open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хъазиты Михаил

**Хъазиты Зурабы фырт Михаил** (; райгуырдис 1899-æм азы 30 мартъийы — амардис 1944-æм азы 21 мартъийы) уыди советон æфсæддон. 

## Цардафыст
Райгуырдис Тбилисы, æмæ схъомыл ирон бинонты ’хсæн, сау куыст чи кодта, æмæ уыцыиу рæстæг дзы царди бирæ ирæттæ уым. Æрыгонæй йæ ахуыр кодта Тбилисы гимназы дæр, æмæ скъолайы фæстæ 1920-æм азы, уæд гуырдзиаг æфсадмæ акодтой.

1941-æм азæй 1944-æм азы онг, Дыккаг дунеон хæсты рæстæг уый сæргъы Советон æфсады уыд, хуындад булкъон. Хæсты рæстæг Украинæйы, æмæ хæцыдысты йæхæдæг та тынг фæцæф æмæ фæстæдæр йæ амардтой (44 азы куы цыд, уæд амард).

## Фиппаинæгтæ

Михаил
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Осхъопила

**Осхъопила** (), ома «раздæры ирон», кæнæ та **наосари** (, «ирæттæй рацæуæг») у гуырдзиаг дзырд, кæцы амоны, хуссар ирæттæй хохæй быдырмæ чи ралыгъди æмæ Гуырдзыстоны цард æмæ æгъдæуттыл чи сахуыр кодта, ахæмты. 

Раздæр, Октябры революцийы онг, уыцы ныхасæн уыди æндæр нысаниуæг, ацы дзырдæй пайда кодта Гуырдзиаг еклези, æмæ уый амыдта, гуырдзиаг аргъуанæй дзуарæфтыд чи уыдысты, ахæм ирæтты: гуырдзиаг аргъуанмæ гæсгæ йе ’ууæнк чырыстæттæ иууылдæр уыдысты гуырдзиæгтæ, аргъуанæн йæ иунæг æвзаг уыди гуырдзиаг, ирон адæм та уымæй чырыстоныл нымад нæ уыдысты, фæлæ «муртаккон» диныл хæст адæмыхаттыл.

Ныртæккæ ацы ныхасæй арæх пайда кæнынц ирæттæ сæхæдæг.

Ирæттæй рацæугæ иуæй-иу мыггæгтæ бынтон ассимиляцигонд сысты æмæ ныртæккæ нымад сты гуырдзиаг мыггæгтыл. Ахæм мыггæгтæй рацыдысты Советон Цæдисы разамонæг Иосиф Сталин æмæ «Цхинвалы диктатор» меньшевик Къоста Хъазишвили.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны ирæттæ
Барисахо

**Барисахо** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тетрицъхъаройы муниципалитет

**Тетрицъхъаройы муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Тетрицъхъаро.

*
Садахло

**Садахло** (, ) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны Дæллаг Картлийы. Ис Марнеулы муниципалитеты, Гуырдзыстон æмæ Сомихы тæккæ арæныл. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Марнеулы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хайдарабад

**Хайдараба́д**:

### Инди
* Хайдарабад (Инди) — сахар Индийы.
* Хайдарабад (зылд, Инди) — зылд Индийы.
* Хайдарабад (кънйазад) — кънйазад Индийы (1724—1950).
* Хайдарабад (штат) — штат Индийы.

### Иран
* Хейдарабад (Фарс) — сахар Ираны.

### Пакистан
* Хайдарабад (сахар, Пакистан) — сахар Пакистаны.
* Хайдарабад (зылд, Пакистан) — зылд Пакистаны.
Хайдарабад (сахар, Инди)

**Хайдараба́д** кæнæ **Хайдераба́д** (, , ) у сахар Индийы, Телинганæйы штаты административон центр. Цæрынц дзы 6,8 милуан адæймаджы (2011). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Телинганæйы сахартæ
Цивильск

**Циви́льск** () у сахар Чувашийы Республикæйы цæгат-скæсæны, Уæрæсейы европæйаг хайы астæу. Сахар у Цивильсчы районы административон центр.

Сахар лæууы Чебоксарæй 36 км æдде, дыууæ паддзахадон нысаниуæджы автомагистральты тигъыл — Дæллаг Новгородæй Хъазанмæ (М7) æмæ Цивильскæй Ульяновскмæ (А151).

1781-æм азæй сахарæн уыд уезды сахары статус. Йæ æфсæддон нысаниуæг XVII æнусæй фымынæгдæр, фæлæ уый сси базарадон æмæ индустриалон центр.

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæцмæ гæсгæ 2019-æм азы Цивильск уыд Уæрæсейы Федерацийы 1115 сахарæй 789-æм бынаты.

## Экономикæ
Сахары ис цалдæр куыстуаты, уыдоны ’хсæн автомашинæтæ цæлцæггæнæн завод, æхсыры завод, дзулфыцæн комбинат, хуымæллæджы фабрикæ æмæ æндæртæ.

Цивильскæн йæ фенддæгты ’хсæн уæлдай зындгонд у Тихвины Мады Майрæмы моладзандон (XVII æнусæй), ис дзы бирæ рагон хæдзæрттæ æмæ æргъуантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чувашийы сахартæ
Джугъашвили, Виссарион Иваны фырт

**Виссарион (Бесо) Джугъашвили** () уыд Иосиф Сталины фыд, куыста къахыдарæс хуыйæгæй. Кæд æмæ Сталинæн дыууæ æфсымæры уыдис, сæ дыууæ дæр сæ сабибонты амардысты, афтæмæй Иосиф уыдис Виссарионы иунæг фырт. 

Виссарион Джугъашвили райгуырдис 1850 азмæ ’ввахс, хъæу Стыр Лилойы (ис Тбилисмæ хæстæг). Гурмæ куы ралыгъдис, уæд дзы байгом кодта къахыдарæс хуыйæн æрмадз сахары уырыссаг сыхы, йæ клиенттæй фылдæр хай уыдысты уырыссаг æфсæддонтæ. 1872-æм кæнæ 1874-æм азы уый ракуырдта Екатеринæ (Кеке) Геладзе, Гамбареулийы хъæуæй рацæуæг æрыгон чызг, кæцыйыл цыдис 16 азы. Фæстæдæр Виссарион расыггæнаг сси, йæ бизнес фехæлдис, æмæ уый йæ бинонтæй ахицæн Тбилисмæ. 

59 азы йыл куы цыдис, уæд амард игæры циррозæй 1909-æм азы. Рынчындоны куы фæхуыссы, уый ис «ирон» регистраци скодта. Телауы ис Виссарион Джугъашвилийы ингæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Агры

**Агры́** () у сахар Турчы, Агрыйы провинцийы административон центр.

Категори:Турчы сахартæ
Телинганæ

**Телинганæ** (, , ) у Индийы штат. Штаты сæйраг сахар у Хайдарабад. 

## Фиппаинæгтæ

*
Джугашвили, Заза

**Заза Джугашвили** () уыд Иван Джугашвилийы фыд æмæ Сталины фыдæн йæ фыдыфыд.

## Цардафыст
Райгуырдис 1780 азмæ ’ввахс Джеры хъæуы. 1804-æм азы змæст Хады комы фæстæ, хъæу Стыр Лиломæ æрцыд.

## Мыггаг
Заза уыд фыййау, æмæ иуæй-иу ахуыргӕндты хъуыдымӕ гæсгæ, цы ирон мыггаг Дзугаты уыдис æмæ уый равзæрд ирон дзырдæй «дзуг». Кæнæ ма ис æндæр верситæ дæр цы мыггаг Джугашвили равзæрд гуырдзиаг дзырдæй «джоги» () иу дзырд «дзуг»-æн гуырдзиагау.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны чи райгуырдис, уыдон
Коткин, Стивен

**Стивен Коткин** (; райгуырдис 1959-æм азы 17 февралы) у америкаг историк, политолог, советолог, Принстоны университеты кусы историйы профессорæй æмæ уæрæсейаг иртасæнты хайады директорæй (1995-æм азæй фæстæмæ).

Стивен Коткин иртасы сталинизмы дуджы советон æхсæнад, уый йеддæмæ ма — Сыбыры истори XVIII—XX æнусты. Уый у Иосиф Сталины лæмбынæг æртæтомон биографийы автор.

## Чингуытæ
* СССР: советское общество эпохи Горбачёва ().
* Магнитная гора: сталинизм как цивилизация ().
* Негражданское общество: 1989 год и схлопывание коммунистических истеблишментов ().
* Сталин: парадоксы власти, 1878—1928 гг. ().
* Сталин: в ожидании Гитлера, 1928—1941 гг. ().

