакæнын, фæлæ сын нæ бантыст. Мæсгуытæ дæр фæцарæзтой ацы бынæтты.

## Фиппаинæгтæ

*
Магкатæ

**Магкатæ** кæнæ **Маккатæ** (, *Макаевы*) сты ирон мыггаг.

Магкаты зындгонддæр лæг уыдис Магкаты Зураб. Уый уыдис Ирыстоны минæвар Уæрæсейы. Зураб йæ тых æмæ бонæй Иры бæстæ Уæрæсеимæ баиу кодта.

## Фиппаинæгтæ

*
Сечъынатæ

**Сечъынатæ**, дыгуронау **Секъинатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Секъинаты мыггаджы тыххæй ис таурæгъ, зæгъгæ, дам, раджы кæддæр Хъуды комæй, Ганисы хъæуæй цардагур рацыдысты цыппар æфсымæры: Секъина, Хъыбыз, Къобал æмæ Фæтдзæр. Фæзылдысты Цæгат Ирыстоны кæмтты, уыдысты Уæлладжыры комы, уый фæстæ та æрбафтыдысты Дыгуры коммæ дæр, æрцардысты ам: Хъыбыз — Уæллагкомы, Дымты хъæуы; Секъина — Къабусы, Къаматы; Къобал æмæ Фæтдзæр æрцардысты Æддаг Къаматы. Ам устытæ ракуырдтой, алкæмæндæр сæ фæзынд бинонтæ. Сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ ныффыстой æмæ Дыгургомы фæзынди мыггæгтæ: Дымты — Хъыбызтæ, Секъинатæ, Къобалтæ. Фæтдзæртæ та — Къаматы хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

## Æрвитæнтæ
* Сечъынаты хæйрæг

*
Къолотæ

**Къолотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Доныфарсы цæрæг Къолотæн сæ рагфыдæл Къоло цард Гуырдзыйы. Уым раскъæфта гуырдзиаг чызг æмæ Дыгуры комы, Доныфарсмæ æрцард. Ам сын райгуырд фараст фырты. Уыдон куы сыстыртæ сты, уæд сæ фыды номæй, Къолотæ, зæгъгæ, скодтой сæ мыггаг. Дыууæ æфсымæрæй Доныфарсæй Цæцæн-Мæхъæлмæ алыгъдысты, æмæ уым дæр фæзынд Къолоты мыггаг. Иннæ æфсымæртæ цардысты Доныфарсы. Чидæртæ сæ алыгъд Лескенмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Сæпачъе

**Сæпачъе**, **Сапачъе** кæнæ **Зепакъæ** () у станицæ Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
Гуыркъо

thumb|right|
**Гуыркъо** кæнæ **гыркъо**, къуыдар. *къуыркъо*, тулдзбæласыл цы дыргъ зайы, уый.

## Кæс ноджы
* Тулдз

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дыргъ
Мыдгæрдæг

**Мыдгæрдæг** кæнæ **лæсыф**, ст.дыг. ныхас. *арæнгæрдæг* (, ) у, мыдыбындзытæ мыд кæмæй æмбырд кæнынц, ахæм бирæазон зайæгой. 

Йæ бæрзæнд вæййы 70 см онг. Йæ иу гектар мыд дæтты 200 килограммы онг. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Гусары район

**Гусары район**, вариант: **Кусарыйы район** (, ) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады цæгаты. Районы административон центр у сахар Гусар.

Цæрынц дзы лекъ — 90,6%, азербайджайнæгтæ — 9%.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны районтæ
Сихъотæ

**Сихъотæ** кæнæ **Сехъотæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Сихъоты мыггаджы фыдæл, дам, Биазæр «Зæрæмæджы Сихъо» кæй хуыдтой, уый цæуæтæй уыд. Сихъоты Биазæр цардис Уæллаг Зæрæмæджы. Зæрæмæджы цæрджытæн зæхх нæ фаг кодта æмæ се ’хсæн зæххы тыххæй стыр хылтæ цыд. Иу ахæм хылы рæстæджы Сихъоты Биазæрæн йæ къухæй мард фæци йæ сыхаг лæг, æмæ алыгъд Дыгургоммæ, йæ хо Гуассæйы дæр йемæ акодта. Æрцардысты Доныфарсы. Ам сæ бауазæг кодтой Хъаиртæ. Биазæр сæм бацыд хъомгæсæй. Фæстæдæр бинонты хицау ссис. Хъайыртæ йын чызг радтой. Алыгъд Къумбулты хъæумæ. Биазæрæн Хъаирты чызгæй рацыд цæуæт. Йæ фырттæ: Дзамболат, Дабел, Габо æмæ Буцу. Адонæн дæр сæ цæуæт æмæ цæуæты цæуæт Къумбулты цардысты. Сæ фылдæр фæлыгъдысты Хæзныдоны хъæумæ, чи та сæ Туркмæ алыгъд, Францмæ сæ чи алыгъд, ахæмтæ дæр ис.

## Фиппаинæгтæ

*
Губайы район

**Губайы район** (, ) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады цæгаты. Районы административон центр у сахар Губа.

Цæрынц дзы азербайджайнæгтæ, лекъ, хохаг дзутт, шахдагъы адæмтæ.

Категори:Азербайджаны районтæ
Фæрæз

**Фæрæз** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къабузæг

**Къабузæг** кæнæ **цъæхнæмыг** (; ) у, саубын гагатæ чи дæтты, ахæм къутæр.

thumb|left|250px|Дидинджытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гагадыргътæ
Æрвдидинæг

**Æрвдидинæг**, **æрвдидин** кæнæ **арвыстъæлф** (; ) у иуазон кæнæ дыууæазон зайæгой, хæмпæлгæрдæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гозо

**Гозо** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

Цардысты дзы Хуыбиатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Лекъуан

**Лекъуан** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы, ис Цъипорæй Бендеры ’хсæн.

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Æрсмыд

**Æрсмыд** кæнæ **арсымыд**, адджын тымбыл сырх гагатæ кæуыл зайы, ахæм хæххон зайæгой. Зайы хæхты хъæдты. Йæ сыфты рæбынты фæзыны сæрды кæронмæ цъæх гагатæ цупалгай æмæ фæззæгмæ срæгъæд вæййынц сырхæй. Кæнынц фырадджынæй дзыхъад. Арс сæм æмхиц у сæ адджыны тыххæй, æмæ сæ уымæн ахæм номæй хонынц бынæттон адæм.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гагадыргътæ
Гукка

**Гукка** кæнæ **бæхсындз** (; ) у зайæгойты мыггаг, сындзджын хæмпæлгæрдæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Дондзиу

