open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ирон æвзаг

**Ирон æвзаг** (ирон диалект + дыгурон диалект) у ирæтты æвзаг, Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны официалон æвзаг. Иронау дзурджыты нымæц у 500 мин адæймагмæ ’ввахс (Уæрæсейы 488 мины), уыдонæй Цæгат Ирыстоны — 300—350 мин адæймагмæ ’ввахс. 2010-æм азы æппæтуæрæсеон сфыстмæ гæсгæ, Уæрæсейы иронау дзуры 8582 уырыссаджы, 2454 гуырдзиаджы, 1368 сомихаджы, 664 кæсгоны æмæ 320 мæхъхъæлоны.

## Иннæ æвзæгтимæ абарст
Нырыккон ирон æвзагæн ис æнгæсдзинад рагон ирайнаг æвзæгтимæ: рагон персайнагимæ, авестæйагимæ æмæ санскритимæ. Уый амоны ирæтты фыдæлтæ иннæ ирайнаг адæмтæй сæ цард раджы заман кæй фæхицæн кодтой.

Кæд ирон æвзаг у ирайнаг, фæлæ уæддæр иннæ ирайнаг æвзагтæм хæстæг нал у. Ирæттæ не ’мбарынц, зæгъæм, персайнаг кæнæ пуштуйаг ныхас. Иухуызон баззадысты нымæцонтæ, иуæй-иу дзырдтæ, грамматикæйы категоритæй фылдæр хай та фендæрхуызон и. Фæлæ ирон æвзагæн æппæтæй хæстæг у ягнобаг æвзаг, чи æвзæры рагон согдиаг диалекттæй. Ягнобаг æмæ ирон æвзæгтæ сты фæстæг цæрæг цæгат-скæсæйнаг ирайнаг æвзæгтæ.

Зæгъæм, таджикагау «бæрзонд хох» у *кӯҳи баланд* — номдар миногоны раз лæууы, ис æм изафеты категори дæр (кæрон *-и*). Фæлæ миногоны барæн бæрц ирон æвзаджы æнгæс у: бæрзонд**дæр** хох — *кӯҳи баланд*'тар**'.

Лексикæ абарынæн кæс мæнæ ахæм таблицæмæ:

## Фыссынад
thumb|320px|Фыццаг ирон чиныджы къам
[frame|right|Ирон текст латинаг дамгъæтæй фыст. Скъуыддзаг [1935-æм азы уагъд чиныгæй ирон фольклоры тыххæй]]
[thumb|300px|Ирон текст [гуырдзиаг алфавит|гуырдзиаг дамгъæтæй, 1940-æм азы уагъд чиныгæй. Ахæм фыссынадæй фæпайда чындæуыд Хуссар Ирыстоны 1938—1953 азты]]
XIX æнусы кæй ссардæуыд, уыцы Зеленчукы дурыл фыст у рагон ирон фыссынады фыццаг æвдисæйнаг. Фыццаг мыхуыргонд чиныг рауагъта Синоды типографи Мæскуыйы 1798-æм азы.

Фæстæдæр ирон мыхуыры цы фыссынад ныффидар, уый у уæрæйсейаг филолог Андреас Шёгрены конд. Уымæй ныммыхуыр кодтой Евангелийы фыццаг тæлмац, стæй аив литературæйы фыццаг фæлварæнтæ дæр.

1923—38 азты ирон фыссынад (æндæр адæмты фыссынады хуызæн) раивын кодтой латинаг алфавитмæ. Æппæтдунеон революцийы идейæ куы къаддæр популярон сси, уæд 1938 азы фæстæмæ йæ раивтой кириллон фыссынадмæ (Хуссар Ирыстоны та — гуырдзиаг алфавиты бындурыл фыссынадмæ). 1954-æм азы Хуссары дæр фыссын æмæ мыхуыр кæнын райдыдтой æппæтирон кириллион алфавитæй.

Кæс Ирон алфавит, Фыццаг мыхуыргонд чиныг иронау.

## Грамматикæ
### Фонологи

### Морфологи

### Синтаксис

## Диалекттæ
Ирон æвзаджы ис дыууæ диалекты — ирон æмæ дыгурон (дигорон). Дыгурæттæ цæрынц Æрæфы æмæ Дыгуры районты, стæй Мæздæджы районы иуæй-иу хъæуы æмæ республикæйы сæйраг сахар Дзæуджыхъæуы.

## Ирон литературон æвзаг

## Æндæр статьятæ
* Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат
* Алайнаг æвзаджы мæскуыйаг клуб
* Ирон фольклор
** Хуссар Ирыстоны фольклор
** Нарты кадджытæ
* Ирон литературæ
* Википеди:Æрбайсгæ дзырдты растфыссынад
** Википеди:Ирон æвзаг æмæ SMS

## Æддаг æрмæг
* Алайнаг æвзаджы клубы сайт
* «Осетинский язык онлайн»

## Фиппаинæгтæ

*
Марийаг адæм

**Мари́йаг адæм** () у Уæрæсейы цæрæг адæмыхатт, раздæр сæ уырыссагау хуыдтой **черемистæ**. Дзурынц марийаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Уæрæсейы ис марийаг автономи: Республикæ Марий Эл, Волгæйы галиу былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Оман

**Ома́н** ( ), официалон ном у **Оманы Султана́т** ( ) у Азийы паддзахад, Араббы æрдæгсакъадахыл.

thumb|200px|Оманы картæ

*
Айнаг æвзаг

**Айнаг æвзаг** у айнаг адæмы æвзаг, дзурынц ыл япойнаг сакъадах Хоккайдойы. Дзурджыты нымæц бирæ нæу: 1-3 мины бæрц. Кæддæр Японы хицауад тынг архайдта айнаг æвзаг фесафыныл. Фæстаг азты дæргъы та энтузиасттæ архайын райдыдтой айнаг æвзаг бахъахъхъæныныл. Æдæппæт Японы цæрынц 150-200 мин айнаджы, æмæ уыдонæн сæ фылдæр хай нал зонынц сæ мадæлон æвзаг.

Æвзаджы ном айнагау у アイヌ イタㇰ (иронау уаид /Айну итак/); япойнагау та: アイヌ語. 

## Фыссынад

Айнаг адæм се ’взагыл фыссынц дыууæ хуызы: япойнаг фыссынад катаканæйæ æмæ латинаг алфавитæй дæр. Газет «Айну таймс» мыхуыр кæны æрмæджытæ, цы хуызы йæм сæ барвитынц, уыцы фыссынадæй.

## Фонологи

Хъæлæсонтæ сты 5:
 i     u
 e     o
    a

Æмхъæлæсонтæ та фылдæр:
 p   t   k   ʔ (хъæлæсы урæд)
     s       h
     c (иуæй-иу хатт хъуысы куыд [ʧ], [ʦ], [ʤ], [ʣ])
 w   y ([j])
 m   n
     r

Айнаг æвзаджы нæй æмхъæлæсонты къордтæ.

## Æддаг æрмæг
* Хъуыдыйæдтæ айнагау   
* Айнаг дзырдтæ 

Категори:Палеоазиаг æвзæгтæ
Афгъанистан

**Афгъанистан**, официалон ном у **Афгъанистаны Пысылмон Республикæ** (, *Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat*; , *Jumhurī-yi Islāmī-yi Afġānistān*) у хæххон паддзахад Азийы, дунейы мæгуырдæр паддзахæдтæй иу. Йæ сæйраг сахар у Кабул.

## Истори
1979-æм азы Советон Цæдисы æфсад бацыд Афгъанистанмæ. Æфсæддонтæ бæстæйæ ацыдысты 1989-æм азы.

## Административон дих

Афгъанистан у унитарон паддзахадон. Афгъанистан дих кæны 34 провинцийыл (вилаятыл — ).

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц у 30 милуаны. Афгъанистаны цæрæг адæмтæй сæ фылдæр дзурынц ирайнаг æвзæгтыл: дари, пушту æмæ таджикагау.

### Адæмыхæттытæ

## Кæс ноджы
* Афгъанистаны сахарты номхыгъд

## Фиппаинæгтæ

*
Бахрейн

**Бахре́йн** ( — *al-Bahrayn*) у сакъадахон араббаг паддзахад Персы бакæлæны. Разамынды ын дæттынц аль-Халифайы мыггаг.

Цæрынц дзы 667 мин адæймаджы.

Бахрейны сæйраг сахар у Манамæ (155 мин цæрæджы).

*
Бруней

**Бруне́й** (, джави: نڬارا بروني دارالسلام‎) у Хуссар-Скæсæн Азийы паддзахад (султанат).

Цæрынц дзы 343 653 адæймаджы.

*
Бутан

**Бута́н** (дзонг-кэ: འབྲུག་ཡུལ) у паддзахад Азийы.

Цæрынц дзы дыууæ милуан адæймагæй фылдæр.

*
Фæрниаты Ирбег

**Фæрниаты Валентины фырт Ирбег** (райгуырдис 1982-æм азы 12 январы Дзæуджыхъæуы) у уæгъдибар хъæбысхæстæй чи хæцы, уыцы номдзыд ирон богъал.

Спорты сгуыхт мастер. Европæйы чемпион (2000), Европæ æмæ Уæрæсейы чемпионатты æвзист майданы байсæг.

