open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ашхарацуйц

thumb|320px|Ашхарацуйц
**Ашхарацу́йц** (, дзырдæй-дзырдмæ: *«Дунейы амонæг»*) у Рагон Сомихы географийы æмæ картографийы æвдисæн, фыстæуыд VII æнусы райдайæны. Бирæ рæстæджы дæргъы йын йæ авторыл нымадтой Мовсес Хоренацийы, фæлæ нырыккон рæстæджы «Ашхарацуйцы» авторы хонынц Анания Ширакацийы. Къухфыст фиксаци кæны сомихаг национ хиæмбарынады æмæ иудзинады концепци.

## Чиныджы апп
Къухфысты ратæдзæнтæ уыдысты антикон географтæ, ныр сæфт астæуперсайнаг географион æрмæджытæ, уымæй дарддæр ма бынæттон фæскавказон æрмæджытæ. «Ашхарацуйцы» фыццаг хайы фыст цæуы дунейы сконды тыххæй, йæ рельефы, йæ климæты, денджызты æмæ а.д. Дыккаг хайы фыстæуы уæды зындгонд материкты афысты тыххæй — Европæ, Ливи (Африкæ) æмæ Ази. Амоны сын сæ бынат, æвдисы материкты цы адæмтæ цæры, уыдоны нæмттæ, нысангонд дзы сты сæйраг денджызтæ, хæхтæ, флорæ, фаунæ æмæ æнд.

Сæйраг хъусдард «Ашхарацуйцы» дардæуы Раззаг Азийы бæстæты афыстæн — Сомихы, Иберийы, Алуанчы, Чысыл Азийы, Сирийы, Ираны, Месопотамийы.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Оригинал рагсомихаг æвзагыл
* «Сомихаг Географи VII æнусы» / Тæлмацгæнæг К. П. Патканова. — СПб., 1877.
* Сомихаг географийы нæуæг номхыгъд 1883
* The Geography, to which is added a selection of Vardan's fables called Aluesagirk., 1668, Amsterdam

Категори:Сомихы истори
Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ
Сомихы истори (Мовсес Хоренаци)

**«Сомихы истори»** (, *Патмутюн Айоц*) у монументалон историон уацмыс, ныффыста йæ астæузаманы сомихаг историк  Мовсес Хоренаци. Хоренаци йæхи хуыдта сыгъдæг Месроп Маштоцы фæсдзæуин æмæ йæ уацмыс фыста Багратидты кънйаз Саачы барамындмæ гæсгæ.

«Истори» баиу кодта сомихаг адæмы равзæрды тыххæй таурæгътæ æмæ V æнусы онг цы историон цаутæ уыдысты, уыдоны афыст дæр: Сасанидты æлдæриуæг, Византийы рæзт, Аршакунийы династийы хицауиуæг V æнусы онг. Чиныджы ис бирæ æрмæджытæ, сомихæгты цы уырныди чырыстон дин æрбайсыны агъоммæ, ууыл, стæй сомихаг мифологи æмæ фольклоры тыххæй. Хоренацийы «Истори» стыр тæваг дардта æппæт рагон сомихаг историографимæ, Мовсес Хоренаци йæхæдæг та нымад у «сомихаг историографийæн йæ фыд».

Хоренаци цардис æмæ фыста V æнусы. Альфред фон Шутшмиды хъуыдымæ гæсгæ гæнæн и æмæ фæстæдæр цардис — VI кæнæ VII æнусты.

Чиныджы ис æртæ хайы.

* Фыццагæмы мидæг ис 32 сæры, афыссы истори Македойнаг Александры бабырсты агъоммæ.
* Дыккаг хай та у «Нæ рагфыдæлты астæуккаг историйы афыст», ныхас дзы цæуы Македойнаг Алыксандры фæстæ æмæ ма суанг паддзах Трдат III онг (330-æм аз). Ис дзы 92 сæргонды.
* Фæстаг хай та афыссы 428-æм азы онг хабæрттæ, æдæппæт дзы ис 68 сæргонды.

## Тæлмацтæ
Чиныджы фыццаг тæлмац скодта Товмас Ванандеци 1695-æм азы Амстердамы, стæй 1736-æм азы Уильям æмæ Джордж Уинстонтæ Хоренацийы чиныг ратæлмац кодтой латинаг æвзагмæ æмæ йæ рауагътой Лондоны, «Historiae Armeniacae», зæгъгæ, ахæм сæргондæй. Венецийы тæлмац рухс федта 1752-æм азы Антон Бортолийы фæрцы. 1841-æм азы италиаг æмæ францаг тæлмацтæ сарæзта Л. де Флоривар. XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдианы Тифлисы рауагътой цыппар тæлмацы, уыдонæй иу уыд Роберт Томсоны тæлмац (ногæй йæ уагътой джиппæй 1978 æмæ 2006 азты).

Уырыссаг тæлмацты бындуры вæййы Эмин Мкртчы тæлмац, кæцы уый сарæзта 1858-æм азы. Советон дуджы тæлмац цалдæр хатты рауагътой джиппæй — фæстаг хатт Хоренацийы «Истори» ратæлмац кодта Г. Саркисян 1990-æм азы.

## Уый йеддæмæ ма фен
* Зеноб Глак
* Иоанн Мамиконян

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Robert H. Hewson, *"The Primary History of Armenia": An Examination of the Validity of an Immemorially Transmitted Historical Tradition*, History in Africa (1975).
* 
* 
* 

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы истори
Араксы Республикæ

**Араксы Республикæ** кæнæ **Араксы Туркаг Республикæ** () уыд азербайджайнæгты паддзахад, кæцы йæ хæдбардзинад схъæр кодта 1918-æм азы 18 ноябры, Османты импери цы зæххытæ уыцы аз бацæхста кæддæры Уæрæсейæ, уым. Араксы Республикæйæн стыр æххуыс кодта осмайнаг æфсады къамандыгæнджытæ, цалынмæ йе ’фсæддонтæ эвакуацигонд уыдысты Мудросы æрсабыры фæстæ. Фыццаг дунеон хæсты фæстиуæгæн Османты импери састы бынаты аззади æмæ йæ скæсæйнаг зæххытæ хъуамæ радтаид сæрибар Сомихмæ (Фыццаг Сомихаг Республикæ), Антантæйы уынаффæмæ гæсгæ.

Араксы Республикæ бирæ нæ ахаста, тагъд рæстæджы йæ ныддæрæн кодтой сомихаг гæрзифтонг тыхтæ.

## Истори
Уæрæсе æмæ Персы ’хсæн 1826—1828 азты хæсты фæстæ Туркманчайы бадзырдмæ гæсгæ Эривань æмæ Нахичеваны ханæдты зæххытæ байста Уæрæсе. 1828-æм азы ханæдтæ аиувæрс кодтой æмæ сæ бынаты фæзындис Сомихы облæст. 1849-æм азы та уымæ бафтыдтой Александрополы уезд, йæ ном та баивтой — сси Эриваны губернæ.

Октябры революцийы фæстæ, куыд иннæ хæццæгонд сомихаг-азербайджайнаг зæххытыл, афтæ Нахичеваны уезды дæр ссыгъди дыууæ адæмы ’хсæн антагонизм. Сомихаг æмæ азербайджайнаг гæрзифтон балтæ кæрæдзи цæгъдын байдыдтой.

1918-æм азы 30 октябры Осмайнаг импери бафыста Мудросы бадзырд, уымæ гæсгæ османты æфсад хъуамæ суагъд кодтаид Фæскавказ æмæ ацыдаид Турчы 1914-æм азы арæнмæ.

Уый руаджы Сомихы бон баци Араксы тæрф бацахсын.

Бынæттон пысылмон цæрджытæй алкæй зæрдæмæ нæ фæцыдис ахæм песпективæ. Уæд осмайнаг къамандыгæнæг Якуб Шевки-паша срæзæнгæрд кодта бынæттон раззæгдæрты, цæмæй сæхицæн аразой ног хиуынаффæйады оргæнтæ æмæ сæхи гæрзифтонг балтæ дæр.

18 ноябры хъæу Камарлуйы æмбырды адæм расидтысты хæдбар Араксы Республикæ. Йæ хæдбардзинады тыххæй декларацийы мидæг фыст уыдис, республикæ пысылмон цæрджыты хъахъхъæнынымæ кæй арæзтæуы, уый.

