open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
26 декабры

**26 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 26-æм бон** — азы 360-æм бон ( 361-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Сыгъдæг Стефаны бæрæгбон Ирланди æмæ Каталонийы.

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1845 — Николай Златовратский, уырыссаг фыссæг.
* 1862 — Александр Амфитеатров, фыссæг, публицист, критик æмæ драматург.
* 1893 — Мао Цзэдун, Китайаг коммунистон партийы Централон комитеты сæргълæууæг.
* 1948 — Хлынцов Николай, Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хицауады сæрдар 2006–2012.

## Ацы бон амардысты
* 1995 — Хаханты Дудар (р. 1921), зындгонд ирон композитор æмæ æхсæнадон архайæг, Цæгат Ирыстоны, Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны аивæдты сгуыхт архайæг.

Категори:Бонтæ
Ленин, Владимир Ильяйы фырт

**Ленин** (æцæг ном у **Ульянов Ильяйы фырт Владимир**; 1870-æм азы 22 апрелы Симбирск, Уæрæсейы импери — 1924-æм азы 21 январы Большие Горки, Мæскуыйы губернæ, Уæрæсейы СФСР) уыд уæрæсейаг политик æмæ æхсæнадон архайæг, философ, Октябры революцийы организатортæй иу, Советон Цæдисы бындурæвæрæг.

Ленины халагъуыд у Ленины музейтæй иу.

## Æддаг æрмæг
* Сергей Кара-Мурза, «„Проект Ленина“ — путь к обрыву или к спасению?» 
* Сергей Кара-Мурза, «Плодотворные ошибки Ленина» 
* Фотогалерея: фотографии памятников Ленину — 260 памятников в 180 городах 11 стран! 
* В.И. Ленин. Материализм и эмпириокритицизм 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Коммунизм
Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Уæрæсейы революционертæ
Категори:Советон Цæдисы разамонджытæ
Категори:Политикон фæсномыгтæ
Категори:Советон Цæдисы политиктæ
27 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
*

## Цаутæ
* 1945 — Корей дихгонд æрцыд дыууæ хайы: хуссайраг æмæ цæгатаг.
* 1978 — Испани сси демократион паддзахад, диктатурæйы 40 азы фæстæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1971 — Сергей Бодров, уæрæсейаг режиссёр, актёр, сценарист (фæмард 2002-æм азы Цæгат Ирыстоны).

## Ацы бон амардысты
* 1918 — Карл Шлехтер, шахматист.

Категори:Бонтæ
28 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1836 — Испани сразы Мексикæйы хæдбардзинадыл.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1800 — Василий Садовников, уырыссаг нывгæнæг.
* 1897 — Иван Конев, советон æфсадфæтæг, Советон Цæдисы Маршал.

## Ацы бон амардысты
* 1925 — Сергей Есенин, уырыссаг поэт
* 2002 — Тигран Нагдалян, сомихаг тележурналист, Дзыллон телерадиокомпанийы советы сæрдар. Авд нæмгуытæй дзыхъмард фæци.

Категори:Бонтæ
Чехословаки

**Чехослова́ки** (, ) 1918—1992 азты уыд Чехи æмæ Словакийы иугонд паддзахад. Дыууæ нацийы ногæй ныддих сты 1993 азы 1 январы.

*
29 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1845 — Техас сси АИШ-ы 28-æм штат.
* 1989 — Вацлав Гавел сси Чехословакийы президент.
* 1996 — 36 азы чи цыди, уыцы Гватемалæйы мидхæст фæци.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1709 — Елизаветæ, уæрæсейаг императрицæ.

## Ацы бон амардысты
* 1894 — Кристинæ Росетти, англисаг поэтессæ.
* 1924 — Карл Фридрих Георг Шпиттелер (*Carl Friedrich Georg Spitteler*) (райгуырд 1845), швейцариаг фыссæг, романист, эссеист, Нобелы премийы 1919-æм азы лауреат.
* 1948 — Харри Фарджен (*Harry Farjeon*) (райгуырд 1878), бритайнаг композитор, педагог, музыкалон критик.
* 1949 — Стефан Мейер (*Stefan Meyer*) (райгуырд 1872), австриаг физик, Австриаг зонæдты академийы академик. Аппон физикæйы проблемæтæ иртаста, ссардта полонийы æрдæгхæлды æмгъуыд.
* 1954 — Садриддин Айни (æцæг ном у *Садриддин Саид-Муродзода*) (райгуырд 1878), зындгонд таджикаг фыссæг æмæ поэт, фыста таджикагау æмæ узбекагау дæр.
* 1986 — Андрей Тарковский (райгуырд 1932), уæрæсейаг кинорежиссёр, сценарист.
* 1993 — Аксель Корти (*Axel Corti*) (райгуырд 1933), австриаг режиссёр.
* 2013 — Къудухты Бесик, зындгонд хъæбысæйхæцæг (55 кг онг уæз), дунейы чемпион (2007, 2009, 2010), 2008-æм азы Олимпаг хъæзтыты бронзæйы призёр.

Категори:Бонтæ
Советон Цæдис

**Советон Цæдис** (Советон Социалистон Республикæты Цæдис, ССРЦ) уыд егъау паддзахад, Уæрæсейы империйы фехæлды фæстæ чи фæзынди, уый.

Советон Цæдисы баиу сты 15 республикæйы:
* 1922-æм азы 30 декабры — Уæрæсе (УСФСР), Украинæ, Белорусси, Фæскавказы Социалистон Федеративон Советон Республикæ (1936-æм азы ФСФСР ныддих æрцыд æртæ хицæн республикæйыл: Азербайджан, Сомих æмæ Гуырдзыстоныл);
* 1925-æм азы — Узбекистан æмæ Туркменистан;
* 1929-æм азы&nbsp;— Таджикистан;
* 1936-æм азы&nbsp;— Хъазахстан æмæ Хъиргъиз;
* 1940-æм азы&nbsp;— Молдави, Латви, Литва æмæ Эстони.
Иу рæстæг уыдис 16-æм цæдисон республикæ дæр — Карел-Фины ССР, фæлæ 1954-æм азы уый сси Уæрæсейы автономи (Карелы АССР). 

1991-æм азы, йæ фехæлды агъоммæ, Советон Цæдисы фæзуат уыд 22 млн. км2. Абарынмæ, Цæгат Ирыстоны фæзуат у 8 мин км2, ома 2750 хатты къаддæр.

[thumb|350px|Советон республикæтæ:
<br /><font color="#00F000">██</font> •  [Сомихы Советон Социалистон Республикæ|Сомихы ССР
██ •  Азербайджаны ССР
██ •  Белорусы ССР
██ •  Эстонийы ССР
██ •  Гуырдзыстоны ССР
██ •  Хъазахы ССР
██ •  Хъиргъизы ССР
██ •  Латвийы ССР
██ •  Литвайы ССР
██ •  Молдавийы ССР
██ •  Уæрæсейы СФСР
██ •  Таджикты ССР
██ •  Туркмены ССР
██ •  Украинæйы ССР
██ •  Узбекты ССР]]

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Историон бæстæтæ
31 декабры

**31 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 31-æм бон** — азы 365-æм бон ( 366-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 406 — вандалтæ æмæ алантæ цæугæдон Рейныл ахызтысты æмæ балæбурдтой Галлимæ (ныррыкон Франц).
* 1898 — фыццаг телефонон лини Мæскуы—Бетъырбух.
* 1918 — Германы ’фсад ацыд Вильнюсæй.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1378 — Альфонсо де Борджæ, фæстæдæр Каликст III, Ромы папæ (1455—1458).
* 1858 — Винцас Кудиркæ, Литвайы гимны автор.
* 1869 — Анри Матисс, францаг нывгæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 192 — Луций Элий Аврелий Коммод, ромаг император.
* 1899 — Карл Миллекер (*Karl Joseph Millöcker*) (род. 1842), австриаг композитор, классикон венæйаг опереттæйы бындурæвæрæг.
* 1993 — Звиад Гамсахурдиа, Советон Цæдисы фехæлды фæстæ Гуырдзыстоны фыццаг президент.

Категори:Бонтæ
Историон бæстæтæ

**Историон бæстæтæ**, кæддæр чи уыдысты, фæлæ нал сты, ахæм паддзахæдтæ.

* Ассири
* Кушанты паддзахад
* Османты импери
* Советон Цæдис
* Согъд
* Уæрæсейы импери
* Болгарийы Фыццаг паддзахад
* Хорезм
* Чехословаки
* Югослави
æмæ бирæ æндæртæ.

*
30 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1922 — Æвæрд æрцыд ног паддзахад — Советон Цæдис.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1819 — Теодор Фонтане, немыцаг фыссæг (амард 1898).
* 1865 — Редьяр Киплинг, англисаг фыссæг. 