Уæрæсейы командæйы уæнг 1998-æм азы фæстæдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæгъдибар хъæбысхæст
Ирбег
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Азербайджан

**Азербайджа́н** () у паддзахад Фæскавказы, Къаспы денджызы былгæрон, кæддæры Советон Цæдисы республикæ. Йæ сæйраг сахар у Баку. Кæд географийы цæстæнгасæй Фæскавказ Азимæ хауы, Азербайджан йæхи европæйаг паддзахадыл нымайы (Сомих æмæ Гуырдзыстоны дæр афтæ кæнынц).

Уæрæсейы империйы фехæлды фæстæ Азербайджан сси пысылмон дунейы фыццаг паддзахад, кæцыйæн дин йæ бындурыл нæ уыд. Уый бацыд Сомих æмæ Гуырдзостонимæ цæдисон паддзахадмæ — Фæскавказы комиссариат, зæгъгæ — фæлæ дыууæ азы фæстæ республикæтæ ахицæн сты. Советон хицауад Фæскавказы куы ныффидар, азербайджайнаг зæххыты уыдысты Фæскавказы федеративон республикæйы сконды 1936-æм азы онг. 1936-æм азæй 1991-æм азы онг Азербайджан уыд фынддæс советон республикæйæ иу.

Азербайджан у Хæдбар Паддзахæдты Æмбалады уæнг 1993-æм азæй. Уый у Европæйы советы уæнг 2001-æм азæй. Кæд бæстæйы уагдæттæ демократон хуызы сты, Азербайджан нымад у авторитарон паддзахадыл.

## Цæрджытæ
Бæстæйы цæрджытæй фылдæр хай сты азербайджайнæгтæ (90 процентæй фылдæр), кæцытæ дзурынц азербайджайнаг æвзагыл. 2009-æм азы Азербайджаны цæрджыты сфыстмæ гæсгæ, бæстæйы цæрынц 8 922 447 адæймаджы, 2010-æм азмæ уыцы нымæц хъуамæ байрæзтаид 9 милуанмæ. 2019-æм азы 6 апрелы Азербайджаны статистикæйы паддзахадон комитет фехъусын кодта, бæстæйы дæс милуанæм цæрæг кæй райгуырдис, уый тыххæй.

Сахарты цæрынц Азербайджаны цæрджытæй 52,8 %, хъæуты та — 47,2 %.

Азербайджаны уырнджыты фылдæр хай сты шиитаг пысылмæттæ.

## Экономикæ

Азербайджаны паддзахадон валютæ хуыйны манат.

Азербайджан хъæздыг у нефты гуырæнтæй. Нефт канд къахгæ нæ кæнынц, фæлæ ма уымæй исынц æндæр буаргъæдтæ дæр бынæттон химион индустрийы фæрцы. Нефт ахсы Азербайджаны экспорты 60%, нефты продукттæ та — 24 %. Къахынц ма сызгъæрин æмæ æрдзон газ дæр.

Азербайджаны хъæууон хæдзарад зæйын кæны бæмбæг, тамако, цай, алыхуызон дыргътæ.

Тагъд рæзы Азербайджаны туризмы къабаз дæр, коронавирусы пандемийы агъоммæ-иу бæстæмæ æрцыдысты милуанæй фылдæр туристтæ алы афæдз дæр.

## Административон дих

Азербайджан дих кæны 66 районыл (), 11 республикæйы дæлбарады сахарыл () æмæ 1 автономон республикæйыл () — Нахичеваны Автономон Республикæ.

### Республикæйы дæлбарады сахартæ
* Баку ()
* Гандза ()
* Евлах ()
* Ленкорань ()
* Мингечевир ()
* Нафталан ()
* Нахичевань ()
* Ханкенди ()
* Сумгаит ()
* Шеки ()
* Ширван ()

## Фиппаинæгтæ

*
Чырыстон дин

**Чырыстон дин**, **Чырыстонад** дæр, дыгуронау: *киристон дин* (грекъаг дзырдæй Χριστιανισμος), æртæ дунеон динтæй иу.

## Чырыстонад Ирыстоны
Ирон адæмæн сæ рагон фыдæлтæ уыдысты, æппæт фыццаг Чырыстийы фæстæ чи ацыди, уыдонимæ. Фыццаг анусы аланты хсæн удис чырыстон сыгъдæджытæ — Сукиас, Риммæ, Пиннæ, Иннæ, Андрей æмæ иннæтæ. Ныр дæр Ирыстоны цæрджыты фылдæр хай 'сты чырыстæттæ.

## Куывдытæ
Чырыстонады сæйраг куывд у «Мах Фыд»:

### Мах Фыд

: Нæ Уæларвон Фыд, сыгъдæг уæд дæ ном.
: Æрцæуæд дæ Паддзахад.
: Уæларвы куыд у,
: афтæ зæххыл дæр уæд дæ фæндон.
: Абон дæр нын ратт цæрынваг къæбæр,
: Ныббар нын нæ хæстæ,
: Мах нæ хæсджынтæн куыд барам, афтæ.
: Ма нæ бафтау фæлварæны,
: Фыдбылызай нæ бахиз.
: Уымæн æмæн Паддзахад,
: Тых амæ нæмыс мыггагмæ дæр Дæу сты.
: Амен.

Уыцы куывды тæлмацы æндæр вариант:

«Мæ Фыд, ныббар сын, уымæн æмæ цы аразынц, уый нæ зонынц» (Лк. 23:34) Нæ Уæларвон Фыд, сыгъдæг уæд Дæ ном. 10 Æрцæуæд Дæ Паддзахад. Уæларвы куыд у, афтæ зæххыл дæр уæд Дæ фæндон. 11 Абон дæр нын ратт цæрынваг къæбæр. 12 Ныббар нын нæ хæстæ, мах нæ хæсджынтæн куыд барæм, афтæ. 13 Ма нæ бафтау фæлварæны, фыдбылызæй нæ бахиз. [Уымæн æмæ Паддзахад, тых æмæ намыс мыггагмæ дæр Дæу сты. Амен.]“ (Мф. 6:9–13)

### Дины нысан

: Уырны мæ Иунæг Хуыцау, Фыд, Æппæтылхæцæг, арвы æмæ зæххы, кæй уынæм æмæ кæй нæ уынæм, уыдон æппæты Сфæлдисæг.
: Æмæ Иунæг Хицау Йесо Чырысти, Хуыцауы Фырт, иунæггуырд, Фыдæй гуырд Чи у афонты æппæт фыццаг.
: Рухс Рухсæй, æцæг Хуыцау æцæг Хуыцауæй, гуырд, æнæсфæлдыст, Фыдимæ Иуонон, Кæмæй æппæт сысты.
: Мах адæмы тыххæй æмæ нæ фервæзыны тыххаей уæлæрвтæй Чи æрцыди, æмæ Сыгъдæг Удæй æмæ Чызг Мариамæй буарджын Чи сси, æмæ адæймаг Чи сси.
: Æмæ мах тыххæй дзуарыл тыгъд Чи уыди Понти Пилаты рæстæджы, æмæ фыдæбон Чи фæкодтæ æмæ ныгæд Чи уыди.
: Æмае чи райгас æртыккаг бон, фыстытæм гæсгæ.
: Æмæ Чи ссыди уæлæрвтæм, æмæ Фыдæн рахизфарсæрдыгæй Чи бады.
: Æмæ ноджыдæр æрцæуинаг Чи у стырадимæ, æгæстæн æмæ мæрдтæн тæрхон кæныны тыххæй, Кæй Паддзахадæн нæ уыдзæн кæрон.
: Æмæ Сыгъдæг Уд, Æгасгæнæг Хицау, Фыдæй цæуæг, Фыдимæ æмæ Фыртимæ æмкувинаг æмæ æмкадджынкæнинæг Чи у æмæ пахумпарты дзурынгæнæг.
: Иунæг Сыгъдæг, Æмбырдон æмæ Минæварон Аргъуан.
: Æргомæй исын донæй аргъуыд иунæг хатт, тæригъæдтæ ныууадзыны тыххæй.
: Æнхъæлмæ кæсын мæрдты райгасмæ æмæ суинаг æнусмæйы цардмæ. Оммен.

### Йесойы куывд
Хицау Йесо Чырысти, Хуыцау фырт, тæригъæд мын бакæн.

## Кæс
* Алайнаг епархи
* Чырыстонад Ирыстоны

## Æддаг æрмæг
* Ног фæдзæхст ирон æвзагыл
* Библийы иртасæн сайт 

*
1906-æм аз

## Цаутæ
* 31 январы — Эквадоры зæххæнкъуыст (8,6 баллы Рихтеры системæйы).
* 15 мартъийы — Компании «Роллс-Ройс» регистрацигонд æрцыд.
* 3 майы
** — Николай II сфидар кодта финнаг æмæ шведаг æвзæгты официалон статус Финляндийы.
** — Турк Синайы æрдæгсакъадах Мысыры территори базыдта.
* 23 июлы — Дзæуджыхъæуы мыхуырæй рацыди «Ирон газеты» фыццаг номыр; уымæй «Ирон газет» сси фыццаг газет иронау.
* 12 ноябры — рауагъдадон æхсæнад «Ир»-ы фыццаг æмбырд. Æхсæнад мыхуыр кодта ирон чынгуытæ 1914-æм азы онг.
* 24 декабры — фыццаг радиопрограммæ (музыкæ, ныхас).