Сомихаг æфсад декабры фæуæлахиз Араксы Республикæйы гæрзифтонг тыхтыл. Сомих Камарлу куы райстой, уæдæй фæстæмæ республикæ састы бынаты баззадис, азербайдажайнаг цæрæнуæттæ дæр нал æххуыс кодтой сæ кæддæры хицауадмæ. Республикæйы хæстон министр Ибрагим-бек алыгъдис Хъарсмæ, ууыл Араксы Республикæйы истори фæци.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Гаджиев А. Из истории Карсской и Аразско-Тюркской Республик. Баку, 1994
* 
* 
* 

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Азербайджаны истори
Категори:Сомихы истори
Саурмаг I

**Саурмаг I** () уыдис Иберийы дыккаг паддзах Фаранавазидты династийæ, паддзах Фарнавазы фырт.

Профессор Кирилл Тумановмæ гæсгæ йæ хицауиæуæджы рæстæг уыд 239-159 азты нæ дуджы агъоммæ. Гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ уæздæтты сусæгвæнды тыххæй алыгъд Дзурдзукы паддзахадмæ, йæ мады цæгат кæм уыд, уырдæм. Фæстæдæр та дзурдзукты, сæрмæтты («осеби» гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ) æмæ йæ гуырдзиаг фæрсыллæуджыты фæрцы паддзахы бынат фæстæмæ райста, гадзрахаттæй йæ бæстæ асыгъдæг кодта æмæ ног уæзданад сфæлдыста, бынтон йæ къухы чи уыд, ахæм. Куыд æнхъæлынц, Саурмагæн хион фырт нæ уыди, æмæ уый тыххæй йæ бынтæ райста йæ кæнгæ фырт Мириан.

Профессор Явус Ахмадов куыд амоны, Саурмаджы номæн ис ирайнаг равзæрд. Стæй ма куыд хъуыды кæны, афтæмæй йæ царды (хицауиуæггæнæны нæ фæлæ) азтæ уыдысты 237-162 азтæ нæ дуджы агъоммæ, уый тыххæй æмæ 72 азы дæргъы кæй хицаиуæг кодта, уый æууæндгæ нæу. Саурмагы хицауиуаджы фæстæг азтæ, йæ фыд Фарнавазы фæстæг азтау, абæрæг уыдысты Иберийы зæххыты уæрæхдæр кæнынадæй. Скæсæнырдыгæй йæ хай систы Эретийы зæххытæ, албайнаг знæмтæ кæм цардысты, нахаг-дагъистайнаг æвзагон къордмæ чи хауынц, уыдон. Афтæ Иберийы скæсæйнаг сыхæг сси Антропатенæ, хуссайраг Сомихыстон, ныгуалæны та Понты паддзахад. Фæлæ æгæр тыхджын уæзданадимæ мидаггæг тохы тыххæй æвæндонæй алыгъд йæ паддзахадæй. Стæй та йæ фарсыллæуджытæй стыр æфсад æрымбыргæйæ æвиппайды Картлимæ ныббырст, æмæ йе фсады бæрц æмæ ныббырсты æвиппайдыдзинады руаджы æнцонæй уæлахиздзау сси.

Йе знæгтæн сæ иу хай ныххатыр кодта, иннæты та ныццагъдта. Скодта хицауады системæйы реформæтæ, зæронд элитæты æрлæмæгъ кодта, лæггæдгæнджыты хайад та сыстыр кодта. Радта бирæ кад æмæ зæххытæ дзурдзуктæн. Ноджы ма дзурдзукты Къахет æмæ Картлийы цæгаттаг районтæм хонын байдыдта.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Фарнавазидтæ
Анания Ширакаци

**Ана́ния Ширакаци́** (; 610-æм азмæ ’ввахс — 685-æм азмæ ’ввахс) у сомихаг географ, философ, математик, картограф, историк, астроном æмæ алхимик, рагсомихаг æрддзоны бындурæвæрæг. 

## Цардафыст
Райгуырдис Ширачы бæстæйы. Хаттæй-хатт йæхи хоны Ширакаванци, Ширакаваны бынаты номæй. Йæ фыды ном уыдис Ованнес.
Сомихы райдайæн ахуырад куы райста, уæд араст ис дарддæры ахуырмæ Византиймæ. Феодосиополы (Карин) сахары ууылты æрбахæццæ IV Сомихы провинцимæ, уым ахуыр кодта математик Кристосатурмæ. Цыдæр рæстæгы фæстæ æрцыд Трапезундмæ, уым йæ ахуыргæнæг сси зындгонд ахуыргонд Тихик. Ширакаци йæхæдæг куыд фыссы, уымæ гæсгæ Тихик куыд сомихаг фыссынады зонæг. Ам фæцахуыр кодта 8 азы дæргъы. Ахуыры фæстæ раздæхтис Сомихмæ, уым райдыдта йæ зонадон æмæ ахуырадон архайынад. Йæ райгуырæн бынаты бакодта скъолатæ, ахуыр дзы цыдисквадривиумы бындурыл.

## Куыстытæ

Сомихаг ахуыргонд ныффыста 20 куыстæй фылдæр, космографийыл æмæ географийыл:
* «Анании Щиракацийы математикæ»
* «Фарстыстæ æмæ дзуаппытæ» (арифметикон рардты æмбыргонд)
* Трактат къæлиндар æмæ космографийы тыххæй
* «Географи»

Историон ратæдзæнтæй зындгонд у, æмæ Анастаст католикосы бадзырдмæ гæсгæ сарæзта сомихаг къæлиндар. 

### «Ашхарацуйц»
Ширакаци ныууагъта «Дунейы географион атлас», фылдæр зындгонд у куыд «Ашхарацуйц». Уым биноныгæй фыст цæуы Сомихы историон географийы тыххæй. Раздæр уыцы къухфысты авторыл нымадтой Мовсес Хоренацийы.
Фыццаг хатт æй мыхуыры рауагътой 1683-æм азы Марселы.

### Хроникæ
VII-æм æнусы анонимон «Хроникæйы» авторы дæр хонынц Анани Ширакацийы. Уым автор фыссы Персы, Вавилоны, Ромы, Византияйы æмæ æндæр бæстæты историйы тыххæй, пайда кæны Хоренацийы, Себеосы æмæ иннæты куыстытæй. «Хроникæ» райдайы Адамы замнæй æмæ фæвæййы 685-æм азæй, цæуы дзы хазарты бабырсты афыст Сомихы, Гуырдзыстоны æмæ Албанийы ныхмæ. 

### «Космографи æмæ къæлиндар»
Уымæй дарддæр ма Ширакаци у 48 хæйттæй конд «Космографи æмæ къæлендары» автор. Уым фыст цæуы астрономийыл, метеорологийыл æмæ физикон географийыл. Ширакаци дунейы сконд барста айчы структурæимæ (Зæхх — айчы бур, атмосферæ — айчы урс, уæларв — айчы хъузг) æмæ архайдта Хурæй Мæймæ дæрддзæджы бæрц базоныныл. Уыимæ иумæ, æнхъæлдта æмæ Арфæныфæд у стъылыты дзыгуыр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *Анания Ширакаци.* Космография. — Пер., пред. и комм. К. С. Тер-Давтян и С. С. Аревшатяна. — Ереван, 1962.
* *Абраамян А. Г.* Научные труды ученого VII в. Анании Ширакаци. — Ереван, 1944.
* *Абраамян А. Г.* Таблицы лунного круга Анании Ширакаци. — Ереван, 1965.
* *Абрамян А. Г., Петросян Г. Б.* Анания Ширакаци. — Ереван: Изд-во ЕрГУ, 1970. — 176 с.
* *Орбели И. А.* Вопросы и решения вардапета Анания Ширакца, армянского математика VII века. В кн.: Орбели И. А. Избранные труды. — Ереван, 1963. — С. 512—531.

Категори:Астрономтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы историктæ
Категори:Сомихы ахуыргæндтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Мириан I

**Мириан I** (; кæнæ та **Мирван**, ) уыдис Иберийы паддзах 159-109 азты нæ дуджы агъоммæ, Фарнавазидты династимæ хаудта. Йæ номæн ис ирайнаг равзæрд, цæуы персайнаг номæй *Mihrbān*, уый та йæхæдæг цæуы рагон персайнаг номæй *Mithrāpāna*, кæцы нысан кодта, "Митрæйы æууæнк чи у, уый".

Иберийы дыккаг паддзах Саурмаг æнæ цот куы амард, уæд йæ династи фервæзт уымæй, æмæ Саурмаджы чызг Мирианыл моймæдзыд уыди. Мирианы гуырдзиаг азгæйфыстыты хонынц Нембротъиани () кæцы нысан кæны "Нимроды адæмæй" æмæ йæ персайнаг уæзданадæй равзæрд амоны. Мирианы династи хатгай-хатт хонынц Нимродидтæ, кæнæ та Фарнавазидты дыккаг династи. Мирианы чызг сси Арташесидты принц Аршакы ус, йæ фыд Сомихыстоны паддзах Артавазд I кæмæн уыд. 120-æм азты нæ дуджы агъоммæ Мириан сси Парфийы империйы дæлбар. Уыцы рæстæг Иберийы зæххыты бирæ парфиг згъæрæхца кæй ссарынц, уый æвдисы, уырдæм стыр парфиаг тæфаг кæй хæццæ кодта, æмæ йемæ Сомихыстон æмæ Кавказы Албанимæ дæр.

