open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ныгуылæн Двина

**Ныгуылæн Двина́** (, ) кæнæ **Да́угавæ** (, ) у Скæсæн Европæйы цæугæдон. Йæ дæргъ у 1020 километры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тверы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Смоленсчы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Псковы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Белоруссийы цæугæдæттæ
Категори:Латвийы цæугæдæттæ
Тисæ

**Ти́сæ** (, , , ) у Европæйы цæугæдон, Дунайы фæрсагдон. Цæугæдоны дæргъ у 966 км.

Категори:Украинæйы цæугæдæттæ
Категори:Румынийы цæугæдæттæ
Категори:Венгрийы цæугæдæттæ
Категори:Словакийы цæугæдæттæ
Категори:Сербийы цæугæдæттæ
Маас

**Маа́с** () кæнæ **Мёз** (, ) у Ныгуылæн Европæйы цæугæдон. Цæугæдоны дæргъ у 925 км.

Категори:Францы цæугæдæттæ
Категори:Бельгийы цæугæдæттæ
Категори:Нидерландты цæугæдæттæ
Прут

**Прут** (, ) у Скæсæн Европæйы цæугæдон.

Категори:Украинæйы цæугæдæттæ
Категори:Молдовæйы цæугæдæттæ
Категори:Румынийы цæугæдæттæ
Хуссар Буг

**Хуссар Буг** () у Украинæйы цæугæдон. Цæугæдоны дæргъ у 806 км.

Категори:Украинæйы цæугæдæттæ
Æрчхи

**Æрчхи** () у Цæгат Ирыстоны цæугæдон, Хуымæллæджы доны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Фенхель

**Фенхель** () у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Дзыджына

**Дзыджына** (, ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуымæтæджы басæг

**Хуымæтæджы басæг** (, ) у басæджы хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Парана (цæугæдон)

**Парана́** (, ) у стыр цæугæдон Хуссар Америкæйы. Цæугæдоны дæргъ у 2570 км.

Категори:Бразилийы цæугæдæттæ
Категори:Парагвайы цæугæдæттæ
Категори:Аргентинæйы цæугæдæттæ
Машук

**Машу́к** () у хох Цæгат Кавказы, Гуымы Хъæрмæдоны цур. Хохы бæрзæнд у 993 метры.

Категори:Стъараполы крайы хæхтæ
Дуэро

**Дуэ́ро** () кæнæ **До́ру** () у Пиренейы æрдæгсакъадахы цæугæдон. Цæугæдоны дæргъ у 897 км.

Категори:Испанийы цæугæдæттæ
Категори:Португалийы цæугæдæттæ
Уллучай

**Уллучай** (, ) у Дагъистаны цæугæдон. Йæ дæргъ у 111 км.

Категори:Дагъистаны цæугæдæттæ
Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ
Куырæйтты дон

**Куырæйтты дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрхоны комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Уæлладжыргомы цæугæдæттæ
Сленг

**Слӕнг** (  ) у дзырдты æмбыр кæнæ дзырдты ног нысаниуджытæ, стæй, литературон æвзаджы нормæимæ чи нæ æмбæлы, ахæм ныхӕстӕ.

## Ӕрвитӕнтӕ
* Англисаг слӕнджы дзырдуат
Земцъынагом

**Земцъынагом** кæнæ **Зенцъына ком** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Захъхъагомы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975

Категори:Захъхъагом
Портсмут

**По́ртсмут** () у сахар Англисы хуссары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Англисы сахартæ
Суархы дон

**Суархы дон** (*[[Суарх]]* + *дон*) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Стырдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Зæбан-е Зæнан

**Зæбан-е Зæнан** ( — *Zabān-e Zanān* — «сылгоймæгты хъæлæс/ӕвзаг») уыдис Исфаханы персайнаг æвзагыл радикалон сылгоймæгты журнал (1919-æм азы 18 июлæй — 1921-æм азы 1 январы онг). Редактор — Садихъе Доулатабади ().

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ираны мыхуыр
Хъайсыны къахыр

**Хъайсыны къахыр** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Хъобаны сæрмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хъобангом
Бæтæйы рагъ

**Бæтæйы рагъ** у рагъ Цæгат Ирыстоны. Ис Хъобаны сæрмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Хъобангом
Лыхны

**Лыхны** (, ) у хъæу Абхазы Гудаутæйы районы. Уыдис Абхазы кънйазады сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гудаутæйы районы цæрæнрæттæ
Дауни, Роберт (кæстæр)

**Ро́берт Джон Да́уни-кæстæр**, зындгонд у куыд *RDJ* (; райгуырдис 1965-ӕм азы 4 апрелы Манхэттены) у америкæйаг актёр. Йӕ кинонывтæ куыд сæйраг актёр, æнæхъæн дунейы æрæмбырд кодтой 14 миллиард долларæй фылдæр. Журнал Time йӕ схуыдта "one of the 100 most influential people in the world".

## Фиппаинæгтæ

Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:АИШ-ы киноактёртæ
Латгали

**Латга́ли**, вариант: **Ла́тгале** (; ) у историон-культурон регион Латвийы скæсæны. У латгалаг адæмы бæстæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Латвийы историон регионтæ
Видземе

**Ви́дземе** () у Латвийы историон регион.

Категори:Латвийы историон регионтæ
Уилцайы комы дон

**Уилцайы комы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Категори:Къасарагом
Æбаты Шамил

**Æбаты Бекмурзæйы фырт Шамил** (1878-æм азы Чырыстонхъæу — 1940-æм азы 8 ноябры Дзæуджыхъæу) у дыгурон поэт æмæ революционер. 

## Цардафыст
Æбаты Шамил райгуырд 1878 азы Чырыстонхъæуы. 1893 азы хъæууон иукъласон скъола каст фæци, фæлæ, фыдæй сидзæр кæй уыд, уымæ гæсгæ йын дарддæр ахуырæн фадат нал уыд æмæ зæххы куыст кæнын райдыдта.

1904 азы Æбайы-фырт бацыд Чырыстонхъæуы сусæг куыстгæнæг политикон къордмæ æмæ уæдæй фæстæмæ аныгъуылд революцион змæлды. Архайдта 1905—1907 азты революцийы. 1910—1917 азты алы хъæуты скъолаты куыста ахуыргæнæгæй, революцион зондахаст парахат кодта зæхкусджыты æмæ Садоны æрзæткъахæнты шахтерты ’хсæн. Коммунистон партимæ бацыд 1917 азы. 1919 азы йæ сусæг парт-конференцийы сæвзæрстой УК(б)П-йы Ирыстоны организацийы зылды комитеты сæрдарæй æмæ парти «Кермен»-ы къорды революцион хæстон советы уæнгæй.

1920 азæй Æбаты Шамил куыста бæрнон бынæтты: уыд облæххæсткомы Президиумы уæнг, облæсты адæмон ахуырады хайады сæргълæууæг, Цæгат Ирыстоны педагогон институты директор æмæ æнд. Æрцахстой йæ 1937 азы, амард 1939 азы 8 ноябры. 

Æбаты Шамил сфæлдыстадон куыст райдыдта хæрзæрыгонæй, йæ уацмыстæ фыццаг хатт мыхуыры фæзындысты 1907 азы газет «Ног цард»-ы. Шамил ныффыста пьссæ «Лæгсæрдтæ», радзырдтæ «Темурухътæ», «Хъанцау», «Къæсхури Исмел» æмæ æндæртæ, ратæлмац кодта революцион зарæг «Варшавянкæ», æмæ уый 1920 азы мыхуыргонд æрцыд газет «Кермен»-ы. Революцийы фæстæ йæ уацмысты темæ уыд Октябрь, Ленин, фæскомцæдис, К. Маркс, 1 Май, фæллойгæнæг æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Шамил
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирон революционертæ
Хъороты Хъазыбег

**Хъороты Алыксандры фырт Хъазыбег** (райгуырдис 1908-æм азы Ерманы хъæуы — амардис 1964-æм азы) у ирон фыссæг.

## Цардафыст
Хъороты Хъазыбег райгуырд 1908 азы Урстуалты Ерманы хъæуы. Уым арвыста йæ сабибонтæ. 1919 азы баззад сидзæрæй æмæ гуыбыны хардзыл цыд фыййау. Хъороты Хазыбег Хуссар Ирыстоны лигъдæттимæ рахызт Цæгат Ирыстонмæ. Ам хъомыл кодта сидзæрдоны. Бацыд фæскомцæдисы рæнхъытæм. 1923 азы Дзæуджыхъæуæй афтыд Калакмæ æмæ кусын райдыдта типографийы чингуыты цъæрттæгæнæн цехы.