## Райгуырдысты
* 11 январы — Альберт Гоффман, швейцариаг химик, 1943-æм азы ссардта наркотик ЛСД.
* 4 февралы — Клайд Уильям Томбо, америкаг астроном. Ссардта Хуры системæйы фæрæстæм планетæ — Плутон (1930), стæй ног кометæ æмæ цалдæр астероидты.

## Амардысты

## [[Нобелы преми]]
*
1907-æм аз

## Цаутæ
* 25 июлы — Корей сси Японы дæлбар бæстæ.
* 29 сентябры — Бетъырбухы цæуын райдыдтой трамвайтæ.

## Райгуырдысты
* 14 августы — Борис Ананьев, советон психолог, Бетъырбухы психологты зонадон скъолайы бындурæвæрæг æмæ разамонæг.

## Амардысты
* 2 февралы — Дмитрий Менделеев, периодон таблицæ чи саразта, уыцы уырыссаг химик (райгуырдис 1834-æм азы).

## [[Нобелы преми]]

Категори:1907
1908-æм аз

## Цаутæ
* Болгари Туркæй ссарибар и.
* 30 июны — Сыбыры, цæугæдон Тунгускæйы цур срæмыгъди цыдæр, «Тунгускæйы метеорит», зæгъгæ.
* 28 октябры — фыццаг уæрæсейаг кинофильм «Понизовая вольница» æвдисын райдыдтой.

## Райгуырдысты

## Амардысты

## [[Нобелы преми]]
* Хими — Эрнест Резерфорд.

Категори:1908
Джызæл

**Джызæл** () у стыр хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы.

Лæууы цæугæдон Джызæлдоны былыл.

## Истори
1858-æм азы хъæутæ Теджыхъæу, Хъаныхъуатыхъæу (Хъаныхъуаты хъæууат), Зоратыхъæу, Асланджерийыхъæу (кæнæ Уæллагхъæу), Мамсыратыхъæу сиу сты æмæ сæ рауад Джызæл.

## Сыхтæ
* Теджыхъæу

## Номдзыд джызæйлæгтæ
* Бæройты Михал, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, йæ ном хæссы Джызæлы скъола-интернат æмæ хъæуы уынгтæй иу
* Коцойты Арсен, ирон фыссæг, ирон прозæйы бындурæвæрджытæй иу.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъаджарты династи

**Хъаджарты династи** — сахты династи Ираны, æлдариуæг кодтой 1796—1925 азты. Равзардысты Занд династийы фæстæ.

Уыцы династийы сахтæн сæ номхыгъд
* Агъа Мухаммад хан (1796—1797)
* Фатх Али сах (1797—1834)
* Мохаммад сах (1834—1848)
* Нассер-аль-Дин сах (1848—1896)
* Моззафар-аль-Дин сах (1896—1907)
* Мохаммад Али сах (1907—1909)
* Ахмад сах (1909—1925)

## Кæсут ма
* Перс
* Ираны истори

## Æддаг æрмæг
* Уæрæсе æмæ Ираны ’хсæн æххæстдзинæдтæ Хъаджар династийы рæстæг  

Категори:Ираны разамонджытæ
Категори:Паддзахты мыггæгтæ
Агъа Мухаммад хан

**Агъа Мухаммад хан** (1742—1797) уыд Ираны сахтæ Хъаджарты династийы бындурæвæрæг, тюркаг хъаджар адæмы сæргълæууæг (адæмы номæй равзæрд династийы ном). Фондз азы йыл куы цыд, уæд æрдызт фæци йæ мыггаджы знæгтæй.

Сах куы сси, уæд йæхи тынг карз æлдарæй равдыста. Кæд ын æнтыстытæ дæр уыд (Ираны æлдариуæг фæфидар кодта Фæскавказ æмæ æндæр рæтты), уæддæр æй амардтой — сахæй иу азы дæргъы фылдæр нæ уыд. Агъа Мухаммады фæстæ Ираны сах сси йæ хæрæфырт Фатх Али сах.

Агъа Мухаммад скодта Тæхран Ираны сæйраг сахар, уый агъоммæ уыдис хуымæтæджы хъæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ираны разамонджытæ
Фетх Али-сах

**Фатх Али сах** (1772-æм азы 25 сентябры — 1834-æм азы 24 октябры) уыд Хъаджарты династийы дыккаг Ираны сах. Сахы бынатмæ бацыд йæ фыдыфсымæр Агъа Мухаммад ханы мæлæты фæстæ 1797 азы.

Йæ æлдариуæджы рæстæг Иранмæ æрбабырстой колониалон империтæ: Франц, Стыр Британи æмæ Уæрæсе. Фатх Али сахæн ахæм хъару нæ разынди, уыдонæн ныхмæлæууыд скæнынæн, афтæмæй йæ бахъуыди цалдæр æнæпайда бадзырдыл йæ къух æрæвæрын (уыдоны ’хсæн Гуырдзыстоны тыххæй бадзырд).

Фатх Али сах тынг уарзта аивад æмæ йæ разтыл зылдта. Йæ æлдариуæджы рæстæг Ираны аивады уыд сæндидзæны дуг (*Базгашт* хуыины).

Фатх Али сахæн уыди 158 усы, уыдонæй та 260 сывæллоны. Уымæй йæ династийæн æцæг бындур сæвардта.

## Æддаг æрмæг
* Сахы сурæт 

Категори:Ираны разамонджытæ
Æвзагзонынад

**Æвзагзонынад** (**æвзагахуырад** дæр, **лингвистикæ** дæр) у, æвзæгтæ чи иртасы, ахæм зонад.

Æвзагзонынадæн йæ иртасинаг у:
* адæймаджы æвзаг æмткæй; алы æвзаджы дæр цы ис, уый (**иумæйаг æвзагзонынад**);
* конкретон æвзæгтæ сæрмагондæй (**сæрмагонд æвзагзонынад**).

Æвзаг иртасынæн цæттæ нæу, лингвист æвзаджы системæ ныхасы факттæй рацаразы. Ныхасы архайды фæстиуæгæн фæзынынц тексттæ — гъе тексттæ иртасынæй базонæн и æвзаджы структурæ. Иуæй-иу хатт системæйы хицæн хæйттæ сбæлвырд кæнынæн аразынц лингвистикон эксперименттæ дæр.

Æвзагзонынады иртæстытæ ахъаз сты æвзæгтæ ахуыр кæнынмæ, кæссын-фыссыны зонындзинæдтæ парахат кæнынмæ, дзырдуæттæ æмæ тæлмацгæнæн программæтæ аразынмæ, ног терминтæ æрымысынмæ æмæ афтæ дарддæр.

## Къабæзтæ
Иумæйаг æмæ сæрмагонд æвзагзонынады иртæст цæуы æвзагон системæйы алы къæпхæн дæр:
* фонетикæ, фонологи&nbsp;— мыр, хъæлæс, фонемæ, дамгъæ.
* морфологи&nbsp;— морфемæ, дзырд, дзырдивынад.
* синтаксис&nbsp;— дзырдбаст, хъуыдыйад.
* семантикæ&nbsp;— нысаниуæг, стиль.
* прагматикæ&nbsp;— ныхас цардимæ куыд баст у, дзурджытæ сæ нысæнттæм гæсгæ куыд архайынц.

## Номдзыд иртасджытæ

* Абайты Васо
* Апресян, Дереничы фырт Юрий
* Вежбицка, Аннæ
* Гримм, Якоб
* Гумбольдт, Вильгельм
* Зализняк, Анатолийы фырт Андрей
* Панини
* Сепир, Эдуард
* Соссюр, Фердинанд де
* Хомский, Ноам
* Шёгрен, Андреас
* Якобсон, Осипы фырт Роман

## Æвзæгты бирæхуызондзинад

Æвзагзонынады сæрмагонд хæйттæ сæ иртасинагмæ гæсгæ дих кæнынц афтæ:
* сæрмагонд æвзаг куы иртасынц (японистикæ иртасы япойнаг æвзаг);
* сæрмагонд æвзæгты къорд куы иртасынц (иранистикæ иртасы ирайнаг æвзæгтæ, балканистикæ та — балкайнаг æвзæгтæ).

### Цардæгас æвзæгтæ
* Англисаг æвзаг
* Араббаг æвзаг
* Ирон æвзаг
* Кæсгон æвзаг
* Китайаг æвзаг
* Немыцаг æвзаг
* Польшæйаг æвзаг
* Румынаг æвзаг
* Урду
* Уырыссаг æвзаг
* Францаг æвзаг
* Эсперанто
æмæ æндæртæ.

### Мард æвзæгтæ
* Латинаг æвзаг
* Скифаг æвзаг
* Согъдаг æвзаг
æмæ æндæртæ.

*
Хостыхъоты Зинæ

**Хостыхъоты Ахмæты чызг Зинæ** (1937—1995) у зындгонд ирон поэтессæ.

## Цардафыст
Хостыхъоты Зинæ райгуырди Хъæдгæроны. Каст фæци иæ райгуырæн хъæуы астæуккаг скъола æмæ Мæскуыйы А. М. Горькийы номыл Литературон институт. Уый фæстæ куыста газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы, Хуссар Ирыстоны фысджыты журнал «Фидиуæджы», Цæгат Ирыстоны телевизион студийы, журнал «Мах дуджы» редакцийы.
 
