Цæгат Ирыстон

**Цæгат Ирыстон**, дыгур. **Цæгат Иристон** (официалон ном у **Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани**; уырыссагау *Республика Северная Осетия — Алания*) у Уæрæсейы республикæ, Кæсæг-Балхъар, Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Стъараполы крайы ’хсæн. Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар у Дзæуджыхъæу.

Республикæйы Сæргълæууæджы хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг у Сергей Меняйло.

## Этимологи
Ирыстоны ном арæзт у ирон адæмы æмбырдгæнæн ном æмæ фæсæфтуан *[[-стан|-стон]]*-æй, æмæ нысан кæны Иры бæстæ, ома ирон адæмы бæстæ. *Ир*-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ *Ир* рацыдис рагон ирайнаг *arya* æмæ *aryana*-йæ. Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у. *[[-стан|-стон]]* та у бæстæамонæн фæстæфтуан, æмæ цæуы рагон индоевропæйаг уидаг **stā-*-йæ, кæцы нысан кодта «лæууын».

## Истори
Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау *Дзæуджыхъæу*) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохаг советон республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты афон Цæгат Ирыстоны фылдæр хай уыдис оккупацийы. Фашисттæ пырхгонд æрцыдысты Дзæуджыхъæумæ хæстæг.

## Географи
### Административон дих

Цæгат Ирыстон дих кæны 8 районыл æмæ республикæйы дæлбарады сахар (Дзæуджыхъæу).

### Цæгат Ирыстоны цæрæнуæттæ

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

Æдæппæт цæрджыты нымæц у 710 275 адæймаджы, уыдонæй 464&nbsp;875 цæрынц сахарты.





## Цæрджытæ

2021-æм сфыстмæ гæсгæ ирæттæ сты 68,1% Республикæйы цæрджытæй. Цæрынц дзы уырыс (18,9%), мæхъхъæл (3,8%), хъумыхъхъ (2,8%), сомих (1,8%), гуырдзы (1,0%) æмæ чи 1% цæрджытæй къаддæр сты, ахæм къордтæ.

## Ахуырад
### Национ ахуырад

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæр.

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы алчер Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.

## Галерей

North Ossetia–Alania. Fazikau. River Gizeldon.jpg|Тыбауы хох
Ущелье реки Геналдон.jpg|Майлийы хох
North Ossetia–Alania. Dargavs. River Gizeldon PA160553 2575.jpg|Дæргъæвсы ком
Чифандзар.jpg|Цъыфындзæр
Водопад Три Сестры.jpg|Дыгургом
Architectural complex. Dargavs.jpg|Дæргъæвсы зæппæдзтæ
Alagirskoe 4nov2010.jpg|Уæлладжыргом
Фамильные башни древнего Лисри 03.jpg|Лисыри


## Кæс ноджы
* Хуссар Ирыстон
* Цæгат Ирыстоны гимн
* Цæгат Ирыстоны паддзахадон хæрзиуджытæ
* Ирыстон

## Фиппаинæгтæ

*