1926 азы Хъазыбеджы равзæрстой Гуырдзыстоны паддзахадон рауагъдады типографийы фæскомцæдисон организацийы разамонæгæй. Дыууæ азы фæстæ йæ айстой Коммунистон партийы рæнхъытæм æмæ ахуырмæ бацыд коммунистон изæрон уæлдæр скъоламæ. 1929 азы Гуырдзыстоны Компартийы ЦК Хъоройы фырты сæвæрдта Цхинвалы типографийы директорæй. Цалдæр азы фæстæ та йæ равзæрстой Хуссар Ирыстоны фæскомцæдисы обкомы секретарæй. 1937 азмæ та уыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон рауагъдады директор. Кусæг къласы ’хсæн ссардта йæ амонд æмæ йын схæлар кодта йæ курдиат, кусæг тематикæйыл фыст йæ фыццаг æмдзæвгæтæ мыхуыры фæзындысты 1930 азы. 

Фыста уацмыстæ сывæллæттæн дæр. 1935 азы сын рауагъта чиныг «Ног хъæлæс», ирон æвзагмæ раивта зындгонд уацмыс «Мюнхаузены хабæрттæ». Цалдæр хатты рацыд мыхуыры.

1937 азы Хъороты Хъазыбеджы ахаста фыд рæстæджы уылæн. Зынты, стыр зынты дзы бахаудта, фæлæ уæддæр йæ зæрдæйы хæрамдзинад нæ сæвзæрд, уарзон ын уыд йæ Райгуырæн бæстæ æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг дард Сыбыры ахæстоны дæр фыста патриотон æмдзæвгæтæ. Уыдон чиныгкæсæгмæ фæхæццæ сты, фæндзайæм азты йæ куы сраст кодтой, Ирыстонмæ куы æрыздæхт æмæ йæ хуыздæр уацмыстæ 1958 азы куы рацыдысты, уæд.

Хъоройы фырт та кусын райдыдта Цхинвалы типографийы директорæй, кодта сфæлдыстадон куыст, фæлæ йæ уæззау зæрдæниз бирæ цæрын нал бауагъта — йæ уарзон адæмæй фæхъуыд 1964 азы.

## Фиппаинæгтæ

Хъазыбег
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:1908-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ерманы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1964-æм азы чи амардис, уыдон
Тæрхæгдур

**Тæрхæгдур** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Урсдоны комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Курземе

**Ку́рземе** (, ), историон вариантæ: **Курля́нди** (, ), **Курони** () у историон регион Латвийы ныгуылæны.

Категори:Латвийы историон регионтæ
Кулдигæ

**Ку́лдигæ** () у сахар Латвийы, Кулдигæйы крайы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Латвийы сахартæ
Виффӕгъиӕ

**Виффӕгъиӕ**(грекъ. Βηθφαγή)  ,  у чырыстон дины бынат Елеоны хохыл Иерусалимы скæсæны .

Синоптикон Евангелие фысты ис, Йесо Виффӕгъиӕйы кæй æрлæууыд, цалынмæ Иерусалиммæ нæ бацыд. 

## Ирон ӕвзаджы
Ирон ӕвзаджы у чиныгон ист (ома, литературон) бердзейнаг ӕвзагӕй. Фыццаг хатт йӕ ныффыста Шёгрен, йӕ чиныджы "Сыгъдӕг Евангелие" (1864)(Маркозӕй Евангелие, Сӕр 11:1) ахӕм формӕйы "Вiффӕҕiа", кӕцы нырыккон ӕвзаджы орфографийы дӕтты Виффӕгъиӕ.
## Фиппаинӕгтӕ
Хъилы дзуар

**Хъилы дзуар** – хæдзары, бинонты дзуæрттæй иу, йæ ном ын ссарынц чындзæхсæвы фæтк æххæстгæнгæйæ. Чызджы хæдзары-иу Хъилы дзуары куырдтой, цæмæй чындзы йæ мойы хæдзармæ фæндагыл бахиза алыхуызон фыдбылызтæй; чындз-иу йæ мойы хæдзарыл куы сæмбæлдис, уæд-иу ног чындзы æмæ ног бинонты Сафа, Бынаты хицау æмæ уыимæ Хъилы дзуарыл бафæдзæхстой æмæ сæ куырдтой, цæмай сыл аудой æмæ сын ахъаз кæной. Этнографион литературæйы æмбæлы, хæххон фæндæгты бардуаг чи у, ахæм Хъилы дзуар дæр. Фæкувынц æм æмæ дзы ахъаз фæкурынц хæххон фæндæгтыл уæрдæтты чи фæцæуы, уыцы бæлццæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Æссон ком

**Æссон ком** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы, Лезгорæй цæгатырдыгæй.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. 

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Дыгургом
Галаузы дон

**Галаузы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Айгомæджы доны галиу фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Оранжхуыз цæугæдон

**Оранжхуыз цæугæдон** (, ) у стыр цæугæдон Африкæйы хуссары. Цæугæдоны дæргъ у 2200 км.

Категори:Лесотойы цæугæдæттæ
Категори:Хуссар Африкæйы цæугæдæттæ
Категори:Намибийы цæугæдæттæ
Вахш

**Вахш** (**Сурхоб**; ; ) у Таджикистаны цæугæдон, Амударьяйы фæрсагдон. Йæ дæргъ у 524 км.

Категори:Таджикистаны цæугæдæттæ
Цыхцыры дон

**Цыхцыры дон** кæнæ **Цыхцырыдон** у суадон Цæгат Ирыстоны. Ис Цъамады хъæуы цур.      

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны суадæттæ
Сау дзуар

**Сау дзуар** у хъæдтæ æмæ сæ цыдæриддæр хъæздыгдзинадæй ис, уыдон бардуаг. 

Адæм афтæ хъуыды кæнынц, зæгъгæ, Сау дзуар хъæдты хъæздыгдзинæдтæй лæвар кæны æрмæстдæр ын табу чи кæны, уыдонæн. Уымæ гæсгæ алы аз дæр августы кæрон — сентябры райдианы Ирыстоны бирæ хъæуты кодтой Сау дзуары бæрæгбон. Хъæугуывдты кусæрттагæн æргæвстой æхсæны мысайнæгтæй æлхæд нæл фыс. Куывды адæм-иу Сау дзуар æмæ Иры иннæ дзуæрттæй, куыд Æфсати æмæ Аниголæй куырдтой, цæмæй хъæубæстæн уой рæдау æмæ сын сæ хъæздыгдзинадæй хай кæной. Хъæубæстæ та-иу дзырд радтой, кæй никуы ферох кандзысты Сау дзуар æмæ иннæ дзуæртты рæдаудзинад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Уругвай (цæугæдон)

**Уругва́й** (, ) у стыр цæугæдон Хуссар Америкæйы. Цæугæдоны дæргъ у 1600 км.

Категори:Бразилийы цæугæдæттæ
Категори:Аргентинæйы цæугæдæттæ
Категори:Уругвайы цæугæдæттæ
Теннесси (цæугæдон)

**Теннесси** () у Америкæйы Иугонд Штатты цæугæдон, Огайойы доны фæрсагдон. Цæугæдоны дæргъ у 1470 км.

Категори:Алабамæйы цæугæдæттæ
Категори:Кентуккийы цæугæдæттæ
Категори:Миссисипийы цæугæдæттæ
Категори:Теннессийы цæугæдæттæ
Рио-Гранде

**Ри́о-Гра́нде** () у Цæгат Америкæйы цæугæдон. Йæ дæргъ у 3060 км.

Категори:Колорадойы цæугæдæттæ
Категори:Нью-Мексикойы цæугæдæттæ
Категори:Техасы цæугæдæттæ
Категори:Мексикæйы цæугæдæттæ
Вяткæ (цæугæдон)

**Вя́ткæ** (, , , , ) у Уæрæсейы европæйаг хайы цæугæдон, Камæйы стырдæр рахиз фæрсагдон. Йæ дæргъ у 1314 км.

Категори:Удмуртийы цæугæдæттæ
Категори:Кировы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Тæтæрстаны цæугæдæттæ
Дæллаг Тунгускæ