Поэтессæйы фыццаг æмдзæвгæтæ мыхуыры фæзындысты 1954 азы. Рацыдис ын иу дæс чиныджы. Сæ зынгæдæртæ: «Сæууон æртæх» (Цхинвал, 1967), «Æрвгъуыз сагъæстæ» (Цхинвал, 1971), «Уарзондзинады монолог» (Орджоникидзе, 1975), «Æмæ цагъта дзæнгæрджытæ уалдзæг» (Орджоникидзе, 1981), «Сæуæхсиды зæлтæ» (Орджоникидзе, 1988), «Æрвнæрыны размæ» (Дзæуджыхъæу, 1994). Йæ амæлæты фæстæ ма рухс федта ноджы йæ иу поэтикон чиныг «Табуйаг» (Дзæуджыхъæу, 1998).

## Литературæ
* Дзуццаты Хадзы-Мурат. Поэтессæйы æрвхуыз дуне. // «Мах дуг», 3/2001, ф. 119.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Зинæ
Категори:Хъæдгæроны чи райгуырдис, уыдон
1909-æм аз

## Цаутæ
* 31 мартъийы — Серби сразы ис, Австри Босни-Герцеговинæйæн кæй цæстдард кæндзæн, ууыл.
* 6 апрелы — Уæрæсе æмæ Турк бадзырдтой Болгарийы хæдбардзинады тыххæй. Дунейы картæйыл ногæй фæзынди болгайрæгты паддзахад.
* 16 июлы — Хъаджарты династийы сах Мохаммад Али йæ бынатæй ацух кодта, Ираны цы революци æрцыд, уый фæстиуæгæн. Йæ бæсты сахы бынатмæ бацыд йæ фырт Ахмад сах; раздæры сах та ацыд Уæрæсемæ.

## Райгуырдысты

## Амардысты
* 18 майы — Исаак Альбенис (*Isaac Manuel Francisco Albéniz*), испаниаг композитор (р. 1860).
* 29 сентябры — Владимир Видрич () (р.&nbsp;1875-æм азы), хорватаг поэт.

*
Иранистикæ

**Ира́нзонынад** йе **ирани́стикæ** у, ирайнаг æвзæгтæ чи иртасы, æвзагзонынады уыцы хай. Ацы зонад фæзындис, XIX æнусы кæрон ахуыргæнджытæ рагон ирайнаг æвзæгтыл фыстытæ куы иртæстой, уæд.

Ирон адæмæй рацыдис цалдæр зындгонд иранисты, се ’хсæн тæккæ зынгæдæр у Абайты Васо.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æвзагзонынад
*
Дзауы район

**Дзауы район** у Хуссар Ирыстоны цæгатаг хайы. Йæ сæйраг сахар у Дзау. Районы сæргълæууæг у Багаты Руслан.

## Географи
Дзауы район географион равæрдмæ гæсгæ у хæххон район æмæ дзы арæх вæййы æрдзы æнæнхъæлæджы хивæнд митæ, куыд сæрды, афтæ зымæджы дæр.

Дзауы район у Хуссар Ирыстоны æппæты стырдæр район. Дзауы районы ис Къуыдаргом æмæ Урстуалтæ.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Арагон

**Араго́н** ( ,  ) у Испанийы автономон регион.

Арагоны фæзуат у 47&nbsp;650 км2. 

Цæрынц дзы 1,2 млн адæймаджы бæрц, уыдонæй се ’рдæг — регионы сæйраг сахар Сарагосæйы. Арагон у Испанийы тæккæ æдзæрæг бынат, хъæуты дзы бирæ адæм нæ баззади.

## Æддаг æрмæг
* Арагоны хицауад

## Фиппаинæгтæ

*
Тбилис

**Тбилис** () кæнæ **Калак** (дзырд : [калаки] нысан кæны *[[сахар]]*, æмæ Тбилисы уый тыххæй ир схуыдтой Калак; цæгаты Дзæуджыхъæу, *[[горæт]]*, зæгъгæ, куыд схуыдтой, афтæ), дыгурон вариант: **Тифлис** — у Гуырдзыстоны сæйраг сахар. 

Цæрджыты нымæц: 1,3 милуаны бæрц.

Сахарæн йæ бындур æвæрд æрцыд V æнусы, паддзах Вахтанг I Горгасалийы фæндонмæ гæсгæ.

## Ном
[thumb|260px|right|Калак. [1910 азы ист къам.]]
**Тбилиси** гуырдзиаг æвзагæй цæуы ( [тбили] «хъарм»). Иронау æй арæх хуыдтой *Калак* (гуырдзиаг дзырд *калаки*-йæ, хуымæтæджы «сахар»), ныры мыхуыр арæхдæр пайда кæны *Тбилис*, зæгъгæ, ахæм номæй. 1936-æм азмæ уырыссагау сахары ном уыд **Тифлис**.

## Географи
Тбилис лæууы цæугæдон Къуары былыл.

## Транспорт
Тбилисы ис метрополитены системæ. Уый скуыста 1966-æм азы 11 январы æмæ 2007-æм азмæ йæ скондмæ хауынц хæххыты 26,3 км æмæ 22 станцæйы.

## Фенддæгтæ
* Гуырдзыстоны мад

## Фиппаинæгтæ

*
Джави

thumb|290px|right|Алфавит джави. Таблицæ кæсын хъæуы рахизырдыгæй гæлиуырдæм, сæрæй бынмæ.
**Джави** у сæрмагондæй ивд араббаг алфавит, кæцыйæ пайда кæнынц малайаг æвзагыл фыссынæн. Джави у Брунейы официалон фыссынæдтæй иу, стæй дзы пайда кæнынц, дины тыххæй куы фыссынц, Индонези, Малайзи, Филиппинтæ æмæ Сингапуры.

Алфавит джави малайаг дунейы рагонæй зындгонд у. Ныгуылæнæй пысылмон дин куы парахат кодта, уæд джавийы фыссынад дæр йемæ. Алфавиты мидæг ис араббаг æмæ персайнаг дамгъæтæ, стæй сæрмагонд джавийы нысæнттæ дæр — малайаг мыртæ нысан кæнынмæ.

Рагондæр джавийыл фыст тексттæ сты 1303-æм азæй датæгонд (702 аз пысылмон къалиндармæ гæсгæ), нырыккон латинаг фыссынад та малайæгтæн фæзынди æрмæст XIX æнусы.

## Дамгъæтæ

## Æддаг æрмæг
* И. П. Сусов. История языкознания  
* Omniglot.com: малайаг фыссынады тыххæй статья  
* Малайаг фыссынад æмæ æвзаджы рапарахат 

Категори:Араббаг фыссынад
Энциклопеди

[thumb|[Брокгауз æмæ Ефрон|Брокгаузы энциклопеди, 1902]]
**Энциклопеди** у алыхуызон темæтыл зонындзинæдты æмбырдгонд. Термин равзарди бердзенаг дзырдтæй: *εγκύκλιος παιδεία* «ахуыры зылды мидæг»; терминæй спайда кодтой XVI æнусы.

Энциклопедитæ вæййынц:
* универсалон (куыд «Стыр советон энциклопеди» кæнæ «Британика»);
* сæрмагонд («Математикон энциклопеди», «Музыкалон энциклопеди»);
* регионалон;
* проблемон
æмæ иннæтæ.

*
Æфсир (журнал)

**«Æфсир»** уыд, Коцойты Арсен Калачы кæй уагъта, уыцы журнал ирон æвзагыл. Кæд уымæй рацыд æрмæст 14 номыры, уæддæр ацы журнал стыр ахъаз баци ирон литературæйы рæзтæн. 

«Æфсиры» фыццаг хатт фæзындысты Арсены радзырдтæ ирон æвзагыл. Журнал «Æфсир» мыхуыр кодта Коцойты Арсены, Хъороты Дауыты, Тменаты Елбыздыхъойы, Тлатты Хохы, Гулиты Ефимы, Рæмонты Тæтæйы, Гаглойты Рутены, Тыбылты Алыксандры, Хъоцты Бидзинайы, Цæголты Георгийы æмæ æндæрты уацмыстæ, стæй ирон æвзагмæ тæлмацгонд уацмыстæ дæр.

Журнал либералон позицитыл лæуыд кæй уыд, уый тыххæй Коцойты Арсен йæхæдæг фыста: «*Ноджыдæр ма уый зæгъæм, æмæ нæ журнал иу партийырдæм дæр, иу къордырдæм дæр нæ кæндзæн, фæлæ нæ ныхас кæддæриддæр уыдзæн мæгуыр, бархъуаг æмæ тыхст адæмы пайдайырдæм*».

