open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гомбор (Карелы муниципалитет)

**Гомбор** () у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы Мæргъитæ, Дзасохтæ, Плитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гомбор

* Гомбор — хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
* Гомбор — хъæу Гуырдзыстоны Сагареджойы муниципалитеты.
29 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1941 — Али Шогенцуков (райгуырд 1900-æм азы), кæсгон поэт.

Категори:Бонтæ
Цайцымæн змæлд

**Цайцымæн змæлд** () у АИШ-ы консервативон-либертариайнаг политикон змæлд, 2009-æм азы протесттæй чи фæзындис, ахæм.

Змæлды ном æрвиты 1773-æм азы «Бостоны цайцымæн»-мæ — уæд америкаг колонисттæ раппæрстой англисаг цайы уаргъ, уыцы цау ахсджиаг цауыл нымад у АИШ-и историйы. Иуæй-иу хатт змæлды ном æмбарын кæнынц куыд «**T**axed **E**nough **A**lready» («Фаг хъалонтæ фидæм»). Змæлд политикон парти нæу, æвзæрстыты рæстæг республикайнаг партийы кандидатты фарс-иу æрлæууынц.

Змæлды нысанты ’хсæн хицауады аппарат æмæ хъалонтæ фæкъаддæр кæнын æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы политикæ
Категори:Политикон змæлдтæ
Лул

**Лул** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Дудайтæ, Сагкатæ, Чертхъотæ, Къæбултæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Анджапаридзе, Верикъо Ивлианы чызг

**Верикъо (Верæ) Ивлианы чызг Анджапаридзе** (; 1897—1987) уыд советон гуырдзиаг театр æмæ кинойы актрисæ, театры режиссёр, педагог. Социалистон фæллойы хъæбатыр (1979), Советон Цæдисы адæмон актрисæ (1950), æртæ Сталины премийы лауреат (1943, 1946, 1950). Ленины майданы цыппар хатты кавалер (1950, 1966, 1971, 1979).

Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Ленины ордены кавалертæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Категори:1987-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Кутаисы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1897-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мтацъминдайы пантеоны ныгæд чи ис, уыдон
Итакæ (Нью-Йорк)

**И́такæ** ( ) у сахар Нью-Йорчы штаты, Томпкинсы зылды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нью-Йорчы сахартæ
Дэйк, Кайл

**Кайл Дэйк** (; райгуырдис 1991-æм азы 25 февралы Итакæйы) у америкæйаг хъæбысæйхæцæг, Сæрдыгон Олимпаг хъæзтыты бронзæйы призёр (2020), Дунейы чемпион (2018, 2019, 2021).

## Æрвитæнтæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы хъæбысæйхæцджытæ
Днепрорудное

**Днепрору́дное** (), ) у сахар Запорожьейы облæсты Васильевкæйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Запорожьейы облæсты сахартæ
Бадахос (провинци)

**Бадахо́с** (, ) у провинци Испанийы Эстремадурæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эстремадурæйы провинцитæ
Румынаг æвзаг

**Румынаг æвзаг** (*Limba română*) у румынæгты мадæлон æвзаг. Уый у ромайнаг æвзаг. Дзурынц ыл 24 милуан адæймаджы.

## Литературæ
* 
* *Михаилэ Г.* Названия родства и термины обращения славянского происхождения в румынском языке // Romanoslavica I — Bucureşti 1958
* *Нарумов Б. П.* Идея единства языка в румынском языкознании // Романские языки в прошлом и настоящем — СПб., 2007 — С. 80—85
* 
* *Русу, Валериу*; *Маттей-Русу, Романица*. Румынский язык. Том 1: Язык. Литература. Цивилизация. / Перевод с франц. Алекса Гэинэ и Иона Бэрбуцэ. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 212 с.
* *Русу, Валериу*; *Маттей-Русу, Романица*. Румынский язык. Том 2: Слова и изображения. / Перевод с франц. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 228 с.
* 
* 

Категори:Ромайнаг æвзæгтæ
Категори:Молдовæйы æвзæгтæ
Кадис (провинци)

**Кадис** () у провинци Испанийы Андалусийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Андалусийы провинцитæ
Зегдулети

**Зегдулети** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.

2021-æм азы декабры хъæуы цæрæг зæхкусджытæ рæстæгмæ сæхгæдтой фæндаг — уымæй се ’нæразыдзинад равдыстой, сæ хизæнуæттæ фæсарæйнаг инвестормæ кæй уæй кæнынц, уый тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Санахъоты Пъауле

**Санахъоты Алексийы фырт Пъауле** (райгуырдис 1882-æм азы Дзауы хъæуы — амардис 1962-æм азы) у ирон фыссæг, тæлмацгæнæг, æвзагзонæг.

## Цардафыст
Санахъоты Пъауле райгуырдис 1882-æм азы Дзауы хъæуы мæгуыр зæхкусæджы хæдзары.

Пъауле фыццаг ахуыр кодта приходы скъолайы, стæй та — 1897-æм азы бацыд Æрыдоны дины семинармæ æмæ йæ 1902-æм азы каст фæцис æнтысгæйæ æмæ йын хуыздæр амал кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ иуцасдæр рæстæджы дæргъы акуыста сауджынæй. Æниу дины хабæрттæ нæ дæр йæхи уырныдтой, нæ дæр сæ зæрдæйæ амыдта, чи йæм хъуыста, уыдонæн. Фæстæдæр дины куыст раивта хъæууон райдиан скъолаты ахуыргæнæджы куыстæй — рухсад тыдта Къахеты ирон хъæуты 1925-æм азы онг.

1925-æм азы Пъауле æрыздæхтис Хуссар Ирыстонмæ æмæ кусын райдыдта мыхуыры органты æмæ рауагъдады, Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæг институты зонадон кусæгæй. 

## Фиппаинæгтæ

Пъауле
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Æрыдоны семинары рауагъдонтæ
4 декабры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
 
## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1131 — Омар Хайям (райгуырдис 1048), персайнаг поэт, математик, философ.
* 1574 — Георг Иоахим фон Ретик (р. 1514), немыцаг математик æмæ астроном, Николай Коперничы иунæг ахуыргæнинаг æмæ йæ зонадон бынты парахатгæнæг.
* 1642 — Арман Жан дю Плесси, герцог де Ришельё (р. 1585), Францы аристократ æмæ паддзахадон архайæг, «Сырх кардинал», зæгъгæ, ахæм фæсномыгæй дæр зындгонд.
* 1679 — Томас Гоббс (р. 1588), англисаг философ-материалист æмæ математик.

Категори:Бонтæ
Синоп

**Сино́п** () у сахар Турчы цæгаты, Синопы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы сахартæ
30 ноябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1609 — Галилей сарæзта мæйы уæлцъары фыццаг картæ.
* 1872 — Глазгойы ацыд футболæй фыццаг æхсæнадæмон хъазт, Шотланди æмæ Англисы ’хсæн.
* 1991 — Мæхъхъæлы Республикæ саразыны тыххæй референдум, Мæхъхъæл фæхицæн кодта Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йæ
* 2021 — Барбадос сси республикæ æмæ бритайнаг паддзахы дæлбарæй ацыдис.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Санаты Аидæ

**Санаты Владимиры чызг Аидæ** у уæрæсейæг фехтованигæнæг-рапирист, 2008-æм азы Олимпаг хъазтыты чемпион, Дунейы æмæ Европæйы чемпион, Дунейы æмæ Европæйы чемпионатты призёр. Уæрæсейы спорты сгуыхт мастер. Уæрæсейы рапирæйыл фехтованийы æмбырдгонд командæйы уæнг 2000-æм азæй. Уралы паддзахадон педагогион университеты Физикон культурæйы институты аспирант, Уæрæсейы згæрджын тыхты лейтенант.

2021-æм азы 30 апрелæй куыста Республикæ Цæгат Ирыстон—Аланийы физикон культурæ æмæ спорты министры хæстæ æххæстгæнæгæй.