**Дæллаг Тунгу́скæ** () у стыр цæугæдон Сыбыры, Енисейы фæрсагдон. Йæ дæргъ у 2989 км.

Категори:Красноярсчы крайы цæугæдæттæ
Категори:Иркутсчы облæсты цæугæдæттæ
Юкон (цæугæдон)

**Ю́кон** () у стыр цæугæдон Цæгат Америкæйы. Йæ дæргъ у 3190 км.

Категори:Канадæйы цæугæдæттæ
Категори:Аляскæйы цæугæдæттæ
Иравади (цæугæдон)

**Ирава́ди** () у Мьянмæйы цæугæдон. Йæ дæргъ у 2300 км.

Категори:Мьянмæйы цæугæдæттæ
Кришнæ (цæугæдон)

**Кри́шнæ** (, , ) у Индийы цæугæдон. Йæ дæргъ у 1401 км.

Категори:Индийы цæугæдæттæ
Колумби (цæугæдон)

**Колумби** () у стыр цæугæдон Цæгат Америкæйы. Йæ дæргъ у 2000 км.

Категори:Канадæйы цæугæдæттæ
Категори:Вашингтоны штаты цæугæдæттæ
Категори:Орегоны цæугæдæттæ
Муррей (цæугæдон)

**Му́ррей** кæнæ **Ма́рри** () у Австралийы стыр цæугæдон. Йæ дæргъ у 2508 км.

Категори:Австралийы цæугæдæттæ
Ишим (цæугæдон)

**Иши́м** (, ) у цæугæдон Азийы, тæдзы Уæрæсейы æмæ Хъазахстаны. Цæугæдоны дæргъ у 2450 км. 

Категори:Хъазахстаны цæугæдæттæ
Категори:Омсчы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Тюмены облæсты цæугæдæттæ
Джамнæ

**Джа́мнæ**, варианттæ: **Яму́нæ**, **Джу́мнæ** () у Индийы цæугæдон, Ганджы фæрсагдон. Йæ дæргъ у 1376 км.

Категори:Индийы цæугæдæттæ
Категори:Ганджы фæрсагдæттæ
Стыр Зеленчук

**Стыр Зеленчу́к** (, , , ) у Цæгат Кавказы цæугæдон, Хъобаны фæрсагдон. 

Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Категори:Стъараполы крайы цæугæдæттæ
Категори:Краснодары крайы цæугæдæттæ
Чысыл Зеленчук

**Чысыл Зеленчу́к** ():

* Чысыл Зеленчук — хъæу.
* Чысыл Зеленчук — цæугæдон.
Рцывашки

**Рцывашки** () у Кæсæг-Балхъары цæугæдон, Балхъары Цæрæчы фæрсагдон. 

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Донысæр (ком)

**Донысæр**, дыгур. **Донисæр** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Уæллагкомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæллагком
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Къæйысæры æхсæрдзæн

**Къæйысæры æхсæрдзæн** у æхсæрдзæн Цæгат Ирыстоны. Ис Сонгуыты комы.

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæрдзæнтæ
Категори:Уæллагком
Чысыл Зеленчук (цæугæдон)

**Чысыл Зеленчу́к** (, , , ) у Хъæрæсе-Черкесы цæугæдон, Хъобаны галиу фæрсагдон. 

Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Золкæ (цæугæдон)

**Золкæ** (, ) у Цæгат Кавказы цæугæдон, Хъуымы фæрсагдон. 

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Категори:Стъараполы крайы цæугæдæттæ
Мзымтæ

**Мзы́мтæ** (, ) у цæугæдон Краснодары крайы.

Категори:Краснодары крайы цæугæдæттæ
Марухæ

**Марухæ** (, ) у хъæу Хъæрæсе-Черкесы Зеленчукскаяйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зеленчукскаяйы районы цæрæнрæттæ
Дæллаг Архыз

**Дæллаг Архы́з** (, ) у посёлок Хъæрæсе-Черкесы Зеленчукскаяйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зеленчукскаяйы районы цæрæнрæттæ
Парагвай (цæугæдон)

**Парагва́й** (, ) у стыр цæугæдон Хуссар Америкæйы, Паранайы фæрсагдон. Цæугæдоны дæргъ у 2695 км.

Категори:Бразилийы цæугæдæттæ
Категори:Боливийы цæугæдæттæ
Категори:Парагвайы цæугæдæттæ
Категори:Аргентинæйы цæугæдæттæ
Нарвæ (цæугæдон)

**На́рвæ** (, ) у Уæрæсейы æмæ Эстонийы цæугæдон.

Категори:Ленинграды облæсты цæугæдæттæ
Категори:Эстонийы цæугæдæттæ
Турнеэльвен

**Ту́рнеэльвен**, варианттæ: **Турнэ-эльв**, **Торнеэльв** () кæнæ **Торнионйоки**, **Торнио-Йоки** () у Швецийы æмæ Финляндийы цæугæдон.

Категори:Швецийы цæугæдæттæ
Категори:Финляндийы цæугæдæттæ
Кемийоки

**Ке́мийоки** () у Финляндийы стырдæр цæугæдон.

Категори:Финляндийы цæугæдæттæ
Фортанга

**Фортанга** (, , ) у Мæхъхъæлы æмæ Цæцæны цæугæдон, Ессæйы фæрсагдон.

Категори:Мæхъхъæлы цæугæдæттæ
Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Валерик (цæугæдон)

**Валери́к** (, ) у Цæцæны цæугæдон, Сунжæйы фæрсагдон.

Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Каракойсу

**Каракойсу** (, , ) у Дагъистаны цæугæдон, Солыйы Хъойсуйы фæрсагдон.

Категори:Дагъистаны цæугæдæттæ
Гломмæ

**Гло́ммæ** () у Норвегийы стырдæр цæугæдон. Цæугæдоны дæргъ у 604 км.

Категори:Норвегийы цæугæдæттæ
Бицъоты Гриш

**Бицъоты Хадзумары фырт Гриш** (райгуырдис 1932-æм азы сыфтæры мæйы 21-æм боны Ставд Дурты — амардис 2014-æм азы) у ирон фыссæг.

## Цардафыст
Бицъоты Гриш райгуырдис Ставд Дурты. Уым арвыста йæ сабибонтæ. Скъоламæ дæр уым бацыд, фæлæ 1945-æм азы йæ ныййарджытимæ ралыгъдысты Черменыхъæумæ. Астæуккаг ахуырад райста уым 1950-æм азы.

Уый фæстæ каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты филологон факультет (1955-æм азы) æмæ, йæхи айв литературæйæн снывонд кæнын кæй сфæнд кодта, уый тыххæй ахуыр кæнынмæ бацыд Мæскуыйы Максим Горькийы номыл Литературой институтмæ.

Афтæмæй, 1960-æм азы Литературой институт каст куы фæцис, уæд æрыздæхт Дзæуджыхъæумæ æмæ куыста Цæгат Ирыстоны республикой газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы литературой кусæгæй. 1961 — 1972-æм азты уыд чингуыты рауагъдад «Ир»-ы аивадон литературæйы редактор, стæй —Цæгат Ирыстоны Фысджыты цæдисы литконсультант, куыста журналтæ «Мах дуг» æмæ «Ногдзау»-ы редакциты.

## Сфæлдыстад
Йæ фæстæ ныууагъта дзæвгар сфæлдыстадон бынтæ: радзырдтæ, уацаутæ, романтæ, публицистон уацтæ, очерктæ. Се ’хсæн — «Цæргæс тæхгæйæ фидауы» (1962); «Мæхи ном уын нæ зæгъын» (1967); «Норст цæхæр» (1969); «Арвы айдæн» (1981); «Удыбæстæ» (1982); «Зæххыл иунæг хъæу — Ставд-Дуртæ» (1995); «Уыцы бæстæм, Нанамæ» (2002); «Кæрдæджы стъалы» (2003) æмæ æнд.

