open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Унамуно, Мигель де

**Мигель де Унамуно-и-Хуго** (; райгуырдис 1864-æм азы 29 сентябры, Бильбаойы — амардис 1936-æм азы 31 декабры, Саламанкæйы) уыдис испайнаг философ, фыссæг, æхсæнадон архайæг, «98-æм азы фæлтæры» зынгæдæр минæвар.

## Лæппуйы бонтæ
Унамуно райгуырдис сæудæджергæнæджы бинонты ’хсæн, уыдис баскты адæмыхаттæй æмæ йæ мадæлон æвзаг уыдис баскаг, фæлæ фысгæ кодта испайнагау. Бинонты ’хсæн рахъомыл ис католикон традицимæ гæсгæ, иу рæстæджы ма йæ фæндыдис сауджын суын.

## Ахуырад
1880-æм азы Унамуно бацыдис Мадриды университеты Философи æмæ гуманитарон зонæдты факультетмæ. Каст æй фæцис 1884-æм азы æмæ райста докторы къæпхæн. Мигель æрыздæхтис йæ райгуырæн Бильбаомæ. Уым уый уыдис латинаг æвзаджы ахуыргæнæг астæуккаг ахуырдæтты. 1891-æм азы Унамуно ракуырдта Кармен Лисаррагайы. Иумæ амондджынæй фæцардысты бирæ азты дæргъы æмæ схъомыл кодтой аст сывæллоны. Уыцы аз Унамуно йæ бинонтимæ æрцардис Саламанкæйы. Саламанкæйы университеты йын раттой бердзенаг æвзаг, антикон литературæ æмæ философийы профессоры бынат. 1901-æм азы та Унамуно ссис ацы ахуырдоны ректор.

## Фæтард
1924-æм азы, Примо де Риверайы диктатурæйы ныхмæ йæ раныхæсты тыххæй, Унамуно хаст æрцыдис Канары сакъадæхтæм. Уырдыгæй Мигель бархийæ афтыдис Францмæ. Йæ райгуырæн бæстæм фæстæмæ раздæхтис 1930-æм азы. 1931–1932-æм азты уый уыдис Кортесты депутат. Унамуно æргомæй дзырдта республикæйы ныхмæ. Философмæ гæсгæ ацы хицауиуæджы формæйæн йæ бон нæу мидбæсты саразын сабыр цард æмæ сæнæмæнг кæнын национ иудзинад. Франкистты бунты фыццаг къуыриты Унамуно рахæцыдис растджыты фарс, фæлæ 1936-æм азы октябры уый æргомæй цæхгæр рафаудта франкистты, æмæ йæ уый фыдæй рацух кодтой ректоры бынатæй æмæ йæ скодтой хæдзарон ахæст. Йæ амæлæты хæдразмæ Унамуно фыста: «Æз нæ зонын, ног хицауад чи фидар кæны, уыцы къазармон æмæ динон моны цæдисæй æлгъагдæр хъуыддаг».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Испанийы фысджытæ
Категори:Испанийы философтæ
98-æм азы фæлтæр

**98-æм азы фæлтæр** (), зæгъгæ, афтæ схуындæуыдис, Испанийы империйы бастъæлд сæ зæрдæмæ арф чи райста æмæ се ’нкъарæнтæ се сфæлдыстады чи равдыста, уыцы испайнаг фысджытæ æмæ философты къорд. Империйы ныккалды аххосæгтæй иу уыдис уый, æмæ АИШ-имæ хæсты Испани кæй фембылды ис. Уыцы цауы фæстиуæгæн 1898-æм азы Испанийæ рахицæн сты Кубæ, Пуэрто-Рико æмæ Филиппинтæ, мидбæсты та сæвзæрдис тарф æхсæнадон, моралон æмæ политикон кризис.

*98-æм азы фæлтæры* минæвæртты фылдæр хай райгуырдысты 1864 æмæ 1875 азты ’хсæн.

Ацы ном æрхъуыды кодта Асорин.

## 98-æм азы фæлтæры минæвæрттæ
98-æм азы фæлтæры минæвæрттыл нымад чи уыдис, уыдонæй тæккæ зындгонддæр фысджытæ æмæ литератортæ сты:
*Мигель Асин Паласиос (1871—1944) — филолог-араббист,
*Асорин,
*Пио Бароха,
*Хасинто Бенавенте,
*Висенте Бласко Ибаньес,
*Анхель Ганивет,
*Рамон Мария дель Валье-Инклан,
*Антонио Мачадо,
*Мануэль Мачадо,
*Рамиро де Маэсту (1875—1936) — политикон публицист,
*Габриэль Миро (1879—1930) — прозаик-фыссæг,
*Рамон Менендес Пидаль (1869—1968) — культурæ æмæ дзырдаивады историк,
*Мигель де Унамуно,
*Хуан Рамон Хименес.

Категори:Испанийы истори
Категори:Испайнаг литературæ
Ахметъайы муниципалитет

**Ахметъайы муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны цæгат-скæсæны. Йæ административон центр у Ахметъа.

*
Æруан

**Æруан** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Æруаны районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æруаны районы цæрæнрæттæ
Æруаны район

**Æруаны район** () у район Кæсæг-Балхъары. Йæ административон центр у Нарткала.

## Æруаны районы цæрæнрæттæ
* Æруан
* Герменчик
* Дæллаг Цæрæк
* Зæронд Цæрæк
* Кабардинкæ
* Кахун
* Морзох
* Нарткала
* Псыгансу
* Псыкод
* Псынабо
* Чёрная Речкæ
* Шитхала

## Фиппаинæгтæ

*
Хъæрæсейаг-балхъайраг æвзаг

**Хъæрæсейаг-балхъайраг æвзаг** (**) у тюркаг æвзæгты кыпчакаг къорды иу, хъæрæсейæгты æмæ балхъайрæгты æвзаг. 2002-æм азы Уæрæсейы адæмы сфыстмæ гæсгæ хъæрæсейаг-балхъайраг æвзагыл дзурынц 302,7 мин адæймаджы, сæ фылдæр цæрынц Хъæрæсе-Черкес æмæ Кæсæг-Балхъары республикæты.

Хъæрæсе-балхъайарагау уагъд цæуынц дыууæ газеты: «Къарачай» æмæ «Заман».

Зындгонддæр балхъайраг поэтты ’хсæн сты Казим Мечиев (1859—1945) æмæ Хъайсын Кулиев (1917—1985). Кулиевы æмдзæвгæтæ ирон тæлмацы цыдысты мыхуырæй.

*
Душеты муниципалитет

**Душеты муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Душет.

*
Саламанкæ

**Салама́нкæ** () у сахар Испанийы, Саламанкæйы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кастили æмæ Леоны сахартæ
Цæрæк

**Цæрæк** (, , ) у цæугæдон Кæсæг-Балхъары. Йæ дæргъ у 76 километры. Цæрæк у Пахсæны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Саракаев, Ибрагим-Бек

**Ибрагим-Бек Саракаев** (райгуырдис 1883-æм азы 21 сентябры — амардис 1934-æм азы) уыдис фыццаг цæцæйнаг фысджытæй æмæ публицисттæй иу; цæцæйнаг адæмы традицитæ æмæ фольклоры тыххæй куыстыты автор.

## Цардафыст
Райгуырдис 1883-æм азы 21 сентябры Веденойы фидары. XX æнусы райдианы каст фæцис реалон училище Дзæуджыхъæуы æмæ 1902-æм азы араст ис Тбилисмæ. Уым Ибрагим-Бек райдыдта йæ литературон æмæ журналистон архайд. Йæ фыццаг уацмыстæ фæзындысты, уæды заман зындгонд æмæ популярон чи уыдис, уыцы журнал «Кавказ»-ы фæрстыл. 1907 азы Ибрагим-Бек Саракаев æрцардис Дзæуджыхъæуы æмæ райдыдта кусын газет «Терек»-ы. Йемæ иу афон ацы мыхуырон оргæны ма куыста зынгæ революционер-большевик Сергей Киров.