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Цæст

**Цæст**, цæрæгойтæ цæмæй кæсынц, уыцы буары хай. Æхсырæйхæссæг цæрæгойтæн дыууæ цæсты вæййы, сасчытæн та — дæсгай цæстытæ.

Категори:Анатоми
Сервер

**Сервер** (англисаг дзырдæй *to serve* «лæггад кæнын») у сæрмагонд компьютерты хуыз. Сервертæ сты хуымæтæг компьютертæй тыхджындæр, аразынц сæ дæргъвæтин рæстæджы æнæрынцайгæ кусынæн. Сервертыл кусынц сайттæ æмæ æндæр, бирæ адæймæгтæ кæмæй пайда кæнынц, ахæм программæтæ.

Категори:Компьютер
3 январы

**3 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 3-æм бон** — азы 3-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1918 — Георгий Чичерин суагъд и бритайнаг ахæстонæй.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1501 — Алишер Навои (æцæг ном у *Низамаддин Мир*), узбекаг поэт, хъуыдыгæнæг æмæ паддзахадон архайæг.
* 1923 — Ярослав Гашек (*Jaroslav Hašek*) (райгуырд 1883), чехаг фыссæг-сатирик.

Категори:Бонтæ
4 январы

**4 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 4-æм бон** — азы 4-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ
* 1948 — Бирмæ сси хæдбар паддзахад.
* 1951 — Корейаг хæст: корейаг æмæ китайаг æфсæдтæ ссарибар кодтой Сеул.
* 1958 — Спутник 1 йæ орбитæйæ зæххмæ бахаудта (стахти 4 октябры 1957).
* 2004 — Саакашвили сси Гуырдзыстоны президент.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1934 — Зураб Церетели, уæрæсейаг гуырдзиаг скульптор, Мæскуыйы бирæ цыртсурæтты автор.

## Ацы бон амардысты
* 1960 — Альбер Камю, францаг фыссæг æмæ философ.

Категори:Бонтæ
Цæгат Корей

**Корейы Адæмон-Демократон Республикæ** (**КАДР**,  — *Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*), **Цæгат Корей** дæр æй хонынц, у социалистон паддзахад Азийы. Цæрынц дзы 22 милуан адæймагæй фылдæр. Цæгат Корейы сæйраг сахар у Пхеньян.

КАДР-ы æфсад — Корейы Адæмон æфсад — у Ази æмæ дунейы тыхджындæр æфсæдтæй иу. Лæггад дзы кæнынц 1 115  адæймаджы (2006-æм азы), уымæй у дунейы фæндзæм стырдæр æфсад.

## Истори
XX æнусы райдианæй 1945-æм азмæ Корей æнæхъæнæй уыдис Японы дæлбар. Дыккаг дунеон хæст куы ахицæн, Корейы цæгаты ныллæуыдысты советон æфсæддонтæ, хуссары та — америкæгтæ. Америкæйы æфсад ныр дæр лæууы хуссары, Советон Цæдисы æфсад та ацыдис 1949-æм азы. Бæстæ дихгондæй баззадис.

1951-1953 азты Корейы цыдис æвирхъау «мидхæст». Æцæг мидхæст нæ уыд, уымæн æмæ Хуссар Корейæн стыр æххуыс кодтой АИШ æмæ æндæр капиталистон дунейы паддзахæдтæ (афтæ хуынд «Иугонд Нациты Организацийы тыхтæ»), Цæгат Корей дæр иунæгæй нæ баззадис знæгты раз — уымæн стыр æххуыс цыдис Китай (суанг гæрзифтонг тыхтæй) æмæ Советон Цæдисæй.

2002-æм азы фæстæ КАДР-ы цæуынц экономикон реформæтæ.

## Интернет
КАДР-ы цæрджытæн Интернетæй пайда кæнæн нæй, фæлæ уыцы паддзахады ис хицæн компьютерон хыз Кванмён.

## Кæс ноджы
* Цæгат Корейы сахарты номхыгъд

## Фиппаинæгтæ

*
Мангойлаг балцытæ Японмæ

thumb|400px|Бæхджын самурай хæцы мангойлæгты ныхмæ. 1293 азы ныв
**Мангойлаг балцытæ Японмæ** (яп. 元寇 [генко]) уыдысты дыууæ — 1274 æмæ 1281 азы. Чингисханы фыртыфырт Хубилай уыдис уыцы хæстон кампанийы бæлхон. Уыцы балцытæй дыууæ дæр мангойлæгты къухмæ нæ бафтыдысты.

Дыккаг лæбурды рæстæг, 1281 азы, монгойлаг флоты бирæ наутæ фесæфтысты тайфунæй (æвирхъау уадæй). Уыцы уад япон схуыдтой «*камикадзе*», ома «хуыцæуы дымд».

Категори:Азийы истори
Чингисхан

**Чингисхан** кæнæ **Чынгысхан** (æцæг ном уыдис **Темуджин**) (райгуырдис 1162-æм азмæ ’ввæхс — амардис 1227-æм азы 25 августы) — мангойлаг хан, егъау мангойлаг паддзахады бындурæвæрæг.

1206-æм азы Темуджин сси æппæт монгойлаг знæмты хан, æмæ йын радтой титул Чингисхан. Уыцы аз кæрæдзийы ныхмæ хæцæг мангойлаг адæмы къабазтæ баиу сты æмæ сысты егъау хæстон тых. Чингисхан цы ног закъæттæ сфидар кодта, уыдон хордзинадыл нымадтой иузæрдыгдзинад æмæ хъæбатырдзинад, æвзæрдзинадыл та — тæппуддзинад æмæ гадзрахатдзинад. Уыцы ногконд мораль сси монголаг æнтыстыты бындур.

## Чингисхан æмæ Кавказ
Хорезм монголæгты дæлбар куы сси, Чингисхан рарвыста йæ хуыздæр барджыты къорд Джебе æмæ Субедейы разамындæй ныгуылæны зæххытæ басгарынмæ. Мангойлаг барджытæ Къаспы денджызы хуссар былыл æрбацыдысты Фæскавказмæ æмæ уым ныддарæн кодтой гуырдзиаг æфсад (1222). Уый фæстæ æрцыдысты цæгатмæ æмæ уым схæцыдысты иугонд кавказаг æфсадимæ (уыдысты дзы алайнаг, половецаг, лекъаг æмæ черкесаг хæстонтæ). Уыцы тох ницæмæй ахицæн, уæд монгол бацархайдтой хинæй: фæиппард кодтой кавказаг адæмтты æмæ иу иннæйы фæстæ уыдоныл фæуæлахиз. Алайнаг адæмæн уыцы хæст сæ сæфты райдиан баци.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азийы истори
1 январы

**1 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 1-æм бон** — азы 1-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Ног Азы бæрæгбон
* Националон бæрæгбон Кубæйы, Судан æмæ Гаитийы.

## Цаутæ

* 1880 — Франц Суэцы къанау аразын райдыдта.
* 1932 — Скуыста Горькийы автомобилон завод (ГАЗ).
* 1984 — Бруней хæдбар паддзахад сси. 
* 1993 — Чехословаки дихгонд æрцыд дыууæ паддзахадыл — картæйыл фæзындысты Чехи æмæ Словаки.
* 2002 — евро у Австри, Бельги, Герман, Грекъ, Ирланди, Испани, Итали, Люксембург, Нидерландтæ, Португали, Финлянди æмæ Франц официалон валютæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1935 — Дзуццаты Хадзы-Мурат, зынгæ ирон поэт, литературон критик, публицист æмæ æхсæнадон архайаг.
* 1947 — Владимир Титов, советон космонавт.
* 1962 — Равчанбек Алиев, советон хъиргъизаг космонавт.

## Ацы бон амардысты
* 1894 — Генрих Герц, немыцаг физик.

Категори:Бонтæ
2 январы

**2 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 2-æм бон** — азы 2-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1992 — Уæрæсейы райдыдта экономикон реформæ, «æргъты либерализаци».

## Ацы бон райгуырдысты
* 1656 — Франц Лефорт, Пётр I-ы æххуысгæнæг.
* 1920 — Айзек Азимов, америкаг фыссæг-фантаст, зонады парахатгæнæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Улан-Батор

**Ула́н-Ба́тор** (,  — «сырх хъæбатыр») у Манголы сæйраг сахар. Уый у Манголы стырдæр сахар, цæрынц дзы 1372 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Сынæг

[thumb|300px|Сынæг Тулинге [Францы цæгаты]]
**Сынæг** кæнæ **бырынкъ** у æддæмæ зынгæ сурзæххы ных цад кæнæ денджызы былгæрон.