Гриш
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ставд Дурты чи райгуырдис, уыдон
Куырыппы район

**Куырыппы район** (, ) уыди Кæсæг-Балхъары АССР-ы æмæ Цæгат Ирыстоны АССР-ы район. Административон центр — Винограднæй. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны раздæры районтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары раздæры районтæ
Джызæлдоны район

**Джызæлдоны район** () уыди Цæгат Ирыстоны АССР-ы район (1938—1956).

Категори:Цæгат Ирыстоны раздæры районтæ
Хæлгъон

**Хæлгъон** у Цымытийы уæллаг сых.

## Истори
Куырттаты комы Цымытийы хъæуы сæрмæ хицæн сыхæй цардысты дыууæ мыггаджы, Цæгæратæ æмæ Габысатæ, сæ сых хуындис *Хæлгъон*. Рагон ирон таурæгъты чиныджы фыст ис, зæгъгæ, Хæлгъонмæ Габысатæ æрбалыгъдысты Уæлладжыры комæй. Уæлладжыры комы фæтуджджын сты æмæ мыггаджы хистæртæ бауынаффæ кодтой, цæмæй æндæр ранмæ алидзой цæрынмæ. Габысатæ Уæладжыры комæй ралыгъдысты: иутæ Куырттаты коммæ, Цымытимæ — Хæлгъонмæ, иннæтæ — Елхот æмæ Дыгургоммæ. 

Куырттаты комы хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Габысатæй 1880 азæй фæстæмæ Хæлгъоны ничиуал цард — ралыгъдысты Даргъ-Къохмæ. Даргъ-Къохмæ чи алыгъд, уыдонæн сæ хистæр уыдис Состæ. Кæд бæлвырд бæрæг нæу, уæддæр Габысатæ Хæлгъоны фæцардысты 300 азы бæрц. Уымæн æвдисæн сты сæ мæсгуытæ, сæ цæрæн хæдзæрттæ æмæ фосдарæн уæтæртæ.

## Кæс ноджы
* Габысаты мæсгуытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Куырттаты ком
Ангара

**Ангара́** (, ) у стыр цæугæдон Сыбыры, Енисейы фæрсагдон. Йæ дæргъ у 1779 км.

Категори:Красноярсчы крайы цæугæдæттæ
Категори:Иркутсчы облæсты цæугæдæттæ
Шароаргъун

**Шароаргъун** (; ) у Цæцæны цæугæдон, Аргъуны фæрсагдон. Йæ даргъ у 86 км. 

Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Даргъом

**Даргъом** кæнæ **Даргъон** — Æрæфы районы, Уазайы хох æмæ Лескены ’хсæн цы зæхх ис, уый.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы район
Микъелайы цад

**Микъелайы цад**, дыгур. **Микъелай цадæ** у раздæры цад Цæгат Ирыстоны Къæрæугомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæдтæ
Кæронкомы дон

**Кæронкомы дон**, дыгур. **Кæронкоми дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Хæрисыдоны галиу фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Бæрзысæр

**Бæрзысæр**, дыгур. **Бæрзисæр** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Тоборæхъты цад

**Тоборæхъты цад**, дыгур. **Тоборæхъти цадæ** у цад Цæгат Ирыстоны Дыгургомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæдтæ
Къæйсæры цад

**Къæйсæры цад**, дыгур. **Къæйсæри цадæ** у цад Цæгат Ирыстоны Сонгуыты комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæдтæ
Фæстагдон

**Фæстагдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Къæрæугомы доны галиу фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Гӕнджӕфӕ

**Гӕнджӕфӕ**,  у картӕй хъазт, кӕцы у зындгонд Персы ӕмӕ Индийы.
Нæхæсбийтæ

**Нæхæсбийтæ**, дыгур. **Нихæсбийтæ** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Хохы бæрзæнд у 4391 метры. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Сонгуыты хох

**Сонгуыты хох**, дыгур. **Сонгути хонх** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Хохы бæрзæнд у 4405 метры. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Фæстаг цъити

**Фæстаг цъити**, дыгур. **Фæстаг цъете** у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Къæрæугомы.

## Кæс ноджы
* Фæстагдон
* Фæстаг дур

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Гæлдæркъахонтæ

**Гæлдæркъахонтæ** кæнæ **гастроподтæ**, **[[сæтæлджытæ]]** () сты моллюскты бирæнымæцон кълас.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цыколайы дон

**Цыколайы дон**, дыгур. **Чиколай дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрæфы районы цæугæдæттæ
Донысæры дон

**Донысæры дон**, дыгур. **Донисæри дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Гарнисджин доны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Шхельда

**Шхельда** ( — «мæцкъуы», ) у Кавказы хох. Хохы бæрзæнд у 4322 метры.

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Вакциниум

**Вакци́ниум** () у сыфтæрзгъæлæны къутæрты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тетнульд

**Тетну́льд** () у Гуырдзыстоны хох. Йæ бæрзæнд у 4869 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Æрыскъæфы бæлас

**Æрыскъæфы бæлас** () у бæлæсты кæнæ къутæрты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Урс тута

**Урс тута** кæнæ **урс тутабæлас** () у бæлас, тутайы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гестолæ

**Ге́столæ** (, ) у Кавказы хох, Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) бæрзонддæр хохы цъупп. Хохы бæрзæнд у 4860 метры.

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Сидæны дон

**Сидæны дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Категори:Къасарагом
Мармæр

**Мармæр** ( — «æрттиваг дур») — скульптурон цыртытæ æмæ архитектурон амаддзæгтæ кæмæй аразынц, уыцы метаморфион хæххон дуры мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæххон мыггæгтæ
Мыдыбындзы марг

**Мыдыбындзы марг** у мыдхæссæг мыдыбындзыты секреторон рæзынджыты куысты продукт.

## Мыдыбындзы марг медицинæйы
Уымæн ис стыр нысаниуæг медицинæйы. Мыдыбындзы марг у хос къорд низтæн. Адæмон медицинæйы мыдыбындзы марг рагæй фæстæмæ нымайынц хорз хосыл стæгнизæн æмæ нервон рынчынтæн.

Ивгъуыд æнусæн йæ дыккаг æрдæджы рабæрæг ис, куыд мыдыбындзы цæфæй дзæбæх кæнынц хæцъæфты æмæ хъулты стæгниз, стæй фыдгъæдон рæсыдтытæ дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мыддарын
Мыдыбындзы мыдадз

**Мыдыбындзы [[мыдадз]]** — мыдыбындзытæ мыды фæзгъæртæ скæнынæн цы хыссæйы хуызæн массæ саразынц, уый. 

Мыдадз у стæм æрмæг йæ физикон æмæ химикон хиадтæм гæсгæ. Уый хатæнон температурæйы у хъæбæр, 35—40 градусы тæвдады сфæлмæн вæййы æмæ дзы цыфæнды формæйæн дæр ис аразæн, 63 градусы тæвдæй бадон вæййы. 

Мыдадз тæвды дæр, уазалы дæр, умæлы дæр æмæ зæххы мидæг дæр не ’взæр кæны. Уыцы хиадтæ сты мыдддзæн йæ сæрмагонд миниуджытæ. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты заманы мыдадз уыд сæйраг хай æфсæддон къахдарæсы сæрдæны, кæцы дзабыртæм нæ уадзы дон æмæ сæ фæлмæн дары. 

Цыхтахсæн сæудæджерады мыдадзæй цыхтыты сæрдынц æмæ сæ уый хъахъхъæны сæфынæй æмæ бахусæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мыддарын
Категори:Мыдæдзтæ
Мыдадз

**Мыдадз**, дыгур. *мудадзæ* у пластикон буаргъæд, хуымæтæджы липидты хæццæ. Мыдæдзтæй пайда кæнынц фармацевтикой индустрийы.

## Фиппаинæгтæ

*
Эспарцет

**Эспарце́т** () у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

Хуымæтæджы эспарцет у бирæазон мыдхæссæг зайæгой æмæ хорз холлагон культурæ дæр. Эспарцетæн йæ иу гектар дæтты 80—100 килограммы онг
мыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуымæтæджы эспарцет

**Хуымæтæджы эспарце́т** () у бирæазон мыдхæссæг зайæгой, хорз холлагон культурæ дæр. Эспарцетæн йæ иу гектар дæтты 80—100 килограммы онг
мыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Магуса бындз

**Магуса бындз**, вариант: **магусон**, **нæл мыдыбындзытæ**, **магусатæ** сты æхсæнадон мыдыбындзыты нæл, сæйраг хуызæй та мыдхæссæг мыдыбындзыты. Магуса бындз хицæн кæны дзæвгар барæнтæй æмæ æнкъарæнты уæнгты райрæзт кусæг æвзæтимæ абæргæимæ; цæстытæ сты стыр, кæцытæ уæлейæ æндзæвынц кæрæдзиуыл. Рихитæ сты абаргæйæ даргъ; хæтæлфындз у цыбыр; риу фæтæн даргъ базыртимæ. Дидинрыг æмбырдгæнæг аппарат сын нæй; нæй сын рæхойæг фат дæр, йæ бынаты æвæрд вæййы æрдонæмдзыгуыр аппарат; гуыбынæн ис овалон формæ æмæ йæ фæстаг кæронмæ у тымбылæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мыдыбындзытæ
Хуымæтæджы дзедыр

**Хуымæтæджы дзедыр** () у дзедыры хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Урс зокъо

**Урс зокъо** () у хæтæлхуыз зокъо.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Мыдхæссæг зайæгойтæ

**Мыдхæссæг зайæгойтæ** — зайæгойтæ, кæцытæм тæхынц мыдыбындзытæ сæ дидинтæй дидинрыг æмæ буд æмбырд кæнынмæ, æрыгон сыфтæй æмæ талатæй та — æндадзæн буаргъæд.

## Фиппаинæгтæ

*
Хуымæтæджы æхсæлы

**Хуымæтæджы æхсæлы** () у æхсæлыйы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъацæнтæ (хæринаг)

**Хъацæнтæ** кæнæ **судзагхæлттæ** — зайæгойты алыхуызон хæйттæ, кæцыты æфтауынц хæринагмæ йæ хæрзаддæры тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Цитрон

**Цитро́н** кæнæ **цедрат** () у дыргъхæссæг бæлас.

Категори:Бæлæстæ
Майоран

**Майора́н** () у бирæазон кæрдæг, къаххосы хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Портовенере

**Портове́нере** ( , ) у коммунæ Италийы. Ис Специйы провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Специйы провинцийы коммунæтæ
Гиацинт

**Гиаци́нт** () у зайæгойты мыггаг.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хлорофитум

**Хлорофи́тум** () у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кокæ

**Ко́кæ** () у къутæр, эритроксилумы хуыз. Зайы Хуссар Америкæйы.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Какао

**Кака́о** () — йæ тауинæгтæй какао кæмæй аразынц, ахæм тропикон бæлас.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Капибарæ

**Капиба́рæ** () у халхор æхсырæйхæссæг.

 

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тапиртæ

**Тапи́ртæ** () сты æнæкъайсæфтæгджынты мыггаг. Тапир у хуыйы хуызæн, фæлæ уымæй уæлдай амæн ис цыбыр, хæст кæнынмæ цæттæ хæтæлфындзимæ.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Еноттæ

**Ено́ттæ** () сты тугдзых æхсырæйхæсджыты мыггаг.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Пираньятæ

**Пира́ньятæ** () сты тропикон æдзæхдонон тынсисджын кæсæгты мыггаг.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кæсæгтæ
Гудауры дон

**Гудауры дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны, Арагуийы галиу фæрсагдон.

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 560. 

Категори:Хъуды комы цæугæдæттæ
Окрохъана (Тбилис)

**Окрохъана** () у хъæу Гуырдзыстоны. Ис Тбилисмæ хæстæг.

Категори:Тбилисы цæрæнрæттæ
Барракудæтæ

**Барраку́дæтæ** () сты денджызон тынсисджын кæсæгты мыггаг.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кæсæгтæ
Нагъвареви

**Нагъвареви** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Морж

**Морж** () у фыййагкъæхты парвкъорды æхсырæйхæсгæ. 

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Арони

**Арони** () у зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуымæтæджы тюлень

**Хуымæтæджы тюле́нь** () — æцæг тюленьты бинонадмæ чи хауы, ахæм æхсырæйхæссæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Стрешин

**Стре́шин** () у сахары посёлок Гомелы облæсты Жлобины районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гомелы облæсты цæрæнрæттæ
Бохъва

**Бохъва** () у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Ямансу (хъæу)

**Ямансу́ ** (, ) у хъæу Дагъистаны Новолакскоейы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Новолакскоейы районы цæрæнрæттæ
Галайты

**Галайты́** () у хъæу Цæцæны Ножай-Юрты районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ножай-Юрты районы цæрæнрæттæ
Кауаи

**Кауаи** () у АИШ-ы сакъадах, Гавайы сакъадæхтæй иу.

Категори:Гавайы сакъадæхтæ
Категори:АИШ-ы сакъадæхтæ
Кеделоба

**Кеделоба** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тлиси

**Тлиси** (, ) у хъæу Дагъистаны Ахвахы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ахвахы районы цæрæнрæттæ
Рицæ

**Ри́цæ** (, ) у хæххон цад Абхазы. Йæ доны уæлцъар у денджызы æмвæзадæй 950 метрæй бæрзонддæр.

Категори:Абхазы цæдтæ
Азиаг къамбец

**Азиаг къамбец** кæнæ **индиаг къамбец** () у дысæфтæгон цæрæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Миндоро

**Миндо́ро** () у Филиппинты сакъадæхтæй иу. Йæ фæзуат у 10571,8 км2.

Категори:Филиппинты сакъадæхтæ
Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Боракай

**Боракай** () у Филиппинты чысыл сакъадæхтæй иу. Йæ фæзуат у 10,32 км2.

Категори:Филиппинты сакъадæхтæ
Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Катын-Тау

**Катын-Тау** (, ) у Кавказы хох, Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) хохы цъуппытæй иу. Хохы бæрзæнд у 4979 метры.

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Цъухгарты хох

**Цъухгарты хох**, дыгур. **Цъухгарти хонх** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Хохы бæрзæнд у 4299,7 метры. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Комито

**Комито** (, ) у Кавказы хохы цъупп. Ис Цæцæнæй Гуырдзыстоны ’хсæн. Хохы бæрзæнд у 4261 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Цæцæны хохы цъуппытæ
Чъаухи

**Чъаухи** () у Гуырдзыстоны хохы цъупп. Ис Хъазыбеджы муниципалитеты. Хохы бæрзæнд у 3688 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Чайнашки

**Чайнашки** () у Кæсæг-Балхъары цæугæдон, Балхъары Цæрæчы галиу фæрсагдон. 

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Мижирги

**Мижирги** () у Кавказы хох. Хохы бæрзæнд у 5018,7 метры.

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Чохи

**Чохи** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты. Ис Гудамахъары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гвердзинети

**Гвердзинети** () у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы: Тулойтæ, Хъæцмæзтæ, Æлбортæ, Хæбæлатæ, Кокойтæ, Цыхуырбатæ, Джыгкайтæ, Тыбылтæ, Годжыцатæ, Дарчитæ, Къозонтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цыхуырбаты Замирæ

**Цыхуырбаты** (**Цхуырбаты**) **Дмитрийы чызг Замирæ** (райгуырдис 1931-æм азы Цхинвалы — амардис 2010-æм азы 6 июлы) у ирон зонадон интеллигенцийы минæвар, филологон зонæдты кандидат, доцент, Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт ахуыргонд, Хетæгкаты Къостайы премийы лауреат), ахуыргонд, ахуыргæнæг.

## Сæйраг куыстытæ
* Топонимия Южной Осетии в письменных источниках (1979)
* Ойконимия Осетии (названия населенных пунктов Осетии) (2003)

## Æддаг æрмæг
* Официальный сайт Администрации Президента Республики Южная Осетия // Рада Дзагоева. К юбилею выдающегося ученого

## Фиппаинæгтæ

Замирæ
Ушбæ

**У́шбæ** () у Кавказы хох. Хохы бæрзæнд у 4700 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Тихтенген

**Тихтенге́н** (, ) у Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) хохы цъуппытæй иу. Хохы бæрзæнд у 4611 метры.

Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Кидеганис

**Кидеганис** () у Кавказы хохы цъупп. Ис Мæхъхъæлæй Цхета-Мтианеты ’хсæн. Хохы бæрзæнд у 4275 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Мæхъхъæлы хохы цъуппытæ
Доносмта

**Доносмта** (, ) у Кавказы хохы цъупп. Ис Цæцæнæй Гуырдзыстоны ’хсæн. Хохы бæрзæнд у 4176 метры.

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Цæцæны хохы цъуппытæ
Хандо

**Хандо**:

* Хандо — Гуырдзыстоны историон бæстæ.
* Хандо — хъæу Гуырдзыстоны Ахалкалачы муниципалитеты.
* Хандо — хъæу Дагъистаны.
Нарæгсыфджын уæдæрттæг

**Нарæгсыфджын уæдæрттæг** (, ) у уæдæрттæджы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Урс сагхъæд

**Урс сагхъæд** () у къутæр, сагхъæды хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Беджызаты Дудар

**Беджызаты Герасимы фырт Дудар** у ирон адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг. Уый 42 азы дæргъы фембырд кодта Царциаты таурæгътæ.

## Царциаты таурæгътæ
Беджызаты Дудар стыр куыст бакодта царциаты диссæгтæ æрæмбырд æмæ сæ бабæстон кæныныл. Дудары фæллæйттæ 1989 азы мыхуыр кæнын райдыдта журнал «Фидиуæг». Стæй сæ рауагъта хицæн чиныгæй, уый сæ рахаста æппæт ирон адæмы размæ. 

Дудар йæхæдæг куыд зæгъы, афтæмæй Царциаты диссæгтæй йæ къухы цы бафтыд, уый таурæгъгæнджытæ Беджызаты Леуан æмæ Гæмсыры, Абайты Цицга, Бураты Захар, Тотраты Лексо, Мæхъиты Дауыт, Сланты Иликъо æмæ Михакъайы, Мамиты Тасо, Плиты Абе, Саппиаты Бесо æмæ иннæты фæрцы. «Царциаты таурæгътæ парахат не сты, бирæ таурæгъгæнджытæ сæ цыбыртæй дзырдтой, къæзгæйæ, — фыссы уый, — бирæтæ сæ кæд дзырдтой, уæддæр, цыма цæмæйдæр тарстысты, афтæ. Гæмсыр æмæ мын Тасо афтæ загътой: «Цæмæн дæ хъæуынц Царциатæ, Хуыцауы фæндæй сæфт сты, æмæ Хуыцауы хъыджы чи цæуы — фæфыдæх дæм уыдзæни»».

## Литературæ
* Цгъойты Хазби. Арвы дуар. Ирон мифологион æмæ цардыуаджы дзырдуат (дыккаг рауагъд). – Дзæуджыхъæу, 2017 – 753 с.

## Фиппаинæгтæ

 

Дудар
Категори:Ирон фысджытæ
Пацъагом

**Пацъагом** кæнæ **Хъемултайы ком** у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Комы мидæг кæлы Пацъайы дон.

## Мыггæгтæ
* Абана: Тедетæ
* Бахутæ: Тедетæ
* Гоккотæ: Цхуырбатæ, Багатæ
* Дыргъджын: Тедетæ
* Елхъантæ: Багатæ
* Кæрдоджын: Багатæ
* Котанто: Биазыртæ
* Нæзыджын: Козатæ, Биазыртæ
* Сæридтатæ: Багатæ, Тедетæ
* Сохтæ: Остъатæ
* Хæлиудон: Багатæ
* Хихатæ: Цыхуырбатæ
* Хъемулта: Багатæ, Гусалтæ, Коцтæ, Биазыртæ, Хуыбецтæ, Цыхуырбатæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Зокъо

**Зокъо**, варианттæ сты: **къозо**, **сокъо** — зокъоты гуырдзы буары дзурыны ном.

## Фиппаинæгтæ

*
Сырх зокъо

**Сырх зокъо** кæнæ **гæдыбæласы бын зайæг зокъо**, дыгур. *сурхкъоппа* () у, лекцинумы мыггагмæ чи хауы, ахæм зокъоты иумæйаг ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Спаржæ

**Спа́ржæ** () — спаржæхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг. Хосгæнæн спаржæйы уæлхæйттæй пайда кæнынц кулинарийы.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ирон сæнк

**Ирон сæнк** () у сæнчы хуыз, Хуссар Кавказы эндемик.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Иридодиктиум

**Иридоди́ктиум** () у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фæндом

**Фӕндом** () у , арæзт у , кæцытæн характерон у æмгардзинады æнкъарæнтæ иннæтимæ, кæцытæн ис иумæйаг интерестæ.  

Фӕндомæн йæ бон у рæзын. Фæнты цымыдисдзинады темæ гæнæн ис æмæ уа нарæгæй бæрæггонд, здæхт цыдæр ахæм  кæнæ индивидуалон зындгонд адæймагмæ, кæнæ æнæхъæн хоббитæ, жанртæ кæнæ модæтæ æххæст кæнгæйæ.

Æрвылазон конвенцитæ, куыд , ,  æмæ  сты иуæй-иу зындгонддæр æмæ, фылдæр æрбацæуæг адæм кæм вæййынц, ахæм мадзæлттæ, кæцытæ æххæст кæнынц æмхуызон фӕндомтæ.

Категори:Хобби
Фæтæнсыф дзæнгæрæгой

**Фæтæнсыф дзæнгæрæгой** (, ) у дзæнгæрæгойы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мæтæгхуыз

thumb|right|250px|Мæтæгхуыз
**Мæтæгхуыз** кæнæ **розæхуыз**, **уардихуыз** у уардийы (мæтæджы) хуызæн фæлурссырх. HEX-ы код — #FFC0CB.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуызтæ
Æнцъылдтæ зокъо

**Æнцъылдтæ зокъо** кæнæ **æнцъылдхудон** (, ) у зокъоты хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Къуызыр

**Къуызыр** кæнæ **[[гуыркъо]]** — гоммыггагджынты (хихджын æмæ иуæй-иу æндæр зайæгойты) хуызивд билцъ (къозæ). Йæ формæ у тымбыл кæнæ дæргъдымбыл, у хæрвцъæрттæй æмбæрзт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойты морфологи
Кунжут

**Кунжу́т** кæнæ **сеза́м** () у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Скъæлзойсыфджын амбрози

**Скъæлзойсыфджын амбрози** () у хæмпæлгæрдæг, амброзийы хуыз. Йæ дидинæджы рыг адæймагмæ æвзæрын кæны аллергийы низтæ.

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Хæмпæлгæрдæджытæ
Канталупæ (зайæгой)

**Канталупæ** () у несийы хицæн хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Карфаген

**Карфаген**:
* Карфаген — рагон сахар Африкæйы цæгаты.
* Карфаген — Зæххастæуы денджызы регионы рагон паддзахад.
* Карфаген — Тунисы фестиваль.
* Ног Карфаген — Испайнаг Картахенæйы рагон ромаг ном.

## Кæс ноджы
* Картаго
* Картахенæ
* Картидж
Анфим

**А́нфим**, вариант: *Антим* () у бердзенаг равзæрды нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нæлгоймаджы нæмттæ
Феоктист

**Феокти́ст**, вариант: **Теоктист** () у нæлгоймаджы бердзенаг ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нæлгоймаджы нæмттæ
Насхуызтæ

**Насхуызтæ** () сты дыхайон зайæгойты бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Насджын

**Насджын** (дыгур. *насгун*) — йæ мидæг æууæрст нас (фыхæй) кæмæн вæййы, ахæм чъири.

Категори:Ирон хæринæгтæ
Хъуыназокъо

**Хъуыназокъо** кæнæ **хъуына зокъо**, **[[хъуына]]** — алыхуызон зокъотæ, кæцытæ аразынц къабузуадзгæ мицелитæ æнæ егъау, æнцонæй базонгæ дыргъты буартæ. Иуæй-иутæ дзы ахъаззаг къаддæр кæнынц тыллæджы бæрц. Зокъотæ хъыгдарынц хорты бавæрæнты, холлæгты, хос æмæ хъæмпы. Хаттгай хæринæгтæ нал сбæззынц зокъоты токсикон метаболиттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Хор

**Хор**, дыгур. *хуар* — нæмыгон зайæгойтæ; сæ нæмгуытæй æрыссынц ссад, ссадæй та скæнынц алыгъуызон хæринæгтæ.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Хъæууон хæдзарад
Хор (нысаниуджытæ)

**Хор**:

* Хор — нæмыгон зайæгойтæ;
* Хор кæнæ хъæбæрхор;
* Хор — Хуры дыгурон ном.
Орсундак

**Орсунда́к** () у раздæры хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы, Булунгуйы хъæуы хай.

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Кям

**Кям** () у раздæры хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы, Булунгуйы хъæуы хай.

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Рагон ирон мыггæгтæ

Ирон адæмон таурæгъмæ гæсгæ, Ос-Бæгъатырæн йæ фыццаг ус Æхсинæй райгуырд цыппар фырты: Цæраз/Цæразон, Кусæг/Кусæгон, Сидæм/Сидæмон æмæ Æгъуыз. Номыл усæй та йын райгуырд иу фырт — Тидла. Уымæй дарддæр ма Кусæгæн райгуырд фырт — Цъæхил, уый уæлдай тынг уарзтой Ос-Бæгъатыр æмæ Æхсин. Ацы æхсæз æфсымæрæй равзæрдысты Ос-Бæгъатыры бирæ цæуæт. Ос-Бæгъатыры цæуæты нæмттæй фæзындысты рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Сидæмонтæ, Æгъуызатæ, Цъæхилтæ æмæ Тидлатæ.

## Кæс ноджы
* Ирон мыггæгтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Комы дон (Джоджорайы фæрсагдон)

**Комы дон** кæнæ **Хъефселтгомы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Джоджорайы галиу фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Етдзатæ

**Етдзатæ** кæнæ **Еццатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Едзатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Адырсу

**Адырсу** (, ) у Кæсæг-Балхъары цæугæдон, Пахсæны фæрсагдон. 

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Мугутæ

**Мугутæ** () сты ирон мыггаг.

## Зынгæ Мугутæ
* Мугуты Хадзы-Мурат (1893—1968) — фыссæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Перге

**Перге** кæнæ **Перга**, **Пергъи** (, ) уыдис Ромаг провинци Памфилийы сæйраг сахар, ныртæккæ ис Антальяйы цур (район Аксу).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Памфилийы сахартæ
Малхъар

**Малхъар** кæнæ **Малхъары æхсæнад** () уыд Асыйы стырдæр æхсæнад. Малхъары ныгуылæйнаг сыхæгтæ сты Дыгургом.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Асы
Патерсон (Нью-Джерси)

**Па́терсон** () у Нью-Джерсийы сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нью-Джерсийы сахартæ
Хумеси æртæ

**Хумеси æртæ**, нырыккон ном у **Æртæ хойы**, дыгур. **Æртæ хуæри** () у æхсæрдзæн Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы.

## Кæс ноджы
* Хумесы дон

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæрдзæнтæ
Категори:Дыгургом
Мæхчесчы район

**Мæхчесчы район** () уыди Цæгат Ирыстоны АССР-ы район (1938—1956).

Категори:Цæгат Ирыстоны раздæры районтæ
Ныхасгом

**Ныхасгом** () кæнæ **Ныхас** у Уæлладжыргомы хай.

## Кæс ноджы
* Ныхасы Уастырджи

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Уæлладжыргом
Таймазы цъити

**Таймазы цъити**, дыгур. **Таймази цъете** у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Ныхасы Уастырджи

**Ныхасы Уастырджи** у дзуар Цæгат Ирыстоны. Ис Ныхасгомы.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Ирыстоны дзуæрттæ
Дзуар (кувæндон)

**Дзуар** — зæдтæ æмæ дауджытæ, стæй æндæр бардуæгты номыл кувинæгтæ кæдæм æрхæссынц, ахæм кувæндæттæ æмæ куывддæттæ. Гæнæн ис, æмæ хох, лæгæт, хъæды къох, дуры цæнд, бæлас, зæронд аргъуаны хæлддзæгтæ уой кувæндæттæ. Дзуар куыд арæх æмæ цас рагон сты, уымæ гæсгæ дих кæнынц афтæ: æппæт Ирыстоны иумæйаг дзуæрттæ, комбæсты дзуæрттæ, хъæубæсты дзуæрттæ æмæ хицæн мыггæгты дзуæрттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзуар
Дзуар (мифологи)

**Дзуар** у зæд, бардуаг ирон мифологийы. Дзуар фылдæр хатт вæййы хицæн мыггæгтæ, хъæутæ, æмæ бынæтты хæрзгæнæг, аудæг, фæлæ арæх æмбæлы куыд аграрон бардуаг (Хохы дзуар), стæй лæппу цот чи дæтты, ахæм бардуаг (Фыры дзуар) æмæ æнд. Ирон адæм куыд нымайынц, афтæмæй дзуар вæййы алы хуызты: адæймаджы хуызы (Ног дзуар), фыры хуызы (Фыры дзуар), къодахы хуызы (Ататы дзуар) йæ базыртæ рухс кæмæн уадзынц, цæхæртæ кæмæн калынц, ахæм æнахуыр стырбазырджын цæрæгойы хуызы (Ичъына) æмæ æнд.

## Кæс ноджы
* Комы дзуæрттæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Историон-культурон регион

**Историон-культурон регион** кæнæ **историон-этнографион регион** – ахæм территори, æмæ дзы цы адæм цæры, уыдонмæ сæ иумæйаг историон хъысмæт æмæ социалон-экономикон рæзт æмæ кæрæдзийы æндæвдмæ гæсгæ фæзынди æмæ ис æнгæс культурон æмæ царды уаджы хицæндзинæдтæ, кæцытæ зынынц сæ материалон культурæйы-традицион цæрæнуæтты хуызты, фæлдзæуæн мадзæлтты, хойраджы, хæдзары дзаумæтты, уалæдарæсы, къахыдарæсы, фæлындæнты æмæ æнд.ах., стæй сæ монон культурæйы-къæлиндарон фæтк æмæ æгъдæутты, зондахасты, фольклоры æмæ æнд.ах. Историон-культурон регионтæ сты, зæгъæм, Цæгат Кавказ, Астæуккаг Азийы регион æмæ æнд.ах.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Этнографи
Категори:Регионтæ
Нæлы дзуар

**Нæлы дзуар** – Дыгургомы Фæснæлы хъæуы бардуаг ирон мифологийы; æвдыст цæуы фыры хуызы. Куыд хъæубæсты бардуаг, афтæ фæстæдæр йæ ахадындзинад æрхаудис, фæлæ йын лæвæрд æрцыд сылгоймæгтæн нæлгоймаг цот дæттыны хъомыс. Йæ кувæндонмæ цыдысты, æрмæст чызджытæ кæмæн гуырыдис, уыцы æрыгон сылгоймæгтæ æртæ чъирийы æмæ бæгæныимæ. Дзуарæй куырдтой, цæмæй сын ратта нæлгоймаг цот. Иуæй-иу хатт-иу Дзуары бынмæ æрбацыдысты куырдуаты бадæг чызджытæ дæр æмæ-иу рагацау дзуарæй куырдтой, цæмæй сын фидæны ратта нæлгоймаг цот. Раст ахæм функцитæ æххæст кодта **Фыры дзуар** дæр Дæргъæвсы цæрджытæн.

## Кæс ноджы
* Нæл изæд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Аспидтæ

**А́спидтæ** () сты маргджын кæлмыты бинонад.

Категори:Кæлмытæ
Цъархор

**Цъархор** () у сасчыты дæлбинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сасчытæ
Тутыртæ

**Тутыртæ** — Тутыры номыл ирон адæм бæрæгбон кодтой Стыр комбæттæны фыццаг къуыри. Уыцы къуыри хуыйны «*Тутыры къуыри*». Йæ фыццаг æртæ боны уыдысты уæлдай карздæр марходарæн æмæ фæдзæхсæн бонтæ. Къуырисæры-иу бон-изæрмæ лæгтæ ком дардтой Уастырджийы номыл, устытæ æмæ чызджытæ та ма — се ’фсымæрты цардамонды тыххæй дæр. Уымæ гæсгæ йæ хуыдтой «æфсымæрты комдарæн». Дыццæджы ком дардтой, цæмæй адæм афæдзы дæргъы хъæздыг уой хæдзарон маргъæй, æфсæст уой хорæй, сæхæдæг æнæниз, æнæфыдбылыз, æнæзиан уой.