**Дондзиу** (; ) у донбылты чи цæры, ахæм чысыл цъиу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Хацыртæ

**Хацыртæ**, дыгур. **Хачиртæ** () сты ирон æмæ дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Сæ мыггаджы фыдæл уыд Хъаитт. Цардысты Къумбулты. Къумбулты ракуырдта ус, бинонты хицау ссис æмæ йæ цоты схуыдта йæхи номæй. Хачырты хистæртæй иуæй-иутæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Кæсæг-Балхъары цы Хачирты мыггаг цæры, уыдон Дыгургомæй алидзгæ сты. Раджы кæддæр Къумбулты хъæуæй иу лæг фæлыгъд Кæсæг-Балхъармæ, уым кæцыдæр хъæуы æрцард, ракуырдта ус, рацыд ын зæнæг. Дыгурон Хачиртæ æмæ Кæсæг-Балхъары Хачиртæ кæрæдзи хæстæгдзинад зонынц, абон дæр лымæн æмæ уарзонæй цæрынц. Ис ма Хачирты мыггаджы тыххæй иу хабар. Ацы хабар йæ къухфысты ныууагъта ахуыргонд Е.Г. Пчелина. Пчелина фыссы, зæгъгæ, Хачырты мыггаг ис Хуссар Ирыстоны дæр, се ’рвадæлтыл сын нымайынц Туаты, Уалыты, Уæзæгты æмæ Задыты мыггæгты. Фæлæ кæд æмæ куыдæй æрбафтыдысты Хачыртæ Хуссар Ирыстонмæ, ацы мыггæгтимæ кæд бахæстæг сты, уый тыххæй Е.Г. Пчелина ницы фыссы. Дыгурон Хачирты мыггаджы хистæртæ дæр Хуссар Ирыстоны цæрæг Хачырты мыггаджы тыххæй ницы зонынц.

## Зындгонд адæм
* Хацырты Сергей (1918—2007) — ирон поэт.

## Фиппаинæгтæ

*
Гутнатæ

**Гутнатæ**, вариант — **Гутъынатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Гутынатæ Дзывгъисмæ Уæлладжыры комæй æрбалыгъдысты. Уыдон, дам, уыдысты æртæ æфсымæры: Гутын, Тома æмæ Дзанти. Цуаны цыдысты æмæ Дзанти загъта, æз, дам, цæрæнбæстæ ссардтон æмæ уырдæм лидзын. Афтæмæй уый Дзывгъисæй Хъобанмæ алыгъд. Тома дæр загъта: уæдæ æз дæр ссардтон бæстæ æмæ лидзын. Афтæмæй уый та Къорамæ алыгъд. Гутын та Дзывгъисы цæргæйæ баззад.

## Фиппаинæгтæ

*
Бырнацтæ

**Бырнацтæ**, варианттæ сты **Бурнацтæ**, **Бурнæцтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыдæл Бырнац уыди кадджын Хетæджы къабазæй. Бырнац уыд Хетæджы иунæг фырт Георгийæн йæ иунæг фырт Мамийы æртыккаг фырт. Хетæджы фырт Георги цардис Гуыркъумты хъæуы, райгуырд ын дыууæ фырты — Мами æмæ Мамиа. Хистæр æфсымæр Мамийæн уыд æртæ фырты, сæ иу уыд Бырнац — Бырнацы мыггаджы фыдæл. Бырнац Гуыркъуымты хъæуы цæргæйæ бинонтæ æркодта æмæ йæ цоты мыггаг Бырнацтæй сси. Мыггаг куы сбирæ и, уæд æндæр рæттæм фæлыгъдысты — Уæлладжыры коммæ, Куырттаты æмæ Дайраны кæмттæм. Иутæ сæ æрбафтыдысты Дыгургоммæ æмæ æрцардысты Стыр Дыгуры. Бырнацтæн хæстæг æрвадæлтыл нымад цыдысты: Кодзыртæ, Саутæтæ, Дзапартæ, Хлойтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Себеттæ

**Себеттæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себетты хонынц хæстæг æрвадæлтæ, иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ. Равзæрдысты Ос-Бæгъатыры фырты-фырт Цъæхилы дыккаг усæй, цардысты Дагомы хъæуы. Æфсымæртæ Дагомы сæ нæмттæй сарæзтой мыггæгтæ, æмæ фæзынди ног мыггæгтæ: Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себеттæ. Сбирæ сты æмæ сын зæххытæ нал фаг кодтой. Уымæ гæсгæ ацыдысты Дыгуры коммæ, Лезгормæ. Фæстæдæр Гæбутæ фæлыгъдысты Къæмынты хъæумæ, Хъуылатæ та Дымтæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Дурдзæргæс

**Дурдзæргæс** () у стыр тугдзых маргъ, цæргæсы хуыз.

thumb|left|250px|Дурдзæргæс

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Гæдидымæг

**Гæдидымæг** кæнæ **хырхæг**, **пухгæрдæг**  (; ) у кæрдæджыты мыггаг æфсирджынты бинонадæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Чысиатæ

**Чысиатæ** кæнæ **Чсиатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

Чсиатæ цардысты Бисолты æфцæджы ’рдыгæй. Бисолтæй ралыгъдысты Гехаумæ. Гехауæй Ленингормæ æрлыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Дыгур (мыггаг)

**Дыгур** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Ацы мыггаг уыдысты дыгурæттæ. Уыдысты Тохъайтæй. Цардысты ныры Хæнæзы хъæуы. Ныр дæр ма сæ хæдзары дуртæ уым сты. Хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй 1790 азты фæтуджджын сты Кокайтимæ. Æппынфæстаг æрфысым кодтой Хохы Хъахъхъæдуры. Бадзырдтой кæройнаг хæдзармæ — Дзантиатæм. Радзырдтой сын сæ хабар æмæ сæ Дзантиатæ бауазæг кодтой. Дзантиатæ уыдысты уæздан мыггаг (хъæздыг æмæ дзырддзæугæ). Нал сæ ауагътой дарддæр лидзын, суазæг, сбуц сæ кодтой. Ам сæ, Хъахъхъæдуры, хуыдтой дыгурæттæ, дыгур — кæцæй рацыдысты æмæ цы ’взагыл дзырдтой, уымæ гæсгæ. Иузаманы хъæуы къухы бафтыд уыдоны бынæттон цæрджытыл ныффыссын. Дзантиаты æмæ æндæр мыггæгты дæр фæндыд, цæмæй уыдоныл ныффыстаиккой сæхи, фæлæ не сразы сты.

