open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кайманы сакъадæхтæ

**Кайманы сакъадæхтæ** () у Стыр Британийы фæсденджызон территори Карибы денджызы, Кубæ æмæ Ямайкæмæ ’ввæхс. Бæстæйы скæнынц æртæ сакъадахы: Стыр Кайман, Чысыл Кайман æмæ Кайман-Брак. Ссардта сæ Колумб 1503 азы 10 майы, йæ 4-æм балцы рæстæг.

Сакъадæхты фæзуат у 259 км². Цæрынц дзы 40 мин ад. (2005): мулаттæ (40%), урсытæ, креолтæ, негртæ. Цæрджытæй 4/5 цæрынц сакъадах Стыр Кайманыл. Административон центр у Джорджтаун.

1863 азы Кайманы сакъадæхты систы Ямайкæйы дæлбар территори, фæлæ, Ямайкæ 1962 азы хæдбар паддзахад куы сси, кайманæгтæ бритайнаг паддзахады баззæйыны сфæнд кодтой.

Кайманы сакъадæхтæ хъæздыг бæстæ у. Ардæм æрбацæуынц бирæ туристтæ АИШ æмæ Канадæйæ (æрвылаз 2 милуанæй фылдæр), стæй офшорон финансон центр у (68 мин компанийы дзы регистрацигонд сты, кусы дзы йæхи биржæ).

*
Ромы республикæ

**Ромы республикæ** () уыдис Рагон Ромы историон дуг (510 нæ э. а. — 27 27 нæ э. а.).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Раздæры республикæтæ
Макао

**Мака́о** () кæнæ **Аомы́нь** () у Китайы сæрмагонд административон район. Макао уыд Португалийы колони.

*
Цæцæны Республикæ Ичкери

**Цæцæны Республикæ Ичкери** () уыд æнæбанымад паддзахад Цæгат Кавказы.

2007-æм азы 10 октябры ЦРИ-йы президент Доку Умаров, ЦРИ йæ статус кæй раивы, уый  фехъусын кодта. Йæ хъусынгæнинагмæ гæсгæ, ЦРИ-йы бæсты ныртæккæ и «Кавказы имараты Нохчийчойы вилайят». Уыцы хабарыл Умаровимæ фæхыл кодта æндæр хирасидт лидер — Ахмед Закаев.

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ
Категори:Цæцæны истори
Социалистон Федеративон Республикæ Югослави

**Югослави** уыд паддзахад Европæйы.

Категори:Историон бæстæтæ
Сент-Китс æмæ Невис

**Сент-Китс æмæ Невисы Федераци** () у паддзахад Карибы денджызы.

*
Æртыккаг Республикæ

**Æртыккаг францаг республикæ** (1870-1940) у Францы историйы æмгъуыд.

Категори:Францы истори
Финляндийы Стыр кънйазад

**Финляндийы Стыр кънйазад** (, , ) уыд Уæрæсейы империйы сконды хæдуынаффæ территори (1809—1917). Финлянди афтæ хуынди 1581-æм азæй (фыццаг Швецийы сконды). Уæрæсейы империйы Финляндийæ уыдис уæрæх автономи (суанг хицæн валютæ æмæ официалон æвзæгтæ дзы уыдис).

1809—1812 азты Финляндийы кънйазады сæйраг сахар уыдис Турку (уæд йæ шведаг номæй зындгонд — *Або*), фæстæдæр сæйраг сахар сси, Бетъырбухмæ хæстæгдæр чи у, уыцы денджызгæрон сахар Хельсинки (уæд *Гельсингфорс* хуынди).

Швеци æмæ Уæрæсейы æхсæн фæстаг хæст (1808—1809) Уæрæсейы уæлахизæй куы фæци, уæд Швецийы къаролад Уæрæсейы империмæ «æнусон хицауиуæгæн» радта æппæт Финлянди, Аланды сакъадæхтæ æмæ Вестро-Ботни цæугæдæттæ Торнео æмæ Муониойы онг.

thumb|left|380px|Финляндийы Стыр кънйазад 1900-æм азы

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы истори
Категори:Уæрæсейы истори
Францы Полинези

**Францы Полине́зи** (, ) у Сабыр фурды цалдæр сакъадахы иумæйаг ном. Раздæры Францы колонитæ, уыцы сакъадæхтæ систы Францы фæсденджызон территоритæ, æмæ уым цæрæг адæймæгтæн ныртæккæ ис Францы граждандзинад.

Территорийы стырдæр сакъадах у Таити. Ууыл лæууы Полинезийы тæккæ бæрзонддæр хох — Орохена (2241 м).

*
Францы фыццаг импери

**Францы Фыццаг импери** () Наполеон Бонапарт Францы кæй сарæзта, уыцы империйы дуг (1804—1815). Империйы агъоммæ бæстæйы сæргъы уыд Консулат.

Импери расидыны агъоммæ Сенат 1804-æм азы ноябры скодта референдум, кæцыйы 3 милуан гражданинæй фылдæр сразы сты, Наполеон император кæй суыдзæн, ууыл. Æрмæстдæр 2572 хъæлæсгæнджыты уыдысты уыцы хъуыдыйы ныхмæ. Афтæмæй Наполеон сси паддзах, фæлæ йæ паддзахады æдде, иннæ паддзæхты цæсты уый Францы революцийы бындар ма уыдис.

Категори:Историон бæстæтæ
Болгарийы Адæмон Республикæ

**Болгарийы Адæмон Республикæ** () уыдис Болгарийы официалон ном 1946-æм азæй 1990-æм азы онг.

left|thumb|250px

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Европæйы истори
Багамы сакъадæхтæ

**Багамы сакъадæхтæ** (**Багамтæ**) () у сакъадахон паддзахад Атлантикон фурды Кубæйæ цæгатырдæм.

thumb|right|250px|Багамы сакъадæхтæ

## Цæрджытæ
Багамы сакъадæхтыл цæрынц 307 мин адæймаджы.

## Æрдз
Бæстæйы ис 700 сакъадахмæ ’ввахс, сæ фылдæр сты æдзæрæг.

*
Германы цæдис

**Германы цæдис** () уыдис немыцаг чысылдæр бæстæты конфедераци, æдæппæт нымæцæй 41. Фæзындис 1815-æм азы Венæйы конгрессы фæстиуæгæн.

thumb|450px|left|Германы цæдис Австри æмæ Пруссийы хæст райдианы агъоммæ

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Германы истори
Социалистон Республикæ Румыни

**Социалистон Республикæ Румыни** () у историон паддзахад.

Категори:Историон бæстæтæ
Адæмон Демократон Республикæ Йемен

**Адæмон Демократон Республикæ Йемен** уыд Аравийы æрдæгсакъадахы хуссары паддзахад. 1990 азы майы уый Араббы Йемены Республикæимæ баиу у.

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Йемены истори
Зæрдæвæрæны сакъадах

**Зæрдæвæрæны сакъадах** () у вулканон сакъадах Атлантикон фурды, Стыр Британийы фæсденджызон территори Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Куньяйы хай.

Категори:Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Кунья
Сан-Лоренцо (Воннегут)

**Сан-Лоренцо** (*Republic of San Lorenzo*) у æрымыст сакъадахон паддзахад Курт Воннегуты романæй.

Категори:Æрымысгæ бæстæтæ
Гельветаг республикæ

**Гельветаг республикæ** (, , ) уыд паддзахад нырыккон Швейцарийы территорийыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон бæстæтæ
Италийы къаролад (1861—1946)

**Ита́лийы къаролад** () уыд Европæйы паддзахад нырыккон Италийы территорийы.

Категори:Италийы истори
Категори:Историон бæстæтæ
Талышаг-Муганаг Автономон Республикæ

**Талышаг Муганаг Автономон Республикæ** (, ) фæзынди хуссар Азербайджаны районты, талышаг адæм кæм цырынц, уым. Талышаг адæм дзурынц талышаг æвзагыл (ныгулæн ирайнаг æвзæгты къордæй), фæлæ сын автономийы бар никуы радтой нæдæр советон, нæдæр нырыккон Азербайджаны. Уыцы аххосæй уыдонæй бирæтæ стюрк сты, дзурынц азербайджайнагау, се ’взаг нал зонынц.

Азербайджаны парламент ног автономи нæ базыдта æмæ йæ фесафыны фæнд скодта. Республикæйы раздзог, æфсаддон булкъон Альакрам Гумматов (Гумбатов) сси ахæст. 1994 азы ахæстонæй алыгъди, фæлæ йæ ногæй байстой.

2004 азы 3 сентябры азербайджайнаг президент Ильхам Алиев ныххатыр кодта Гумматовы лаз, æмæ йæ ахæстонæй ауагътой. Азербайджайнаг гражданад уымæй райстой æмæ йæ Азербайджанæй рарвыстой. Ныртæккæ Гумматов Нидерландты цæры. 