## Хорзæхтæ æмæ хуындадтæ
* Æмбалдзинады орден (2009-æм азы 2 августы) — *физикон культурæ æмæ спорты парахат кæныныл стыр бавæрд æмæ 2008-æм азы XXIX-æм Олимпиадæйы Пекины бæрзонд спортивон æнтыстыты тыххæй*
* Орден «Фыдыбæстæйы раз сгуыхтдзинадтыл»-ы майдан I-æм къæпхæны (2012-æм азы 13 августы) — *физикон культурæ æмæ спорты парахат кæныныл стыр бавæрд æмæ 2012-æм азы XXX-æм Олимпиадæйы Лондоны бæрзонд спортивон æнтыстыты тыххæй*
* Уæрæсейы спорты сгуыхт мастер

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* 
* Профиль на сайте Международной федерации фехтования
* Анкета на сайте ЦСКА
* А. Шанаева на сайте Федерации фехтования России

Категори:Уæрæсейы спорты сгуыхт мастертæ
Аидæ
Ланн, Жан

**Жан Ланн** (; райгуырдис 1769-æм азы 10 апрелы Лектуры, Франц — амардис 1809-æм азы 31 майы Эберсдорфы, Австри) — францаг æфсæддон архайæг, Монтебеллойы 1-аг герцог (1808-æм азы 1 июнæй), Империйы маршæл (1804-æм азы 19-æм майæ), революцийы æмæ наполеонаг хæстыты хайадисæг.

Наполеон дзы афтæ дзырдта: «Ланнæн йæ æхсар йæ зондæй тыхджындæр у; фæлæ йæ зонд иу алы бон дæр райхъал ис, цæмæй æмуæзад сфидар уа; æз æй ссардтон дæлæмæдзыдæй, фесæфтон та уæйыгæй». 1796-97 италиаг кампанийы дыууæ хатты фервæзын кодта Наполеоны мæлæтæй. Фрацы истори иртасæг Манфред йын радта ахæм характеристикæ: «Ланн уыд Наполеоны æфсадфæтджыты хуыздæртæй иу. Хъæбатыр, комкоммæ дзурæг, цæхгæр, аккаг сси французаг æфсады Роланды ном хæссын». Æмæ дарддæр: «Хи разамынады рæстæджы разындысты йæ хуыздæр миниуджытæ».

## Хæстон карьерæйы райдиан
Жан Ланн, Бонапарты æмгар, райгуырдис Лектуры (Гасконь) зæхкусæг Жан Ланны хæдзары (*Jean Lannes*, 1733—1812), кæцы фæстæдæр сси буржуа. Жан Ланны ус уыд Сесиль Фуреньян (*Cécile Fouraignan*, 1741—1799), йын уыд 8 сывæллоны. Фыссын æмæ кæсын Жан сахур йæ хистæ æфсымæр Бернары фæрцы, кæцы дзæбæх ахуыргонд сси, бацыд семинаримæ æмæ сауджын сси. Революцион Францы хæст куы райдыдта европæйаг паддзахадтимæ, Жан ныууагъта йæ куыст æмæ 1792-æм азы 4 июны бацыд æфсадмæ Жеры департаменты волонтёрты 2-аг батальонмæ.

Йе ’мбæлттимæ иумæ йæ фыццаг арвыстой Ошмæ, йæ батальон кæм лæйууыд уырдæм. Уый фæстæ та Миреймæ, лагермæ Тулузæмæ ’ввахс, цæмæй йæ ахуыр фæуа. Лагеры разамонæг уыд инæлар Жан-Антуан Марбо. Ам базонгæ ис инæлар-адъютант Пьер Ожероимæ, кæцы фæстæдæр æсуыдзæн маршæл. Уыцы аз 20 июны æвзæрст æрцыд батальоны кæстæр лейтенантæй. Лагеры йæ сæргълæууæг сси лейтенант Пьер-Шарль Пузе, революцийы размæ паддзахадон æфсады Шампаны полчъы чи куыста. 2-й батальоны службæ кодтой Жаны дыууæ ’фсымæры. Йæ батальон уыд Скæсæн Пиренейты æфсады хай. 1793 азы 17 майы Сен-Лоран-де-Сердан æфцæгыл кæстæр лейтенант Ланн фыццаг хатт стох кодта испайнаг инæлар Рикардосы æфсæдтимæ. Тохы рæстæджы Ланны батальон удайст фæкодтой æмæ лидзынмæ фесты. Æвзонг офицер йæхи ныццавта лидзæг æфсæдтонты æхсæнмæ, баурæдта цæ æмæ фæстæмæ тохмæ арвыста. 1793 азы 25 сентябры йын радтой лейтенанты хуындад, 21 октябры — сси капитан. 1793 азы 30 октябры тохы рæстæджы фыццаг хатт фæцæф — Баньюльс-сюр-Меры тохы нæмыг йæ галиу къухыл сымбæлд. Виллелонгы тохы йæхи хорз равдыста. Уый тыххæй, 1793 азы 25 декабры, сси бригадæйы командир. Испании хæст куы фæцис, Ланн сси 105-æм линейон æрдæгбригадæйы разамонæг (1795-æм азы 16 июны), кæцы сси Италиаг æфсады хай. Лоанойы тохы 1795 азы 23 ноябры ногæй йæхи хорз равдыста.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Намысы легионы ордены кавалертæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Пршибор

**Прши́бор** (, ) у сахар Чехийы Морави-Силезийы крайы.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Морави-Силезийы крайы сахартæ
Кодзырты Сергей

**Кодзырты Вадимы фырт Сергей** (; райгуырдис 2002-æм азы 18 июны Цæгат Ирыстоны) у ирон хъæбысæйхæцæг, Уæрæсейы чемпион, Европæйы призёр (2021).

## Æрвитæнтæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Сергей
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ
Чунакова, Ольгæ Михаилы чызг

**Ольгæ Михаилы чызг Чунакова** () — советон æмæ уæрæсейаг скæсæнзонæг-иранист, историк, ирайнаг историон æвзагзонынад иртасæг, согъдаг æвзаг æмæ манихейаг литературæйы специалист. Историон зонæдты кандидат, филологон зонæдты доктор, Уæрæсейы зонæдты академийы Скæсæйнаг къухфыстыты институты Астæуккаг Скæсæны кафедрæйы сæргълæууæг, Бетъырбухы паддзахадон университеты профессор.

## Цардафыст
Университетмæ бацæуыны фæстæ цæры Ленинграды (Бетъырбухы). Каст фæци Ленинграды паддзахадон университеты скæсæйнаг факультет (1974). 

2000-æм азæй у Бетъырбухы университеты ирайнаг филологийы кафедрæйы профессор.

Амоны курсытæ персайнаг æвзаджы теорион æмæ историон грамматикæ æмæ астæуккаг персайнаг (пехлевиаг) æвзаджы тыххæй.

## Чингуытæ

* Пехлевийский словарь зороастрийских терминов, мифических персонажей и мифологических символов. М.: Восточная литература, 2004. 286 с.
* Хрестоматия по среднеперсидскому (пехлевийскому) языку. СПб.: Изд-воСПбГУ, 2005. 94с.
* Хрестоматия по авестийскому языку. СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. 174 с.
* Хрестоматия по древнеперсидскому языку. СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. 71 с.
* Среднеперсидский манихейский язык: грамматический очерк. СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2014.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ

* Чунакова Ольга Михайловна // *Милибанд С. Д.* Востоковеды России. XX—XXI вв. Биобиблиографический словарь в 2-х книгах. Кн. 2. М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2008. С. 630.

## Æддаг æрмæг

* Чунакова Ольга Михайловна. Список основных публикаций. 24 марта 2016 г.
* Ольга Михайловна Чунакова на сайте ИВР РАН.
* Ольга Михайловна Чунакова  на сайте восточного факультета СПбГУ.

Категори:Википеди:Æмдуггæгты биографитæ
Категори:1948-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уæрæсейы скæсæнзонджытæ
Категори:Иранисттæ
6 декабры

**6 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 6-æм бон** — азы 340-æм бон ( 341-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
*  Испани, Конституцийы бон.
*  Хъазахстан, Прокуратурæйы бон.
*  Украинæ, Гæрзифтонг тыхты бон.
*  Финлянди, Хæдбардзинады бон.