Хъахъхъæдуры цæрын райдыдтой бынæттонæй, закъонмæ гæсгæ, фæлæ сын уæддæр æнцон нæ уыдис, нæ сын уыди зæхх. Уæд хистæр æфсымæр Муссæ иннæ æфсымæрты фæндмæ гæсгæ фæцыд цæрæнбынат агурынмæ. Æрцыд Джызæлмæ, æрцард Джызæл æмæ Къардоны астæу иу лæгъз фæзы. Ралыгъдысты уырдæм, сарæзтой дзы сæхицæн хæдзар. Ацы ран амард сæ зæронд фыд Тузар. Ног бынаты сæ хъыгдардтой хъазахъхъ. Уæд та Муссæ ацыд ног цæрæнбынат агурынмæ. Арыхъхъытыл ныццыд Кæрдзыны былмæ. Уым уыдис диссаджы хорз цæрæнбынат. Ралыгъдысты та авд æфсымæры ног бынатмæ. Ног бынаты æфсымæртæ байуæрстой æмæ цардысты фæрстæй-фæрстæм суадоны былтыл. Хорз цæрæнбынат кæй у, уый фехъусын кодтой сæ зонгæтæн, хъæубæстæн (Хохы Хъахъхъæдурæн) æмæ сæм лидзын байдыдтой Уртатæ, Дзантиатæ, Саламатæ, Къуыллытæ, Дудиатæ æмæ аннæтæ. Хъахъхъæдурæй ралидзæг кæй уыдысты, уый тыххæй сæ хъæу схуыдтой Быдыры Хъахъхъæдур кæнæ та Даргъ-Къох, даргъ къохы фарсмæ кæй цардысты, уый тыххæй. Уый уыдис 1820-1824 азты, хъæумæ лыгъдис фылдæрæй-фылдæр адæм, уæрстой йæхи цæрджытæ дæр.

1828-1830 азты дзы уыдис 300 хæдзары бæрц. Фæлæ уый æппæт адæмæн нал фаг кодта суадоны дон, бахъуыд та ног бынат агурын. Хъæуæй йæ хуссарæрдыгæй зындис хъæд, фæз, æмæ 1830 азы Хъахъхъæдур ралыгъдысты сæ ныры бынатмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Къусбын

**Къусбын** (; ) у маргджын зайæгойты мыггаг.

Йæ тауинæгтæй йын хос кæнынц дæндæгтæн.

## Этимологи
Къусбын афтæ йæ хонынц формæмæ гæсгæ: йæ тауинæгтæ кæм сты, уый æцæгæй дæр у къусы хуызæн. 

## Кæс ноджы
* Кæндыс

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Категори:Куыдзы багангæстæ
Сывылдзджын (Гуырдзыстон)

**Сывылдзджын** (; [хошатъиани]) у гыццыл сыхгонд, кæройнаг хай ирон хъæу Хошатъаны, кæцы ма йæхæдæг та у Арешпераны хъæуы хай, Гуырдзыстоны Лагодехы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Тедетæ, Бестаутæ, Сопойтæ, Хъотайтæ, Харебатæ, Хъæцмæзтæ, Багатæ, Джиотæ, Цæбитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Категори:Къахеты ирæттæ
Хъæндæлы

**Хъæндæлы** кæнæ **хъæндæл** (, ) у кæрдæг, сæнчы хуызæн сты йæ сыфтæ. 

## Литературæ
* Айларты Измаил. Ирон фарн: Ирон адæмы цардыуаг æмæ æгъдæуттæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1996. 153 ф.
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Сывылдзджын

**Сывылдзджын** кæнæ **Сывылджджын**:
* Сывылдзджын — сывылдз бирæ кæм ис, ахæм бынат
* Сывылдзджын — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы
* Сывылдзджын — хъæу Гуырдзыстоны
Фæткъуыджын (Дзауы район)

**Фæткъуыджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Танделатæ, Бестаутæ, Цухитæ.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фæткъуыджын

* Фæткъуыджын — фæткъуыбæлæстæ бирæ кæм ис, фæткъуы хорз кæм зайы, ахæм бынат;
* Фæткъуыджын — ирон чъири;
* Фæткъуыджын — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Фæткъуыджын — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры район.
Сент-Луис

**Сент-Луис** () у сахар АИШ-ы, штат Миссурийы. Цæрынц дзы 319 мин адæймаджы (2010).

Лæууы цæугæдон Миссисипи былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Миссурийы сахартæ
Тъупгæнаг сындз

**Тъупгæнаг сындз** кæнæ **тъупгæнаг**, **æррагæнаг сындз**, **æррагæнæн сындз**, **сымаггæнаг сындз**, **булайысыф** (; ) у иуазон зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

thumb|left|300px|Зайæгойы дыргъ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Куыдзы багангæстæ
Галывзаг

**Галывзаг** кæнæ **галæвзаг** (; ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Айтыгъд галывзаг (*Verbascum laxum*)
* Арсызагалæг (*Verbascum densiflorum*)
* Тæрхъуссыф (*Verbascum lychnitis*)
* Фыдхъуын галывзаг (*Verbascum phlomoides*)

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хестантæ

**Хестантæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хестаны фырттæ Уæлладжыры Донысæры цардысты. Иу цуанон дзы арсы фæдыл ссыди рындзыл. Карцайы зæххытæ федта æмæ йæ зæрдæмæ фæцыдысты. Уæд дыууæ фыдыфырты ралыгъдысты Донысæрæй — Хъасай, Цорæ, Мысырби, Базырыхъо æмæ Карцайы æрцардысты. Уыдонæй рацыдысты Хестантæ. Абон дæр ма Донысæры сæ мæсыг æгас у.

## Фиппаинæгтæ

*
Насхъидатæ

**Насхъидатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Насхъидаты Сергейы ныхасмæ гæсгæ, Насхъидатæ сты Астантæй æмæ цардысты Фæснæлы, уырдыгæй алыгъдысты Сечермæ. Астанты мыггагæй бирæтæ нæ разы кæнынц, Насхъидатæ уыдонæй кæй равзæрдысты, ууыл, фæлæ мыггаджы равзæрды тыххæй æндæр ницы бæлвырд бæрæг ис.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъахгæр

**Цъахгæр** (; ) у бирæазон зайæгойты мыггаг. Зайы уымæл мæрты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Хумесы дон

**Хумесы дон**, дыгуронау **Хумеси дон** кæнæ **Тæни дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Кæс ноджы
* Хумеси æртæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Комплексон нымæц

**Комплексон нымæц** у ахæм нымæц, кæцы æвæрд кæны *a* + *bi* формæйы, кæм *a* æмæ *b* сты æцæг нымæцтæ, æмæ *i* та у мæнг иуæг. Афтæмæй, *a* хонынц æцæг хай, æмæ *b* та мæнг хай. Комплексон нымæцтæ иубарон нымæцты хахх уæрæхдæр кæнынц дыбарон комплексон фæзмæ. Комплексон нымæц, кæй æцæг хай у нуль, хонынц *сыгъдæг мæнг нымæц*, кæд та йæ мæнг хай у нуль, уæд уыхæм нымæц у æцæг нымæц. Уымæ гæсгæ комплексон нымæцты æмбырд дары æцæг нымæцтæ дæр.