Мирианы кадæн ма зæгъынц, хохæгты ныббырст Къахеты зæххытыл кæй басæттын кодта, уый, æмæ Дайраны ком кæй æрфидар кодта, уый дæр. Мирианы фæстæ хицауиуæг кодта йæ фырт Фарнаджом.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Фарнавазидтæ
Раздан

**Разда́н**:

* Раздан — цæугæдон Сомихы.
* Раздан — сахар Сомихы.
Чаренц, Егише

**Егише́ (Елисей) Чаре́нц** (, æцæг ном — **Егише́ Согомоня́н Абгары фырт**; райгуырдис 1897-æм азы Хъарсы, Уæрæсейы империйы (ныры Турчы) — амардис 1937-æм азы 27 ноябры Ереваны) — сомихаг поэт, прозаик æмæ тæлмацгæнæг, сомихаг литературæйы классик. «Æртæйы декларацийы» автортæй сæ иу.

## Царафыст
Райгуырд базаргæнæджы бинонты. 

* 1908 — бацыд Хъарсы реалон училищемæ.
* Фæззæг 1916 — араст ис Мæскуымæ æмæ бацыд А.Л. Шанявскийы номыл Адæмон университетмæ. 
* Феврал 1917 — университеты студенттимæ райста хайад политикон ахстæтты сæрибаркæнынады Бутырскаяйы ахæстонæй.
* 1918 — бацыд Сырх æфсадмæ.
* 1919 — раздæхтис Ереванмæ æмæ цыдæр рæстæг куыста ахуыргæнæгæй.
* 1920 — райста хайад коммунистты растады дашнакаг паддзахады ныхмæ майы. Азы кæронæй 1921-æм азы онг уыдис аивады хайады сæргълæууæг рухсады Наркоматы. 
* Ахуыр кодта литературон-нывгæнадон хайады фыццаг МГУ-йы.
* 1925 — ног литературон организаци «Ноемберы» (Ноябрь) сæр.
* 1934 — Сомихы ССР-ы делегат ССР-ы фыссæджыты фыццаг съезды.
* 1936-æм сентябрь — Советон Цæдисы НКВД æй æрцахста æмæ йæ фæаххосджын кодта контрреволюцийы, национализмы, троцкизмы æмæ терроризмы. 

Амардис 1937-æм азы 27 ноябры Ереваны ахæстон рынчындоны. Поэты ингæны бынад нырмæ дæр бæрæг нæу. Фæсмæрдон сси реабелитацигонд 1950-æм азты. 

### Бинонтæ
Йæ фыццаг бинойнаг Арпеник амард, сывæлæттæ сын нæ уыд. 1930-æм азы базонгæ ис Изабеллæ Нязоваимæ æмæ йæ ракуырдта иу азы фæстæ. 1932-æм æмæ 1935-æм æзты сын райгуырд дыууæ чызгы: Арпеник (йæ фыццаг бинойнаджы ном) æмæ Анаит. Арпеникæн райгуыр цалдæр фырты, Анаитæн та (кæцы сси литературовед) геолог Арам Базянимæ райгуырд чызг Асмик, уый райста Чаренцы мыггаг, йæ мады фыды номыл.

## Сфæлдыстад
Сатирикон роман «Наирийы бæстæ», поэмæ «Дантейы легендæйы» автор. Æмдзæвгæты йеддæмæ ма тæлмац кодта сомихаг æвзагмæ А. С. Пушкины, В. Маяковскийы, И. Гётейы, Э. Верхарны уацмыстæ, уымæй дарддæр ма æрмæджытæ стыр литературон архайджыты æмæ нырыккон поэзийы тыххæй. 

## Мысинаг
* 1975-æм азы Ереваны (Маштоцы проспект, 17) бакодтой музей-хæдзар Егише Чаренцæн, йæ бинонтæ 1935-æм азы цы фатер райстой, уыцы ран.
* Йæ номæй схуыдтой Сомихы сахар Разданы цæугæдоныл — Чаренцаван (1967-æм азы размæ — Лусаван). 
* Ереваны йын сывæрдтой дурныв, йæ номæй схуыдтой уынгтæ, скъола № 67, Литературæ æмæ аивады паддзахадон музей Сомихы.
* Скъола № 12 Егише Чаренцы номыл Ванадзоры сахары.
* Йæ портрет нывгонд у сомихаг купюрæйыл 1000 драм. 
* Йæ портрет нывгонд у юбилейон сомихаг 100 драмы 1997-æм азы.
* Йæ номæй схуыдтой сомихаг коньячы сорт.


Файл:1958 CPA 2126.jpg|Посты маркæ, Советон Цæдис, 1958-æм аз
Файл:ArmenianStamps-126.jpg| Сомихы посты маркæ, 1997-æм аз


## Литературæ
* Сомихаг Советон Энциклопеди, Т. 8, ф. 670—671, Ереван, 1982

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы революционертæ
Категори:Сомихаг поэттæ
Категори:Советон Цæдисы тæлмацгæнджытæ
Категори:Тæлмацгæнджытæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:XX æнусы поэттæ
Категори:Советон Цæдисы поэттæ
Категори:Сомихы поэттæ
Категори:Поэттæ алфавитмæ гæсгæ
Себеос

**Себеос** (; VII æнусы райдайæны— 661-æм азы фæстæ) — сомихаг историк VII æнусы, «Император Ираклы историйы» автор, кæцы нывонгдонд уыдис византийаг император Иракли I паддзахаддзинады дугæн (610—641). Уыдис фыццаг автор, кæцы сарæзта рагон пысылмон экспансийы афыст. 

## «Император Ираклы истори»

Себеосы истори конд у Сасанидты паддзахады Сомихы биноныг афыстæй, араббæгтæ йæ куы бацахстой 661-æм азы, уыцы заманы онг. Чиныджы ис византийы-сасанидты хæстытæ, уыцы тохты рæстæджы Сомихы фылдæр хатт рацыд Византиймæ. Себеос биноныгæй фыссы дæргъвæтин хæсты тыххæй, кæцы сцырен кодта Византийы сасанидон шахиншах Хосров II Парвиз (590—628), Маврикийы (582—602) куы амардтой, уый фæстæ. Персæйæгтæ уæд бахæццæ сты Константинополмæ, фæлæ император Иракли I-ы (610—641) византийаг æфсад сæ ныхмæ рацыдис æмæ бацахста Сасанидты сæйраг сахар — Ктесифон. Уый фæстæ дыууæ паддзахад дæр сæ къухтæ 'рфыстой фидыд бадзырды. 

Фæстаг сæргондты Себеос фыссы араббæгтæ историон фæзмæ куыд рахызтысты, уый тыххæй, куыд бацахстой Халифаты паддзахад, Иран, Месопотами, Палестинæ, Сири, Сомих.

Фыццаг хатт Себеосы чиныг мыхуыры рацыд 1851-æм азы Константинополы.

## Фиппаинæгтæ

## Публикацитæ
* Алчер Себеос. Император Ираклы истоори. Никифор Вриенний. Историон фыстытæ (976-1087) / Рауагъд бацæттæ кодта А. И. Цепков. — Рязань: Александрия, 2006. — 400 ф. — (Византийы историон библиотекæ). — ISBN 5-94460-027-6.

## Литературæ
* Armenian History Attributed to Sebeos / Translation and notes by R. W. Thomson, historical commentary by James Howard-Johnson, with assistance from Tim Greenwood. — Liverpool University Press, 1999.

## Æрвитæнтæ
* 
* Себеос, «История императора Иракла», писателя VII века. Перевод с древнеармянского К. Патканьяна, СПб, 1862.

Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы историктæ
Фыстæджыты чиныг

thumb|Фыстæджыты чиныг
**Фыстæджыты чиныг** () — VII æнусы аргъуаны-динон документты сомихаг æмбырд. Конд у Сомихы, Гуырдзыстоны æмæ Ираны аргъуаны архайджыты рафыстытæй кæрæдзимæ.

Куыд дзурынц уымæ гæгæ, æмбырды сæйраг хай сцæттæ кодта католикос Комитас I Ахцеци (615—628). Стæй æм бафтыдтой ноджы 98 документы (фыстæгы), уыдон æххæссынц V—XIII æнусты заман. Иуыл рагон документ — Константинополы архиепископ Проклы фыстæг Саак Партевмæ. Æмбырд сарæзтой сомихаг аргъуан халкидонизмы ныхмæ тохы тыххæй. «Фыстæджыты чиныг» у Сомихаг аргъуаны рагон астæузаманы дуджы ахсджиаг историон ратæдзæн. Æмбырды æрмæджыты ис ахсджиаг информаци Фæскавказы иннæ бæстæты тыххæй дæр — Гуырдзыстоны æмæ Кавказаг Албанийы, уыцы дуджы социалон терминологийы аргъаг информаци.

Æмбырды хуызы чиныг баззад æрмæст иу къухфысты 1298-1299-æм æзты, рафыста йæ Товма Ромклаецы Киликийы Сомихы. Раздæр уыцы æмбырдгонд уыдис Константинополы библиотекæйы, ныр та вæййы къухфыстыты æвæрæны Бзоммары моладзандоны. Фыццаг рауагъд 98 фыстытæй конд мыхуырмæ бацæттæ кодтой Тифлисы (нырыккон Тбилис).