Уыцы азты Саракаев ныффыста «Нохчо», «Чеченец», «Веданхо» æмæ бирæ æндæр уацмыстæ. Мыхуыргонд та æрцыдысты æрмæст 1911–1914 азты. Уыдонæй уæлдай ма уый фыста уацтæ (æдæппæтæй сты 30-æй фылдæр) Цæцæны национ æмæ зæххы фарстатыл, культурæ æмæ ахуырады рæзтыл æмæ æндæр темæтыл. Йæ уацхъуыдты Саракаев æргомæй критикæ кодта, хицæуттæ хæхбæсты цы закъонхæлдтытæ æмæ хæдтыхмитæ аразынц, уыдон.

Йæ литературон æмæ публицистон уацты уæлдай ма мыхуыргонд æцыдысты, уыцы азты Саракаев цы стыр историон-философон иртасæн куыстытæ ныффыста, уыдон дæр: «Мюридизм», «Суд и казнь Шамиля» æмæ æндæртæ. 1910-æм азты райдианы ма мыхуырæй рацыдысты Ибрагим-Бечы стыр аивадон-документалон куысты: «По трущобам Чечни» (1913) æмæ «Чечня и пленение Шамиля» (1914). Цæцæны историйы мидæг уыдон уыдысты фыццаг ахæм чингуытæ, кæм цæцæйнаг йæхæдæг равдыста йæ адæмы цард. Ацы уацмысты ирдæй раргом ис Саракаевы фыссыны дæсныдзинад.

Фыццаг дунеон хæст куы райдыдта, уæд Ибрагим-Бек бархийæ хи ныффыссын кодта Кавказы бынæттон бæхджын дивизимæ (фæстæдæр зындгонд уыдис куыд «Дикая дивизия») чи хаудис, уыцы Тæтæйраг бæхджын полкъмæ (уырыс. *Татарский конный полк Кавказской туземной конной дивизии*). Хæсты рæстæг Ибрагим-Бекæн лæвæрд æрцыдис афицеры ном. Фæстагмæ Саракаев баслужбæ кодта дæлбулкъоны чины онг. Æхсардзинад кæй равдыста, уый тыххæй йæ схорзæхджын чындис Сыгъдæг Георгийы ордены IV къæпхæнæй æмæ Сыгъдæг Аннæйы ордены II къæпхæнæй æд кæрдтæ ().

Хæсты рæстæг Саракаев фыста уысмæй-уысмæн, фылдæр, радзырдтæ æмæ очерктæ, фæлæ, сæ хъæдæй разы кæй нæ уыдис, уый охыл сæ мыхуырмæ лæвæрдта стæм хатт.

## Советон Уæрæсейы
1917 азы февралы революцийы фæстæ Ибрагим-Бек Саракаев куыста Абдул-Меджид (Тапа) Чермоевы Хохæгты хицауады () .

Мидхæсты азты, Сергей Кировы рекомендацимæ гæсгæ, Саракаев службæ кодта XI-æм Сырх Æфсады. Уым уыдис къамандыгæнæджы хæдивджытæй иу (ифтонггæныны къабазы). Советон хицауад Цæцæны куы фæуæлахиз ис, уæд кусын райдыдта Цæцæны автономон облæсты милицæйы хицауы хæдивæгæй.

Ибрагим-Бек Саракаев амардис 1934-æм азы. Ныгæд æрцыдис йæ райгуырæн хъæу Веденойы.

Категори:Цæцæйнаг фысджытæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Веденойы чи райгуырдис, уыдон
Гэлаг лигæ

**Гэлаг лигæ** (*Conradh na Gaeilge*, хъуысы афтæ: [], ), зæгъгæ, афтæ хуындæуыдис уыцы организаци, йæ нысан кæмæн уыдис «Ирландийы кæуыл дзурынц, уыцы ирландиаг æвзаг бахъахъхъæнын».

Гэлаг лигæ бындурæвæрд æрцыдис 1893-æм азы 31 июлы Дуглас Хайдæй (*Douglas Hyde*, ирл. *Dubhghlas de hÍde*). Дуглас Хайд уыдис протестант Френчпаркæй (*Frenchpark*), Ирландийы графæдтæй иуы.

Лигæйы уæнгтæ чи уыдис, уыцы интеллегенттæ-националисттæ фыццаг хатт райдыдтой уадзын литературæ æмæ газеттæ ирландиаг æвзагыл, æрæвæрдтой бындур «ирландиаг» скъолатæн, гом кодтой кæфтыты сæрмагонд курсытæ. Лигæйы фыццаг газет хуындис «Рухсы цирхъ» (*An Claidheamh Soluis*).

Лигæйы æххуысы руаджы арæзт æрцыдис Ирландийы Национ университет (1909). Ахуырдоны сконды уыдис Кельтаг археологи, Ирландийы истори, ирландиаг æвзаг æмæ литературæйы кафедрæтæ.

Категори:Организацитæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кельтаг æвзæгтæ
PT Sans

**PT Sans** (ПТ Санс) у, лæварæй хæлиугонд чи цæуы, ахæм компьютерон æнæуыгард () шрифт. Йæ саразæг у фирмæ ПараТайп. Ацы шрифт бæззы иронау фыссынæн дæр.

[мини|left|[Уæрæсейы сомы æнæофициалон символ. ПТ&nbsp;Сансы гарнитурæ]]
Шрифтыл куыст бафыста Уæрæсейы Федерацийы Мыхуыр æмæ дзыллон коммуникациты федералон агентад. Уыцы агентады сæйрагдæр нысан уыд, Уæрæсейы æппæт æвзæгты символтæ кæй сконды уой, ахæм шрифт саразын æмæ йæ адæмæн радтын.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Новости ПараТайп, Новая версия PT Sans  
* PTSans.zip

Категори:Сæрибар шрифттæ
Монсон

**Монсон** () у сахар Испанийы. Ис Арагоны автономон æмбæлады.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Арагоны сахартæ
Доййаты Саханджери

**Доййаты Михаилы фырт Саханджери** (Николай) (райгуырдис 1900-æм азы Джызæлы — амардис 1982-æм азы 14 июны Дзæуджыхъæуы) уыдис ирон тæлмацгæнæг æмæ литератор.

## Цардафыст
Саханджери райгуырдис Джызæлы рæстæмбис цæрæг зæхкусæджы бинонты ’хсæн. Райдиан ахуыр райста приходы скъолайы, уый фæстæ ахуыр кодта реалон училищейы Дзæуджыхъæуы, стæй Стъараполы гимназы. Фæстæдæр азты уый ахуыр кодта Азербайджаны политехникон æмæ Ленинграды хæххон институтты, фæлæ сæйгæ низы фыдæй йын нæ бантыстис кæронмæ ахæццæ кæнын йæ ахуыр.

1929-æм азæй Доййы-фырт куыста Цæгат Ирыстоны облæсты , партийы обкомы, газет «Рæстдзинад»-ы. 1937–1963-æм азты та уый куыста Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны тæлмацгæнæгæй, редакторæй, сæйраг редакторæй.

Доййаты Саханджери амардис 1982-æм азы 14 июны.

## Тæлмацгæнæджы сфæлдыстад
Саламджери тæлмац кæнын райдыдта 1943-æм азы, Цæгат Ирыстоны театры кусгæйæ. Театрæн уый ратæлмац кодта пьесæтæ «Ныббырст» (; автор Л. Леонов), «Сабыр горæт» (1944, Нела Балаш), Островскийы «Æнæ аххосæй аххосджынтæ» («Без вины виноватые»; 1949), «Арвы нæрын» («Гроза»; 1949) æмæ «Æхсидгæ зæрдæ» («Горячее сердце»; 1950), А. Гайдары уацау «Скъола», А.Кононовы радзырдтæ «Чапаевы тыххæй», Г. Гулиайы уацау «Уалдзæг Сакены», Б. Житковы радзырдты чиныг «Цытæ-иу æрцыд», В.И. Ленины тыххæй радзырдты æмбырдгонд «Любимый народом» (1964).

Доййы-фырт стыр æргом здахта советон адæмты литературæмæ. Уый ирон æвзагмæ ратæлмац кодта Георгий Гулиайы уацау «Весна в Сакене» (1951), Эфенди Капиевы чиныг «Поэт»-ы цалдæр сæры, украинаг, гуырдзиаг æмæ мæхъхъæлон фысджыты радзырдтæ. Фæсарæйнаг классикæйæ цы уацмыстæ раивта, уыдонæй зынгæдæр бынат ахсы Р. Тагоры роман «Крушение» (1963).