Комплексон нымæцтæн бæрæг кæнынц цалдæр операцийы. Дыууæ кæмплексон нымæцы z_1 = (x_1, y_1) æмæ z_2 = (x_2, y_2) хонынц æмиас æрмæст еуæд, кæд x_1 = x_2 æмæ y_1 = y_2. Сæ суммæ цын хонынц ахæм комплексон нымæц:
:z_1 + z_2 = (x_1 + x_2, y_1 + y_2)
Сæ бæрон та ахæм:
:z_1 \cdot z_2 = (x_1x_2 - y_1y_2, x_1y_2 + x_2y_1)
Раппарын æмæ дих кæнын бæрæггонд цæуынц куыд æфтауын æмæ хатт кæныны зыгъуынмæ операцитæ. Бафтауын æмæ хатт кæныны операцитæм гæсгæ коплексон нымæцты æмбырд у быдыр. Æмбырды традицион нысан у **C**, кæнæ æндæр фыссынæй \mathbb{C}.

Комплексон нымæц *a* + *bi* гæнæн ис сбæрæг кæнын (*a*,*b*) тæппæй.

## Æмæвæрын
Комплексон нымæц <math>z = x + iy</math>-ы æмæвæрд хонынц комплексон нымæц x - iy. Нысан æй кæнынц уæлыйæ хаххæй. Зæгъæм z-ы æмæвæрд фыст кæны афтæ: \bar{z}.

Комплексон
Цинь Шихуанди

**Цинь Шихуанди** (; райгуырдис 259 азы нæ э.а. — амардис 210 азы нæ э.а.), æцæг ном у **Ин Чжэн** у китайаг паддзах. Уый 221-æм азы нæ эрæйы агъоммæ сиу кодта Китайаг паддзахад æмæ Цины династийы бындур сæвæрдта.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Китайы императортæ
Категори:Ханьданы чи райгуырдис, уыдон
Хъардантæ

**Хъардантæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Хъардантæ цалдæр æфсымæрæй цардысты Дæргъæвсгомы, Къæхтысæры. Ам кæимæдæр фæтуджджын сты, æмæ уымæ гæсгæ æфсымæртæй иу фæлыгъд Кæсæгмæ, иннæ дыууæ — Джызæлмæ, сæ иу та — Дыгургоммæ, Задæлескмæ. Ам ус ракуырдта, фæзынд ын цæуæт, цæуæты цæуæт. Фæстæдæр уыдонæй сæ иутæ фæлыгъдысты Мæздæгмæ, Цыколамæ, Чырыстонхъæумæ.

Хъардантæ Дыгуры комы куыд фæзындысты, уый тыххæй ма ис æндæр таурæгъ. Гуырдзыйы иу хъæуы царди Хъардантæй дыууæ æфсымæры. Иу бон Хъарданты дыууæ æфсымæры уынгы куы фæцæйцыдысты, афтæ сыл сыхæгты куыдз йæхи ныццавта æмæ сæ иуыл фæхæцыд. Иннæ æфсымæр хъамайæ куыдзы барæхуыста. Уæд куыдзы хицау топп раскъæфта, хæдзары тыргъæй фехста лæппуты æмæ дзы иуы амардта. Уый фæстæ Хъарданты иннæ æфсымæртæ бындзагъд ныккодтой сæ сыхæгты бинонты. Уымæ гæсгæ Хъардантæ уырдыгæй фæлыгъдысты. Сæ иу — Кæсæгмæ, дыууæйæ — Джызæлмæ, иннæтæ та — Дыгургоммæ, Задæлескмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

*
Бæлвырд нымæц

**Бæлвырд нымæц** у ахæм нымæц, кæцыйæ ис гæнæн сбарын цы фæнды дæргъæн хахх. Æцæг нымæцты æмбырдмæ хауынц иррационалон, æгас æмæ натуралон нымæцтæ дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нымæцтæ
Бетрозтæ

**Бетрозтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Хидырты æмæ Бетрозты мыггæгты равзæрды тыххæй ис дыууæ таурæгъы.

Иу таурæгъы дзырдæуы, зæгъгæ, дам, Хидиртæ æмæ Бетрозтæн сæ фыдæл уыд гуырдзиаг кънйаз Хидирашвилийы фырт Хидир. Сæ фыд куы амард, уæд æфсымæртæ кæрæдзимæ фæтуджджын сты, сæ фыды цæрæнбынæттæ ныууагътой æмæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм. Хидир слыгъдис Дыгургоммæ æмæ æрцард Лезгоры хъæуы. 

Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Хидиртæ æмæ Бетрозты фыдæл уыд алайнаг. Йæ ус уыд Годзойты чызг, цардысты Лезгоры хъæуы. Уыд сын фырт Хаджи. Хаджи ракуырдта Муриты чызг Фаризæты, райгуырд сын æртæ фырты: Хидир, Бетроз æмæ Тайса. Хидир æрхаста ус — Тетцойты Госæганы, фæлæ тагъд амард халерæйæ. Йæ ус йæхи бар нæ уыд, ацыд йæ цæгатмæ. Уым ын райгуырд фырт, сæвæрдтой йыл йæ фыды ном — Хидир. Куы бахъомыл, уæд фæстæмæ Лезгоры хъæумæ слыгъд, Бетроз та æд бинонтæ Лезгорæй фæлыгъд быдырмæ æмæ æрцард Кеты хъæуы, фæстæдæр ма сæ чидæртæ фæстæмæ Лезгормæ слыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Фрулланийы интеграл

Математикон анализы **Фрулланийы интеграл** хонынц ахæм æнæраст интегралты хуыз: 
:\int\limits_0^{\infty}\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\,{\rm d}x

## Формулæ
Кæд *x* нулæй фылдæр кæм у, уым *f(x)* у æнæскъуыйгæ, уæд:
:\int\limits_0^{\infty}\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\,{\rm d}x = (f(0) - f(+\infty))\ln\frac{b}{a}

### Сæрмагонд формулæтæ
Ацы формулæйæ æвзарынц сæрмагонд формулæтæ.

Кæд *x* нулæй фылдæр кæм у, уым *f(x)* у æнæскъуыйгæ æмæ  \  \forall  A>0 \  \exists \int \limits_{A}^{\infty}  \frac{f(x)}{x} \,dx , уæд:
:  \int \limits_{0}^{\infty}  \frac{f(a x)-f(b x)}{x} \,dx = f(0)\ln\biggl(\frac{b}{a}\biggr) \ \ (a>0, b>0) \  

## Истори
Ахæм интегралты кой фыццаг ракодта Джулиано Фруллани 1821-æм азы æмæ цæ 1828-æм азы лæмбынæгæй мыхуыры рауагъта. Фрулланимæ гæсгæ, кæд *f(x)* у æнæскъуыйгæ æмæ  \  \forall  A>0 \  \exists \int \limits_{A}^{\infty}  \frac{f(x)}{x} \,dx , уæд:
:  \int \limits_{0}^{\infty}  \frac{f(a x)-f(b x)}{x} \,dx = f(0)\ln\biggl(\frac{b}{a}\biggr) \ \ (a>0, b>0) \  
Фæлæ уыцы формулæйæн Фруллани рæдыд æвдисæн æрхаста, æмæ 1823 æмæ 1827 Коши æрхаста раст æвдисæн ахæм формулæйæн:
:\int\limits_0^{\infty}\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\,{\rm d}x = (f(0) - f(+\infty))\ln\frac{b}{a}

