open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Турчы ирæттæ

**Турчы ирæттæ** () сты, XIX æнусы дыккаг æмбисы Османты империмæ цы ирæттæ афтыдис, уыдоны байзæддæгтæ. Ныртæккæ Турчы цæрынц бирæ ирæттæ: 20 минæй — 37 минмæ адæймаджы. Абон сæ фылдæр хай цæры стырдæр сахарты: Анкара, Стамбул æмæ Измиры.

Ирон адæм кæрæдзийы ирон мыггæгтæй хонынц, фæлæ фысгæ та кæнынц: Хосонтæй иутæ *Абай*, иннæтæ *Егюн*, æртыккæгтæ *Хосхъан*; Таутиатæ — *Таутай*; Цъæхилтæ — *Алпай*; Хоситæ — *Бурхан*; Кодзыртæ — *Октар*, Батиатæ — *Батыбай* æмæ афтæ дарддæр.

## Ирон æмæ дыгурон хъæутæ
* Бозат (Хъарс)
* Пойразлы (Йозгат)
* Бойалыхъ (Йозгат)

## Ирон æмæ дыгурон мыггæгтæ Турчы

## Турчы ирæттæ
[thumb|right|120px|[Къуындыхаты Бечыр]]
* Къуындыхаты Бечыр
* Къуындыхаты Муссæ
* Мамсыраты Ирмæ
* Мамсыраты Музаффæр
* Мамсыраты Темырболат
* Хоситы Бурхан
* Хосонты Муссæ
* Хъаныхъуаты Ремзи
* Цориты Эминæ

## Æрвитæнтæ
* Уарзиаты Вилены уац «Ирон мухадзыртæ Турчы»
* Дауыраты Дамиры чиныг «Дидинæг сындзыты астæу» (Сирийы ирæтты тыххæй)
* Турчы ирæтты культурон-хæрзаудæн фонд «Алан» / Alan Kültür ve Yardım Vakfı  

### Видео
* Размæ цæугæйæ, фæстæмæ кæсæм | Ирæттæ Турчы 
* Встреча осетин Турции в Стамбуле. | 15.12.2012 
* "Фыдæлты фæндæгтыл..." I "Дорогами предков..."  (2024)

## Фиппаинæгтæ

*
НАТО

thumb|upright=1.5|НАТО-йы паддзахæдтæ картæйыл
thumb|НАТО-йы тырыса
**НАТО**, **Цæгат Атлантикæйы бадзырды организаци** (, **NATO**; , **OTAN**) у Цæгат Атлантикæйы бадзырды организаци, æфсæддон-политикон блок, фæзындис 1949-æм азы. НАТО-йы дыууæ официалон æвзаджы сты англисаг æмæ францаг. Организацийы штаб-фатер æрбынат кодта Брюсселы (Бельги).

НАТО 1949-æм азы арæзт куы æрцыдис, уæд æй Советон Цæдис банымадта, йе ’дасдзинад ын чи халы, ахæм хъуыддагыл. 1954-æм азы Берлины АИШ, Стыр Британи, Франц æмæ Советон Цæдисы æддаг хъуыддæгты министртæ куы æрæмбырд сты, уæд советон минæвæрттæн загъдæуыд, НАТО æрмæст хъахъхъæнæн организаци кæй у. Уæд Советон Цæдис бахаста ахæм фæндон, зæгъгæ, иугæр НАТО айдагъ хъахъхъæнæн организаци у, уæд Советон Цæдис дæр уырдæм бацæуа, фæлæ уыцы хъæппæрисыл натойæгтæ не сразы. Уæд Советон Цæдис сарæзта, йæ политикæимæ разы чи уыдис, уыцы паддзахæдты блок — Варшавæйы бадзырд.

## НАТО-йы паддзахæдтæ
* АИШ
* Албани
* Бельги
* Болгари
* Венгри
* Герман
* Грекъ
* Дани
* Исланди
* Испани
* Итали
* Канадæ
* Латви
* Литва
* Люксембург
* Нидерландтæ
* Норвеги
* Польшæ
* Португали
* Румыни
* Словаки
* Словени
* Стыр Британи
* Турк
* Финлянди
* Франц
* Хорвати
* Цæгат Македони
* Чехи
* Черногори
* Швеци
* Эстони

*
Касаты Батрадз

**Касаты Георгийы фырт Батрадз** (райгуырдис 1950-æм азы Хетæгкаты Къостайы районы Нароны хъæуы) у ирон журналист, поэт, тæлмацгæнæг. 