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Готон

**«Готон»** («*[[гутон]]*») уыди ирон партион организаци. Парти фæзынди Чырыстонхъæуы 1917-æм азы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Политикон партитæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны истори
Бокарёв

**Бокарёв** — уырыссаг мыггаг.

* Бокарёв, Анатолий Алексейы фырт (1910—1941) — советон лингвист.
* Бокарёв, Евгений Алексейы фырт (1904—1971) — советон лингвист.
Карвинæ (район)

**Карвинæ** () у Морави-Силезийы крайы район. Йæ административон центр у Карвинæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Морави-Силезийы крайы районтæ
Виченцæ (провинци)

**Виче́нцæ** (, ) у Венетойы провинци. Йæ административон центр у Виченцæ.

## Фиппаинæгтæ

*
7 декабры

**7 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 7-æм бон** — азы 341-æм бон ( 342-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 2021 — Мæскуыйы метрополитены æмрæстæджы скусын кодтой дæс ног станцæйы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1928 — Ноам Хомски, АИШ-ы лингвист, генеративон лингвистикæйы бындурæвæрæг.

## Ацы бон амардысты

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бонтæ
9 декабры

**9 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 9-æм бон** — азы 343-æм бон ( 344-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1946 — Соня Ганди, италиаг равзæрды Индийы ахсджиагдæр политиктæй иу.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Неаполь (провинци)

**Неаполь** () у Кампанийы раздæры провинци. Йæ административон центр уыд Неаполь.

Категори:Италийы раздæры провинцитæ
Коринф

**Кори́нф** () у Гречъы сахар æмæ рагон грекъаг полис, Коринфийы административон центр.

Категори:Гречъы сахартæ
Гэри (Индианæ)

**Гэ́ри** ( ) у сахар Индианæйы, Чикагойæ 40 км æдде, Мичиганы цады былгæрон.

1970-æм азтæй Гэри уыд, цæрджыты фылдæр хай негртæ кæм сты, АИШ-ы ахæм сахарты ’хсæн (84,8% 2010-æм азы сфыстмæ гæсгæ).

Гэрийы сахары райгуырдис зындгонд музыкант Майкл Джексон. Уый йеддæмæ сахар зындгонд у куыд сау металлургийы ахсджиаг центр, йæ бындур ын сæвæрдтой куыд заводы цур посёлокæн. Сау металлургийы къабазы ма кусынц сахарæгтæй 5 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индианæйы сахартæ
8 декабры

**8 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 8-æм бон** — азы 342-æм бон ( 343-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
### XX æнус
* 1991 — Беловежская пущайы Уæрæсейы президент Борис Ельцин, Украинæйы президент Леонид Кравчук æмæ Белоруссийы сæйраг советы сæрдар Станислав Шушкевич бафыстой Беловежьейы бадзырд, сарæзтæуыд Хæдбар Паддзахæдты Æмбалад, Советон Цæдисы уæвынад та фæци.
* 1999 — Мæскуыйы бафыстæуыд Уæрæсе æмæ Беларусы цæдисон паддзахады тыххæй бадзырд.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бонтæ
Тарнобжег

**Тарно́бжег** ( ) у сахар Польшæйы Дæлкарпаты воеводæйады.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дæлкарпаты воеводæйады сахартæ
Ног Атаги

**Ног Атаги́** (, ) у хъæу Цæцæны Шалийы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шалийы районы цæрæнрæттæ
Дуба-Юрт

**Дуба-Юрт** (, ) у хъæу Цæцæны Шалийы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шалийы районы цæрæнрæттæ
Æфцæгфарс

**Æфцæгфарс** у хохы цъупп Цæгат Ирыстон, Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3573 метры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Къæбæлтæ (хох)

**Къæбæлтæ** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Хохы бæрзæнд у 2405,9 метры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Абастумани

**Абастумани** () у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны Адигены муниципалитеты. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Адигены муниципалитеты цæрæнрæттæ
Адигены муниципалитет

**Адигены муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Адиген. 

*
Медиевистикæ

**Медиевистикæ** (арæзт у  — *астæуккаг* æмæ  — *дуг, æнус*, зæгъгæ, ахæм дзырдтæй) у Астæузаман иртасæг историон зонады къабаз. Астæузаман чи иртасы, уыцы ахуыргæндтæ хуыйнынц *медиевисттæ*.

XX æнусы медиевистикæ политикон цаутæ афтæ æнувыдæй нал иртæста, фæлæ йе ’нгом аздæхта астæузаманы адæймаджы цард æмæ уыцы дуджы экономикæмæ.

## Æддаг æрмæг
* Medievalists.net 

*
Семёнов, Леонид Пётры фырт

**Леонид Пётры фырт Семёнов** (1886—1959) уыд советон литературæзонæг, аивадзонæг, профессор, археолог, ЦИ АССР-йы зонады сгуыхт архайæг. Уыд Хетæгкаты Къостайы, Брытъиаты Елбыздыхъойы, Тугъанты Батырбег æмæ иннæ ирон культурæйы минæвæртты сфæлдыстад фыццаг иртасджытæй иу.

Райгуырдис 1886-æм азы 30 майы Терчы облæсты Слепцовскæйы станицæйы (ныртæккæ у Сунжæйы сахар Мæхъхъæлы Республикæйы) ахуыргæнæджы бинонты. Йæ мад Вассæ Захары чызг Лерман, хъомыл кодта аст сывæллоны, амыдта сæрмагонд уроктæ.

1891-æм азы Семёновтæ ралыгъдысты Дзæуджыхъæумæ æмæ æрцырдысты, Леонид Семёнов йе ’нæхъæн цард кæм æрвитдзæн, уыцы Ирон уынджы хæдзары. Æрыгонæй суинаг ахуыргонд уарзта классикон æвзæгтæ ахуыр кæнын.

Дзæуджыхъæуы реалон училищейы каст фæуыны фæстæ ацыдис Харьковы университеты историон-филологон факультеты ахуыр кæнынмæ (1908–1912), классикон æвзæгтæ хорз кæй зыдта, уый йын стыр ахъаз фæцис йæ ахуыры. 1911-æм азы ныффыста йæ фыццаг зонадон куыст Михаил Лермонтовы поэзийы тыххæй, рауагътой йæ Харьковы историон-филологон æхсæнады æмбырдгонды 1913 азы.

Бирæ азты дæргъы Л. П. Семёнов амыдта уырыссаг æвзаг æмæ литературæ Дзæуджыхъæуы педагогон институты, 1934-æм азæй уыд профессор. Уыцы иу рæстæг куыста Цæгат Кавказы бæстæзонæн институты æмæ йæ зонадон музейы, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман йæ куыст адарддæр кодта Цхинвалы педагогогон институты.

Бацæттæ кодта, кандидатон æмæ докторон диссертацитæ æнтыстджынæй чи бахъахъхъæдта, дæс ахæм ахуыргæнинагæй фылдæр.

Семёнов уыд Советон Цæдисы зонæдты академийы мидæг Лермонтовы къамисы уæнг.

Амардис 1959-æм азы 2 апрелы Дзæуджыхъæуы. Ныгæд æрцыдис Ирон аргъуаны кæрты уæлмæрдты.

## Литературæ

* *Хайманова И.* Леонид Петрович Семенов / Ирина Хайманова // Человек и книга: страницы истории Национальной научной библиотеки РСО-А (1985—2005) / сост. И. Хайманова. Владикавказ : ИПП им. В. Гассиева, 2005. С. 140—141
* Ученый, ставший гордостью Осетии : [о выдающемся ученом-гуманитарии, литературоведе, искусствоведе Леониде Петровиче Семенове] // Северная Осетия. 2 апреля 2004
* *Хозиев Б.* Проповедник дружбы народов // Северная Осетия. 17 ноября 1989
* *Цаллагова Т.* Дидактические воззрения Л. П. Семёнова // История и философия культуры. Актуальные проблемы : сб. науч. трудов. Вып. 6. / под ред. С. Архипова. Владикавказ: Изд-во СОГУ, 2003. С. 259—272.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг

* 

Категори:Ленины ордены кавалертæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Категори:1959-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:1886-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Кавказзонджытæ
Таутиаты Абдулбекир

**Таутиаты Абдулбекир** (**Барис**) (райгуырдис Турчы — амардис 1937-æм азы) уыдис советон дуджы политикон архайæг, 1934-æм азæй 1937-æм азмæ Хуссар Ирыстоны коммунистон партийы обкомы фыццаг секретарь, Ирыстоны баиу кæныны змæлды хайадисæг. 1937-æм азы фехст фæци советон хицауадæй, Сталины репресситы рæстæджы.