## «Æфсир» æхгæд куыд æрцыди

«Æфсир» æхгæд æрцыди 1910 азы 23 майы. Йæ фæстаг 14-æм номыр Коцойты Арсен журналы сæхгæдæн кæд æсон ссардта, ома, ирон дамгъæуадзджытæ Калакæй фæлыгъдысты зæгъгæ, уæддæр бынтон афтæ нæ уыди. Дамгъæуадзæг Козаты Никъо радзырдта, йе ’рвад Козаты Димитримæ кæй æмбырд кодтой журнал «Æфсир»-ы æрмæг. Димитр Къахетмæ цæрынмæ куы алыгъд, уæд Никъо иунæгæй æмбырд кодта журналы фæстаг номыры онг. «Æфсир» æхгæд куы æрцыд, уый фæстæ ма Никъо дæс азæй фылдæр фæкуыста уыцы типографийы.

## Литературæ
* Четиты Рубен. Ирон мыхуыры фыццаг фæлварæнтæ. // «Рæстдзинад», 1997 азы 14 январы

Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Журналтæ
Категори:Ирон литературæ
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
1910-æм аз

## Цаутæ
* Фыццаг Уæрæсейы эсперантойы конгресс Бетъырбухы.
* 14 февралы — мыхуырæй рацыд Коцойты Арсены журнал «Æфсир»-ы фыццаг номыр.

## Райгуырдысты
* Голоты Владимир, ирон фыссæг æмæ журналист.
* 21 июны — Александр Твардовский, советон поэт æмæ æхсæнадон архайæг.
* 24 декабры — Фриц Лейбер, америкæйаг фыссæг-фантаст (амарди 1992).

## Амардысты
* 14 апрелы — Михаил Врубель, уырыссаг нывгæнæг.
* 21 апрелы — Марк Твен, АИШ-ы зындгонд фыссæг.
* 20 ноябры — Лев Толстой, уырыссаг фыссæг.

## [[Нобелы преми]]

*
Толстой, Лев Николайы фырт

**Толстой Николайы фырт Лев** () (райгуырдис 1828-æм азы 28 августы (9 сентябры), Ясная Полянæйы, Тулæйы губернæйы, Уæрæсейы империйы — амардис 1910-æм азы 7 (20) ноябры, Астапово, Рязаны губернæйы, Уæрæсейы империйы) — у зындгонд уырыссаг фыссæг, граф.

Толстойы уацмысты ’хсæн ис, Кавказыл кæм фыссы, цалдæр ахæмы. Уыдонæй иуæй-иутæ («Хъазахъхъ» æмæ æнд.) ирон æвзагмæ тæлмацгондæй цыдысты мыхуырæй.

## Уацмыстæ
* Сабырдзинад æмæ хæст
* Аннæ Каренина
* Хадзы-Мурат
* Хъазахъхъ
* Кавказаг уацайраг
æмæ æндæртæ.

## Æрвитæнтæ
* Лев Толстойы цалдæр уацмысы (''Ирон тæлмац'')

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Кантабри

**Кантабри** (исп. *Cantabria*) у испайнаг автономи Испанийы тæккæ цæгаты.

Фæзуат: 5289 км2. Цæрджыты нымæц: 530 мин. Сæйраг сахар: Сантандер.

## Фиппаинæгтæ

*
Нартхор

**Нартхор** (бирæон нымæц: **нартхæрттæ**),  () у ахсджиаг нæмгуыты мыггаг. Рæзын æй кæнынц бирæ рæтты, уыдоны ’хсæн Ирыстоны дæр.

Нартхорæй кæнынц ссад, уыцы ссадæй та — кæрдзын кæнæ иуæй-иу ран нозт дæр. Зæгъæм, Никарагуæйы цæрджытæ нартхоры ссадмæ бафтæуынц какао, сæкæр, корицæ æмæ дон — стæй дзæбæхæй фæцымынц уыцы нозт (пинол хуыйны) цайы хуызæн.

## Нартхор иры царды
Нартхор — ирон адæм æй æмбарынц, цы амоны — «Нарты хор-хæринаг». Ирон пецы йæ куы сфыцай, уымæй адджындæр хæринаг скæнæн нæй.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хор
Категори:Æфсирджынтæ
1911-æм аз

## Цаутæ
* Монголи сси хæдбар паддзахад. Йæ хæдбардзинадыл Китай æрмæст 1949-æм азы сразы.
* 15 июны — АИШ-ы байгом компани IBM.
* 14 декабры — Руал Амундсен куыйтыл æрбацыди Хуссар полюсмæ.

## Райгуырдысты
* 17 июны — В. П. Некрасов, уырыссаг фыссæг.
* 25 сентябры — Алексей Ляпунов, уæрæсейаг математик

## Амардысты
* 18 майы — Густав Малер (*Gustav Mahler*), австриаг композитор (р. 1860).
* 18 сентябры — Пётр Столыпин, уырыссаг паддзахадон архайæг, мидхъуыддæгты министр æмæ Уæрæсейы империйы премьер-министр.
* 5 декабры — Валентин Серов, уырыссаг нывгæнæг (р.&nbsp;1865).
* 11 декабры — Христо Данов, болгайраг рухстауæг, ахуыргæнæг æмæ чиныгуадзæг, Пловдивы сахары мэр (1897–1899).

## [[Нобелы преми]]

Категори:1911
Уырыс

**Уырыс** нысан кæны:
* Уырыссаг адæм, иумæйагæй
* Уæрæсе
* Рагон Уырыс
Грабовский, Антоний

**Анто́ний Грабо́вский** (; 1857-æм азы 11 июны, Нове-Добра — 1921-æм азы 4 июлы, Варшавæ) у зындгонд польшæйаг , эсперантойыл чи фыста. Хонынц æй «эсперантойы поэзийы фыд» дæр. Йæ сæйраг дæсныйадмæ гæсгæ уыдис индзылер-химик.

Грабовский зыдта 30 æвзаджы бæрц. Эсперанто сахуыр кодта 1887-æм азы, фыццаг ахуыргæнæн чиныг куы фæзынди, уæд. Грабовский æмæ Заменгофы ’хсæн уыдис фыццаг ныхас эсперантойыл.

## Æддаг æрмæг
* Грабовскийы æмдзæвгæтæ 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эсперантисттæ
29 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1940 — Василий Адикаевский, поэт-сатирик æмæ журналист.

Категори:Бонтæ
Хъулаты Хъылцыхъо

**Хъулаты Дæхцыхъойы фырт Хъылцыхъо** райгуырдис Хæтæлдоны, уыд хæстон дохтыр Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг.

## Кæс ноджы
* Хостыхъоты Солтан

## Библиографи
* Кцойты А. Хъæубæсты фыццаг дохтыр / Кцойты А. // Рæстдзинад. – 2002. – 28 дек.

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Хъылцыхъо
Категори:Хæтæлдоны чи райгуырдис, уыдон
Хъæу

**Хъæу**, дыгуронау *гъæу*, у ахæм цæрæнран, кæцыйы цæрджытæй фылдæр хай кусынц хъæууон хæдзарады.

## Ирыстоны хъæуты номхыгъд

### [[Æрæфы район|Æрæфы район (РЦИ-А)]]

* Æхсæрисæр
* Лескен
* Толдзгун

### [[Алагиры район|Алагиры район (РЦИ-А)]]

* Зынцъар
* Инджынтæ
* Дагом
* Цъамад
* Уынал
* Мызур
* Нузал
* Бурон
* Цъæй
* Нар
* Дзывгъис
* Хидыхъус
* Хæрисджын

### [[Кировы район|Кировы район (РЦИ-А)]]

* Елхот

### [[Рахизфарсы район|Рахизфарсы район (РЦИ-А)]]

* Ног Бæтæхъойыхъæу
* Зæронд Бæтæхъойыхъæу
* Зилгæ
* Заманхъул
* Хуымæллæг
* Фарн

### [[Дзауы район|Дзауы район (РХИ)]]

* Дзау
* Чъимас
* Тъонтъобет
* Стырфæз
* Чеселт

### [[Знауыры район|Знауыры район (РХИ)]]

* Знауыр
* Алхасен
* Арчънет
* Аунеу
* Балта
* Бехъмар
* Гобозтыхъæу
* Гъаристау
* Дзагъина
* Дæллаг Окона
* Дидмуха
* Зиулет
* Ионча
* Исахъыхъæу
* Хъорнис
* Лопъан
* Малда
* Мугут
* Нагутни
* Недлат
* Нул
* Принеу
* Терегуан
* Тигъуа
* Уахтъана
* Уæллаг Окона 
* Уæллаг Дуан
* Хслит
* Хъорнис‎
* Цънелис
* Цъорбис

### [[Ленингоры район]] (РХИ)

* Абреу
* Алеу
* Ахалдаба
* Ахмадз
* Баджин (Дæллаг Баджин æмæ Уæллаг Баджин)
* Балаан
* Бежантыхъæу
* Бол (Дæллаг Бол æмæ Уæллаг Бол)
* Велура
* Гду
* Гдулет
* Горга
* Гру
* Дзукъатыхъæу
* Дорет
* Елойтæ
* Ереда
* Захъхъор
* Икъот
* Кедигора
* Къитъриули (Туатыхъæу)
* Курта
* Къора
* Къоринта
* Ларгуис
* Ломис
* Мудзух
* Науихъеу
* Нагомеу
* Орчъосан
* Салбиар
* Тогойтæ
* Тъбет
* Уехер
* Харбал
* Хетъетæ
* Хъанчавет
* Хъуелдаба
* Цгъойтæ
* Цхилон
* Цъинагар
* Цъиркол
* Цъолд
* Цъорцъох
* Цъурта

### [[Цхинвалы район]] (РХИ)

* Дменис
* Уанат
* Джер
* Хелцуа
* Ортъеу
* Элтура
* Ксуис
* Еред
* Зонкар
* Белот
* Арцеу
* Тъбет

Категори:Географи
Æхсæрысæр

**Æхсæрысæр**, дигоронау **Æхсæрисæр** () æвæрд æй, Дигори донуадзæн къанауи ауазнæй хæрдмæ хуæнхтæрдæмæ ку ’ссæуай еу 4-5 километри, уоми. Ирæфи донæн йæ рахез фарс. Нури рæстæги административон æгъдауæй хаст цæуй Цæгат Иристони Ирæфи районмæ. Гъæуи бунати сауæнгæ XX æноси райдайæнмæ ирæзтæй егъау тæрсæ гъæдæ. Еци гъæдæй ма байзадæй æрмæстдæр еу некуцон æхсæрдзæнтæ, æма гъæуи ном дæр уомæй иссæй — Æхсæрисæр.