## Фиппаинаг

Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы истори
Категори:Дины чингуытæ
Давид Анахт

**Дави́д Ана́хт** (, Давид Æнæбасæттон; райгуырдис V-æм æнусы кæрон века — амардис VI-æм æнусы фыццаг æмбис) — сомихаг философ-неоплатоник, Александрийы неоплатонизмы скъолайы минæвар.

## Философон архайад
Давид Анахт ахуыр кодта Александрияйы неоплатоник Олимпиодормæ.

Æнæбастæтгæйы фæсномыг райста, æдзух иу философон быцæуты кæй рамбылдта, уый тыххæй. Философион архайд кодта Византийы, асджын кары раздæхтис Сомихмæ. Амардис Цæгат Сомихы. Йæ уацмыстæ баззадысты сомихаг æмæ бердзенаг æвзæгтыл. 

Давид Анахты философи фыст у æртæ уацмысы: «Философийы бæрæггæнæнтæ», «Порфирийы „Баконды“ анализ», «Аристотелы "Категориты" райхæлд», «Аристотелы "Аналитикты" райхæлд». Æмиу кæны классикон платонизм Аристотель æмæ Пифагоры ахуырады элементтимæ. Йæ куыстыты фыссы бирæ философон фарстыты тыххæй: æрдзы æмæ философон зонады нысангонд, адæймаджы фæрæзтыл дунейы хаттæны æмæ æнд.

### Трактат «Философийы бæрæггæнæнтæ»
Иуыл зындгонд Давид Анахты куыстытæй у «Философийы бæрæггæнæнтæ». Уыцы трактаты Давид лæууы скептицизм æмæ релятивизмы ныхмæ, тох кæны философон хъæуыдыйы нысаныл æмæ аргъадыл. Философи дих кодта теоретиконыл æмæ практиконыл. Теоретикон философийы райдиан у уды хаттæны фæрæз. Практикон философи та теоретикон философийы бындурыл хъуамæ адæмты уд æрбакæна хæрзуагдзинадмæ.

## Мысæн
* 1980-æм азы, ЮНЕСКО-йы уынаффæмæ гæсгæ, нысангонд æрцыд Давид Анахты 150-аздзыд юбилей. 
* Уыцы азы рауагътой посты маркæ Давид Анахты номыл. 
* Давид Анахты номæй схуыдтой сахар Ереваны Канакер-Зейтуны административон районы сæйраг уынгтæй, иу.

## Фиппаинæгтæ

## Уацмыстæ
* «Толкование „Аналитики“ Аристотеля», пер. с древнеармянского С. С. Аревшатяна. Ереван, 1967.
* «Определения философии», пер. с древнеармянского, предисловие и комментарии С. С. Аревшатяна. Ереван, 1960.
* «Анализ „Введения“ Порфирия».

## Æрвитæнтæ
* *Лосев А. Ф.* Давид Непобедимый и конец александрийского неоплатонизма.

Категори:Дины философи
Категори:Сомихы ахуыргæндтæ
Ованес Воротнеци

**Оване́с Воротнеци́**, Ова́н (Иоа́нн) Воротнеци́ (; райгуырдис 1315-æм азы — амардис 1386-æм азы) — сомихаг философ, педагог, аргъуаны æмæ политикон архайæг.

## Цардафыст
Райгуырдис 1315-æм азы, Сюничы æлдары Иване Орбеляны фырт. Ахуырад райста Гладзоры университеты Есаи Нчецимæ. 1345-æм азы сæвæрдта Татевы университеты бындур, кæцы сси уыцы заманы иуыл стыр зонадон æмæ культурон центр Сомихы. Тох кодта сомихаг аргъуаны бахъахъхъæныныл, уымæй уæлдай ма униатты-католикты ныхмæ. Цалдæр азы дæргъы фæцис Ныгуылæн Сомихы, уый фæстæ йæ ахургæнинагимæ сомихаг философ æмæ теолог Григор Татевацимæ ацыдис Иерусалиммæ, стæй та раздæхт Сюникмæ.

Йæ бын у конд Аристотелы «Категориты» æмæ Порфирийы «Баконды» уæрæх райхæлдæй. 

Ованес Воротнецийы ахуыргæнæг æмæ фæдон уыдис Григор Татеваци, уый спарахат кодта Ованес Воротнецийы динон-философон ахуырад. 

Вортнеци амардис 1386-æм азы 6 январы Апракунисы моладзандоны. Баныгæдтой йæ сыгъдæг Георгийы номыл Ернджачы моладзандоны Нахичеваны. Сомихаг аргъуан æй банымадта сыгъдæгты номхыгъдмæ.

## Уацмыстæ
* Аристотелы «Категориты» анализ. 
* Элементты тыххæй (Конд у философты раныхæстæй). Критикон текст С.С. Аревшатяна æмæ С. Лалафаряна, рагонсомихагæй йæ ратæлмац кодта С.С. Аревшатян // Вестник Матенадарана. Т. 3. Ер., 1956

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы философтæ
Григор Татеваци

**Григо́р Татеваци́** (; райгуырдис 1346-æм азмæ ’ввахс, Тмогвийы фидары — амардис 1409-æм азы 25 кæнæ 27 декабры, Татевы моладзандоны) — сомихаг философ, теолог æмæ ахуыргæнæг, Татевы университеты ректор. Йæ ахуыргæнæг Ованес Воротнециимæ у сомихаг философийы татевы скъолайы сæйраг минæвар.

## Цардафыст

Григор Татеваци райгуырдис 1346-æм азы Сомихы историон бæстæ Гугаркы. Йæ фыд Саргис уыдис æрмдæсны, йæ мад райгуырдис хъæу Парпийы. Бинонтæ фæлыгъдысты Арчешы провинцийæ, пысылмæтты бабырстыты тыххæй. Фырты райгуырды фæстæ бинонтæ æрбынæт кодтой Сюникы. Григорыл 14 азы куы сæххæст, уæд æй арвыстой Татевмæ моладзандонон съоламæ, уым йæ ахуыргæнæг сси зындгонд философ Ованес Воротнеци. Уый ссæдз азы дæргъы хъомыл æмæ ахуыр кодта лæппуйы, стæй та йæ смоладзан дæр кодта. Иерусалимы Григорæн йæ ахуыргæнæг радта вардапеты (архимандриты) цытном, стæй тæ, дыууиссæдз азы йыл куы сæххæст, уæд райста протоархимандриты цытном. Йæ хистæр зондамонæг куы амард, уæд æй ныстуанмæ гæсгæ, Татеваци фæивта пастырон архайды. 1390-æм азæй йæ цард арвыста Татевы моладзандоны, суанг йæ мæлæты онг 1409-æм азы.

Пысылмæтты быбырстыты тыххæй Татеваци 1402-æм азы æрцардис Мецопы моладзандоны. Уыцы заманы сомихаг аргъуан тох кодта, Ромы паддзахадыл цы сомихæгтæ сразы сты, уыдонимæ. Уыцы тохы Татеваци дæр иста хайад — уый уыд униатствæйы æмæ католикон аргъуаны ныхмæ, æмæ йæ хъуыдыйæ сомихаг католикты аргъуанæй фæиппæрд кодтой.

Григор Татеваци сси фæстаг архайæг, Сомихаг аргъуан сыгъдæгты номхыгъдыл кæй банымдта, уыдонæй. Номдзыд теологты мысинаг бон — сыгъдæг католикос Ованес Одзнецийы æмæ сыгъдæг ахуыргæнджыты Ованес Воротнеци æмæ Григор Татевацийы — Сомихаг Аргъуан нысан кæны Стыр мархойы æртыккаг къурийы сабаты.

## Философи
Григор Татевацийы философон æмæ теологион бын у тынг уæрæх. Йæ сæйраг уацмыстыл бандæвта Давид Анахты философи. Григоры куыстыты ахсджиаг бынат ахсы хуыцау æмæ æрдзы ахасты фарст. Йæ хъуыдымæ гæсгæ, материалон дуне иугæндзон ивы, уый руаджы у æнусон. Йæ куыстыты ма фыссы паддзахад æмæ барды фарстытыл. 

## Куыстытæ

Ныууагъта уæрæх литературон бын. Татеваци у бирæ теологион æмæ философон кустыты автор.

## Григор Татевацийы зæппадз
Сыгъдæг Григор Татеваци ныгæд у Татевы моладзандоны Сурб Погос-Петрос аргъуаны хуссар къулы цур. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы фысджытæ
Категори:Сомихы философтæ
Фарнаджом

**Фарнаджом** () уыдис Иберийы цыппарæм паддзах, Мириан I-æн йæ фырт. Къухдариуæг кодта 109-90 азты нæ дуджы агъоммæ. Хаудта Фарнавазидты династимæ. Æндæр Фарнавазидтау, уыцы паддзахы тыххæй информацийы иунæг ратадзæн у Леонти Мровелийы «Картлийы паддзæхты цард», Картлис цховребайы хай чи у, уыцы XI-æм æнусы фыст азгæйфыст.