Абдулбекир райгуырдис Османты империйы, ирон мухадзырты бинонты. 1919-æм азы, Революцийы фæстæ, йæ бинонтæ раздæхтысты Ирыстоны цæгатмæ, æмæ Абдулбекир сси фæскомцæдисон, фæстæдæр та — комунистты партийы æнувыд уæнг æмæ революцион архайæг. Куыста бæрнон партион бынæтты Мæскуы æмæ Бакуйы.

1934-æм азы бафарста, цæмæй йæ Хуссар Ирыстонмæ куыстмæ рарвитой, æмæ сси Хуссар Ирыстоны автономон облæсты коммунистон партийы обкомы фыццаг секретарь. Уыцы бынаты уæвгæйæ цалдæр хатты фарст æрæвæрдта Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны баиу кæныны тыххæй. Ахæм цаутæй иу уыдис 1936-æм азы 19 июны, Цхинвалы горæтон партион æмбырды рæстæджы, кæцы æрымбырд ног Сталины конституцийы аныхас кæнын охыл. Ацы цауы фæстæ, 1936-æм азы 3 июлы Цхинвалы фæсидтой Гуырдзыстоны коммунистон партийы Хуссар Ирыстоны обкомы рабадт, æрхæццæ и уырдæм Гуырдзыстоны коммунистон партийы дыккаг секретар Валериан Бакрадзе. Уыцы рабадты дæргъы гуырдзиаг коммунисттæ стыр критикæйы бын фæкодтой Хуссар Ирыстоны партийы хайад, æмæ cын бафæдзæхстой, цæмæй сæ «шовинистон æмæ антипартион риторикæ ныууадзой».

1937-æм азы Абдулбечирмæ фæдзырдтой Тбилисмæ, уым æй æрцахстой, рахуыдтой йæ «адæмы знаг» æмæ фехстой.

## Фиппаинæгтæ

Абдулбекир
Категори:Турчы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Турчы ирæттæ
Дзаттиаты Алыксандр

**Дзаттиаты Михелы фырт Алыксандр** (райгуырдис 1891-æм азы 2 августы Сыбайы — амардис 1942-æм азы 31 декабры Свердловсчы облæсты) уыдис Ирыстоны революцион архайæг, советон паддзахадон æмæ партион архайæг, Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы коммунистон партийы комитеты хъомысджын секретар.

## Цардафыст
Алыксандр райгуырдис Сыбайы хъæуы, Хуссар Ирыстоны. 1900-æм азы ахуырмæ бацыд Тифлисы æцæг ахуырдонмæ, стæй та Бетъырбухы психоневрологион институтмæ, æмæ уым марксистон хъуыдытимæ базонгæ и æмæ сси марксист. 1918-æм азы февралæй сси большевикон партийы уæнг.

Уыдис 1918-æм азы 18 мартъийы Цхинвалы тыхæйбайсты организатор æмæ активон хайадисæг. 1920-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны большевикон растады раздзогтæй сæ иу. Гуырдзиаг меньшевиктæ растад куы ныппырх кодтой, уæд сси Цæгат Ирыстоны лигъдæтты æрбынат кæныны къамисы уæнг. Фæстæдæр æндæр хуссарирыстойнаг большевиктимæ хайад иста Бургъустаны станицæйы тохы, урсгвардионты ныхмæ.

1921-æм азы сси Хуссар Ирыстоны революцион комитеты уæлдарон комитеты сæрдæр.

1922—1924 азты уыдис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы æххæстгæнæн комитеты сæрдæр. Активон хайад иста, Цхинвал Хуссар Ирыстоны сæйраг сахарæй кæй саразтой, ууыл.

1924—1925 азты уыдис Хуссар Ирыстоны коммунистон партийы бæстæйон комитеты бæрнон секретарь.

Æвзарстауыд Гуырдзыстоны КП ЦК-йы уæнг, Фæскæвказы коммунистон партийы бæстæйы комитеты уæнг, ССРЦ-йы централон æххæстгæнæн комитеты уæнг.

Ахстауыд 1939-æм азы кæроны. 1940-æм азы январы Цæгат Ирыстоны АССР-ы НКВД-йы ныхасмæ гæсгæ йын раттой ахастоны 5 азы. Амард Свердовскы облæсты колонийы.

1955-æм азы 12 ноябры реабилитацигонд сси Цæгат Ирыстоны АССР-ы Уæлдар тæрхоны Президиумы бардзырдмæ гæсгæ.

## Ратадзæнтæ
* Ossetians.com // Джатиев Александр

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:1942-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Сыбагомы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1891-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Моргуаты Жаннæ

**Моргуаты Жаннæ** (райгуырдис 1962-æм азы Дзæуджыхъæуы) у Цæгат Ирыстоны сæйраг æвзарæн къамисы сæрдар 2016-æм азæй. Йæ кандидатурæтæ адарддæр кодтой сæйраг æвзарæн къамисы уæнгтæ 2021-æм азы 9 декабры.

Моргуаты Жаннæ каст фæци Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты историон факультет, йæ дæсниадмæ гæсгæ у историк, истори æмæ æхсæнадзонæны ахуыргæнæг. 1984-2010 азты куыста æхсæнадзонæны ахуыргæнæгæй аивæдты училищейы. 1990-æм азтæй куыста социалон службæты дæр, уыд Фæстерчы районы социалон лæггæдты иумæйаг центры директор (1998-2016). У Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы цæрджыты социалон хъахъхъæнынады сгуыхт кусæг.

## Фиппаинæгтæ

Жаннæ
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты рауагъдонтæ
10 декабры

**10 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 10-æм бон** — азы 344-æм бон ( 345-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
*  Адæймаджы барты бон
## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 2006 — Аугусто Пиночет (р. 1915-æм азы), инæлар, Чилийы диктатор 1973-1990 азты.
* 2017 — Виктор Потапов (р. 1947-æм азы), советон яхтсмен, дунейы дыууæ хатты чемпион.
* 2019 — Юрий Лужков (р. 1936-æм азы), советон æмæ уæрæсейаг политик æмæ паддзахадон архайæг, Мæскуыйы мэр 1992—2010 азты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бонтæ
Æлборты Аслæнбег

**Æлборты Аслæнбег** (райгуырдис 1991-æм азы 2 апрелы Дзæуджыхъæуы) у ирон равзæрды Азербайджаны хъæбысæйхæцæг, Дунейы чемпионаты бронзæйы призёр (2017).

## Æрвитæнтæ
* 

Аслæнбег
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Категори:Азербайджаны хъæбысæйхæцджытæ
Фриаты Таймураз

**Фриаты Русланы фырт Таймураз** (райгуырдис 1986-æм азы 15 сентябры Дзæуджыхъæуы) у ирон хъæбысæйхæцæг (84 кг онг уæз), Дунейы чемпионаты бронзæйы призёр (2018).

## Æрвитæнтæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Таймураз
Категори:Испанийы хъæбысæйхæцджытæ
Петропавловск

**Петропа́вловск** (; ) у сахар Хъазахстаны, Цæгат Хъазахстаны облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Хъазахстаны облæсты сахартæ
Темиртау

**Темирта́у** () у сахар Хъазахстаны Карагандайы облæсты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карагандайы облæсты сахартæ
Талдыкорган

**Талдыкорга́н** () у сахар Хъазахстаны, Жетысуйы облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Жетысуйы облæсты сахартæ
Резерфорд, Эрнест

**Эрнест Резерфорд** (; райгуырдис 1871-æм азы 30 августы — амардис 1937-æм азы 19 октябры Кембриджы) уыдис, Ног Зеландийы чи райгуырдис, ахæм бритайнаг физик. Бритайнаг энциклопеди Encyclopædia Britannica-мæ гæсгæ уый уыд Фарадейы рæстæджы фæстæ дунейы стырдæр экспериментатор.

Ног Зеландийы ахуыр кæнын райдыдта физикæ æмæ математикæ. 1895-æм азы абалц кодта Стыр Британимæ, йæ ахуырад адарддæр кодта Кембриджы. 1898-æм азы Канадæйы Монреалы сси профессор, 1907-æм азæй ногæй куыста Британийы. 1908-æм азы радтой ын Нобелы преми химийæ.