Зындгонддæр сынæгты ’хсæн:
* Хорз Ныфсы сынæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджыз
Президент

**Президе́нт** у æвзæрст сæргълæууæг паддзахады кæнæ исты æндæр æхсæнады.

*
Пхеньян

**Пхенья́н** ( []) у Цæгат Корейы сæйраг сахар, уый у Азийы. Лæууы цæугæдон Тэдонганыл. Цæрынц дзы 3 милуан адæймаджы бæрц, фæлæ бæлвырд нымæц корейаг хицæуад никæмæн зæгъы.

«Пхеньян» корейаг æвзагæй тæлмацгонд цæуы куыд «æнцойуат ран». 

## Фиппаинæгтæ

*
Гамсахурдиа, Константин

**Константин Гамсахурдиа** (; 1893-1975) уыдис гуырдзиаг фыссæг, филолог, Гуырдзыстоны зонæдты академийы академик (1944).

Авд романы ныффыссæг. 

Йæ ном хæссы Батумы уынгтæй иу.

## Мыггаг
Йæ цард сбаста Палавандишвили Мирандæимæ. Сæ фырт Звиад Гамсахурдиайы (1939-93) сси хæдбар Гуырдзыстоны фыццаг президент. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм
Категори:Гуырдзиаг фысджытæ
Орджоникидзе, Серго

**Григол (Серго) Константины фырт Орджоники́дзе** (; 1886—1937) уыд зындгонд революционер. Уæзданы фырт, уый бацыд большевикты партимæ 1903-æм азы. Кировы хæстæг лымæн уыд.

1907 азы, Бакуйы ахæстоны бандитизмы тыххæй зылынгондæй бадгæ, Орджоникидзе базонгæ и Кобаимæ (Сталины уæды фæсномыг).

Мидхæсты рæстæг Орджоникидзе бирæ бацархайдта советон хицауад Цæгат Кавказ æмæ Фæскавказы сфидар кæныныл. Уый уыд советон политиктæй, æнæхъæн адæмттæ æндæр ранмæ чи фæлидзын кодта, фыццаг ахæм лæг, — 1918-æм азы йæ хъæппæрисæй Сунжæйы хъазахъхъ депортацигонд æрцыдысты, сæ зæхх та радтой мæхъхъæлон адæмæн.

Фæскавказы Советон Федеративон Социалистон Республикæйы арæзтадыл куыста.

1926-æм азы уыдис большевистты партийы Цæгат Кавказы крайкомы сæйраг секретарь (уыцы бынтаы уый аивта Анастас Микояны).

1937-æм азы Орджоникидзе сфæнд кодта Сталины критикæ кæнын. Фæлæ йæ критикон ныхас нæма цæттæ уыд, афтæмæй Серго ссардæуыд мардæй. Хицæуад фехъуысын кодта, Серго Орджоникидзе йæхи амардта, зæгъгæ, фæлæ йæ амарды æцæг аххос ничи зоны. Йæ амарды бонмæ Серго Орджоникидзе уыдис уæззау индустрийы адæмон комиссар.

1937—1938 азты йæ хæстæджытæ дæр репрессигонд æрцыдысты, уыдонимæ йæ хистæр æфсымæр, партимæ йын рекомендаци чи радта.

Орджоникидзейы ном дардтой Советон Цæдисы бирæ цæрæнрæттæн, уыдоны ’хсæн Дзæуджыхъæу дæр. Нырыккон Уæрæсейы стырдæр хъæу — Мæхъхъæлы Республикæйы станицæ Орджоникидзевская — ныр дæр хæссы революционеры ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы революционертæ
Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм
Категори:Харагаулы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
11 январы

**11 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 11-æм бон** — азы 11-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1994 — Скуыста Уæрæсейы ног дыууæуатон парламент — Федералон æмбырд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1815 — Джон Макдональд, Канадæйы фыццаг премьер-министр.
* 1906 — Альберт Гоффман, швейцариаг химик, 1943-æм азы ссардта наркотик ЛСД.
* 1934 — Жан Кретьен, Канадæйы 20-æм премьер-министр.
* 1968 — Том Дюмонт, америкаг гитарист, хъазыд группæйы «No Doubt».
* 1972 — Амандæ Пит, америкаг актрисæ.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
13 январы

**13 январы**, иронау **тъæнджы мæйы 13-æм бон** — азы 13-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæрæсейы периодикон мыхуыры бон.

## Цаутæ
* 1703 — Рацыд фыццаг уырыссаг газет «Ведомости» («Уацтæ»); 1992-æм азы уыцы хабары намысæн 13 январы сси уæрæсейаг мыхуыры бон.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1827 — Николай Бекетов, физикон химийы бындурæвæрджытæй иу, иртаста алюминотермийы принциптæ.
* 1831 — Константин Леонтьев, уæрæсейаг философ.

## Ацы бон амардысты
* 1599 — Эдмунд Спенсер (*Edmund Spencer*), англисаг Сæндидзæн дуджы поэт.
* 1941 — Джеймс Джойс (*James Joyce*), ирландиаг фыссæг.
* 1978 — Морис Карем (*Maurice Carême*) (райгуырд 1899), бельгиаг поэт, фыста францагау.
* 1982 — Марсель Камю (*Marcel Camus*) (райгуырд 1912), францаг режиссёр æмæ сценарист.

Категори:Бонтæ
Спенсер, Эдмунд

**Э́дмунд Спе́нсер** (; райгуырд 1552-æм азы — амард 1599-æм азы 13 январы) — англисаг Сæндидзæн дуджы поэт. Тох кодта ирландиаг культурæйы ныхмæ.

## Æддаг æрмæг
* Спенсеры уацмыстæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Англисаг поэттæ
Категори:Лондоны чи райгуырдис, уыдон
Эквадор

**Эквадо́р** (), официалон ном у **Эквадоры Республикæ** () у Хуссар Америкæйы паддзахад, Сабыр фурды былгæрон. Лæууы экваторыл, уымæй у бæстæйы ном. Сæйраг сахар у Кито.

Эквадоры цæрынц 16 милуан адæймагæй фылдæр.

*
Варшавæ

**Варша́вæ** () у Польшæйы сæйраг сахар, цæрынц дзы 1,65 милуан адæймаджы. Варшавæ лæууы цæугæдон Вислæйы былтыл.

Дыккаг дунеон хæсты рæстæг Варшавæ бынтон пырх æрцыд. Цы аив хæдзæрттæ æмæ аргъуантæ дзы ис, уыдон æцæг рагон агъуыстытæ не сты, фæлæ сæ хæсты фæстæ польшæйаг адæм рацарæзтой ногæй.

Варшавæ у Европæйы аивдæр сахартæй иу. Алы аз ардæм æрбацæуынц бирæ туристтæ.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Гæды

**Гæды**, дыгур. **тикис** () у хæдзарон цæрæгой. Фыццаг чи сæрмахуыр кодта гæдыйы, уый уыдысты Рагон Мысыры цæрджытæ; Мысыры гæдытæ хордæттæ æхсынæгтæй хъахъхъæдтой.

Гæдытæ тынг хорз уынынц лæмæгъ рухсы.

## Гæды культурæйы
### Рагон Мысыр
Мысирæгтæн гæды цыппар мин азы размæ райдыдта лæггад кæнын. Уый канд мыстахсæг нæ уыди, фæлæ хъахъхъæдта кувæндæтты хæзнатæ дæр. Мысираг гæды сыгъдæг цæрæгойыл нымад уыди. Суанг ма сылгоймаг-хуыцау Бакотæн дæр уыд гæдыйы сæр.

### Гæды æмæ чырыстон дин
XIV æнусы инквизици тынг бафхæрдта æназым гæдыты. Инквизитортæ уыдон дæлимонты лæггадгæнджытæ хуыдтой. Ауыгътой сæ ауындзæнтыл, сыгътой сæ арты.

Уæрæсейы чырыстон дин гæдытæм фæлмæндæр цæстæй ракастис. Уыди сын моладзандонты цæрыны бар. Раст зæгъын хъæуы фæстæдæр гæдыты сраст кодтой католиктæ дæр. Суанг кардинал Ришельёйæн йæ хæдзары уыди цыппæрдæс фæлмæнхъуын гæдыйы.

### Гæды скæсæйнаг бæстæты
Кæд китайаг гороскопы гæды нæй, уый у япойнаг æмæ вьетнамаг гороскопы уæнг (китайаг Кроличы азы бæсты Япон æмæ Вьетнамы цæуы Гæдыйы аз). Китайаг таурæгъмæ гæсгæ гороскоп уыры арæзта, æмæ йæ дзы гæды бауадзын нæ бафæндыд. 