Фарнаджом паддзах сси йæ фыд Мирианы амæлæты фæстæ, 109-æм азы нæ дуджы агъоммæ. Азгæйфыст куыд амоны, афтæмæй гуырдзиаг муртаккон (разчырыстон) пантеонмæ бафтыдта ног хуыцау-ус, Заденийы, кæцы уыд зæйанады бардуаг, æмæ уыцы хуыцау-усæн цыдæр кувæндæттæ самадта. Историктæ куыд æнхъæлынц, уыцы кувæндон уыдис Зедазенийы хохы цъуппы, абон Зедазенийы моладзандон кæм лæууы, уым. Æцæгæлон динтæй ног хуыцауты кæй æфтыдта, уый тыххæй Ибериаг уаздæттæ йæ ныхмæ æрлаууыдысты æмæ райдыдтой растад. Растады дæргъы Фарнаджом тохы амард. æмæ паддзахы бынат йæхимæ райста йæ сиахс Аршак, Сомихыстоны паддзахы фырт. 

Фарнаджомæн уыд фырт, Мириан, парфиаг паддзахы кæрты чи хъомыл кодта, уый. Йæ фыды амæлæты 60 азы фæстæ Мирианæн бантыст паддзахы бынат фæстæмæ райсын.

## Литературæ
*Thomson, Robert W. (1996), *Rewriting Caucasian History: The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicles*, p.&nbsp;42. Oxford University Press, .
*Rapp, Stephen H. (2003), *Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts*, pp.&nbsp;282–284. Peeters Bvba .
*Toumanoff, Cyril. Chronology of the Early Kings of Iberia. *Traditio* 25 (1969), pp.&nbsp;10–11.

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Фарнавазидтæ
Кала-Корейш

**Кала-Корейш** () у астæузаманы Кайтаджы уцмийады сæйраг сахар. Йæ зынгæдæр фенддæгты ’хсæн ис мæзджыт (XI æнусы бындурæвæрд), сахты мавзолей æмæ караван-сарай (уазæгдон). XVIII-XIX æнусты быдираг Дагъистаны райрæзт куы стынг и, Кала-Корейшæн йæ нысаниуæг фæныллæгдæр, советон дуджы та уырдыгæй аластой йæ фæстæг цæрджыты. Кæддæры цæрæнранæн йæ уæлмæрдтæм цæуынц уырнджытæ, уым ныгæд сты XII æнусæй XIX æнусы онг æлдариуæггæнджытæ.

Абоны Кала-Корейш у рагон амаддзæгты лабиринт, кæцы террасгай хохы цъуппæй цæуы дæлæмæ. Ис дзы музей æмæ кайтаггаг уцмийты (æлдæрты) реставрацигонд мавзолей.

Араббæгты бабырсты агъоммæ хъæуæн йæ ном уыд Урцъмуц (Урцlмуц), уый лæууыд æдас бынаты, йæ алфамбылай фидартæ, афтæмæй. Таурæгътæм гæсгæ, бынæттон цæрджытæй цардысты сæрибарæй, сæ хицауад уыд сæ хистæрты ныхас. Фæлæ араббаг равзæрды корейшиттæ хъæумæ куы æрбалыгъдысты, уæд хъæуы ном дæр баивтой, йæ фæтк дæр иннæ сси.
 
 
Кала-Корейш VIII æнусæй уыд Кайтаггаг уцмийады сæйраг цæрæнран. «Тарих Дагъистан» афыссы, корейшиттæ Кайтаджы куыд æрбынат кодтой æмæ сæхицæн куыд равзæрстой Калакорейш куыд сæ суинаг резиденци: «Пысылмæттæ ацы ран æрцардысты цинæй æмæ сабырæй. ...эмир Чуфан уыд вилайат Хайдакæн йæ фыццаг æлдариуæггæнæг, уый Хайдачы бирæ хъæуты бындур сæвæрдта æмæ йæхицæн равзæрста цæрынæн сахар Кала Курайш, кæцы лæууы къæдзæхыл, кæмтты уæлæ, доны цур».
Ома араббæгтæ Кайтаг куы байстой, уæд дзы æлдариуæг кæнын байдыдтой, рапарахат кодтой пысылмон дин, иннæ адæмтæм бырсын райдыдтой сæ ног сæйраг сахарæй. Кайтаджы æлдар уыд Ширваны дæр нымад.

XV—XVI æнусты Кайтаг канд йæхи зæххытæ нæ байста, фæлæ ма æлдариуæг кодта Табасаранæй цæгæтырдæм цы Уллучай, Бутан, Артозен æмæ Гамри-озены цæугæдæттæ кæлынц, уыдоны кæмтты. Уцмийад йæ политикон тæваг дардта лекъаг зæххытæн дæр. 1598 азы Фёдор Лобанов-Ростовский фыста, уцмийæн йæ дæлбар 500 барæджы æмæ 700 фистæгæфсæддоны кæй ис, уый.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæджытæ
* 
* Виртуальный тур по Кала Корейш

Категори:Дагъистаны фенддæгтæ
Категори:Дагъистаны истори
Рутулаг

* Адæмы тыххæй кæс Рутулаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Рутулаг æвзаг.
Маммаев, Мисрихан Маммайы фырт

** Маммаев Мисрихан Маммайы фырт** (райгуырдис Кубачийы 1937-æм азы 28 ноябры) у археолог, историк, аивадзонæны доктор, Дагъистайнаг зонадон центры Истори, археологи æмæ этнографийы институты сæйраг зонадон кусæг, уыцы институты зонадон советы уæнг, Республикæ Дагъистаны зонады сгуыхт архайæг.

## Цардафыст
1955 азы Мисрихан Маммаев каст фæци астæуккаг скъола.

1953 азæй ахуыр кодта зæрингуырды дæсныйад Кубачийы зæрингуырдты артель «Нывгæнæджы» (ныртæккæ Кубачийы аивадон комбинат). Йæ ахуыргæнæг дзы уыдис йæ фыд Мамма Маммаев, стæй та зындгонд дæсны, Дагъистаны АССР-йы аивæдты сгуыхт архайæг, Репины номыл УСФСР-йы паддзахадон премийы лауреат Г. Г. Чабкаев.

1955-57 азты уыцы артелы куыста зæрингуырдæй.

1957-æм азæй ахуыр кодта Дагъистаны паддзахадон университеты историон факультеты, кæцы каст фæци æнтыстджынæй 1962-æм азы.

Университет каст фæуыны фæстæ куыста Истори, æвзаг æмæ литературæйы институты (ныртæккæ у Уæрæсейы зонæдты академийы Дагъистайнаг зонадон центры Истори, археологи æмæ этнографийы институт). Кæстæр зонадон кусæгæй райдыдта, фæлæ фæстæдæр сси Археологийы хайады сæргълæууæг, хистæр зонадон кусæг.

Мисрихан Маммаев джиппæй рауагъта 170 зонадон куыстæй фылдæр, уыдоны ’хсæн 8 монографийы.

1971-æм азы уый бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци рагастæузаманы Дагъистаны дæсныйæдты тыххæй.

1962-æм азы архайдта Ботлихы цæрæнраны къахæнты, Хунзахы районы иртасæнты, стæй бирæ азты дæргъы Дагъистаны æндæр æмæ æндæр районы археологон иртасæнты дæр.

1992-æм азы Мисрихан Маммаев бахъахъхъæдта докторы диссертаци Дагъистаны аивады тыххæй.

## Сæйрагдæр уацмыстæ
* «Декоративно-прикладное искусство Дагестана: Истоки и становление». — Махачкала, 1989 г.
* «Энциклопедия мировой культуры» (Том VI. Бостон. США, 1994. — Статья «Кубачинцы» на англ. яз.)
* «Народы России. Энциклопедия» (М.: Изд-во «Большая Российская энциклопедия», 1994
* «Народы и расы мира. Энциклопедия» (М.: Изд-во «Большая Российская энциклопедия», 1997)
* «Искусство резьбы по камню в Дагестане». Махачкала, 1999
* «Ислам и исламская культура в Дагестане» (М., 2001)
* «Народные художественные промыслы и декоративно-прикладное искусство Дагестана». Махачкала, 2001
* «Народы Дагестана» (М., 2002) большой серии под названием «Народы и культуры»
* «История и искусство» (Махачкала, 2003. — 19 п.л. Соавторы Г. М. Гусейнов, А. Магомедов, С. Исрапилов)
* «Энциклопедия культур народов Юга России. Т. 1. Народы Юга России» (Ростов-на-Дону, 2005)
* «Очерки по истории и культуре» (Махачкала, 2005. — 20,3 п.л.)
* «Искусство Зирихгерана — Кубачи XIII—XV вв. и его место в системе художественных культур Востока и Запада». Махачкала, 2014.