Резерфорды стырдæр бавæрд физикæмæ у йæ атомы модель. Уый йеддæмæ дзæвгар рæстæг ахуыр кодта радиоактивонад, æрхъуыды кодта радиоактивон элементы æрдæгдихы рæстæджы æмбарынад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр Британийы физиктæ
Категори:Ног Зеландийы физиктæ
Категори:Физиктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Химиктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зонæдты доктортæ
Бернерс-Ли, Тим

**Тим Бернерс-Ли** (; райгуырд 1955-æм азы 8 июны Лондоны) у англисаг информатикæйы дæсны, Æппæтдунеон тыны инициатор. 1989-æм азы, ЦЕРН-ы куы куыста, уæд йæ хицæуттæн фæндон бахаста гипертексты бындурыл проект саразыны тыххæй. Уыцы проектæй райрæзти нырыккон æппæтдунеон тын ().

Ныртæккæ Бернерс-Ли разамынд дæтты Æппæтдунеон тыны консорциумæн (W3C).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр Британийы программисттæ
Категори:Стыр Британийы æрымысджытæ
Пандеми

**Пандеми** (грекъаг дзырдæй πανδημία «æппæтадæмон») у хæцгæ низы апарахат цалдæр регионы кæнæ та æппæт дунейы. Эпидемийæ хъауджыдæр иу регионты арæнгонд нæ вæййы, фæлæ фæцæуы континентæй континентмæ.

Пандемитæ баст сты транспорты прогрессимæ. Хæдтæхджытæ тæхын куы байдыдтой, уый размæ пандемитæ стæмдæр уыдысты.

## Литературæ
* *Давлетшин Ф. А., Соловова С. О., Петручук О. Е.* Пандемии холеры в мире и её профилактика в Российской Федерации // Международная научно-практическая конференция «Динамика научных исследований» 07-15 июля 2012 г. Польша
* 
* 

*
Категори:Медицинæ
Категори:Эпидемиологи
Осипов, Юрий Сергейы фырт

**Юрий Сергейы фырт Осипов** (райгуырдис 1936-æм азы 7 июлы Тобольсчы) у советон æмæ уæрæсейаг математик æмæ механик, профессор. Уæрæсейы зонæдты академийы президент (1991-2013). Ленины премийы лауреат (1976).

Зындгонд у куыд Стыр Уæрæсейаг энциклопедийы зонадон-редакцион советы сæргълæууæг.

Ис ын бинонтæ, схъомыл кодта дыууæ сывæллоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы математиктæ
Гёттинген

**Гёттинген** (, ) у сахар Германы. Ис Дæллаг Саксонийы хуссары. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дæллаг Саксонийы сахартæ
Саракташы район

**Саракта́шы район** () у Оренбурджы облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у Саракташ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оренбурджы облæсты районтæ
Цориты Эминæ

**Цориты Эминæ**, дыгур. **Цорити Эминæ** ( — **Эмине Шахингёз**; райгуырдис Франкфурты) у дыгурон лингвист, ирон æвзаг иртасæг, философийы доктор.

## Цардафыст
Эминæ райгуырдис æмæ схъомыл ис Германы. Йæ ныййарджытæ та сты туркаг ирæттæ. Эминæ ахуыр кæны Иоганн Вольфганг Гётейы номыл Франкфурты университеты.

## Фиппаинæгтæ

Эминæ
Категори:Турчы ирæттæ
Категори:Франкфурты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Ферми, Энрико

**Энрико Ферми** (*Enrico Fermi*; райгуырдис 1901-æм азы 29 сентябры, амардис 1954-æм азы 28 ноябры) уыд дзуттаг равзæрды италиаг физик, Нобелы премийы лауреат (1938). Нобелы преми куы райста, уыцы иу аз цæрынмæ ацыдис Италийæ АИШ-мæ, фæстæдæр сси АИШ-ы æмбæстаг дæр.

Йæ къухы бафтыд дунейы фыццаг атомон реактор саразын, уый уыд Чикагойы Pile-1 (скуыста 1942-æм азы декабры). Фæстæдæр Ферми хайад райста атомон хæцæнгарзы бакуысты. Уымæй ма Ферми зындгонд у куыд «атомон дуджы архитектор» кæнæ та «атомон бомбæйы архитектор» дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы физиктæ
Категори:Италийы физиктæ
Категори:Физиктæ алфавитмæ гæсгæ
Уæллаг Франкони

**Уæллаг Франко́ни** (, ) у Баварийы административон зылд. Йæ административон центр у сахар Байройт.

Категори:Бавари
Астæуккаг Франкони

**Астæуккаг Франко́ни** (, ) у Баварийы административон зылд. Йæ административон центр у сахар Ансбах.

Категори:Бавари
Шваби (зылд)

**Шва́би** (, ) у Баварийы административон зылд. Йæ административон центр у сахар Аугсбург.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бавари
Хæхты æхсæнадæмон бон

**Хæхты æхсæнадæмон бон** (Иугонд Нациты Организацийы æзвæгтыл , , , , ) у, 2003-æм азæй 11 декабрæй кæй бæрæг кæнынц, ахæм æхсæнадæмон бæрæгбон.

Хæхтæ ахсынц дунейы цæппæрæм хай æмæ сты æдзæх доны ахсджиаг ратæдзæн. Хохы экологи хъахъхъæнын у тынг хъæугæ хъуыддаг дунейы алы ран дæр.

## Æддаг æрмæг
* Резолюция Генеральной Ассамблеи № A/RES/57/245
* Хæхты боны официалон фарс ИНО-йы сайты 
* «International Mountain Day»  
* Международный день гор. Справка РИА Новости

Категори:Хæхтæ
Категори:Бæрæгбæттæ
Донайы хæст

**[[Донай]]ы хæст** () уыди 1877—1878 азты хæст Уæрæсе æмæ Турчы ’хсæн. Хæсты Уæрæсейы цæдисонтæ уыдысты балкайнаг паддзахæдтæ: Румыни, Серби æмæ Черногори. Болгарийы историографийы ацы хæст хонынц *Сæрибаргæнæн* хæст, уый тыххæй æмæ йæ руаджы бæстæ ногæй рацæрæзтæуыд куыд Болгарийы æртыккаг паддзахад (), болгайраг адæм кæм цардысты, уыцы зæххытæй иу хай Османты империйы дæлбарæй ацыдис.

1878-æм азы уырыссаг æфсæддонтæ уыдысты Константинополæй 20 км æдде, ныртæккæйы Стамбулы амаддзæгтæ кæм лæууынц, уыцы ран (Сан-Стефано, ныры Йешилкёй). Цæмæй уырыс Константинополмæ ма бырсой, Стыр Британи Мармæр денджызмæ рарвыстой сæ хæстон наутæ. 3 мартъийы хæст фæци Сан-Стефанойы бадзырд бафыссынæй.

Хæсты заман Уæрæсейы æфсæддонты 15 минæй фылдæр фæмардысты. Уыдон ном мысынц, Болгарийы алы къуымы дæр кæй ссарæн и, уыцы цыртдзæвæнтæ (номхыгъд уырыссагау).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæстытæ
Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Турчы истори
Абхазаг

* Адæмы тыххæй кæс Абхазаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Абхазаг æвзаг.
Хъайтыхъты Геор

**Хъайтыхъты Геор** (райгуырдис 1911-æм азы 11 ноябры Ходыхъæуы — амардис 2002-æм азы 6 январы) у Цæгат Ирыстоны адæмон поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат.

## Цардафыст
Геор райгуырдис 1911-æм азы Цæгат Ирыстоны Ходыхъæуы. 1929-æм азы каст фæци Ирон педагогон техникум, 1932 азы — Хæххон педагогон институт, 1936-æм азы та — Мæскуыйы историйы, философийы æмæ литературæй институты аспирантурæ.

1941-æм азы августæй фæстæмæ Хъайтыхъты Геор уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. 1943-æм азы сентябры йæ сæры уæззау цæфы фæстæ йæ æфсадæй рарвыстой.
Хæсты размæ æмæ хæсты фæстæ Геор Мæскуыйы æмæ Цæгат Ирыстоны уæлдæр ахуыргæнæндæтты куыста философийы ахуыргæнæгæй. 1963-1970 азты уыд Цæгат Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар.