## Æддаг æрмæг
* А. М. Островский, Коши-Фрулланийы интегралты тыххæй, Commentarii Mathematici Helvetici 51 (1976), 57-91.  (Coll. Math. Papers 349-383)
*Weisstein, Eric W. "Фрулланийы интеграл." MathWorld-æй --A Wolfram Web Resource. http://mathworld.wolfram.com/FrullanisIntegral.html

Категори:Математикон анализ
Категори:Интегралтæ
Уафсы бæрзонд

**Уафсы бæрзонд** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Сонгуыты комы. Йæ бæрзæнд у 3856 м.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Сонгуытыдон

**Сонгуытыдон**, дыгуронау **Сонгути дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Айгомæджы доны фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Гарнисджин дон (Халбиаты дон)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Тæнæ

**Тæнæ** у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Caucatalog. Цъитийы къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Гандза (нысаниуджытæ)

* Гандза — сахар Азербайджаны
* Гандза — дард, æбæрæг ран
Тыбылты Леонид

**Тыбылты Харитъоны фырт Леонид** (райгуырдис 1952-æм азы 28 мартъийы Знауыры районы Уæллаг Дуаны хъæуы) у Хуссар Ирыстоны политик æмæ æхсæнадон архæйæг, 2012-æм азы 19 апрелæй 2017-æм азмæ уыдис Хуссар Ирыстоны æртыккаг президент.

## Цардафыст
Аунеуы астæуккаг скъолайы фæстæ ахуыр кæнынмæ бацыдис Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты физикæ-математикæйы факультетмæ æмæ йæ æнтысгæйæ каст фæцис. Уый фæстæ службæ кодта Советон æфсады рæнхъыты. Æфсадæй æрыздæхгæйæ, йæ фæллойадон фæндаг райдыдта ахуыргæнæгæй кусынæй. Куыста Знауыры районы Арчънеты хъæуы, Знауыры астæуккаг скъолайы, фæстæдæр та — йæ директорæй. Стыр аргъ ын кодтой йæ ахуыргæнинæгтæ æмæ ахуыргæнджытæ дæр.

1981-æм азæй Леониды бахъуыд рæзгæ фæлтæры хъомыл кæныны фæдыл йæ куыст ныууадзын æмæ рахызт Паддзахадон æдасдзинады оргæнтæм. Уæдæй фæстæмæ хызт иу бæрнон бынатæй иннæмæ. Каст фæцис ССР Цæдисы Паддзахадон æдасдзинады комитеты уæлдæр курсытæ Минскы. 

1992-æм азы майы мæйы нысан æрцыд РХИ-йы Паддзахады æдасдзинады министрæй. Уыцы азы 14 июлы та йын Уæрæсейы Федерацийы контр-фæдысгæрсты федералон службæ бабæрн кодта гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы барвæтк æмæ сабырад æрфидар кæныны фæдыл Æмхæццæ тыхты æдасдзинады службæйы разамонæджы хæстæ.

1998-æм азы йын лæвæрд æрцыд æфсæддон цин «инæлар-майор». Уыцы аз нысан æрцыд РХИ-йы Хицауады Сæрдары фыццаг хæдивæгæй. Уыцыиу рæстæджы æххæст кодта гуырдзиаг-ирон конфликт æрбæстон кæныны фæдыл Æмхæццæ контролон къамисы æмсæрдары хæстæ дæр.

Фæстæдæр куыста РХИ-йы Парламенты аппараты, разамынд кодта Æмхæццæ Контролон Къамисы Хуссар Ирыстойнаг хайы аппаратæн, уыдис РХИ-йы сæрмагонд хъуыддæгты фæдыл министры хæдивæг. 

Тыбылты Леонидæн 2004-æм азы лæвæрд æрцыдис дипломатон ранг «Уæлвæткон æмæ æххæстбарджын æрвыст минæвар».

Уыдис РХИ-йы Сæйраг Советы дыккаг сæвзæрсты депутат. 

2007-æм азы июны — 2009-æм азы онг — «Фыццаг Республикон банк»-ы правленийы сæрдар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны президенттæ
Категори:Знауыры районы чи райгуырдис, уыдон
Леонид
Къæдор

thumb|right|Къæдор
**Къæдор** кæнæ **инджын** — æхсыр, сылы кæнæ мисынæй цы урссаг райсынц, уый.

Категори:Урссаг
Æфцæг

**Æфцæг**, бирæон нымæц: **æфцджытæ**:
* Æфцæг (анатоми) — буары хай
* Æфцæг (географи) — хохы рагъ ныллæгдæр кæм у, уыцы бынат
Сарахъатæ

**Сарахъатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй сæ рагфыдæлтæ Дыгуры коммæ Асыйæ æрбафтыдысты. Сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Цæрикъатæ æмæ Дадтеты, фæлæ цæмæн хæстæг æййафынц æртæ мыггаджы кæрæдзийæн, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Ацы дыууæ мыггаджы цардысты Æхсæуы, фæстагмæ Дадтетæ фæлыгъдысты Къуссумæ, Цæрикъатæ та — Цыколамæ. Сарахъатæй Асыйæ чи æрбалыгъд, уый ном дæр ничи зоны. Сарахъаты мыггагæй дæр бирæтæ фæлыгъдысты — чи Сечермæ, чи — Цыколамæ, чи — Сырх Дыгурмæ. Æхсæуы дæр ма дзы баззад.

## Фиппаинæгтæ

*
Пæррæстатæ

**Пæррæстатæ** кæнæ **Пæрæстатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Пæррæстатæ Дæллаг Хуыцъемæ ралыгъдысты Мамысонæй. Æндæр мыггагимæ фæтуджджын сты æмæ сæ зæхх дæр ныууагътой, æрмæст ма сæ сæртæ бафснайдтой. Ам Тыбылтæй раздæр ничи æрцардис. Бæстæ уыд Тыбылты Гæбийы. Уый та, дам, æрцыд цуаны, æмæ бæстæ куы федта, æмæ йæ зæрдæмæ куы фæцыд, уæд æм æрбынат кодта. Пæррæстатæ куы æрлыгъдысты, уæд Тыбылы фыртæн йæ зæххытæй байстой. Пæррæстатæ фылдæр уыдысты æмæ йын йæ лæппутæй иуы дæр амардтой, фæлæ уый туг дæр не ’рцагуырдта, æрмæст сын загъта, цæмæй йæ ныууадзой, йæ зæххытæй дæр сын разы уыд дæттыныл. Пæррæстатæй иу лæг сау бæхæй балхæдта лæппу æмæ йæ Къациа хуыдтой, ныр суар кæм ис Дзауы, уый комкоммæ къуылдымыл цардысты. Сæхи фыццаг Къациатæй схуыдтой, фæлæ адæммæ цæуын куы райдыдтой, уæд сæхи Пæррæстатыл ныффыстой.

