open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маги

**Маги** — адæймаджы æрдз, адæм, цæрæгойтæ æмæ дзуæрттыл æндавын æмæ ахадыны уырнындзинадимæ баст чи у, ахæм бæрæг фæтк æмæ æгъдæуттæ. Маги архайды хицæн хуызтæ баст сты адæмы царды хицæн къабæзтимæ. Адæймагæн-иу амал, фадат куы нæ уыди, кæнæ-иу исты хъуыддаджы йæ зæрдæ йæхиуыл куы нæ дардта (бæркад тыллæг æрзайын кæнын, хæдзары фос бахъахъхъæнын, цуаны æнтыстджын уæвын, низæй хи бахизын æмæ æнд.ах.), уæд-иу фæлвæрдта, магийы фæрцы, цы уæлæрдзон тыхтыл æууæндыд, уыдон æххуысæй кæнæ бæрæг архæйдтыты руаджы йæ нысан йæ къухы бафта. Маги у æппæт динон уырнындзинæдты æнæфæхицæнгæнгæ хай æмæ æвдыст цæуы динон фæтк æмæ æгъдæутты. 

Ирон этнографийы маги ирд цæвиттонтæ сты, зæгъæм, цуанæтты иу къорд ритуалон архайды цуаны размæ, (сæ нысан уыдис цуаны цыд фæрæстмæ кæнын), цуанæтты сусæг æвзаг; бæлвырд ритуалон архайд Уациллайæ къæвда кургæйæ; ноджы иу къорд архайды, цæмæй æвгъæды бадæджы хъуыддæгтæ хорз ацæуой æмæ а.д. Ирон фыдæлтыккон æхсæнады магион æгъдæутты æххæстгæнджытæ уыдысты дæснытæ, къамæйфæрсджытæ, кæлæнгæнджытæ, хатгай та куырдтæ, стæй дзуары лæгтæ. Дзуары лæгтæй хъауджыдæр иннæтæм уыдис «уынгæг» дæсныйад. Дзуары лæгтæн та сæ æхсæнадон уавæрмæ гæсгæ уыдис уæрæх профессионалон авналæнтæ алыхуызон маги архайдтыты фæрцы сæ алфамблайы дунейыл ахадынæн.
Хабуста

**Хабуста***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* (, ) у дыууæазон халсарон зайæгой, къабускайы дæлхуыз. 

## Литературæ
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Далæгæрдæг

**Далæгæрдæг** (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгой.

## Литературæ
* Галиат — свет очей моих. Автор-составитель — Гибизов Гаврош (Авдан). Владикавказ, 2009

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фугæ

**Фугæ**,  (; ) у, фугæйы мыггагмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз.

## Адæмон медицинæ
Адæмон медицинæйы йын хосы сæраппонд пайда кæнынц йæ сыфтæ æмæ йæ дидинæгæй аразынц сæ цай æмæ йæ нуазынц. Хорз у зæрдæйæн, буар сыгъдæг кæны цæххытæй (цæндбадтытæй), йæ сыфтæрты донæй йын кæнынц ваннæтæ нуæрттæ сабыр кæныны тыххæй. Хос дзы кæнынц æрдон рæзынджытæ дзæбæх кæнынæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хундисубан

**Хундисубан** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ожора

**Ожора** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къостаоба

**«Къостаоба»** () у Хетæгкаты Къостайы бæрæгбон Къахеты (Гуырдзыстоны). Бæрæгбоны раздæр хуыдтой «Къостаоба», фæлæ йæ фæстаг азты хонын райдыдтой *Къостайы бонтæ*. 

## Истори
50-æм азтæй Ирыстоны, стæй Гуырдзыстоны районты цæрæг ирон адæммæ традици сси Хетæгкаты Къостайы райгуырæн бон стыр бæрæгбоны хуызы нысан кæнын. Ацы æгъдау фыццаг кæнын райдыдтой Лагодехы районы Сывылдзджыны хъæуы 1950-æм азты, уыйфæстæ ног бæрæгбон аразыны фæтк айстой районы иннæ ирон хъæутæ дæр (Арешперан, Пона) æмæ йæ кæнын байдыдтой 15 октябрмæ æввахсдæр сабаты.

## Литературæ
* Цыбырты Л. Ирон адæмон бæрæгбонтæ. — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 1998 — 256 ф. 

## Æддаг æрмæг
* Caucasian Mosaic / Хетæгкаты Къостайы цырты сног кæнын 
* 1tv / კოსტაობა ლაგოდეხში 

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Категори:Къахеты ирæттæ
Сывылдзджын (Хуссар Ирыстон)

**Сывылдзджын** кæнæ **Сывылджджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. Ныр дзы цæрæг нал ис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гæдыджын

**Гæдыджын**:
* Гæдыджын — гæды(бæлас) бирæ кæм ис, ахæм бынат
* Гæдыджын — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы
* Гæдыджын — хох Гуырдзыстоны Хъуды комы
Хурыхъæу (Æрыдоны район)

**Хурыхъæу** у Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы хъæу, Мичуриныхъæуы хай.

## Литературæ
* 

Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Саджуаре

**Саджуаре** кæнæ **Саджваре** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. Хъæу кæны дыууæ дихы — **Дæллаг Саджуаре** кæнæ **[[Зæгъойтыхъæу]]** æмæ **Уæллаг Саджуаре** кæнæ **Къуыдар**.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зæгъойтыхъæу

**Зæгъойтыхъæу** кæнæ **Дæллаг Саджуаре** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы, Саджуарейы хай.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къуыдар (нысаниуджытæ)

* **[[Къуыдар]]** — Къуыдаргомы чи цæрынц, уыцы ирæттæ;
* **[[Къуыдаргом]]** — ком Хуссар Ирыстоны;
* **[[Къуыдар (хъæу)|Къуыдар]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* **[[Къуыдар (Знауыры район)|Къуыдар]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Багъæраты Созыр

**Багъæраты Хъуырманы фырт Созыр**,  (райгуырдис 1888-æм азы 18 июны Чырыстонхъæуы — амардис 1928-æм азы 9 июлы) у дыгурон поэт.