Хъайтыхъты Геор ирон æвзагмæ раивта Пушкины, Лермонтовы, Некрасовы, Шевченкойы, Маяковскийы, Есенины, Тихоновы æмæ ’ндæрты уацмыстæ. Поэты æмдзæвгæтæ тæлмацгонд сты уырыссаг, украинаг, белоруссаг, гуырдзиаг, кæсгон, балхъайраг, цæцæйнаг, мæхъхъæлон, немыцаг, болгайраг, венгриаг æмæ æндæр æвзæгтæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Геор
Категори:Ходы чи райгуырдис, уыдон
13 декабры

**13 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 13-æм бон** — азы 347-æм бон ( 348-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1996 — Кофи Аннан æвзæрст æрцыд ИНО-йы генералон нымæрдарæй.
* 2003 — Тикриты сахармæ ’ввахс Ирачы æрцахстой Саддам Хусейны.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1937 — Пауль Маар, немыцаг фыссæг æмæ драматург, фыста сывæллæттæн.
* 1950 — Людмилæ Сенчина (ам. 2018-æм азы), советон æмæ уырыссаг зарæггæнæг, актрисæ, УФ-йы адæмон артисткæ.
* 1990 — Хуыбылты Арсен, футболист.

## Ацы бон амардысты
* 1956 — Решад Нури Гюнтекин (р. 1889), туркаг фыссæг æмæ драматург.

Категори:Бонтæ
Болу

**Болу** () у сахар Турчы, Болуйы провинцийы административон центр.

Категори:Турчы сахартæ
Гаглойты Георгий

**Гаглойты Алыксандры фырт Георгий** (, ; райгуырдис 1883-æм азы Хуссар Ирыстоны Чъаребы хъæуы — амардис 1937-æм азы 10 ноябры) уыдис ирон равзæрды гуырдзиаг политик, меньшевик, революционер, Гуырдзыстоны бындурæвæрæг æмбырды уæнг.

## Фиппаинæгтæ
* საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)

Категори:Гуырдзыстоны политиктæ
Категори:Цхинвалы районы чи райгуырдис, уыдон
Георгий
Рæмонаты Евгений

**Рæмонты Дауыты (Дзиццойы) фырт Евгений (Быдзыго)** кæнæ **Рæмонты Евген** () уыдис ирон большевик-революционер, биолог, профессор, булкъон.

Бызыго райгуырдис 1890-æм азы Даргъкъохы, æмæ схъомыл хуымæтæг зæхкусæг бинонты ’хсæн. Фыццаг дунеон хæсты рæстæджы, уырысы паддзахы æфсадмæ кæй цæуын, ссис æфсæддон дохтыр æмæ фидартыл Астæуккаг Азийы бакодтой æмæ фæстæдæр цардис Тбилисы сахары; дард нæу хæсты фæцæфтæй Осмайнаг-Турчы ныхмæ. 

1917-æм азы Октябры революцийы фæстæ, уый бындур æрæвæрдта ирон партион организаци Чермен — Тбилисы, æмæ йæ сæрдариуæггæнæг сси. 

1920-æм азы Рæмонаты Евгений æмæ Козаты Разден ацыдысты Бетъырбухмæ, æмæ Ленинимæ фембæлдысты.

Ленинæн операци куы кодтой, Рæмоны-фырт уыд хирургты ’хсæн куыд партийы минæвар, уый тыххæй æмæ операци кодтой гермайнаг дохтыртæ-æнæпартионтæ.
 
Амард æмæ ныгæд æрцыдис Мæскуыйы, æндæр ратæдзæнтæм гæсгæ — Хъазахстаны.

## Фиппаинæгтæ

Евг
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:Уæрæсейы революционертæ
Категори:Хъахъхъæдуры чи райгуырдис, уыдон
Быдзыго

**Быдзыго** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Бартын

**Бартын** () у сахар Турчы, Бартыны провинцийы административон центр.

Категори:Турчы сахартæ
Эр æмæ Луар

**Эр æмæ Луар** () у Францы департамент. Йæ административон центр у Шартр.

## Фиппаинæгтæ

*
Тумсой

**Тумсой** () у хъæу Цæцæны Шатойы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шатойы районы цæрæнрæттæ
Славутич

* **Славу́тич** — Днепры рагон славяйнаг ном.
* Славутич — сахар Украинæйы.
Славутич (сахар)

**Славу́тич** () у сахар Киевы облæсты Вышгороды районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Киевы облæсты сахартæ
Вышгороды район

**Вышгороды район** (, ) у район Украинæйы Киевы облæсты. Йæ административон центр у Вышгород.

## Фиппаинæгтæ

*
Вышгород

**Вы́шгород** () у сахар Украинæйы Киевы облæсты, Вышгороды районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Киевы облæсты сахартæ
Ле Корбюзье

**Ле Корбюзье** (), æцæг ном у **Шарль-Эдуар Жаннере-Гри** (; райгуырдис 1887-æм азы 6 октябры Ла-Шо-де-Фоны, Швейцарийы — амардис 1965-æм азы 27 августы Рокбрюн-Кап-Мартены, Францы) уыд швейцариаг равзæрды францаг архитектор, публицист, нывгæнæг æмæ дизайнер, модернизм æмæ функционализмы ногдзау, архитектурæйы интернационалон стилы минæвар.

Ле Корбюзье у XX æнусы зынгæдæр архитекторæй иу, егъау тæваг дары нырыккон архитектурæмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Официальный сайт Фонда Ле Корбюзье в Париже 
* История строительства штаб-квартиры ООН в Нью-Йорке
* Академик архитектуры И. Г. Лежава, статья Ле Корбюзье. Восприятие пространства 
* Академик архитектуры И. Г. Лежава, статья Ле Корбюзье. Города 
* Капелла в Роншане
* ''Le Corbusier'', Bilder für die Ausschreibung zum Bau des Palastes der Sowjets, 1931. 

Категори:Францы архитектортæ
Категори:XX æнусы архитектортæ
Категори:Архитектортæ алфавитмæ гæсгæ
Явожно

**Яво́жно** ( , ) у сахар Польшæйы Силезийы воеводæйады.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Силезийы воеводæйады сахартæ
Чанакья

**Чанакья** ( ; цардис 370—283 азты нæ эрæйы агъоммæ), зындгонд у куыд **Каутилья, Вишнугуптæ** æмæ **Ватсьяянæ** дæр — уыд Индийы историйы зындгонддæр брахмантæй иу, æлдариуæггæнæг мыггаг Нандæйы дæрæн кæныны ахсджиаг архайæг. Уыд хинæйдзаг æмæ зондджын, дырыс политикон æнкъарæны хицау, абарынц æй-иу, 1800 азы фæстæдæр йæ куыстытæ чи фыста, уыцы философ Макиавеллиимæ. Чанакья фыста политикæйы тыххæй, хи дарын куыд хъæуы, уый тыххæй дæр, ныффыста дунейы фыццаг чиныг сæрмагонд службæты тыххæй.

Чанакья кæм райгуырдис, уый бæрæг нæу, уый тыххæй ис цалдæр теорийы. Иу текстмæ гæсгæ йæ райгуырды бынат у Таксилæ. Джайнаг къухфыстытæм гæсгæ та уый рацыд Хуссар Индийæ. Йæ фыды ном дæр иутæ зæгъынц Чанин уыди, иннæтæ та — Чанак (æмæ, дам, уый тыххæй йæ ном у Чанакья).

Чанакья ахуырад райста Таксилæйы, Индийы цæгат-ныгуылæны, ныртæккæ уый Пакистанмæ хауы. Фæстæдæр уый ахуыргæнæгæй куыста уыцы иу ран. Фæстæдæр уый сси троны бындар Биндусарæйы ахуыргæнæг æмæ æххуысгæнæг.

Иу легендæмæ гæсгæ Чанакья амардис йæхи фæндонæй, джунглимæ ацыдис æмæ ницы хордта, цалынмæ æххормæгæй нæ амардис, уæдмæ. Иннæ таурæгъмæ гæсгæ зæронд Чанакья базыдта, паддзах уымæ кæй рамæсты ис, уый — æмæ йæхи амардта.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индийы философтæ
Категори:Индийы политиктæ
Биндусарæ

**Биндусарæ** кæнæ **Виндусарæ** (Vindusâra) уыд Маурьяйы империйы дыккаг император, æлдариуæг кодта нæ эрæйы агъоммæ 298-æм азæй 272-æм азы онг, Чандрагуптæйы фæстæ. Грекъаг фыстыты зындгонд у куыд **Амитрохат** (Амитрагхатæ) йæ титулмæ гæсгæ, ома «йе ’знæгты марæг».

## Цардафыст
Биндусарæ уыд егъау империйы бындар, кæцыйы скондмæ хаудысты Индийы цæгат, астæу æмæ скæсæн, стæй ма Афгъанистан æмæ Белуджистаны хæйттæ. Биндусарæйы къузы бафтыд йæ импери хуссарырдæм адаргъ кæнын, Карнатакæйы онг. Æхсæрдæс паддзахады йæ дæлбар бакодта, баиу кодта иу денджызæй иннæйы онг зæххытæ.

Зындгонд философ Чанакья уыд йæ паддзахады сæйраг министр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рагон Индийы зындгонд адæм
Ли Бо

**Ли Бо** (ныры китайаг æвзаджы **Ли Бай**) кæнæ **Ли Тай-бо** (; 701—762/763) у Таны рæстæджы китайаг поэт, зындгонд у куыд «поэзийы æнæмæлгæ» (), у китайаг литературæ æмæ дунейы поэзийы зынгæдæр поэттæй иу. Йæ фæстæ ныууагъта 1100 уацмысæй фылдæр (уыимæ 900 æмдзæвгæйы).

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
;Чингуытæ
* 
* 
* 
* 
* *Cooper A.* (1973). Li Po and Tu Fu: Poems Selected and Translated with an Introduction and Notes (Penguin Classics, 1973). ISBN 978-0-14-044272-4.
* *Waley A.* (1950). The poetry and career of Li Po (MacMillan Co., New York, 1950).
;Уацтæ
* 
* 
* 
* 

Категори:Китайаг поэттæ
Патна

**Патна** (, , ) у сахар Индийы, Бихары штаты административон центр. Цæрынц дзы 2 милуан адæймаджы (2011).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бихары сахартæ
Байрон, Джордж Гордон

**Джордж Гордон Байрон**, 1822-æм азæй — **Ноэл-Байрон**, 1798-æм азæй — 6-æм барон Байрон (; райгуырдис 1788-æм азы 22 январы Лондоны — амардис 1824-æм азы 19 апрелы Месолонгионы, Осмайнаг Гречъы), арæхдæр хуынд **лорд Байрон** () уыдис англисаг поэт-романтик, йæ «хъуынтъыз эгоизмæй» æппæт Европæй дæр зындгонд чи сси, уый. Перси Шелли æмæ Джоном Китсимæ у бритайнаг романтикты кæстæр фæлтæры минæвар. Байроны альтер-эго Чайльд-Гарольд сси æнæнымæц байронхуыз литературон хъæйтарты прототип. Байронизм модæйы уыдис Байроны амæлæты фæстæ бирæ азты дæргъы.

Поэт Байрон хайад райста Гречъы хæдбардзинадыл хæсты (1821—1829), у Гречъы адæмон хъæбатыр.

## Цардафыст
**Гордон** — у Байроны дыккаг хицæн ном, уый ын радтой аргъуыды рæстæг, йæ мады чызгон мыггаг дæр Гордон уыдис. Байроны фыды фæндыд йæ каисты Шотландийы зæххытæ райсын, æмæ уый тыххæй йæ мыггаг фыста *Байрон-Гордон*, Джордж дæр скъоламæ цыдис ахæм дывæр мыггагимæ. 10-аздзыдæй Джордж сси Англисы пэр æмæ бароны титул дæр райста, йæ æрвылбоны ном сси «**лорд Байрон**» кæнæ та æнæуи «**Байрон**». Фæстæдæр йæ усы мад ын ныууагъта ноджы бынтæ, фæлæ йæ уыцы мулк райсынæн Байроны хъуыди йæ усы мадæн йæ мыггаг йæхи мыггагæн бафтауын — æмæ уый тыххæй сси **Джордж Гордон Ноэл Байрон**.

Байроны рагфыдæлтæ Англисмæ æрбалыгъдысты Нормандийæ Вильгельм Тыхæйбайсæджы æфсадимæ, сакстæй цы зæххытæ байстæуыд, уыдонæй сæ хайджын фæкодта къарол Вильгельм. Тынг кадджын мыггаг уыдысты Англисы æлдæрты ’хсæн, фæлæ Елизаветæйы рæстæджы Байронты мыггаг сыскъуыдис, сæ ном хæссын райдыдта сæ æнæзакъон байзæддæгтæй иу. Англисы революцийы рæстæг Байронтæ афтæ æнувыд уыдысты Стюартты хæдзарвæндагыл, æмæ сæ хистæры Карл I скодта пэр æмæ йын радта барона Рочделы титул. Мыггаджы зындгонддæртæй уыд адмирал Джон Байрон, Сабыр фурды бирæ чи цыдис, уый. Адмирал Байроны хистæр фырт капитан Джон Байрон (1756—1791), йæ фыццаг усы амæлæты фæстæ райста ног ус — бонджын шотландиаг бинонты чызг Кэтрин Гордон (амардис 1811), эсквайр Джордж Гордоны иунæг бындар. Уыцы бинонты ’хсæн 1788-æм азы райгуырдис суинаг поэт.

## Литературæ
* *Виноградов А. К.* Байрон. — : Молодая гвардия, 1936. ЖЗЛ
* *Елистратова А. А.* Байрон. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. —264 с.
* *Кургинян М. С.* Джордж Байрон: Критико-биографический очерк. — М., 1958. — 216 c.
* *[[Моруа, Андре|Моруа А.]]* Байрон. —  : Молодая гвардия, 2000. — 422 с. — ISBN 5-235-02327-7 («ЖЗЛ»).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Филэллинтæ
Категори:Гречъы революционертæ
Категори:XIX æнусы поэттæ
Калидасæ

**Калида́сæ** (कालिदास, , ома «Ус-хуыцау Калийы фæсдзæуин») уыд рагиндиаг драматург æмæ поэт, фыста санскритыл. Калидасæйы уацмыстæ нымад сты индиаг классикон литературæйы тæмæны символыл. Калидасæйы драмæ «Шакунталæ» сси, Европæйы æвзæгтæм кæй ратæлмац кодтой, фыццаг ахæм скæсæйнаг уацмыстæй иу.

Калидасæйы царды уавæртæ бæрæг не сты, суанг ма йæ царды азтæ ничи зоны. Цардис нæ эрæйы агъоммæ VIII æнусæй нæ эрæйы XI æнусы онг кæддæр. Нырыккон иртæсджытæй фылдæр Калидасæйы цард ахæссынц IV æнусмæ, йæ уацмысты æвзаг æмæ иннæ аххосæгтæм гæсгæ.

Таурæгътæм гæсгæ Калидасæ уыд мæгуыр фыййау, фæлæ йæ къухы бафтыдис принцессæмæ смой кæнын æмæ ус-хуыцау Калийæ поэзийы курдиат райсын.

Уæрæсейы Калидасæйы уацмысты фыццаг тæлмацгæнæг уыдис Николай Карамзин, англисаг æвзагæй уырыссагмæ ратæлмац кодта йæ «Шакунталæ» æмæ ныффыста йæ разныхасы: «Сфылдыстадон цырын канд Европæйы нæ вæййы, фæлæ дун-дунейы алы ран дæр. Адæймаг алкæддæр адæймаг у; алы ран дæр уымæн ис æнкъарæн зæрдæ».

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Калидаса. Избранное. М., 1956
* Калидаса. Избранное. Драмы и поэмы. М., 1974
* *[[Эрман, Владимир Гансы фырт|Эрман В. Г.]]* Калидаса. М., 1976
* Калидаса. Рождение Кумары. — В кн.: Классическая поэзия Индии, Китая, Кореи, Вьетнама, Японии. М., 1977
* Калидаса. Род Рагху (Рагхуванша). СПб., 1996

Категори:Рагон Индийы зындгонд адæм
Догубаязит

**Догубаязи́т** (; 1934-æм азы агъоммæ — **Баязи́т** кæнæ **Баязе́т** (, ) у сахар Турчы Агрыйы провинцийы.

Категори:Турчы сахартæ
Уси

**Уси́** () у сахар Китайы, Цзянсуйы провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цзянсуйы сахартæ
Борхес, Хорхе Луис

**Хорхе Луис Борхес** ( [], æнæхъæн ном *Jorge Francisco Isidoro Luis Borges*; райгуырдис 1899-æм азы 24 августы Буэнос-Айресы — амардис 1986-æм азы 14 июны Женевæйы) уыдис аргентинæйаг ,  æмæ публицист. 1920-æм азты сси зындгонд куыд Латинаг Америкæйы поэтикон авангардизмы бындурæвæрджытæй иу. XX æнусы дунейы зындгонддæр литературон кусджытæй иу.