## Фиппаинæгтæ

*
Къадзатæ

**Къадзатæ**, вариант **Къажтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Къадзайæн уыд дыууæ æфсымæры: Цогой æмæ Æлбор. Цардысты Уæлладжыры комы Луары хъæуы. Къадза балыгъди Тлимæ. Æлбор афтыди Хуссар Ирмæ æмæ Дзедойы доны былыл Надарвазы хъæуы æрцард. Фæстагмæ Æлборы байзæддаг Хуссар Иры цардысты 30 хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Бекъойтæ

**Бекъойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Хуссар Ирæй, Джерæй ралыгъдысты æртæ æфсымæры Бекъойтæй: Тотт, Еба æмæ Къозма. Уыдон уым кънйаз Ерыстауы фырты амардтой, хъалон сæ кæй иста, уый тыххæй. Уæд ралыгъдысты æмæ Уæлладжыры комы Цъамады хъæуы Бицъоты Тотмæ бафысым кодтой. Уыдон агуырдтой фæсфæд бæстæ, Ерыстаутæ сæ кæм нæ ссардтаиккой, ахæм бæстæ. Бицъоты Тотт сæ акодта Карцамæ. Карца сæ зæрдæмæ нæ фæцыди æмæ фæстæмæ æрцыдысты Цъамадмæ. Уæд агургæйæ æрыфтыдысты Зæронд Тæмискъмæ. Уым хорз суадон уыд æмæ, гъе, уый былыл хæдзар скодтой. Уæд уым цæрæг нæма уыди. Бетъотæ, Черчестæ, Пагæтæ ма Цъамады цардысты æмæ уæд уыдон дæр ралыгъдысты уырдæм. Таурæгъгæнæг куыд зæгъы, афтæмæй уый цыппæрæм фæлтæр у, Зæронд Тæмисчъы Тотт куы ’рцард, уæдæй. Зæронд Тæмискъæй æрлыгъдысты бынмæ, Садонгоммæ, кæнæ Мидæггаг Тæмискъмæ. Стæй 1940 азы та ралыгъдысты, мæнæ ныр цы Тæмисчъы цæрынц, уырдæм.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Хъауырбеджы хох

**Хъауырбеджы хох** кæнæ **Хъауырбег** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Туалгомы. Ис Зæрæмæджы цур.

## Литературæ
* Хозиты Федыр. Уæлладжыры комыл — Туалтæм. Дзæуджыхъæу: Ир, 1999
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Адайы ком
Косово æмæ Метохи

**Косово æмæ Метохи** (, ) у Сербийы административон край. Йæ территорийы фылдæр хай у хæдбар Косовойы паддзахады дæлбар, кæд уыцы бæстæ дунейы паддзахæдты фылдæр паддзахадыл нæ банымæдтой, уæддæр.

Категори:Сербийы административон дих
Бæгъиатæ

**Бæгъиатæ** ( *Багиаевы*, *Багиевы*; ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* «Хæхбæсты фарн». Бæгъиаты мыггаджы равзæрд (05.10.2021)

*
Кодзырты Таймураз

**Кодзырты Барисы фырт Таймураз** (; райгуырдис 1955-æм азы 14 мартъийы Дзæуджыхъæуы) уыдис Дзæуджыхъæуы «Спартачы» футболист (1973-1986), хъахъхъæнæг. Советон Цæдисы спорты мастер. 1973-1986-æм азты командæйы ахъазыдис 300 матчы æмæ бакъуырдта 10 пуртийы. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг. Йæ фыццаг тренер — Аситы Г.С.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Таймураз
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Цъинубан (Боржомы муниципалитет)

**Цъинубан** () уыдис ирон хъæу Гуырдзыстоны Боржомы районы.

Цардысты дзы Джыккайтæ, Уалытæ, Хуыбиатæ, Осиатæ, Слантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Боржомы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Æхсынцъыджын (Карелы муниципалитет)

**Æхсынцъыджын** () у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы Гаглойтæ, Дзæгъиатæ, Кортиатæ, Гатыгкотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гаджитæ

**Гаджитæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Нары хъæуккаг Гаджийы байзæддаг, æрцардысты Сласы, сарæзтой дзы фидар-гæнах æмæ хæстон мæсыг тæккæ айнæджы рындзыл. Сласы Гаджитæн дæр фæстагмæ зæхх нал фаг кодта æмæ фыдыфырттæй фæлыгъдысты — сæ иутæ Нардоны галиуварс Горийы æрцардысты, иннæтæ Нардоны рахизфарс, Тибсылийы, аннæтæ — Мидæггаг Зруджы, Таугазтыхъæуы æрбынат кодтой. Гаджийы байзæддагæй царди Джинаты комы Уарцъейы хъæуы æмæ Хуссар Иры Джоджорайы доны был Стырмæсыджы дæр. Стыр мæсыджы Гаджитæй иу — Таймаз — æрцард Леты. Уым йæ фырттæ Къора æмæ Хъайсынæй равзæрд мыггæгтæ Къоратæ æмæ Хъайсынтæ. Афтæмæй Къоратæ, Хъайсынтæ, Гаджитæ сты æртæ хицæн мыггаджы, сæ рагон фыдæл ты уыди Хетæг.

Сласы Гаджитæй иу — Исахъхъ — ахицæн йæ фыдыфыртæй, æрцард Цъасымы хъæуы æмæ йæ байзæддаг сæхи хонын байдыдтой Исахътæй. Ныртæккæ Ирыстоны хъæуты, стæй Лабæйы хъæуы цæрæг Исахътæ дæр сты Гаджийы цотæй баззайгæ мыггаг.

## Кæс ноджы
* Гæджитæ

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Индира Тедеева. Гагиевы

*
Гагиевы

**Гагиевы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Гаджитæ
* Гæджитæ кæнæ *Гагиатæ*

Мыггаг *Гагиевы* ис æндæр адæмыхæттытæм дæр — уыдоны ’хсæн мæхъхъæлон мыггаг дæр (*ГIаги Балха*).
Дзедойы хох

**Дзедойы хох** кæнæ **Дзедо** у хохы цъупп Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3451,7 метры.

## Кæс ноджы
* Дзедойы æфцæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
ЦСКА (ФК, Мæскуы)

**ЦСКА** у Мæскуыйы футболон клуб. Къорды бындурæвæрд æрцыди 1911 азы.
Йæ сæйраг тренер у Слуцкий Леонид. Клубы президент у Гиннер Евгений.
2001–2003 æмæ 2004–2008–æм æзы Гæззаты Валери кусы футболон клуб «ЦСКА»-йы сæйраг тренерæй. Йæ къухы бантыстис, командæ УЕФА хъалацы скæнын (2004/2005 ).
 