## Æддаг æрмæг
* ВЕСТНИК Дагестанского научного центра
* Известные ученые
* Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН 
* Газета «Молодёжь Дагестана»

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон зонæдты доктортæ
Категори:Википеди:Æмдуггæгты биографитæ
Категори:Уæрæсейы историктæ
Категори:Уæрæсейы археологтæ
Татевы университет

thumb|320px|Татевы университет
**Татевы университет** у Сомихы иуыл стырдæр астæузаманы университет. Йæ бындур ын 1373-æм азы Татевы моладзандоны сæвæрдта Ованес Воротнеци.

## Истори
Татевы моладзандоны æцæг кады æмæ рæзты заманыл нымайынц, йæ мидæг астæузаманы Сомихы иуыл стырдæр университет куы куыста. Сарæзтой æй XIV æнусы кæроны, æмæ æнусæрдæгы дæргъы уыл Ныгуылæн Сомихы иунæг университет. Университеты уыдис æртæ факультеты: философон-теологон, каллиграфиы æмæ миниатюрæйы, музыкæйы. Ам ахуыр кодтой философи, теологи, грамматикæ, физикæ, математикæ æмæ астрономи, каллиграфи, мадæлон æвзаг, литературæ, истори, архитектурæ, миниатюрæ æмæ къулыл нывгæныны аивад, нывкæнынады бындур, чингуыты оформленийы техникæ. Университет цæттæ кодта сановникты, теологты, педагогты и æмæ манускрипты раффысынады специалистты. Ахуыр дзы цыдис 7-8 азы дæргъы.

Татевы, 500 моладзанæй уæлдай цардысты философтæ, музыканттæ, фыссæджытæ, нывгæнджытæ. Университет йæ тæмæны бацыдис Ованес Воротнеци (1315—1388) æмæ дзы Григор Татеваци (1346—1410) куы куыстой ректортæй. Татевы университеты бындурæвæрæг, Ованес Воротнеци ахуыргæнæгæй куыста Гладзоры университеты. Татев куы æрцыдис, уæд йæ ахуыры программæ схуыздæр кодта. Йæ иуыл хуыздæр студентты ’хсæн уыдис Григор Татеваци, уый йæ хистæр зондамонæгы мæлæты фæстæ университет ног бæрзæндтæм систа. Сарæзта дзы дунесомихаг зонадон-культурон æмæ удон центр. 

## Зындгонд архайджытæ
* Ованес Воротнеци (1315—1386) — философ, педагог. Университеты бындурæвæрæг
* Григор Татеваци (1346—1409) — философ, теолог, Воротнецийы ахуыргæнинаг. Фæивта йæ ректоры бынаты
* Аракел Сюнеци (1350—1425) — поэт, музыкант, грамматик, философ, Воротнецийы ахуыргæнинаг. Фæстæдæр йæхæдæг сси университеты ахуыргæнæг
* Товма Мецопеци (1378—1446) — историк, педагог, Григор Татевацийы ахуыргæнинаг
* Мхитар Татеваци (XIV—XV æнустæ) — ахуыргæнæг. Сси ректор Григор Татевацийы фæстæ 
* Ованес Гермонеци (XV æнус) — теолог
* Маттеос Джугаеци (XV æнус) — философ, комментатор. Уыдис университеты ректор
* Аристакес Себастаци (XV æнус) — фыссæг, цыдæр рæстæг ахуыр кодта университеты

## Галерей

Գրիգոր Տաթևացի.jpg|Ованес Воротнеци æмæ Григор Татеваци
Commentary to David's psalms - portrait of Grigor Tatevatsi 1449.jpg|Григор Татеваци(миниатюрæ 1449-æм аз)
Arakel Syunetsi.jpg|Аракел Сюнеци
Tovma Metsopetsi.jpg|Товма Мецопеци
2014 Erywań, Matenadaran (10).jpg|Григор Татевацийы дурсурæт. Матенадаран. Ереван, Сомих


## Фиппаинæгтæ

Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы университеттæ
Гатеты Барис

**Гатеты Тотры фырт Барис** (**Мануил**) у ирон этнограф, этнографон фыстуац «Суеверия и предрассудки осетин» чи ныффыста, уый. Уыцы фыстуац у зынаргъ уацмыс, XIX-æм æнусы 70 азты ирон адæмы æхсæн дин æмæ æгъдæуттæ куыд уыдысты, уый тыххæй. 

## Цардафыст
Барис райгуырди 1841-æм азы, Уæлладжыры комы, Ходы хъæуы, хæххон бинонты ’хсæн. 

1865-æм азы Барис каст фæцис Калачы дины семинар. Барис, Калачы семинары ахуыргæнгæйæ, ахуырмæ рæвдз кæй уыди, уымæ гæсгæ йæ уыцы æхсæнады правлени арвыста Хъазаны дины академимæ. Уый фæлварæнтæ радта рæстæмбис нысæнттимæ. Хъазаны дины академи Барис каст куы фæцис 1870-æм азы, уæд ссыд Калакмæ. Уым иуцасдæр рæстæг æнхъæлмæ фæкастис бынатмæ, стæй уый фæстæ æрцыди Дзæуджыхъæумæ.

## Æддаг æрмæг
* Гостиева Л.К. Из истории этнографического осетиноведения: Борис Гатиев

## Фиппаинæгтæ

Барис
Категори:Ирон ахуыргæндтæ
Катерини

**Катери́ни** () у сахар Гречъы. Ис Централон Македонийы.

Категори:Гречъы сахартæ
Габала

**Габала́** (; 1991-æм азы агъоммæ — **Куткашен**) у сахар Азербайджаны, Габалайы районы административон центр. Ис рагон Кабалайæ 15 км цæгат-скæсæнырдыгæй.

Категори:Азербайджаны сахартæ
Пчелина, Евгения Георгийы чызг

**Пчелина Евгения Георгийы чызг** (1895—1972) — советон археолог æмæ кавказзонæг, Кавказы архитектурон бынтæ иртасæг.

## Цардафыст
Райгуырдис Кутаисы, паддзахадон службæгæнæджы бинонтæн, йæ фыд уыд инæлар Бенедиктович Георгий Семёны фырт, йæ мад — абхазаг Шервашидзе Мария Александры чызг. 1914-æм азы ахуырмæ бацыдис Мæскуыйы арехологон институтмæ æмæ йæ каст фæци 1916-æм азы сыгъзæрин майданимæ. Йæ дипломон куыст уыди, сомихаг æмæ гуырдзиаг архитектурæ уырыссаг аразджытæн манголты бабырсты размæ цы тæваг дардта, уый тыххæй. 1917-æм азы ахуыр кæнын райдыдта МПУ-ы юридикон факультеты, 1915-æм азæй куыста алыхуызон музейты, 1920-32 куыста Мæскуыйы паддзахадон историон музейы.

Куыд ахуыргæнæг дæр стыр бавæрæн скодта зонадмæ: 1924-25 азты амыдта гуырдзиаг æвзаг Мæскуыйы скæсæнзонæны институты, 1930-32 музейты куысты кафедрæйы доцент Мæскуыйы музейты кусджыты зонындзинæдтæ уæллæгдæр кæныны институты. 1939-48 азты уыд Скæсæны хайады сæйраг зонадон кусæг Паддзахадон Эрмитажы. Музейы экспонатты фыццæг эшелонимæ ацыдис Свердловскмæ, уым хæстон рæстæджы дæр кодта зонадон куыст, фыста йæ кандидатон диссертаци æмæ йæ æнтыстджынæй бахъахъхъæдта 1944-æм азы.

Эрмитажмæ куы раздахтис, уæд адарддæр кодта йæ куыст Кавказы адæмты этнографи æмæ æвзæгты тыххæй, йæ докторы диссертаци бацæттæ кодта 1968-æм азы.

1952 азæй иста пенси. Йæ цардæй ахицæн Ленинграды 1972 азы.

## Иртасæнтæ
Иртæста Фæскавказы архитектурæ, 1940-æм азы рауагъта Азербайджаны ССР-йы зæххытыл сомихаг аритектурæйы бынты тыххæй куыст.

Басгæрста Цæгат Ирыстоны алы ком дæр, фæлæ уæлдайдæр йæ хъус дардта Уæлладжыргоммæ. Нузалы аргъуан зæппæдзæй конд кæй у, уый фæнысан кодта, стæй та йæ быны ссардта хæстон ингæн, хуыдта уыцы амæддзаг XII-XIII æнусты ирон истори æмæ ирон-гуырдзиаг аххæстдзинæдты иунæг ратæдзæн. Цы ингæн ссардта, уый æнхъæл уыд Сослан-Дауыты ингæн (уый амардис 1207 азы), фæлæ иннæ ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ (уыдоны ’хсæн Абайты Васо дæр) Ос-Бæгъатыры ингæн у (уый амардис 1306 азы).