Доййы-фырт ма у аивадон тæлмацы дæсныдзинады, аивадон уацмсты æвзаджы, ирон растфыссынады тыххæй фыст уацты автор. Уыдон мыхуыргонд цыдысты бынæттон газетты æмæ журнал «Мах дуг»-ы.

## Æддаг æрмæг
* Саханджерийы мысинæгтæй

Саханджери
Категори:Ирон литератортæ
Категори:Джызæлы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
2010-æм аз

## Цаутæ
* 10 апрелы — Смоленскмæ тæхгæ-тæхын, Польшæйы президенты хæдтæхæг асастис, куыд æнхъæл у, мигъы аххосæй. Хæдтæхæджы цы 97 адæймаджы (Польшæйы ахсджиаг политикон æмæ æфсæддон архайджытæ) уыдис, уыдон æппæтæй амардысты.
* 11 июны–11 июлы —Хуссар Африкæйы цыдис  Дунеон чемпионат футболæй — 2010.

## Амардысты
* 11 февралы — Юрий Севидов (р.1942), советон футболист æмæ тренер, спортивон журналист.
* 25 февралы — Владислав Галкин (р.1971), советон æмæ уæрæсейаг актёр, Уæрæсейы сгуыхт артист .
* 22 мартъийы — Валентина Толкунова (р.1946), советон æмæ уæрæсейаг зарæггæнæг, Уæрæсейы адæмон артист. 
* 10 апрелы — Лех Качиньский, Польшæйы президент.
* 3 ноябры — Виктор Черномырдин (р.1938), советон æмæ уæрæсейаг паддзахадон архайæг.
* 28 ноябры — Владимир Маслаченко (р.1936), советон æмæ уæрæсейаг телекомментатор, футболон дуаргæс. 

*
Дур-Дур (цæугæдон)

**Дур-Дур** кæнæ **Дур-Дуры дон**, **Дурдурыдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ
Туалтæ

**Туал**, **туалтæ** кæнæ **туаллæгтæ**, сты ирон адæмы къабаз, Туалгомы чи цæры æмæ урдыгон мыггагæй чи у, уыдон. XX æнусы онг дзырдтой сæхи ныхасæздæхтыл, фæлæ стæй куырттатаг ныхасæздæхтмæ рахызтысты. Туаллаг мыггæгтæ сты Хетæгкатæ, Мамитæ æмæ æндæртæ. Туалтæй уыд Хетæгкаты Къоста дæр.

Ахуыргæндты фылдæры хъуыдымæ гæсгæ, туалтæ æмæ урстуалтæ равзæрдысты уыцы алантæй, кæцытæ рагон туалты цур æрцардысты, семæ схæццæ сты æмæ сын сæ ном райстой. Рагон туалты та бæттынц бынæттон кавгазаг адæмимæ. Ахæм хъуыдыйы ныхмæ ис дзурджытæ, уыдон зæгъынц æмæ рагон туаллæгтæ сæхæдæг ирайнаг адæм уыдысты, скифты кæнæ аланты хай.

Рагон туаллæгтæ бæрæг сты цалдæр равзæрæнæй: 
* Птолемейы геграфийы хуыйнынц уалтæ. 
* Плинийы куыстыты хуыйнынц *Valli*.
* VII æнусы Сомихаг Географийы.

## Кæс ноджы
* Туалгом
* Урстуалтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон адæм
Категори:Туалгом
Чызджыты хох

**Чызджыты хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Уырыхъæу

**Уырыхъæу** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Куырттаты комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Белеккатæ, Бызыккатæ, Гагитæ, Къозатæ, Налдыхъуатæ, Хъарацатæ, Хъулатæ, Цехъотæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Урыхъæу #Фæрдгуытæ (18.03.2019)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Мæстæдон

**Мæстæдон** кæнæ **Мæстæ дон** («маст дон») () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы, Суары доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ
Суары дон

**Суары дон**, дыгуронау **Сауæрдон** (, кæнæ *Саурдон*) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.

## Фæрсæгдæттæ
* Æхсынцъыйаг
* Мæстæ дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Ног аз

**Ног аз** — бæрæгбон, бæрæггонд цæуы тынг бирæ адæмыхатты æхсæн, цы къæлиндартæй пайда кæнынц уыдонмæ гæсгæ аллы хуызон рæстæджы æмæ аллы хуызон æгъдæуттæй бæрæггонд æрцæуы дунейы аллы рæтты. бæрæг æй фæкæнынц фæстаг бон зæронд азæн куы фæцæйивгуыйы æмæ ног азы фыццаг бон куы рацæйлæууы уæд. Ног азы бæрæггæныны æгъдау уыдис нырид Месопотамийы 3 мин азы нæ эрæйы агъоммæ.

* **[[Ног аз (григорион къæлиндар)]]** — дунæйы тæккæ уæрæхдæр кæй бæрæг кæнынц, уыцы ног аз.
* **[[Ног аз (юлион къæлиндар)]]** — зæронд ног аз, къæлиндарты баивдимæ баст у йæ истори.
* **[[Ногбон]]** — ног аз Ирыстоны.
* **[[Новруз]]** ( — *Ног бон* ирайнаг æвзæгтæй) ирайнаг ног аз, фæстæдæр рапарахат бирæ адæмыхаттыты астæу.
* **[[Китайаг ног аз]]** — бæрæггонд вæййы мæй ног куы вæййы зымæгон хурхæтæны фæстæ иу цикл раивгæйæ.
* **[[Тет (бæрæгбон)|Тет]]** — вьетнамаг ног аз.
* **[[Бенгайлаг ног аз]]** — бæрæггонд æрцæуы 14 апрелы.
* **[[Рош Ха-Шана]]** — дзуттæгты ног аз.

Категори:Бæрæгбæттæ
Категори:Къæлиндар
Лæгъзцъити

**Лæгъзцъити** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3877 метры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Дзуарыхъæу (Гуырдзыстон)

**Дзуарыхъæу** кæнæ **Хъуд** у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы. 

Дзуарыхъæуы ис аргъуан — Хъуды Майрæм.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Рубайтæ æмæ Самтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Ухат

**Ухат** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты, Къобы фарсмæ. Ис дзы дыууæ хъæуы: **Дæллаг Ухат** æмæ **Уæллаг Ухат**.

Ухаты райгуырдысгы зындгонд адæймæгтæ: Ирыстоны фыццаг сылгоймаг-профессор Туаты Ольгæ æмæ Советон Цæдисы Хъайтар, тæхæг Кобылты Сергей.

## Мыггæгтæ
Дæллаг Ухаты цардысты Туатæ æмæ Цæболтæ. Уæллаг Ухаты цардысты Туатæ, Кобылтæ, Хъуыссæтæ, Бæтатæ, Уртатæ æмæ Самтæ.

## Географи
Лæууы Наруаны доны былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Категори:Къобы зылды хъæутæ
Дæйыхъæу

**Дæйыхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Æрхоны комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Лолатæ, Биазыртæ, Хозитæ, Хосатæ, Хъантетæ, Тохтæ, Дзоцъитæ, Сопойтæ, Хлойтæ, Тбойтæ, Гобетæ, Бокотæ, Биджелтæ, Солтантæ, Сохитæ, Садыхътæ, Муритæ, Æчетæ, Заойтæ.