## Кæс
* Талышаг адæм
* Талышаг æвзаг
* Талышаг хæхтæ
* Талышаг ханад

Категори:Азербайджаны истори
Черногорийы къаролад

**Черногорийы къаролад** () уыд паддзахад Европæйы хуссар-скæсæны.

Категори:Черногори
Черногорийы кънйазад

**Черногорийы кънйазад** () уыд паддзахад 13 мартъийы 1852-æм азæй 28 августы 1910-æм азмæ. Уыцы бон йæ кънйаз йæхи схуыдта къарол æмæ раздæры кънйазад ссис къаролад.

thumb|left|Къаролад схъæр кæныны бон

Категори:Черногори
Категори:Историон бæстæтæ
Мурмæнсчы облæст

**Мурмæнсчы облæст** (, ) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ фæзуат у 144,9 мин км², цæрджыты нымæц — 848,7 мин адæймаджы (2008), уыдонæй сахарты — 91%.

Мурмæнсчы облæсты сæйраг сахар у Мурмæнск.

## Фиппаинæгтæ

*
Кокойты Тарзан

**Кокойты Тарзан** у Республикæ Хуссар Ирыстоны мидхъуыддæгты министры хæдивæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Тарзан
Зассеты Роберт

**Зассеты Роберт** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хъæууон хæдзарады æмæ хойраджы министр.

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Роберт
Хабыцты Ларисæ

**Хабыцты Батырбеджы чызг Ларисæ** (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1950-æм азы 29 декабры) у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы парламенты сæрдар, уыцы парламенты историйы фыццаг сылгоймаг сæрдар. Уый у Цæгат Ирыстоны Аив гимнастикæйы федерацийы сæргълæууæг дæр.

Хабыцты Ларисæйы кандидатурæйыл схъæлæс кодтой 48 депутаты, уæды æмбырды цы 60 депутаты уыдысты, уыдонæй. Уæдмæ уый уыд парламенты иунæг сылгоймаг депутат.

Хабыцты Ларисæ каст фæци ЦИПУ-йы фæсарæйнаг æвзæгты факультет æмæ та кусын райдыдта 1973-æм азы Цæгат Ирыстоны медицинон училищейы англисаг æвзаг ахуыргæнæгæй. 1980-æм азы онг уый куыста Фæскомцæдисы оргæнты, стæй СЦКП-йы дæр. Парламентмæ йæ куы равзæрстой, уый агъоммæ 1994-99 азты куыста коммерцион банк «Иронбанк»-ы директорæй.

## Æддаг æрмæг
* Когда в женских руках… Парламент (интервью Хабыцты Ларисæимæ) // region15.ru, 2010-æм азы мартъи 

## Фиппаинæгтæ

Ларисæ
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты рауагъдонтæ
Лек

**Лек** (*lek*, бирæон нымæцы *lekë*) у Албанийы валютæ. Уадзын æй байдыдтой 1947 азы.

Иу лечы 100 киндаркæйы ис.

## Æддаг æрмæг
* Галерей  

Категори:Албани
Категори:Валютæтæ
Хъауыраты Дауыр

**Хъауыраты Дауыр** (æцæг ном у **Дзиойты Хъауырбеджы фырт Дауырбег**; райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы) у ирон поэт. 

## Цардафыст
Хъауыраты Дауыр райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы. Астæуккаг скъолайы фæстæ ахуыр кодта Мæскуыйы Горькийы номыл Литературон институты, каст дзы фæци цыппар курсы. Куыста Кировы районы газет «Размæ»-йы редакцийы, стæй трест «Хъæуарæзтад»-ы хæдзарады сæргълæууæгæй.

Дауыр фыссы æмдзæвгæтæ, хъæлдзæг радзырдтæ, цалдæр чиныджы рауагъта сабитæн. Йæ уацмыстæ арæх фæзынынц «Мах дуджы», «Ногдзау»-ы, «Рæстдзинад»-ы æмæ кæсджыты зæрдæтæ балхæнынц сæ хъæздыг нывæфтыд æвзагæй, ахадгæ хъуыдытæй, рæстдзæвин юморæй, æнæхæрам, цардуарзон иронийæ.

## Æрвитæнтæ
* Blagos.ru // Осетинский детский поэт Даур Кауров стал одним из победителей конкурса эссе на осетинском языке

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Заманхъулы чи райгуырдис, уыдон
Дауыр
Рæмонаты Александр

**Рамонты Данелы фырт Александр** (1943—2005) уыд дыгуронау фыссæг поэт. Рæмонты Алыксандры райгуырæн хъæу у Сырх Дыгур. Уым каст фæци астæуккаг скъола, стæй ахуыр кодта педагогон училищейы аивадон хайады, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты, Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институты арæзтадон факультеты. Куыста Сырх Дыгуры астæуккаг скъолайы ахуыргæнæгæй, Дзæуджыхъæуы 14-æм скъолайы, «Цæгирпромарæзтад»-ы, Авджындзаумæттæгæнæн заводы, газет «Дигорæ»-йы редакцийы æмæ æндæр рæтты.

Алыксандры поэтикон уацмыстæ джиппы уагъд цыдысты журналтæ «Мах дуг», «Ирæф», «Ногдзау», газеттæ «Дигорæ», «Рæстдзинад»-ы. Фыста сывæллæттæн дæр.

Категори:Ирон поэттæ
Александр
Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон
Коцтæ

**Коцтæ** кæнæ **Костæ**, **Коштæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Костæ, Гæззатæ æмæ Дзасохтæ æрвадæлтæ сты. Гæзза уыд Косы æфсымæр. Уыд ма сын иу æфсымæр, фæлæ йын йæ ном нæ хъуыды кæнынц. Костæ ралыгъдысты Уæлладжырæй, Урсдонæй Нары коммæ, Цъебаты хъæумæ дæр сæ иу фыдыфырт æрбафтыд. Иннæтæ æрцардысты Чеселты, Цъамады æмæ Хъолайы хъæуты. Хъæуты нæмттæ дæр рахастой Уæлладжырæй, сæ фыдæлты уæзæгæй. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ ма сын се ’рвадæлтæ хонынц Дыгъуызты.

## Фиппаинæгтæ

*
Тлаттатæ

**Тлаттатæ** кæнæ **Тылаттатæ**, варианттæ: **Тладтатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Тлаттатæ, Тугъанатæ, Мамсыратæ, Есенатæ, Хъаныхъуатæ равзæрдысты иу фыдæлæй, йæ ном хуынд Хъамби. Тлаттатæ æмæ Къуындыхатæ сты Хъамбийы хистæр фырт Тлатты цæуæт. Æлдаттæ æмæ Тугъанатæ уыдысты Хъамбийы астæуккаг фырт Æлдатты цæуæт. Мамсыратæ, Есенатæ æмæ Хъаныхъуатæ та уыдысты Хъамбийы кæстæр фырт Знауыры цæуæт. Хъамби уыд Тæгайы хистæр фырт. Тæгайы кæстæр фырт та хуынд Сана. Уымæй равзæрд Тхостты мыггаг. Хъамби æмæ Санайы цæуæт сбирæ сты æмæ фæйнæрдæм фæлыгъдысты: Хъаныхъуатæ æрцардысты Уæллаг Хъобаны, Тлаттатæ — Дæллаг Хъобаны, Есенатæ — Уæллаг Санибайы, Къуындыхатæ — Дæллаг Санибайы, Тугъанатæ — Тменыхъæуы. Мамсыратæ, Æлдаттæ æмæ Тхосттæ баззадысты Дæргъæвсы цæргæйæ.

## Зындгонд Тлаттатæ
* Тлаттаты Беслæн
* Тлаттаты Чермен

## Фиппаинæгтæ

*
Хански, Аннæ

**Аннæ Хански** (; райгуырдис 1970-æм азы 6 сентябры Хельсинкийы) у финнаг зарæггæнæг. Йе ’мбæстон бирæ музыканттæй хъауджыдæр Аннæ зары финнаг æвзагыл, уый охыл фылдæр зындгонд у йæ райгуырæн бæстæйы.

Аннæ Хански у æндæр зындгонд зарæггæнæг — Сеппо Ханскийы чызг.

## Альбомтæ
* Anna Hanski (1989)
* Syksyiset unet (1991)
* Mä uskon joulupukkiin (1992)
* Jos et sä soita (1992)
* Odotan sua laiturilla (1993)
* Gypsies & Indians (1993)
* Sanat pienetkin (1995)
* Sydämessä asutaan (1996)
* Minä tahdon sinut (1999)
* Hyvä näin (2006)

## Æддаг æрмæг
* Финнаг фонетикæйы тыххæй Аннæ Ханскийы зарæджы дæнцæгыл 
* Аннæ Хански: иу зарæджы видео æмæ уый тыххæй комментарийтæ  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы зарæггæнджытæ
Категори:Хельсинкийы чи райгуырдис, уыдон
Ютерзен

**Ютерзен** () у сахар Германы цæгаты. Цæрынц дзы 18 мин адæймаджы (2015).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шлезвиг-Гольштейны сахартæ
Эчер

**Эчер** () у рагон хъæу Венгрийы, Будапештæй хуссармæ. Цæрынц дзы 3252 адæймаджы (2001). Сæ адамы хаттмæ гæсгæ хъæуы цæрджытæ сты венгриæгтæ æмæ словенæгтæ.

## Цæрджытæ

## Æддаг æрмæг
* Эчеры хъæуы сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венгрийы цæрæнрæттæ
Штат

**Штаттæ** ( «паддзахад, хицауиуæг») сты иуæй-иу федералон бæстæты административон хæйттæ. Зæгъæм, АИШ-ы 50 штаты ис. Штаты бартæ æмæ компетенци бæлвырд кæны паддзахады конституци.