Тутыры æртыццæг хуыдтой Тутыры æрвитæн бон. Уыцы бон у уæлдай кадджындæр фæдзæхсæн бон. Бинонтæй-иу иу сылгоймаг, зæрдæхæлардæр, йæ къух хуыздæр кæмæн уыд, уый райсомæй æнæдзургæйæ сыстад, хæргæ нæ, фæлæ дон дæр нæ банызтаид, афтæмæй алкæй, уæлдайдæр та сывæллæтты дзаумæтты рахиз уæхсчы, худты рахизфарс сырх æндахæй дзуарæвæрд сынчытæ скодта. Уый хуындис *Тутыры сынк*. Ахæм сынк кæй дзаумайыл уыд, ууыл, дам, афæдзы дæргъы хæйрæджыты бар нал цыд, сæ фыдбылызæй йын тæссаг нæ уыд. Тутыры æртыццæджы ирон адæм цыдысты зæрингуырдтæм, куырдтæм æмæ-иу сæхицæн кæнын кодтой æвзист къухдарæнтæ, кæрдтæ, гутоны æфсæнтæ, сывæллæттæн — къæрцгæйнæгтæ æмæ æндæртæ. Сывæллæттæн чындзытæ кодтой фæдзæхсæн чингуытæ. Сæ мидæг сын æвæрдтой рæхысы хафæнтæ, маргъы фаджыс, æфсæйнаджы муртæ æмæ æндæртæ. Уыцы чингуытæ-иу бафтыдтой сывæллæтты æфцæджы. Уыцы бон-иу хæдзары нæлгоймæгтæ райсом раджы — сæумæдæвдæгæй æнæхъæлæбайæ сыстадысты æмæ мадзурайæ цыдысты хъæдмæ хъæдæрмæг кæнынмæ. Тутыры æртыццæджы конд хъæдæрмæгæй арæзтой æфсондзтæ, тæбынгтæ, стивдзтæ, рæтæнæгтæ. Фидардæр, дам, сты. 

Тутыры бæрæг къуыри дæр мархойы рæстæгмæ хауы: дзидза, сойаг хæрын нæ фæтчыд. Уымæ гæсгæ ирон адæм бæрæгбоны хæринагæн кодтой мæнæуы дзæрна. Хуыдтой йæ «Тутыры дзæрна». Кæнæ фыхтой нартхоры ссадæй кас — нартхоры фых.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Хурыскæсæйнаг æлхъивгалм

**Хурыскæсæйнаг æлхъивгалм** () у кæлмыты хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæлмытæ
Лыстæгзæнг

**Лыстæгзæнг** кæнæ **Келе́ри** () — æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Сабановы

**Сабановы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Сабантæ
* Сæбантæ
Гецаты Афæхъо

**Гецати Алихани фурт Афæхъо** (1919—1993) æй «Дигори коми муггæгти равзурди» автор.

## Биографи
Гецати Афæхъо райгурдæй Цæгат Иристони, Ирæфи райони, Мæхчески гъæуи 1919 анзи цæппорсей мæйи 15-аг бони. Æ фидæ репрессигонд æрцудæй, революцион къуæртти хæццæ баст ке адтæй, уои туххæй. 1906 анзи Алихани æрахæстонцæ паддзахи хецауади косгутæ æма æртæ анзи фæббадтæй ахæстдони.

Афæхъо каст фæцæй Фæснæли гъæууон скъолай авд къласи 1936 анзи, 1939 анзи Цæгат Иристони паддзахадон институти «рабфак», 1941 анзи Буйнакски æфсæддон-пехотон училище Дагъистани Автономон республики. Каст фæцæй цалдæр хатти 6 мæйон курситæ дæр.

Æфсади рæнгъити адтæй 1939-аг анзæй 1960-аг анзи уæнгæ. Устур Фидибæсти тугъди архайдта Нигулæн фронти 69-аг танкити полкки. Уоми уæззау цæф фæцæй. Уой фæсте æрвист æрцудæй Хонсар (кавказаг) фронти 18-аг æфсадмæ. Æхсгути ротæй командæ кодта. 1942-аг анзи бабæй нæуæгæй фæццæф æй æма госпитальмæ бахаудтæй. Паддзахади сæрбæлтау тохи æхе бæгъатæр тугъдонæй ке бавдиста, уой туххæй Гецати Афæхъойæн лæвæрд æрцудæй берæ хуæрзеугутæ: Фидибæсти Устур тугъди 1-аг къæпхæни орден, Сурх Стъалуй дууæ ордени æма аллихузон майдантæ.

Фæотугъд Афæхъо куста Ирæфи райони æфсæддон комиссариати сæргълæууæгæй. Уоми дæр, уæдта ’ма уой фæсте ци бунæтти куста, уонæнти дæр адæм Гецай-фурти базудтонцæ хуæрзæгъдау, фæллойнæуарзагæ æма рæстзæрдæ лæгæй. Фал, мæнмæ гæсгæ, Афæхъойæн е ’гас кустити сæйрагдæр, е ’гас куститæй уæлдæр бунати лæууй, — мæнæ еци киунугæ. Е байзайдзæнæй æ авторæн æносон циртдзæвæнæй, адæмæн ба фæстæмæ рагон дзаманмæ ракæсунмæ, фиддæлти цард, истори базонунмæ цирагъдари хузи.

Аци киунугæ аразгæй, Гецай-фурт пайда кодта наукон литературæй, периодикон мухури æрмæгутæй æма архивти лæвæрд æрмæгæй дæр: 1990-аг анзи Мæскуй уагъд Абайти Васой киунугæ, ирон адæми Нарти кадæнгити æмбурдгонди фиццаг том; Калоти Бариси киунугæ «Осетины» (М., 1971 анз); Цагъати Анастасии киунугæ «Топонимия Северной Осетии (дууæ хаййи дæр; Орджоникидзе 1971, 1975); Гутнати Феликси киунугæ «Генеалогические предания осетин как исторический источник» (Орджоникидзе, 1989); Берозти Бариси киунугæ «Переселение осетин с гор на плоскость» (Орджоникидзе, 1980); Е.Г Пчелинай къохфинститæ «Предания о фамилиях-потомках Ос-Багатара» (ОРФ СОИГСИ, ф.6, оп.1, д.21); журналтæ «Ирæф», «Мах дуг», газеттæ «Рæстдзинад», «Ирæф» (Ирæфи райони газет), «Северная Осетия», Цæгат Иристони Сæйраг архиви финститæ: 1886, 1899 æма 1913-аг æнзти конд æрфинстити «Бийнонти номхигъдтæ» («Посемейные списки») æма æндæртæ.

## Литературæ
* 

Афæхъо
Категори:Мæхчесчы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дыгуронау фыст
Аксай (Дагъистан)

**Акса́й** (, ) у хъæу Дагъистаны Хасавюрты районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хасавюрты районы цæрæнрæттæ
Хуымæтæджы кæуагмаргъ

**Хуымæтæджы кæуагмаргъ** () у тугдзых маргъ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Аксай

**Акса́й**:

## Уæрæсе
* Аксай — Ростовы облæсты сахар;
* Аксай — Дагъистаны Хасавюрты районы хъæу.
Кладохетæ

**Кладохетæ** () у къутæрты хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Таратæ (хъæу)

**Таратæ** кæнæ **Таратыхъæу** уыди хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы (Чысыл Леуахийы ком).

Цардысты дзы Таратæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гезах

**Гезах** () у хъæу Цæцæны Итум-Калейы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Итум-Калийы районы цæрæнрæттæ
Ларсы гуыдыр

**Ларсы гуыдыр** у нарæг Арвыкомы (Цæгат Ирыстоны).

## Кæс ноджы
* Дæллаг Ларс
* Уæллаг Ларс

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Арвыком
Додыгкатæ

**Додыгкатæ** кæнæ **Додыккатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Киноа

**Кино́а** () у нæмыгон культурæ, иуазон зайæгой.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Дæдтотæ

**Дæдтотæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дæдтотæ уыдысты Хъайтыхътæй, фæлæ сæ фыдæлы номæй систы Дæдтотæ. Цардысты Сындзыхъæуы, уырдæм та æрлыгъдысты Ходæй. Дæдтоты Дзилий Кæлухы амардта Абисалтæй кæйдæр, Ныхасы адæмы кæй æфхæрдта, уый тыххæй, æмæ стæй алыгъд Сындзыхъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Чыпыртæ

**Чипаратæ** кæнæ **Чыпырытæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Цыккаты Зелим

**Цыккаты (Цъыккаты) Аланы фырт Зелим** (; райгуырдис 1999-æм азы 2 майы) у ирон дзюдоист, Европæйы чемпионаты бронзæйы призёр (2025).

Зелим
Категори:Ирон дзюдоисттæ
Категори:Уæрæсейы дзюдоисттæ
Категори:Азербайджаны дзюдоисттæ