## Цардафыст
Касаты Батрадз 1950 азы Хетæгкаты Къостайы районы Нароны хъæуы — ныртæккæ уыцы районæн ис æндæр ном æмæ хауы Мæхъхъæлы Республикæмæ. Фæстæдæр Касаты бинонтæ ралыгъдысты Олгинскæмæ. Ам Батрадз каст фæци астæуккаг скъола æмæ дыууæ азы æфсады фæуыны фæстæ кусын райдыдта заводы.

1973—1978 азты ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологон факультеты. Каст æй куы фæци, уæд кусынмæ бацыдис республикæйы телевизион студимæ (1978–1984), стæй раивта газет «Рæстдзинад»-ы редакцимæ (1984–1986). Ноджы куыста ЦИПУ-йы чиныгуадзæны (1989–1993), Цæгат Ирыстоны радиойы. 1993–2015 азты уыди республикæйы парламенты аппараты культурæйы комитеты консультант. 2015-æм азæй фæстæмæ та кусы газет «Рæстдзинад»-ы уацхæссæгæй.

Батрадз литературон куыстыл фæцалх, скъоладзау ма куы уыди, уæд. 1985 азы йын чиныгуадзæн «Ир»-ы рацыд æмдзæвгæты æмбырдгонд «Уалдзæджы хъæр», 1994 азы — «Зилдухæнтæ», 2008 азы та — «Удцырагъ». Газет «Рæстдзинад»-ы фæзындис уыцы фæстаг æмбырдгонды тыххæй Абайты Эдуарды рецензи.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Батрадз
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты рауагъдонтæ
Категори:Али-Юрты чи райгуырдис, уыдон
Годжыциан-Челдыты Надя

**Годжыциан-Челдыты Семёны чызг Надя** (райгуырдис 1947-æм азы Гуырдзыстоны Мгъебрианы хъæуы) у ирон поэтессæ.

1952-æм азы Сталины барамындмæ гæсгæ хъæуы цæрджыты ралидзын бахъуыди, ныр Мæхъхъæлмæ чи хауы, уыцы районмæ. Фæстæдæр Годжыцаты бинонтæ æрцардысты Майрæмададжы. Надя каст фæци астæуккаг скъола, 1968 азы та — Дзæуджыхъæуы педагогон училищæ, 1970-1980 азты царди Молдовæйы, кодта æхсæнадон куыст.

Надяйы æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Ирон цырагъ» рацыди 2005-æм азы чиныгуадзæн «Ир»-ы.

## Фырттæ
* Челдыты Дмитрий
* Челдыты Вадим (р. 1981-æм азы) — оперон зарæггæнæг

## Æддаг æрмæг
* YouTube | Надежда Чельдиева о Вадиме

## Фиппаинæгтæ

Надя
Надя
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Гуры муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Сæнар

**Сæнар** (бирæон нымæц: *сæнæрттæ*), æндæр варианттæ сты **дзæкъæн** кæнæ **зæкъæн** у артаджы хуыз, фысвосы фæджисæй конд. «Фысвосы бын нæ сыгъдæг кодтой. Куы-иу сбирæ, йæ бæзн 15-20 сантиметры куы ссис, уæд йæ цыргъ белæй лыгтæ кодтой  самандурты хуызæн. Хурмæ йæ амадтой хусмæ, уый хуынд сæнар. Зымæг дзы пецы арт кодтой æвзалыйы хуызæн, уый тынг хъарм дæтты» (Мырзаганты Мухарбег. «Мырзаганты фыдыуазæг»).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Артаг
Нови-Сад

**Но́ви-Сад** ( — «ног дыргъдон»; ; ) у сахар Сербийы, Воеводинæйы административон центр.

*
Месроп Маштоц

**Месроп Маштоц** (; райгуырдис 361 кæнæ 362-æм азы — амардис 440-æм азы) уыд сомихаг æвзагзонæг, сомихаг алфавиты сфæлдисæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы лингвисттæ
Никарагуæйы кордобæ

thumb|500 кордобæйы
**Никарагуæйы кордобæ** у паддзахад Никарагуæйы национ валютæ.
Сыгъзæрин кордобæ у 100 сентавойы æмиас.
Практикон æгъдауæй пайда кæнынц ахæм банкнотæтæй:
* 100 сыгъзæрин кордобæйы,
* 50 сыгъзæрин кордобæйы,
* 20 сыгъзæрин кордобæйы,
* 10 сыгъзæрин кордобæйы,
* 5 сыгъзæрин кордобæйы
* 1 сыгъзæрин кордобæ
* 25, 10 æмæ 5 сентавойы
Згъæрæхцатæй та: 5 сыгъзæрин кордобæйы æмæ 1 сыгъзæрин кордобæ, 50, 25, 10 æмæ 5 сентавойы.

Категори:Никарагуæ
Категори:Валютæтæ
Цыбырты Христофор

**Цыбырты Тадиозы фырт Христофор** уыд Цæгат Ирыстоны педагогон институты директор, стæй, уыцы институт университет куы сси, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ректор.

## Цардафыст
Цыбырты Христофор райгуырдис 1908-æм азы Хуссар Ирыстоны, Чеселтгомы. 12 азы йыл куы сæххæст, уæд гуырдзиаг меньшевиктæ Хуссарыл арт бандзæрстой, æмæ Христофоры бинонтæ дæр фæлыгъдысты Цæгатмæ, æрбынат кодтой Ногиры. Скъола каст куы фæци, уæд Христоформæ фæзынди Хъобангоммæ Джызæлдоны гидроэлектростанцæйы арæзтадмæ ацæуыны фæнд. Йемæ ахуыдта хъæуы лæппутæй цалдæры. Уыцы аз (1927), арæзтады кусгæйæ, бацыди фæскомцæдисы рæнхъытæм.

1931 арвыстой йæ Мæскуымæ ахуыр кæнынмæ. 1939 азы Христофор æрыздæхт Ирыстонмæ уæлдæр ахуыргонддзинады тыххæй дипломимæ. Уыцы аз скуыста педагогон институты. Хæсты фæстæ ногæй скуыста институты, партийы историйы кафедрæйы. 1946 азы октябры Цыбыры-фыртмæ фæсидтысты партийы Цæгат Ирыстоны обкоммæ æмæ снысан кодтой облæстон партион скъолайы разамонæгæй. 1952 азы апрелы Цыбыры-фырт ракуырдта, цæмæй йæ партийы обком уыцы куыстæй рауагътаид, æмæ ногæй раздæхти педагогон институтмæ. Уыцы аз 30 декабры ССР Цæдисы Уæлдар ахуырады министрады приказмæ гæсгæ уый сси Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл педагогон институты директор.

1953 Цыбырты Христофор сси историон зонæдты кандидат.

1969 азы йæ къухы бафтыд педагогон институты бындурыл паддзахадон университет (ЦИПУ) саразын. Уæд университеты фæзынди дыууæ ног факультеты: экономикон æмæ юридикон.

Христофоры тыххæй Мæхæмæтты Ахуырбег, ЦИПУ-йы уæды ректор, 1998 азы фыста: «Цыбырты Христофоримæ царды фæзилæнтæ æмæ фæхæрдгæнæнты цы бирæ мингай адæймæгтæ фембæлд, уыдон ииуылдæр хорз зыдтой æмæ зонынц, уый кæй уыдис раст, сыгъдæгзæрдæ фæллойгæнæг. Уæлæнгæйтты куыстытæ, ам тъæпп — уым тъæпп никуы уарзта. Цыфæнды хъæугæ хъуыддаджы дæр-иу бавæрдта йæ зонд, йæ зæрдæ, йе ’нæниздзинады къæртт. Уартæ Хъобангомы адæмæн рухс радтыныл удуæлдайæ куы куыста, уæдæй фæстæмæ».

Цыбырты Христофор фæзиан 1975 азы 25 декабры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:ЦИПУ
Христофор
Категори:Чеселтгомы чи райгуырдис, уыдон
Цопанаты Дзастемыр

**Цопанаты Дзастемыр** (1928—2000) — ЦИПУ-йы экономикон факультеты фыццаг декан.

## Фиппаинæгтæ

Категори:ЦИПУ
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Дзастемыр
Къониаты Юри

**Къониаты Юри** — ЦИПУ-йы юридикон факультеты фыццаг декан.

## Фиппаинæгтæ

Категори:ЦИПУ
Юри
Беджызаты Чермен

**Беджызаты Дауыты фырт Чермен** (райгуырдис 1898-æм азы 23 декабры Урстуалты Едысы хъæуы — амардис 1938-æм азы) у ирон фыссæг.

Ахуыр кодта Гуры (дины ахуыргæнæндон, 1908—1914), стæй Калачы (дины семинар, 1914—1917). 1915 азы, 17 азы ыл куы цыдис, уæд райдыдта фыссын æмдзæвгæтæ.

Чермен активонæй архайдта Хуссар Ирыстоны революцион змæлды, 1918—1920 азты уыд Ручъы парторганизацийы разамонæг. Хуссар Ирыстоны советон хицаудзинад куы æрфидар, уæд куыста бирæ бæрнон бынæтты — уыдонимæ газет «Хурзæрин»-ы редакторæй, зонадон-иртасæн институты директоры хæдивæгæй, Гуырдзыстоны фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады сæрдарæй, журнал «Фидиуæджы» редакторæй æмæ æндæрты.

Чермены сфæлдыстад бирæвæрсыг у. Ирон литературæйы зынгæ бынат æрцахстой йæ уацаутæ «Бирæгътæ» æмæ «Мæсгуытæ дзурынц», драмæтæ «Чи кæй» æмæ «Октябры тырысайы бын», йæ боныг «Ссыгъди цард», радзырдтæ «Æртæ фæкасты» æмæ «Уад асаста гæды бæлас», очерктæ «Колхæдзарад», «Ихдзагъд» æмæ æндæртæ. Ирон поэзийы аккаг бынат æрцахстой Чермены фыст поэтикон уацмыстæ дæр.

## Æрвитæнтæ
* Чиныг «Мæсгуытæ дзурынц»

## Фиппаинæгтæ

Чермен
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны фысджытæ
Категори:Революционертæ
Категори:Едысы чи райгуырдис, уыдон
Солиаг адæм

**Солиаг адæм**, **солыйаг адæм** кæнæ **солы** (хинæмттæ — *аварал*, *магӀарулал*) у Дагъистаны стырдæр адæм. Уыдон дзурынц солиаг æвзагыл, уырнджытæн сæ фылдæр хай сты пысылмæттæ.

Солиæгты нымæц (2002) — 1,04 млн.

## Номдзыд солиæгтæ
* XIX æнусы Кавказы хæсты хъайтар Имам Шамил (1797-1871).
* Дагъистаны адæмон поэт Расул Гамзатов (1923-2003).

## Кæс ноджы
* Авар

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Дагъистаны адæмтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Хуыбиаты Олег

**Хуыбиаты Олег** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы исбонадон ахастдзинæдты министр.

## Фиппаинæгтæ

Олег
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Ходы Æхсарбег

**Ходы Æхсарбег** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы архитектурæ æмæ арæзтадон политикæйы министр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Æхсарбег
Челæхсаты Рустем

**Челæхсаты Хъазыбеджы фырт Рустем** (райгуырд 1969 азы 10 февралы Хъалмыхъхъы) у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы фæсивæды хъуыддæгты, физкультурæ æмæ спорты министр.

1997-æм азы Рустем каст фæци ЦИПУ-йы юридикон факультет (йæ дæсниад уыд «барзонад»), 2004-æм азы та — Паддзахадон службæйы Уæрæсейы академи («паддзахадон разамынды менеджер»). 1990-æм азты Рустем уыд уæгъдибар хъæбысхæсты дæсны, сси æхсæнадæмон къласы спорты мастер, дыууæ хатты уыд Европæйы чемпион (1993, 1994).

Йæ политикон карьерæ райдыдта Цæгат Ирыстоны Фæсивæды хъуыддæгты комитеты 1997 азы декабры, стæй куыста культурæйы, фæсивæды, спорт æмæ туризмы фæдыл парламентон комитеты сæрдарæй (1999—2004).

## Фиппаинæгтæ

Рустем
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Оватайы чи райгуырдис, уыдон
Зæнджиаты Бæбу

**Зæнджиаты Касайы фырт Бæбу** уыдис ирон фыссæг, поэт, тæлмацгæнæг, ахуырады кусæг.

Зæнджиаты Бæбу райгуырдис 1869-æм азы Мызуры. Революцийы фæстæ куыста Алагиры фабрикон-заводон астазон скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй. Уый руаджы баззадысты Алагиры аргъуаны Къостайы конд зæдты нывтæ, аргъуаны сæйраг агъуыст. Уыцы агъуысты Бæбу сарæзта æрдззонæн музей. Равæрдта дзы Ирыстоны хъæддаг цæрæгойты, мæргъты быдыргътæ æмæ зайæгойты хуызтæ — алкæй бынмæ дæр дзы фыст уыд йæ ном ирон æмæ уырыссагау. Уыимæ сæрмагондæй куыста цæрæгойты, мæргъты æмæ зайæгойты ирон нæмтты дзырдуатыл.

Зæнджиайы-фырт фыста æмдзæвгæтæ, баснятæ, æмбырд кодта ирон адæмон сфæлдыстад. Аив тæлмац кодта уырыссаг фысджыты уацмыстæ. Уый ратæлмац кодта Лев Толстойы уацаутæ «Хъазахъ» æмæ «Хадзы-Мурат», Максим Горькийы уацымыстæ «Челкаш» æмæ «9-æм январы», А. Неверовы уацау «Ташкент — город хлебный», Дж. Свифты «Гулливеры бæлц». Йæ бирæ æндæр куыстытæ, иртасджыты куыд уырны, фесæфстысты, тæлмацгæнæджы куы æрцахстой оргæнтæ репресситы рæстæг, уæд.

Цгъойты Хазбийы хъуыдымæ гæсгæ:

Бæбу ма архайдта Цъæйы фæлладуадзæн хæдзæртты арæзтадыл. Сæрмагондæй æхца бакусынмæ ацыдис Сыбырмæ, фæстæмæ куы сыздæхтис, уæд йæхи хардзæй сарæзта хъæдын хæдзæрттæ, балхæдта сынтæджытæ, хуыссæнтæ. Уыимæ ирон æвзагмæ ратæлмац кодта, тархъæн низтæ куыд дзæбæх кæнгæ сты, уый амонæг чысыл чингуытæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Гугкаты Жаннæ. Алагиры аргъуаны къулыл байгом кодтой Зæнджиаты Бæбуйæн номарæн фæйнæг  (2011 аз)

Бæбу
Категори:Ирон рухстауджытæ
Категори:Ирон тæлмацгæнджытæ
Категори:Уæллаг Мызуры чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ
Дауыраты Руслан

**Дауыраты Руслан** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы Рахизфарсы районы сæргълæууæг.

## Фиппаинæгтæ

Руслан
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Къарджиаты Эльбрус

**Къарджиаты Эльбрус** (райгуырдис 1944-æм азы Дзæуджыхъæуы — амардис 2020-æм азы 11 январы) у уæрæсейаг дипломат, Уæрæсейы Федерацийы æххæстбарджын минæвар Хуссар Ирыстоны. Минæварад скуыста 2009-æм азы азы февралы.

Къарджиаты Эльбрус каст фæци Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институт (1966), стæй СЦКП-йы Централон Комитеты цур Æхсæнадон зонæдты академи (1987). У техникон зонæдты кандидат, доцент; дзуры туркаг æмæ францаг æвзæгтыл.

1994 азæй фæстæмæ куыста Уæрæсейы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады бæрнон бынæтты, 2003 азы скуыста Турчы куыд Уæрæсейы генералон консул сахар Трабзоны, 2007 азы раздæхт Уæрæсемæ.

## Æддаг æрмæг
* Биография на сайте viperson.ru
* Биография на сайте biografija.ru
* Биография на сайте dic.academic.ru

Категори:Уæрæсейы дипломаттæ
Эльбрус
Пъереу

**Пъереу** кæнæ **Гыццыл Пъереу** () у дайуаг хъæу, Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны ’хсæн (Хуссар Ирыстоны ныгуылæйнаг арæныл). 

## Истори
thumb|right|300px|Гуырдзыстоны Пъереу æмæ Хуссар Ирыстоны Пъереу (''Гыццыл Пъереу‎'') Цуциты Артуры конд картæйыл. Рахизырдыгæй ис Хуссар Ирыстоны Дзауы район
2008-æм азы августы хæсты рæстæг Уæрæсейы æфсæдтæ Пъереу бацахстой. Евроцæдисы минæвæрттæ Уæрæсейы æфсæддонтæн бафæдзæхстой уыцы хъæуæй ацæуын.

2008-æм азы декабры фыццаг æмбис гуырдзыстойнаг барадхъахъхъæнджытæ фехъусын кодтой, хъæумæ ногæй хъус дарын кæй райдайдзысты, ахæм хабар. Уый фæстæ та Уæрæсейы æфсæддонтæ Гуырдзыстоны пъæлицæйы кусджыты хъæуæй ацæуын кодтой æмæ сæ раздæры позицитæ ногæй бацахстой; Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрады хъусынгæнинагмæ гæсгæ Переуы æрбынæттон сты æппынкъаддæр 500 уæрæсейаг æфсæддоны.

Хуссар Ирыстоны хицауадмæ гæсгæ территориалон уагæй хауы Дзауы районмæ, Гуырдзыстоны та уыцы хъæуы Сачхерейы районмæ нымайынц. Æцæг, дыууæ паддзахады æхсæн арæн Пъереу дих кæны дыууæ хайыл, уый картæйыл бæрæг зыны.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Танделатæ, Енукидзе, Джохадзе, Къусиани.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цæгат Ирыстоны радио

**Цæгат Ирыстоны радио** (, *Северо-Осетинское радио*) скуыста 1930 азы. Хъусын кæны ног хабæрттæ, радиоконцерттæ, алыхуызон æрмæджытæ ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Æрæджы Цæгат Ирыстоны радио скуыста ног FM-улæны дæр — 104,5 МГц.

Ирон культурæйæны тынг ахсджын у, Цæгат Ирыстоны радиойы цур цы зæлты архив и, уый.

Категори:Цæгат Ирыстон
Категори:Радиостанцæтæ
Бæтæхъойыхъæу

* Зæронд Бæтæхъойыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы.
* Ног Бæтæхъойыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы.
Никарагуæ (цад)

**Никара́гуæ** () у паддзахад Никарагуæйы тæккæ стырдæр æдзæхх цад.

Йæ равзæрдæн ис тектоникон аххосаг. Йæ фæзуат у 8264 кв. км, æмæ уымæ гæсгæ у Латинаг Америкæйы дыккаг стырдæр цад (фыццаг у цад Титикакæ). Дунейы цадтæй та, йæ фæзуатмæ гæсгæ, ахсы 20-æм бынат. Никарагуæ цæугæдон Типитапæйы фæрцы баст у цад Манагуæимæ.

Никарагуæ у дунейы иунæг ахæм æдзæхх цад, акулæтæ кæм цæры. Ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, ацы факт æвдисы, раздæр цад денджызы бакæлæн кæй уыди, цалынмæ тектоникон архайд нæ сарæзта, фурдæй йæ чи фæхицæн кодта, уыцы Сабырфурдон быдыр.

Никарагуæйæгтæ йæ хонынц *Lago Cocibolca* кæнæ *Mar Dulce* (ома Адджын денджыз). Æмæ æцæгæйдæр денджызæй хъауджыдæр у æрмæст уымæй æмæ йæ дон æдзæхх кæй у, стæй цæугæдонæй фурдимæ баст кæй нæу. Денджызау цады дæр вæййы, скæсæйнаг дымгæтæ кæй сыстын кæнынц, ахæм тыхджын уылæнтæ. Цады ис цалдæр чысыл архипеладжы, зæгъæм, Ометепе (Ometepe) æмæ Солентинаме (Solentiname). Рæстæгæй-рæстæгмæ цады вæййы тыхджын уаддымгæтæ.

Цад баст у Карибы денджызимæ цæугæдон Сан-Хуанæй, æмæ уый тыххæй цадгæрон чи æрбынат кодта, уыцы сахар Гранадæйы ис нымайæн атлантикон портыл, кæд æмæ йæхæдæг Сабыр фурдмæ хæстæгдæр у.