Кæй сконды штаттæ ис, уыцы паддзахæдтæ сты:
* Австрали
* АИШ
* Бразили
* Инди
* Мексикæ

Штаты сæргълæууæг (губернатор) у адæмы æвзæрст кæнæ паддзахады хицауæй нысангонд, бæстæмæ гæсгæ.

Алы штатæн дæр ис парламенты уæлдæр палатæйы йæхи минæвæрттæ. Уыцы минæвæртты нымæц вæййы æмхуызон (АИШ, Бразили), кæнæ та цæрджыты нымæцимæ баст (Индийы афтæ у).

*
Атом

**Атом** (бердз. ἄτομος «фæдихгæнæн кæмæн нæй») у химион элементæн йæ лыстæгдæр хайыг чи у, æмæ йе ’ппæт миниуджытæ чи хæссы, уый. Атом арæзт у аппæй æмæ аппы алыварс чи зилдух кæны, уыцы электронтæй. Апп арæзт у протонтæ æмæ нейтронтæй. Протонтæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг, нейтрон у нейтралон. Атомтæ кæрæдзиимæ архайгæйæ аразынц молекулæтæ.

Хуымæтæг буаргъæд фæхицæнтæ вæййы иу типы атомтыл (кæд, зæгъæм, гелийы хуызæн иуатомон нæу, уæд), вазыгджын буаргъæд — цалдæр типы атомтыл.

Химион реакцийы фæрцы атом фæдихгæнæн нæй.

Категори:Хими
Категори:Физикæ
Кокойты Амандæйы хабар

**Кокойты Амандæ** () у Сан-Францискойы цур цæрæг АИШ-ы æмбæстаг. Чызг зындгонд сси видеороликы фæрцы, «12-азыккон чызг дзуры рæстдзинад Гуырдзыстоны тыххæй» ().

## Æрвитæнтæ
* Интервью телеуынæн канал Fox News'æн  
* Интервью телеуынæн канал Russia Today'æн 
* Хуссар Ирыстонæй чызг сси амырыкаг ног хабæртты телеуынæн рауагъдæн æнæхъæугæ уазæг // Первый канал, 2008-æм азы 15-æм августы 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цензурæ
Категори:Хуссар Ирыстон
Задæлески Нана

**Задæлески Нана**, ирон диал. **Задæлесчы Нана** у ирон адæмы цытджын нана, тæтæры ныббырсты рæстæджы сывæллæтты ирвæзынгæнæг.

## Истори
Нанайы таурæгъмæ гæсгæ, алантæ бирæ рæстæджы хъал кæмæй уыдысты, уыцы сæрибардзинад сын фæстагмæ рацыдис стыр фыдбылызмæ. Алы хæстыты чи бахсæст æмæ æгаддзинад сæ сæрмæ чи нæ хаста, уыцы адæм равзæрстой мæлæт цагъары царды бæсты.

1395-æм азы къулых Тимур, йæ бирæнымæцон æфсадимæ ныббырста аланты зæхмæ. Куыд зонæм, афтæ тæтæры разамонæг фыццаджыдæр цагъта, æртасын чи нæ куымдта, уыцы адæмты. Аланты разамонджытæ, кæд хицæнтæй уыдысты хъайтар æмæ æхсарджын, уæддæр уыцы заманты кæрæдзиуыл хорз нал хæцыдысты, алчи йæхи зондæй архайдта. Утæппæт æфсадты ныхмæ та иугай сæ бон уыдис æрмæстдæр тохы быдыры мæлæт ссарын. Афтæмæй Тимур ныццагъдта æгас алайнаг адæмы.

Дыууиссæдз азы фæстæ ма фæндагон историк Иосиф Барбаро фыста, бынæттон адæмы аланты тъæпæны кæй нал федта. Аланты бæстæйæ рауадис заууат тыгъд быдыр, кæцыйы парахатæй фенæн уыдис æрмæстдæр алайнаг обау-ингæнтæ. Адæмæй ма цы армыдзаг аирвæзт, уыдон сæхи бафснайдтой бæрзонд, æвадат хæххон кæмттæ æмæ лæгæтты. Уыцы бæрзæндтыл сарæзтой хъæутæ æмæ уым фæцардысты цалдæр æнусы.

Тимуры ныббырсты заманы хабæрттæ ирон адæмæй рох нæ уыдысты. Лæвæрдтой сæ фыдæй фыртмæ таурæгътæ æмæ зарджыты хуызы. Уыдонæй сæ зындгонддæр у «Задæлесчы Нанайы кадæг». Уыцы иумæ, у адæмы сæфты фæдыл зæрдæрыст хъарæг дæр. Фæлæ йæ сæйраг нысан у мæгуыр сидзæр сывæллæтты ирвæзынгæнæг Нанайæн æнустæм кад скæнын.

Алайнаг сылгоймаг сидзæр сывæллæттæй ма чи аирвæзт, уыдоны æртымбыл кодта, æмæ сæ знæгтæй æмбæхсгæйæ, æхсæвыгæтты акодта хæхбæстæм. Афтæмæй бахызтысты æфцæджы сæрты, æмæ Задæлесчы æрцардысты. Фæхаста сæ кæрдæджытæй æмæ хъæды зайæгойтæй. Куы рахъомыл сты, уæд скодтой бинонтæ, фæцыдысты фæйнæрдæм. Уыдонæй рацыдысты бирæ хъæутæ æмæ мыггæгтæ.

## Таурæгъæй скъуыддзаг

## Задæлесчы Нанайы бæрæгбон
Нана адæмæн ахæм уарзон уыд, æмæ, куы амард, уæд ын йæ хæдзарæй скодтой кувæндон. Æмæ уæдæй абонмæ Задæлескы алы аз дæр сусæны мæйы æртыккаг сабаты фæкæнынц йæ бæрæгбон. Куывд цæттæ кæнынц радыгай æртæ хæдзары. Уыцы æртæ хæдзары фæйнæ фысы саккаг кæнынц бæрæгбонмæ, сфыцынц бæгæны, рауадзынц арахъ. Бæрæгбон цæмæй аив, рæсугъд ацæуа, уый тыххæй се ’ппæт хъарутæй дæр бацархайынц. Чызг кæй хæдзары райгуырд, уый кувæндоны акæны кусарт. Бæрæгбоны хистæр ракувы сывæллæтты, рæзинаг фæлтæры цардамонды тыххæй, бафæдзæхсы сæ Нанайыл, цæмæй æнæниз, æнæфыдбылызæй рæзой, царды гуыргъахъ фæндæгтыл макæд фæкæлой. Балцы цæуынмæ чи фæхъавы, уыдон мысайнаг æмæ чъиритæ схæссынц кувæндонмæ, хистæр сылгоймаг скувы, цæмæй амондджын фæндагыл ацæуой, сæ къах дæр макæм бакъуырой, фæстæмæ сæ хæдзæрттыл дзæбæх, æнæнизæй сæмбæлой. Задæлескы Нанайы бæрæгбон фыццаджыдæр баст у сылгоймагимæ, фæкувынц уый амондæн, уый хорзæхæн, йæ хорз фидæнæн.

Цавæр уыдис Задæлесчы Нана, куыд хуындис йæ ном æмæ цы мыггагæй уыдис, уый бæрæг нæу.
Фæлæ Задæлески Нана адæмы зæрдæты баззадис æнусмæ. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Ирон æгъдæуттæ. Чиныг сарæзта Агънаты Гæстæн. Рецензенттæ Ходы Камал æмæ Чеджемты Геор. – Дзæуджыхъæу, «Урсдон», 1999 – 176 с.

Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Ирыстоны истори
Дыгуры район

**Дыгуры район**, дыг. **Дигори район** у район Цæгат Ирыстоны ныгуылæны. Районы административон центр у сахар Дигорæ.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Лувр

**Лувр** у кæддæры Францы къаролты галуан, уый мидæг ныртæккæ у зындгонд музей ( ). Парижы сæйрагдæр фенддæгтæй иу, уый æрбынат кодта Сенæйы рахиз былыл, сахары фыццæгæм зылды мидæг.

Скуыста: 1793 азы.

Фæзуат: 60 000 м².

2007-æм азы музейы уаттæ федтой 8 300 000 аивадуарзæджы.

Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Парижы музейтæ
Æнæкæрон къуырцдзæвæн

**«Æнæкæрон къуырцдзæвæн»** (уырыссагау *«Бесконечный тупик»*) у нырыккон уырыссаг фыссæг, историк æмæ публицист Дмитрий Галковскийы философион роман. Ныффыста йæ 1985–1988 азты. 1990-æм азты райдианы романы скъуыддзæгтæ ныммыхуыр кодтой цалдæр дæс журнал æмæ газеты. Фæлæ алыхуызон политикон æмæ идеологион аххосæгтæм гæсгæ чиныг æнæхъæнæй рауадзын рауагъдæдтæ нæ разы кодтой. Фыссæгæн йæхи загъдау, уацмыс мыхуыры рауадзын не сразы сты æдæппæтæй 20 рауагъдадмæ æввахс. Фæлæ фæстагмæ мыхуыргонд æрцыдис 1997-æм азы (тираж — 500 экземпляры), æцæг официалон мыхуыры нæ, фæлæ «самиздаты» хуызы. Дыккаг хатт æй рауагъдæуыд 1998-æм азы (тираж — 2000 экземпляры). Уый дæр уыдис «самиздатон» рауагъд. Чиныг мыхуыры рауадзыныл куыд архайдта, æппæт уыдæтты тыххæй автор йæхæдæг радзырдта сæрмагонд уацы. Фæстаг (æртыккаг) рауагъд мыхуыры рацыдис 2008-æм азы.

«Æнæкæрон къуырцдзæвæн»-æн ис вазыгджын структурæ. Роман фыст у гипертексты хуызы. Цымыдисаг у, уацмыс фæлдыст кæй æрцыдис электронон гипертекстты фæзынды бирæ раздæр.

Роман «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» арæзт у эссейæ (йæ сæргонд радта романæн йæ ном) æмæ эссейæн фыст 949 фиппаинагæй. Романы сæйраг хай у эссе нæ, фæлæ уыцы фиппаинæгтæ. Чиныг равзæрди фыссæджы боныгæй. Алы фиппаинаджы мидæг ис æрвитæнтæ иннæ фиппаинæгтæм, уыцы фиппаинæгты та — æрвитæнтæ аннæ фиппаинæгтæм, æмæ афтæ дарддæр. Афтæмæй чиныгкæсæг чиныг кæсгæйæ цæуы æрвитæнтæм гæсгæ иу фиппаинагæй иннæ фиппаинагмæ æмæ арфдæр ныгъуылы уацмысæн йæ къуырфытæм. Æмæ уый тыххæй автор йæ чиныг схуыдта «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» («Бесконечный тупик»), ома кæрон скæнæн кæмæн нæй, фæуæн кæмæн нæй ахæм къуырцдзæвæн (къуымау), лабиринт, «тупик». Уацмысы номы ма ис фæсномыг, аллегорион хъуыды. Уыцы хъуыды æвæрд ис романæн йæ мидисы. Цыбырæй зæгъгæйæ, эссе æмæ фиппаинæгты сæйрагдæр темæтæ сты Уæрæсе, уырыссаг истори, культурæ æмæ литературæ. «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» у номдзыд уырыссаг культурæйы аллегорион ном. Автор йæ чиныг фысгæйæ, чиныгкæсæг та чиныг кæсгæйæ ныгъуылынц уырыссаг культурæйы æгæрон фурды. «Æнæкæрон къуырцдзæвæн»-ы тæккæ æмбæлагдæр нæмттæ сты Розанов, Достоевский, Ленин, Набоков, Гоголь, Чехов æмæ æндæртæ.

Уæрæсейы бирæ зынгæ критиктæ æмæ литературæ иртасджытæм гæсгæ «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» у XX æнусы уырыссаг литературæйы тæккæ ахсджиагдæр æмæ ахадгæдæр уацмыстæй иу.

## Æрвитæнтæ
* «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» гипертексты хуызы.

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уырыссаг литературæ
Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ
Алагиры район

**Алагиры район** у Цæгат Ирыстоны муниципалон район. Йæ административон центр у Алагир.

## Æрдз
Алагиры районы фылдæр хай у хохы. Ис дзы бирæ рæсугъд æмæ бæрзонд цъуппытæ: Зæрæмæджыхох, Тъепле, Хъæриу æмæ æндæртæ.

File:Alagirskoe 28apr2011.jpg|Уалдзæг
File:Mizur 13okt2010.jpg|Мызур
File:Alagirskoe tonnel 15aug2009.jpg|Алагиры районы бирæ тъунелтæй иу

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Араббаг æвзаг

**Араббаг æвзаг** (, *al-luġa al-ʿarabiyya*) у Азийы æмæ Цæгат Африкæйы æвзаг. Æдæппæт дзурджыты нымæц: 260—323 млн.

Нырыккон араббаг æвзаджы ис 5 диалектон къорды, кæцыты лингвистикæйы цæстæнгæсæй æвзæгтæ дæр рахонæн ис:
* Магрибаг диалектты къорд,
* Мысираг-судайнаг къорд,
* Сириаг-месопотаймаг къорд,
* Аравиаг къорд,
* Мидазиаг къорд.

Литературон формæ у иумæйаг, фæлæ фылдæр адæм сæ хуымæтæг царды дзурынц бынæттон диалекттыл. Утæппæт диалектыл чи дзуры, уыцы этникон къордтæ иугæнæг фактортæй иу у исламы традици.

мини|галиу|300px|Араббаг æвзаджы ахæлиу. Кæрдæгхуыз сты бæстæтæ, кæцыты араббаг у иунæг официалон æвзаг; æрвхуыз — кæцыты у официалон æвзæгтæй иу

*
Фыййагдон

**Фыййагдон** кæнæ **Фиййагдон**, **Фиййаджы дон**, **Фыййаджы дон** () у Цæгат Ирыстоны цæугæдон. Йæ дæргъ у 74 километры. Куырттаты комы сæйрагдæр дон у. Кæлы Алагиры районы, Горæтгæроны районы, Æрыдоны районы.

## Фæрсагдæттæ
* Æхсауы дон
* Быгъуылты дон 
* Джизидон 
* Дзамарасы дон
* Карцадон
* Къорайы дон 
* Лахъон дон 
* Майрæмададжы дон
* Сагдары дон
* Тæгæрдон
* Хайдон
* Хæныггомы дон
* Хæрисдон
* Цъæззиуы дон
* Цъæритдон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Дигорæ

**Дигорæ**, **Дыгурыхъæу** дæр, () у Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы иунæг сахар æмæ административон центр.

Хъæуы раздæры нæмттæ: **Чырыстонхъæу**, дыгуронау: **Киристонгъæу**.

## Дигорæйы чи райгуырд, уыцы зындгонд адæм
* Малиты Геуæрги
* Æбаты Æхсарбег

## Фиппаинæгтæ

*
Заводы посёлок

**Заводы посёлок** () у Цæгат Ирыстоны посёлок, Дзæуджыхъæуы горæтгæрон. Цæрынц дзы 16,1 мин адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Пушкин, Александр Сергейы фырт

**Пушкин Александр Сергейы фырт** (; райгуырдис 1799 азы 6 июны, Мæскуыйы — амардис 1837 азы 10 февралы, Бетъырбухы) у зындгонд уырыссаг поэт, драмæтæ фыссæг æмæ прозаик. Уырыссаг литературон æвзаджы реформатор дæр æй хонынц.

Пушкины йæ царды рæстæг дæр хуыдтой «гений», йæ амæлæты фæстæ та сси уырыссаг поэттæй стырдæр, нырмæ дæр йæ кад баззæйы.

## Уацмыстæ

### Поэмтæ
* Руслан æмæ Людмилæ (1817—1820)
* Кавказаг уацайраг (1820—1821)
* Гавриилиадæ (1821)
* Вадим (1821—1822)
* Абырæг æфсымæртæ (1821—1822)
* Бахчисарайы фонтан (1821—1823)
* Цигайнæгтæ (1824)
* Граф Нулин (1825)
* Полтавæ (1828—1829)
* Тазит (1829—1830)
* Коломнæйы гыццыл хæдзар (1830)
* Езерский (1832)
* Анджело (1833)
* Æрхуы барæг (1833)

### Роман-æмдзæвгæ
* Евгений Онегин (1823—1832)

### Драмон уацмыстæ
* Борис Годунов (1825)
* Чъынды хотыхдар (1830)
* Моцарт æмæ Сальери (1830)
* Дуры уазæг (1830) 
* Пир во время чумы (1830)
* Донычызг (1829—1832)

## Пушкины ном мысгæйæ
Пушкины ном хæссынц Бетъырбухы сконды сахар Пушкин æмæ Мæскуыйы облæсты сахар Пушкино.

Уæрæсейы дæсгай скъолатæ хæссынц поэты ном, уыдоны ’хсæн Цæгат Ирыстоны — астæуккаг скъола № 7 (Дзæуджыхъæу) æмæ астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг).

## Æддаг æрмæг
* Цгъойты Хазби. Пушкин. Йæ алайнаг туг æмæ йæ байзæддæгтæ (Пушкины царды афыст) // «Рæстдзинад»

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Уырыссаг поэттæ
Категори:Уæрæсейы поэттæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Высоцкий, Владимир Семёны фырт

**Высоцкий Семёны фырт Владимир** (; 25 январы 1938 — 25 июлы 1980) у зындгонд советон уырыссаг поэт, актёр æмæ зарæггæнæг. ССРЦ-ы Паддзахадон премийы лауреат (1987-æм азы, мæлæты фæстæ).

Уыдис кинойы æмæ Таганкæйы театры актёр. Ныгæд æрцыдис Мæскуыйы Ваганьковойы уæлмæрдты.

## Æрвитæнтæ
* В. Высоцкийы уацмысты тæлмацтæ æндæр æвзæгтæм

## Фиппаинæгтæ

Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уырыссаг поэттæ
Категори:Уæрæсейы актёртæ
Категори:Советон Цæдисы паддзахадон премийы лауреаттæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Абхаз (нысаниуджытæ)

Абхаз нысан кæны:
* Абхаз, Кавказы бæстæ
* Абхазаг адæмы иумæйаг ном
Мæздæджы район

**Мæздæджы район**, дыгур. **Мæздæги район** () у миниципалон район Цæгат Ирыстоны. Йæ административон центр у Мæздæг. 

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Горæтгæрон район

**Горæтгæрон район** () у Цæгат Ирыстоны скæсæйнагдæр район. Йæ фæзуат у 1,46 мин кв. км. Йæ административон центр у Октябрыхъæу. Цæрджытæ: 101,6 мин адæймаджы (2020).

1992-æм азы уый сси ирон-мæхъхъæлон конфликты аххос. Уыцы конфликт бынтон æрфидауын нырмæ нæ бантыстис.

## Цæрджытæ

## Административон дих
Районы административон дих у ахæм:
* Æрхонкæйы хъæууон цæрæнран (станицæ Æрхонкæ)
* Дæллаг Санибайы хъæууон цæрæнран (Дæллаг Саниба)
* Дæргъæвсы хъæууон цæрæнран (Дæргъæвс, Фæзыхъæу, Ламардон, Джимара, Хъахъхъæдур)
* Донгæроны хъæууон цæрæнран (Донгæрон)
* Джызæлы хъæууон цæрæнран (Джызæл)
* Иры хъæууон цæрæнран (Ирыхъæу)
* Камбилеевкæйы хъæууон цæрæнран (Камбилеевкæ)
* Комгæроны хъæууон цæрæнран (Комгæрон)
* Куырттаты хъæууон цæрæнран (Куырттат, Дачнæй)
* Майскæйы хъæууон цæрæнран (Майскæй)
* Михайловскæйы хъæууон цæрæнран (Михайловскæй, посёлок Алханчурт, посёлок Первомайский)
* Ногиры хъæууон цæрæнран (Ногир)
* Октябрыхъæуы хъæууон цæрæнран (Октябрыхъæу)
* Сунжæйы хъæууон цæрæнран (Сунжæ)
* Тарскæйы хъæууон цæрæнран (Тарскæй)
* Уæллаг Санибайы хъæууон цæрæнран (хъæу Уæллаг Саниба)
* Хъæрмæдоны хъæууон цæрæнран (Хъæрмæдон, Хохы Саниба, Уæллаг Хъæни, Дæллаг Хъæни, Тменыхъæу)
* Хъобаны хъæууон цæрæнран (Хъобан)
* Черменыхъæуы хъæууон цæрæнран (Черменыхъæу, Новое)

## Фиппаинæгтæ

*
Æрыдоны район

**Æрыдоны район** () у Цæгат Ирыстоны муниципалон район. Йæ административон центр у Æрыдон. Æрыдоны район у Цæгат Ирыстоны иунæг район, Уæрæсейы æндæр регионтимæ арæн кæмæн нæй, ахæм.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Æрыдон (цæугæдон)

**Æрыдон** () у Цæгат Ирыстоны цæугæдон. Йæ дæргъ у 102 километры, бассейны фæзуат — 2700 км². Æрыдон галиуырдыгæй бакæлы Теркмæ.

Æрыдоны былтыл цæуы ахсджиаг фæндаг, кæцы иу кæны Цæгат æмæ Хуссар Ирыстон.

## Этимологи

Традицион тæлмацмæ гæсгæ, ном *Æрыдон* нысан кæны *æрра дон*. Афтæ хуыйны цæугæдон йæ ахастмæ гæсгæ — арæх раивылы æмæ фæндæгтæ, хидтæ, донбыл цы хæдзæрттæ и, уыдон ахæссы.

*
Достоевский, Фёдор Михаилы фырт

**Достоевский Михаилы фырт Фёдор** (; райгуырдис 1821 азы 30 октябры (11 ноябры) Мæскуыйы — амардис 1881 азы 28 январы (9 февралы) Бетъырбухы) у зындгонд уырыссаг фыссæг æмæ хъуыдыгæнæг.

Йæ фыд Андрейы фырт Михаил уыд дохтыр æмæ куыста рынчындоны мæгуыртæн. Йæ мад Фёдоры чызг Мария (йæ чызгон мыггаг Нечаева) уыд сæудæджерты мыггагæй. Фёдор уыд авд сабитæй дыккаг сывæллон.

Иу æнхъæлцмæ гæсгæ Фёдоры фыды къабæзты зæхмулк уыд Белоруссийы. Уыцы зæхмулк 1506-æм азы кæфты мæйы æхсæзæм боны, фыдыбæстæйы раз сгуыхтдзинæдты тыххæй, æлдарæй райста бардарын Ртищев Иваны фырт Данилæ. Уæдæй фæстæмæ Ртищев æмæ йæ бындартæ хуындысты куыд Достоевский бинонтæ.

Фёдорыл фынддæс азы куы сыххæст, уæд йæ мад тарнизæй амард æмæ фыд арвыста йæ дыууæ хистæр фырты Фёдоры æмæ Михаилы (кæцы фæстæдæр фыссæг сси) Костомаровы пансионатмæ Бетъырбухмæ. 1837-æм аз сси фыссæгæн ахъаззаг датæ. Уый уыд йæ мады мæлæты аз, Пушкины (кæй сфæлдыстадимæ уый уыд зонгæ йæ сывæллоны бонтæй) мæлæты аз, уый æддейы 1837-æм азы Фёдор ралыгъд Бетъырбухмæ. 1839-æм азы фыссæгæн фехъусын кодтой йæ фыды амарды тыххæй: хъазайраг зæхкусджытæ Михаилы амардтой.

Достоевский æфсæддон службæйæ ауагъды иу аз агъоммæ фыццаг хатт ратæлмац кодта æмæ мыхуыры рауагъта Бальзакы «Евгения Гранде» (1843). Афæдз фæстæдæр рацыд йæ фыццаг уацмыс «Мæгуыр адæм», æмæ уайтагъд Фёдор сси разагъд фыссæг. Виссарион Белинский стыр аргъ скодта ацы уацмысæн. Фæлæ иннæ чиныг «Цæрмыстыгъд» сымбæлд нембарыныл.

«Урс æхсæвты» мыхуыры рауагъды фæстæ Достоевскийы æрцахстой, уымæн æмæ уыд «Петрашевскийы хъуыддагимæ» баст. Тæрхон ын рахастой мæлæтæй æфхæрд цыппурсы мæйы дыууын дыккæгæм бон Семёновский плацыл. Фæлæ фæстаг уысмы зылынгæндтæн фехъусын кодтой, сæ фыдракæнд сын хицауад кæй ныббарста, уый. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Уæрæсейы империйы фысджытæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Рейкьявик

**Рейкья́вик** () у Исландийы сæйраг сахар æмæ дунейы æппæты цæгатагдæр национ сæйраг сахар. Йæ фæзуат у 274,5 км². Цæрынц дзы 134 мин адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

*
Тарскæй

**Тарскæй**, вариант **Тарскæ** (;  — ирон вариант: *Ангуст*) у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу. Цæрынц дзы 2,7 мин адæймаджы (мæхъхъæл æмæ ирæттæ).

Станицæ Тарскæй уыцы бынаты фæзындис 1861-æм азы, уый баст уыдис, фидар Дзæуджыхъæуæн сахары статус кæй радтой, уыимæ. Сахармæ ’ввахс Терчы галиу былыл цы станицæ уыдис (Владикавказская), уый цæрджытæ ралидзын кодтой ног бынатмæ. Тарскæйы агауы цы мæхъхъæлон цæрджытæ уыдысты, уыдон та ралидзын кодтой быдырмæ 1860-æм азы.

1920-æм азы советон хицауады барамындмæ гæсгæ хъазахъхъаг цæрджыты ралидзын кодтой бæстæйы цæгатмæ, Тарскæйы та æрцæрын кодтой мæхъхъæлæтты. 1944-æм азы, мæхъхъæлон адæмы депортацийы фæстæ, афтид хъæумæ æрцæрын кодтой ирæтты. Реабилитацийы фæстæ Тарскæйы цæрынц ирæттæ æмæ мæхъхъæлæттæ, иуæй-иу иннæ хъæуты хъауджыдæр цардысты æмæ ныр дæр цæрынц хицæн сыхты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Бах, Иоганн Себастьян

**Иога́нн Себастья́н Бах** (; 1685-æм азы 31 мартъийы Эйзенахы, Саксен-Эйзенах — 1750-æм азы 28 июлы Лейпциджы, Саксони) у номдзыд немыцаг композитор, бароккойы дуджы минæвар, фортепианойы æмæ органы виртуоз. Иуæй-иу иртасджытæ йæ хонынц историйы стырдæр композитор. Йæ куыстытæ стыр тæваг дардтой ног композиторты фæлтæртыл, зæгъæм, Бетховен æмæ Моцартыл.

Йæ царды дæргъы Бах ныффыста 1000 уацмысæй фылдæр музыкæйы алы жанры, оперæйæ æддæмæ. Фæлæ æппæтæй зындгонддæр сты йæ органы куыстытæ. Æндæртæ та йæ амæлæты онг афтæ зындгонд нæ уыдысты, æмæ сæ зыдтой æрмæст музыкæ уарзджыт чысыл хай. Йæ амæлæты фæстæ та цасдæр рæстæджы дæргъы уыдысты рохуаты. Фæлæ цалдæр дæс азы фæстæ, Венæйы классикон скъолайы композитортæ йæ уацмыстимæ кусын куы райдыдтой, стæй Феликс Мендельсон йæ уацмыс «Matthäus-Passion» Берлины куы равдыста, уæд дзыллæмæ фæзындис Бахы музыкæмæ интерес, æмæ азæй-азмæ кодта уæрæхдæр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *И. Н. Форкель.* О жизни, искусстве и произведениях Иоганна Себастьяна Баха. М.: Музыка, 1987.
* *А. Швейцер.* Иоганн Себастьян Бах. М.: Музыка, 1965, М.: Классика-XXI, 2002, 2011.
* *[[Друскин, Михаил Семёны фырт|М. С. Друскин]].* Иоганн Себастьян Бах. М.: Музыка, 1982.
* М. Лебуше. Бах. (Серия ЖЗЛ. Малая серия) М.:Молодая гвардия. 2015.

Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Германы композитортæ
Категори:Эйзенахы чи райгуырдис, уыдон
Венæ

**Ве́нæ** () у Австрийы сæйраг сахар. Йæ фæзуат у 414,90 км². Цæрынц дзы 1,6 милуан адæймаджы (2008).

## Галерей

Wien-vom Oberen Belvedere-120-2009-gje.jpg|
Wien-Hofburg-112-Amalienburg-Franz I-2008-gje.jpg|
Wien-Karlskirche-16-2007-gje.jpg|
Wien-Parlament-130-Brunnenfiguren-2008-gje.jpg|
Wien-Rathaus-114-2008-gje.jpg|
Wien-Schoenbrunn-114-Garten-2007-gje.jpg|
Wien-Zentralfriedhof-10-russische Kapelle-2008-gje.jpg|
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|


## Фиппаинæгтæ

*
Брюссель

**Брюссе́ль** ( ,  ) у Бельгийы сæйраг сахар. Йæ фæзуат у 161,4 км². Цæрынц дзы 1,07 милуан адæймаджы (2008).

## Транспорт

## Фиппаинæгтæ

*
Михайловскæй

**Михайловскæй** (, ) у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Цæрынц дзы 10,2 мин адæймаджы.

## Истори
Уыди немыцаг колони, цардысты дзы немыц, уымæ гæсгæ йæ хонынц **Колонкæ**.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Змейкæ

**Змейкæ** () у Цæгат Ирыстоны Кировы районы станицæ. Цæрынц дзы 6,8 мин адæймаджы (2013).

## Этимологи
Адæмон этимологимæ гæсгæ кæлмытæ Змейкæйы арæх уыд, æмæ йæ уымæ гæсгæ схуыдтой афтæ.

## Кæс ноджы
* Змейкæйы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кировы районы цæрæнрæттæ
Медведев, Дмитрий Анатолийы фырт

**Медведев Анатолийы фырт Дмитрий** (; райгуырдис 1965-æм азы 14 сентябры Ленинграды) у политикон æмæ паддзахадон архайæг, юридикон зонæдты кандидат, 2008-æм азы 7 майæй — 2012-æм азы 7 майы онг уыдис Уæрæсейы æртыккаг президент, уыцы азы 8 майæ 2020-æм азы 16 январы онг та уыдис хицауады сæрдар. Йæ кармæ гæсгæ у Уæрæсейы тæккæ æрыгондæр сæргълæууæг (1917-æм азæй ныры онг).

Райгуырдис Ленинграды, каст фæцис скъола, университеты райста юристы дæсныйад. Куыста сахары администрацийы æмæ кастис лекцитæ Бетъырбухы паддзахадон университеты юридикон факультеты. 1999-æм азæй фæстæмæ кусы Мæскуыйы.

Медведев у уырыссаг. Йæ фыдæлтæ, мады мыггагæй æмæ фыды мыггагæй дæр, уыдысты Курсчы губернæйы зæхкусджытæ. Йæ фыд — Афанасийы фырт Анатолий (1926—2004) — Ленсоветы номыл Ленинграды технологион институты профессор. Йæ мад — Вениамины чызг Юлия (р. 1939) — филолог, ахуыргæнæгæй куыста Герцены номыл Педагогон институты, фæстæдæр та — куыд музейы экскурсиамонæг.

2008 азы 26 августы Дмитрий Медведев бафыста дыууæ барамынды: «Республикæ Абхаз банымайыны тыххæй» æмæ «Республикæ Хуссар Ирыстон банымайыны тыххæй». Уыцы бармындтытæм гæсгæ Уæрæсейы Федераци уыцы дыууæ республикæйы базыдта куыд «суверенон æмæ хæдбар паддзахад».

Дмитрий Медведев активонæй пайда кæны интернетæй. Ис ын видеоблог. Кæд йæхæдæг комментаритæм дзуапп нæ дæтты, йæ администрацийы кусджытæ комментаритæ кæсынц æмæ интернеты пайдагæнджытæ ныридæгæн иуæй-иу хатт Медведевы блогмæ бахæссынц сæ хъæстытæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Уæрæсейы президенттæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Гагарин, Юрий Алексейы фырт

**Юрий Алексейы фырт Гагарин** (; райгуырдис 1934-æм азы 9 мартъийы — амардис 1968-æм азы 27 мартъийы) у советон (уырыссаг) тæхæг-космонавт æмæ, адæймæгтæй космосмæ фыццаг хатт чи атахтис, уый.

Гагарин райгуырдис зæхкусджыты бинонты ’хсæн, Клушинойы хъæуы сахар Гжатскмæ (ныры Гагарин) æввахс. Йæ сабийы бонтæ йæ райгуырæн хъæуы арвыста, 1941-æм азы 1 сентябры бацыдис скъоламæ, фыццаг къласмæ. Фæлæ уыцы аз 12 октябры хъæу байстой Æртыккаг Рейхы æфсæддонтæ, æмæ ахуыртæ ныллæуыдысты. 1943-æм азы 9 апрелы хъæу ссæрибар кодтой сырхæфсæддонтæ, æмæ скъола скуыста ногæй.

1945-æм азы 24 майы Гагарины бинонтæ ралыгъдысты Гжатскмæ.

Гагарин сси хæстон тæхæг, æмæ йæ иннæ кандидаттæй равзæрстой дунейы фыццаг космонавт суæвынмæ. 1961-æм азы 12 апрелы уый бакодта историйы фыццаг тахт космосмæ.


Ныв:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964
Ныв:1976 4569.jpg|1976
Ныв:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|2009
Ныв:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|2011
Ныв:RR3009-0012R Soviet Union-1981-Coin-1-20 Years Anniversary of First Human Flight in Space.jpg|Юрий Гагарин, 1 сом
Ныв:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|2001
Ныв:RR5714-0010R.png|2011
Ныв:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011


## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы космонавттæ
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Грекъаг æвзаг

**Грекъаг æвзаг** (**бердзенаг**, **бердзейнаг** дæр æй хонынц; грекъагау  кæнæ  дæр) у Грекъ æмæ Кипры паддзахадон æвзаг. Мадæлон æвзаг кæмæн у, уыдоны нымæц хæццæ кæны 12 милуанмæ. Грекъаг æвзаджы ахадындзинад Балканы регионы ногæй фæфылдæр ис — æппæты зынгæдæр Албани, Болгари æмæ Румынийы.

Грекъагау ма дзурынц стыр диаспорæйы минæвæрттæ дæр — АИШ, Австрали æмæ Канадæйы.

Грекъаг у дунейы рагондæр фысгæ æвзæгтæй иу. Грекъаг алфавитæй равзæрди кириллон алфавит (уыимæ ирон абетæ дæр).

## Уыимæ кæс
* Рагон грекъаг æвзаг
* Понтаг æвзаг
* Димотикæ
* Койне
* Кафаревусæ
* Грекъаг ном

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ
Испайнаг æвзаг

**Испайнаг æвзаг**, вариант: *испаниаг æвзаг* (*español, castellano*) у испайнæгты æвзаг. Дунейы тынг ныххæлиу и. Дзурджыты фылдæр хай цæрынц Хуссар æмæ Централон Америкæйы.

Испайнаг у ИНО-йы æхсæз официалон æвзагæй иу.

## Испайнаг нæмттæ

Испайнаг традицимæ гæсгæ æххæст номы мидæг фыссынц æрмæст фыды мыггаг нæ, фæлæ мады мыггаджы ном дæр. Мойджын сылгоймæгтæ уыцы дыууæ мыггæгты фæстæ афтæуынц сæ лæджы мыггаг дæр (*de* раздзырдимæ, ирон гуырынон хауæны аналог). Зæгъæм, Никарагуæйы ус-президент Виолетæ Чаморройы æххæст ном у *Виолетæ Барриос Торрес де Чаморро* (*Violeta Barrios Torres de Chamorro*), ома йæ фыд Барриосы мыггагæй уыд, йæ мад — Торресы мыггагæй, йæ лæг та — Чаморройы мыггагæй. 

## Кæс ноджы
* Испанийы æвзæгтæ
* Портуньол

## Фиппаинæгтæ

*
Æрхонкæ

**Æрхонкæ**, раздæры ном — **Къардон** (, *Архонка* дæр) у Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы станицæ Джызæлдоны былтыл, кæддæры Орджоникидзейы районы административон центр. Цæрынц дзы 7,8 мин адæймаджы (2005).

Станицæйы бындур сæвæрдтой Чысыл Уæрæсейы хъазахъхъаг полчъы хъазахъхъæгтæ 1838-æм азы. XIX æнусы дзы куыста æмбæрзæн агуритæ уадзæн завод, цæугæдоныл цалдæр куыройы.

Станицæйы æфсæддонты ’хсæн уыдысты Георгийы дзуары æртæ æххæст кавалеры: Сергей Богомаз, Илларион Бондарев, Стефан Калашников. Революцийы фæстæ архонскæйæгтæ хæцыдысты большевикты ныхмæ. 1920 азы станицæйы атаман Павел Василенко кæдæмдæр фесæфти æмæ фæстæдæр большевикты цур скуыста. 1920 азы 18 январы хъазахъхъ равзæрстой Григорий Кикоть куыд сæ ног атаман. Афтæмæй Кикоть сси Æрхонкæйы фæстаг атаман. Уыцы азы 24 мартъийы сырхæфсæддонтæ байстой станицæйы.

Станицæйы цæрджытæй 70% сты уырыссæгтæ (сæ фылдæр хъазахъхъаг равзæрдæй), 27% — ирæттæ, 3% — иннæтæ.

## Культурæ
Æрхонкæйы ис Культурæйы хæдзар, сывæлæтты музыкалон скъола, библиотекæ æмæ Спорты галуан.

Æрхонкæйы хъазахъхъæгтæ хъахъхъæнынц сæ зарæджы традицитæ: ис дзы дыууæ зындгонд коллективы — Хъазахъхъаг адæмон хор æмæ Хъазахъхъаг зарæджы ансамбль «Станицæ».

## Къамтæ

File:Arxonskaja-vjezd.jpg|Станицæмæ бацæуæн
File:Arxonskaja-staraja-shkola.jpg|Зæронд скъолайы агъуыст
File:Arxonskaja-s-polej.jpg|Станицæйы уынд быдырæй
File:Arxonskaja, North Ossetia.jpg|Станицæйы бон (1998)


## Æддаг æрмæг
* Æрхонкæйы тыххæй сайт 
* Артдзæст. Архонская

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Сомихаг æвзаг

**Сомихаг æвзаг** () у скæсæйнаг индоевропæйаг æвзæгтæй иу, ис æм иумæйаг миниуджытæ балтаг, славяйнаг æмæ ирайнаг æвзæгтимæ.

Индоевропæйаг æвзæгты ’хсæн у тæккæ рагондæр фысгæ æвзæгтæй иу. Сомихаг алфавит сарæзта Месроп Маштоц 405—406 азты. Фыццаг журнал сомихагау — «Аздарар» («Уацхæссæг») — мыхуырæй рацыд Мадрасы (Инди) 1794-æм азы.

Рагон сомихаг тæлмацты фæрцы аирвæзтысты иуæй-иу рагон бердзенаг тексттæ. Сомихаг уацфыстытæ сты Кавказы историйы иртасынæн тынг ахъаззаг.

2005 азы сомихæгтæ сæ фыссынады 1600 азы бæрæгбон кодтой.

## Фонологи
Сомихаг æвзаджы фонологийы ис 6 хъæлæсон фонемæйы æмæ 30 æмхъæлæсон фонемæйы.

## Диалекттæ

Дыууæ сомихаг диалектон къордæй иу (скæсæйнаг, «ашхарабар») у нырыккон Сомихы паддзахадон æвзаджы бындур. Ныгуылæн диалекттыл дзурынц диаспорæйы сомихæгтæ АИШ æмæ Европæйы.

## Абетæ

## Литературæ
Нырыккон литературон сомихаг æвзаджы бындурæвæрæг уыд Абовян Хачатур, фыссæг æмæ этнограф.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ
Категори:АИШ-ы æвзæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны æвзæгтæ
Категори:Сомихы æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Джызæлдон

**Джызæлдон** () у Цæгат Ирыстоны цæугæдон. Йæ дæргъ у 81 километры. Джызæлдон галиуырдыгæй бакæлы Теркмæ.

Дæргъæвсы комы цæугæдоны ном у **Стырдон** кæнæ **Дæргъæвсы дон**.

## Фæрсагдæттæ
* Гæналдон
* Джысджиуы дон
* Табылдон
* Уæллагдон
* Цъата дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ
Категори:Хъобангом
Хуссар Ирыстоны хæст (2008)

thumb|Хæсты картæ
**Хуссар Ирыстоны дыккаг хæст** (уырыссагау æй фæхонынц *Фондзбонон хæст* дæр, гуырдзиаг историографи йæ хоны *Уæрæсейы-Гуырдзыйы хæст*) уыд 2008-æм азы сæрды. 7 августы æхсæвыгон гуырдзиаг салдæттæ бабырстой Цхинвалмæ. Уыдон парахатæй пайда кодтой артиллери æмæ танктæй, уыцы бабырсты рæстæг амардысты Цхинвалы цæрджытæй бирæ, хæлд кæнæ сыгъд æрцыдысты бирæ амаддзæгтæ.

2008-æм азы 8 августы Уæрæсейы æфсад æрбацыдис Хуссар Ирыстонмæ æмæ ссæрибар кодта йæ сæйраг сахар, стæй Республикæйы алы район дæр (уыимæ Ленингоры район, кæцыйæн йæ фылдæр хай хæсты агъоммæ Республикæйы хицæуады дæлбар нæ уыдис).

Уæрæсейы æфсад æмæ Хуссар Ирыстоны æфсæддонтæ бырстой размæ, байстой Гур æмæ ныппырх кодтой Гуырдзыстоны æфсаддон базæтæй бирæ.

Уыцы хæсты фæдыл Уæрæсейы Федераци (йæ президенты барамындтытæй) Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Абхазы Республикæйы хæдбардзинад банымадта.

Уыцы республикæты цы Тбилисы дæлбар территоритæ ма уыдысты (Ленингоры район, Цхинвалы районы гуырдзиаг хъæутæ æмæ «Уæллаг Абхаз»), уыдон бынæттон хицауæдтæм бахаудысты. Афтæмæй 2008-æм азы сæрды фæстæ Гуырдзыстоны кæддæры автономитæ Хуссар Ирыстон æмæ Абхаз сæ советон рæстæджы арæнтæм бацыдысты.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
;Видео
* Georgian War Documentary -- 08/08/08 (48:31)

Категори:Хæстытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны истори
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Абхазы истори
Хæрисджын

**Хæрисджын** у Куырттаты комы хъæу. Йæ цуры Уæлладжыргоммæ ахизæн — Æрхоны ’фцæг.

Хæрисджынæй фалæмæ Куырттаты комы райдайы паддзахадон арæны бæрæгзæхх.

## Истори
1854-æм азы Хæрисджины уыдис 18 хæдзары æмæ 170 цæрæджы.
Уыдон уыдысты: Гуытъиатæ, Мырзагантæ, Цгъойтæ, Тогъатæ, Джигатæ, Елойтæ, Дзоккатæ.

Хæрисджины ма абон цæргæйæ баззадысты Цгъойты Мырзахъы бинонтæ, Мырзаганты Таймураз æмæ Дзукъаты Росе.

## Мыггæгтæ
Хæрисджины цардысты Гæгуылатæ, Гуытъиатæ, Дулатæ, Дзестелтæ, Бытъæтæ, Хуылатæ, Быдтатæ, Гусатæ, Жигатæ, Цгъойтæ, Тегкатæ, Тебиатæ, Къарджиатæ, Цæлыккатæ, Хъаныхъуатæ, Хъазахтæ, Мырзагантæ, Мæрзойтæ, Елойтæ, Азнауртæ.

Æндæр ратæдзæнтæм гæсгæ Хæрисджыны цардысты Азнауыртæ, Æрчъынатæ, Бицъитæ, Гæгойтæ, Гуытъиатæ, Джигатæ, Дзангуыбеккатæ, Дзоккатæ, Елойтæ, Мырзагантæ, Текъатæ, Цгъойтæ, Цъæриттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Куырттаты ком
Уæллаг Мызур

**Уæллаг Мызур** у хъæу Цæгат Ирыстоны Уæлладжыры комы, Урсхохы рæбын. Рагон заманы, Мызуры посёлочы (Æрыдоны галиу фарсыл) фæзынды размæ хуындис **Мызур**. Йæ фарсмæ цы чысыл хъæутæ уыди, уыдонимæ та æмбырдæй — **Стыр Мызур**. Ис дзы историон æмæ архитектурон цыртдзæвæнтæ — зæппæдзтæ, мæсгуытæ, 1890 азы арæзт аргъуан.

Уæллаг Мызуры цы сывæлæттæ цæрынц, ахуырмæ Мызуры посёлокмæ фæцæуынц.

## Истори
Æрыдоны доны галиу фарсæй фæндагмæ бæрзонд къæдзæхы сæрæй коммæ æмæ Уæлладжыры бирæ хъæутæм зынынц авдуæладзыгон дыууæ мæсыджы. Уыдон сты Стыр Мызуры цæрджытæ Дзуццатæ æмæ Таматы хъахъхъæнæн мæсгуытæ.

Стыр Мызуры алыварс чысыл кæмтты, уæлвæзты æмæ хæхты рæбынты апырх сты Мызуры æхсæнады хъæутæ: Ксурт, Ногхъæу, Сахæгкатæ, Сулартæ, Гусойтæ, Мызур, Уæллаг хъæу æмæ Дæллаг хъæутæ.

## Мыггæгтæ
Стыр Мызуры, Мызуры, Уæллаг хъæуы æмæ Дæллаг хъæуты цардысты Сидæмоны, Цъæхилы æмæ Цæразоны къабæзтæ: Зæнджиатæ, Сохитæ, Гæлæутæ, Хацъæтæ, Таматæ, Бутатæ, Къодотæ, Сулартæ, Мæрзойтæ, Габолатæ, Гадзалтæ, Таболтæ, Хохтæ, Саулатæ, Елойтæ, Хæмæтæтæ, Гусойтæ, Дзиуатæ, Быгъуылтæ, Æфсæрæгтæ, Тогызтæ, Хацъæтæ, Багъратæ, Габысатæ, Сæлбитæ, Бицъотæ, Дзуццатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æддаг æрмæг
* Уæллаг Мызур. Фæрдгуытæ
* Зиу. Уæллаг Мызур
* Уæллаг Мызур | Фæрдгуытæ

## Къамтæ
thumb|400px|left|Сохиты дур æмæ Хоры-Уациллайы дзуар (ногарæзт)

Категори:Уæлладжыргом
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уæлладжыргом

**Уæлладжыргом**, **Уæлладжыры ком**, **Уæлладжыр** ис Цæгат Ирыстоны, цæугæдон Æрыдоны дæргъмæ. Уыцы комы цæуы Уæлладжыры фæндаг, ис дзы ирон адæмы истори æмæ культурæйы фенддæгтæ.

## Географи
Уæлладжыргом райдыдта Алагиры сæрмæ æмæ фæци Буроны.

## Уæлладжыры æхсæнад
Уæлладжыры æхсæнад у Цæгат Ирыстоны æхсæнадæй иу. Уæлладжырæгты скæсæйнаг сыхæгтæ сты куырттатæгтæ, ныгуылæйнаг сыхæгтæ — дыгур, сæ хуссайраг сыхæгтæ та — туалтæ. Уæлладжыры æхсæнад Ирыстоны нымад уыдис æппæты рагондæр æхсæнадыл. Адæмон таурæгътæм гæсгæ, иннæ ирон æхсæнадты бындурæвæрджытæ сты Уæлладжыры æхсæнадæй рацæугæ. Фыдæлты таурæгътæм гæсгæ, фæстæдæр æгас Ирыстоныл чи апырх æмæ йæ алы къуымты чи æрцарди, уыцы рагфыдæлтæ рацыдысты ирон адæмы рагфыдæл Ос-Бæгъатырæй æмæ хæссынц йæ фыртты — Сидæмон, Цæразон, Кусæгон, Цъæхил æмæ Æгъуызы нæмттæ.

## Кæс ма ноджы
* Уæлладжырæгтæ
* Уæлладжыры фæндаг

## Фиппаинæгтæ

*
Уæлладжырæгтæ

**Уæлладжырæгтæ** сты Уæлладжыры комы цæрæг ирæттæ.

Уæлладжырæгтæм æмæ Уæлладжыргомæй рацæугæ ирæттæм арæх ис уæлладжыраг ныхасыздæхт — фылдæр ныхæсты дифтонг [-уы-] (ныхасы райдианы йеддæмæ) баивгæ вæййы мыр [-ы-]-йæ. Зæгъæм: *куыдз* — *кыдз*, *фæткъуы* — *фæткъы*, *хуы* — *хы*, *куыд* — *кыд*, *куывд* — *кывд*, *Мæскуы* — *Мæскы* æмæ а. д.

Категори:Ирон адæм
Категори:Уæлладжыргом
Мариехамн

**Ма́арианхаминæ** (), **Мариеха́мн** () у Аландты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы сахартæ
Категори:Балты денджызы порттæ
Категори:Аланды сакъадæхтæ
Гданьск

**Гданьск** (, ) у цæгат Польшæйы сахар æмæ порт Балты денджызы былтыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Немыцаг æвзаг

**Немыцаг æвзаг** (*Deutsch*, *deutsche Sprache*) у немыцаг адæмы мадæлон æвзаг.

*
Балты денджыз

**Балты денджыз**, кæнæ **Балтикæйы денджыз**, **Балтийы денджыз** (; , , , , , , , , ) у Цæгат Европæйы денджыз Атлантикон фурды. Йæ фæзуат у 415 000 км².

Балты денджызы паддзахæдтæ:
*  Герман
*  Дани
*  Латви
*  Литва
*  Польшæ
*  Уæрæсе
*  Финлянди
*  Швеци
*  Эстони

Стырдæр былгæрон сахартæ: 

*  Бетъырбух
*  Стокгольм
*  Копенгаген
*  Хельсинки
*  Гданьск
*  Ригæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Ваддах аль-Йемени

**Ваддах аль-Йемени** кæнæ **Ваддах аль-Йемени** (, йæ райгуырды ном уыдис **Абдул Рахман бин Исма’ил аль-Хавлани** ), амардис 708 азы) уыдис араббаг поэт. Зындгонд сси йæ романтикон æмæ эротикон æмдзæвгæты руаджы. Амардтой йæ калиф аль-Валид I-ы лæгтæ, калифы усмæ æгæр хæстæг кæй уыдис, уый тыххæй. Йемены Ваддах у национ поэт.

Ваддахы иу æмдзæвгæ у ахæм:

:: Уый загъта: «Ма ’рбацу нæхимæ — мæ фыд тынг æхсайгæзæрдæ у».
::: Загътон: «Ракæндзынæн дæ, уый куы нæма зондзæн, афтæ. Мæ кард у сæрдасæнæй цыргъдæр».

:: Уый загъта: «Гæнах ис не ’хсæн».
::: Загътон: «Мæ тырыса гæнахы сæрмæ пæр-пæр кæндзæн».

:: Уый загъта: «Фурд ис не ’хсæн».
::: Загътон: «Дæн дæсны ленкгæнæг».

:: Уый загъта: «Мæ авд æфсымæры хъахъхъæнынц мæ».
::: Загътон: «Уыдон æмдых дæн».

:: Уый загъта: «Аллах нæм кæсы».
::: Загътон: «Мæ Хицау у Хатырджын æмæ Тæригъæдгæнаг».

:: Уый загъта: «Дзырдтæ мæм нал ис. Æрбацу-иу ахсæв, иууылдæр сæ фынты куы ленчытæ кæной, уæд. Æмæ мыл æрхау сæууон æртæхау, æвæлмонæй».

## Литературæ
* Алмазова А., Шумовский Т. А., Фильштинский И. М. В. А. Эберман и его поэма о Ваддахе аль Йемени // Восток. 1993. № 2. С. 121-125 
* Ваддах. Венок сонетов // Восток. 1993. № 2. С. 125-130 
* Садыхова А. А. В. А. Эберман и его работы о Ваддахе ал-Йемен // Восток. 1994. № 6. С. 88-92 

Категори:Араббаг поэттæ
Категори:Йемены поэттæ
Топонимикæ

**Топонимикæ** (бердзенаг дзырдтæй τόπος (topos) «бынат» æмæ ὄνομα (ōnoma) «ном») у зонад, кæцы иртасы географион нæмтты (топонимты) равзæрд, нысаниуæг æмæ нырыккон уавæр. Топонимикæ у æртæ зонады синтез: географи, истори æмæ лингвистикæ.

*
Ономастикæ

**Ономастикæ** (бердзенаг дзырдæй ὀνομαστική «ном дæттыны дæсныйад») у лингвистикæйы къабаз, кæцы иртасы нæмттæ æмæ сæ истори.

Ономастикæ дихкæнæн ис мæнæ ахæм дисциплинтыл:
* Топонимикæ
* Антропонимикæ
* Космонимикæ
* Зоонимикæ
* Хрематонимикæ
* Теонимикæ

*
Фæндыр

**Фæндыр** () у музыкалон инструментты иумæйаг ном. Вæййы цалдæр хуызы: 

# (Рагон) дыууадæстæнон фæндыр. Нарты кадджыты фæндыры фæзынд баст у нарт Сырдонимæ.
# Хъисын фæндыр. Цæгъды æрдыны фæрцы, кæцы ’ндзæвы тæнтыл, æмæ цæ зæлын кæны. Арæх хъисын фæндыры акомпонементæй пайда кодтой кадæггæнджытæ.
# Дала-фæндыр. Дыууæ кæнæ æртæтæнон. Ныры дуджы дала-фæндыры мелодитæ æдзух цæгъдынц балалайкæйæ.
# Хъандзал фæндыр. Фæзындис ирæттæм XIX æнусы кæрон. Нæ заман фæндыры хуызтæй сси æппæты арæх.

Раджы заманы дыууадæстæнон, хъисын æмæ дала фæндырыл æмбæлыд цæгъдын æрмæстдæр нæлгоймæгтæн. Сылгоймаджы бар уыд хъандзал фæндыр.

Категори:Ирон музыкалон инструменттæ
Мадрид

**Мадри́д** ( ) у Испанийы сæйраг сахар æмæ йæ æппæты стырдæр сахар. Цæрынц дзы 3,3 милуан адæймаджы (2020). Ис паддзахады центры.

## Фиппаинæгтæ

*
Барселонæ

**Барсело́нæ** (, ) у Каталонийы сæйраг сахар æмæ Испанийы стырдæр сахар (Мадриды фæстæ), Зæххастæуы денджызы былтыл порт.

## Фиппаинæгтæ

*