## Сыхтæ
* Æхсæйнаг хъæу
* Уæллагхъæу 
* Дæллагхъæу
** Муриты сых
** Биазырты сых
** Æчеты сых
** Хлойты сых

## Кæс ноджы
* Дæйон дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Æрхоны ком
Везур

**Везур**, **Уезур** кæнæ **Бæззаты хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæззатæ æмæ Теблойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тли

* Тли — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Мамысонгомы;
* Тли — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Тли кæнæ Стыр Тли — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Тлигомы.
Лет

**Лет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Гæджитæ, Къоратæ, Хъайсынтæ, Каротæ (Калотæ), Сабатæ, Таймазтæ, Хуыбежтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæлвæз (хъæу)

**Уæлвæз** ( [кумлисцъихе]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы. Цардысты дзы Кокайтæ, Дзиуатæ (Дзуатæ), Бызыккатæ (Бызыктæ), Цæллаггатæ, Бурдзиатæ æмæ Дулатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Мæсыгуат

**Мæсыгуат** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы. Цæрынц дзы 23 адæймаджы (2015).

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Теблойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нанитæ (Хуссар Ирыстон)

**Нанитæ** кæнæ **Начърепа** ( [накъреба]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фаллагхъæу

**Фаллагхъæу** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы.

Цардысты дзы: Цæболтæ, Такъæтæ (Кочоратæ), Такатæ æмæ Цгъойтæ. Куывтой: Хъуды Мады-Майрæммæ, Ломисы дзуармæ, Хъилы Уастырджимæ.

## Фаллагхъæуы чи цардис, уыцы зындгонд адæм
* Такъæты Цыппу — Хъуды абырæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дзæрæхы ком

**Дзæрæхы ком** (, ) у ком Мæхъхъæлы хуссары, цæугæдон Мæхъхъæлдоны дæргъмæ. Цæрынц дзы мæхъхъæлæттæ.

Комы стырдæр хъæу æмæ Дзæрæхы районы административон центр у Дзæрæх. Дзæрæхы хъæуы уæлæ кусы ног санаторий «Джейрах» (арæзт æрцыдис 1999-æм азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлы географи
Дзæрæх

**Дзæрæх** кæнæ **Дзарах** (, ) у хъæу Мæхъхъæлы хуссары, Дзæрæхы районы административон центр. Лæууы цæугæдон Мæхъхъæлдоны былыл. Ис Мæхъхъæл æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Дзæрæхы район

**Дзæрæхы район** (, ) у район Мæхъхъæлы хуссары. Районы административон центр у Дзæрæх.

## Галерей

Vovnushki.jpg|Вовнушки
Huli2.jpg|Гули
Ingushetia - Tsey-Loam.jpeg|Цейлом
Erzi, Ingushetia, Sunset in the mountains.jpg|Эрзи


## Кæс ноджы
* Дзæрæхы ком

## Фиппаинæгтæ

*
Залда

**Залда** у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæбæратæ, Хæбæлатæ, Тыбылтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хслеб (Дзауы район)

**Хслеб**, **Æхслеб** дæр () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Лицъи

**Лицъи** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урсдзуары комы.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бæгъиатæ (хъæу)

**Бæгъиатæ** кæнæ **Бæгъиат** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.

Цардысты дзы Бæгъиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Кæсагджын (хъæу)

**Кæсагджын** кæнæ **Кæсаджджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цæрынц дзы Гæджитæ, Габутæ, Дзахотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзедойы æфцæг

**Дзедойы æфцæг** () у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Ресы хох

**Ресы хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны ’хсæн. Ресы хохы номыл Республикæ Хуссар Ирыстоны арæзт æрцыд информацион агентад «Рес».

Хохы бæрзæнд у 3285 метры.

## Литературæ
* 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Академи делла Крускæ

**Академи делла Кру́скæ** () у, йе сконды италиаг æвзаджы лингвистикæ æмæ филологийы къабазы дæснытæ æмæ эксперттæ кæмæн ис, уыцы академион уагдон Италийы. Ис дзы 15 уæнджы. Уыдонæй æппынкъаддæр æхсæз хъуамæ уой, Академийы штаб-фатер кæм ис, уыцы Флоренцийы цæрджытæ. Академийы 15 уæнгæй фæстæмæ ма гæнæн ис æмæ дзы уа ассоциацигонд 15 италиаг корреспонденты æмæ 15 фасарæйнаг корреспонденты.

Райдианы Академи делла Крускæ у Италийы тæккæ нымаддæр æвзагзонынадон уагдон.
Уагдон арæзт æрцыдис Флоренцийы 1583-æм азы, æмæ райдианы йын нæ уыдис официалон статус. Йæ саразджыты нысан уыдис бахъахъхъæнын италиаг æвзаджы сæрысуангон сыгъдæгдзинад. 1612-æм азы Академи ныммыхуыр кодта *Vocabolario degli Accademici della Crusca* — италиаг æвзаджы фыццаг дзырдуат. Ацы чиныг фæцис францаг, испайнаг, немыцаг æмæ англисаг æвзæгты фæзминаг лексикографион дæнцæг.

Академи делла Крускæ сæхгæдæуыд 1783-æм азы, 1811-æм азы та йæ Наполеон Бонапарт ногæй байгом кодта. Уагдоны бæрны уыдис *«ногæй бакусын италиаг æвзаджы дзырдуатыл æмæ цæст дарын йæ сыгъдæгдзинадмæ»*. Паддзахы нысан уыдис, йæ хойæн кæй бабар кодта, уыцы герцогад Тосканæйы æнæбарвæндæй сфидар кæнын францаг æвзаг. 1809-æм азы 9 апрелы кæй рауагъта, йæ уыцы декретæй Наполеон ратта тоскайнæгтæн сæхи æвзагыл дзурыны бар. Уыцы декреты фыстæуыд, зæгъгæ, *«италиаг æвзагæй [[Тосканæ]]йы ис пайдагæнæн францаг æвзаджы æмрæнхъ трибуналты, нотариалон актты æмæ приватон гæххæттыты»*. Декреты ма фидаргонд цыдис, йæ бæрц 500 наполеоны кæмæн уыдаид, ахæм æрвылазон преми. Лæвæрд та цыдаид *«сæ куыстытæй италиаг æвзаджы сыгъдæгдзинад бахъахъхъæнынæн тæккæ ахадгæдæр хайбавæрд чи скæндзæн, уыцы автортæн»*.

Категори:Италийы академитæ
Категори:Италиаг æвзаг
Кондотьер

[thumb|Кондотьер. [Леонардо да Винчийы ныв]]
[thumb|left|[Артемизия Джентилески. Кондотьеры портрет, 1622-æм аз]]
[thumb|[Андреа дель Кастаньо. Кондотьер Пиппо Спанойы портрет, Вилла Кардуччи]]
**Кондотьертæ** (-йæ — бардзырд æфсæддон куыстмæ райсыны тыххæй) — XIV—XVI æнусты Италийы æфсæддон къордты разамонджытæ, уыдысты сахар-коммунæты кæнæ паддзахты æфсæддон æххуырстытæ. Алы къорд дæр иу æрæмбырд ис йæ разамонæджы алфамбылай, уый сидти æмæ уæгъд кодта балы, фыста бадзырдтæ (*кондоттæтæ*) хæстон операцитæ кæныныл, иста мызд (*soldo* — «мызд», кæс салдат) æмæ фыста æххуырст æфсæддонтæн. Афтæ дæр-иу уыд æмæ кондотьертæ ахстой хицауиуæг сахарты, æмæ арæзтой синьоритæ. Кондотьерты рæнхъыты уыдис тынг бирæ авантюристтæ. Арæх кондотьертæ мызд райсты фæстæ иу аивтой иу хæцджыты лагерæй иннæмæ æмæ сæ æххуырсæгты тыхфæлгъауын кодтой.

## Номджын кондотьертæ
* Бартоломео Коллеоне
* Муцио Аттендоло, Сфорцаты мыггаджы бындурæвæрæг.
* Франческо Сфорца
* Филиппо Сколари, бæрæг уыд куыд Пиппо Спано
* Каструччио Кастракане
* Сиджизмондо Малатеста
* Чезаре Борджиа
* Алессандро Сфорца
* Никколо Пиччинино
* Браччо да Монтоне
* Джон Хоквуд (Джон Гауквуд, Джованни Акуто)
* Альберико да Барбиано
* Раймонд Кардона
* Франческо да Карманьола
* Эразмо да Нарни
* Этторе Фьерамоска
* Просперо Колонна
* Маркантонио Колонна
* Фернандо д'Авалос

## Кæс ноджы
* Æххуырст
* Ландскнехт
* Швейцарийы гварди
* Флоренцийы республикæ
* Сиенæйы республикæ

Категори:Астузаман
Категори:Италийы истори
Ксанти

**Кса́нти** (, ) у Гречъы сахар, йе ’мном районы административон центр. Ксанти у историон бæстæ Ныгуылæн Фракийы æртæ ахсджиагдæр сахарæй иу (æндæр дыууæ сты Комотини æмæ Александруполис).

Ксантийы цæрджыты нымæц у 56 122 адæймаджы (2011).

1829-æм азы Ксанти федзæрæг ис дыууæ тыхджын зæххæнкъуысты аххосæй. 1870-æм азы та йе стыр хай зынджы азар баци.

Балканы Фыццаг хæсты фæстиуæгæн Ксанти (æмæ æппæт Ныгуылæн Фраки) бацыд Болгарийы скондмæ, æрмæстдæр Фыццаг дунеон хæсты фæстæ Ксанти сси Гречъы сахар. Болгари ногæй уыцы сахар фæкодта йæхи Дыккаг дунеон хæсты дæргъы (1941-æмæй 1944-æм азы онг), уымæй фæстæмæ æдзух уыдис Гречъы.

Ныртæккæ Ксантийы сахар у Болгарийы Смоляны сахары æфсымæрон сахар, дыууæ сахары Европæйы Цæдисы сконды иумæ кусынц регионы цæрджыты цард хуыздæр кæныныл. Дыууæ сахары ’хсæн арæзт æрцыд ног фæндаг, Родопты хæхты сæрты, фыццаг хæдтулгæтæ дзы цæуын райдыдтой 2009-æм азы кæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гречъы сахартæ
Амазонкæ (нысаниуджытæ)

**Амазонкæ**:
* **[[Амазонкæ (цæугæдон)]]** — цæугæдон Хуссар Америкæйы.
* **[[Амазонкæтæ]]** — мифологийы хæстмондаг сылгоймæгты знæм.
* **«[[Цæф амазонкæ]]»** — рагон бердзенаг цыртсурæт.
* **[[Амазонкæ (дзаума)]]** — сыдгоймаджы даргъ къаба, сæрмагонд дарæсы карст бæхыл цæуынæн.
* **[[Амазонкæ (пароход)]]** — тæккæ егъаудæр хъæдын пароход дунейы.
* **[[Амазонкæйаг эхинодорус|Амазонкæ (зайæгой)]]** — уидæгтæ ауадзаг аквариумон зайæгой.
Манаус

**Мана́ус** () у Бразилийы сахар æмæ порт, штат Амазонасы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1738 мин адæймаджы.

Диссаджы сахар джунглиты мидæг райрæзти, 1960-тæм азты Бразилийы хицауад хибар экономикон зонæ куы расидти, уæд. Ныртæккæ сахары ис бирæ заводтæ, цалдæр университеты, егъау амаддзæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Амазонас

**Амазо́нас** () у Бразилийы стырдæр штат. Штаты административон центр у Манаус.

## Фиппаинæгтæ

*
Æвзаг у, æфсад æмæ флот кæмæ ис, ахæм диалект

**«Æвзаг у, æфсад æмæ флот кæмæ ис, ахæм диалект»** — æвзаг æмæ диалекты ’хсæн цы хицæндзинад ис, уый чи æмбарын кæны, ахæм афоризмтæй сæ зындгонддæртæй иу. Ацы ныхасы амынд цæуы, иу кæнæ иннæ ныхасыздæхт æвзаг æви æрмæст диалект у, уый бæрæггæнæг фактортæй политикон фактор сæ тæккæ ахсджиагдæртæй кæй у.

Фразæ зындгонд сси, америкаг лингвист Макс Вейнрейх 1945-æм азы уымæй куы спайда кодта, уæдæй. Вейнрейх æй загъта дзуттаг æвзагыл (идишыл) Дзуттаг иртасæнты институты æрвылазон конференци гом кæнгæйæ.

Категори:Диалектологи
Захъхъа

**Захъхъа** кæнæ **Захъа**:
* Захъхъа кæнæ Хъесатыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Захъхъагом — ком Туалгомы.
Ацонæга

**Ацонæга** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы. Цардысты дзы Хæдарцатæ.

## Истори
1854 азы Ацонæгайы цæрджытæн сæ фылдæр уыдысты Хæдарцаты мыггагæй. Уыдис дзы 9 хæдзары, 66 адæймаджы. Хъæуы ничиуал цæры. Цæрæнбынæттæн ма баззадысты сæ хæлддзæгтæ. Хъæуы астæу ма баззадис æрмæст Хæдарцаты мыггаджы мæсыг. Уымæй хурныгуылæнырдæмдæр та — сæ гæнах. Æндæр Ацонæгайæ ницыуал баззадис.

### Цæрджытæ
* 1780-æм аз — 10 кæрты.
* 1883-æм аз — 9 кæрты — 61 нæл. / 58 сыл.
* 1914-æм аз — 12 кæрты — 17 нæл. / 38 сыл.
* 1925-æм аз — 2 кæрты — 6 нæл. / 6 сыл. / 12 ад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Хуыкъалы

**Хуыкъалы** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Цъæйы комы. Цардысты дзы Коцитæ.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Цъæйы ком
Арашенда

**Арашенда** ():

## Хуссар Ирыстон
* Арашенда кæнæ Ногхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Гуырдзыстон
* Арашенда — хъæу Гуырдзыстоны Ахметъайы муниципалитеты;
* Арашенда — хъæу Гуырдзыстоны Гурджааны муниципалитеты;
* Арашенда — хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты;
* Арашенда — хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.
Ногхъæу (Дзауы район)

**Ногхъæу** кæнæ **Джусойтыхъæу**, **Джусойтæ**, **Арасенда** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Цардысты дзы Джусойтæ.

## Истори
Джусойтæй Арасендайы чи æрцард, уыдоны 1932-æм азы 14 февралы зæй фæласта, чи ма сæ аирвæзт, уыдон тигъы фале æрцардысты æмæ сæ бынат схуыдтой Ногхъæу. 

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Октябрьскæй

**Октябрьскæй** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Хъолхъа

**Хъолхъа** кæнæ **Хъолайы цъити** () у цъити Цæгат Ирыстоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Цæгат Кавказы федералон зылд

**Цæгат Кавказы федералон зылд** () у административон иуæг Цæгат Кавказы. Зылды центр у Гуымы Хъæрмæдон (Пятигорск).

Уæрæсейы президенты æххæстбарджын минæвар Цæгат Кавказы федералон зылды нысангонд æрцыдис Александр Хлопонин (1965-æм азы гуырд). Цæмæй йæ къухы фылдæр бар уа, радтой ын вице-премьеры бынат дæр.

## Зылды сконд
* Дагъистан
* Мæхъхъæл
* Кæсæг-Балхъар
* Стъараполы край
* Хъæрæсе-Черкес
* Цæгат Ирыстон
* Цæцæн

### Цæрджытæ
Хуссар федералон зылды цæрынц 9 108 737 ад.  Националон сконд:

* Уырыссæгтæ 2 743 000 ад.
* Цæцæйнæгтæ 1 485 215 ад. 
* Солиæгтæ 785 314 ад. 
* Кæсгæттæ   511 736 ад. 
* Даргинæгтæ 488 822 ад. 
* Ирæттæ 476 458 ад. 
* Хъуымыхъхъ 399 085 ад. 
* Мæхъхъæлон 391 770 ад. 
* Лекъæгтæ 359 547 ад.
* Хъæрæсейæгтæ 187 588 ад. 
* Лакæгтæ  147 964 ад. 
* Балхъайрæгтæ  106 777 ад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
Рæмонатыхъæу

**Рæмонатыхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ямал-Ненецты автономон зылд

**Яма́л-Не́нецты автономон зылд** (, ) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Ныгуылæн Сыбыры.

## Фиппаинæгтæ

*
Салехард

**Салеха́рд** () у Ямал-Ненецты автономон зылды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ямал-Ненецты автономон зылды сахартæ
Новруз

thumb|right|300px|
thumb|right|300px|Хъазахаг лæппу теуайы лæппынимæ. Новрузы бæрæгбон.

**Новруз** (*Навруз*, *Нооруз*, *Наурыз*, *Наврез*)  — *Now ruz*, , , , , , , , , ) — уалдзæджы æмæ Ног азы бæрæгбон, ирайнаг, кавказаг æмæ тюркаг адæмыхæттытæм. Ном Навруз цæуы ( — *Now ruz*) ирайнаг æвзæгтæй æмæ телмацы дæтты «ног бон».

Бæрæг æй фæкæнынц уалдзыгон бонæмиасады рæстæг: 21-æм мартъийы Ираны, Астæуккаг Азийы республикæты æмæ Азербайджаны, паддзахадон бæрæгбоны хуызæн Таджикистаны (4 боны) æмæ Хъазахстаны 22-æм мартъийы, Узбекистаны æмæ Турчы — 21 мартъийы. Навруз ма у ног азы райдайæн бахаи къæлиндармæ гæсгæ.

Ноуруз (نوروز) — **ирайнаг къæлиндары фыццаг бон**, уалдзæджы райдайæн, аккаг у мæй Фарвардины (فروردین) Ормазд бонæн (21 мартъимæ æввахс); бонæмиасад — бон æмæ æхсæвы æмхуызонад; рæзт æмæ дидинæфтыды сезоны райдиан.

Ираны ацы бæрæгбоны дæргъ вæййы 13 боны, фыццаг фондз боны фæбæрæг кæнынц Новрузы æрцыд æмæ хæстæджытыл æмæ æмбæлдтыл фæзилынц. Дæсæм бон хуыйны Шахрйаран Ноуруз (Сахты Ноуруз), æртындæсæм бон та Сизда-бедар (سیزده به در) («Æртындæсæм хæдзары 'ттæ»).

Ноурузæн ис незамантæй истори. Поэмæ «Шахнамейы» (شاهنامه) йæ бæрæгкæныны райдиан баст цæуы Сах Джамшиды (جمشید) паддзахиуæджы райдайæнимæ (ардыгæй арæх пайдагонд цы номæй вæййы заратуштриæгты æхсæн — «Джамшиди Ноуруз», æмæ Сахты коронацийы традици).

Ныхас *ноуруз* фыццаг рабæрæг ис персайнаг равзæрæнты дыккæгæм æнусы фæлæ хъуыдтаг йæхæдæг бæрæггонд цыдис Ахаменидты династийы рæстæджы 648—330 æзты мах эрæйы агоммæ. Уыцы бæтты Персы империйы провинциты хицæуттæ хастой лæвæрттæ шахиншахæн.

## Новрузмæ цæттæгæнæн
200px|left|thumb|Арт — Новрузы символ
[thumb|200px|[Посты маркæ Азербайджаны азербайджайнаг сылгоймагы нывимæ бæрæгбоны фынджы уæлхъус]]

Рагон æгъдаумæ гæсгæ Новрузы æрбацыдмæ адæм хъуамæ бафснайой сæ хæдзæртты мидæг æмæ алыварс, хæстæ иууылдæр бафидой.

Фæткон ритуал Новрузы у хафт сины (هفت سین) сарæзтад. Хафт син арæзт у авд хайæ, сæ нæмттæ та райдайынц дамгъæ Ц-йæ (S кæнæ Sîn (س) персайнаг алфавиты). 

Бæрæгбоны фынгыл æвæрд æрцæуынц тымбыл лауызгæндтæ мæнæуæй, хъæбæрхорæй, еууæй, нартхорæй, хъæдурæй, тымбылхъæдурæй, пырындзæй, кунжутæй. Новрудзы саразынц хæринæгтæ авд алыхуызон хæринаджы фылдæр зайæг продукттæй, тæккæ хъуыстгонддæр бæрæгбоны хæринаг у сумаляк — мæнæуы задæй арæзт хæринаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бæрæгбæттæ
Категори:Ног аз
Комсомольскæй

**Комсомольскæй** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Кировы районы. Хъæуы администрацийы сæргълæууæг у Быценты Нэля.

Хъæуы цæрджытæ 2010-æм азы октябры сбæрæг кодтой сæ хъæуы 100 азы юбилей — уый фæдыл арæзт æрцыдысты кадджын мадзæлттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кировы районы цæрæнрæттæ
Белен (Пара)

**Беле́н** () у Бразилийы муниципалитет, сахар æмæ порт, штат Парайы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1437 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бразилийы сахартæ
Категори:Бразилийы штатты сæйраг сахартæ
Пара (штат)

**Пара́** () у штат Бразилийы цæгаты. Штаты административон центр у Белен.

## Фиппаинæгтæ

*
Сьенфуэгос (сахар)

**Сьенфуэгос** () у сахар Кубæйы, Сьенфуэгосы провинцийы административон центр.

Категори:Кубæйы сахартæ
Сьенфуэгос

**Сьенфуэгос**:

* Сьенфуэгос (сахар) — сахар Кубæйы;
* Сьенфуэгос (провинци) — провинци Кубæйы;
Белгороды облæст

**Белгороды облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Белгород.

## Фиппаинæгтæ

*
Хлопонин, Александр Геннадийы фырт

**Хлопонин, Геннадийы фырт Александр** (; райгуырдис 1965-æм азы 6 мартъийы Шри-Ланкайы) уыд Уæрæсейы хицауады сæргълæууæджы хæдивæг (вице-премьер) æмæ Уæрæсейы президенты æххæстбарджын минæвар Цæгат Кавказы федералон зылды (2010—14). Экономикон зонæдты кандидат.

Хлопонин райгуырдис фæсарæнты, советон дипломат æмæ тæлмацгæнæджы бинонты ’хсæн.

1982-æм азы бацыдис Мæскуыйы финансон институты æхсæнадæмон экономикæйы факультетмæ. 1983-æм азæй 1985-æм азы онг службæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты. Йæ ныры æфсæддон цин у булкъон.

1989-æм азы йæ къухы бафтыдис Мæскуыйы финансон институт каст фæуын æмæ уыцы ахуырдоны диплом райсын. Уый фæстæ 1992-æм азы онг куыста Внешэкономбанкы, паддзахадон кредитты хайады.

Советон Цæдисы фехæлды фæстæ Хлопонин куыста банктæ æмæ финансон компаниты Мæскуыйы. 1996-æм азæй — акционерон æхсæнад «Норильский никелы» генералон директор æмæ уыцы æхсæнады разамынды сæрдар. Хлопонины дæлбар уыцы æхсæнадæн бирæ бантыстис социалон-экономикон рæзтыл бакусыны хъуыддаджы.

2000-æм азы æвзарджыты къорд Александр Хлопонины скодтой Таймыры автономон зылды губернаторы бынатмæ кандидат. 2001-æм азы 28 январы зылды цæрджыты 62% йæ кандидатурæйыл схъæлæс кодтой, афтæмæй 36-аздзыд Александр Хлопонин  сси Уæрæсейы æппæты æрыгондæр губернатор.

2002-æм азы, Александр Лебедь куы амардис, Хлопонин Красноярсчы крайы губернаторы бынатмæ æвзæрстыты хайад райста æмæ сси уыцы регионы сæргълæууæг (2002-10).

## Æддаг æрвитæнтæ
* Александр Хлопонины сайт
* Хлопонины биографи (РИА Новости) 

Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Коломбойы чи райгуырдис, уыдон
Запорожье

**Запорожье** (, ) у сахар Украинæйы, Запорожьейы облæсты æмæ Запорожьейы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Ужгород

**У́жгород** (; ; ; ) у сахар Украинæйы ныгуылæны, Фæскарпаты облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Диярбакыр

**Диярбакы́р** (, , заз. *Diyarbekir*) у сахар Турчы хуссар-скæсæны.

Категори:Турчы сахартæ
Категори:Курдистан
Хъарс (ил)

**Хъарс** () у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны. 

## Истори
1807-æм азы Уæрæсейы æфсад фыццаг хатт бабырста Хъарсмæ. XIX æнусы дæргъы уыди цалдæр ахæм цауы, æмæ 1878-æм азы, Сан-Стефанойы бадзырдмæ гæсгæ, сахар Хъарс æд алфамбылай зæххытæ сси Уæрæсейы империйы Хъарсы облæсты сæйраг сахар.

Уый фæстиуæгæн 1878-1881 азты 82 минæй фылдæр пысылмон уырнджытæ ралыгъдысты мидæггаг Туркмæ, уыдонæй 11 мины бæрц Хъарсы сахарæй. Уыцы иу рæстæг бирæ грекъæгтæ æмæ сомихæгтæ æрбалыгъди сахармæ Османты импери æмæ Фæскавказæй. 1892-æм азы цæрджыты сфыстмæ гæсгæ Хъарсы облæсты цардысты: уырыссæгтæ (7%), грекъæгтæ (13,5%), курдæгтæ (15%), сомихæгтæ (21,5%), туркæгтæ (24%), карапапахæгтæ (азербайджайнæгтæм хæстæг этникон къорд; 14%) æмæ туркменæгтæ (5%). Уырыссаг æрбалидзджыты ’хсæн удимингай малакантæ æмæ духобортæ, уый тыххæй æмæ сæ пехуымпартæм гæсгæ Арараты алфамбылай, дам, сæвзæрдзæн ног адæймагад.

Уæрæсейаг дуджы Хъарсы сахар тынг райрæзтис: 1878-æм азы дзы цардис 8,7 мин адæймаджы, 1914-æм азы та — 54 мин (ома уæды Дзæуджыхъæуы æмиас уыди).

1918-æм азы мартъийы, Брест-Литовсчы фидыдмæ гæсгæ, Уæрæсе Османты империмæ фæстæмæ радта Хъарс, Батум æмæ Ардаган. Фæлæ уæдмæ Хъарсы æцæг тыхы уыдысты сомихаг æмæ уырыссаг æфсад. Туркæгты къухы бафтыдис Хъарс сæхицæн райсын 1918-æм азы апрелы, фæлæ уыцы азы октябры, бритайнаг æфсад хъуыддагмæ куы бацыд, сæ бахъуыд æй фæстæмæ радтын. 1919-æм азы Хъарс уыдис Сомихаг Республикæйы Вананды провинцийы сæйраг сахар.

1920-æм азы 30 октябры Хъарс бахаудис Турчы дæлбар, æмæ уæдæй фæстæмæ у уыцы паддзахады сконды. Дыккаг Дунеон хæсты фæстæ Советон Цæдисы æддаг хъуыддæгты министр Вячеслав Молотов туркаг минæвармæ загъта, Хъарсы алфамбылай зæхх фæстæмæ раттын хъæуы, зæгъгæ. Дыууæ паддзахады гæрзджын быцæумæ сæхи цæттæ кæнын байдыдтой, фæлæ хæст не ’рцыдис, сахар баззадис Турчы сконды.

## Фиппаинæгтæ

*
Уозрек

**Уозрек** (, ) у дыгурон хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Одессæйы облæст

**Оде́ссæйы облæст** (, ) у облæст Украинæйы хуссар-ныгуылæны. Административон центр — Одессæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Мамысонгом

**Мамысонгом** кæнæ **Мамысон** () у Цæгат Ирыстоны ком. Ис Туалгомы.

## Хъæутæ
* Боцитыхъæу
* Булкъатыхъæу
* Згъил
* Калак (Мамысон)
* Къамсхо
* Лисыри
* Пус
* Сатъат
* Тиб
* Тимцъына
* Тли
* Уантæ‎
* Уелтæ‎
* Хълиат
* Цæргæстæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

*
Мамысон

**Мамысон**:

* Мамысон кæнæ Мамысонгом;
* Мамысон кæнæ Калак — Мамысонгомы хъæу;
* Мамысон — Мамысонгомы къахкъæлæтты курорт.
Сумыйы облæст

**Су́мыйы облæст** (, ) у облæст Украинæйы цæгат-скæсæны. Административон центр — Сумы.

## Фиппаинæгтæ

*
Майли

**Майли**, вариант: *Майлийы цъити* () у цъити Цæгат Ирыстоны.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Киевы облæст

**Киевы облæст** (, ) у облæст Украинæйы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

*
Воронежы облæст

**Воро́нежы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Воронеж.

## Фиппаинæгтæ

*
Лидс

**Лидс** () у сахар Англисы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Англисы сахартæ
Львовы облæст

**Льво́вы облæст** (, ) у облæст Украинæйы ныгуылæны. Административон центр — Львов.

## Фиппаинæгтæ

*
Винницæйы облæст

**Ви́нницæйы облæст** (, ) у облæст Украинæйы центры. Административон центр — Винницæ.

### Районтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Харьковы облæст

**Харьковы облæст** (, ) у облæст Украинæйы скæсæны. Административон центр — Харьков.

## Районтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Херсон

**Херсо́н** (, ) у сахар Украинæйы хуссары, Херсоны облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Урсдон (цæугæдон)

**Урсдон**:
* Урсдон (цæугæдон Дыгуры районы) — цæугæдон Дыгуры районы;
* Урсдон (цæугæдон Алагиры районы) — цæугæдон Алагиры районы.
Калак (Цæгат Ирыстон)

**Калак** кæнæ **Мамысон** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Мамысонгомы.

## Истори
Къамцыхойæ Згъилы ’хсæн хуымгæнд зæххыты астæу Бубы комы доны рахиз былыл, стыр къуыппыл Калачы хъæуы цардысты Гайтæ, Кучитæ, Гаматæ, Тедетæ, Туатæ æмæ Елойтæ. Аппиты хуымтæ, Калачы хъугом, Хъæзджын хуым, Уæлцæндтæ æмæ Пæрæстаты хуымтæ уыдысты сæ цардыхос. Хъæзджын, Зæнгты, Мæсты, Бубы æмæ Хъарабæгъайы суæрттæ — сæ адджын нуазинæгтæ. Сæ уыгæрдæнтæ: Бубылæгъз, Къуырфытæ, Лолайы уыгæрдæн æмæ Цъыфтæ уыдысты æнцонгуыст. Хæстæг æмæ сойджын уыдысты сæ сæрвæттæ: Гайы хуссар, Джергаты къахыр, Рæгъаудон, Бубы ком, Гуылхæрæн, Басайы адаг æмæ Булкъаты къахыр. Бубы комы æмæ Хуыскъададжы дæттæ — сæ фарсмæ. Хъæуы астæу ма ис Калачы райдайæн скъолайы агъуыст. Хъæуы цæрæг адæм 1944 азы быдырмæ куы алыгъдысты, уæд скъола сæхгæдтой. Ныртæккæ дзы ис Зæрæмæджы турбазæйы бивуак. Зæрæмæгæй Шовмæ фистæгæй цæуæг 42-æм маршруты туристтæ æхсæвиуат кæнынц ам.

Бивуачы хицау у Гайты Тугъаны фырт Юрий; йæ размæ йæ фыд Тугъан цалдæр азы уыдис ацы куысты. Уымæн та йæ ныууагъта йæ фыд Ахберд. Ахберд 20 азæй фылдæр фæкуыста Калачы сæрмæ, Мамысоны æфцæгмæ хæстæг фæндаджы был Мухкъойы туристтæн цы хæдзар уыдис, уый хицауæй.

1921 азы 11-æм æфсады хæйттæ Мамысоны æфцæгыл куы хызтысты, уæд сын уыдис фæндагамонæг ацы хъæуы цæрæг Гайты Уасил.

Уыцы бонты тыххæй Кировыхъæуы цæрæг Кучиты Бабо афтæ зæгъы: «Æз уæд мæ тæккæ лæппуйыл уыдтæн. Комахсæнты тæккæ хъызты æрбацыдысты æфсæддонтæ. Бæхæй, адæмæй сын бынæттæ куыннæ хъуыдаид. Алчи бахуыдта, цал лæджы фаг кодтой йæ агъуыстытæ, уал лæджы. Бæхтæн дæр бынæттæ, хос. Хæдзæртты чи нæ цыдис, уыцы æфсæддонтæ ма холлагдæтты дæр æрбынат кодтой. Мит уыдис æнæхъуаджы арф æмæ адæм, кæрæдзийы ивгæйæ, разæй æфсæрстой фæндаг, сæ фæстæ цыдысты бæхтæ, уыдоны фæстæ та дзоныгътæ æмæ сармадзантæ.