Гъæуи рауæн фиццагидæр 1912 анзи фæззиндтæй гъæдикосæн хирхфадæн, кæцими кустонцæ хъазахъаг (уруссаг) косгутæ. Етæ сæ бийнонти хæццæ ами æрбунат кодтонцæ æма сæ цæрæн ’ма косæн рауæн исхудтонцæ *Дигоро-Алексеевский хутор*. Уæдæй фæстæмæ аци хуторбæл сæхе æфтаун райдæдтонцæ еуæй-еу рацæугæ адæн Дигори комæй. Еци раледзгæ адæн хунддæнцæ «рæстæгмæцæргутæ». Революций агъоммæ хутори хъазахъаг цæргутæн сæ гъæди куст фæцæй, ма сæ бунат æндæр рауæнмæ раййивтонцæ. Фалæ Дигори комæй «рæстæгмæцæргутæ» ба ами æрфедар æнцæ æма исгъæу æнцæ. Гъæуи ном иссæй Æхсæрисæр.

Революций фæсте, 1919 анзи гъæуи медæг адтæй берæ большевиктæ, «Кермени» парти ке худтонцæ, уонæй. Уой фæдбæл гъæумæ балæбурдтонцæ паддзахи уорсгвардионтæ ’ма и гъæу сугъд æрцудæй. Гъæуи цæргутæй беретæ уæд нæбал æрцардæнцæ фæстæмæ сæ раздæриггон бунати, фалæ фæллигъдæнцæ æндæр рауæнмæ. Нæуæг гъæуи бунат ’скодтонцæ Киристонгъæуи цæгатварс, кæци хуннуй Мостиздæх. Ка байзадæй цæргæ зæронд гъæубунати, ета ба нæуæгæй хæдзæрттæ ’саразтоцæ æма Æхсæрисæр бабæй исгъæу æй.

Фидибæсти Устур тухт ку адтæй, уæд гъæуи фæсевæдæй беретæ фæстæмæ нæбал исæздахдæнцæ — сæ цард равардтонцæ нæ райгурæн бæсти сæребарæбæл. Ка æриздахтæй уодæгасæй, уонæй сæ фулдæр адтæнцæ паддзахади хæрзеугути ’ма майданти хæццæ.
Мадта хæдзарадон кусти медæг дæр гъæуи адæн сæхе хуарз бавдистонцæ: адтæй си къолхоз «Ирæф», еу къолхози косæг ба — Боллоти Елхъани кизгæ Поли иссæй Иристони силгоймæгтæй фиццагидæр .

Гъæуæй ес берæ кадгин æма ахургонд рацæуæггæгтæ, ес си астæугкаг скъола дæр. 

Æхсæрисæри гъæу æвæрд æй аййев рауæни. Æрдзæ ’ма си климæт хуарз æй. Сæрдигон си берæ æрцæуæг адæн фæууолæфуй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Æрæф

**Æрæф**, дигоронау **Ирæф** æй Цæгат Иристони ахсгиагдæр цæугæдæнттæй еу.

Аци дон ма **Урух** дæр хонунцæ.

Ирæфи дони æвзурæг æй Хæреси цъæх-цъæхид цъететæ, Сугъан æма Лæбодай цъоппитæ. Цæугæдони дæргъцæ æй 104 километри. Ирæф Терки дони хæццæ баеу уй Александровский станици цори (Кæсæг-Балхъари Республикæ).

Ирæф медкоми æ райдайæнæй Мæцути фæзи уæнгæ цæуй Москъабæл цæгат-хорискæсæн æрдæмæ. Хонхи цæугæй дони къæдзæхгун билгæрæнтти æрфæ рауæнæй-рауæнти хезуй 50-80 метри уæнгæ, Æхсинтти коми ба — 90-100 метри. Аци рауæн Ирæф хуæнхтæй рахезгæй, Иристони иннæ цæугæдæнтти хузæн нæ ниххæлеутæ уй хецæн листæг къанæуттæбæл, фал ма берæ дæсгай километртæ цæуй унгæг æма бæрзонд «къæдзæхгун» ауæдзæбæл, сауæнгæ Секер æма Дзæгъебпарзи гъæути уæнгæ. Ами ба фæндон, парахат райвазуй æ реугудур, ниффæтæнтæ уй, æ цуд ба — фæссабурдæр уй.

Ирæфбæл æфтуйуй цалдæр цæугæдони: рахез фарсæй — хонсарæй цæгатæрдæмæ — Тæни дон, Къæрæугоми дон æма Айгомуги дон; галеу фарсæй рæсог Билæги дон, Наргъи дон, Сæхоли дон, уæдта Хæзнидон. Аци цæугæдæнттæй Хæзнидон æй тæккæ даргъдæр æма тæккæ фулдæр донхæссæг, Хæзнидон Ирæфæн æхецæй дæр берæ минкъийдæр нæ ’й.

Ирæф, иннæ хуæнхаг цæугæдæнттау, сæрди ивулд фæууй, зумæги ба — æруæлбун уй. Сæрдигон еу сикъундмæ дæттуй дони 300 м3, зумæг ба — æдеугурæй 2 м3. Тæккæ ивулддæр фæууй июли мæйи кæрони æма августи мæйи райдайæни.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Категори:Æрæфы районы цæугæдæттæ
Доныфарс

**Доныфарс**, дыгуронау **Донифарс** у Дыгургомы хъæуттæй иу.

## Истори
Гъæу æвæрд æй Къумбултæ æма Лезгори гъæути астæу Мæсигони æндзæри. Сæ цæрæн хæдзæрттæ æма сæ фонси скъæттæ донифарсæгтæн дæр адтæнцæ уæлиндзæсæртæ, сæ фæрстæ ба — дорæй даст. Кобегкатæ æма Хъулчити муггæгтæн си адтæй устур æма федар арæзт галауантæ, Хъанухътæ æма Хæтæгтæн ба цæрæн æма тугъдон мæсгутæ. Гъæуи алли фарс рагон донифарсæгтæ ниууагътонцæ берæ циртдзæвæнтæ: уобæйттæ, уæлмæрдтæ, ковæндæнттæ æма æнд.

## Донифарсы кувæндон
Доныфарсы хъæуы сæрмæ ис лæгæт, кæцы нымад у Ныкколайы куывæндоныл. Бынæттон адæм дзы кодтой бирæ кусæрттæ Никколайы зæды номыл, æмæ уым кувинæгтæм арæх æртæхынц цæргæстæ — уыдон, дам, зæды æрвыст сты, афтæ фæзæгъынц адæм.

## Мыггæгтæ
1886 анз æма 1913 анзи гъæуи цæргути æрфинститæмæ гæсгæ Донифарси гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Æнгъæдатæ, Асетæ, Алийтæ, Гагуатæ, Галеутæ, Дамбегтæ, Дзоблатæ, Дзодзатæ, Дзиратæ, Елбийтæ, Кобегкатæ, Кочкионтæ, Къолотæ, Къочитæ, Нафитæ, Найфонтæ, Мурзахъултæ, Тасабийтæ, Тинатæ, Тепасигтæ, Тубетæ, Уæдатæ, Фæдантæ, Хæтæгтæ, Хуадонтæ, Хорантæ, Хъамболтæ, Хъанухътæ, Хъабантæ, Хъаиртæ, Хъизинтæ, Хъозитæ, Хъулчитæ æма Хъумайæгтæ.

## Къамтæ

Файл:Дигория. Аул Донифарс 1.jpg|*Иван Липовой*. Донифарс (1890-тæ)
Файл:Дигория. Аул Донифарс 2.jpg|*Иван Липовой*. Донифарс (1890-тæ)


## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Балц Доныфарсмæ I Фыдæлты уæзæгмæ (25.02.2021)
* Доныфарс. Дзираты Омар | Фæрдгуытæ (07.10.2024)

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Нарты кадджытæ

**Нарты кадджытæ**, дыгур. **Нарти кадæнгитæ** — афтæ хонынц ирон адæмы эпос. Нарты эпосы хуызæн кадджытæ ис æндæр цæгат-кавказаг адæмттæн дæр, уыдонæй хъæздыгдæр у кæсгон адæмæн.