## Цардафыст
Созыр райгуырди Чырыстонхъæуы хæрз мæгуыр бинонты астæу. 1904-æм азы каст фæци райдайæн скъола æмæ кодта хæдзары куыстытæ. 1908-æм азы йæм фæсидтысты æфсадмæ, фæлæ Созыр йæхи бааууон кодта, æмбæхсти хæхты. Уæдмæ йæ фыд амард, æмæ лæппу йæ бинонты иунæг дарæг кæй уыд, уымæ гæсгæ йæ æфсадмæ нал акодтой. Империалистон хæсты рæстæг æм ногæй фæсидтысты. Созыр бахауд Ирон бæхджын дивизионмæ. Фæци дзы 1916–æм азмæ, стæй ралыгъд æмæ абырæджы цард кодта хъæдты. 1918-æм азы бацыди «Кермен»-ы партимæ, стæй та УК(б)П-мæ. Партизанты къордимæ хæцыд урсгвардионты ныхмæ. Советты дуг куы ралæууыд, уæд зæрдиагæй бавнæлдта æхсæны хъуыддæгтæм Фæлæ йæ йæ хъизæмайраг цард, иудадзыг рахау-бахаутæ рæуджыты низмæ æртардтой æмæ бирæ рæстæг хуыссæнæй нал стади. Иу цыппар азы дæргъы (1921 — 1925) йæ бон ныффыссын дæр ницуал баци.

Созыры чиныг «Зæрди дуар» фыццагхатт мыхуыры фæзынди Дзæуджыхъæуы 1926-æм азы. Фæстæдæр æм поэты архивæй хастæуыди ног æмдзæвгæтæ, афтæмæй ма рацыди 1939, 1949, 1978 азты. 1988 азы та йын йæ уацмыстæ рауагътой дыгурон æмæ уырыссаг æвзæгтыл (Орджоникидзе, «Ир»). «Зæрди дуар» тæккæ æххæстдæрæй рухс федта 1991 азы (Дзæуæгигъæу, «Ир») — бацæттæ йæ кодта йæ чызг Зинæ.

## Литературæ
* Багъæрати Созур. Журнал «Мах дуг», 2003 аз, №9
* Писатели советской Осетии. Составители: Ф. Гаглоев, Н. Джусоев — Сталинир, 1957

## Æддаг æрмæг
* Ossetians.ru / Багъæраты Созыр 

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Дыгурон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Созыр
Категори:Дигорæйы чи райгуырдис, уыдон
Хуритæ

**Хуритæ** ( *Хуриевы*, *Хоруевы*;  ხურაშვილი, ხურიშვილი) сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Хуыриатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Хуыриатæ

**Хуыриатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Хуритæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Багъæратæ

**Багъæратæ**, вариант: *Багъратæ* () сты ирон мыггаг.

## Истори
Нары комы Нарыхъæуы царди Хаситæй æртæ æфсымæры: Багъæра, Тогух æмæ Саулæн. Багъæра Нарæй ралыгъд Дыгургоммæ, æрцард Дзынагъайы. Ам йæ цот ныффыстой Багъæратæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Каширæ

**Каширæ** () у сахар Уæрæсейы, Мæскуыйы облæсты Каширæйы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Надабур

**Надабур** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. 

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Шатурæ

**Шату́рæ** () у сахар Мæскуыйы облæсты Шатурæйы сахары зылды административон центр.

## Æрвитæнтæ
* Администрацийы официалон сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Сунис

**Сунис** кæнæ **Сæна** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гæрзæхсæн

**Гæрзæхсæн** кæнæ **æхсискъ**, **астымгæрдæг**, , *астум*, *астун* (; ) у, æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Нагутни

**Нагутни** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. Хъæу кæны дыууæ дихы — **Дæллаг Нагутни** æмæ **Уæллаг Нагутни** кæнæ **Абитæ**.

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Колумби (Хуссар Каролинæ)

**Колумби** () у сахар АИШ-ы, Хуссар Каролинæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Каролинæйы сахартæ
Марицæ

**Мари́цæ** (, , , ) у цæугæдон Балканы æрдæгсакъадахы. 

Марицæйы фæрсагдæттæ сты Сазлийкæ, Гиопсу, Тунджæ, Эргене, Кричимæ, Чепелар, Вычæ, Ардæ.

Категори:Болгарийы цæугæдæттæ
Категори:Гречъы цæугæдæттæ
Категори:Турчы цæугæдæттæ
Омало

**Омало** ():
* Омало — хъæу Гуырдзыстоны, Тушетийы;
* Омало — хъæу Гуырдзыстоны, Пъанкъисы комы.
Чермен

**Чермен**,  у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Тылаттаты Чермен

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 353-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Сойæ

**Культурон сойæ** () у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм иуазон кæрдæг зайæгой. Культурон сойæ хæлиу зæххкуыстæуы Азийы, Хуссар Европæйы, Цæгат æмæ Хуссар Америчы, Централон æмæ Хуссар Африкæйы, Сабыр æмæ Индийы фурдты сакъадæхтыл, экваторæй 56—60°-мæ уæрхæдты.

Сойæйы гагаты ма рæдийгæйæ фæхонынц «сойæйы хъæдуртæ» (-æй), — уæрæх парахатгонд продукт, нырма ма нæ дуджы агъоммæ æртыккæгæм миназы зындгонд уыди. Хæрыны сойæйæн характерон сты дæлдæрдзæугæ миниуджытæ, кæдон æй кæнынц ахæм уарзон адæмæн:

* бæрзонд хорзайæн;
* урсæджы бæрзонд миддард (50% онг);
* йæ уæвынады сты В-группæ витаминты рæгъ, æфсæйнаг, кальций, калий æмæ полинæфсæст сойджын туагадты (линолон æмæ линоленон);
* остеопороз æмæ зæрдон-дадзинон низты профилакт кæныны фадат;
* æнахуыр хиадты хицау у, кæдон фæрцы дзы ис рауадзæн алыхуызон продуктты уæрæх спектр.


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Хазби

**Хазби** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Бубаты хох

**Бубаты хох** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Урсдзуары комæй Дзомагъгомы ’хсæн.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Дзомагъгом
Категори:Урсдзуары ком
Иры цъупп

**Иры цъупп** у хох Тырсыгомы, Хъæдласæнмæ ’ввæхс.

## Картæ
* Карта Центрального Кавказа 1932 года

## Литературæ
* 

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Хъæрæсе (нысаниуджытæ)

* Хъæрæсе — Кавказы бæстæ.
* Хъæрæсе кæнæ хъæрæсейаг адæм — Цæгат Кавказы адæм.
* Хъæрæсе — ирон нæлгоймаджы ном.
Дæллаг Зджыд

**Дæллаг Зджыд** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

Зджыды цардысты дзы Цæгæратæ, Æгъуызартæ, Габолатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æддаг æрмæг
* Дæллаг Зджыд | Фæрдгуытæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дзугатыхъæу

**Дзугатыхъæу** кæнæ **Дзугатæ**, **Дзугаты къуылдым**, **Уæллаг Дзомагъ**, **Уæллагхъæу** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Дзомагъгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзугатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Саулохтæ (хъæу)