### Гæды пысылмон дины
Урс гæды у иунæг цæрæгой, мæзджытмæ бацæуыны бар кæмæн ис, ахæм. Пысылмон таурæгътæм гæсгæ, пехуымпар Мæхæмæт гæдыты уарзта: иу хатт кувыны рæстæг йæ халаты дысыл бафынæй иу гæды; пехуымпар кувын куы фæци, уæд, цæмæй гæды ма бахъыгдара, йæ дыс алыг кодта.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цæгат Двина

**Цæгат Двина́** () у Уæрæсейы ахсджиагдæр цæугæдæттæй иу, 744 километры даргъ. Хауы Урс денджызмæ. Цæугæдоныл лæууы стыр сахар-порт Архангельск.

Стырдæр фæрсагдæттæ сты: Вычегдæ, Пинегæ æмæ Вагæ.

Категори:Вологдæйы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Архангельсчы облæсты цæугæдæттæ
Калугæ

**Калу́гæ** () у Уæрæсейы сахар, Калугæйы облæсты сæйраг сахар, лæууы цæугæдон Окайы былыл, 190 километры Мæскуыйæ хуссар-ныгуылæнырдæм.

Сахар зындгонд уыд 1371-æм азæй.

Калугæйы цардис æмæ куыста Константин Циолковский, уый тыххæй сахар нымæд у «космонавтикæйы авдæн». Фыццаг советон æмбæлццон у сахары символтæй у. Калугæйы ис Космонавтикæйы историйы паддзахадон музей.

Сахары кусынц хæдтулгæ-уадзæн æмæ æндæр машинæарæзтадон заводтæ, уыдоны ’хсæн «Фольскваген» (уадзы рог хæдтулгæтæ Volkswagen æмæ Škoda) æмæ «Вольво Тракс» (уадзы уæзласæн хæдтулгæтæ).

## Фиппаинæгтæ

*
Кард

**Кард** (ном равзæрд мивдисæгæй *кæрдын*) у кæрдæн инструмент æмæ цыргъаг хæцæнгарз. Йæ кусæн хай у цыргъ ком, хъæбæр буаргъæдæй конд. Ком вæййы иурдыгæй цыргъ кæнæ та дыууæрдыгæй цыргъ.

Адæймагады историйы кард кæддæридæр ахсджиаг уыдис; сæрмагонд куысты автор Ричард Бёртон зæгъы: «Адæймагады истори у карды истори».

Венгриаг æвзаджы дæр уыцы мигæнæн хуыйны *кард*. Иртасджытæ куыд фæзæгъынц, рагон венгриæгтæ байстой ацы дзырд алайнаг æвзагæй.

Æфсæн хæцæнгарзы фæзындæй æфсæн кард сси уæлахизхæссæг. Уымæ гæсгæ сси æппæты зынаргъдæр хæзна, йæ хъомысы уыдтой магион тых æмæ сакралон мидис. Скифтæ ард хордтой æмæ карз сомы кодтой кардæй. Скиф Тохсары фырт зæгъы: «Ард дын хæрын Дымгæ æмæ Кардæй...». Лукианмæ гæсгæ, скифтæн Дымгæ æмæ Кард уыдысты хуыцæуттæ.

Кæс хъама дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цыргъаг хæцæнгæрзтæ
Категори:Инструменттæ
Аймара (æвзаг)

**Аймара́** (*Aymar aru*) у Хуссар Америкæйы индейæгты æвзæгтæй иу, кæддæры Инкаг империйы адæмон æвзаг. Аймараг у кечуайы хæстæг æвзаг.

Аймараг æвзаджы ис æрмæст æртæ хъæлæсоны — /а/, /и/ æмæ /у/.

### «Мах фыд» аймарагау

Nanacana aukiha alapacha
cancta sutima hamppatita
cancpa kapac cancañamo
nanacaru hutpa munañama lurata cancpa
cami-sau alapachansa alaphansa utkamaraqui.
Huruna ttanttaha nanacaru churita.
Huchanaha pampacha kita cami-sau 
nanacaru huchachasirinaca pampachapta utkamaraqui:
Hani hucharu tincuistati:
Take nankata kespiakita.
Amen.

Категори:Боливийы æвзæгтæ
Категори:Перуйы æвзæгтæ
Урбанистикæ

**Урбанистикæ** — сахарты рæзт æмæ цард чи иртасы, ахæм зонад.

*
Сæйраг сахар

**Сæйраг сахар** (**сæйраг горæт**, **столицæ**) у, бæстæ кæнæ регионы хицæуад кæм бады, ахæм сахар. Иуæй-иу хатт «сæйраг сахар» фæхонынц исты къабазы раззагдæр чи сси, ахæм сахар — зæгъæм «культурæйы сæйраг сахар», «спорты сæйраг сахар» æмæ афтæ дарддæр.

Уæрæсейы Федерацийы сæйраг сахар у Мæскуы. Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы сæйраг сахар та у Дзæуджыхъæу.

Категори:Сахар
Категори:Паддзахад
Немыцаг адæм

**Немыцаг адæм** кæнæ **немыц** (, ) у гермайнаг адæмтæй стырдæр æмæ зынгæдæр, сæхи хонынц *die Deutschen* /ди дойчен/, дзурынц немыцаг æвзагыл. Немыцæгты нымæц хæццæ кæны 100 милуанмæ, сæ фылдæр цæрынц Германы. 

Историон хицæндзинæдты фæрцы (иумæйаг паддзахад сын æрæджы кæй фæзынди, уый тыххæй) немыцаг адæмы мидæг ис бирæ хигъæдон этникон къордтæ. Зæгъæм, сæ динмæ гæсгæ немыц сты дихгонд — уыдоны ’хсæн ис бирæ католиктæ æмæ бирæ протестанттæ.

Дзæвгæр немыц цæрынц Бельгийы (70 мины бæрц, ис сæм автономи), Венгрийы, Данийы, Италийы, Польшæйы, Румынийы (румынаг немыцæгтæ), Словакийы, Францы, Чехийы, Уæрæсе æмæ Хъазахстаны (афтæ хуынд уырыссаг немыцæгтæ). Европæйы æдде — АИШ æмæ Намибийы.

Австрийы, Швейцарийы, Люксембург æмæ Лихтенштейны немыцагау дзурæг адæмæй чи цæры, уыдонæй сæ фылдæр сæхи нымайынц немыцæгтыл нæ, фæлæ австрийæгтыл, швейцарийæгтыл æмæ афтæ дарддæр.

Категори:Гермайнаг адæмтæ
Категори:Австрийы адæмтæ
Категори:Германы адæмтæ
Категори:Италийы адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Швейцарийы адæмтæ
Курув

**Курув** () у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Лæууы цæугæдон Курувкæйы былтыл, Люблинмæ ’ввахс.

Кæд ныртæккæ Курувы 3 мин адæймагæй фылдæр нæ цæры, уæддæр хъæуæн ис хъæздыг æмæ цымыдисаг истори. 1431 азæй 1442 азмæ Курувæн уыдис сахары бартæ, куыстой дзы бирæ куыстуæттæ. Уыцы рæстæг уый сси кальвинизмы Польшæйы ахадгæдæр центртæй иу.

1670-æм азы сахарыл æрцыдис æвирхъау емынæ, уый фæстæ Курув къаддæр фæцис æмæ йæ ферох кодтой.

Польшæ дихгонд куы æрцыдис, уæд Курув бахаудис Австрийы скондмæ, фæстæдæр бацис Польшæйы къаролады хай — Уæрæсемæ.

Курувы цæрджытæ партизантæй тох кодтой Дыккаг дунеон хæсты рæстæг, Курувы алфамбылай цы хъæдтæ ис, уыдоны.

Категори:Люблины воеводæйады цæрæнрæттæ
Германы баиу

thumb|240px|Герман 1945-æм азы дихгонд куыд æрцыд
**Германы баиу** () у нырыккон Германы историйы сæйрагдæр цау — 1990 азы 8 ноябры Германы Федеративон Республикæ æмæ Германы Демократон Республикæ баиу сты. Радих сæ кодтой цыппар армиты ’хсæн 1945 азы, Дыккаг дунеон хæст куы фæци, уæд.

Категори:Германы истори
Категори:Ирредентизм
Корей

**Корей**, кæддæр иу адæмы бæстæ, Дыккаг дунеон хæсты рæстæгæй дихгонд у дыууæ паддзахадыл. Кæс Корейы Адæмон Демократон Республикæ (Цæгат Корей) æмæ Республикæ Корей (Хуссар Корей).

## Фиппаинæгтæ

*
Дунай

**Дунай** кæнæ **Донай** у Европæйы дыккаг стырдæр цæугæдон (Волгæйы фæстæ). Æфты Сау денджызмæ (кæс Дунайы дельтæ), афæдз фæхæссы 210 км³ дон.