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ

* Калоев Б. А. Е. Г. Пчелина — учёный-кавказовед (рус.) // Этнографическое обозрение. — 2004. — № 3. — С. 98-111.
* Чибиров Л. А. Научное наследие Е. Г. Пчелиной как образец междисциплинарного исследования // Известия СОИГСИ. — 2016. — Вып. 19 (58). — ISSN 2223-165X.

Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кутаисы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1895-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Товма Мецопеци

**То́вма Мецопеци́** (райгуырдис 1378-æм азы — амардис 15-æм майы 1446-æм азы) — сомихаг историк, педагог, культурон-æхсæнадон архайæг

## Цардафыст
Райгуырдис Степаносы æмæ Шамшийы номджын бинонты. Бирæ кæй фæархайдта Мецопы хъæуы Каджеберуничы провинцийы, уый тыххæй ын радтой Мецопецийы фæсномыг. Райдайæн ахуырад иста 1386-æм азæй Мецопы моладзандоны Ованес Мецопецимæ. 1393—1401-æм æзты ахуыр кодта Харабасты моладзандоны дины семинары Саргис Апракуцинимæ æмæ Вардан Огоцванецимæ. 1406-æм азæй йæ ахуырад адарддæр кодта Татевы университеты Григор Татевацимæ. Рæхджы райста вардапеты (архимандриты) дины цытном. 1410-æм азы Айраратæй рацыдис Мецопмæ, уым хистæриуæг кодта 30 азæй фылдæр. Уыцы рæстæджы цы æвадат политикон уавæртты уыд, уыдоны тыххæй 1436-æм азы ацыд Багешмæ, 1437-æм азы — Мушмæ. Йæ дины разамынды рæстæджы Мецопы моладзандоны йæ тæмæны уыдысты зонад, культурæ æмæ ахуырад. 

Хайад иста Эчмиадзинон синоды 1441-æм азы. Амардис уацы рæстæджы.

## Куыстытæ
Товма Мецопеци уыдис историон æмæ педагогикон куыстыты автор. Иуыл зындгонд дзы у «Тимур æмæ йæ фæдоны истори», ныффыста йæ 1430-æм—1440-æм æзты. Уыцы куысты фыссы 1386—1440-æм æзты хабæртты тыххæй, æмæ нывондгонд у Тамерланы, Шахрухы æмæ Кара-Коюнлуйы, уый йеддæмæ ма Хуссар Кавказы адæмты политикон историйæн. Уый у ахсджиаг ратæдзæн Тамерлан Сомихы æмæ Æввахс Хурыскæсæны куы цыд, уыцы дугæн. Фыццаг хатт æй мыхуыры рауагътой Парижы 1860-æм азы. 1957-æм азы рацыдис мыхуыры Бакуйы уырыссаг æмæ азербайджайнаг æвзæгтыл Т. Тер-Гриноряны тæлмацы.

Историон куыст «Хроникæйы» автор, сомихаг æвзагы ахуыргæнæны чингуыты автор. 

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* «История Тимура и его преемников», Часть I, Часть II,Часть III. На сайте Восточная литература
* Житие Товмы Мецопеци 

Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы историктæ
Кумахов, Мухадин Абубекиры фырт

**Мухадин Абубекиры фырт Кумахов** (; райгуырдис 1928-æм азы 29 июлы, амардис 2008-æм азы 7 июны Мæскуыйы) уыд уæрæсейаг адыгъаг ахуыргонд-кавказзонæг, лингвист, компаративист. Филологон зонæдты доктор, профессор. Уæрæсейы зонæдты академийы сконды цы Æвзагзонынады институт ис, уый сæйраг зонадон архайæг.

Кавказзонынадмæ цы бавæрд скодта, уый тыххæй ын радтой Арнольд Чикобавайы номыл æхсæнадæмон преми. Кумахов уыдис Гуырдзыстоны зонæдты академи æмæ Европæйаг кавказзонджыты æхсæнады уæнг.

## Цардафыст
1952-æм азы æнтыстджынæй каст фæци Тбилисы паддзахадон университет.

Дзæвгар рæстæг фæкуыста Мæскуыйы Æвзагзонынады институты кавказаг æвзæгты хайады, йæ ус Зарæ Юсуфы чызг — уый дæр уыцы институт кусæг — куыд загъта, аст директоры, дам, аивгъуыдта. Фæстæдæр кусын райдыдта уыцы институты компаративистикæйы хайады, 1991-æм азæй 2005-æм азы онг уыцы хайадæн разаманд лæвæрдта.

М. А. Кумахов цæуылты куыста, уыдоны ’хсæн уыдысты ныгуылæн-кавказаг æвзæгты грамматикæ, грамматикæйы иумæйаг теори, типологи, компаративистикæ. Уый йеддæмæ ма иртæста фольклор, адыгъейæгты эпос æмæ йæ бастдзинад культурæимæ.

Хайад иста алыхуызон æхсæнадæмон форумты: Парижы, Лондоны (1990), Берлины, Мюнхены, Стамбулы æмæ афтæ дарддæр. 1991—1998 азты куыста хуынд профессорæй Швецийы Лунды университеты, уым ныффыста дыууæ монографийы (куыд профессор К. Вамлингы æмавтор).

Хайад райста Черкессаг энциклопедийы саразыны хъуыддаджы. Дыууæтомон чиныг «Кæсгон-черкесаг æвзаджы» сæйраг редактор (2006).

Мухадин Кумахов у 200 зонадон куыстæй фылдæры автор, уыдоны ’хсæн ныффыста 12 монографийы адыгъаг æвзæгты тыххæй: «Морфология адыгских языков», «Убыхский язык», «Словоизменение адыгских языков», «Сравнительно-историческая фонетика адыгских (черкесских) языков», «Очерки общего и кавказского языкознания» æмæ иннæтæ.

## Сæйрагдæр куыстытæ
* Кумахов М. А. Морфология адыгских языков. I. Синхронно-диахроническая характеристика. — Москва; Нальчик, 1964.
* Кумахов М. А., Кумахова З. Ю. Функциональная стилистка адыгских языков. — М., 1970.
* Кумахов М. А. Словоизменение адыгских языков. — М., 1971.
* Кумахов М. А. Сравнительно-историческая фонетика адыгских (черкесских) языков. — М., 1981.
* Кумахов М. А. Очерки общего и кавказского языкознания. — Нальчик, 1984.
* Кумахов М. А., Кумахова З. Ю. Язык адыгского фольклора: Нартский эпос. — М.: Наука, 1985.
* Кумахов М. А. Сравнительно-историческая грамматика адыгских (черкесских) языков. — М., 1989.
* Кумахов М. А., Кумахова З. Ю. Нартский эпос: язык и культура. — М.: Наследие, 1998.

## Литературæ
* Кумахов Мухадин Абубекирович: Некролог // Кабардино-Балкарская правда. № 110 (22402) от 10 июня 2008. — С. 4.
* *Алексеев М. Е.* Кавказоведческие исследования в Отделе кавказских языков Института языкознания РАН // Кавказоведение. 2002. № 1.
* *Гутов А. М.* Проблемы исследования нартского эпоса на современном этапе 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы лингвисттæ
Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Картлис цховреба

**«Картлис цховреба»** ( — «**[[Картли]]йы**/**[[Гуырдзыстон]]ы цард**») у æстæуккаг æнусты фыст гуырдзиаг азгайфыстыты æмбырдгонд, у гуырдзиаг историйыл иууыл ахсджиагдæр ратæдзæн. Сфæлдыстæуыд XII æнусы.

Гуырдзыстоны историйæ йеддæмæ стыр ахадындзинад йын ис Ирыстоны историйы иртасæнты: кæд иу алайнаг азгайфыст дæр нæ рæстæгмæ нæ фервæзт, Картлис Цховребайы ис ссарæн аллон паддзæхты æмæ аллон паддзахады цауты кой дæр: Урдуре, Дургулел, Ос-Бæгъатыр æмæ æндæртыл.

## Азгайфыст
Азгайфыст æрæмбырдæуыд бирæ æндæрхуызон фыстытæй, кæцытæ фыст æрцыдысты IX—XIV æнусты. Сæ рафысты рæстæг æмæ чи сæ ныффыста, уый зонынадон æхсæнæды у æппынæдзух быцæуты сæр. Ахсджиагдæр автортыл нымайынц Леонти Мровели æмæ Джуаншер Джуаншерианийы. Кæд бирæ ахуыргондтæ æнхъæлынц, йæ фыццаг рауагъд XI æнусы кæй æрцыд, цалдæртæ, кæй æхсæн ахсджиагдæр бынат ахсы профессор Кирилл Туманов, афтæ æнхъалынц, æмæ 800-æм азмæ ’ввахс йæ фыссын байдыдтой. Йæ æрыгондæр тексттæ фыст æрцыдысты XIV æнусы. Каноныл кæй нымайынц, уыцы верси æрфидар кодта Картлийы паддзах Вахтанг VI XVIII æнусы.