**Саулохтæ** кæнæ **Саулохтыхъæу**, **Хуссар** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Згъуыбиры хай.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуссар (хъæу)

* Хуссар, дыгур. *Хонсар* — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Хуссар — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Хуссар (нысаниуджытæ)

* Хуссар — дунейы хай;
* Хуссар — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Хуссар — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Цомахъ (ном)

**Цомахъ**, вариант *Цомахъхъ* у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Гæдиаты Цомахъ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Дземцъынайы ком

**Дземцъынайы ком** у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Дзомагъгомы. Æмарæн кæны Цæгат Ирыстонимæ. 

## Кæс ноджы
* Дземцъына — сæрвæт Дзомагъгомы

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Дзомагъгом
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Сырддонцъиу

**Сырддонцъиу**, вариант: *хуртуанхор*,  () у чысыл мæргъты бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Лацин

**Лацин** (, ) у тугдзых маргъ, уарийы хуыз.

## Литературæ
* Тахъазты Фидар. Дыгурон-уырыссаг дзырдуат — Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2003
* Уырыссаг-ирон дзырдуат. Редактор Исаты М.И. — Мæскуы: «Советон энциклопеди», 1970 

Категори:Мæргътæ
Чысан (хъæу)

**Чысан** ( [болкви]) у ирон хъæу Гуырдзыстоны Лагодехы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джиголатæ, Зылыгатæ, Уалытæ, Быцентæ, Тедетæ, Бестаутæ, Болататæ, Дриатæ, Плитæ, Джиотæ, Къæбыстæ, Табутæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Новое (Цæгат Ирыстон)

**Новое** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. 

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Хъæу Горæтгæроны районы картæйыл  
* Народы Кавказа 

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Хъауырбег

**Хъауы́рбег** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 351-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Рейган, Рональд

**Ро́нальд Уи́лсон Ре́йган** (, 1911-æм азы 6 февралы — 2004-æм азы 5 июны) уыдис америкæйаг политик, АИШ-ы 40-æм президент (1981—1989) æмæ Калифорнийы 33-æм губернатор. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы политиктæ
Категори:АИШ-ы президенттæ
Категори:Иллинойсы чи райгуырдис, уыдон
Зилгæ (нысаниуджытæ)

* Хъæуы тыххæй кæс: Зилгæ;
* Кафты тыххæй кæс: Зилгæ кафт;
* Хохы тыххæй кæс: Зилгæ хох.
Гуыбец

**Гуыбец** (хинæмттæ — *угӏбугъан*, *угӏбугъант*; ) у Дагъистаны адæмтæй иу, сæ фылдæр хай цæры Кубачийы хъæуы. Уыдон дзурынц гуыбецаг æвзагыл.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Дагъистаны адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Аргъун

* Аргъун (цæугæдон) — цæугæдон Цæгат Кавказы, Сунжæйы фæрсагдон.
* Аргъун (сахар) — сахар Цæцæны.

## Кæс ноджы
* Аргун
Хслеб

**Хслеб** ():
* Хслеб — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Хслеб — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Хслеб (Ленингоры район)

**Хслеб** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Монастъер (Ленингоры район, Лехурагом)

**Монастъер** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Земохъур

**Земохъур** кæнæ **Земехъур** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Аргъун (цæугæдон)

**Аргъун** (; ; ) у Цæгат Кавказы цæугæдон, Сунжæйы фæрсагдон. Йæ даргъ у 148 км, бассейны фæзуат у 3 390 км². 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Цоцолты дон

**Цоцолты дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон. 

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Æвгарстау хох

**Æвгарстау хох** у хохы цъупп Тырсыгомы.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 - с. 623. 

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Арсы ком (Тырсыгом)

**Арсы ком** у ком Тырсыгомы, цæугæдон Арскомдоны дæргъмæ.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Картье

**Картье́** ():

## Мыггаг
* Картье, Жак — францаг бæлццон.
* Картье, Луи-Франсуа — францаг фæрдыггуырд, Cartier-йы бындурæвæрæг.

## Географион ном
* Картье (сакъадах)

## Фирмæ
* Cartier — францаг фæрдыггуырдон компани.
Сунжæйы район

**Сунжæйы район**:
* Сунжæйы район — Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы район;
* Сунжæйы район — Мæхъхъæлы район;
* Сунжæйы район — Цæцæны район.
Серноводскоейы район

**Серноводскоейы район**, 2019-æм азы агъоммæ: **Сунжæйы район** (; ) у район Цæцæны ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

*
Сунжæйы район (Мæхъхъæл)

**Сунжæйы район** (; ) у район Мæхъхъæлы. Районы административон центр у Сунжæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хæтотæ

**Хæтотæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Дзимыргомы.

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Урсдзуары ком

**Урсдзуары ком** кæнæ **Урсдзуаргом** у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Цъалагомы. 

## Географи
Æмарæн кæны Дзомагъгом æмæ Чеселтгомимæ. Комы сæйраг дон у Урсдзуары дон.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзиццойтæ, Бæгъиатæ, Къомайтæ, Тыджытæ æмæ Гаглойтæ.

## Æддаг æрмæг
* Хурзæрин // Мæргъиты Ирбег. Урсдзуаргом

## Фиппаинæгтæ

*
Урсдзуары дон

**Урсдзуары дон** кæнæ **Стырдон**, **Бакарты дон**, **Бæгъиаты дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Стыр Леуахийы фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Дзылитæ (хъæу)

**Дзылитæ** кæнæ **Дзлитæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урсдзуары комы.

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ир (Гуырдзыстон)

**Ир** кæнæ **Ирыхъæу** () у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мамсыратæ æмæ Гæдиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цъитидон

**Цъитидон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Стырдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Гадамш

**Гадамш** () у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты. Лæууы Цъалайы доны былыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æлбортæ, Бæззатæ, Габутæ, Гæджитæ, Гуылдатæ, Жажитæ, Зассетæ, Зæгъойтæ, Нанитæ, Нартыхтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Морæхы ком

**Морæхы ком** у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы.

## Цæугæдæттæ
* Морæхдон

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Куыдзæг

**Куыдзæг** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Дзесты Куыдзæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Елбыздыхъо

**Елбыздыхъо** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Брытъиаты Елбыздыхъо

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Хетæг

* Хетæг — аллон кæнæ кæсгон кънйазы фырт.
* Хетæг — ирон нæлгоймаджы ном.
* Хетæг — Хетæгкаты Къостайы поэмæ.