Хорхе Луис райгуырдис Буэнос-Айресы аргентинæйаг фыд адвокат Хорхе Борхес æмæ уругвайаг мад Исидорæ Асеведойы бинонты.

Йæ ныхæстæм гæсгæ, йæ фыдæлты ’хсæн уыдысты баскæгтæ, андалузæгтæ, англисæгтæ, португайлæгтæ, нормандиæгтæ æмæ, чи зоны, дзуттæгтæ дæр. Сæхимæ бинонты ’хсæн пайда кодтой испайнаг æмæ англисаг æвзæгтæй, чысыл лæппу дæр билингвæй рæзтис. Хорхе Луис йæ сабибонтæй æнувыд уыдис поэзийыл, кæсын æмæ фыссын базыдта цыппараздзыдæй. 1905-æм азы райдыдта, англисагау чи дзырдта, уыцы ахуыргæнæгимæ ахуыр кæнын. 1906-æм азы ныффыста йæ фыццаг радзырд испайнагау — «La visera fatal».

Скъоламæ бацыдис 9-аздзыдæй — уайтагъд цæппæрæм къласы. Йе ’мкъласонтæ уымæй хуынджылæг кодтой, ахуыргæнджыты бон та нæ уыд исты ногдзинад лæппуйæн радзурын. Хорхейы ныййарджыты фæндыдис, цæмæй сæ фырт фыссæг суа.

Йæ фыдæн цы цæстыты низ уыдис, уый дзæбæх кæнынæн бинонтæ ацыдысты Швейцаримæ. Женевæйы куы цардысты, райтынг ис фыццаг дунеон хæст æмæ йæ кæронмæ фæцардысты уыцы сахары. Уым Хорхе сахуыр кодта францаг æмæ немыцаг æвзæгтæ, францагау фыста æмдзæвгæтæ дæр.

Хæст куы фæцис, Хорхе Луис иучысыл ацардис Испанийы, уым бацыдис утраистты литературон змæлдмæ. 1921-æм азы фæстæмæ Буэнос-Айресмæ раздæхтис.

1950-æм азы æвзæрст æрцыдис Аргентинæйы фысджыты цæдисы сæрдарæй, уыцы бынаты куыста æртæ азы дæргъы. 1952-æм азы рухс федта, Аргентинæйы цæрджытæ цы испайнаг æвзаджы здæхтæй дзурынц, уый тыххæй Борхесы эссе, «Аргентинæйæгты æвзаг», зæгъгæ. 1955-æм азы Сæрибаргæнæн революцийы фæстæ Борхесы снысан кодтой Аргентинæйы национ библиотекæйы директорæй, уыцы бынаты куыста 1973-æм азы онг, кæд æмæ йæ уынц бынтон слæмæгъ и, уæддæр.

1986-æм азы ралыгъдис Женевæйы цæрынмæ, уым уыцы иу аз амардис 86-аздзыдæй игæр æмæ рæуджыты низæй. Ныгæд ис Женевæйы Пленпалейы уæлмæрдты. Йæ архив дарынц Техасы университеты.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæджытæ
* *[[Дубин, Борис Владимиры фырт|Дубин Б. В.]]*. Хорхе Луис Борхес: Страницы биографии (2001) 
*  
* 
* Журнал Борхес-Центра ''Борхесовские вариации''
;Тексттæ:
* Борхесы уацмысты æмбырдгонд
* Стихотворения в русском переводе Вадима Алексеева, Бориса Дубина, Павла Алёшина («Луна напротив», «Страсть к Буэнос-Айресу»)

Категори:Аргентинæйы фысджытæ
Гаосюн

**Гаосю́н** () у сахар æмæ порт Тайваны хуссар-ныгуылæны, паддзахады стырдæр сахартæй иу. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тайваны сахартæ
Дедоплисцъхъаройы муниципалитет

**Дедоплисцъхъаройы муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны скæсæны, Азербайджаны арæнгæрон. Йæ административон центр у Дедоплисцъхъаро.

*
Ланчхуты муниципалитет

**Ланчхуты муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гурийы. Йæ административон центр у сахар Ланчхути.

Категори:Гуырдзыстоны муниципалитеттæ
Крефельд

**Кре́фельд** ( ) у сахар Германы Цæгат Рейн-Вестфалийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Рейн-Вестфалийы сахартæ
Регенсбург

**Ре́генсбург** (, , ) у сахар Германы, Уæллаг Пфальцы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Баварийы сахартæ
Пруст, Марсель

**Валентен Луи Жорж Эжен Марсель Пруст** (; райгуырдис 1871-æм азы 10 июлы Парижмæ хæстæг — амардис 1922-æм азы 18 ноябры Парижы) уыдис францаг фыссæг, новеллист æмæ , романист, литературон модернизмы минæвар. Дунейы уæлдайдæр зындгонд сси йæ авдтомон, «Сæфт рæстæг агургæ», зæгъгæ, уыцы эпопей (). Нымад у дунейы XX æнусы зынгæдæр уацмыстæй иуыл.

Марсель Пруст амардис Парижы 1922-æм азы 18 ноябры, ныгæд и Пер-Лашезы уæлмæрдты.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæджытæ
* Марсель Пруст на сайте moshkow.perm.ru 
* *Ощепков А. Р., Луков Вл. А.* Русская рецепция Марселя Пруста
* *Трыков В. П.* Марсель Пруст — журналист
* *Трыков В. П.* Марсель Пруст: отношение к России
* '''В поисках утраченного времени''' на ''aldebaran.ru''
* Сайт, посвящённый Марселю Прусту
Ганди

**Га́нди** — индиаг мыггаг:
* Ганди, Кастурба (1869—1944) — Махатмæ Гандийы бинойнаг.
* Ганди, Карамчанд (1822—1885) — Махатмæ Гандийы фыд.
* Ганди, Кобад (райг. 1951) — индиаг революционер.
* **[[Махатмæ Ганди]]** (*Мохандас Карамчанд Ганди*, 1869—1948) — зынгæ индиаг политикон æмæ æхсæнадон архайæг.

## Династи Неру — Ганди

* Ганди, Варун (райг. 1980) — индиаг политик, Санджай Гандийы фырт.
* Ганди, Индирæ (1917—1984) — Индийы премьер-министр (1966—1977; 1980—1984), Джавахарлал Неруйы чызг.
* Ганди, Манека (*Манека Ананд*; райг. 1956) — индиаг политик, Санджай Гандийы бинойнаг.
* Ганди, Раджив (1944—1991) — Индийы премьер-министр (1984—1989), Индирæ Гандийы фырт.
* Ганди, Рахул (райг. 1970) — индиаг политик, Раджив Ганди æмæ Соня Гандийы фырт.
* Ганди, Санджай (1946—1980) — индиаг политикон архайæг, Индирæ Гандийы кæстæр фырт.
* Ганди, Соня (райг. 1946) — индиаг политик, Индийы националон конгрессы раздзог, Раджив Гандийы бинойнаг.
* Ганди, Фероз (1912—1960) — индиаг публицист æмæ политик, Индирæ Гандийы мой.
Порбандар

**Порба́ндар** () у сахар Индийы. Ис Гуджараты штаты хуссар-ныгуылæны. Цæрынц дзы 152 мин адæймаджы (2011).

## Ам райгуырдысты
* Махатмæ Ганди (1869—1948) — зынгæ индиаг политикон æмæ æхсæнадон архайæг.

Категори:Гуджараты сахартæ
Гандинагар

**Гандинага́р** (, ) у сахар Индийы, Гуджараты штаты административон центр. Цæрынц дзы 292 мин адæймаджы (2011).

Категори:Гуджараты сахартæ
Райпур

**Райпу́р** (, ) у сахар Индийы, Чхаттисгархы штаты административон центр. Цæрынц дзы 1 милуан адæймаджы (2011).

Категори:Индийы сахартæ
Панаджи

**Панаджи́** (, , ) у сахар Индийы, Гоæйы штаты административон центр. 

Категори:Гоæйы сахартæ
Мангалур

**Мангалу́р** кæнæ **Мангалу́ру** (, ) у сахар Индийы. Ис Карнатакæйы штаты хуссар-ныгуылæны.

Категори:Карнатакæйы сахартæ