## Къухфыстытæ
Ныры рæстæджы кæмæй пайда кæнынц, уыцы къухфыстытæ сæхæдæг сты æрыгон: уыдонæн сæ рагондæр хуыйны *Анасеули* кæнæ Анна-ус-паддзахы къухфыст, æрфыстæуыд 1479-1495 азты фæлтæры. Æндæр къухфыст ис ноджы æрыгондæр, хуыйны Мариамисеули кæнæ Мариам-ус-паддзахы къухфыст, æрфыстæуыд 1633-1645/1646 азты. Фæлæ уыдонæй йеддæмæ ма ис Картлис цховребайы сомихаг тæлмæц, кæцы хуыйны Гуырдзиæгты истори (Patmut'iwn Vrats'): уый, иртæсджытæм гæсгæ, тæлмацгонд æрцыд XII æнусы, йæ рагондæр ирвæзгонд къухфыст та фыст æрцыд 1279-1311 азты.

## Сконд

## Бæлвырдзинад
Бирæ нырыккон ахуыргæндтæ, се ’хсæн Иване Джавахишвили, афтæ æнхъæлынц, æмæ «Картлис цховребайы» рагондæр хайттæм гæсгæйæ иртасæг хъуамæ тынг æрæхстджын уа, уымæн æмæ æцæг историон цаутæ дзы баст сты æрымысгæ хъуыдытæ æмæ мифологимæ, æмæ бирæ хатт афтæ вæййы, æмæ историон цау мифологион сфалдыстадæй нæй гæнæн ахицæн кæнын. Фæлæ уæддæр критикон анализ æвдисы, «Картлис цховребайы» фылдæр хай æууæндгæгæнæн кæй у, уый: ацы текстты цаутæн сæ хай æндæр антикон рæстæгы авторты куыстыты дæр æвдыст цæуынц, КЦ йæхæдæг та æвдисы æрмæст Гуырдзыстоны цаутæ нæ, фæлæ йæ сыхæг бæстæты дæр: Ирыстон, Сомихыстон, æппæт Кавказ, Иран, хазартæ æмæ а. д.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
*Картлис цховребайы корпус гуырдзиаг æвзагыл 
*Картлис цховреба гуырдзиаг æвзагыл
*Картлис цховреба англисаг æвзагыл
*Картлис цховреба уырыссаг тæлмацы
*Картлис цховреба англисаг æвзагыл — раздæры сайты айдæн
*Kartlis Cxovreba / Historia Iberorum / Гуырдзыстоны цард (гуырдзиаг æвзагыл)

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Арчил Къахеттаг

**Арчил** () уыдис Къахеты чырыстон æлдар (кънйаз), цард VIII æнусы. Гуырдзиаг растуырнæг еклезимæ гæсгæ у чырыстон сыгъдæг.

Арчилы царды тыххæй зонæм гуырдзиаг азгайфыстыты æмбырдгонд «Картлис цховребайы» руаджы. Арчилы гыццыл кой дзы цæуы Джуаншеры куысты, æмæ æндæр цыбыр азгайфыст, æнæзонгæ авторæй æмæ æнæбæрæг рæстæджы фыст, фæлæ Джуаншеры куысты фæстæ чи æрбафтæуыд, «Арчилы хъизæмардзинад» чи хуыйны æмæ Арчил хъизæмæргæнæг куыд сси, ууыл чи дзуры, уым.

Арчил уыдис Иберийы раздæры паддзæхты мыггагæн, Хосроидтæн, се фæдон, æмæ Къахеты æлдар Стефанозы (685-736) фырт. Æлдар куы уыд, уыцы рæстæг араббæгты ныббырстытæ Кавказмæ райдыдтой. Мирван ибн Мухаммад 735-737 азты цы экспедици кодта, уый тыххæй Арчил æмæ йе ’фсымæр Мириан алыгъдысты Егрисийы фæстæ Абазгимæ, æмæ уым бынæттон хицау Леон I-имæ баиу кодтой, цæмæй Анакопи араббæгтæй хъæхъхъæнын сæ бон уа. Уый фæстæ, Къахетимæ куы æрыздæхт, Арчил райдыдта йæ хæххон муртаккон дæлбарты æхсæн чырыстонад парахат кæнын.

786-æм азмæ ’ввахс скæсæйнæг Гуырдзыстоныл араббæгтæ райдыдтой сæ ног ныббырст, ацы хатт йæ раздзог уыд Хузайма ибн Хазим, араббаг халиф Аль-Хади Кавказы бæстыхицауæй кæй скодта, уый. Арчилæн уæлæхиз кæныны фадат нæ уыди, æмæ сабырдзинадæй лæгъстæ кæнын райдыдта. Хузайма ибн Хазим сабырдзинадыл сразы и, æмæ Арчилæн лæвæртæ æрвитынмæ хъавыдта, фæлæ йæм афтæ хъуыд, цæмæй Арчил пысылмон дин райса. Арчил уыимæ не сразы, æмæ йæ ахастонмæ рарвыстой. Уый фæстæ бæстыхицау, Арчил Хосроидты фæдон кæй у, æмæ Кавказмæ алидзæг Византияйы император Ираклийæ æмбæхст хæзнаты тыххæй цыдæртæ кæй зоны, уый куы базыдта, уæд Арчилы спысылмон кæныныл тыхджындæр фæлварын байдыдта, фæлæ йæм кæй нæ бантысдзæн, уый куы бамбæрста, уæд Арчилæн йæ сæр акъуырын бардзырд рахаста.

Уый фæстæ сси Гуырдзиаг аргъуаны сыгъдæг, йæ мысæн бон у 4-æм июлы.

## Литературæ
* Rapp, Stephen H. (2003), *Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts*
* Toumanoff, Cyril (1963). *Studies in Christian Caucasian History*, pp.&nbsp;394–95. Вашингтон: Georgetown University Press

Категори:Хосроидтæ
Категори:Гуырдзыстоны сыгъдæджытæ
Ереваны паддзахадон университет

**Ереваны паддзахадон университет** () у уæлдæр ахуырады уагдон Ереваны. Сомихы зæронддæр университет, йæ бындур ын сæвæрдтой 1919-æм азы. Абон у бæстæйы стырдæр æмæ престижондæр. Зонынц æй фæсномыгæй дæр — хуыйны *Мадæлон вуз* (Մայր բուհ, *Mayr buh*).

Университеты кусынц 3150 кусæджы, уыдонæй 1190 сты ахуыргæндджытæ. Университеты цы ахуыргæнджытæ ис, уыдонæй 25 академичы, 130 профессоры, 700 доценты æмæ 360 ассистенты. 400 адæймаджы кусынц иртасæн центры, 1350 сты аспиранттæ, 8500 — студенттæ, уыдонæй 300 фæсарæнтæй.

Ахуыр кæнынц сомихаг æвзагыл, кæд фæсарæйнæг студентты хъæуы æххуыс, уæд англисаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл дæр. Академион афæдз райдайы 1 сентябры æмæ йæ кæрон у 30 июны.

2010-æм азы ЕПУ уыд Сомихы хуыздæр университет, дунейы рейтингы та ахсы 954-æм бынат 20 мин уæгдоны ’хсæн (University Ranking by Academic Performance).

Университет кусын байдыдта 1920 азы 31 январы — Александрополы уæйгæнджыты скъолайы бæстыхайы. 1920-æм азы фæззæгæй йæ бынат аивта æмæ куыста Ереваны педагагон семинары бындурыл.

Университеты фыццаг факультет уыд историон-æвзагзонæн, ахуыр дзы кодтой 262 студенты.

1991-æм азмæ Ереваны паддзахадон университеты уыд 17 факультеты, цæттæ кодтой специалисттæ 32 дæсныйадмæ гæсгæ.

## Ректортæ

* Юрий Гамбарян (1919—1920)
* Акоп Манандян (1920—1921)
* Давид Заврян (Завриев) (1921—1922)
* Акоб Ованнисян (1922—1930)
* Тигран Мушегян (1933—1935)
* Врам Костанян (1935—1937)
* Микаел Енгибарян (январь-апрель 1937)
* Генри (Арутюн) Габриелян (апрель-август 1937)
* Анушаван Арзуманян (август-сентябрь 1937)
* Норайр Дабагян (октябрь—ноябрь 1937)
* Камсар Аракелян (1937—1938)
* Гарегин Петросян (1938—1941 и 1949—1957)
* Грачья Буниатян (1942—1946)
* Оганес Погосян (1947—1948)
* Гагик Давтян (1957—1961)
* Нагуш Арутюнян (1961—1963)
* Грант Батикян (1963—1966)
* Мкртич Нерсисян (1966—1977)
* Сергей Амбарцумян (1977—1991)
* Норайр Аракелян (1991—1993)
* Радик Мартиросян (1993—2006)
* Арам Симонян (2006-2019)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы университеттæ
Категори:Википеди:Викикъæбицмæ æрвитæн уацы мидæг