## Раздæры нæмттæ

* 1911 — 1923 — «ОЛЛС»
* 1923 — 1928 — «ОППВ»
* 1928 — 1951 — «ЦДКА»
* 1941 — «Сырх Æфсад Мæскуы»
* 1951 — 1957 — «ЦДСА»
* 1957 — 1960 — «ЦСК МО»
* 1960 — 1994 — «ЦСКА»
* 1994–æм æзай — «Профессионалон футболон клуб ЦСКА» (ПФК ЦСКА)

## Æнтыстдзинæдтæ

* Советон Цæдисы чемпион (1946, 1947, 1948, 1950, 1951, 1970, 1991)
* Советон Цæдисы чемпионаты æвзист призер (1938, 1945, 1949, 1990) 
* Советон Цæдисы хъалацы хицау (1945, 1948, 1951, 1955, 1991)
* Уæрæсейы чемпион (2003, 2005, 2006)
* Уæрæсейы чемпионаты æвзист призер (1998, 2002, 2004, 2008, 2010)
* Уæрæсейы хъалацы хицау (2002, 2005, 2006, 2008, 2009, 2011)
* Уæрæсейы суперхъалацы хицау (2004, 2006, 2007, 2009)
* УЕФА хъалацы хицау 2004/2005
* УЕФА суперхъалацы финалист 2005

## Зындгонд хъазджытæ

* Всеволод Бобров  (1945–1949)
* Григорий Федотов  (1938–1949)
* Владимир Федотов  (1960–1975)
* Альберт Шестернёв  (1961–1971)
* Александр Тарханов (1976–1984)
* Юрий Чесноков  (1975–1983)
* Хуыдиаты Николай (1975)
* Игорь Акинфеев (2003–н.р.)
* Зæгъойты Алан  (2008–н.р.)
* Юрий Жирков  (2004–2009)
* Вагнер Лав   (2004–2011)
* Гæбулты Владимир (2004–2006)
* Сергей Семак  (1994–2005)
* Джанайты Сослан (2005–2006)
* Игорь Семшов  (1996–1997)
* Гогуниты Спартак (2001–2004)
* Хъуысаты Алан (2003)
* Вениамин Мандрыкин (2001-2011)
* Шемберас Дейвидас (2002-2012)
* Игорь Яновский (2001-2003)

## Сæйраг тренертæ

* Павел Халкиопов (1936) 
* Михаил Рущинский (1937-1939)
* Сергей Бухтеев (1940–1941)
* Пётр Ежов (1941–1941)
* Евгений Никишин (1942– 1944)
* Борис Аркадьев (1944–1952)
* Григорий Пиначиев (1954– 1957)
* Борис Аркадьев 1958–1959
* Григорий Пиначиев (1959–1960)
* Константин Бесков (1961–1962)
* Вячеслав Соловьев (1963–1964)
* Валентин Николаев (1964–1965)
* Сергей Шапошников (1966–1967)
* Всеволод Бобров (1967–1969)
* Валентин Николаев (1969–1973)
* Владимир Агапов (1974–1974)
* Анатолий Тарасов (1975–1975)
* Алексей Мамыкин (1976–1977)
* Всеволод Бобров (1977–1978)
* Сергей Шапошников (1979–1979)
* Олег Базилевич (1980–1982)
* Альберт Шестернёв (1982–1983)
* Сергей Шапошников (1983–1983)
* Юрий Морозов  (1984–1987)
* Сергей Шапошников (1987–1988)
* Павел Садырин (1991-1993) (1989—1992)
* Геннадий Костылев (1992–1993)
* Борис Копейкин (1993–1994)
* Александр Тарханов  (1994–1997)
* Павел Садырин  (1997–1998)
* Олег Долматов (1998–2000)
* Павел Садырин (2000–2001)
* Гæззаты Валери (2002–2003)
* Артур Жорже (2003–2004)
* Гæззаты Валери (2004–2008)
* Зико (2009–2009)
* Хуанде Рамос (2009–2009)
* Леонид Слуцкий (2009 – н.р.)

## Æддаг æрмæг

* http://www.pfc-cska.com/
* http://www.cska-games.ru/

Категори:Футболон клубтæ
Магарамкент

**Магарамкент** () у хъæу Дагъистаны хуссары, Магарамкенты районы административон центр.

Хъæуы цæрынц 6,3 мин адæймаджы (2002 азы), уыдонæй фылдæр хай сты лекъаг адæмыхаттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Магарамкенты районы цæрæнрæттæ
Магарамкенты район

**Магарамкенты район** () у Дагъистаны районтæй иу. Ис республикæйы хуссары. Районы административон центр у хъæу Магарамкент.

## Цæрджытæ
Районы цæрынц 69,4 мин адæймаджы (2002 азы), уыдонæй фылдæр хай сты лекъаг адæмыхаттæй (95,7 %).

2002-æм азы сфыстмæ гæсгæ Магарамкенты районы цæрынц:

## Фиппаинæгтæ

*
Гæззаты Юри

**Гæззаты Фарзуны фырт Юри** (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1960-æм азы 27 ноябры) у  советон æмæ уæрæсейаг футболист, размæбырсæг æмæ æрдæгхъахъхъæнæг; футболон тренер. 1990-æм азæй Советон Цæдисы спорты мастер. 2011-æм азæй – Ярославлы футболон клуб «Шинничы» сæйраг тренер у.

## Карьерæ
##### Куыд хъазæг
* 1977–1978, 1981–1983, 1984–1985, 1986–1991 — ФК «Спартак» (Дзæуджыхъæу) 
* 1979–1981, 1984 — «Динамо» (Мæскуы)
* 1985–1986 — «Локомотив» (Мæскуы)
* 1991 — «Спартак» (Налцыкк)
* 1992 — Арис (Салоники)
* 1994 — «Автодор»
* 1994–1995 — Ньор (Франц)
* 1997 — «Мæздæг»
* 1998–1999 — «Автодор»

##### Куыд тренер
* 1997 — «Мæздæг»
* 1998–2001 — «Автодор»
* 2002 — Титан (Реутов)
* 2002–2009 — КАМАЗ
* 2009–2010 — «Крылья Советов»
* 2011– н.р. — «Шинник» (Ярославль)

## Æддаг æрмæг
*Transfermarkt.co.uk 

Категори:Уæрæсейы футболон тренертæ
Юри
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Гæздæнты авд æфсымæры

мини|300px|Гæздæнты æфсымæрты монумент
**Гæздæнты авд æфсымæры** () уыдысты Фыдыбæстæйы Стыр хæсты тохгæнджытæ. Авд æфсымæры дæр, Сырх æфсады рæнхъыты хæцгæйæ, хæсты быдыры фæмардысты. Ирыстоны сын стыр кад кæнынц. 

Сæ нæмттæ уыдысты: Мæхæмæт, Дзæрæхмæт, Хадзысмел, Махарбег, Созырыхъо, Шамил æмæ Хасанбег.