## Кæс ноджы
* Хетæгкатæ
Хетæг (ном)

**Хетæг** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 349-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Урау

**Урау** () у хъæу Гуырдзыстоны Амбролауры муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Амбролауры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цъалайы дон (Гуырдзыстон)

**Цъалайы дон** () у цæугæдон Гуырдзыстоны, Рионы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Рионы фæрсагдæттæ
Хихатæ

**Хихатæ** кæнæ **Гуытты хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цыхуырбатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гъебура

**Гъебура** () у цæугæдон Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны, Хъæргæнагдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Гуизгъа

**Гуизгъа** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Хъæргæнагдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Козатæ (хъæу)

* Козатæ — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Козатæ кæнæ **Мугут** — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Темырхъан

**Темырхъан** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Хъазыбег (ном)

**Хъазыбег** у ирон нæлгоймаджы ном.

Хъазыбег арæзт у дыууæ дзырдæй *гъази* æмæ *бек*-æй. Гъази у араббаг дзырд, амоны пысылмон диныл хæцæг.

## Кæс ноджы
* Бæдоаты Хъазыбег (1901–1979)
* Бететы Хъазыбег

## Литературæ
* 
* 
* 

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Зарбег

**Зарбег** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 333-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Суаргомы дон (Гуырдзыстон)

**Суаргомы дон** кæнæ **Суары комы дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны Хъуды комы, Арагуийы рахиз фæрсагдон. 

## Фæрсагдæттæ
* Хъелы дон кæнæ Къуымау дон 

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Хъуды комы цæугæдæттæ
Суаргом (Хъуды ком)

**Суаргом** у ком Хъуды комы, цæугæдон Суаргомы доны дæргъмæ.

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Хъуды ком
Приатæ (хъæу)

**Приатæ** кæнæ **Приаты хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Сыбагомы.

## Литературæ
* 
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Æрвитæнтæ
* Проект «Хæхбæсты фарн»-ы «Сыбагом. Приаты мæсыг» (20.11.2020)

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзукъатæ

**Дзукъатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дзукъа æмæ Абай цардысты Цымытийы, Куырттаты. Уым фæтуджджын сты æмæ уæд сæхи райстой Хуссар Ирмæ. Зæххыл фæзылдысты дыууæ æфсымæры, æмæ дзы хор фæлвæрдтой. Уалдзæджы Челиаты хъæды астæу иу æрдузы хъæбæрхор æмæ мæнæу байтыдтой. Уæд Едысы рагъмæ ссыдысты, æмæ уырдыгæй кастысты æмæ хъæды астæу æрдузы сбæрæг кодтой, кæуылты йæм бацæуын хъуыд, уый базыдтой, æмæ йæм æрцыдысты. Хъæбæрхор æмæ мæнæу æрзадысты тынг. Уæд загътой, ай хорз цæрæн бæстæ у, зæгъгæ. Дзукъа загъта, мæн, дам, ам фæнды. Абай чи у, уый та загъта, æз та Сыбамæ цæуын. Уый Сыбагомы æрæнцадис. Дзукъа та — Челиаты. Дзукъайæн райгуырд Айтег æмæ Дула. Айтег æмæ Дула фæхицæн сты. Дулайы цот сæ мыггаг раивтой. Айтеджы цот та Дзукъатæй баззадысты. Ныр дæр Дзукъатæ Дулатимæ æрвадиуæг кæнынц.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.

*
Гугкатæ

**Гугкатæ** кæнæ **Гуккатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Гугкатæ Едысмæ рафтыдысты Уæлладжыры комæй. Цæгат Ирыстоны Гугкатæ цæрынц Хъæдгæроны æмæ æрвадиуæг кæнынц Габетимæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* 
* 
* 

*
Хуыджетæ

**Хуыджетæ** ( *Худжиевы*, *Худжеевы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хуыдзиатæ

**Хуыдзиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Куырттайы байзæддæгтæй иу хуындис Тазе. Уыди йын æртæ фырты: Хæдарц, Куыдзи æмæ Хуыдзи. Цардысты Хæкъынайы рындзыл, Уæлæсыхы. Æртæ лæппуйæ равзæрди мыггæгтæ: Хæдарцатæ, Куыдзиатæ, Хуыдзиатæ. Фæстæдæр, комы хъæутæ куы фæзынди, уæд Куыдзиатæ æрцардысты Хохы Дзуарыхъæуы, Хæдарцатæ — Ацонæгайы, Хуыдзиатæ та — Дæллагхъæуы. Æртæ мыггаджы дæр хаудтой Куырттаты комы уæздæттæм.

XIX-æм æнусы кæрон Хуыдзиаты бинонтæ се ’ппæт дæр, Бабойæ фæстæмæ, ралыгъдысты хæхбæстæй быдырмæ. Иутæ æрцардысты Пысылмонхъæуы, Заманхъулы, Емаусы, иннæтæ — Дзуарыхъæуы. Бабо та цæмæдæр гæсгæ æрцарди Гулийы.

## Кæс ноджы
* Куыдзиатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Бызыратæ

**Бызыратæ** () сты ирон мыггаг, Козаты патронимион къабаз.

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Фиппаинæгтæ

*
Чъимас

* **[[Чъимас (Дзауы район)|Чъимас]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* **[[Чъимас (Знауыры район)|Чъимас]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Чъимас (Дзауы район)

**Чъимас** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Хъæу кæны дыууæ дихы — Уæллагхъæу æмæ Дæллагхъæу.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокойтæ, Хуыджетæ, Пухатæ.

## Литературæ
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чъимас (Знауыры район)

**Чъимас** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тотыратæ (хъæу)

**Тотыратæ** кæнæ **Тотратæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Хъобы цур.

## Литературæ
* 
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тотыр

**Тотыр** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 346-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Тотырбег

**Тотырбег** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Абана (хъæу)

* Абана — хъæу Тырсыгомы.
* Абана — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Абана (Хуссар Ирыстон)

**Абана** кæнæ **Абано** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Тедетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фидары хох (Къуыдаргом)

**Фидары хох** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны, Стырмæсыгмæ ’ввахс.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Булкъатыхъæу

* Булкъатыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Булкъатыхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Булкъаты къахыр

**Булкъаты къахыр** у æфцæг Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы. Мамысонгомæй Булкъаты къахырыл фæндаг уыдис Хъæдысæрмæ.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975
* 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Мамысонгом
Булкъатыхъæу (Цæгат Ирыстон)

**Булкъатыхъæу** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Мамысонгомы.

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Булкъатæ

**Булкъатæ** (; ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Булкъатæ равзæрдысты Бестауты мыггагæй. Бестаутæ цардысты Гудисы. Уырдыгæй сæ иу, йæ ном Булкъа, алыгъд Къуыдармæ, Хæлиудоны коммæ. Ам æрцард, йæ цæуæтмæ йын дзырдтой йæ номæй — Булкъатæ. Сæ хъæуы ном дæр схуыдтой Булкъатыхъæу. Фæстæдæр Булкъатæ алыгъдысты Къахетмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

*
Цагъатæ

**Цагъатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Цагъатæ, Гæмаонтæ æмæ Хъæлицтæ рацыдысты Куырттатæй. Уым сæ къухæй зиан æрцыд æмæ сæ сыстын кодтой. Хъæуæй хъæумæ хæтгæ цыдысты æмæ афтæмæй Задæлескмæ æрхæццæ сты. Сæ иуæн уыд ус — Лæууонты чызг. Уымæн йæ лæг Самур хуынд. Зæнæг сын нæ уыд æмæ Самур Стыр Дыгуры Хуадонты чызджы æрхаста. Райгуырд сын дыууæ фырты: Бидзо æмæ Гæуис.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Бохотницæ

**Бохотницæ** (, []) у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Цырынц дзы 1001 адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Люблины воеводæйады цæрæнрæттæ
Гусалтæ (Тырсыгом)

**Гусалтæ** кæнæ **Гуссалтæ** у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гусалтыхъæу

**Гусалтыхъæу** кæнæ **Гусалтæ** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.

Цардысты дзы Гуссалтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Зруггомы хъæутæ
Гусалтæ (хъæу)

* Гусалтæ — хъæу Тырсыгомы;
* Гусалтæ — хъæу Цæгат Ирыстоны Зруггомы;
Боцитæ

**Боцитæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Боцитæн сæ фыд уыд Къадз. Уымæн уыд лæппутæ: Боци, Икъо, Къадз, Гоцъа. Уыдонæй алкæй номыл дæр рацыд мыггаг. Къадз Мызуры царди. Цуанон лæг уыд, æмæ уырдыгæй, ныр Тиб кæм и, уырдæм бафтыд. Йæ дзыппы мæнæуы цалдæр гагайы уыд æмæ сæ уым байтыдта. Мæнæу диссаджы рæстмæ фæци. Уый фæдыл уырдæм алыгъдысты цыппар æфсымæрæй. Боцийæн йæ иу фырт уыд Елхъан, йе ’ннæ фырт — Къай, иннæ — Метар, аннæ та — Боци, Елхъанæн авд лæппуйы: Тапси, Дзбо, Хуызæ, Чезе, Абел, Бæтæ, Гагас. Гагасæн уыд фырт — Бæгъуый. Бæгъуыйы фырт Афæхъо, Афæхъойы фырт Иналыхъ. Стыр мыггаг нæ уыдысты, сæ иу хай бахаудта стырдæр мыггаджы дæлбар æмæ уыдоныл нымад æрцыдысты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Тлаттаты Чермен

**Тлаттаты Бестолы фырт Чермен** (цардис XVIII-XIX æнусты Хъобаны хъæуы) у ирон адæмон хъайтар. Чермен уæздан æлдары Бестолы фырт, фæлæ номылусæй гуырд. Бирæ рæтты Чермены мады хонынц Цæлон.

Йæ кард систа Хъобаны æмæ йæ мыггаджы хъæздыджыты ныхмæ. Уыдон Бестолы мæлæты фæстæ зæххытæ уæрстой æмæ Чермены кæвдæсардыл банымадтой, æвзæр дурджын цъыфдзæстытæ йын бахай кодтой. Уæд Чермен уæздæттимæ стох кодта йæ бартыл, иннæ мæгуырты бартыл. Уыдон æргом йæ ныхмæ рацæуын нæ бауæндыдысты. Сæхиуыл æй баууæндын кодтой, æмæ йæ мæнгардæй амардтой.  

Ирон дзургæ сфæлдыстады бирæ ис таурæгътæ æмæ зарджытæ Чермены номыл.

## Тлаттаты Чермены зарæг

:Тлаттатæ нын байуæрстой
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Æрнæджытæ, гæмæхтæ.
:Черменæн дзы хай равзæрстой:
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Цъыфдзæстытæ, къæдзæхтæ.

:Бадти йæ мад æнкъардæй,
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Арты фарсмæ къонайыл:
:«Сайдзысты дæ мæнгардæй,
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Ма-иу баууæнд Хъобаныл».

:Куы фæтæрсон æз мe знæгтæй,
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Мæ хъару ’мæ мæхæдæг,
:Уæд фæхъæуон æз мe ’мгæрттæй,
:Ой, уæрæйдæ, уæй!
:Хæрам мын уæд дæ фæдæг!

## Æддаг æрмæг
* Ossetians.com // Тлаттаты Чермен 
* Уанеты Владимир. Чи уыдис Чермен: кæвдæсард æви фæрссаг лæг?

Чермен
Категори:Хъобаны зындгонд адæм
Категори:Ирыстоны адæмон хъайтартæ
Бийыхъæу

**Бийыхъæу**, вариант: *Терчыхъæу* () у хъæу Цæгат Ирыстоны. Уый у Дзæуджыхъæуы дæлбарады хъæу.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Кæсæби

**Кæсæби** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 334-æм ф.

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Цъæритты цъити

**Цъæритты цъити** у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Хилачъы комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Хурхæтæны дон

**Хурхæтæны дон** кæнæ **Хурхæтæн** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Госæзийы цырт

**Госæзийы цырт** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Бæлтайы сæрмæ.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ил

**Ил** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 1249,1 м.

## Кæс ноджы
* Сапицкæйы будкæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арвыком
Астæуккаг Зджыд

**Астæуккаг Зджыд** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Хлойтæ

**Хлойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Смайлиатæ

**Смайлиатæ** кæнæ **Смайлитæ** (, *Смайловы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Æхсинбадæн

* Æхсинбадæн — хох Хуссар Ирыстоны;
* Æхсинбадæн — къæдзæх Цæгат Ирыстоны.
Гусойтæ (хъæу)

* Гусойтæ — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Гусойтæ — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Садондон

**Садондон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны галиу фæрсагдон. 

## Фæрсагдæттæ
* Къацхайы дон
* Ходы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Гусойтæ (Цæгат Ирыстон)

**Гусойтæ** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хъæрджынтæ, Мæрзойтæ, Зæнджиатæ.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тамаци

**Тамаци** у къуыбыр Цæгат Ирыстоны. Ис Амасины цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Флик, Донателлæ

**Принцессæ Донателлæ Флик** (чындзаг уæвгæйæ — Принцессæ Донателлæ Мисикофф) у немыцаг филантроп, немыцаг хъæздыг индустриалисты Фликы мыггаджы минæвары Герт Рудольф Фликы раздæры ус.

Йæ равзæрдмæ гæсгæ у Мысыккаты Мæхæмæты фырт ирыстойнаг Жорж Мисикофф æмæ йæ мад, Италийы бæстаджы чызг, æмæ принц Олег Мисикоффы хо. У Ромы Университеты философийы факультеты рауагъдон æмæ Италийы олимпаг æмбырдоны раздæры уæнг (гимнастикæ).

Смой кодта Герт Рудольф Фликмæ (бæрæг у куыд «Мак Флик» дæр), кæцы у немыцаг стыр сæудæджергæнæг æмæ хæстон фыдгæнæг Фридерик Фликы фырты фырт, фæлæ 1997-æм азы сæ къайад хъæлæбагæнгæ фехæлдтой.

1990-æм азы бындур æрæвæрдта Донателлæ Фликы дирижёрты конкурс æрыгон оркестрон дирижёртæн сæ æхсæнадæмон карьерæйы суæвынæн. Æнæуый зынгæ у йæ æндæр филантропон архайды руаджы, цæвиттон, медикон хорзгæнæг уагдæттæн æххуыс.

2006-æм азы Италийы Республикæйæ хорзæхджын æрцыд «Commendatore» номæй æмæ 2007-æм азы сси преми Montblanc de la Culture Arts Patronage Award-ы лауреат, кæцы райста куыд «аивæдты сгуыхт аудæг, кæцыйы сæрмагонд цæстдарддзинад æмæ йе’ нтыстытæ стыр разыдзинады аккаг сты».

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Donatella Flick Conducting Competition
* "United by the joy of music"
* "Philanthropist Donatella Flick To Receive Prestigious Montblanc De La Culture Patronage Award" 
* "Classical: Donatella Flick conducting competition Barbican London"

Категори:Италийы меценаттæ
Категори:Германы меценаттæ
Хæбæлатæ

**Хæбæлатæ** кæнæ **Хæбæлонтæ** (, *Хабеловы*; ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Уран

**Ура́н**:

* Уран (мифологи) — грекъаг культурæйы хуыцау;
* Уран (планетæ) — Хуры системæйы планетæ;
* Уран (элемент) — химион элемент ().
Дордонь (нысаниуджытæ)

**Дордонь**:

* Дордонь — Францы департамент.
* Дордонь — Францы цæугæдон.
Трояны (Мазовийы воеводæйад)

**Трояны** () у хъæу Польшæйы. Цырынц дзы 490 адæймаджы (2014).

Категори:Мазовийы воеводæйады цæрæнрæттæ
Трояны

**Трояны**:
 
## Уæрæсе
* Трояны — хъæу Смоленсчы облæсты.
 
## Украинæ
* Трояны — хъæу Запорожьейы облæсты.
* Трояны — хъæу Кировограды облæсты.
* Трояны — хъæу Львовы облæсты.
* Трояны — хъæу Николаевы облæсты.
* Трояны — хъæу Полтавæйы облæсты Диканькæйы районы.
* Трояны — хъæу Полтавæйы облæсты Кобелякийы районы.
 
## Польшæ
* Трояны — хъæу Мазовийы воеводæйады.
* Трояны — хъæу Лодзы воеводæйады.
Байыкомы дон

**Байыкомы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Захъхъайы доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Стыр хох (æфцæг)

**Стыр хох** кæнæ **Стырхох** у æфцæг Захъхъагомæй Хилачъы комы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Æрчъигæнæн

**Æрчъигæнæн**, :

* Æрчъигæнæн — уыгæрдæн Дæллаг Хъæнийы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — уыгæрдæн Хæрисджыны хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Гулийы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — уыгæрдæн Зынцъары цур;
* Æрчъигæнæн — хизæн Цъæйы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Зруггомы;
* Æрчъигæнæн — хизæн Абайтыхъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Тибы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Калачы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Згъилы хъæумæ ’ввахс;
* Æрчъигæнæн — хизæн Бубы комы.
Суаргомы дон

* Суаргомы дон — цæугæдон Цæгат Ирыстоны Арвыкомы;
* Суаргомы дон — цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Суаргомы дон — цæугæдон Гуырдзыстоны.
Саджджын барз

**Саджджын барз** () у къæдзæхты ном Цæгат Ирыстоны Хъобангомы. Къæдзæхты бæрзæнд у 1507 м. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Хъобангом
Зымæгон æфцæг

**Зымæгон æфцæг** у æфцæг Мамысонгомæй Къуыдаргомы ’хсæн.

## Кæс ноджы
* Сæрдыгон æфцæг

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Мамысонгом
Лакаг

* Адæмы тыххæй кæс Лакаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Лакаг æвзаг.
* Дагъистаны районы тыххæй кæс Лакаг район.
Лакаг район

**Лакаг район** () у Дагъистаны районтæй иу. Йæ административон центр у Кумух.

## Фиппаинæгтæ

*
Лакаг æвзаг

**Лакаг æвзаг** (*Лакку маз*) у лакаг адæмы мадæлон æвзаг, Дагъистаны официалон æвзæгтæй иу.

thumb|300px|right|

## Æрвитæнтæ

* Начальные уроки лакского и словари , самоучители и словари в формате djvu 
* Lak Grammar by Wolfgang Schulze
* Материалы для изучения лакского языка. Книги на лаксом языке., Русско-лакский школьный словарь

Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Андиаг

* Æвзаджы тыххæй кæс Андиаг æвзаг.
* Адæмы тыххæй кæс Андиаг адæм.
* Дагъистаны адæмты тыххæй кæс Андиаг адæмтæ.
Арчийаг æвзаг

**Арчийаг æвзаг** (*аршаттен чIат*) у арчийаг адæмы мадæлон æвзаг, Дагъистаны æвзæгтæй иу. Арчийаг æвзагыл дзурынц Чародайы районы Арчибы хъæуы.

## Арчийаг алфавит

## Литературæ
* Дирр А. М. Арчинский язык // Сборник материалов для описания местностей племён Кавказа. В. 39. Тифлис, 1908;
* Микаилов К. Ш. Арчинский язык. (Грамматический очерк с текстами и словарём). Махачкала, 1967;
* Кибрик А.&nbsp;Е., Кодзасов С.&nbsp;В., Оловянникова И.&nbsp;П., Самедов Д.&nbsp;С. Опыт структурного описания арчинского языка. Т. 1-3. М., 1977;
* Кибрик А.&nbsp;Е., Кодзасов С.&nbsp;В., Оловянникова И.&nbsp;П., Самедов Д.&nbsp;С. Арчинский язык. Тексты и словари. М., 1977;
* Кахадзе О. И. Арчинский язык и его место среди родственных дагестанских языков. Тб., 1979 (на грузинском языке).

Категори:Лекъаг æвзæгтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Рутулаг æвзаг

**Рутулаг æвзаг** (*МыхӀабишды чӀал*) у рутулаг адæмы мадæлон æвзаг, Дагъистаны æвзæгтæй иу. Рутулаг æвзагыл дзурынц Рутулы районы.

## Рутулаг алфавит

Категори:Лекъаг æвзæгтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Категори:Азербайджаны æвзæгтæ
Агъулаг æвзаг

**Агъулаг æвзаг** (*агъул чIал*) у агъулаг адæмы мадæлон æвзаг, Дагъистаны æвзæгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лекъаг æвзæгтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Лекъаг æвзæгтæ

thumb|300px|right|
**Лекъаг æвзæгтæ** сты нахаг-дагъистайнаг æвзæгты къорд. 

Лекъаг æвзæгтыл дзурынц Дагъистаны æмæ Азербайджаны цæгаты. 

## Сконд
* агъулаг æвзаг
* арчийаг æвзаг
* будухаг æвзаг
* крызаг æвзаг
* лекъаг æвзаг
* рутулаг æвзаг
* табасарайнаг æвзаг
* удийаг æвзаг
* цъахураг æвзаг

*
Кулийы район

**Кулийы район** () у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Вачи.

Цæрынц дзы лакæгтæ — 97,4 %, даргинæгтæ — 0,5 %.

## Фиппаинæгтæ

*
Арчийаг адæм

**Арчийæгтæ** (*аршишттиб*) сты Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистаны Чъародайы районы Арчибы хъæуы. Уыдон дзурынц арчийаг æвзагыл. Арчийæгтæ сты пысылмæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Ириб

**Ириб** () у хъæу Дагъистаны Чъародайы районы, Ирибы хъæусоветы центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чъародайы районы цæрæнрæттæ
Урус-Мартаны район

**Урус-Мартаны район** (, ) у Цæцæны районтæй иу. Йæ административон центр у Урус-Мартан.

## Фиппаинæгтæ

*
Алхан-Юрт

**Алха́н-Юрт** () у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 11 мин адæймаджы (2013).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Аллерой

**Аллерой**:
 
* Аллерой — хъæу Цæцæны Курчалойы районы.
* Аллерой — хъæу Цæцæны Ножай-Юрты районы.
* Аллерой — хъæу Цæцæны Шалийы районы.
Аллерой (Курчалойы район)

**Аллеро́й** () у хъæу Цæцæны Курчалойы районы. Цæрынц дзы 11,8 мин адæймаджы (2014).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Хъугом (нысаниуджытæ)

* Хъугом — егъау хуымгæнды зæхх хæхбæсты.
* Хъугом — хъæу Хуссар Ирыстоны Сыбагомы.
* Хъугом — хъæу Хуссар Ирыстоны Тлигомы.
Авд суадоны дон

**Авд суадоны дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Урсдзуары доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Лицъийы дон

**Лицъийы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Урсдзуары доны рахиз фæрсагдон.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Хъæдысæры дон

* Хъæдысæры дон — цæугæдон Хуссар Ирыстоны Урсдзуары комы;
* Хъæдысæры дон — цæугæдон Хуссар Ирыстоны Тлигомы.
Цагъаты Анастасия

**Цагъаты Дзаболы чызг Анастасия** (райгуырдис 1919-æм азы 14 июлы Задæлесчы — амардис 2009-æм азы 19 январы) уыдис зынгæ иртасæг-лингвист.

## Цардафыст
Цагъаты Анастасия райгуырдис Задæлесчы, ахуыр кодта Чырыстонхъæуы скъолайы. 1950-æм азы иттæг хорз каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институт, 1953-æм азы каст фæцис Тбилисы паддзахадон университеты аспирантурæ — уым йæ ахуыргæнджытæ уыдысты зындгонд иранисттæ, йæ зонадон разамонæг уыдис академик Георгий Ахвледиани.

Йæ диссертаци бахъахъхъæныны фæстæ куыста Цæгат Ирыстоны. Уыдис нормæдæттæг «Ирон æвзаджы грамматикæ»-йы автортæй иу. 1966-æм азæй фæстæ уыдис Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты лингвистикæйы хайады разамонæг. 1971-æм азы рухс федта Цагъаты Анастасияйы монографи Цæгат Ирыстоны топонимийы тыххæй, 1972-æм азы уыцы чиныджы æрмæгыл уый бахъахъхъæдта докторы диссертаци.

1974-æм азы кусын райдыдта Мæскуыйы, Национ скъолаты институты профессорæй, уыцы бынатæй рацыд пенсимæ.

## Куыстытæ
* Цагъаты А. Дз. Цæгат Ирыстоны топоними. I хай. Орджоникидзе, 1971
* Цагъаты А. Дз. Цæгат Ирыстоны топоними. II хай. Орджоникидзе, 1975

Анастасия
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Задæлесчы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Дæргъæвцæг

**Дæргъæвцæг** у æфцæг Цæгат Ирыстоны Дæргъæвсы комы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Цырагъдзаутæ

**Цырагъдзаутæ** у хох Цæгат Ирыстоны. Ис Уæллаг Хъæнийы цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Андиатыхъæу

**Андиатыхъæу** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Хилачъы комы.

1914-æм азы Андиатыхъæуы цардысты 72 адæймаджы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Андиатæ æмæ Елойтæ.

## Ам райгуырдысты
* Андиаты Тебæ — ирон кадæггæнæг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Барз (хъæу)

**Барз** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Карцагомы.

Цардысты дзы Хестантæ, Насхъидатæ, Демыратæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Картæ
* Карта Северо-Осетинской автономной области 1928 года

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Чысафарс

**Чысафарс** кæнæ **Чыса** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Карцагомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Чсиатæ кæнæ Хъаратæ, Дзугатæ, Гæздæнтæ, Гæджынатæ, Мсойтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Картæ
* Карта Северо-Осетинской автономной области 1928 года

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Докузпарайы район

**Докузпарайы район** (, ) у Дагъистаны районтæй иу. Йæ административон центр у Усухчай.

## Фиппаинæгтæ

*
Тляратæйы район

**Тляратæйы район** () у Дагъистаны районтæй иу. Йæ административон центр у Тляратæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Æхсынцъыйаг

**Æхсынцъыйаг** кæнæ **Æхсынцъыйаджы дон‎** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Суары доны фæрсагдон. Кæлы Алагиры районы æмæ Дыгуры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Хуссар Ирыстоны тырыса

thumb|Хуссар Ирыстоны тырыса
**[[Хуссар Ирыстон]]ы тырыса** у расткъуымон кæттаг, паддзахадон символтæй иу.

Тырысайы сфæлдисæгтыл нымайынц Цоциты Алан æмæ Гаглойты Юрийы. Уымæ гæсгæ Гаглойты Юри уыди, йæ хуызтæ чи разæрæвæрдта, уый, Цоциты Алан та уыцы хуызтæй йæ организаци «Адæмон Ныхасы» триколорджын нысан сарæзта. Фæстæдæр уыцы триколорæй пайда кæнын райдыдта æппæт хуссарирыстойнаг адæмон-сæрибæргæнæн змæлд, æмæ афтæ, Хуссар Ирыстон йæ суверенитет куы расидта, паддзахадон нысан сси.

Фыццаг хатт тырыса рæвдыстауыд 1987-æм азы, Цæгат Ирыстоны Нары, Хетæгкаты Къостайы райгуырæн боны банысан кæныны рæстæджы.

Тырысайы æртæ хуызы нысан кæнынц: урс — монон сыгъдæгдзинад, рухс фидæн, сырх — хæстон хъæбæтырдзинад æмæ тых, бур — фарн æмæ бæркады нысан. Йæ авторты хъуыдымæ гæсгæ тырысайы хуызтæ æвдисынц рагон индоевропæйæг æхсæнæды æртæкъæпхæнон арæзтад: дзуарылæгтæ сты урс, хæстонтæ сты сырх æмæ хуымæтæг кусджытæ сты бур. Нарты кадджыты æмæ ирон фольклоры дæр æй фенæн ис: Нарты Алæгатæ сты урс хуызы хæсджытæ, Æхсæртæггатæ сты сырх, æмæ Боратæ сты бур. 

Хуссар Ирыстоны 19 сентябры бæрæг кæнынц Паддзахадон тырысайы бон. 

## Кæс ноджы
* Ирыстоны тырыса
* Хуссар Ирыстоны гимн

## Æддаг æрмæг
* Тырысайы тыххæй закъон  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырысатæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Тырысатæ бæстæмæ гæсгæ
Категори:Хуссар Ирыстон
Гудамахъар

**Гудамахъар** () у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгаты. Цæрынц дзы гудамахъайрæгтæ. Цæгаты æмарæн у Хиуимæ, ныгуылæны — Хады комимæ, скæсæны та — Гуыданимæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Гагуца

**Гагуца** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Задæлесчы сæрмæ. Гагуца у Урсхохы хай. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
21 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1914 — Иван Крафт, зынгæ æхсæнадон æмæ паддзахадон архайæг, этнограф, Якуты облæст æмæ Енисейы губернæйы губернатор (1907-1913).
* 2011 — Блиты Марк, Кавказы истори иртасæг.

Категори:Бонтæ
Цадуаты дон

**Цадуаты дон**, дыгуронау: **Цадуати дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Гуылæры доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
14 июлы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
*
## Ацы бон райгуырдысты
* 1919-æм аз — Цагъаты Анастасия, лингвист, ирон æвзаг иртасæг.

## Ацы бон амардысты
* 

Категори:Бонтæ
Хъаздан

**Хъаздан** у ком Дыгургомы, цæугæдон Хъазданы доны дæргъмæ.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Дыгургом
Сагкаты Валери

**Сагкаты Алексейы фырт Валери** (райгуырдис 1951-æм азы 14 январы Тъхъибулы, амардис 1992-æм азы 16 февралы Транскамы фæндагыл) — ирон зарæггæнæг, зарджыты автор, поэт æмæ композитор, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны адæмон артист.

Каст фæцис Цхинвалы музыкалон училище, фæлæ консерваторимæ бацæуын йæ бон нæ баци.

Зарыдис ансамбль «Бонвæрнон» æмæ ансамбль «Симд»-ы сконды.

1992-æм азы февралы, Цхинвалæй Дзæуджыхъæумæ куы цыдис, Валери зæйласт фæци. Уыцы бон йемæ ма амардысты Коцты Гри æмæ æндæр æмбæлцæттæ.

Сагкаты Валерийы ном хæссы Цхинвалы уынгтæй иу.

## Æддаг æрмæг
* Зарæг «Мæ Ирыстон»
* Зарæг «Реквием»

## Фиппаинæгтæ

Валери
Категори:Тъхъибулы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны чи амардис, уыдон
Категори:Советон Цæдисы зарæггæнджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны зарæггæнджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны адæмон артисттæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Агъабатыры цъай

**Агъабатыры цъай** кæнæ **Агъабатыр** () у цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1808-æм азы. Цардысты дзы ирæттæ æмæ кæсгæттæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.
* Калоев Б.А. Моздокские осетины (Историко-этнографическое исследование). — М.: Наука, 1995. — 245 с

Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Алийы цъай

**Алийы цъай**,  уыдис цъай (хутæр) Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. 

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Сагкатæ

**Сагкатæ** кæнæ **Саккатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы фыдæл Дыгургоммæ æрцыд Хуссар Ирæй. Сагкаты хистæртæй сæ иутæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ кæддæр сæ мыггаг Булацаты мыггагæй рахицæн. Хъæлнæгъты хъæуы Сагкаты лæг æрцард Цохъты мыггагмæ хæстæг. Сагкатæн хъаугъа рауад Тауиттимæ æмæ фæстæмæ алыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ. Ам ма дзы баззад иу æрыгон лæппу, уый Цохътæм слæг ис, ус ракуырдта æмæ ссис бинонты хицау, фæзынд ын цæуæт.

## Фиппаинæгтæ

*
Алымбег

**Алымбег** у Алæгаты мыггаджы хъайтар Нарты кадджыты. 

Алымбегæн уыдис авд фырты æмæ иунæг чызг. Йæ фырттæй иу у Тотрадз. Йæ авд фырты æмæ йæхæдæг дæр Сосланы къухæй мард фесты. Баззадысты ма йæ ус æмæ йæ чызг, мыггаг скъуыд сæ фæкодта. Алымбег хæларæй цард зæдтимæ, Уастырджи æмæ Уацилла та уыдысты йæ лымæнтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Быгъуылты цъай

**Быгъуылты цъай** () у цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Ис Стъараполы край æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл. Бындурæвæрд æрцыдис 1766-æм азы. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Калоев Б.А. Моздокские осетины (Историко-этнографическое исследование). — М.: Наука, 1995. — 245 с

Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Тургитæ

**Тургитæ** () сты ирон мыггаг.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*