## Æддаг æрмæг
* Страница Стива Коткина на сайте Принстонского университета
* Stalin: Geopolitics, Ideas, Power Лекция в Центре им. Бориса Йордана, Нью-Йоркский университет
* Sphere of Influence I — The Gift of Geopolitics: How Worlds are Made, and Unmade Лекция в Институте гуманитарных исследований (IWM), Венæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Википеди:Æмдуггæгты биографитæ
Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ
Категори:1959-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:АИШ-ы историктæ
Исаева, Асет Марцары чызг

**Асет Марцары чызг Исаева** (1915 азы 5 сентябры, Надтеречное, Цæцæн, Терчы облæст, Уæрæсейы импери — 1971 азы 5 мартъийы, Грозна, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР, УСФСР, ССРЦ) уыд Цæцæйнаг паддзахадон драмон театры актрисæ. 1961-æм азæй — Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы адæмон артисткæ, 1968-æм азæй — УСФСР-йы сгуыхт артисткæ.

## Цардафыст
Асет Исаева райгуырдис 1915-æм азы 5 сентябры Надтеречноейы. Уыдис ын дыууæ æфсымæры æмæ иу хо. Йæ фыд амардис, сывæллæттæ ма чысыл куы уыдысты, уæд. Йæ хæстæджытæ йæ мады æндæр моймæ радтой, сывæллæтты та приютмæ арвыстой.

Приюты фæстæ Асет каст фæци хуйæн курсытæ, уый фæстæ партионты скъоламæ бацыдис. 1931-æм азы уый бацыд театралон студимæ, йæ сæргъы уæд уыдис Саид Бадуев.

Театралон студийы æрыгон сылгоймаг базонгæ кодта Саид Бадуевы æфсымæр Мовждинимæ. Тагъд рæстæджы уыдон сæ цард баиу кодтой, кæд сæ хæстæджытæ уый ныхмæ уыдысты, уæддæр. Бинонтæм райгуырдис дыууæ чызджы. Мовждин æмæ Асет кусын байдыдтой Цæцæны паддзахадон драмон театры.

Депортацийы рæстæг 1944-æм азы бинонтæ фæиппард сты. Асет йæ мад æмæ йæ сывæллæттимæ цардис Узбекистаны сахар Аурахиматы. Кусын æй хъуыдис æрзæты комбинаты.

Фæстæдæр Асеты къухмæ бафтыдис йæ бинонты Чимкентмæ аласын. Уым базыдта, йæ лæг Мовждин йæ хæстæджытимæ Меркейы хъæуы кæй цæры, уый. Асет ацыдис йæ лæгимæ цæрынмæ, кусын райдыдта хъæдфадæны. Изæрыгæтты та-иу сæ ног хæдзар арæзтой.

1956-æм азы реабилитацийы фæстæ цæцæйнаг артисттæн иннæты разæй фæстæмæ раздæхыны бар радтой.

Цæцæн-Мæхъхъæлы театр ногæй райдыдта кусын, æмæ Исаева ссис йæ сæйргадæр актрисæтæй иу. Цы пьесæты хъазыдис, уымæ адæм гуылф кодтой.

1961-æм азы райста Цæцæн-Мæхъхъæлы адæмон артисткæйы кадджын ном, 1968-æм азы та сси Уæрæсейы советон федеративон социалистон республикæйы сгуыхт артисткæ.

Асет Исаева амардис 1971-æм азы 4 мартъийы дыккаг инфарктæй.

## Бинонтæ
Йæ чызг Раисæ Гичаева у театр æмæ кинойы артисткæ, УСФСР-йы сгуыхт артисткæ. Йæ иннæ чызг — Тамарæ Исаева сси актрисæ æмæ режиссёр, у Цæцæны Республикæйы аивæдты сгуыхт кусæг.

## Æддаг æрмæг
* ''Зарета Осмаева''. Асет Исаева. 27/2/2009
* ''Информационное агентство «Чечен-Инфо»''. ЖЗЛ. Асет Исаева — легенда чеченского театра. 7/12/2013 

Категори:Цæцæны артисттæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæцæны чи райгуырдис, уыдон
Стыр Лило

**Стыр Лило** () у хъæу Гуырдзыстоны. Ис Тбилисмæ хæстæг.

1802-æм азы акттæм гæсгæ уыцы хъæуы цæрдысты «дзуарæфтыд ирæттæ».

## Ам райгуырдысты
* Виссарион Джугашвили (1850—1909) — Иосиф Сталины фыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тбилисы цæрæнрæттæ
Хæххон республикæ

**Цæгат Кавказ æмæ Дагъистаны Иугонд Хохæгты Цæдис** (1917-æм азы маййæ октябры онг), **Цæгат Кавказы Цæдисы Адæмты Республикæ** кæнæ, цыбырæй, **Хæххон республикæ** (1918-æм азæй) уыдис Цæгат Кавказы территорийыл автономон паддзахад, расидтой йæ 1917-æм азы 1 майы Цæгат Кавказы адæмты æмбырдгонды сахар Дзæуджыхъæуы, Ольгинскæйы сылгоймæгты гимназы агъуысты. Уыдис Дагъистан æмæ Терчы облæсты хæххон зылдты зæххытыл. 1918-æм азы апрелы Цæдисы ЦК хæдбардзинад расидта. Официалон æгъдауæй та хæдбардзинад расидысты 1918-æм азы 11-æм майы, Батумы сабырдзинады конференцийы.

thumb|right|250px|Хæххон Республикæйы хицауад

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы истори
Коцев, Пшемахо Тамашайы фырт

**Пшемахо Тамашайы фырт Коцев** (), кæсгон уæздæттæй, уыдис Цæгат Кавказы зынгæдæр политиктæй иу 1917—1920 азты. Цæгат Кавказы (Хæххон) Республикæйы хицæуады сæрдарæй куыста (1918-19).

## Цардафыст
Коцев райгуырдис 1884-æм азы 12 апрелы хъæу Бабуковойы (ныры Сармаково) Терчы облæсты Налцыччы зылды. Йæ фыд уыд кæсгон уорк (æлдар) Тамаша Хусины фырт Коцев.

Йæ райдайæн ахуырад Пшемахо Коцев райста Гуымы Хъæрмæдоны. 1905-æм азы ахуырмæ ацыд Новороссийскмæ, уым каст фæци бынæттон гимназ.

1910-æм азы Коцев каст фæци Бетъырбухы университеты юридикон факультет, райста фыццаг къапханы диплом.

## Политикон архайд
1910-æм азы 22 ноябрæй куыста Екатеринодары тæрхондоны, йæ карьерæ цыдис хорз.

Активонæй архайдта Цæгат Кавказы æхсæнадон-политикон царды. Йæ хай бавæрдта кавказаг адæмтæ сæрибаргæнæн змæлдмæ дæр.

1917-æм азы мартъийæ уыд Налцыччы граждайнаг исполкомы уæнг, нæ йæ фæндыди цæмæй Кавказ мидхæстмæ бацæуа, уый.

1918-æм азы 11 майы, Батумы конференцийы Хæххон Республикæ куы расидтысты, уæдæй фæстæмæ райста Хæххон Республикæйы мидхъуыддæгты министры бынат. Хицæуады сæрдарæй равзæрстой Чермоев Тапайы.

1918-æм азы ноябры Пшемахо Коцев хайад райста Антантæйы минæвæрттимæ ныхасы Бакуйы сахары. Англисæгтæ Хæххон Республикæйы хæдбардзинадыл не сразы сты, сфæнд кодтой Парижы конференцимæ æнхъæлмæ кæсын, фæлæ Коцевæн загътой ног коалицион хицæуад саразын.

1918-æм азы 15 декабры Пшемахо Коцевы равзæрстой Хæххон Республикæйы хицæуады сæрдарæй. Уæйтагъд æй бахъуыди Деникинимæ фембæлын, йæ хъæддых ультиматуммæ загъта нæ, æмæ урсгваридонтæ Хæххон Республикæмæ бырсын райдыдтой.

Нæдæр Антантæ, нæдæр Парижы конференци баххуыс кодтой æрыгон республикæмæ, æмæ урсгвардионты къухы бафтид Цæгат Кавказ байсын. Коцевы æрцæхстой деникинæгтæ, фæлæ Ирыстоны урсгвардион æдариуæггæнæг Яков Хабаевы курдиатмæ гæсгæ ауагътой йæ, æмæ уый Тбилисмæ ацыдис.

Амардис 1962-æм азы 8 январы æмæ ныгæд æрцыдис Стамбулы.

## Бинонты уавæр
Екатеринодары адвокаты куыст куы кодта, смой кодта уырыссаг чызгæй, кæцы уыд Новороссийсчы цементы заводы инженеры чызг. 1920-æм азы бинонтæм райгуырдис чызг Заирæ. Туркмæ куы ралыгъдис, уæд йæ бинойнагæй дæр ахицæн.

Турчы та черкессаг мухадзыры чызгæй смой кодта. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Надтеречное

**Надте́речное** () у хъæу Цæцæны Уæлтерчы районы. Цæрынц дзы 9,7 мин адæймаджы (2019).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Уæлтерчы районы цæрæнрæттæ
Хохаг Автономон Социалистон Советон Республикæ

**Хохаг Автономон Социалистон Советон Республикæ** (**ХАССР**) уыдис УСФСР-ы сконды республикæ (1921-æм азы 20 январæй 1924-æм азы 7 июлы онг), йæ фæзуатмæ бахаудысты Уæрæсейы империйы кæддæры Терчы облæст æмæ Хъобаны облæсты иу хай.

ХАССР-ы фæзуат уыдис 74&nbsp;000&nbsp;км² фылдæр, цæрджыты нымæц — 1286 мин адæймаджы бæрц (1921). Сæйраг сахар уыд Дзæуджыхъæу.

Хохаг АССР-ы мидæг уыдис цалдæр зылды:

* Балхъайраг,
* Дыгурон (1921—1922),
* Ирон, 
* Кæсгон,
* Мæхъхъæлон,
* Сунжæйаг,
* Хъæрæсейаг,
* Цæцæйнаг.

1921-æм азы Хохаг ЦИК бауынаффæ кодта дыууæ ног зылды саразын: Дыгурон — дыгурæттæ кæм цæрынц, уым, æмæ Сунжæйаг — хъазахъхъæгтæ ма кæм цардысты, уыцы зæххыл. 1922-æм азы сæрды Дыгурон æмæ Ирон зылдтæ баиу кодтой. 1924-æм азмæ республикæйы баззадысты цыппар зылды: Дзæуджыхъæуы (Ирон), Назраны (Мæхъхъæлон), Сунжæйы хъазахъхъаг зылд æмæ, хицæнæй, сахар Дзæуджыхъæу.

Хохаг АССР-йы скондæй рахицæн кодтой автономон зылдтæ (фæстæдæр автономон облæстытæ) — Кæсгон (1921-æм азы 1 сентябры), Хъæрæсейаг (1922-æм азы 12 январы), Цæцæйнаг (1922-æм азы 30 ноябры) æмæ Балхъайраг (1922-æм азы 16 январы).

Уыцы хицæн автономиты саразынмæ зылдта нарком А. И. Микоян, кæцы 1924-26 азты уыдис Æппæтуæрæсейаг коммунистон партийы Цæгат-Кавказаг крайкомы фыццаг секретарь.

1924-æм азы 7 июлы ВЦИК-ы декретæй Хохаг АССР аиувæрсгонд æрцыдис, йæ бынаты сарæзтæуыд Цæгат-Ирон, Цæцæйнаг æмæ Мæхъхъæлон автономон облæстытæ, Сунжæйаг хъазахъхъаг зылд æмæ хицæнæй ВЦИК-ы дæлбар сахар Владикавказ (Дзæуджыхъæу).

## Литературæ
* Кажаров А. Г. Трудности и противоречия образования Горской АССР (1920—1921 гг.) // Научные проблемы гуманитарных исследований. — Пятигорск: Институт региональных проблем российской государственности на Северном Кавказе, 2009. — № 10—2. — С. 34—41.
* Кринко Е. Ф. Горская АССР и её руководящий состав: из опыта нациестроительства на Северном Кавказе в начале 1920-х годов // Вестник Оренбургского государственного педагогического университета. — Оренбург: Оренбургский государственный педагогический университет, 2014. — № 2 (10). — С. 100—105. — ISSN 2303-9922.
* Даудов А. Х. Государственное устройство Горской АССР // Вестник Санкт-Петербургского университета. — СПб.: Санкт-Петербургский государственный университет, 2012. — № 1. — С. 31—41. — ISSN 1812-9323.

## Фиппаинæгтæ

Категори:УСФСР
Категори:Кавказы истори
Давид-Гареджа

**Давид-Гареджа** () у лæгæтты мидæг кæй сарæзтой, ахæм моладзандоны комплекс Къахеты æдзæрæг быдыры. Арæзтад райдыдта V æнусы æмæ ахæццæ IX æнусмæ.

Советон дуджы моладзандоны иу хай бахаудис Азербайджаны территоримæ, æмæ 1991-æм азæй фæстæмæ сси дыууæ паддзахады ’хсæн ахастдзинæдты дайуаг фарста. Гуырдзыстоны хицауады фæндыдис ацы ахсджиаг зæхх иннæмæй баивын. Бакуйы та ууыл нæ разы кодта, уый тыххæй æмæ, аргъуан цы бæрзондыл лæууы, уымæн ис стратегион ахадындзинад . 2006-æм азы Азербайджаны фæсарæйнаг хъуыддæгты министры хæдивæг цæхгæрæй загъта, территоритæй баивыны тыххæй ныхас кæнæн кæй нæй, уый.

Азербайджаны зонæдты академийы Историйы институты директор Ягуб Махмудов загъта, зæгъгæ, канд Давид Гареджийы моладзандоны зæххытæ нæ, фæлæ ма æппæт Скæсæйнаг Гуырдзыстон рагон Азербайджаны зæххытæ кæй сты, Тифлис та — рагон азербайджайнаг сахар. Махмудовы ныхæстæм гæсгæ, Азербайджан аргъ кæны дыууæ адæмы ’хсæн цы хæлардзинад ис, уымæн, æмæ уый тыххæй йæ зæхх фæстæмæ нæ домы, цалынмæ гуырдзыйы ’рдыгæй провокацитæ нæй.

Азербайджан æмæ Гуырдзыстон хæдбар паддзахæдтæ куы систы, уæд сарæзтой арæн бæлвырдгæнæг къамистæ. Сæ иумæйаг арæны 480 км æрцыдысты бæлвырдгонд, бæлвырдгæнинаг ма сты 166 километры. Дыууæ бæстæйы депутаттæ рæгъмæ рахастой аргъуаны тыххæй бафидауыны фæндон.

2019-æм азы апрелы, Куадзæны рæстæг, Азербайджаны арæнгæстæ ногæй сæхгæдтой Удабнойы моладзандонмæ фæндаг, нæ дзы уагътой сауджынтæ, уырнджытæ æмæ туристтæ Гуырдзыстоны ’рдыгæй. Удабнойы фæндаг байгом чындæуыд дыууæ паддзахады фæсарæйнаг хъуыддæгты министртæ куы аныхас кодтой ацы фарстайыл, уæд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Моладзандæттæ алфавитмæ гæсгæ
Дидгоры тох

**Дидгоры тох** () 1121-æм азы дыууæ æфсады, æнусты гуырдзиаг æмæ туркаг-сельджук, цæугæдоны раз цы тох уыд. Гуырдзыстоны стыр уæлахиздзинад æрхаста, æмæ уый фæрцы æнусты «сыгъзæрин дуг» () райдыдта, уыцы рæстæг Гуырдзыстоны æппæты тыхджындæр паддзахад куы систы. Тохы быдыры, цыппæрæмы паддзах Давид IV фæрцы йе ’фсад уæлахизмæ хæсты акодта, æмæ иннæ аз, 1122-æм азы гуырдзиæгтæ сын сæ сæйраг сахар Тбилис бацахстой. Уый фæстæ та «диссаджы уæлахиз» () гуырдзиаг азфыстыты афтæ хуыдтой. 12 августы гуырдзиагæн зæххыл дæр бæрæг кæндзысты Дидгоры тох уæлахиз. 

Абон, ацы тохы быдыр уый ис Тбилисмæ ныгуылæнырдыгæй. Алы аз бæрæгбон хуыдта «Дидгороба» () кӕй цӕуы тохы бон. 

Ацы хъуыды тох æрцыд рæстæджы дугæй дзуары стæртæ хæст Астæуккаг Скæсæны, чырыстæттæ пысылмæтты ныхмæ кæй сарæзтой. Æмæ стæй, æппынкъаддæр сæдæ дзуархæсджытæ Францы, æрзæгай кипчактæ донаргъуыд адæймагæй фылдæр æмæ фондзсæдæ аланты æфсæддонтæ та гуырдзиæгты ’рдыгæй тох кодта. Французаг рæстæджы цæрæг историк Уолтер Канцлеры ныффыста, уый паддзах Давид IV, йе ’фсады æфсæддонтæн загъта тынг зæрдæмæхъаргæ ныхæстæ:«Чырыстийы æфсæддонтæ! Кæд нæ уырнындзинады сæрыл хъæбатыр кæй тох кæнæм, удон фæуæлахиз бирæ знæгтыл, æрмæст Хæйрæджы лæггадгæнджытæй нæ, фæлæ ма Хæйрæг йæхи дæр... Не знæгтæ куы æрæмбырд, мах ныббырст хæцдзыстæм!»

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны истори
Александр Македойнаг

**Александр Македойнаг** кæнæ **Мачъидон Алыксан**, **Стыр Александр** æмæ æнæуи **Алыксандр** хоны, дыгурон вариант: **Мæкъедон Александр** () уыди грекъаг Македонийы паддзах æмæ зындгонддæр-иу уæлахизхæссæг кæны рагон дунейыл. 

Алыксандр дунейæн йæ фылдæр хай бацахста, афтæ Александры уæлахизты руаджы *Грекъ* (иугонд Македоны сæргъы) сси хъомысджын дунеон паддзахад, уымæ гæсгæ уыцы бирæ бæстæты адæм райдыдтой дзурын иумæйаг грекъаг æвзагыл, цæмæй адæм иууылдæр грекъаг дин æмæ æгъдæуттæ райстаиккой.

## Æрыгон царды
Алыксандр райгуырдис 356-æм азы нæ э. а. 352-æм азы нæ э. а, Алыксандры фыд, паддзах Филипп Дыккаг, сахар Фессалийы фæуæлахиз астæуккаг Гречъы цæрæг адæмыл. 336-æм азы нæ э. а йын йæ фыды, Филиппы, куы амардтой, уæд ссæдзаздзыд Александр сси Македонийы паддзах, 20 азы йыл куы цыди, уæд. Алыксандрæн йæ фыд куы амарди, æмæ паддзах кæй сси, уæд 334-æм аз нæ э. а. майы Александр араст йæ фыццаг хæстон стæры, æмæ Персы паддзахады зæххытæ куы бацахста. Æмæ уыцы аз, Къаннæг Азийы цæгат-ныгуылæн фарс цæугæдон Граничы цур (ныртæккæ Турчы зæххыл) фыццаг хатт схæцыд персæгтимæ æмæ сыл фæуæлахиз, 334-æм азы.

## Азийы зæххытæ бацахстой
332-æм аз нæ э. а., уæд Алыксандр йе ’фсæддонтæн радта бардзырд, цæмæй Тиры сæйраг хайы хæлддзæгтæй сарæзтаиккой фæндаг, сахарæн ма сакъадахыл цы хай уыд, уырдæм. Æмæ сахары уыцы хай дæр фæстæдæр басаста. Фæстæдæр, Алыксандр Тирæн йæ иннæ хай, сакъадахыл чи уыд, уый куы бацахста, уæд ныццагъта мингай æфсæддонты æмæ зындгонд адæмы, йæ цæрджытæй та йын 30 000 ауæй кодта цагъартæй. 330-æм азы Персы паддзахад куы ныппырх, æмæ паддзах Дариус фæмард. Дæс азмæ, Алыксандр Персы паддзахад бацахста, Гречъы зæххытыл ахæцыд цæугæдон Инды онг (абон ис Пакистаны зæххыл). 

## Мæлæт
Алыксандр фæндыд, цæмæй Вавилон сæйраг сахар суыдаид, фæлæ æвиппайды амард 323-æм азы, уæд ыл цыди 32 азы. Алыксандр куы амард, уæд Алыксандры æфсады цыппар сæргълæууæджы йын йæ паддзахад сæ кæрæдзийыл куы ныддихтæ кодтой. Зæгъæм, Антиох Цыппæрæм паддзахад Алыксандры чи адих кодта, уыцы цыппар сæргълæуджытæй сæ иуы байзæддаг, Сирийы паддзах сси æмæ Птолемейы паддзах Мысыры сси. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Македонийы паддзæхтæ
Недлат

**Недлат** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. 

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ингорохъва, Павел Иессейы фырт

**Павел (Пъавле) Иессейы фырт Ингорохъва** (; райгуырдис 1893-æм азы 1 январы Потийы, амардис 1983-æм азы 20 ноябры Тбилисы) уыд зынгæ гуырдзиаг историк, филолог æмæ меценат. Историон зонæдты доктор, стыр бавæрд бахаста гуырдзиаг литературæйы бынтæ иртасынмæ.

## Цардафыст
Павел Ингорохъва йæ райдайæн ахуырад райста сæхимæ, ахуыр кодта суинаг академик Г. Читаяимæ, уроктæ дыууæ лæппутæн лæвæрдта Новороссийсчы университеты студент Е. Г. Бокерия. Ахуыр кодтой истори, литературæ, алгебрæ æмæ иннæ предметтæ дæр. Фæстæдæр йæ ахуыр адарддæр кодта Дзæуджыхъæуы нæлгоймæгты гимназы. 1912-æм азы Ингорохъва бацыдис Бетъырбухы университеты историон-филологон факультетмæ, фæлæ тарнизы аххосæй университет ныууагъта, Гуырдзыстонмæ раздæхтис.

1917-æм æрыгон Ингорохъва хайад райста, Гуырдзыстоны рæстуырнæг еклезийы автокефали чи расидти, уыцы стыр æмбырды. Уыцы цæуы фæстиуæгæн сси патриархы цур советмæ. Уыцы-иу аз Ингороква уыд Гуырдзыстоны фысджыты цæдисы инициаторты ’хсæн. Йæ къухæвæрд ис Гуырдзыстоны хæдбардзинады тыххæй декларацийы бын.

Ингорохъва Гуырдзыстон æмæ Советон Уæрæсе баиу кæныны ныхмæ уыдис. 1921-æм азы февралы иннæ æртæ аивады кусджытимæ (фыссæг К. Гамсахурдиа, аивадзонæг В. Котетишвили æмæ поэт А. Абашели) райдыдта сау цухъхъа дарын, уыцы хуызы равдыстой сæ протест.

1929-æм азæй 1939-æм азы онг куыста Гуырдзыстоны паддзахадон музейы къухфыстыты хайады сæргълæууæгæй. Советон хицæууады ныхмæ кæй уыд, уый тыххæй йæ рацух кодтой республикæйы фысджыты цæдисæй, фæлæ уый йеддæмæ ницы хуызы репрессигонд æрцыдис. Ингороква иртаста рагон гуырдзиаг гимнтæ æмæ сæ ритмикон бындур бамбæрста, уый тыххæй фыссы, мин фарсæй фылдæр кæм уыдис, йæ уыцы чиныджы. Уыцы-иу рæстæг йæ цæстæнгæс Гуырдзыстоны феодалон историмæ уыдис дзырддаг, уæлдайдæр иугонд гуырдзиаг паддзахады идейæ æмæ абхазæгты гуырдзиаг равзæрды гипотезæ.

Дидубейы пантеоны ныгæд и, иннæ зынгæ фысджытæ æмæ æхсæнадон архайджыты ’хсæн.

Павел Ингорохъвайы ном хæссы Тбилисы уынгтæй иу. Уыцы уынджы 14-æм хæдзарыл ис йæ мысæн фæйнæг дæр.

## Æддаг æрмæг
* Православная энциклопедия
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон зонæдты доктортæ
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Категори:1983-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:1893-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Харебаты Леонид

**Харебаты Петройы фырт Леонид** (райгуырдис 1934-æм азы Хуыцъейы хъæуы — амардис 2019-æм азы 3 апрелы) у ирон поэт, прозаик, куысты ветеран, Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы уæнг, Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг.

## Цардафыст
Харебаты Леонид райгуырдис Къахеты Хуыцъейы хъæуы. Уырдæм йæ фыдæлтæ хуыздæр цардæнхъæл фæцыдысты Октябры революцийы агъоммæ, фæлæ нæ фесты райгонд. Тæфсæг сыл бахæцыд æмæ цагъды кодтой. Нæ уыдис дохтыр, нæ уыдис скъолатæ. Æрмæст Советон хицауад сси сæ ирвæзынгæнæг. Æмæ Леонид удæгас баззади æмæ слæууыди ахуыр æмæ сфæлдыстады фæндагыл. Бирæ бауарзта чиныг.

Фыды фарн мæрдтæм нæ цæуы, — куыд фæзæгъынц — Леонидæн йæ фыд дæр бирæ уарзта Хетæгкаты Къостайы. «Ирон фæндыр» æдзух æй хаста йемæ æмæ-иу зарыдис «Додой», «Салдат», «Балцы зарæг». Йæ фыды фыд Киба уыдис диссаджы таурæгъгæнæг, уымæй хуыздæр та уыд йæ мады фыд Джусойты Шамил. Сæрæй кæронмæ зыдта «Нарты кадджытæ», æнæкæсгæйæ-иу сæ дзырдта, зарыд æмæ цагъта дыууадæстæнон фæндырыл. Леонид дзырдта: «Йæ кадæг-иу куы фæцис мæ мады фыд Шамил, уæд-иу фæстаг хатт балхынцъ кодта: «Уый уын ракодтон не стыр фыдæлты кадгæнæг таурæгътæ æмæ сæ ма ферох кæнут, мæлын сæ ма бауадзут». Шамил æмæ Киба раджы ахицæн сты сæ цардæй, афтæмæй семæ ахастой бирæ таурæгътæ, фæлæ сын сæ ныффыссынмæ ничи фæцырд.

Леонид куыд дзырдта, афтæмæй йæ фыд æвæндон цард кодта Къахеты, фæстæмæ йæ фыдæлты зæхмæ æрыздæхынмæ бæлгæйæ, стæй иу æмæ дыууиссæдз аздзыдæй бабын трагикон æгъдауæй. Леонидæн бирæ æвзонгдæрæй амард йæ мад Джусойты Раичка. 

Леонид куыд рæзти æмæ цы зындзинæдтæ æвзæрста сидзæрæй, уый тыххæй фыста: «Ме ’взонджы бонты æз цы зындзинæдтæ бавзæрстон, уыдон кой нæ кæндзынæн, уыдон бирæ дзуринаг сты, фæлæ æз схъомыл дæн нæ хионты æмæ æввахс хæстæджыты аудындзинады фæрцы».

### Сфæлдыстад
Йæ фыццаг роман «Уарзт æмæ денджыз» мыхуыры рацыд 1971 азы, уырыссагау – 1977 азы, æмæ 1981 азы та – гуырдзиагау.

Йæ дыккаг роман «Сыгъдысты зæрдæтæ», загъгæ, фыццаг том рацыд 1983 азы, Цхинвалы, рауагъдад «Ирыстон»-ы.

Леонид у республикæ Хуссар Ирыстоны иууыл бæрзонддæр хорзæх «Кады орден» хæссæг, куысты ветеран, ССР Цæдисы фысджыты цæдисы уæнг.

### Сывæллæттæ
* Ацæмæз (райг. 1958) — нывгæнæг
* Алан – инженер

## Фиппаинæгтæ

Леонид
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Лагодехы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Къахеты ирæттæ
Хъобаны Адæмон Республикæ

**Хъобаны Адæмон Республикæ** (; 1918-æм азы 4 декабрæй — **Хъобаны край**, ) уыд паддзахад раздæры Хъобаны облæст æмæ Хъобаны хъазахъхъаг æфсады зæххытыл, кæцы фæзындис Уæрæсейы империйы фехæлды фæстæ. Мидхæсты фæстиуæгæн паддзаха фехæлдис æмæ Советон Уæрæсейы хай баци.

Республикæйы закъондæттæг оргæнтæ уыдысты Хъобаны крайы радæ æмæ Хъобаны закъондæттæг радæ.

Æххæстгæнæг хицауады сæргъы уыдис сæйраг атаман, уый дæр сæйраг къамандыгæнæг уыдис. Æвзæрстой йæ Край радæйы уæнгтæ 4 азы æмгъуыдмæ. Хицауады уæнгты нысан кодта сæйраг атаман.

Республикæйы дыууæ хъомысджындæр политикон тыхы уыдысты «сауденджызонтæ» () æмæ «хаххонтæ» (). Сауденджызонты хъомыс æмæ мулк фылдæр уыдис, уыдон лæууыдысты фередалистон позицитыл, уыдонæй иуæй-иуы фæндыд Хъобан Украинæимæ баиу кæнын. Хаххонтæ та уыдысты, уырыссагау чи дзырдтой, уыцы хъазахъхъæй æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ Хъобан хъуамæ иугонд Уæрæсейы скондмæ раздæхтаид. 

Хаххонты фарс лæууыдысты хъобайнаг афицертæй бирæтæ, æххуыс сын кодта Хуссар Уæрæсейы гæрзифтонг тыхтæ дæр (ВСЮР). Хаххонтæ æмæ сауденджызонты ’хсæн тохы аххосæй республикæйы цыбыр царды дæргъы атаманы бынаты уыдис æртæ адæймаджы, хицауады сæрдары бынаты та — цыппар (Лука Быч, Филипп Сушков, Павел Курганский, Василий Иванис).

Крайæн йæ экономикæ фидар уыдис. Кæд æмæ транспорт афтæ хорз нæ куыста, уæддæр Хъобан уыдис фронтæй дарддæр, уыдис ын цалдæр порты, цы мæнæу сагътой, уыдонæй уæй кæнгæйæ хорз æфтиаг-иу райстой.

Хъобан æмæ Сау денджызы былгæрон УСФСР-мæ бацыдис куыд Хъобан æмæ Сау денджызы облæст. Хъазахъхъæгты иуæй-иу балтæ ма ныхкъуырд лæвæрдтой советон тыхтæн 1925-æм азы онг.

## Хицаутæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Уæрæсейы истори
Большевиктæ

**Большевиктæ** () уыдысты Уæрæсейы социал-демократон кусæг партийы радикалон фракци, ацы парти большевиктæ æмæ меньшевиктыл куы ныддих и, уæдæй фæстæмæ (цыбырæй сæ фыстой *Б-ки* дæр, æмæ уымæй фæзындис хынджилæггæнæг фæсномыг *Беки*).

## Литературæ
* 
* Шон Мак-Микин. «На сцену выходит Ленин» (в сборнике 
* *[[Гейфман, Анна|Гейфман А.]]* Революционный террор в России. 1894—1917. — М.: Крон-Пресс, 1997. — 448 с. глава 3 «Социал-демократы и террор», раздел «Террор на практике: большевики»
* *[[Дружинин, Николай Михайлович|Дружинин Н. М.]]* «О трёх участницах революционной борьбы» // Вопросы истории. 1982. № 1. — С. 85-89
* *[[Исачкин, Сергей Павлович|Исачкин С. П.]]* Отношение ссыльных большевиков в Сибири к первой мировой войне // Вопросы истории. 2008. № 8. С.73-79
* 
* Октябрьская революция: главное событие XX века или трагическая ошибка? (Беседа доктора исторических наук, заведующего сектором Идеологического отдела ЦК КПСС В. Мельниченко с академиком АН СССР П. Волобуевым и членом-корреспондентом АН СССР Ю. Поляковым) // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. П. В. Волобуева. — М.: Политиздат, 1991. — С. 65-85.
* Рабинович А. Е. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде: Пер. с англ./Общ. ред. и послесл. Г. З. Иоффе. — М.: Прогресс, 1989. — 416 с.
* Революция 1917-го в России. Как серия заговоров. — М.: Алгоритм, 2017. — ISBN 978-5-906880-08-6.
* Розенталь И. С. Большевики // Политическая история России в партиях и лицах. / Сост. В. В. Шелохаев. М.: Терра, 1994. — 304 с. ISBN 5-85255-622-X
* Сталин и кризис пролетарской диктатуры // Рютин М. Н. На колени не встану. / Сост. Б. А. Старков. — М.: Политиздат, 1992. — с. 113—252.
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Политикон партитæ
Читая, Георгий Спиридоны фырт

**Георгий Спиридоны фырт Читая** ( [*гиорги спъиридонис дзе читъаиа*]; райгуырдис Потийы 1890-æм азы 5 декабры, амардис Тбилисы 1986-æм азы 24 августы) уыд зынгæ гуырдзиаг ахуыргонд, этнограф æмæ историк, Тбилисы тыгъд быдыры этнографион музейы бындурæвæрæг. Георгий Читая иртаста гуырдзиаг адæмы этногенез, материалон æмæ монон культурæ. Уæлдай цымыдисаг æм кастысты Фæскавказы зæххкуысты мигæнæнтæ æмæ зæхкусджыты архитектурæ. Этнографийы иумæйаг фарстатæ дæр иртаста. Историон зонæдты доктор (1958).

## Цардафыст
1907-æм азы каст фæци сахары училище æмæ йæ ахуыр адарддæр кодта Тбилисы нæлгоймæгты гимназы. 1911-æм азы бацыдис Бетъырбухы университеты скæсæйнаг факультеты сомихаг-гуырдзиаг хайадмæ.

1913-æм азы ахуыр кæнын райдыдта Кёнигсберджы университеты. Хъуыста зындгонд немыцаг скæсæниртасæг Карл Броккельманы лекцитæм. Университет каст куы фæцис 1916-æм азы, йæ райгуырæн Потимæ раздæхтис æмæ сси гуырдзиаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг, бацыдис Гуырдзыстоны социалон-демократон партийы рæнхъытæм.

1918—1921 азты уыд Потийы сахары советы сæрдар. Уыцы бынаты къуылымпы кодта большевикты ныхмæ репресситы цыд, æмæ уый тыххæй фæстæдæр йæхæдæг репрессигонд не ’рцыдис. Гуырдзыстон Советон Цæдисмæ куы бацыдис, уæдæй фæстæмæ политикон архайд нал кодта, зонадон куыстыл ныллæуыд.

1920-æм азты Георгий Читая райдыдта этнографион экспедициты къорд, кæцыты нысан уыд Гуырдзыстоны регионты архитектурон объекттæ сбæлвырд кæнын æмæ сæ афыссын. 1966-æм йæ къухы бафтыд Тбилисы горæтгæрон байгом кæнын тыгъд быдыры этнографион музей. Уыцы музейы мидæг ныртæккæ ис XVII-XX æнусты 70 бæстыхайæй фылдæр, æд мебель, хæдзары дзауматæ, инструменттæ.

Ныгæд æрцыдис Дидубейы пантеоны, Гуырдзыстоны зындгонддæр фысджытæ æмæ æхсæнадон архайджыты ’хсæн.

## Литературæ
* Читая Георгий Спиридонович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Æддаг æрмæг
* ''Путешествие во времени: этнографический музей в Тбилиси'' (недоступная ссылка) (недоступная ссылка с 13-03-2016 [2059 дней])
* ''Ольга Галкина'' «Этнографический музей в Тбилиси»  (недоступная ссылка с 13-03-2016 [2059 дней])
* გიორგი ჩიტაია
* საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა

## Фиппаинæгтæ

Категори:Картвелологтæ
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Категори:1986-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:1890-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Историон зонæдты доктортæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Конукоев, Назир Титуйы фырт

**Назир Титуйы фырт Канукоев** (райгуырдис 1918-æм азы 10 майы — амардис 1975-æм азы 30 октябры) уыд советон тæхæг-куыннæггæнæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг. Советон Цæдисы хъæбатыр.

## Цардафыст
Назир Канукоев райгуырдис бирæсывæллонджын кæсгон мыггагæн 1918-æм азы Лечинкайы хъæуы, ныртæккæ уыцы хъæу хауы Кæсæг-Балхъары Чегемы районмæ. Назиры ныййарджытæн уыдис æдæппæт цыппар лæппуйы æмæ фондз чызджы. Лæппу сывæллонæй бауарзта хæстон формæ, тынг æй фæндыди Сырх Æфсады службæ кæнын, уæлдайдæр бæхæфсæддон суæвын.

1935-æм азы уый бацыдис Дзæуджыхъæуы фистæгæфсæддон училищемæ, стæй та — Тбилисы æфсæддон училищейы бæхæфсæддон хайадмæ. Канукоев лейтенанты цин куы райста, уæд арвыстæуыд Белоруссийы сæрмагонд æфсæддон зылдмæ, уым разамынд лæвæрдта бæхæфсæддонты взводæн, фæстæдæр полчъы скъолайы куыста.

1941-æм азы майы Генералон штабы сидтмæ гæсгæ æрвыст æрцыдис Краснодары хæстон-авиацион скъоламæ. Уый фæстæ та ахуыр кодта Тамбовы æмæ Ульяновсчы, авиазвенойы хицæу суæвынæн.

Тæхын райдыдта Як-1 хæдтæхæгыл, кæцы уыд Саратовы облæсты сахар Вольсчы лæвар паддзахадæн. 1974-æм азы уый тыххæй сси уыцы сахары кадджын гражданин. Назир Канукоев 229 тохы ратахты скодта, йæхæдæг схауын кодта æзнæджы 14 хæдтæхæджы, дæрæн кодта зæххыл транспорт дæр — иу паровоз.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ Назир Канукоев йæ службæ адарддæр кодта æмæ сси авиаполчъы къамандыгæнæджы хæдивæг. 1961-æм азæй 1975-æм азы онг куыста Нацыччы пансионат «Заря»-йы директорæй. Амардис 1975-æм азы 30 октябры, цыдис ыл 60 азы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.

Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Сырх Стъалыйы ордены кавалертæ
Категори:Ленины ордены кавалертæ
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Чегемы районы чи райгуырдис, уыдон
Сидамон-Эристави, Валериан Владимиры фырт

**Валериан Владимиры фырт Сидамон-Эристави** (райгуырдис 1889-æм азы 20 июны Хъуарелы — амардис 1943-æм азы 29 июны Тбилисы) уыдис гуырдзиаг-советон нывгæнæг, график, карикатурист, кинохудожник. Театралон-декоративон аивады бындурæвæрджытæй иу. Тбилисы аивæдты академийы профессор (1838). Гуырдзыстоны ССР-йы аивæдты сгуыхт кусæг (1943).

## Цардафыст
Райгуырдис Хъуарелы зындгонд уæздан мыггагæн. 1907-æм азæй ахуыр кодта Мæскуыйы нывгæнджыты училищейы, аст азы дæргъы дзы фæахуыр кодта. Йæ ахуыргæнджыты ’хсæн уыдысты раззаг нывгæнджытæ Абрам Архипов, Аполлинарий Васнецов, Николай Касаткин. Йæ ахуыры рæстæг-иу рæстæг ссардта гуырдзиаг режиссёртæ Цуцунаев æмæ Шаликашвилийы пьесæты архайынæн.

1915-æм азы раздахтис Гуырдзыстонмæ, кусын райдыдта газет «Сакартвело»-йы, кæцыйы фæрстыл цыдысты йæ нывтæ: карикатурæтæ, æрвылбоны цардæй нывтæ, историон композицитæ æмæ аллегоритæ. Уый йеддæмæ куыста чиныгуадзæны дæр.

1917-æм азæй фæстæмæ сарæзта цалдæр стыр нывы гуырдзиаг историйы тыххæй. Уыдоны ’хсæн зындгонддæр сты «Ус-паддзах Тамар» (1917), «Ираклий II фыццаг тох лекъæгтимæ» æмæ «Крцанисы тох» (1919).

1918-æм азы Сидамон-Эристави райста хонæг Гуырдзиаг театрмæ, куыста дзы 1925-æм азы онг. Йæ нывтæ срæсугъд кодтой бирæ спектакльты..

1922-æм азæй 1935-æм азы онг куыста кинематографы, йæ куыстытæ фæзындысты ссæдз фильмæй фылдæры, уыдоны ’хсæн «Ханума» (1926), «Княжна Мери» (1926) «Трубка комунара» (1929), «Моя бабушка» (1929).

1925-æм азæй 1943-æм азы онг амыдта Гуырдзыстоны аивæдты академийы, 1938-æм азæй уыдис йæ профессор. Йæ уæды ахуыргæнинæгты ’хсæн Сомихы ССР-йы сгуыхт нывгæнæг Мкртич Камалян (1915—1971) æмæ Гуырдзыстоны адæмон нывгæнæг Аннæ Шаликашвили (1919—2004).

Амардис Тбилисы 1943-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Каталог выставки произведений художника Валериана Владимировича Сидамон-Эристави [Текст] : театрально-декоративное искусство, живопись, графика / М-во культуры Грузинской ССР [и др.] ; [кат. сост.: Цисана Габуния]. — Тбилиси : [б.и.], 1974.

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Советон Цæдисы нывгæнджытæ
Алироев, Ибрагим Юнусы фырт

**Ибрагим Юнусы фырт Алироев** (райгуырдис 1934-æм азы Мæздæджы, амардис 2014-æм азы 3 январы) уыд уæрæсейаг ахуыргонд, цæцæйнаг æвзаг иртасæг, филологон зонæдты доктор, профессор. Уæрæсейы Федерацийы зонæдты сгуыхт архайæг.

## Цардафыст
Ибрагим Юнусов райгуырдис 1934-æм азы Мæздæджы. Фондз къласы каст фæцис Павлодары, фæстæдæр ахуыр кодта Кызыл-Аскеры астæуккаг скъолайы.

1952-æм азы йæ бон баци бацæуын Хъиргъизы паддзахадон университеты немыцаг æвзаджы хайадмæ. Университет куы каст фæцис, уæд кусын райдыдта Ошы педагогон институты.

1958-æм азы кусынмæ ацыдис Грознамæ, куыста педагогон институты фæсарæйнаг æвзæгты кафедрæйы ассистентæй.

1962-æм азы Махачкалайы каст фæци Советон Цæдисы Зонæдты академийы Дагъистаны филиалы аспирантурæ, бахъахъхъæдта кандидаты диссертаци цæцæйнаг æвзаджы кистаг диалекты тыххæй.

Дæс азы фæстæ, 1972-æм азы, докторы диссертаци дæр бахъахъхъæдта Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академийы Æвзæгзонынады институты. Йæ докторы диссертаци куы бахъахъхъæдта, уæд Цæцæн-Мæхъхъæлы паддзахадон университеты иумæйаг æвзагзонынады кафедрæйы сæргъы слæууыд, райста профессоры цин.

1990-æм азты æрцардис Мæскуыйы, дæргъвæтин рæстæг фæкуыста УЗА-йы Æвзагзонынады институты кавказаг æвзæгты хайады, бацæттæ дзы кодта цæцæйнаг æвзаджы грамматикæйы афыст, кæцы джиппæй рауагътой 1999-æм азы.

## Библиографи
* 
* 
* *Алироев И. Ю.* Флора Чечено-Ингушетии в вайнахских языках. Грозный. 1967.
* *Алироев И. Ю.* Народные названия трав, цветов и грибов в нахских языках. Вопросы отраслевой лексики иберийско-кавказских языков: Тезисы докладов. — Грозный, 1969.
* *Алироев И. Ю.* Фауна Чечено-Ингушетии в вайнахских языках. Махачкала, 1970. — 130 с.
* 
* *Алироев И. Ю.* Названия трав в вайнахских языках // Ежегодник иберийско-кавказского языкознания. II. Тбилиси, 1975.
* *Алироев И. Ю.* Сравнительно-сопоставительный словарь отраслевой лексики чеченского и ингушского языков и диалектов. — Грозный. : Чечно-Ингушское книжное издательство, 1975. — 383 с.
* 
* *Алироев И. Ю.* Нахские языки и культура. Грозный, 1978.
* 
* 
* 
* *Алироев И. Ю.* В лесах Чечни. Грозный. 1992.
* 
* 
* 
* *Алироев И. Ю.* Флора и фауна Чечни и Ингушетии. — М. : Academia, 2001. — 182 с.
* 
* *Хазбулатов Б. А., Алироев И. Ю.* Растениеводческая лексика чеченского языка. Грозный, 2003. — 98 с.
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæцæйнаг æвзаг
Категори:Историон зонæдты доктортæ
Категори:2014-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Мæздæджы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ
Категори:1934-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Ширван

**Ширва́н** (, ) — Хуссар Кавказы историон хай, Къаспы денджызы ныгуылæн донгæроны, айтыгъдис Дербенты цæгаты ’рдыгæй Къуары дельтæйы онг хуссарыл. XV—XVI æнусты размæ хуындис Шарван. Ныр та у нырыккон Азербайджаны территорийы хай.

Сæйраг сахартæ — Шемахы, Баку, Кабала, Шабран.

Ширваны сæрты цыдис базарадон фæндаг, уыцы регион бирæ сæдæазты дæргъы тасы æппæрстой бирæнымæцон бабырстытæ. Ширван уыд алыхуызон паддзахадты хай. Уымæ гæсгæ йын ис тынг хъулон национ сконд, се ’хсæн кавказаг, ирайнаг æмæ тюркаг элементтæ дæр. 

## Истори

Азербайджайнаг историк Сарæ Ашурбейлийы ныхæстæм гæсгæ: 
*«Ширваны территорийыл рагон заманы царди алыхуызон знæмтæ, кæдоны ’хсæн кавказæгты йеддæмæ уыд ирайнаг пласт дæр. Чи зоны [[Ирайнаг æвзæгтæ|ирайнаг æвзагон]] цæрæгад ацы регионы фæзынд нырид I миназы фыццаг æмбисы нæ дуджы агъоммæ. Зындгонд у æмæ Азербайджаны территорийыл цыдысты [[Скифтæ|скифаг]] знæмтæ, кæдонæй-иу анæдызæрдыгæй чидæртæ баззадысты уыцы бæстæйы. Уый тыххæй дзурынц археологон æрмæджытæ. [[Кубайы район]]ы, Апшероны æмæ Муганы топонимтæй кæцыдæртæ хаст цæуынц ирайнаг лексикæмæ»*.

IV æнусы кæронæй VIII æнусы райдайæны онг ацы территори уыд Кавказы Албанийы хай. Уыцы паддзахады цæрæгад конд уыд знæмты цæдисæй.

Нырыккон Ширваны фылдæр хай хаудис Маскуты историон бæстæмæ. Афтæ йæ схуыдтой рагон дуджы массагетты знæмы номыл. Уыдон дзы цардысты нæ дуджы I æнусæй VII-ы æнусы онгмæ ’ввахс.

Фæстæдæр Ширваны бæстæйы æрцардысты æндæр ирайнаг æрцæуæггæгтæ Ираны бæстæтæй, нырыккон татты фыдæлтæ. Историон ратæдзæнтæм гæсгæ савиртæ ’мæ хазартæ цардысты нырыккон Губайы сахары бынаты. 

Антикон автортæм *Ширваны* кой нæ цæуы, фæзынынц æрмæст Сасанидты рæстæджы. VII æнусы «Сомихаг географийы» цæуы шарванты знæмы кой . Балазури «Шарван-шах»-ы тыххæй дзуры Хосров I Ануширваны (531—579) вассалты ’хсæн. Номы иуыл рагон формæ — «Шарван», формæ «Ширван» æрфидар ис æрмæст XVI æнусы .

654 азы Ширван бацахстой араббæгтæ. VIII æнусы æмбисæй райдайгæ Ширваны æмæ Дагъистаны райдыдта хазарты æмæ араббаг халифты династи Омейядты ’хсæн тугкалæн тох.


Файл:Shaddadid.gif|Фæскавказы картæйыл XI—XII æнусты
Файл:Shirvan 16 - 17 c.png|Ширваны территори XVI — XVII фыццаг æмбисы æнусты
Файл:1724 De L'Isle Map of Persia (Iran, Iraq, Afghanistan) - Geographicus - Persia-delisle-1724. G.jpg|Сефевидон Ширван


## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Ашурбейли С. Б. Ширвансахты паддзахад. — Б.: Азернешр, 1983. — 294 с.
* ŠERVĀN — Encylopaedia Iranica Online 

Категори:Азербайджаны истори
Категори:Ираны истори
Категори:Кавказы истори
Хунан (фидар)

**Хунан** (, ) — астæузаманон фидар æмæ бæстæ Къуары былыл. Владимир Минорскимæ гæсгæ, Хунан фæзынын кодта арæн Сомих æмæ Арраны ’хсæн. XII документты æмбырды Масуд ибн Намдары кой кæнынц, куыд Арраны арæнон бынаты тыххæй.

## Ном
Рагон сомихаг ратæдзæнты йæ хонынц куыд Хнаракерт æви Хунаракерт. Рагон араббаг ратæдзæнты фидар хонынц Хунан. Гуырдзиаг ратæдзæнты — Хунани. 

## Истори
Хунан хаудис Иберийы паддзахадмæ. «Картлис цховребамæ» гæсгæ, ацы административон дих сарæзта Фарнаваз I. 

III æнусы Мириан III хицауиуæджы рæстæджы, Перозы хонынц, куыд Хунаны ерыстау. 

V æнусы Вахтанг I Горгассалийы хицауиуæджы рæстæджы ерыстау уыдис Нерсаран. 485-æм азмæ ’ввахс Иберийы паддзах сæвæрдта Хунаны епрахийы бындур. Сомихаг ратæдзæнты Хунаны алчер 505-æм æмæ 506-æм æзты уыд Иберийы прелаттæй сæ иу.

VIII æнусæй араббаг бабырсты фæстæ Гуырдзымæ, Хунан бацахста араббаг халиф æмæ Хунаны эмиратæн бындур сæвæрдæуыд. Тагъд рæстæджы Тбилисы эмиратæн бындур куы сæвæрдтой 736-æм азы, Хунаны эмир бакуымдта Тбилисы эмирæн. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны фидартæ
Еремян, Сурен Тиграны фырт

**Сурен Еремян Тиграны фырт** (; 1908-æм азы 28 мартъийы Тбилисы — 1992-æм азы 17 декабры Ереваны) — советон æмæ сомихаг историк, Сомих ССР-ы зонæдты академийы академик.

## Цардафыст
Сурен Тиграны фырт Еремян райгуырдис 1908-æм азы Калачы (Тбилисы) кусæг адæмы бинонты. Уый руаджы райста хорз ахуырад. 1928—1931 æзты Еремян ахуыр кодта историон-филологон факультеты Ереваны паддзахадон университеты. Уый фæстæ, 1932-æм азæй 1935-æм азы онг куыста аспирантæй Фæскавказон хайады Кавказиртасынады Институты Тбилисы. 1935-æм азы рацыд Бетъырбухмæ, ориенталистикæйы Институтмæ. Йæ ахуыргæнджыты æхсæн уыдысты зындгонд ахуыргæндтæ И. А. Джавахишвили, Я.Манандян, Н. Я. Марр, Струве. 1941-æм азы куыста институты Сомихы историйыл æмæ Кавказаг Албанийыл.

1941-æм азы раздæхт Ереванмæ, уым куыста Сомихы ССР-ы историйы институты, 1953-æм азмæ сси йæ директор. 1955-æм азы бахъахъхъæдта докторон диссертаци Сомихы ССР-ы зонæдты академийы уæнг, 1963-æм азы та — зонæдты академийы академик. 1965-æм азæй 1968-æм азмæ сси Сомихы ССР-ы зонæдты академийы Президиумы уæнг. 

## Зонадон куыст
С.Т. Еремяны сæйраг куыстыты фыссы сомихаг адæмты этногенезы æмæ рагон паддзахадон сырæзтытæ Сомихы территорийы тыххæй. 

## Хорзæхтæ
* Октябры Революцийы Орден (7.04.1978) — историон зонæдты сгуыхтдзинады руаджы.
* Сырх стъадыйы орден (4.01.1955) — азты сгуыхтдзинады æмæ иттæг хорз куысты руаджы.
* «Кады Нысаны» Орден (1951).
* Сомихы ССР-ы зонæдты сгуыхт архайæг (1961).
* Сомихы ССР-ы паддзахадон преми.

## Фипаинæгтæ

Категори:Сомихы историктæ
Категори:Историон зонæдты доктортæ
Раздан (цæугæдон)

**Разда́н** ( [Hrazdán]) у цæугæдон Сомихы, Араксы галиу фæрсагдон (Къуары цæугæдоны бассейн).

Цæугæдоныл лæууынц сахартæ Севан, Раздан, Чаренцаван æмæ Сомихы сæйраг сахар Ереван. Раздан æмæ Касахы ’хсæн ис хох Араилер, денджызы æмвæзæдæй 2575,9 метр бæрзæнд.

## Географи
Йæ дæргъ у 141 км, бассейны фæз Севаны цады фæзимæ иумæ — 7310 км², Разданы бассейны фæз хицæнæй — 2560 км².
Ратæдзы Севаны цадæй йæ цæгат-нуыгуылæн хайы, сахар Севаны цур. Йæ доны сæры цæуы хæххон дæлвæзыл хуссары ’рдæм, Ереванмæ. Йæ дæллаг хайы æрдыгæй цæуы Арарты фæзыл, хауы Араксмæ, Туркимæ арæныл.

## Номы этимологи
Гæнæн ис æмæ йæ ном у зороастризмимæ баст, уый тыххæй æмæ цалынмæ сомихаг адæм чырыстон дин нæ райстой IV æнусы, уæдмæ сæм уыдис зороастризмы хицæн формæ

Æмрæстæджы Э. Грантовски куыд фыста, уымæ гæсгæ, ахæм этнонимтæ гæнæн ис æмæ фæзындысты Авестæмæ ’нæбардаргæ. Б. В. Техов ацы ном бæтты скифтимæ

Цæугæдоны номыл фыццаг хатт фембæлæн ис рагон сомихаг автортæм, Себеосмæ (формæйы Հուրազդան = Hurazdan) æмæ Мовсес Хоренацимæ (рагондæр формæйы Հրազդան = Hrazdan)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы цæугæдæттæ
Кабала (сахар)

**Кабала́** (Кабалака, Кабалак, ал-Хазар, Хазаран; ; ) — рагон сахар æмæ Кавказаг Албанийы фыццаг сæйраг сахар (VI æнусы онг), стыр базарадон центр XV æнусы онг.

## Истори
Фыццаг хатт Кабалакайы кой скодтой фыссæн ратæдзæнты I æнусы дыккаг æмбисы, растдæр Плини Хистæры «Æрдзон историйы». Сахар «Хабалайы» тыххæй фыссы Птолемей йæ «Географион разамынады» II æнусы. Рагон Кабалайы базарадон бастдзинæдтæ уыдысты уæрæх, сахар хаудис Кавказаг Албанийы иуыл стырдæр  центртæм . 330-æм 462-æм азмæ ам уыд албайнаг алчеры кафедрæ. 

Сахары территори конд уыд дыууæ хаййæ, хицæн кодтой уæрмтæй. Цæгаты ’рдыгæй уыд «Сельбир», хуссары та «Кала». Историк Ю. Джафаровы хъуыдымæ гæсгæ ном «Сельбир» æвæццæгæн конд у сабирæй (савир).

Кабалайы тасы æппæрстой гуннаг знæмтæ, савиртæ æмæ хазарты арæх бабырстытæ. Хазартæ бацахстой Кабала VII æнусы æмæ дзы цыдæр рæстæгмæ сарæзтой сæ административон центр.

X æнусы Кабалайы паддзах уыдис Анбаса ал-А’вар. В. Минорскимæ гæсгæ, *«Гæнæн ис æмæ Анбаса уыд исты албайнаг-сомихаг бинонты байзæддаг*». Уый фæстæ хицауиуæг сси йæ фырт Абд ал-Барра. 981-æм азы йын Ширваншах Мухаммед ибн Ахмад байста сахар.

XVI æнусы Кабала фехæлдæуыд Сефевидтæй. Кабалайы калддзæгтæ сты Азербайджаны.

Э. Керимов дзуры, æмæ XVII æнусы сомихæгтæ ахстой Кабалайы цæрæгады фылдæр хай. 

## Къæхтытæ
Рагон Кабалайы археологон къæхтытæ райдыдтой XIX æнусы æмбисæй (А. Яновский, Д. Шарифов, Р. Эфендиев, И. Джафарзаде).

Кабалайы ссардтой Азербайджаны фыццаг уæлхæдзары æмбæрзæндур антикон заманæй. Ноджы ма дзы ссардтой антикон дугæй керамикон къусты къæрттæ. 

## Галерей

Файл:Ancient Gabala01.jpg|Рагон Кабалайы фидары къулты калддзæг.
Файл:Ancient Gabala02.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ. 
Файл:Ancient Gabala03.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ. Керамикæйы къæрттæ. 
Файл:Ancient Gabala04.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ. 
Файл:Ancient Gabala05.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ.
Файл:Ancient Gabala08.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ. 
Файл:Ancient Gabala09.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ.
Файл:Ancient Gabala10.jpg|Рагон Кабалайы къæхтытæ. Керамикон къусты къæрттæ.


## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы Албани
Арсанов, Саидбей Арсаны фырт

**Арсанов Саидбей Арсаны фырт** (райгуырдис 1889-æм азы 2 октябры Ног Атагийы хъæуы — амардис 1968-æм азы 12 июлы) уыдис цæцæйнаг фыссæг, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы Фысджыты цæдисы сæрдар.

## Цардафыст
Саидбей Арсанов райгуырдис Ног Атагийы æххуырст зæхкусæджы хæдзарæн 1889-æм 2 октябры. Цыппар къласы ахуыр каст фæци Дзæуджыхъæуы.

Йæ ахуыр адарддæр кодта Одессæйы электротехникон училищейы, стæй та — Бетъырбухы политехникон институты.

Студентты змæлдты кæй архайдта, уый тыххæй йæ раппæрстой университетæй æмæ цæрынмæ ацæуын кодтой Вяткæйы губернæмæ. Уырдыгæй йæ бон баци Германмæ ацæуын, фæсарæны куыста заводы.

Фыццаг дунеон хæст куы райдыдта, уæд Арсанов раздæхтис Уæрæсемæ. Мидхæсты заман тох кодта Колчакæн йæ Уырыссаг армийы ныхмæ. 1921-æм азæй куыста Цæцæны. 1925-æм азы фыццаг цæцæйнаг газет «Серло»-йы бындур сæвæрдта. 1930-æм азы сси Грознайы пролетарон фысджыты ассоциацийы фыццаг уæнгтæй иу. 1925—1933 алыхуызон бынæтты куыста Цæцæны, стæй та сси Цæцæны автономон облæсты минæвар Советон Цæдисы ВЦИК-ы цур. 1936—1937 уыд Цæцæны зонадон-иртасæн институты сæргъы.

1937-æм азы Арсановы æрцæхстой æмæ стæрхон кодтой Колымамæ арвитын. Йе ’мгъуыд куы фæцис, уæд 1945-æм азы æрцардис Алматыйы, йæ депортацигонд мыггаг кæм цардис, уыцы ран. Уым æзвæрстæуыд Алма-Атайы сахары советы уæнгæй. 1957-æм азы сыздæхтис Кавказмæ, слæууыдис Цæцæн-Мæхъхъæлы фысджыты цæдисæн йæ сæргъы. 1959-æм азæй иста пенси.

Фыссæг Арсановы ном хæссы Грознайы уынгтæй иу.

## Уацмыстæ
* Держи крепко своё сердце. (Главы из романа «Держи крепко своё сердце») // Грозненский рабочий. 1930. 22 май — 8 июнь.
* Аул и люди (Главы из романа «Держи крепко своё сердце») // Революция и горец. 1930. № 1. С. 70-78; № 2. С. 63-69.
* За невестой, Земли ему (Главы из романа «Держи крепко своё сердце»). «Революция и горец», 1930, № 8, стр. 67-72.
* 905-й год (Отрывок из романа «Держи крепко своё сердце») // Грозненский рабочий. 1935. 22 — 29 сент.
* Расправа в тюрьме. Главы из романа «Держи крепко своё сердце» // Грозненский рабочий, 1935, 2-6 окт.
* Суд (Отрывок из романа «Когда познается дружба»). // Къинхьегаман байракх. 1956. 17 май.
* Когда познается дружба (Отрывок из одноименного романа) // Грозненский рабочий. 1957. 26 февр.
* Слово о матери (Отрывок из романа «Когда познается дружба») // Грозненский рабочий. 1960. 17 нояб.
* Когда познается дружба. Роман. Алма-Ата, 1956.
* Когда познается дружба. Книга 1. , 1960.
* Когда познается дружба. Роман. , 1963.
* Ононди. Рассказ // На Севере Дальнем. 1964. № 2.
* Серебристая улыбка. Очерки и рассказы. , 1965.
* О верном друге. Роман. , 1968.
* О близком и далеком. Рассказы и очерки. , 1969.
* Избранное. Когда познается дружба. Роман. , 2009.

## Литературæ

* Адиз Кусаев. Писатели Чечни. Грозный. ГУП «Книжное издательство», 2005, 410 с. Тираж 2000.
* Равзан Юнусова. Жизнь, отданная развитию литературы и культуры народа. Вести республики. № 204, 16 октября 2009. С. 2.
* Яблокова Г. И. Саид-Бей Арсанов и его книги // У истоков книги. — Грозный: Книга, 1990.

## Фиппаинæгтæ

Категори:1968-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:1889-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