Мах цалдæр лæппуйæ барвæндонæй æфсæддонты хæссинæгтæй цас фæрæзтам, уый бæрц не ’ккæйтты ныххастам Глурмæ æмæ раздæхтыстæм фæстæмæ».

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гайтæ, Елойтæ, Тедетæ, Туатæ, Гаматæ, Айлартæ.

## Сыхтæ
Калачы ис 3 сыхы:
* Доны сых
* Басаты сых
* Тæнæг сых

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Калак. Фæрдгуытæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Триалет

**Триалет** () у регион Гуырдзыстоны хуссары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Сыгъдæг Еленæйы сакъадах

**Сыгъдæг Еленæйы сакъадах** () у Африкæмæ хæстæг сакъадах Атлантикон фурды, Стыр Британийы фæсденджызон территори Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Куньяйы хай.

Категори:Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Кунья
Джеймстаун (Сыгъдæг Еленæйы сакъадах)

**Джеймстаун** () у Сыгъдæг Еленæйы сакъадахы сæйраг сахар.

Категори:Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Кунья
Наблус

**На́блус** ( *Nābulus*) кæнæ **Шхем** ( *Šəḵem*) у Палестинæйы паддзахады сахар. Ис Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Былы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ
Категори:Библийы рæттæ
Фес

**Фес** (, ) у сахар Мароккойы, паддзахады цыппæрæм стырдæр сахар (Касабланкæ, Рабат æмæ Марракешы фæстæ).

Категори:Мароккойы сахартæ
Æлбортæ

**Æлборатæ** кæнæ **Æлбортæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Номдзыд адæм
* Æлборты Барысби (1886–1968) — ахуыргонд-филолог æмæ педагог.
* Æлборты Феликс (1935–2005) — зындгонд композитор.
* Æлборты Хадзы-Умар (1939) — поэт æмæ литературæйы иртасæг.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

## Æддаг æрмæг
* Æлбортæ - Æлборатæ - Алборовы - Алборашвили - Арболишвили (31.07.2008)
* Индира Тедеева. Алборовы. (29.05.2014)

## Фиппаинæгтæ

*
Елбачитæ (Хуссар Ирыстон)

**Елбачитæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Назарет

**Назаре́т** (, *Nāṣəraṯ*; , *an-Nāṣira*) у сахар Израилы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Израилы сахартæ
Категори:Библийы рæттæ
Феодоси

**Феодо́си** (, , , , аллон. ‘Aρδάβδα) у сахар Хъырымы скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъырымы сахартæ
Хайфæ

**Ха́йфæ** (, ) у сахар æмæ ахсджиаг порт Израилы цæгаты.

Хайфæ у бахайаг дины сыгъдæг сахар.

2011-æм азы Хайфæйы ахицæн конференци Викимани.

## Фиппаинæгтæ

*
Рафах

**Ра́фах** () у Палестинæйы паддзахады сахар. Ис Газæйы Секторы, Мысыры арæныл.

Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ
Категори:Газæйы Сектор
Ацъырсхеу

**Ацъырсхеу** кæнæ **Ацърысхеу** (, [ацърисхеви]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уазæгтæ, Гæджитæ, Табутæ (Мариамидзе).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Æлбортыхъæу (Дзауы район)

**Æлбортыхъæу**, вариант: **Надарваз** ( [надарбазеви]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Алис-Спрингс

**Алис-Спрингс** кæнæ **Элис-Спрингс** () у сахар Австралийы Цæгат территорийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австралийы сахартæ
Цраудон

**Цраудон** кæнæ **Црауы дон**, дыгуронау *Сираудон* у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Урсдоны фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Бадзийы дон
* Змæстдон
* Змисджыны комы дон
* Хърупс

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны районы цæугæдæттæ
Хусфæрæк

**Хусфæрæк** кæнæ **Хусфæрæчыдон**,  () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, цæугæдон Дур-Дуры фæрсагдон. Кæлы Æрæфы æмæ Дыгуры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Америкæ

**Америкæ** кæнæ **Америк**, **Амырык** (, , , , , , ) у дунейы хай Ныгуылæн æрдæгтымбылæджы.

*
Штутгарт

**Шту́тгарт** ( , ) у сахар Германы, Баден-Вюртемберджы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Тайван

**Тайва́н**, официалон ном у **Китайы Республикæ** () у паддзахад Скæсæн Азийы. Китайы конституцимæ гæсгæ Тайван у Китайы хай.

## Фиппаинæгтæ

*
Баден-Вюртемберг

**Баден-Вюртемберг** () у зæхх Германы хуссар-ныгуылæны. Сæйраг сахар — Штутгарт.

## Фиппаинæгтæ

*
Чахкиев, Саид Идрисы фырт

**Саид Идрисы фырт Чахкиев** (; райгуырдис 1938-æм азы 22 январы Насыр-Корты, амардис 2008-æм азы октябры) у мæхъхъæлон фыссæг, поэт, драматург, культурæйы архайæг. 1963-æм азæй фæстæмæ уыдис ССРЦ-ы Фысджыты цæдисы уæнг.

Фыста сывæллæттæн (уырыссаг тæлмацы рацыдис йæ чиныг «Идиг, Мадиг æмæ гыццыл чызг» (), æппæлыдæуыдис йæ поэтикон сфæлдыстад. Мæхъхъæлон æвзагмæ тæлмац кодта дæсгай авторты æмдзæвгæтæ.

Чахкиев ныффыста æртæ романы: «Сыгъзæрин цæджындзтæ» (, 1963, мæхъхъæлон литературæйы фыццаг роман), «Æрмæстдæр афтæ» (, 1967) æмæ «Бирæгъты æхсæвтæ» (, 1970).

Чахкиев куыста бирæ бæрнон бынæтты, уыдоны ’хсæн: Мæхъхъæлы ахсджиагдæр газет «Сердало»-йы сæйраг редактор, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы радио æмæ телеуынынады комитеты сæйраг редактор, куклаты республикон театры директор, альманах «Хæхты райсом»-ы («Лоаман Iуйре») сæйраг редактор, сывæллæтты журнал «Арвырон»-ы («СелаIад») сæйраг редактор, Мæхъхъæлы Республикæйы Фысджыты цæдисы сæрдар, Мæхъхъæлы Республикæйы культурæйы министр.

## Æддаг æрвитæнтæ
* Чахкиев Саид Идрисович 
* Виктор Котляров. Суть Саида Чахкиева 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлон фысджытæ
Категори:Советон Цæдисы фысджытæ
Ганнушкин, Пётр Борисы фырт

thumb|200px|Петр Ганнушкин
**Ганнушкин Пётр Борисы фырт** (райгуырдис 1875-æм азы 24 февралы — амардис 1933-æм азы 23 февралы, Мæскуыйы) уыдис уырыссаг психиатр, Сергей Корсаковы æмæ Владимир Сербскийы ахуыргæнинаг, оригиналон психиатрион скъола саразæг.

## Цардафыст æмæ зонадон архайд
1898-æм азы каст фæцис Мæскуыйы университет. Куыста дзы  психиатрийы кафедрæйы профессорæй. 1918-æм азæй уыдис Мæскуыйы университеты психиатрион клиникæйы директор, 1930-æм азæй — Мæскуыйы 1-æм медицинон инситуты.

Сарæзта патологион характерты ахуырад. Йæ чиныг «Психопатиты клиникæ: сæ статикæ, сæ динамикæ æмæ сæ систематикæ»-йы уый рæгъмæ рахаста ахæм классификаци: циклоидтæ, астениктæ, фæлдурæджджынтæ, антисоциалонтæ, конституционалонæй хъæлатæ. Ахуыргонд ма скодта ахæм уæлæмхасæн дæлкъордты афыст: депрессивон, цырындзæг (уырыс. *возбудимый*), эмоционалон-лабиалон, неврастениктæ, психастениктæ, сæнттæцæгъдæг, фанатиктæ, патологион сайæг.

Йæ типологийы элементтæй фидæны йæ кусытыты спайда кодта Андрей Личко.

Ганнушкин ма экспериментты фæрцы иртæста гипноз.

Категори:Психиатри
Категори:Психиатртæ
Категори:Рязаны губернæйы чи райгуырдис, уыдон