## Мысæн
Сæ райгуырæн Быдыры Дзуарыхъæуы, Дзæуджыхъæуæй Алагирмæ фæндаджы цур, Гæздæнты æфсымæрты номарынæн амад ис монумент. Монументы ис авд æфсымæры, уæлæрвтæм тæхгæ хърихъуппытæй æвдыст, æмæ, йæ рæбыны, сæ саударæг мад. Цыртдзæвæн амад у Расул Гамзатовы «Хърихъуппытæ» æмдзæвгæмæ гæсгæ. Дзуарыхъæуы сæйраг уынг æмæ æфсымæртæ цы скъолайы ахуыр кодтой, уыдон хæссынц Гæздæнты Авд æфсымæры ном, Гæздæнты æфсымæрты уынг ис Дзæуджыхъæуы дæр. Се скъолайы ма ис мысæн уат авд цухъхъаимæ.

## Æддаг æрмæг
* Ирæттæ - Авд Гæздæнты æфсымæры 

*
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Быдыры Дзуарыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Хъуылаты Елхъан

**Хъуылаты Владимиры фырт Елхъан** (райгуырдис 1935-æм азы 12 февралы Æрыдоны — амардис 2002-æм азы) у зындгонд ирон зарæггæнæг, театры артист æмæ композитор.

Елхъаны æртæ сывæллоны — Алан, Ася æмæ Агуындæ — иууылдæр систы оперæйы зарæггæнджытæ.

## Æддаг æрмæг
* Эдуард Дауров. Елкан КУЛАЕВ: «Тебе, Осетия, моя песня!»

Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны зарæггæнджытæ
Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон
Елхъан
Чегем (цæугæдон)

**Чеге́м** (, , ) у цæугæдон Кæсæг-Балхъары. Йæ дæргъ у 103 километры. Цæрæк у Пахсæны фæрсагдон.

## Галерей

Chegem River 2.JPG|Чегемы нарæг
Chegem Waterfall 2.JPG|Æхсæрдзæн
Chegem River 4.JPG|Чегем


Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Тимур

* **[[Тамерлан]]**, уый дæр *Æндон къуылых*, астæузаманы зындгонд тыхæйбайсæг.
* Тимур (ном), тюркаг равзæрды ном.
Норвегиаг

* Норвегимæ чи хауы, ахæм.
* Адæмы тыххæй кæс Норвегиаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Норвегиаг æвзаг.
Сынтыйы аргъуан

**Сынтыйы аргъуан** (; ) у чырыстон аргъуан, кæцы арæзт æрцыдис X æнусы райдианы, ныры Хъæрæсе-Черкесы зæххыл. Бынат ахсы цæугæдон Тебердайы галиу былыл, Карачаевскæй 18 км хуссарырдæм.

## Æддаг æрмæг
* Средневековые христианские храмы Алании 
* Сентинский храм: фотогалерея 

## Литературæ
* *Белецкий Д.В., Виноградов А.Ю.* Фрески Сентинского храма и проблемы истории аланского христианства в X веке, «Российская археология», 2005.

Категори:Хъæрæсе-Черкесы аргъуантæ
Категори:Алантæ
Кампора-Сан-Джованни

**Ка́мпора-Сан-Джова́нни** (, , ) у хъæубæстæ, порт æмæ коммунæ Амантейы хай Козенцæйы провинцийы (Итали). Лæууы Тиррены денджызы былгæрон.

Категори:Калабрийы сахартæ
Категори:Италийы порттæ
Сæрмæтизм

**Сæрмæтизм** хуындис Польшæйаг шляхтæйы идеологи, кæцы рапарахат ис XVI-XIX æнусты историк Ян Длугошы идейæтæй. Уыцы идеологимæ гæсгæ польшæйаг шляхтæ равзæрдис рагон сæрмæттæй, уымæй радих кæнгæйæ шляхтæйæгты сæ дæлбар славяйнаг æмæ литоваг зæхкусджытæй.

Сæрмæтизмы ахосæй Польшæйы уæздæттæ хицæн кодтой ныгуылæн-европæйаг аристократийæ — сæ дарæс æмæ сæ хи дарыны æгъдау æндæрхуызон уыдис.

Сæрмæтизм йæ тæваг дардта аивадмæ дæр — фæзындис «сæрмæтаг портрет», «сæрмæтаг архитектурæ» æмæ литературæ.

## Æддаг æрмæг
* *Ломоносов А. Р.* Сарматизм в польском изобразительном искусстве эпохи Просвещения.
* Украинский сарматизм 

Категори:Польшæйы истори
Категори:Польшæйы культурæ
Категори:Сæрмæттæ
Токаевы

**Токаевы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Токатæ
* Тохъайтæ
Нафи

**Нафи** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* **[[Джусойты Нафи]]** — ирон фыссæг.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 339-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Чысайнаг ныхасыздæхт

**Чысайнаг ныхасыздæхт** () у ирон диалекты ныхасыздæхт. 

Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы æмæ Цхинвалы районæн йæ иу хайы, цæры ирон адæмы субэтнос — чысан. Уыдон дзурынц сæхи ныхасыздæхтыл æмæ ахсынц цыппар комы: Чысангом, Лехурагом, Медзыдагом æмæ Чысыл Леуахигом. Скæсæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ территори æмарæн у Хъуды ком, Арагуийы ком æмæ Базалетимæ. Ныгуылæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхты ареал къуыдайраг ныхасыздæхты ареалæй хицæн кæны Присы рагъ. Ацы рагъæн йе скæсæнырдыгæй дæр ма ис къуыдайраг хъæутæ, зæгъæм, Сарабукъ. Фæлæ Уанат-Ередæй фалæмæ дзурынц æхсæйнаг ныхасыздæхтыл, æмæ ацы ныхасыздæхт хауы чысайнаг ареалмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон æвзаг
Къуыдайраг ныхасыздæхт

**Къуыдайраг ныхасыздæхт** у ирон диалекты ныхасыздæхт. 

Категори:Ирон æвзаг
Майрæм

**Майрæм**, :
* Мады Майрæм — Йесо Чырыстийы мад;
* Майрæм — ирон мифологийы дзуæрттæй иу;
* Майрæм — нæлгоймаджы ном;
* Майрæм — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Лиса

**Лиса** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мамсыраты Тасолтан

**Мамсыраты Сосланбеджы фырт Тасолтан** (райгуырдис 1937-æм азы 11 январы Ольгинскæйы — амардис 2021-æм азы 7 ноябры Дзæуджыхъæуы) уыд Цæгат Ирыстоны радио æмæ телеуынынады диктор, зарæггæнæг, РЦИ — Аланийы адæмон артист.

## Æддаг æрмæг
* Мамсыраты Тасолтаныл 80 азы куы сæххæст, уæды интервью // ПТРК «Алани», 2017 
* Алæвæрд «Æнусон фарн» Мамсыраты Тасолтаны тыххæй // «Ирыстон — Алани», 2021-æм азы декабрь 

## Фиппаинæгтæ

Тасолтан
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон