open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Померапе

**Померапе** () — стратовулкан Боливийы департамент Оруройы æмæ Чилийы облæст Арика-и-Паринакотæйы астæу. Йæ бæрзæнд — 6265 м. Вулкан Паринакотæимæ сты дывæр вулкан Невадос-де-Пайячатæ.

## Кæс ноджы
* Боливийы вулканты номхыгъд
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Peakware.World Mountain Encyclopedia.Pomerape

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
Гёкчен, Сабиха

**Сабиха́ Гёкче́н** (; райгуырдис 1913-æм азы 22 мартъийы, Бурсæ — амардис 2001-æм азы 22 мартъийы, Анкара) уыдис Турчы фыццаг сылгоймаг-тæхæг, дунейы фыццаг сылгоймаг — æфсæддон тæхæг.

Сабиха уыдис Ататюрчы аст кæнгæ чызгæй иу. 1925-æм азы, чызгыл 12 азы куы цыдис, Ататюрк бæрæг кодта Бурсæйы сахар. Уым базонгæ ис чызджы биографиимæ æмæ, йе ’фсымæры барлæвæрдæй, Сабихайы йæхицæн чызг скодта. Турчы мыггæгты тыххæй закъон йæ тыхы куы бацыдис, уæд Ататюрк йæ чызгæн радта мыггаг Гёкчен ( «арв»), фæлæ уыцы рæстæг Сабиха хæдтæхджытимæ ницы хуызы баст уыдис.

## Мысæн
* Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт Стамбулы азиаг хайы хæссы уыцы тæхæджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы зындгонд адæм
Категори:Бурсæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Анкарайы чи амардис, уыдон
Категори:Дæсныйады фыццаг сылгоймæгтæ
Æрчъынарет

**Æрчъынарет** кæнæ **Æрдзынарæг** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къутæртæ, Цъæйтæ, Мæргъитæ. Цъæйтæ Хуссар Ирыстонмæ æрыфтыдысты Цæгат Ирыстоны Цъæйы комæй æмæ сæ мыггаджы равзæрд дæр баст у ацы комы номимæ. Мæргъиты мыггаг æрыфтыдысты Дзауы районы Тлийæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дæллаг Къоз

**Дæллаг Къоз** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Габутæ, Хъæцмæзтæ, Хуыгатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Къозы ком
Беркли (Калифорни)

**Бе́ркли** () у сахар АИШ-ы ныгуылæны, штат Калифорнийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Калифорнийы сахартæ
Шербрук

**Шербрук** () у сахар Канадæйы. Ис Квебечы провинцийы хуссары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Квебечы сахартæ
Къоз

**Къоз**:
* Астæуккаг Къоз — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Дæллаг Къоз — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Уæллаг Къоз — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Къозы цад — цад Хуссар Ирыстоны, Къуайсайæ 5 км цæгатырдæм.
Мисти (вулкан)

**Ми́сти** () — вулкан Хуссар Америкæйы Перуйы территорийыл. Йæ бæрзæнд — 5822 м. 17 километры ныгуылæнырдæм лæууы Перуйы дыккаг сахар асмæ гæсгæ Арекипæ, йæ цæрджыты бæрц хæццæ кæны милуанмæ (2009). Сахары бирæ бæстыхæйттæ арæзт æрцыдысты Эль-Мистийы урс пироклистикон лæбырдтæй, уый тыххæй Ариекипæ арæх фæхонынц «Урс сахар». Цæугæдон Чили кæлы сахары уылты, æмæ ахизы Эль-Мистийы æмæ незаманы вулканон коплекс Чачанийы (6075 м) астæу каньоныл. Эль-Мистийæ хуссарырдæм лæууы вулкан Пичу-Пичу (5669 м).

thumb|left|Эль-Мистийы æмæ Арекипæйы спутниккæй конд къам
Эль-Мисти — хуыст вулкан, фæстаг æдых вулканы сирвæзт регистрацигонд æрцыдис 1985-æм азы. Вулканон конусмæ гæсгæ Мисти у типикон стратовулкан, уыдонæн характерон у лавæйы лæбырдтыты æмæ хæлæн сирвæзтыты æртхутæгимæ радыгай ивд. Вулканæн ис æртæ концентрикон кратеры. Мидæггаджы ис кæсын фумаролон активондзинадмæ. XV æнусы вулканы тыхджын сирвæзт Арекипойы цæрджыты ассырда сахарæй.

Мидæггаг кратеримæ 1998-æм азы ссардæуыд æхсæз инкаг мумийы æмæ цалдæр артефакты. Уыдæттæ ссардта мæй куысты фæстæ экспедици кæцыйæн йæ разамонджытæ уыдысты Джон Рейнхард æмæ Хосе Антонио Чавес. Сарæггæгтæ æвæрд сты Андаг кувæндæтты музейы () Арекипæйы.

## Фиппаинæгтæ

## Кæс ноджы
* Перуйы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд
* Андтæ

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Перуйы хæхтæ
Категори:Перуйы вулкантæ
Паринакотæ

**Паринакотæ** () — стратовулкан Чилийы цæгаты облæст Арика-и-Паринакотæйы æмæ Боливийы департамент Оруройы астæу. Йæ бæрзæнд — 6348 м.

Паринакотæ лæууы национ парк Лаукæйы, 145 км ныгуылæнырдæм Арикæйæ Централон Андты. Вулкан Помперапейымæ аразынц дывæр вулкан Пайячатæ, йæ разы лæууы цад Чунгарæ ().

## Кæс ноджы
* Боливийы вулканты номхыгъд
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Parinacota
* Peakware.World Mountain Encyclopedia.Nevado Parinacota
* Volcanoes of the Central Andes.Parinacota
* Volcano Live.Parinacota Volcano

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Къостайыхъæу

* **[[Къостайыхъæу (Цæгат Ирыстон)|Къостайыхъæу]]** — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы;
* **[[Къостайыхъæу (Хуссар Ирыстон)|Къостайыхъæу]]** кæнæ **Цъунар** (уырыссагау *Хетагурово*) — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы
Кигали

**Кига́ли** () у Руандæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Руандæйы сахартæ
Истад

**Истад** () у сахар Швецийы Сконейы провинцийы, Истады коммунæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сконейы цæрæнрæттæ
Категори:Швецийы сахартæ
Артвин (ил)

**Артвин** () у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны, Сау денджызы былгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Бартын (ил)

**Бартын** () у провинци (ил) Турчы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Хъазахтæ

**Хъазахтæ** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Цæрæг дзы нал ис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Къумбултæ

**Къумбултæ** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Истори
Аци гъæуи географион бунати туххæй финстан нæ æрмæги. Æвæрд æй Донифарси гъæумæ хæстæг æ хонсар-хорнигулæн æрдиги бæрзонди. Ес си рагон мæсуги ихæлддзæгтæ, æ алли фарс ба берæ рагон историон æма архитектурон циртдзæвæнтæ: уобæйттæ, циртитæ æма цæрæн хæдзæртти ихæлддзæгтæ. Дессагдæр ба æй, Къумбултæмæ хæстæг, адæм «Багъайтæ» ке хонунцæ, еци бунат. Фиццаг цæргутæ, дан, Къумбулти гъæуæй раздæр æрцардæнцæ Багъайти. Ами, дам, цардæнцæ нарти адæм дæр. Уомæн бæрæггæнæн бавдесунцæ Багъайти минкъий лигъз æрдозæ: ци дортæ си ес, уони адæм нимайунцæ Нарти нихæсбæл. Ами, дан, рæстæгæй-рæстæгмæ сæ унаффитæ федар кодтонцæ Нарти хестæртæ. Ахургæндтæ Багъайти иссердтонцæ еу цирти зингæй сугъд адæймаги бауæргъæдтæ (æстгутæ æма дзаумæуттæ — хъæппæлтæ). Еци сугъдтити истори абони бæлвурдæй неке ма зонуй. Еуетæ дзорунцæ, зæгъгæ, рагон цæргути фæткæ уотæ адтæй, сæ мæрдтæ содзгæ кодтонцæ, иннетæ ба зæгъунцæ, зæгъгæ, сæ мæрдтæ сугътонцæ æма син сæ фунук æма æвзалу ба æмбарзтонцæ арф къагъди еминæ æма халери незтæй фæййервæзуни туххæй.

## Мыггæгтæ
Багъайти фæсте ба Къумбулти гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Батотæ, Боллотæ, Беппотæ, Бичегкутæ, Гæмостæ, Гегкитæ, Дæгуйтæ, Сабайтæ, Сагетæ, Сехъотæ, Таматæ, Тахъазтæ, Хачиртæ, Хъаиртæ æма Цъеутæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты Уæзæгмæ. Балц Къумбултæм.

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Кастамону (ил)

**Кастамону́** () у ил (провинци) Турчы цæгаты, Сау денджызы регионы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Тохъат (ил)

**Тохъат** () у ил (провинци) Турчы цæгаты. Йæ административон центр у сахар Тохъат.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Анкара (ил)

**Анкара** () у ил (провинци) Турчы центры. Административон центр у Анкара (Турчы сæйраг сахар).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Эскишехир (ил)

**Эскишехир** (, тæлмацгæнæн ис куыд «зæронд сахар») у ил (провинци) Турчы ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Эскишехир.

Сахары ис дыууæ университеты, уыдонæй стырдæр — Анатолийы университет () — у бæстæйы тæккæ стырдæр.

Провинци дих кæны 14 районыл (илче).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Сивас (ил)

**Сивас**, вариант: *Суаз* () у ил (провинци) Турчы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Элязыг (ил)

**Элязыг** () у ил (провинци) Турчы скæсæны. Провинцийы ис 11 районы (илче).

2010-æм азы 8 мартъийы провинцийыл æрцыдис зæххæнкъуыст, уый фæстиуæгæн фæмардысты 42 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Ардахан (ил)

**Ардахан** () у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Эрзурум (ил)

**Эрзурум** () у ил (провинци) Турчы скæсæны. Йæ административон центр у скæсæн Турчы размæцыддæр сахартæй иу — Эрзурум. Йæ фæзуатмæ гæсгæ провинци у бæстæйы цыппæрæм стырдæр (25 248 кв. км).

Эрзурумы бæстыхъæд у карз, континенталон. Рæстæмбисæй 114 боны дæргъы бæстæ митæй æмбæрзт лæууы.

Турк æмæ Уæрæсейы ’хсæн хæстыты рæстæг Эрзурум цалдæр хатты-иу байстой уæрæсейаг æфсæддонтæ. Фыццаг хатт йæ байстой 1829-æм азы (уый тыххæй Пушкин дæр фыссы йæ «Эрзуруммæ балц»-ы). Дыккаг хатт йæ байстой 1877-æм азы хæсты. Фæстаг хатт Эрзурум бахаудис уæрæсейæгты къухтæм 1916-æм азы, Фыццаг дунеон хæсты рæстæг (фæстæмæ йæ радтой Туркæн Брест-Литовсчы бадзырдмæ гæсгæ).

Провинцийы экономикæйæн ахсджиаг сси бынæттон Кемаль Ататюрчы номыл университет (), кæцыйы ахуыр кæнынц 40 мин студенты бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Тунджели (ил)

**Тунджели** () у ил (провинци) Турчы скæсæны. Цæрынц дзы 84 мин адæймаджы, уымæй къаддæр цæрджыты нымæц æрмæст Байбурты ис. Цæрджыты фылдæр хай сты зазайаг адæмыхаттæй, ис ма курдæгтæ, сомихæгтæ æмæ черкесæгтæ.

Провинцийы бæстыхъæд у континенталон, зымæг дзы вæййы карз æмæ митджын, сæрд та — тæвд æмæ хус.

## Галерей

Zaza woman.jpg|Зазайаг адæмы сылгоймаг
Ovacik1.jpg|Тунджелийы æрдз


## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Чанаккале (ил)

**Чанаккале́** () у ил (провинци) Турчы ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Ялова (ил)

**Ялова** () у ил (провинци) Турчы ныгуылæны, Мармæр денджызмæ чи æддæмæ хæцы, ахæм æрдæгсакъадахыл. У бæстæйы тæккæ чысылдæр административон иуæг. 1995-æм азы онг уыдис Стамбулы дæлхай.

[left|thumb|250px|1999-æм азы 17 августы [зæххæнкъуысты мысынæн цыртдзæвæн]]

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Адана (ил)

**Адана** () у ил (провинци) Турчы хуссары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Хатай (ил)

**Хатай** () у ил (провинци) Турчы хуссары.

Уый йеддæмæ ма кæс: Хатайы паддзахад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Ыспарта (ил)

**Ыспарта́** () у ил (провинци) Турчы хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Мардин (ил)

**Марди́н** () у провинци (ил) Турчы хуссар-скæсæны. Административон центр у сахар Мардин.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Шанлыурфæ (ил)

**Шанлыурфæ** (; []) у провинци (ил) Турчы хуссары. Административон центр у сахар Шанлыурфæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Хæмыцаты Албег

[thumb|460px|Хæмыцаты Албег (рахиз) æмæ «Мах дуджы» кусджытæ, рахизырдыгæй галиуырдæм: [Хъæрæцаты Зæирæ, Кокайты Тотырадз, Гусалты Барис, Хъодзаты Æхсар]]
**Хæмыцаты Албег** (райгуырдис 1940-æм азы 5 майы Уæллаг Десы хъæуы, Тырсыгомы — амардис 2014-æм азы) у ирон поэт æмæ журналист.

## Цардафыст
Хæмыцаты Албег райгуырдис Тырсыгомы, Десы хъæуы. Каст фæцис астæуккаг скъола æмæ Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты историон-филологион факультет. Куыста Хъызлары астæуккаг скъолайы ахуыргæнæгæй, Сæрмагонд профтехучилищейы директоры хæдивæгæй, Цæгат Ирыстоны телеуынынады хистæр редакторæй, журнал «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайады сæргълæууæгæй, СЦКП-йы Цæгат Ирыстоны обкомы мыхуыры секторы консультантæй. Ныртæккæ у республикæйы радиойы хистæр редактор.

Æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Джиппы рауагъта иу дæс поэтикон чиныджы. Тæккæ æххæстдæр æмбырдгæндтæ йын сты «Дурты хъарм» (Дзæуджыхъæу, 2000) æмæ «Цæстырухс» (Дзæуджыхъæу, 2006).

Категори:Журналисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Албег
Категори:Тырсыгомы чи райгуырдис, уыдон
Тетцойты Таймураз

**Тетцойты Гацыры фырт Таймураз** (райгуырдис 1922-æм азы Чырыстонхъæуы — амардис 2010-æм азы) у дыгурон поэт.

## Цардафыст
Таймураз райгуырдис Цæгат Ирыстоны Чырыстонхъæуы. Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы фистæг æфсады скъолайы. 1942 азы йæ арвыстой Фыдыбæстæйы Стыр хæстмæ. Хæсты фæстæ уыдис советон оккупацион æфсæдты къордимæ Германы зæххыл. Ирыстонмæ сыздæхтис 1946 азы æмæ куыста колхозы. 1950 азы каст фæцис ахуыргæнджыты институт, 1955 азы та — Мæскуыйы М. Горькийы номыл литературон институт. Цалдæр азы бакуыста ахуыргæнæгæй Дигорайы.

Таймуразы æмдзæвгæтæ фыццаг хатт мыхуыры фæзындысты журнал «Мах дуджы» 1949 азы. Ныффыста бирæ поэтикон чингуытæ. Сæ зынгæдæртæ сты: «Мæ уарзт æма мæ маст» (Орджоникидзе, 1963), «Мæ рæстзæрдæ æууæнкæ» (Орджоникидзе, 1974), «Уарзт æмæ лæгдзийнадæ» (Орджоникидзе, 1977), «Хуæнхаг дон» (Орджоникидзе, 1983), «Лирикæ» (Орджоникидзе, 1988), «Нифс» (Дзæуæгигъæу, 1993).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Таймураз
Категори:Дигорæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Æлборты Хадзы-Умар

**Æлборты Несторы фырт Хадзы-Умар** (райгуырдис 1939 азы, Сарабучъы) у ирон поэт æмæ литературæиртасæг.

Хадзы-Умар райгуырдис Хуссар Ирыстоны Сарабучъы хъæуы. Ахуыр кодта астæуккаг скъолайы, педагогон техникумы, Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты филологон факультеты, аспирантурæйы. Куыста Хуссар Ирыстоны радиойы, газет «Советон Ирыстон»-ы, Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы литконсультантæй, Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæг институты, журнал «Фидиуæджы» сæйраг редакторæй, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ахуыргæнæгæй.

Йæ æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Фæдисон» рацыдиc 1964 азы Цхинвалы. Уый фæстæ ма рауагъта къорд поэтикон æмбырдгонды, сæ сæйрагдæртæ: «Мæ зæрдæйы хуызтæ» (Цхинвал, 1968), «Уидæгты зарæг» (Цхинвал, 1975), «Бæрзонд къæвда» (Цхинвал, 1981), «Рухсытæ судзынц» (Цхинвал, 1988), «Ныфсы уидаг» (Дзæуджыхъæу, 1999).

Чиныгкæсджытæ Хадзы-Умары зонынц литературон критикæй дæр. Дзæвгар уацтæ ныффыста нæ дзырдаивады кусджыты сфæлдыстады тыххæй, биноныгæй бакуыста, ирон литературон критикæ ивгъуыд æнусы 30-æм азты цы уавæры уыд, уый раиртасыныл.

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Хадзы-Умар
Категори:Сарабучъы чи райгуырдис, уыдон
Ухань

**Уха́нь** () у сахар Китайы, Хубэйы провинцийы административон центр.

2020-æм азы Ухань æппæт дунейы зындгонд сси, ног коронавирусы инфекци дзы кæй фæзындис, уый тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Минниханов, Рустам Нургалийы фырт

**Минниханов Нургалийы фырт Рустам** (, райгуырдис 1957-æм азы 1 мартъийы) у Тæтæрстаны президент 2010-æм азы 25 мартъийæ. Экономикон зонæдты кандидат, 1998-æм азæй фæстæмæ уый уыдис Тæтæрстаны хицауады сæрдар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны президенттæ
Категори:Уæрæсейы регионты сæргълæуджытæ
Категори:Тæтæрстаны чи райгуырдис, уыдон
Скаген

**Скаген** () у сахар Данийы цæгаты, сынæг Грененыл.

Категори:Данийы сахартæ
Миндиашвили, Серго Виссарионы фырт

**Миндиашвили Серго Виссарионы (Бесойы) фырт** (райгуырдис 1940 азы, Сарабучъы — амардис 2011-æм азы 19 сентябры Цхинвалы) у ирон æмæ гуырдзиаг поэт.

## Цардафыст
Серго райгуырдис Цхинвалы районы Сарабучъы хъæуы. 1958 азы каст фæци Уанаты астæуккаг скъола, 1963 азы та — Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институт. Уый фæстæ ахуыр кодта афицерты скъолайы, советон æфсæдтæн ГДР-йы цы къорд уыд, уым. Куыста Хуссар Ирыстоны радиойы, Знауыры районы газеты, СЦКП-йы обкомы культурæйы хайады хистæр методистæй, чиныгуадзæн «Ирыстон»-ы редакторæй.

Фыссын райдыдта 1960-æм азы. Сергойы æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд «Ныхас хуримæ» рацыдис 1966 азы Цхинвалы. Уый фæстæ ма рауагъта къорд поэтикон чиныджы. Йæ уацмысты æппæты æххæстдæр æмбырдгонд хуыйны «Ныфсы дзæнгæрæг» (Цхинвал, 1990).

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Категори:Сарабучъы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цхинвалы чи амардис, уыдон
Кучиты Юрий

**Кучиты Сергейы фырт Юрий** (райгуырдис 1919-æм азы 26 августы, Тибы — амардис 2005-æм азы 14 декабры, Бетъырбухы) — атомон науты капитантæй, Цæгат полюсмæ чи бахæццæ ис, фыццаг ахæм.

## Цардафыст
Юрий райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Тибы хъæуы. Ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы 27-æм астæуккаг скъолайы. Каст æй фæцис 1938-æм азы иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ.

1941-æм азы райдыдта кусын Диксоны порты, буксир «Василий Молоков»-ы матросæй. 1944-æм азы каст фæцис штурманты курсытæ, 1963-æм азы фæсаууонмæ та — С.О. Макаровы номыл Ленинграды уæлдæр инженерон денджызон училище.

1944–1962-æм азты Кучийы-фырт уыдис ихсæтджытæ «Ермак», «Малыгин», «Сибиряков», «Илья Муромец», «Красины» капитанты хæдивæгæй.

1962–1971-æм азты — ихсæтджытæ «Мурманск» æмæ «Киевы» капитан; атомон ихсæттæг «Ленины» капитаны дублер, 1964-æм азæй уыдис уыцы науы капитан.

1971-æм азæй Кучийы-фырт уыдис атомон ихсæттæг «Арктикæйы» капитан. 1977-æм азы 17 августы атомон ихсæттæг «Арктикæ» дунейы уæлдондзог фæрæзты ’хсæн фыццаг ахæм, Цæгат полюсмæ чи бахæццæ ис.

1997-æм азы Кучийы-фырт рацыдис пенсимæ, цардис Бетъырбухы.

Кучиты Юрийы ныстуанмæ гæсгæ йæхи æмæ йæ бинойнаджы (амардис 1999-æм азы) мард буæртты æртхутæг кадджын уавæры ныддардæуыд Цæгат полюсмæ хæстæг денджызы дымгæмæ. Йæ ныстуан сæххæст кодтой атомон ихсæттæг «Ямалы» командæ 2006-æм азы 19 августы.

## Хæрзиуæджытæ
* Социалистон Фæллойы Хъæбатыр,
* Ленины орден,
* Фæллойы Сырх Тырысайы орден,
* Майдан «За трудовое отличие»,
* Майдан «За оборону Советского Заполярья»,
* Майдан «За победу над Германией»,
* Майдан «300 лет Российскому флоту»,
* Дзæуджыхъæуы кадджын гражданины ном,
æмæ æндæртæ.

## Йæ ном мысынæн
Кучиты Юрийы ном хæссы Дзæуджыхъæуы 27-æм астæуккаг скъола.

## Литературæ
* Гудиев Г. Курс Норд: [очерк о Ю. Кучиеве]//Гудиев Г. Вершины. С. 59—62.
* Конецкий В. Вчерашние заботы: путевые дневники: [о капитане атомохода «Арктика» Ю. С. Кучиеве и его двоюродном брате капитане Хетагурове]//Конецкий В.В. В сугубо внутренних водах: повести. М. 1983. С. 235–590.
* Кучиев Ю.С. (1919–2005) Капитан атомохода «Арктика»: некролог//Сев. Осетия. 2005. 17 дек.
* Шанаев В.Ф. Арктический джигит. Орджоникидзе. 1979. 112 с.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленины ордены кавалертæ
Категори:Социалистон Фæллойы Хъæбатыр
Категори:Тибы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Юрий
Эсбьерг

**Эсбьерг** () у сахар æмæ порт Данийы хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Данийы сахартæ
Нанкин

**Нанки́н** () у Китайы раздæры сæйраг сахар, ныртæккæ у Цзянсуйы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цзянсуйы сахартæ
Тæмискъ

**Тæмискъ** у хъæу æмæ курорт Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы.

## Мыггæгтæ
Хъæуы цардысты Черчестæ, Пагæтæ, Фардзинтæ, Борæтæ æмæ Ботъотæ.

## Кæс ноджы
* Зæронд Тæмискъ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

## Æддаг æрмæг
* «Радзырдтæ Тæмискъæй», Гусалты Барисы цыбыр радзырдты æмбырдгонд
* Тæмискъ | Фæрдгуытæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Татиан

**Татиан** — II æнусы грекъаг фыссæг æмæ философ. Хорз зыдта æмæ фыста апостолты царды тыххæй. Евангелийы тексттæ иу æмбырдгондмæ чи баиу кодта, уыцы лæг.

Татиан цы бирæ чингуытæ ныффыста, уыдонæй æрмæстдæр иу баззадис ныры онг — чырыстон дины апологи «Эллинты ныхмæ ныхас».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чырыстон философтæ
Категори:Чырыстон сыгъдæджытæ
Скъодтаты Эльбрус

**Скъодтаты Барисы фырт Эльбрус**, дыгур. **Скъодтаты Эльбрус** (райгуырдис 1959-æм азы 14 ноябры Сырх Дыгуры) у дыгурон поэт, прозаик, драматург, публицист, тæлмацгæнæг, Фысджыты Цæдисы уæнг, литературон-аивадон журнал «Ирæф»-ы сæйраг редактор.

## Цардафыст
Эльбрус райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Сырх Дыгуры хъæуы. Астæуккаг скъола каст куы фæцис, уæд бацыдис Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институтмæ æмæ 1983 азы ссис инженер-аразæг. Куыста проектон институты. 1991 азæй фæстæмæ кусы журнал «Ирæф»-ы редакцийы.

Эльбрус æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта, студент ма куы уыдис, уæд. Йæ фыццаг чиныг «Рæстæг æма дуйне» рацыдис 1991-æм азы Дзæуджыхъæуы. Уый фæстæ ма рауагъта ахæм поэтикон æмбырдгæндтæ: «Хусфæрæк» (чиныгуадзæн «Ир», 1996), «Фæлмæ» (чиныгуадзæн «Ир», 2002), «Бонивайæн» (чиныгуадзæн «Ир», 2007).

Эльбрус æмдзæвгæтæ фыссынæй фæстæмæ ма архайы, фыдæлтæй нын цы сфæлдыстадон бынтæ баззадис, уыдон бабиноныг кæныныл. 2005-æм азы Къибирты Амырханимæ сарæзта дыгурон Нарты кадджыты чиныг, стæй джиппы рауагъта Багъæраты Созыры æмдзæвгæты æмбырдгонд, 2007-æм азы та — Гарданты Михалы уацмыстæ.

У РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг (2016), Национ преми «Нарты фæткъуы»-йы (2009) æмæ Твардовскийы номыл Патриотон поэзийы æппæтуæрæсеон конкурсы лауреат (2019).

2012 азы йын лæвæрд æрцыд Н. Михалковы «Уæрæсейы культурæйы фонд»-ы Кады гæххæтт, 2020 азы та – майдан «Цæгат Ирыстоны кадæн».

## Æрвитæнтæ
* Скъодтаты Эльбрус | Æргомæй

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Эльбрус
Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон
Джусойты Марат

**Джусойты Леуаны фырт Марат** (райгуырдис 1959-æм азы Тарскæйы) у ирон поэт æмæ журналист.

## Цардафыст
Марат райгуырдис Цæгат Ирыстоны Тарскæйы хъæуы. Каст фæцис астæуккаг скъола æмæ Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультеты ирон-уырыссаг хайад. Куыста газеттæ «Рæстдзинад», «Молодой коммунист», «Стыр Ныхас», «Айдæн-Зеркало»-йы редакциты. Ныртæккæ та кусы газет «Пульс Осетии»-йы.

Марат литературон куыстыл фæцалх ивгъуыд æнусы 70-æм азты кæрон. 1984-æм азы Дзæуджыхъæуы рацыдис æмдзæвгæты чиныг «Цъæх райсомтæ». Уыдис ын фараст авторы, уыдонимæ — Джусойты Марат дæр. Поэты æмдзæвгæтæ ма бакæсæн ис, «Æмзæл зарæг», зæгъгæ, уыцы поэтикон æмбырдгонды (чиныгуадзæн «Ир», 1986). Мараты уацмыстæ хицæн чиныгæй рацыдысты 1991-æм азы Дзæуджыхъæуы, «Æхсидавы рухс», зæгъгæ, ахæм номимæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Журналисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Категори:Тарскæйы чи райгуырдис, уыдон
Марат
Бабочиты Руслан

**Бабочиты Омарбийы фырт Руслан** (райгуырдис 1950-æм азы, Цыколайы) у дыгурон поэт.

## Цардафыст
Руслан райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Цыколайы хъæуы. Йæ райгуырæн хъæуы скъола каст куы фæцис, уæд бацыдис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультетмæ. Иуцасдæр акуыста ахуыргæнæгæй, стæй та — партион æмæ советон оргæнты. Ныртæккæ у Æрæфы районы администрацийы культурæйы хайады сæргълæууæг.

Руслан литературон куыстыл фæцалх ис, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Йе ’мдзæвгæты фыццаг чиныг «Фиди фарнæ» рацыдис 1981-æм азы Дзæуджыхъæуы. Уый фæстæ ма рауагъта дыууæ поэтикон æмбырдгонды: «Авдæни зар» (чиныгуадзæн «Ир», 1990) æмæ «Цыколайаг изæртæ» (чиныгуадзæн «Ир», 2003).

## Цитатæ
Поэт æмæ литературæиртасæг Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ скодта Русланы сфæлдыстадæн:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Руслан
Категори:Цыколайы чи райгуырдис, уыдон
Рæмонты Геор

**Рæмонты Харитоны фырт Геор** (райгуырдис 1953-æм азы Цæгат Ирыстоны Къамсхойы) у ирон поэт.

## Цардафыст
Геор райгуырди Цæгат Ирыстоны, чысыл хæххон хъæу Къамсхойы. Ахуыр кодта Буроны астæуккаг скъола-интернаты. 1971 азæй 1973 азмæ уыди Советон Æфсады. 70-æм азты йæ бинонтæ æрбалыгъдысты Алагирмæ. Ам Геор куыста хъæдгуыстгæнæн фабрикæйы, фæстæдæр та — электрондыхуромæнты заводы (уырыс. *Завод сопротивлений*).

Поэты æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд рацыди 1991-æм азы, йæ ном — «Фæлварæн» (чиныгуадзæн «Ир»). 2002-æм азы ма йын чиныгуадзæн «Ир» рауагъта поэтикон чиныг «Рухс æмæ Тар».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Къамсхойы чи райгуырдис, уыдон
Геор
Габеты Юри

**Габеты Слангерийы фырт Юрий** (Юрий Габеев; райгуырдис 1938-æм азы, Мустыздæхы — амардис 1985-æм азы) уыдис ирон поэт (фыста ирон æмæ дыгурон диалекттыл).

## Цардафыст
Юрий райгуырдис Дыгуры районы Мустыздæхы (Мостиздæх). Йæ фыд Слангери фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, æмæ лæппу йе ’нахъом хоимæ баззади сидзæргæс мады æвджид. Хæрз сабийæ бавзæрста царды уæз. Скъола кæронмæ каст фæуын дæр йæ къухы нæ бафтыдис — мæгуыр бинонты къæбæры мæт бадомдта. Юрий куы фæлæгдæр, уæд-иу йе ’мбæлтты къордимæ ацыдис Хъазахстанмæ æмæ æндæр рæттæм кусынмæ.

Фæстагмæ йыл æвирхъау низ стых ис — йæ зонд дзæгъæлтæ кæнын райдыдта. Амардис 1985-æм азы.

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Мустыздæхы чи райгуырдис, уыдон
Юрий
Абайты Эдуард

**Абайты Алыксандры фырт Эдуард** (райгуырдис 1953-æм азы Ногиры) у ирон поэт æмæ журналист.

## Цардафыст
Эдуард райгуырдиc Ногиры, астæуккаг скъола дæр уым фæциc каст. Уый фæстæ ахуыр кодта ЦИПУ-йы филологион факультеты. Иу афæдз фæцис æфсады, стæй куыста алы рæтты уыдис дурæфтауæны быраузилæг, Дзæуджыхъæуы 23-æм скъолайы ахуыргæнæг. 1988 азæй нырмæ та кусы газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы.

Абайы-фырт у дыууæ поэтикон чиныджы автор: «Кæрдæгдзон къæвдатæ» (чиныгуадзæн «Ир», 1991), «Донгуырæн» (чиныгуадзæн «Ир», 2000).

## Цитатæ
Поэт æмæ литературæиртасæг Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ скодта Эдуарды сфæлдыстадæн:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Журналисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Эдуард
Категори:Ногиры чи райгуырдис, уыдон
Дон (цæугæдон)

**Дон** (бердзенæгтæм *Гиргис*, *Танаис*, , , Æстæуккаг æнусты *Стыр Дон*, рагзаманы кыпчакаг адаммæ *Тен*) — Уæрæсейы Европæйы хайы хуссары цæугæдон, æфты Азовы денджызмæ. Европæйы мидаг бассейны фæзуатмæ гæсгæ ахсы фæндзæм бынат Волгæ, Днепр, Дунай æмæ Камæйы цæугæдæтты фæстæ. Йæ дæргъ у — 1870 км.

## Галерей

Мост через Дон.JPG|Доны сæрты хид Воронежмæ ’ввахс
Don river in Lebedyan.jpg|Лебедяны сахары цур (Липецчы облæст)
Don River near Yelets.jpg|Дон Елецмæ ’ввахс (Липецчы облæст)
Дон у Семилук.JPG|Дон Семилукимæ ’ввахс Воронежы облæсты


*
Скифтæ

**Скифтæ** () уыдысты ирайнаг æвзагыл дзурæг цæугæцардгæнæг знæмтæ, ирон адæмы рагон фыдæлтæ. Дзырдтой ирайнаг скифаг æвзагыл.

Скифтæ æрбынат кодтой ныры хуссар Уæрæсейы æмæ Украинæйы быдырты.

## Культурæ
Скифтæ уыдысты хæстмондаг адæм, æмæ æфситæ сæ царды хай у, уый. Саргъ æмæ æгъдæнцæйттæй фыццаг пайда кæнын чи райдыдта, уыдоны ’хсæн уыдысты скифтæ дæр. Скифаг хæстон нæлгоймаг-иу куы амард, уæд-иу ын йæ æфсады дæр амардтой æмæ-иу æй стыр кадимæ баныгæдтой йе ’ппæт фæлыстимæ. Паддзах-иу куы амард, уæд-иу скифтæ кодтой стыр кусæрттæ, æмæ-иу уыцы фыдохы бонты сæ туг рауагътой æмæ-иу сæ сæртæ ныддастой. Скифтæ сæ фæстæ ныууагътой мингай обæуттæ (ингæнтæ). Обæутты цы бирæ аивгæнæнтæ ссардтой, уыдон æвдисынц скифты æрвылбоны цард.

Историк Геродот куыд фыссы, афтæмæй скифтæм уыд тынг æгъатыр æгъдæуттæ, зæгъæм, се знæгты сæргæхцытæй-иу сæхицæн скодтой нуазæн къустæ.

Поэт Анакреонт фыццаг скифты сæн нуазын тыххæй фыста: 

*ἄγε δηὖτε μηκέτ' οὕτω (*Æрцæут æмæ ногæй та [сæны къус] æркæны)

*πατάγωι τε κἀλαλητῶι* (Фæлæ ацы хатт, цæй уæдæ мах дæр нуазут нæ сæн)

*Σκυθικὴν πόσιν παρ' οἴνωι* (уыцы скифты хуызæн, уый нæ кæнæм)

*μελετῶμεν, ἀλλὰ καλοῖς* (Хъæрæй ныхас) 

*ὑποπίνοντες ἐν ὕμνοις.* 

*
Дон

**Дон** у химион буаргъæд, донгуыры оксид. Йæ химион формулæ у Н2O.

Зæххы къорийы 71% у донæй æмбæрзт (фурды рæстæмбис æрфад у 4 км).

Доны хъæбæр формæ у их (æмæ мит).

Категори:Буаргъæдтæ
Категори:Оксидтæ
Альмери

**Альмери** () у сахар Испанийы хуссар-скæсæны, Альмерийы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Андалусийы сахартæ
Бачкæ

**Бачкæ** (, , , ) у историон æмæ географион район Централон Европæйы. Ис цæугæдæттæ Тисæ æмæ Дунайы астæу.

Категори:Сербийы истори
Категори:Воеводинæ
Категори:Венгрийы историон регионтæ
Цæугæдон

**Цæугæдон** кæнæ **дон** у доны æрдзон цыдæзмæлд. Цæугæдæттæ иртасæг зонад хуыйны сурзæххы гидрологи.

Ирыстоны стырдæр цæугæдон у Терк, æфты Къаспы денджызмæ.

## Кæс ноджы
* Къада
* Мæсчъыдон
* Суардон

Категори:Цæугæдæттæ
Сугъан

**Сугъан** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Хохы бæрзæнд у 4487 метры. 

## Кæс ноджы
* Сугъаны Альпæтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Калмы къæдзæх

**Калмы къæдзæх** у хохы ном Тлигомы, калмы хуызæн у.

## Æддаг æрмæг
* Мæргъиты Ирбег. Калмы къæдзæхы легендæ

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Категори:Тлигом
Уисто

**Уисто** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы. Абон æдзæрæг у.

Цардысты дзы Мæргъитæ æмæ Дзасохтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Тлигомы хъæутæ
Азовы денджыз

**Азовы денджыз** (, , , , , ) у денджыз Уæрæсе æмæ Украинæйы 'хсæн.

Денджызы фæзуат у 37&nbsp;605 км², йæ арфдæр бынаты æрфад та у 14,4 м.

Стырдæр порттæ: Бердянск, Ейск, Керчь, Мариуполь, Таганрог, Темрюк.

Денджызмæ цы цæугæдæттæ æфтынц, уыдонæй стырдæр сты Дон æмæ Хъобан. Йæ доны цæхх бирæ кæй нæй, уый тыххæй зымæгон рæстæг Азовы денджыз фæсæлы, æмæ ихæй æмбæрзт денджызыл наутæ цæуынæн фæхъæуы ихсæттæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уæрæсейы денджызтæ
Категори:Украинæйы денджызтæ
Сырхлæбырдтæ

**Сырхлæбырдтæ** ( სირხლებერთა кæнæ ლებეურის მთა — [Лебеурисмта]) у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Дзауы районы скæсæны. Хохы бæрзæнд у 2862 метры.
 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Аллитераци

**Аллитераци** (латинаг дзырд, амоны «дамгъæйы цур») — иугъæдон кæнæ æнгæс æмхъæлæсон зæлтæ фæлхат кæнын, фылдæр хатт дзырды райдайæны. 

## Аллитерацийы дæнцæгтæ ирон поэзийæ

Йæ ахъаз у æвзаджы аивдзинад тыхджындæр кæнын. Ахъаз у ноджы авторы хъуыды бæлвырддæр равдисынæн. Зъæгъæм, Дзугаты Георгийы æмдзæвгæйы æмхъæлæсон мыртæ «м», «с»-йы фæлхаттæй æвзары лирикон геройы сусæг (сусу-бусуйы зæлтæ) æмæ фæлмæн уарзты æнкъарæн:

(*Дзугаты Г.* «Мæ чысыл малусæг»)

Дзаболаты Хазбийы æмдзæвгæ «Хæххон кæсаг»-ы та æмхъæлæсон мырты («р», «х») фæлхатты руаджы нæ хъустыл ауайы хæххон  æхсæрдзæнты нæргæ абухын, йæ «рыхын»:

 
(*Дзаболаты Х.* «Хæххон кæсаг»)

## Аллитерацийы дæнцæгтæ уырыссаг поэзийæ
 
(*[[Маяковский, Владимир|Маяковский, В.В.]]* «Хорошо!»)

 
(*[[Светлов, Михаил|Светлов, М.А.]]* «Песенка»)

## Фæсарæйнаг литературæйы

Фæсарæйнаг аллитерация — иугъæдон кæнæ æнгæс æмхъæлæсон зæлтæ  фæлхат кæнын афтиддæр ныхасы райдайæны, уый та у хицæн цау литературон консонансы, кæм ахæм æмххъæлæсонтæ фæлхат цæуынц кæм фæндыдæр.

Аллитерацийы дæнцæг фæсарйæнаг литературæйы:

Литературон консонансы дæнцæг фæсарйæнаг литературæйы:

## Кæс ноджы
* Анафорæ
* Ассонанс

## Литературæ
* Осетинская литература. Учебник-хрестоматия для 11 класса. 1 часть. Составители Мамиева И.В. Бежаева Ф.г. – Владикавказ, «Издательское полиграфическое предприятие им. В. Гассиева», 2005 – 544 с.

Категори:Литературон ахæстытæ
Категори:Рифмæ æмæ фоникæ
Ялтæйы горсовет

**Ялтæйы горсовет** («Стыр Ялтæ») (, , ) у Хъырымы Автономон Республикæйы административон иуæг.

## Сконд

* **1 — сахар [[Ялтæ]]** 
* **2 — Алупкæйы горсовет**
** Алупкæ
* **3 — Гаспрæйы хъæуы совет**
** Гаспрæ
* **4 — Гурзуфы хъæуы совет**
** Гурзуф
** Даниловкæ (Ай-Даниль)
** Краснокаменкæ (Кызылташ)
** Линейное
** Партизанское
* **5 — Кореизы хъæуы совет**
** Кореиз
** Мисхор
* **6 — Ливадийы хъæуы совет**
** Ливади
** Виноградное
** Высокогорное (Тюзлер)
** Горное (Эриклик)
** Куйбышево (Исар)
** Курпаты
** Ореанда
** Охотничье
* **7 — Массандрæйы хъæуы совет**
** Массандра
** Никита
** Восход (Джемиет)
** Отрадное (Магарач)
** Советское (Долоссы)
* **8 — Симеизы хъæуы совет**
** Симеиз
** Береговое (Кастрополь);
** Голубой Залив (Лимена)
** Кацивели
** Оползневое (Кикениез)
** Парковое (Новый Кючюккой)
** Понизовка
* **9 — Форосы хъæуы совет**
** Форос
** Оливæ
** Санаторное (раздæры хъæутæ Мелас, Мухалатка, Мшатка)

*
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг

**Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг** (*Qırımtatar tili, Къырымтатар тили*) кæнæ **хъырымаг æвзаг** (*Qırım tili, Къырым тили*) у Хъырымы тæтæйрæгты æвзаг, хауы тюркаг æвзæгтæм.

Ныры официалон фыссынал у латинаг алфавиты бындурыл, туркаг фыссынады æнгас.

Хъырымаг-тæтæйраг æвзагыл дзурынц 250 мин адæймаджы бæрцы Хъырымы. Æндæр регионты цы дзурджытæ цæрынц, уыдоны нымæц бæлвырд зындгонд нæу.

Æвзаджы ис æртæ диалекты: хуссар былгæроны диалект, быдыры диалект æмæ астæуккаг диалект. Хъырымы тæтæйрæгты фылдæр хай дзурынц астæуккаг диалектыл, уый у литературон нормæйы бындур.

## Æддаг æрмæг
* Самоучители, учебники, словари, разговорники крымскотатарского языка
* Русско-крымскотатарский и крымскотатарско-русский словарь 
* Лингвистический корпус крымскотатарского языка
* Крымскотатарская электронная библиотека 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Украинæйы æвзæгтæ
Категори:Хъырымы æвзæгтæ
Хъырымы Автономон Республикæ

**Хъырымы Автономон Республикæ** у Украинæйы автономи, ахсы Хъырымы æрдæгсакъадахы фылдæр хай. Йæ сæйраг сахар у Симферополь.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Украинæйы административон дих
Хæрисыдон

**Хæрисыдон**, дыгуронау: **Хæресидон** кæнæ **Бор дорти лæхцорæн** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Æрæфы фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Кæронкомы дон
* Къæрæуы дон
* Сурæ дон
* Хумесы дон
* Хъæуызæды дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
28 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Чехи — ахуыргæнæджы бон.

## Цаутæ
* 1930 — сахартæ Константинополь æмæ Ангорæ райстой ног туркаг нæмттæ: Стамбул æмæ Анкара.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1868 — Максим Горький (ам. 1936), уырыссаг фыссæг.
* 1952 — Тыбылты Леонид, Хуссар Ирыстоны   æртыккаг Президент.
* 1986 — Lady Gaga

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Муссолини, Алессандрæ

**Алессандрæ Муссолини** (; райгуырдис 1962-æм азы 30 декабры) у Бенито Муссолинийы цыппæрæм фырт Романойы чызг, нырыккон италиаг консервативон политик. Зындгонд сси йæ дæрзæг комментаритæй. Зæгъæм, 2007-æм азы ноябры уый загъта æппæт румынæгтæ фыдгæнджытæ сты, зæгъгæ.

Йæ артисты карьерæ байдыдта 1970-æм азты, Софи Лоренæн бавæййы, æмæ уымæн, йæ хæстæджы æххуысæй.

1992-æм азы æвзæрст æрцыд парламентмæ Италийы социалон змæлдæй, уый та нымад у неофашистон организацийыл. Неополы мэры бынатмæ æвзæрстыты дæр хайад иста, фæлæ фембылды. 2001-æм азы телеуынынады алæвæрд исыны рæстæг Алессандрæ нæмын райдыдта æмбар фадæтты министр Катя Беллиллойы, уыимæ ма йæ схуыдта «фыдуынд коммунист», кæцы «уадз æмæ Кубæйы цæра».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италийы политиктæ
Категори:Италийы зарæггæнджытæ
Категори:Ромы чи райгуырдис, уыдон
1 апрелы

**1 апрелы**, иронау **хуымгæнæны мæйы 1-æм бон** — азы 91-æм бон ( 92-æм бон).
## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1931 — сæрмагонд къамис уынаффæ рахаста, цæмæй Цхинвалы гом æрцæуа медучилище.
* 1963 — байгом ахуыргæнджыты дæсныйад хуыздæргæнæн Хуссар Ирыстоны институт.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1809 — Николай Гоголь (ам. 1852), уырыссаг фыссæг.
* 1815 — Отто фон Бисмарк () (ам. 1898), Германы паддзахадон архайæг.

## Ацы бон амардысты
* 1906 — Хетæгкаты Къоста, ирон поэт æмæ нывгæнæг.
* 2009 — Хъæбæлоты Билар, Цæгат Ирыстоны партион комитеты фыццаг секретарь, фактæй республикæй разамонæг, 1961-æм азæй 1982-æм азы онг.

Категори:Бонтæ
3 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1879 — София сси Болгарийы сæйраг сахар.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1934 — Дзасохты Алыксандр, Цæгат Ирыстоны дыккаг президент.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Могилёв

**Могилёв** () у сахар Белоруссийы скæсæны, Могилёвы облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Уарыпп

**Уарыпп** кæнæ **Уæрпп**, **Уарп**:
* Уарыпп — цæугæдон Цæгат Кавказы;
* Уарыпп — хох Цæгат Кавказы;
* Уарп кæнæ Эльбрус — хох Цæгат Кавказы.
Уруп

**Уру́п** (, ) у Курилы сакъадæхтæй иу.

Категори:Курилы сакъадæхтæ
Уарыпп (цæугæдон)

**Уарыпп** (, ) у цæугæдон Цæгат Кавказы, Хъобаны цæугæдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъобаны фæрсагдæттæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Категори:Краснодары крайы цæугæдæттæ
30 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1930 — Дзержинск райста сахары статус.
* 1998 — Роберт Кочарян сси Сомихы президент. Уыцы бынаты куыста дæс азы дæргъы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1844 — Поль Верлен (ам. 1896), францаг поэт.
* 1853 — Винсент Ван Гог (ам. 1890), нидерландаг нывгæнæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
29 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 2004 — Словени бацыдис НАТО-мæ
* 2010 — Дыууæ срæмыгъды Мæскуыйы метройы, 39 адæймаджы фæмардысты, 85 фæцæф сты.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Боливийы вулканты номхыгъд

Ацы номхыгъды æвдыст цæуынц Боливийы архайгæ æмæ хуыст вулкантæ.
Иоанн Аргъауæг

**Иоанн Аргъауæг** — Иорданы доны аргъуыдта адæмыл, æмæ Йесо Чырыстийыл уый дæр саргъуыдта.

Категори:Чырыстон дин
Скифи

[thumb|300px|Скифи æмæ [Перс]]
**Скифи** () уыдис Евразийы хай, нæ эрæйы агъоммæ VIII æнусæй нæ эрæйы II æнусы онг скифты бæстæ.

Скифты æхсæнады тыххæй фылдæр информаци ссарæн ис Геродоты куыстыты. Иуæй-иу рагон автортæ Скифи, зæгъгæ, уыцы терминæй географион хуызы пайда кодтой — ома, Сау денджызы цæгатырдæм быдыр æмæ йæ фæсте цыдæриддæр ис, уый дæр.

Категори:Скифтæ
Категори:Азийы истори
Категори:Европæйы истори
Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ

**Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ** сты II æнусы скифаг лæгтæ, чырыстон сыгъдæджытæ, райгуырдысты Чысыл Скифийы æмæ уыдысты апостол Фыццагхуынд Андрейы ахургæнинæгтæ. Сæ адæмыхатмæ гæсгæ уыдысты хуссайраг славяйнæгтæ, фæлæ бæлвырдæй уыдоны тыххæй ницы зындгонд ис.

Уыцы рагчырыстон хъизæмаргæнджыты ном ныр арæхдæр æвæрынц чызджытыл.

Категори:Чырыстон сыгъдæджытæ
LiveJournal

**LiveJournal** (, ) у онлайн боныгтæ (блогтæ) аразыны платформæ.

Уыцы интернет-службæ фæзындис 1999-æм азы 18 мартъийы америкаг программист Брэд Фицпатричы хъæппæрисæй (Brad Fitzpatrick), .

2007-æм азы декабрæй LiveJournal у уæрæсейаг фирмæ СУП-ы исбон.

Системæйы статистикæмæ гæсгæ ис дзы 23 милуан регистрацигонд архайæгæй фылдæр. Уыдонæй фылдæр хай (64,9 %) сты сылгоймæгтæ. Бæстæмæ гæсгæ LiveJournal-ы статистикæ у ахæм:

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* LiveJournal 
* LiveJournal  
*  

Категори:Интернет
Мæй

**Мæй** — рæстæг барыны иуæг, баст у Мæйы зилдухимæ æмæ рæстæмбисæй у, Мæй Зæххы алыварс цас цæуы, уыцы æмгъуыд.

Ныртæккæ Уæрæсейы æмæ æндæр бæстæтæй фылдæры цы къæлиндарæй пайда кæнынц, уый хурон къæлиндар у æмæ дзы мæйы дæргъ у дзырдгонд æмгъуыд — 31, 30, 29 кæнæ 28 боны.

## Литературæ
* Климишин И.А. Календарь и хронология. — 3-е изд. — М.: «Наука», 1990. 
* Михайлов А.А. Земля и её вращение. — М.: «Наука», 1984. 
* Аллен К.У. Астрофизические величины. — М.: «Мир», 1977. 

*
Категори:Рæстæг
Категори:Къæлиндар
Герб

thumb|Цæгат Ирыстоны герб
**Герб**, вариант: *нысанныв* (, уый та немыцаг дзырдæй  — *бынтæ*) у паддзахадон символтæй иу.

## Паддзахадон гербтæ рангмæ гæсгæ
* стыр герб — йе ’ппæт элементтимæ.
* астæуккаг герб — стыр гербы сæйраг элементтæ.
* чысыл герб — æрмæстдæр уарт кæнæ уарт æмæ коронæ.


Ныв:Coat_of_arms_of_Romania.svg|Румынийы къаролады чысыл герб
Ныв:Kingdom of Romania - Medium CoA.svg|Астæуккаг герб
Ныв:Kingdom of Romania - Big CoA.svg|Стыр герб


## Мыггаджы герб
Иуæй-иу мыггæгтæн (æрмæст уæздан равзæрдæй нæ) ис сæхи гербтæ. Дæнцæгæн:


Ныв:Grand COA of Sapiega family (Lithuania).png|Кънйазы мыггаджы герб
Ныв:Arms Stronge Baronets.svg|Англисаг баронеты нырыккон герб
Ныв:Miller CoA.png|Германы уæздан мыггæгтæй иуы герб


## Фиппаинæгтæ

Категори:Паддзахадон символтæ
Фæзуат

**Фæзуат** — тъæпæн геометрион фигурæты æмæ уæлцъæртты нымæцон характеристикæтæй иу.

## Формалон бæрæггæнæн
Фæзуат хонынц цавæрфæнды ас, кæцы æххæст кæны ацы домæнтæ:
* у æвæрццæг-бæрæг () (нолæй фылдæр).
* у аддитивон
* конгруэнтон фигурæтæн æмиас у.
* квадратæн фарсимæ 1 нымад цæуы 1-ыл.

Фигурæтæн фæзойыл, кæдон не сты иухаттон квадратты æнæхъæн бæрцæй арæзт, æмæ ма æртæбæрцон уæлцъæрттæн, фæзуат бæрæггонд цæуы пределон ахызтæй

## Барыны иуджытæ

### Метрикон иуджытæ
* Квадратон километр, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар (соткæ), 1 а = 100 м²
* Квадратон метр, арæзтон иуæг системæйæ СИ 1 м² = 1 са (сантиар)
* Квадратон дециметр, 100 дм² = 1 м²;
* Квадратон сантиметр, 10 000 см² = 1 м²;
* Квадратон миллиметр, 1 000 000 мм² = 1 м².

### Уæлкаргондтæ
* Квадратон верст = 1,13806 км²
* Дæсæтин = 10925,4 м²
* Квадратон сардзин = 4,55224 м²

### Антиконтæ
* Арурæ

*
Категори:Физикон астæ
Тъæпæн Дыгур

**Тъæпæн Дыгур**, дыгуронау **Тъæпæн Дигорæ** у историон бæстæ Дыгургомы.

## Хъæутæ
* Задæлеск
* Мæхческ
* Мæцутæ
* Нар (Дæллаг Нар æмæ Уæллаг Нар)
* Хæнæз æ. æнд.

Категори:Цæгат Ирыстон
Блог

**Блог** ( — ) у онлайн боныг. Интернеты популярондæр жанртæй иу.

## Популярон блогы платформтæ
* LiveJournal
* Blogspot
* WordPress.com
* Twitter (микроблог)

## Æрвитæнтæ
* Ирыстоны блогосферæ // Ossetia.ru
* LiveJournal 
* LiveJournal  
* Blogspot
* Wordpress
* Twitter

Категори:Интернет
Зилахар

**Зилахар** у æрдуз Цæгат Ирыстоны Алагиры районы Црауы комы, Алагиры ныгуылæнæрдыгæй, ахсы 10 гектары бæрц. Йæхи айтыгъта Уариты комы æмæ Змæстдоны астæу.

## Ирон мифологи
Нарты кадджытæм гæсгæ, Зилахар уыд нарты хъазæн фæз. Ам нарттæ сæ тых æвзæрстой, сæ арæхстдзинад æвдыстой лæгæй-лæгмæ тохы, фатæй мил æхсыны, кафыны ерысты æмæ алыхуызон хæстон хъæзтыты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Категори:Нарты кадджыты географи
Абациаты Дзамболат

**Абациаты Къостайы фырт Дзамболат (Дмитрий)** (райгуырдис 1857-æм азы 3 декабры Хъæдгæроны — амардис 1936-æм азы Белграды), Уæрæсейы æфсады инæлар-лейтенант.

Каст фæцис Вильнойы Фистæгæфсæддон юнкерон училище, æмæ уымæй райдыдта йе ’фсæддон цард.

Архайдта 1877-æм азы Турчы ныхмæ хæсты Болгарийы, стæй Туркестаны æмæ Японы.

Йæ дарддæры цард баст уыдис Кавказимæ. Сæвæрдтой йæ хъазахъхъаг дивизийы сæргълæууæгæй, 1912-æм азы январы сси инæлар-лейтенант. Фыццаг дунеон хæсты райдианы Дзамболат йæ дивизиимæ бахаудис Кавказы фронтмæ, ногæй хæцыдис османты æфсады ныхмæ.

1917-æм азы фæстæ Дзамболат ног паддзахадæй хорзæй ницæмæ æнхъæлмæ кастис æмæ ацыдис фæсарæнтæм. Цардис Югославийы, куыста университеты библиотекæйы.

## Æддаг æрмæг
* Абациаты Дзамболат // Ossetians.com

Категори:Уæрæсейы инæлæрттæ
Категори:Ирæттæ Фыццаг дунеон хæсты
Дзамболат
Категори:Хъæдгæроны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Белграды чи амардис, уыдон
Токугава Ёсинобу

**Кънйаз Токугава Ёсинобу** (, 1837-æм азы 28 октябры — 1913-æм азы 22 ноябры) уыдис Токугавайы династийы 15-æм æмæ Японы фæстаг сёгун, зындгонд ма у куыд сёгун **Кэйки**.

Архайдта Японы бæстæ среформæтæ кæныныл. Йæ политикæйы мидæг Токугава æнцой кодта Францыл, йæ ныхмæлæуджытæ та — Стыр Британи æмæ АИШ-ыл.

Мэйдзийы Революцийы рæстæджы, 1867-æм азы, Токугавайæ байстæуыд тыхбар. Раппæрсты фæстæ йæ сургæ нæ кодтой, фæлæ йæхæдæг дæр паддзахады æхсæндзарды хъуыддæгты нал архайдта.

Политикæйæ куы ацыдис, уæд Токугава йæ зæрдæ лæвæрдта цуанæн, фат æхсынæн, къамтæ исынæн æмæ велосипедыл бадынæн.

1902-æм азы император Мэйдзи радта Токугавайæн йæхи дворяйнаг мыггагæн бындур æрæвæрыны бар æмæ йын Японы сæраппонд æнувыд куысты тыххæй балæвæрдта кънйазы уæлдæр титул.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы хицауиуæггæнджытæ
Категори:Сёгунтæ
Категори:Японы истори
Категори:Японы чи райгуырдис, уыдон
Далмаци

250px|thumb|right|Далмацийы æвæрд нырыккон Хорватийы картæйыл
**Далмаци** (, , ) у историон бæстæ Балканы æрдæгсакъадахы цæгат-ныгуылæны, Адриатикæйы денджызы былгæрон. Йæ фылдæр хай хауы нырыккон Хорватийы паддзахадмæ, чысылдæр хай та — Черногоримæ.

Рагæй Далмацийы цардысты иллириаг знæмтæ — далматтæ, либурнтæ æмæ æндæртæ, стæй уыдон йеддæмæ кельттæ æмæ фракиæгтæ.

Нæ эрæйы агъоммæ IV æнусы адриатикон былыл фæзындысты грекъаг колонитæ. Фæстæдæр, 229-æм, 228-æм æмæ 219-æм азты бæстæмæ бырсын райдыдтой ромæгтæ. Далмаци сси ромаг дунейы ахсджиагдæр бæстæтæй иу, суанг иуæй-иу императортæ уыдысты далмациаг равзæрдæй — зæгъæм, Диоклетиан.

VI æнусæй Далмаци уыдис Византийы дæлбар. Византиаг хицауиуæд даргъ нæ ахæста æмæ Далмаци байсын байдыдтой хорватæгтæ æмæ сербæгтæ.

IX æнусы далмациаг сахартæ уыдысты Хорватийы паддзахады сконды, XII æнусæй та фесты Венгрийы дæлбар.

Дæргъватин рæстæг, 1420—1797, Далмаци (сахар Дубровничы йеддæмæ) уыдис Венецийы республикæйы зæхх. XVI æнусы регионы мидæггаг хай байста Османты импери.

1945-æм азы Далмаци дихгонд æрцыдис Хорвати æмæ Черногорийы ’хсæн иумæйаг федералон паддзахад Югославийы сконды.

Далмаци у цымыдисаг туризмы бæстæ. Ис дзы денджызы найæн дæр, рагон фенддæгтæ фенæн дæр. Уæрæсейы граждæнтæн ис æнæ визæйæ бацæуыны бар Черногоримæ (кæддæриддæр) æмæ Хорватимæ (сæрдыгон).

Категори:Балканты æрдæгсакъадах
Категори:Югослави
Категори:Европæйы историон бæстæтæ
Категори:Хорватийы истори
Æфсæнвæндаг

250px|thumb|right|Иувазыг æфсæнвæндаг æд бетон шпалæтæ
250px|thumb|right|Æфсæнвæндагон хид
**Æфсæнвæндаг** у транспорты хуыз, кæцы уазтæ æмæ пассажиртæ ласы рельсон фæндæгтыл. Рельсытæ сты згъæрæй конд, уымæй йæ ном.

Æфсæнвæндаджы хицæн хуызтæ сты иумæйаг пайдайы æфсæнвæндæгтæ (), куыстуæтты æфсæнвæндæгтæ, сахары æфсæнвæндæгтæ (трамвай æмæ метрополитен).

Æфсæнвæндæгтæ вæййынц иувазыг æмæ дывазыг. Суткæйы дæргъы бирæ поездтæ кæм нæ вæййы, уым-иу иувазыг фæндаг аразынц.

2006-æм азмæ иумæйаг пайдайы æфсæнвæндæгты дæргъ уыдис 85&nbsp;000&nbsp;км, трамвайы фæндæгты дæргъ — 2800 км, метрополитены дæргъ — 440 км. Уæрæсейы стырдæр æфсæнвæндæгон компани у гом акционерон æхсæнад «Уæрæсейы æфсæнвæндæгтæ» (). Фæндæгты дæргъмæ гæсгæ стырдæр метрополитен у Мæскуыйы (кæс Мæскуыйы метрополитен), трамвайы системæ та — Бетъырбухы (кæс Бетъырбухы трамвай).

Дунейы стырдæр æфсæнвæндаджы системæтæ сты:

Иуæй-иу бæстæты, уыдоны ’хсæн стыргомæуттæ дæр, æфсæнвæндæгтæ бынтондæр нæй. Ахæмтæ сты Афгъанистан, Чад, Экваториалон Гвиней æмæ ма æндæртæ.

Цæгат Ирыстоны фыццаг æфсæнвæндаг фæзындис XIX æнусы, Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндаг куы арæзтæуыд 1888-æм азæй, уæд. Ныр дæр уыцы æфсæнвæндаг тынг ахсджиаг у республикæйæн, стæй йемæ цы куыстуæттæ баст сты, уыдон дæр — Дзæуджыхъæуы вагæттæ цалцæггæнæн завод æмæ æндæртæ.

*
Максудов, Садретдин Низаметдины фырт

**Садретди́н Низаметдины фырт Максу́дов** (*Садри Максуди*, , ) у Уæрæсейы æмæ Турчы юрист æмæ политик.

Категори:Уæрæсейы юристтæ
Категори:Турчы политиктæ
Категори:XX æнусы политиктæ
Ататюрк, Мустафа Кемаль

**Ататюрк Мустафа Кемаль** () у Турчы зындгонддæр политик æмæ Турчы фыццаг президент (1923—1938), уыцы паддзахады бындурæвæрæг. Ататюркæн йæ мыггаджы ном ратæлмацгæнæн ис куыд *«туркаг адæмы фыд»*.

Ататюркæн аст кæнгæ чызджы уыди, уыдонæй иу — Сабиха Гёкчен — сси дунейы фыццаг хæстон тæхæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы президенттæ
Категори:XX æнусы политиктæ
Турчы лирæ

[thumb|50 курусы: [Европæ — Ази]]
**Турчы лирæ** (ISO&nbsp;4217 код: **TRY**) у Турчы официалон валютæ.

1 лирæ = 100 курусы


Ныв:5 Türk Lirası front.jpg| 5 TRY
Ныв:5 Türk Lirası reverse.jpg| 5 TRY
Ныв:10 Türk Lirası front.jpg| 10 TRY
Ныв:10 Türk Lirası reverse.jpg| 10 TRY
Ныв:20 Türk Lirası front.jpg| 20 TRY
Ныв:20 Türk Lirası reverse.jpg| 20 TRY
Ныв:50 Türk Lirası front.jpg| 50 TRY
Ныв:50 Türk Lirası reverse.jpg| 50 TRY
Ныв:100 Türk Lirası front.jpg| 100 TRY
Ныв:100 Türk Lirası reverse.jpg| 100 TRY
Ныв:200 Türk Lirası front.jpg| 200 TRY
Ныв:200 Türk Lirası reverse.jpg| 200 TRY
Ныв:1kr obverse.png|1 курус
Ныв:1kr reverse.png|1 курус
Ныв:5kr obverse.png|5 курусы
Ныв:5kr reverse.png|5 курусы
Ныв:10kr obverse.png|10 курусы
Ныв:10kr reverse.png|10 курусы
Ныв:25kr obverse.png|25 курусы
Ныв:25kr reverse.png|25 курусы
Ныв:50kr obverse.png|50 курусы
Ныв:50kr reverse.png|50 курусы
Ныв:1TL obverse.png|1 TRY
Ныв:1TL reverse.png|1 TRY


Категори:Валютæтæ
Категори:Турк
Митын фæранк

**Митын [[фæранк]]** кæнæ **ирбис** (классификацимæ гæсгæ *Uncia uncia* кæнæ *Panthera uncia*) у æхсырæйхæсгæ цæрæгой, Астæуккаг Азийы хæхты цæрæг. 

Митын фæранчы хъуынтæ сты фæныкхуыз, æд сау стъæлфытæ. Сау æмæ фæныкхуызы контрастæй афтæ зыны æмæ урс цæрæгой у. Митын фæранчы буары дæргъ у 74—130 см, уыимæ абæрæн ис йæ къæдзил дæр (90 см бæрц). Уæхсчыты бæрзæнд у 60 см, уазæй вæййы 27—54 кг.

Кæм ма цæрынц, уым алы ран дæр сты хъахъхъæд стæм цæрæгой, æмæ 1960-æм азимæ абæргæйæ сæ нымæц фæфылдæр ис.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уæрæсейы Сырх чиныг
Категори:Гæдытæ
Сывæллон

**Сывæллон** (**саби** дæр) у адæймаг йæ райгуырдæй æмæ асджын цалынмæ не свæййы, уæдмæ. Сабибонты æмгъуыд культурæйæ культурæмæ иухуызон нæу. Паддзахæдтæй фылдæр хай 18 азæй къаддæр кæуыл цæуы, уыдон сывæллæттæ хонынц; уыцы терминтæй афыссы сывæллоны статус Сывæллоны барты тыххæй конвенци дæр.

Сывæллæтты низтæ æмæ æнæниздзинад чи иртасы, уыцы медицинæйы къабаз хуыйны педиатри.

Иугонд Нациты Организаци йæ генералон ассамблейы 1989-æм азы цы Сывæллоны барты тыххæй конвенци сфидар кодта, уымæ гæсгæ алы сывæллонæн дæр ис йæ ныййарджыты зоныны бар æмæ ма бирæ æндæр бартæ. Уыцы конвецимæ гæсгæ сывæллæты интерестæ сты æхсанады интерестæй уæлдæр, ома сывæлæтты хъæуындзинæдтæн ис приоритет.

Категори:Адæймаг
Категори:Сывæллæттæ
Категори:Сывæллоны бартæ
Митын фæранк (альпинизм)

**Митын фæранк** () у альпинизмы кадджын титул. Уыцы титул райсджытæн цы риуылдаргæ нысан дæттынц, уый официалон æгъдауæй хуыйны «Советон Цæдисы бæрзонддæр хæхтæ басæттæг» ().
 
Уыцы титул райсынмæ хъæуы мæнæ уыцы хæхты цъуппытæм схизын:
: 1961 азæй 1984 азы онг — 4 авдминоны: Коммунизмы цъупп, Уæлахизы цъупп, Ленины цъупп, Корженевскаяйы цъупп
: 1985 азæй 1989 азы онг — 4 авдминоны: Коммунизмы цъупп, Хан-Тенгри, Ленины цъупп, Корженевскаяйы цъупп
 
## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Альпинизм. Энциклопедический словарь./ Захаров П. П., Мартынов А. И., Жемчужников Ю. А. М.: ТВТ Дивизион, 2006.

## Æрвитæнтæ
* Список альпинистов, получивших титул «Снежный барс» 

Категори:Альпинизм
Центрон Ази

**Центрон Ази** кæнæ **Централон Ази** (, , , , , , , ) у регион Азийы центры.

*