Цæгат Кавказы адæмтæй фыццаг чи æрæвæрдта бындур нарты эпосæн, науæд цахæм национ кæнæ социалон фæлтæрæй уыдысты сæхæдæг нарт, уый æнцон рахатæн нæу. Гуырысхойаг ницы ис æрмæст иу хабары: нарты кадджытæ, бирæ рæстæг ирон дзыллæйы ’хсæн уæвгæйæ, райстой бынтон оригиналон хуыз. Уыдон хуызæн никæуыл фидауы ирон национ эпосы ном.

Нарты эпосы ис бæлвырд историон хабæртты æнхъæвзæн: ирон адæм цы бæлвырд историон хæтæнты фесты, уый æвдисынц нарты кадджытæ. Æнусты дæргъы ирон адæм мыггаггай цардысты: æнæаскъуыйгæ æвирхъау тох цыди хицæн мыггæгты ’хсæн; туджы фæдыл мыггæгтæ кæрæдзи цагътой. Уыцы хабæртты нывтæ диссаджы æргом зынынц нарты эпосы.

## Литературæ
* 
* 
* 
* 
* 

## Æрвитæнтæ
* Сасир: Тахъазты Федар

*
27 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1925 — Джусойты Нафи, ирон фыссæг.
* 1928 — Ариэль Шарон, 2001-æм азы мартъийæ Израилы премьер-министр.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Ирæф

**Ирæф**:
* Ирæф (цæугæдон)
* Ирæф (журнал)
* Ирæф (футболон клуб)
* Ирæф (чиныг), Малиты Геуæргийы поэзион æмбырд. Мыхуырæй рацыд 1935 азы.
Фидиуæг

* Фидиуæг (журнал) — Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы журнал;
* Фидиуæг (адæймаг);
* Фидиуæг (музыкалон инструмент).
Сæуæхсид

**«Cæуæхсид»** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы газет. Цæуы ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Сæйраг редактор: Дз. Б. Хæбæлаты.

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Дарьял (журнал)

**«Дарьял»** у Цæгат Ирыстоны уагъд литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон журнал. Мыхуырæй цæуы 1991-æм азæй.

Журналы сæйраг редактор у Цыхуырбаты Алан (2018-æм азы апрелæй).

## Æддаг æрмæг
* Журналы сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Мæздæггаг фидиуæг

**«Мæздæггаг фидиуæг»** () у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы газет. Цæуы къуыри æртæ хатты ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Сæйраг редактор: Сергей Телевной.

## Æддаг æрмæг

*Официалон сайт 

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Стыр Ныхас

* Стыр Ныхас (æхсæнад) — ирон адæмы æхсæнад.
* Стыр Ныхас (газет) — уыцы æхсæнадæн йæ газет. 1996—æм азы 26 январы мыхуыры рацыд газеты фыццаг номыр.
Алани

Алани:
* Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани, Уæрæсейы Федерацийы уæнг.
* Алани — аланты феодалон паддзахад (хонынц æй **Аланыстон** кæнæ **Аллонстон** дæр).
* Футболон клуб «Алани» (Дзæуджыхъæу), Уæрæсейы фыццаг къæпхæн.
Ирон газет

**«Ирон газет»** уыдис фыццаг газет ирон æвзагыл. Йæ фыццаг номыр рацыдис мыхуырæй 1906-æм азы 23 июлы Дзæуджыхъæуы.

## Истори
Ирон адæмыл ивгъуыд æнусы райдианы цы стырдæр цаутæ æрцыд æмæ сын зæрдылдаринагдæр чи ссис, уыдонæй сæ иу уыд мадæлон æвзагыл фыццаг газеты фæзынд. Мæгуыр, æфхæрд æмæ талынг уæвгæйæ, уыдонæн газеты фæзынд уыдис, рухс цардмæ сæ чи хуыд-та, ахуырдзинады, зонды фæндагыл сæ чи лæууын кодта, ахæм хуры фæзындау.

Газет мыхуыр æрцыд Дзæуджыхъæуы, З.Шуваловы типографы æмæ рухс федта 1906-æм азы 23 июлы. Кæд йæ тираж 500 экземпляры йеддæмæ нæ уыдис, уæддæр йæхицæн фæндæгтæ айгæрста Ирыстоны бирæ къуымтæм æмæ батавта, барæвдыдта мингай ирон адæймæгты зæрдæты. Цыдис къухæй-къухмæ æмæ кæсын чи зыдта, уыдон æй кастысты — цы æрмæджытæ дзы мыхуыр уыд, уыдонимæ зонгæ кодтой æндæрты дæр. Мадæлон æвзагыл кæй рацыд, йæ ном дæр фырбуцæн, сæрыстырæй «Ирон газет» уымæн схуыдтой, йæ рауадзыныл чи куыста, уыдон. Уыцы адæймæгтæ та уыдысты, сæ адæмы хъысмæтыл, йæ фидæныл сæ зæрдæ кæмæн рыст, ахæм фарны лæгтæ. Номхуындæй та – Гæздæнты Дзыбын, Æмбалты Цоцко, Кочысаты Сабан, Гæдиаты Цомахъ, Хъаныхъуаты Алмахситт, Бутаты Аслæнбег æмæ Уыртаты Хъамболат. Уæдмæ уыдонæй иутæн бантыст Ирыстоны раззагдæр интеллигенцийы рæнхъытæм рахизын, иннæтæ та сæ царды райдиан фæндагыл лæуд уыдысты. Се ’хсæн уыдис дохтыр, ахуыргæнæг, агроном, ирон «Райдиан чиныг» аразæг, студент-юрист, студент-медик, студент-филолог. Æндæр æмæ æндæн дæсныйæдты адæймæгтæ дæр уыдысты, уымæ гæсгæ газеты мыхуыргонд æрмæджытæ дæр уыдысты алыгъуызон темæтыл фыст æмæ сæхимæ здæхтой газеткæсджыты.

«Ирон газет» бирæ нæ ацарди, 20 августы йæ сæхгæдтой. Йæ сæйраг редакторы та — Аслæнбеджы арвыстой ахæстонмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Ирæф (журнал)

**«Ирæф»** у литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон журнал, цæуы Цæгат Ирыстоны алы æртæ мæйы иу хатт.

Сæйраг редактор: Скъодтаты Эльбрус.

## Æддаг æрмæг
* Журналы сайт

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Дыгурон диалект
Гагрæ

**Гагрæ** (, абх. *Гагра*) у курортон сахар Абхазы, Сау денджызы былгæрон. Хæсты агъоммæ Гагрæйы цардысты 26 мин 636 адæймаджы (1989), ныр та сæ нымæц фæкъаддæр.

Æрвылаз Гагрæмæ æрбацæуынц мингай туристтæ: сæ фылдæр хай Уæрæсейæ, уыдонимæ Ирыстонæй дæр.

## Галерей

A_tribute_to_Romantism.jpg|Гаграйы театр
Gagra Station.JPG|Гаграйы вакзал
Monument_in_Gagra_(1).jpg|Фыдыбæстæйы Стыр хæсты чи фæмард, уыдоны мысæн цыртдзæвæн
Gagra.jpg|Денджызы ’рдыгæй уынд
Gagrypsh.jpg|Гагра, «Гагрипш»-ы уынд
Gagra train tunnel.jpg|Гаграйы æфæснвæндаджы тъунел


## Фиппаинæгтæ

Категори:Абхазы сахартæ
Категори:Сау денджызы курорттæ
Трио «Фæндыр»

**Трио «Фæндыр»** у Цæгат Ирыстонæй фæндырдзæгъдджыты къорд.

Солисттæ: 
# Елхъанты Светланæ — РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи.
# Дзуццаты Сослан — РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи.
# Гуссаты Зæлинæ — РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи.

Кæрæдзийы хуызæн не сты, фæлæ баиу сты æмæ ныртæккæ иу æнæхъæн къорд «Фæндыр» систы.
«Иу хатт сæ чи фена, уый сæ никуы ферох кæндзæн; сæ кæсгон цагъд та, уый куы фехъуысай, уæд дæ къæхтæ сæхæдæг згъорынц», — афтæ фæдзурынц уыдоны тыххæй сæ концертмæ æрбацæуæг адæм.

1999-æм азы февралы мæйы Цæгат Иристоны театры сценæйы трио «Фæндыр» фыццаг хатт равдыста сæ концерт-премьерæ (режиссёр Карджынты Изабеллæ). Репертуары уыди националон музыкалон аивады хуыздæр мелодитæ, ирон композиторты уацмыстæ, триойы солисттæ та сæм бафтыдтой сæхи аранжировкæтæ.

«Ацы трио у æрыгон, рæсугъд æмæ профессионалон. Сæ цагъд æвзары виртуозон техникæ, уыдон тынг æмбарынц музыкалон сурæттæ æмæ сæ характертæ», — загъта Ирыстоны зындгонд фæндырдзæгъдæг Гæздæнты Булат. Сфæлдыстадон историйы музыкалон аивады дыууæ фæлтæры баиу сты сескстеты: XX æнусы популярон трио (сгуыхт артисттæ Реуазты С., Гæздæнты Б., Мыстулаты И.) æмæ XXI æнусы трио (Елхъанты С., Дзуццаты С., Гуссаты З.).
 