Дунайы былтыл лæууынц бирæ сахартæ, уыдоны ’хсæн Европæйы цыппар паддзахады сæйраг сахартæ: Венæ (Австрийы сæйраг сахар, 1597 мин цæрæджы), Белград (Сербийы сæйраг сахар, 1168 мин), Будапешт (Венгрийы сæйраг сахар, 2016 мин), Братиславæ (Словакийы сæйраг сахар, 425 мин).

## Этимологи
Дунайы нæмттæ сты , , , , , , , , .

Иу теоримæ гæсгæ, Дунайы ном равзæрд скифаг-сæрмæтаг дзырдæй *dānu* (нырыккон ирон æвзаджы *[[дон]]*). Æндæр теори куыд зæгъы, кельтаг дзырдбаст у: danu «тагъд» æмæ vius «дон».

## Наудзыд
1992-æм азы Германы скуыста ног наудзæуæн къанау Рейн—Дунай. Уыцы рæстæгæй Дунай сси Цæгат денджызæй (порт Роттердам) Сау денджызмæ (порт Сулинæ) наудзæуæн фæндаджы хай. Уымæй фæфылдæр ласт уæргъты бæрцуат.

Зымæг хъарм куы вæййы, уæд Дунайыл ис наутыл цæуæн æнæхъæн азы дæргъы, æндæр азты та — 1—2 мæйы йеддæмæ.

1999-æм азы Дунаймæ ныххаудтой æртæ хиды Сербийы, НАТО-йы бомбардировкæйы аххосæй; уымæй нал уыд науыл бацæуæн. Донвæд уыцы хидты хæйттæй ссыгъдæг чындæуыд æрмæст 2002-æм азмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы цæугæдæттæ
Категори:Болгарийы цæугæдæттæ
Категори:Венгрийы цæугæдæттæ
Категори:Германы цæугæдæттæ
Категори:Хорватийы цæугæдæттæ
Категори:Румынийы цæугæдæттæ
Категори:Сербийы цæугæдæттæ
Категори:Словакийы цæугæдæттæ
Категори:Украинæйы цæугæдæттæ
Ниамей

**Ниаме́й** () у Нигеры сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1 млн адæймаджы бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нигеры сахартæ
5 февралы

**5 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 5-æм бон** — азы 36-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1979 — Айатолла Хомейни дунемæ фехъуысын кодта, Иран пысылмон паддзахад кæй сси, уый.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1836 — Николай Добролюбов, уырыссаг литературон критик.
* 1913 — Гражинæ Бацевич (*Grażyna Bacewicz*) (ам. 1969), польшæйаг композитор, скърипкæдзæгъдæг, педагог.
* 1990 — Бураты Ацæмæз, Уæрæсейы футболист.

## Ацы бон амардысты
* 1999 — Василий Леонтьев, зындгонд экономист, Нобелы премийы лауреат (1973).

Категори:Бонтæ
5 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ
* 1492 — Христофор Колумбы экспедици баййафта сакъадах Гаити.
* 1941 — райдыдта советон æфсады ныхмæбырст Мæскуыйы цур.

## Ацы бон райгуырдысты
## Ацы бон амардысты
* 1560 — Франциск II, Францы къарол.
* 1791 — Вольфганг Амадей Моцарт, Австриаг композитор.
* 1870 — Александр Дюма (фыд) (*Alexandre Dumas, père*), францаг фыссæг (р.&nbsp;1802).
* 1911 — Валентин Серов, уырыссаг нывгæнæг (р.&nbsp;1865).
* 1925 — Владислав Реймонт (*Wladyslaw Stanisław Reymont*), польшæйаг фыссæг, Нобелы премийы лауреат (р.&nbsp;1868).
* 1940 — Ян Кубелик, чехаг композитор æмæ скърипкæдзæгъдæг.
* 1973 — Роберт Уотсон-Уатт (Robert Watson-Watt), шотландиаг физик, радар чи æрæмысыд (1935), уый.
* 2005 — Владимир Топоров, уырыссаг филолог (р.&nbsp;1928).
* 2013 — Нельсон Мандела, фыццаг саулагъз ХАР-ы президент, адæймаджы барадыл тохгæнæг, Сабырдзинады Нобелы премийы лауреат 1993 (р.&nbsp;1918).

Категори:Бонтæ
Шеварднадзе, Эдуард Амвросийы фырт

**Эдуард Амвросийы фырт Шеварднадзе** () у Советон Цæдисы æмæ Гуырдзыстоны зындгонд политик. Уый райгуырдис 1928-æм азы 25 январы гуырдзиаг хъæу Маматийы.

1959-æм азы каст фæци Кутаисы А. Цулукидзейы номыл педагогон институт. Уый фæстæ куыста Фæскомцæдисы, стæй СЦКП-йы. 1972—1985 уыд Гуырдзыстоны Компартийы Централон Комитеты фыццаг нымæрдар, уыцы бынаты баивта, коррупцийæ кæй фæзылын кодтой, уыцы Мжаванадзе Василы.

1985-1990 уыдис Советон Цæдисы æддаг хъуыддæгты министр, Политбюройы уæнг. 1995—2003 та  — Гуырдзыстоны президент. 2003-æм азы 23 ноябры президенты бынатæй ацыдис.

Шеварнадзейæн ис чызг æмæ лæппу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны политиктæ
Категори:Советон Цæдисы политиктæ
Категори:Гуырдзыстоны президенттæ
Категори:Ланчхуты муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Категори:XX æнусы политиктæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Саке

thumb|250px|Саке
**Саке** (япойнагау 酒) у алкоголон нозт, скæсайнаг бæстæты популярон чи у. Сакейы уагъд у бæгæныйы уадзыны хуызæн, кæнынц æй фых пырындзæй.

Саке цæмæй карздæр уа, уымæн дзы бакæнынц водкæ.

Категори:Карз нозтытæ
Мелон период

**Мелон период** у, 135 милуан азы размæ чи райдыдта æмæ 65 милуан азы размæ чи фæцис, ахæм геологион периоды ном. Уый у Мезозойон эрæйы фæстаг период.

Мелон периоды Зæххыл цардысты бирæ цымыдисаг цæрæгойтæ, уыдонæй сæ фылдæр динозавртæ. Цыдæр катастрофæ сыл æрцыдис æмæ сæ нымæцæй 50% бæрц фæмардысты (денджызон хуызтæй та — 90% фылдæр).

Категори:Геологи
Категори:Палеонтологи
Хæдмæл

**Хæдмæл** кæнæ **холы** у мард цæрæгойы баззайæггæгтæ, кæцытæй цырынц хæдмæлхор цæрæгойтæ æмæ сасчытæ: хъæддаг куыйтæ, халæттæ æмæ бирæ æндæртæ.

Хæдмæл иуæй-иу хатт вæййы хæцгæ низты равзæрæн. Куыддæриддæр уа, хæдмæл чи хæры, уыцы цæрæгойтæ стыр пайда хæссынц экологийæн, мæрдтæ утилизаци кæнынц.

Категори:Цард
3 февралы

**3 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 3-æм бон** — азы 34-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ
* 1994 — Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны минæвæрттæ «Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн хæларсыхагдзинад æмæ æмгуыстады тыххæй» бадзырдыл сæ къух сæвæрдтой.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1735 — Игнаций Красицкий (Ignacy Krasicki), польшæйаг поэт (ам.&nbsp;1801).

## Ацы бон амардысты
* 1468 — Иоганн Гутенберг (*Johannes Gutenberg*), чиныгмыхуыр чи æрæмысыд, уыцы гермайнаг.
* 1806 — Никола Ретиф де ла Бретонн (*Nicolas Edme Restif de La Bretonne*), францаг фыссæг (райгуырд&nbsp;1734).
* 1849 — Алексей Филомафитский, дохтыр, уæрæсейаг физиологийы бындурæвæрджытæй иу. Иртаста улæфт, хæринагтайæн, туджы зилдух.
* 1924 — Томас Вудро Вильсон (*Thomas Woodrow Wilson*), америкаг паддзахадон архайæг, АИШ-ы 28-æм президент (райгуырд&nbsp;1856).
* 1975 — Умм Кульсум (), Мысыры зарæггæнæг (контральто), зарджыты автор, актрисæ (райгуырдис 1904-æм азы).

Категори:Бонтæ
4 февралы

**4 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 4-æм бон** — азы 35-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Шри-Ланкайы националон бæрæгбон — Хæдбардзинады бон.

## Цаутæ
* 1935 — Мæскуыйы метрополитен фæлвæрынæн скуыста фыццаг поезд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1906 — Клайд Уильям Томбо, америкаг астроном. Ссардта Хуры системæйы фæрæстæм планетæ — Плутон (1930), стæй ног кометæ æмæ цалдæр астероидты.

## Ацы бон амардысты
* 1944 — Коцойты Арсен, ирон фыссæг.

Категори:Бонтæ
6 февралы

**6 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 6-æм бон** — азы 37-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Саамаг адæмы бæрæгбон.
* Таджикистаны милицæйы бон.

## Цаутæ
* 2004 — Мæскуыйы метрополитены срæмыгъд тыхджын бомбæ. Дзыхъмард фесты 39 адæймаджы, 120 фæцæф сты. Рæмыгъдыл зылын кæнынц цæцæйнаг террористты.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1945 — Боб Марли, регги чи хъазыд, уыцы зындгонд музыкант.
* 1961 — Юрий Онуфриенко, советон космонавт.

## Ацы бон амардысты
* 1725 — Сулхан Орбелиани (йæ моладзаны ном Саба), гуырдзиаг фыссæг, ахуыргонд, политикон архайæг, рухсадон абсолютизмы фарсхæцæг (райгуырд 1658 азы).
* 1881 — Константин Андреевич Тон, XIX æнусы зындгонд архитектортæй иу.
* 1916 — Рубен Дарио, Никарагуæйы поэт.

Категори:Бонтæ
Путин, Владимир Владимиры фырт

**Пу́тин Владимиры фырт Владимир** (; райгуырдис Бетъырбухы 1952-æм азы 7 октябры) у Уæрæсейы президент. 

## Карьерæ
2008-æм азы йæ дыккаг æмгъуыд куы фæцис, уæд ацыдис президенты бынатæй æмæ ног президент Дмитрий Медведевы равзæрсты фæстæ райдыдта кусын Уæрæсейы хицауады сæрдарæй (премьер-министрæй).

* Уæрæсейы дыккаг президент (2000-2008).
* 2008-2012 — парти «Иугонд Уæрæсе»-йы сæрдар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы политиктæ
Категори:Уæрæсейы президенттæ
Категори:Уæрæсейы премьер-министртæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Тираннозавр

[thumb|300px|Тираннозавры [сæргæхц]]
**Тиранноза́вр** () уыд æрæгмелон периоды динозавртæй иу хуыз. Дæргъмæ уыд 12 метры, йæ уæз та уыд 7 тоннæйы; цыди дыууæ къахыл, йæ раззаг дзæмбытæ æгæр цыбыр уыдысты, афтæмæй.

Тугдзых цæрæгой уыд æви нæ — уый иртасджытæ нæма базыдтой бæлвырдæй. Йæ дæндæгты æвæрд у хæдмæл хæрынæн тынгдæр бæззынц. 

Тираннозавр ссæрдæуыд 1902-æм азы АИШ-ы.

Категори:Палеонтологи
Сæргæхц

[thumb|[Тиранозавры сæргæхц]]
**Сæргæхц** (**сæрыкъуыдыр** дæр) у, цæрæгойы цæсгом чи хæссы æмæ сæрымагъз чи хъахъхъæны, ахæм стджыты структурæ. 

Адæймаджы сæргæхцы ис 28 стæджы.

Категори:Анатоми
Эйнштейн, Альберт

**Альберт Эйнштейн** ( ; 1879—1955) уыд зындгонд америкæйаг физик, Нобелы премийы лауреат (1921).

Эйнштейны зындгонд раргомты ’хсæн:
* Ахастады сæрмагонд теори (1905).
* Ахастады иумæйаг теори (1907—1916).
* Фотоэффекты квантон теори.
æмæ æндæртæ.

## Литературæ
* Альберт Эйнштейн: Обрести достоинство и свободу. — М., Иерусалим: Мосты культуры / Гешарим, 2006. — 256 с. — ISBN 5-93273-213-X.
* Гернек Ф. Альберт Эйнштейн. Жизнь во имя истины, гуманизма и мира. — М.: Прогресс, 1966.
* Дюкас Э., Хофман Б. Альберт Эйнштейн как человек // Вопросы философии. — М., 1991. — № 1.
* Зелиг К. Альберт Эйнштейн. — 2-е изд. — М.: Атомиздат, 1966.
* Кузнецов Б. Г. Эйнштейн. Жизнь. Смерть. Бессмертие. — 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Наука, 1980.
* Львов В. Е. Жизнь Альберта Эйнштейна. — М.: Молодая гвардия, 1959. — (Жизнь замечательных людей).
* Надеждин Н. Я. Альберт Эйнштейн. Беллетризованная биография. — М.: Академия развития, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — ISBN 978-5-98986-501-7.
* Пайс А. Научная деятельность и жизнь Альберта Эйнштейна. — М.: Наука, 1989. — 568 с. — ISBN 5-02-014028-7.
* Пайс А. Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию // Эйнштейновский сборник, 1982—1983. — М.: Наука, 1986. — С. 85—105..
* Паркер Б. Мечта Эйнштейна: В поисках единой теории строения Вселенной. — СПб.: Амфора, 2001. — ISBN 5-94278-141-9.
* Сноу Ч. П. Эйнштейн. — В книге: Портреты и размышления. — М.: Прогресс, 1985. — С. 137—156. — ISBN 5-94278-141-9.
* Френкель В. Я., Явелов Б. Е. Эйнштейн — изобретатель / Отв. ред. проф. Б. Г. Кузнецов.. — М.: Наука, 1982. — 161 с. — (История науки и техники). — 126 000 экз. (обл.)
* Френкель В. Я., Явелов Б. Е. Эйнштейн: изобретения и эксперимент. — 2-е издание, переработанное и дополненное. — М.: Наука, 1990. — 239 с. — (История науки и техники). — ISBN 5-02-000802-8.
* Хофман Б. Альберт Эйнштейн — творец и бунтарь. — М.: Прогресс, 1983.
* Храмов Ю. А. Эйнштейн Альберт (Einstein Albert) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 308. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Roger Highfield, Paul Carter. The Private Lives of Albert Einstein. — London: Faber and Faber, 1993. — ISBN 0-571-17170-2 (US ed. ISBN 0-312-11047-2).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Пацифисттæ
Категори:Социалисттæ
Категори:Германы физиктæ
25 майы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1803 — Ральф Уолдо Эмерсон, америкаг поэт æмæ философ.
* 1889 — Игорь Сикорский, авиаконструктор, фыццаг вертолёт чи саразта, уыцы лæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
24 майы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Славянаг фыссынад æмæ культурæйы бон.

## Цаутæ
* 1822 — Эквадор сси Испанийæ хæдбар паддзахад.
* 1993 — Эритрей сси Эфиопийæ хæдбар паддзахад.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1686 — Габриель Даниель Фаренгейт (*Gabriel Daniel Fahrenheit*) (амард 1736), немыцаг физик, термометр аразынмæ фыццаг чи джынасуйæ спайда кодта, уый.

## Ацы бон амардысты
* 1543 — Николай Коперник, астроном.

Категори:Бонтæ
Бамако

**Бамако́** ( *Bàmakɔ̌*,  *Bamako*) у Малийы сæйраг сахар, цæрынц дзы 1,5 милуан адæймагæй фылдæр (2004). Бамако лæууы цæугæдон Нигеры, у порт.

Бамако уыд рагон Малиаг империйы сæйраг сахар, регионы базарадон, ахуырадон æмæ пысылмон дины центр. XIX æнусы Малиаг импери фæцауд, æмæ та уæд ардæм æрбацыдысты францаг салдаттæ. Бамако сси францаг колонийы центр. Уыцы рæстæгæй Бамакойы баззадысты бирæ фенинаг агъуыстытæ — уыдоны ’хсæн Малийы национ библиотекæ æмæ æндæртæ.

Категори:Малийы сахартæ
Триполи

**Три́поли** ( *Ṭarābulus al-Gharb*) у Ливийы сæйраг сахар, лæууы Зæххастæуы денджызы былгæрон. Цæрынц дзы 1 милуан адæймагæй фылдæр.

Категори:Ливийы сахартæ
Аддис-Абебæ

**Адди́с-Абе́бæ** () у Эфиопийы сæйраг сахар, амхараг æвзагыл нысан кæны «ног дидинæг». Аддис-Абебæйы цæрынц 1700 мин адæймаджы бæрц.

Сахары бындурæвæрд æрцыд 1877-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эфиопийы сахартæ
Хартум

**Харту́м** ( *al-Kharṭūm* — «пылы хæтæлфындз») у Суданы сæйраг сахар. Цъæх Нил æмæ Урс Нил кæм баиу сты, уыцы бынаты лæууы. Цæрынц дзы 4 милуан адæймаджы бæрц, фæлæ дырыс нымæц ничи зоны.

## Фиппаинæгтæ

*
Гæззаты Валери

**Гæззаты Георгийы фырт Валери** (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1954 азы 7 августы) у зындгонд советон футболист æмæ уæрæсейаг футболон тренер. Йæ фыццаг тренер — Цæлыккаты Муссæ.
Æхсæнадæмон къласы спорты мастер (1980), Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт тренер (1990). Клуб «Спартак-Аланийы» сæргълæууæгæй куы уыд (1989—1991, 1994—1999), уæд йæ къухы бантыстис йæ командæ Уæрæсейы чемпион скæнын (1995).

2001—2003, 2004—2008 кусы футболон клуб «ЦСКА»-йы сæйраг тренерæй.

2002—2003 уыдис Уæрæсейы æмбырдгонд командæйы сæйраг тренер.

2009-æм азæй куыста Киевы футболон клуб «Динамо»-йы сæйраг тренерæй.

2011-æм азæй футболон клуб «Аланийы» президент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы футболон тренертæ
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Валери
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:Футболон тренертæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Фæстаг маймули

**«Фæстаг маймули»** у фыццаг фантастикон роман, иронау фыст чи ’рцыд (мыхуырæй рацыд 1977 азы). Йæ автор у Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы уæнг Къæбысты Зауыр.

## Цитатæ
: Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы æз къаннæг лæппу уыдтæн. Мæ зæрдæйы абон дæр нæма рафтыдысты, хæстæй нæ хъæумæ цы уæззау хабæрттæ хъуыстысты, æппæт уыдон. Уæдæй фæстæмæ мæ зæрдæмæ арф айстон иу хабар. **Адæймагадæн зæххыл иууыл стырдæр æнамонддзинад æрхæссы хæст**.
:*Къæбысты Зауыр, роман «Фæстаг маймули»-йы разныхас*.

## Рауагъды бæрæггæнæнтæ
* Къæбысты Зауыр. Фæстаг маймули. Фантастикон роман. Рауагъдад «Ирыстон», Цхинвал, 1977. Тираж 2000 экз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ирон литературæ
Покахонтас

**Покахо́нтас** () уыд индейаг æхсины ном, уый царди 1595—1617 азты. Йæ ном зындгонд сси, уый англисаг бæлцон Джон Смиты марыны тæрхонæй куы фервазын кодта, уæд.

1614-æм азы Покахонтас моймæ ацыд англисаг лæг Джон Рольфмæ æмæ та йемæ ацыд Стыр Британимæ. Уыцы бæстæйы уый царди йæ амæлæты бонмæ. Баныгæдтой йæ Кенты провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индейæгтæ
Гергиты Валери

**Гергиты** (**Джерджиты**) **Абисалы фырт Валери** у Марияйы театры сæргълæууæг, аивадон разамонæг, Уæрæсейы адæмон артист, паддзахадон премиты лауреат, дунейы зынгæдæр дирижёртæй иу. 2007-æм азæй фæстæмæ Гергиты Валери у Лондоны симфонион оркестры сæйраг дирижёр. 

Гергиты Валери райгуырдис 1953-æм азы 2 майы Мæскуыйы. Йæ сывæллоны бонтæ арвыста Дзæуджыхъæуы.

Каст фæцис Ленинграды Римский-Корсаковы номыл консерватори профессор И. А. Мусинмæ. 23-аздзыдæй рамбылдта Герберт фон Караяны номыл дирижёрты конкурс Берлины æмæ студентæй уæвгæйæ хуынд æрцыд Кировы номыл оперон театрмæ (ныртæккæ хуыйны *Мариинский*).

1977 азæй — Кировы номыл театры дирижёр. 1981-æм азæй 1985-æм азы онг куыста Сомихы паддзахадон оркестры сæйраг дирижёрæй. 35-аздзыдæй æвзæрст æрцыд оперæйы труппæйы аивадон разамонæгæй, 1996 азæй фæстæмæ кусы аивадон разамонæгæй æмæ сæргълæууæгæй Марияйы театры. 

## Хæрзиуджытæ
Гергиты Валери абон нымад у дунейы иууыл куырдиатджындæр дирижёрыл. Уый у УСФСР-ы сгуыхт аивадон архайæг (1983 аз); адæмон артист (1996 аз); Æхсæнадæмон организаци «International Classical Music Awards» радтой йын ном «Афæдзы дирижёр»; 1994 азы æмæ 1999 азы Уæрæсейы Паддзахадон премиты лауреат. Цалдæр хатты куыд иууыл курдиатджын дирижёрæн Гергийы-фыртæн лæвæрд æрцыд сæйраг театралон преми «Сызгъæрин маскæ». Афтæ ма йын лæвæрд æрцыд Бетъырбухы сæйраг театралон преми «Сызгъæрин софит» иууыл хуыздæр дирижёрон куыстыты тыххæй 1997, 1998 æмæ 2000 азты. 1998 азы музыкалон культурæмæ зынгæ бахасты тыххæй Philips Electronics Гергиты Валерийæн балæвар кодта сæрмагонд преми, æмæ йæ уый алæвæрдта æрыгон зарæггæнджыты академийы æххуысæн. 2000 азы Гергийы-фыртæн лæвæрд æрцыд Уæрæсейы иттæг бæрзонд хæрзиуæг — Хæлардзинады орден æмæ Сомихы Республикæйы иттæг бæрзонд хæрзиуæг — Сыгъдæг Месроп Маштоцы орден. Афтæ ма Гергийы-фыртæн радтой Германы хицауады хорзæх — фыццаг къæпхæны дзуар «Сгуыхтдзинæдты тыххæй», Италийы — орден «Цытджын кавалер», Францы — орден «Аивæдты æмæ литературæйы орден». 2002 азы лæвæрд æрцыд Уæрæсейы Президенты преми — зынгæ сфæлдыстадон æмæ зонадон бавæрды тыххæй. 2003 азы 31 мартъийы радтой ын цытджын ном «ЮНЕСКО-йы Сабырдзинады артист».

2007 азы Гергийы-фырт сси Бетъырбухы кадджын гражданин.

## Æндæр архайд
У Уæрæсейы Президентон Советы архайæг культурæ æмæ аивады хаххыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Бетъырбухы зындгонд адæм
Категори:Уæрæсейы адæмон артисттæ
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Валери
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
25 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Португали — Революцийы бон.
* Свазиленд — Тырысайы бон.
* Мысыр — Синайы æрдæгсакъадахы ссарибары бон.

## Цаутæ
* 1719 — Лондоны мыхуырæй рацыди Даниэль Дефойы роман «Робинзон Крузо»-йы фыццаг рауагъд.
* 1792 — Францы фыццаг хатт марыны тæрхон сæххаст кæнынæн гильотинæйæ спайда кодтой.
* 1839 — Бритайнаг æфсад байста сахар Кандагар (ныр Афгъанистаны).
* 1867 — Токио байгом æхсæнадæмон базарадæн.
* 1940 — Цæгат Ирыстоны райдыдта Цæлыччы къанауы арæзтад.
* 1983 — Советон Цæдисы сæргълæууæг Андропов америкаг чызг Самантæ Смитæн хонæг рарвыста. Фæстæдæр Самантæ Смит æрбацыд советон бæстæмæ æмæ дзы арвыста цалдæр боны пионертимæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1599 — Оливер Кромвель (*Oliver Cromwell*) (амард 1658), бритайнаг паддзахадон архайæг, Англис, Ирланди æмæ Шотландийы лорд-протектор (1653—1958).
* 1757 — Иоганн Тобиас Ловиц (уырыссагау *Товий Егорович Ловиц* дæр) (амард 1804), химик æмæ фармацевт.
* 1769 — Марк Брунель (*Mark Isambard Brunel*) (амард 1849), францаг инженер, Темзæйы бын тъунел чи саразта, уый.
* 1818 — Фёдор Буслаев (амард 1897), ахуыргонд филолог æмæ аивады иртасæг. Ныффыста уырыссаг æвзаджы историон грамматикæ.
* 1842 — Фёдор Плевако (амард 1909), зындгонд адвокат æмæ оратор.
* 1852 — Леопольдо Алас (*Leopoldo Alas*) (амард 1901), испайнаг фыссæг æмæ критик.
* 1857 — Руджеро Леонкавалло (*Ruggero Leoncavallo*) (амард 1919), италиаг композитор.
* 1917 — Эллæ Фицджералд (*Ella Fitzgerald*) (амард 1996), америкаг джазон зарæггæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1928 — Пётр Врангель, уæрæсейаг æфсадфæтæг æмæ Сыбыры иртасæг.

Категори:Бонтæ
Филологи

**Филоло́ги** у, хицæн адæмы литературæ æмæ æвзаг (текстон культурæ) чи иртасы, ахæм зонад. Иуæй-иу бæстæты «филологи» у æрмæст рагон æвзæгты ахуыр.

Ирон филологи у ирон литературæ æмæ ирон æвзаг иртасæг зонад.

*
24 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Æфсымæрон сахарты бон.
* Сомихæгты геноциды

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1909 — Бернхард Гржимек (*Bernhard Grzimek*) (амард 1987), немыцаг зоолог, фыссæг, Франкфурты зоопарчы хицау.
* 1921 — Ярослав Мах (*Jaroslav Mach*) (амард 1972), чехаг режиссёр æмæ сценарист.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Цæгат Ирыстоны фольклор

**Цæгат Ирыстоны фольклор**. Кæд æмæ ирæтты фольклор иухуызон у, кæд иумæйаг темæтæ æмæ жанртæ уымæн ис, уæддæр цæгатаг фольклорæн ис йæхи хицæндзинæдтæ...

Кæс: Хуссар Ирыстоны фольклор.

Категори:Ирон культурæ
Категори:Ирыстоны истори
Игаркæ

**Ига́ркæ** () у Цæгат Ихджын фурды порт, Енисейы былгæрон; лæууы 1779 км Красноярскæй цæгатырдæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
Категори:Уæрæсейы порттæ
Сталин, Иосиф Виссарионы фырт

**Сталин Виссарионы фырт Иосиф** (æцæг мыггаг у **Джугашвили**) — советон паддзахадон æмæ политикон архайæг, большевикты партийы æмæ советон хицауады сæргълæууæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр, Социалистон Фæллойы Хъæбатыр, генералиссимус. Æцæгæй, 1920-ты кæронæй æмæ йæ амæлæты бонмæ уыдис иунæгон æлдариуæггæнæг. Сталин райгуырдис 1879 азы 21 декабры Гуры сахары (Гуырдзыстон) æмæ амардис 1953 азы 5 мартъийы Мæскуыйы.

Сталин æгас ма куы уыди, уæд йæ ном радтой цалдæр сахарæн, уыдонимæ Сталинградæн дæр. Сталины ном цалдæр азы дæргъы хаста Цхинвал дæр (*Сталинир*, уæды хуссайраг фыссынады — სტალინირი [стъалинири]).

Йæ райгуырæн сахар Гуры ныр дæр ис Сталины дынджыр музей.

Иосиф Сталин амардис 1953-æм азы 5 мартъийы, йæ магъзмæ туг ракалдис, æмæ уый тыххæй. Сталины мæлæты фæстæ ног партион раздзог сси Никитæ Хрущёв. Уый рафаудта Сталины культ.

## Рагбонтæ
Сталины фыдæлтæ зæхкусджытæй уыдысты. Иуæй-иу ахуыргæндты ныхæстæм гæсгæ, йæ фыд Виссарион уыд ирон, йæ мад Екатеринæ та гуырдзиаг, фæлæ бæлвырд у, цард-цæрæнбонты уый йæхи хуыдта гуырдзиаг æмæ дзырдта æрмæстдæр гуырдзиагау кæй схъомыл кодта.

Виссариаон амардис, йæ фыртыл 11 азы куы цыдис, уæд — куыд фæзæгъынц, расыг быцæуы рæстæг йæ ныллыгтæ кодтой кардæй.

1886-æм азы Иосифы мад Екатеринæ афæлвæрдта йæ фырты Гуры рæстуырнæг дины ахуырдонмæ бацæуын кæнын, фæлæ йæ фæндон нæ фæрæстмæ уый тыххæй æмæ лæппу уырыссагау нæ зыдта. Уыцы азæй, йæ мады курдиатмæ гæсгæ, сауджын Христофор Чарквианийы сывæллæттæ амыдтой уырыссаг æвзаг Иосифæн. Уый фæстæ 1888-æм азы йæ къухы бафтыд училищейы дыккаг цæттæгæнæн къласмæ бацæуын, ацы ахуырдон каст фæцис 1894-æм азы.

1894-æм азы Иосиф æнтыстджынæй радта бацæуæн фæлварæнтæ æмæ ахуыр кæнын райдыдта Тифлисы дины семинары. 15-аздзыдæй семинары базыдта марксизмы тыххæй æмæ базонгæ и Фæскавказы сусæг революционерты цардимæ. 1898-æм азæй Джугашвили пропагандисты куыст кодта, разамынд лæвæрдта æфсæнвæндаджы кусджыты къордæн. Уыцы иу азы августы бацыдис социал-демократон организаци «Месаме-даси» («Æртыккаг къорд») скондмæ.

1899-æм азы Джугашвилийы ацæуын кодтой семинарæй, радтой ын райдиан кълæсты ахуыргæнæджы æвдисæндар.

## Æвзаг
Гурйы иу схъомыл, уый мадӕлон ӕвзаг гуырдзиаг уыди, æмæ скъола Тбилисы семинарийы уырыссаг æвзаг сахуыр кодта. Гыццыл иронау зыдта, иухатт Токаты Гогкимӕ куы загъта:

«Иронау ма зоныс, Токайы фырт?»

## Æддаг æрмæг
* Собрание сочинений И. В. Сталина 
* История сталинских репрессий 
* Истоки, причина и сущность культа личности Сталина
* [Сталин (Особое мнение [Радзинский, Эдвард|Э.&nbsp;С.&nbsp;Радзинского])]
* Светлана Аллилуева — ''Двадцать писем другу'' в Библиотеке Мошкова
* Стихи И. В. Сталина
* 60 лет без Сталина 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Революционертæ
Категори:Советон Цæдисы политиктæ
Категори:Политикон фæсномыгтæ
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
26 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Израиль — хæстонты мысæн бон.
* Танзани — баиугонды бон.

## Цаутæ
* 1607 — Генрийы сынæгыл (нырыккон штат Вирджинийы) раргъæвдысты фыццаг англисаг колонисттæ. 
* 1755 — Кадджынæй байгом и Мæскуыйы университет.
* 1966 — Ташкенты зæххæнкъуыст (8 баллы).
* 1986 — Чернобылы катастрофæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1794 — Андреас Шёгрен (*Andreas Johan Sjögren*) (амард 1855), уæрæсейаг филолог, историк, археолог æмæ этнограф. Шёгрен саразта фыццаг кириллон алфавит ирон æвзагæн.
* 1798 — Эжен Делакруа (*Eugène Ferdinand Victor Delacroix*) (амард 1863), францаг нывгæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1938 — Эдмунд Гуссерль (*Edmund Husserl*) (райгуырд 1859), немыцаг философ, феноменологийы бындурæвæрæг.

Категори:Бонтæ
27 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Австри — Дыккаг Республикæйы бон.
* Словени — Националон ныхмæлæуыды бон.
* Хуссар Африкаг Республикæ — Сæрибардзинады бон.

## Цаутæ
* 1521 — Филиппинты аборигентæ амардтой португайлаг денджызы цæуæг Фернан Магелланы.
* 1636 — Тамбовы бындур æвæрд æрцыд. 
* 1644 — Фыццаг хатт Канадæйы ныссагътой мæнæу.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1494 — Сулейман Фыррæсугъд (*Süleyman I Kanuni*) (амард 1566), Турчы султан (1520—1560). Уый рæстæджы Турк уыдис йæ тæккæ тæмæны.
* 1820 — Герберт Спенсер (*Herbert Spencer*) (амард 1903), бритайнаг философ æмæ социолог.
* 1989 — Хуыгаты Алан — грекъ-ромаг хъæбысхæсты Олимпаг хъæзтыты чемпион (2012).

## Ацы бон амардысты
* 1521 — Фернан Магеллан, мореплаватель.
* 1936 — Чарльз Пирсон, англисаг математик, биохимик, философ. 
* 1938 — Эдмунд Гуссерль, немыцаг философ, феноменологийы бындурæвæрæг.

Категори:Бонтæ
28 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Израиль — Хæдбардзинады бон.

## Цаутæ
* 1799 — Уырыссаг æфсæддонтæ райстой Милан.
* 1956 — Советон Цæдисы Бæрзонддæр Советы указмæ гæсгæ, раздæр депортацигонд чи æрцыдысты, уыцы адæмтæ райстой дардмæ цæуыны бар (уый агъоммæ цардысты «сæрмагонд цæрæнбынæтты», уырдыгæй никæдæм цæуыны бар сæм уыд).
* 1963 — Скуыста аэровокзал «Внуково-2».

## Ацы бон райгуырдысты
* 1848 — Людвиг Шитте (*Ludwig Schytte*) (амард 1909), даниаг композитор æмæ пианист.
* 1868 — Георгий Вороной (амард 1908), математик, Варшавæйы университеты профессор. Йæ бавæрды фæрцы фæзынди нырыккон нымæцты теори.
* 1937 — Саддам Хусейн (صدام حسين), кæддæры Ирачы президент.

## Ацы бон амардысты
* 2002 — Александр Лебедь, инæлæр-лейтенант.

Категори:Бонтæ