Категори:Ирон музыкæ
Айовæ

**Айовæ** (англ. *State of Iowa*, IA) у АИШ-ы штат. Цæрджыты нымæц: 2 926 мин адæймаджы (2000 азы).

Кæд хъæууон штат у, уæддæр дзы кæнынц уазалгæнæнтæ, æхсæн машинæтæ æмæ æндæр бирæ цыдæртæ.

Айовæйы цæрджытæй 35,7% сты кæддæры немыцаг мигрантты цот, 13,5% та — ирландиаг. Иннæ штаттæй хъауджыдæр, Айовæйы цæрджытæй бирæ сты католиктæ (23%).

## Фиппаинæгтæ

*
Алабамæ

**Алабамæ** () у АИШ-ы хуссар-скæсæны штат.

* Фæзуат: 135 765 км2 
* Цæрджыты нымæц: 4,5 милуан адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Айдахо

**Айда́хо** (, []) у АИШ-ы цæгат-ныгуылæны штат.

* Фæзуат: 216 632 км2
* Цæрджыты нымæц: 1 293 953.

Айдахойы сæйраг сахар у йæ стырдæр сахар — Бойсе. Айдахойы ис сахар *[[Москоу (Айдахо)|Мæскуы]]* () кæй хуыйны, ахæм гыццыл сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Аляскæ

**Аляскæ** (англ. *State of Alaska*) у штат АИШ-ы цæгаты. Аляскæйы сæйраг сахар у Джуно.

## Фиппаинæгтæ

*
Уырыссаг адæм

**Уырыссаг адæм** кæнæ **уырыс** () у скæсæйнаг славяйнаг адæм, сты Уæрæсейы цæрджыты фылдæр хай (80% бæрц). Æдæппæт дунейы ис 146 милуан уырыссаджы, уыдонæй Уæрæсейы — 116 милуаны бæрц. Уыцы нымæц кæны къаддæр.

Уырыссæгты æвзаг у уырыссаг.

Уырыссæгтæ ма цæрынц Украинæйы (11,35 млн), Хъазахстаны (6,23 млн), Узбекистаны (1,65 млн), Белоруссийы (1,34 млн), Хъиргъизы (0,91 млн), Латвийы (0,9 млн), Молдовæйы (0,56 млн), Эстонийы (0,47 млн) стæй бирæ æндæр бæстæты. Æдæппæт цæрджыты нымæцæй фылдæр хай уырыс сты Приднестровьейы (30,4 %), Латвийы (27,7 %), Эстонийы (25,6 %), Хъазахстаны (25,1 %).

Уæрæсейы регионты ’хсæн уырыс тæккæ фылдæр хай сты Вологдæйы облæсты (96,56 %). 90% фылдæр кæм сты, ахæм регионты нымæц у 30. Националон республикæты æдæппæт цæрджыты нымæцæй уырыс сты цæрджыты 30-50%, тæккæ къаддæр сты Дагъистан, Мæхъхъæл æмæ Цæцæны (5 % къаддæр).

Уырыс стыр адæм сты, æмæ уый тыххæй дзы разынд цалдæр хицæн субэтникон къорды. Уыдонæй цалдæр сты:
* Хъазахъхъæгтæ
** Доны хъазахъхъ
** Хъобаны хъазахъхъ
** Терчы хъазахъхъ
** Уралы хъазахъхъ æмæ æндæр хъазахъхъаг къордтæ.
* Камчадалтæ
* Липовантæ
* Малакантæ
* Поморæгтæ
æмæ æндæртæ.

## Цæгат Ирыстон
Цæгат Ирыстоны цæрынц 164 мин уырыссаджы, ома республикæйы цæрджытæй 23,1%. Сæ фылдæр цæрынц Дзæуджыхъæу æмæ Мæздæджы районы, стæй иуæй-иу хъазахъхъаг хъæуты дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
*
Аризонæ

**Аризонæ** (англ. *State of Arizona*, AZ) у АИШ-ы штат. Аризонæйы сæйраг сахар у Финикс.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгат Каролинæ

**Цæгат Кароли́нæ** () у АИШ-ы хуссæйраг штат. 

* Фæзуат: 135 000&nbsp;км&sup2;
* Цæрджыты нымæц: 10 453 948 (2020)

Штатæн йæ скæсæны у Атлантикон фурды был, йæ ныгуылæны та — Аппалачты хæхтæ.

Цæгат Каролинæ уыд фыццаг англисаг колони Цæгат Америкæйы (1580).

## Дин
Сæ динмæ гæсгæ Цæгат Каролинæйы цæрджытæ сты:

* Протестанттæ 83%
* Ромаг католиктæ 6%
* Æндæр чырыстæттæ 2%
* Æндæр динтæй 1%
* Атеисттæ 5%

Протестантон чырыстон динтæй тыхджындæр сты баптистон (цæрджытæй 47%), методистон (13%) æмæ пресвитерон (4%).

## Ирыстонимæ бæстдзинад
Цæгат Каролинæйы курортон сахар Эшвилл у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар. 

## Фиппаинæгтæ

*
Северная Осетия

**«Северная Осетия»** у Цæгат Ирыстоны популярондæр газет. Цæуы æрвылбон уырыссаг æвзагыл.

Сæйраг редактор: Александр Торин. 

## Æддаг æрмæг
* Газеты сайт

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ
Слово-Ныхас

**«Слово-Ныхас»** у Цæгат Ирыстоны фæсивадон газет. Цæуы къуыри иу хатт ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Сæйраг редактор: Токаты Людмилæ.

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Столичная

**«Столичная»** у Цæгат Ирыстоны газет. Цæуы къуыри æртæ хатты уырыссаг æвзагыл.

Сæйраг редактор: Тедеты Аринæ.

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Рæстдзинад

thumb|250px|«Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр

**«Рæстдзинад»** () у Цæгат Ирыстоны адæмон газет. Цæуы къуыри фондз хатты ирон æвзагыл. Йæ тираж у 8675 экземпляры (2011-æм азы июны уавæрмæ гæсгæ).

«Рæстдзинады» фыццаг номыр рацыдис 1923 азы 14 мартъийы.

Газеты сæйраг редактор у Хозиты Барис. Сӕйраг редакторы хӕдивджытӕ Сланты Аслан ӕмӕ Бутаты Эльзӕ.
thumb|500px|Редакцийы кусджытæ. XX-æм æнусы кæрон

## «Рæстдзинады» алы заманты чи куыста, уыдон
* Дыгъуызты Тенгиз, уацхæссæг.
* Тъехты Тамерлан, уацхæссæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Дигори хабæрттæ

**«Дигори хабæрттæ»** («Вести Дигории») у Цæгат Ирыстоны Дыгурон районы газет. Цæуы къуыри æртæ хатты ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Сæйраг редактор: В. О. Пахомова .

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Арканзас

**Арканзас** ( []) у АИШ-ы штат 1836-æм азæй фæстæмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хуссар Каролинæ

**Хуссар Каролинæ** () у АИШ-ы скæсæны штат.

* Цæрджыты нымæц: 4,012,012 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Колорадо

**Колора́до** ( []) у АИШ-ы штат.

* Цæрджыты нымæц: 4 301 261 адæймаджы (2000 азы).

## Фиппаинæгтæ

*
Эшвилл

**Эшвилл ** () у АИШ-ы сахар штат Цæгат Каролинæйы ныгуылæны, хæххон бынаты (Æрвхуыз рагъ). Йæ цæрджыты нымæц у 83 393 (2010 азы).

Сахары бындур æвæрд æрцыд 1785 азы, йæ ном уыд *Eden Land*, ома *Дзæнæт*. Нырыккон ном та у кады нысан Эшвиллы губернатортæй иуæн, кæцыйы ном уыдис Сэмьюэл Эш.

Сахар у курортон бынат, ацæргæ америкæгтæ ’рбацæуынц ардæм сæ цард рæсугъд æмæ сабыр бынаты æрвитынмæ.

Эшвилл у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Каролинæйы сахартæ
Вайоминг

**Вайо́минг** ( []) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 568 158 адæймаджы (2011).

## Фиппаинæгтæ

*
Вашингтон (штат)

**Вашингто́н** () у АИШ-ы 42-æм штат. Йæ сæйраг сахар у Олимпи, йæ стырдæр сахар та — Сиэтл. Штаты цæрынц 7,1 милуан адæймаджы бæрц. Штаты фæзуат у 184 824 км2.

## Фиппаинæгтæ

*
Вермонт

**Вермонт** () у АИШ-ы штат.

* Цæрджыты нымæц: 626 мин адæймаджы бæрц.
* Фæзуат: 24,9 мин км².

Штаты ном нысан кæны «Кæрдæгхуыз Хох» (францаг дзырдбыд Vert Mont-æй).

## Фиппаинæгтæ

*
Невадæ

**Невадæ** (англ. *State of Nevada*) у АИШ-ы штат. Цæрджыты нымæц: 2 106 074 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Огайо

**Ога́йо** () у штат Америкæйы Иугонд Штатты. Цæрджыты нымæц: 11,4 милуан адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*