Раджы заман цады архайдтой пираттæ дæр.

Категори:Никарагуæйы цæдтæ
Легкойты Владимир

**Легкойты Владимир** у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы æнæниздзинад хъахъхъæнынады министр.

## Фиппаинæгтæ

Владимир
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Никарагуæйы къанау

**Никарагуæйы къанау**, зæгъгæ, афтæ хонынц Карибы денджыз æмæ Сабыр фурды ’хсæн, Никарагуæйы территорийыл аразынвæнд кæй кæнынц, уыцы къанауы проект. Испайнагау *Canal de Nicaragua*.
Трассæ хъуамæ цæуа цæугæдон Сан-Хуан æмæ цад Никарагуæйыл.

Ахæм къанау саразыны идейæ фæзынди раджы, фæлæ æппынфæстагмæ фурдты ’хсæн донвæндаг сарæзтæуыд Панамæйы территорийыл (кæс: Панамæйы къанау). Ныр Никарагуæйы хицауады фæнды цæмæй ахæм къанау арæзт æрцæуа йæхи территорийыл, Панамæйаг «аналог»-ы альтернативæйæн. Ног къанау уыдзæн Панамæйы каналæй арфдæр, нырыккон наутæн дзы наудзу кæнын æнцон уыдзæн.

Даниэль Ортега 2008-æм азы декабры Мæскуыйы куы уыд, Уæрæсейы хицауад официалон æгъдауæй Никарагуæйы фарс æрлæууыд уыцы проекты аразыныл æмæ фехъусын кодта, Уæрæсе дæр кæй уа проекты реализацигæнæн консорциумы, уый.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къанæуттæ
Категори:Никарагуæйы географи
Хлынцов, Николай Александры фырт

**Николай Хлынцов** () у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хицауады сæрдар 2006-æм азы 6 сентябрæй 2012-æм азы майы онг. Уыцы бынаты йæ аивта Такъоты Сергей.

Хлынцов райгуырд Дзæуджыхъæуы 1948-æм азы 26 декабры, каст фæци Цæгат Кавказы хæххон-металлургион институты арæзтадон факультет, куыста арæзтады (уыимæ трест «Электронстрой»-ы сæргълæууæгæй), уый фæстæ уыд партийы инструктор, партийы Промышленнон райкомы фыццаг секретарь.

Хицауады сæрдар суæвыны агъоммæ 2001-æм азæй фæстæмæ фондз азы дæргъы куыста Цæгат Ирыстоны таможнæйы сæргълæууæджы хæдивæгæй.

Ис ын бинонтæ, чызг.

## Æддаг æрмæг
* Хлынцовы биографи Хицауады порталы 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Франк, Леонгард

**Леонгард Франк** () у немыцаг фыссæг. Райгуырдис сахар Вюрцбурджы 1882-æм азы 4-æм сентябры. Фæзиан ис Мюнхены 1961-æм азы 18-æм августы.

## Цардафыст
Леонард Франк райста аивадон ахуыр Мюнхены. Йæ ахуыры сæр уыди нываивад æмæ графикæ. Суанг ма рауагъта литографиты альбом 1913-æм азы. Франк уыди пацифизмдзаст адæймаг æмæ уый тыххæй Фыццаг дунеон хæсты нæ архайдта æмæ алыгъди фæсарæнмæ. 1915—1918-æм азты фæцарди Швейцарийы. Уым фыссæг рауагъта, «Адæймаг хорззæрдæ у», зæгъгæ, уыцы чиныгмæ чи бацыди, ахæм антихæстон новеллæты цикл, æмæ 1920-æм йæ схорзæхджын кодтой Клейсты номыл премийæ. Берлинмæ раздæхыны фæстæ Леонард Франк кодта сæрибар артисты цæрдтытæ, профессийæн та равзæрста фыссæджы архайд. 1933-æм азы литераторы ногæй бахъуыди бафснайын йæ сæр фæсарæнты. Франк алыгъди Францмæ. Немыцаг æфсад уырдæм куы бацыди, уæд ацыд АИШ-мæ. Америкæйы фæцарди суанг 1950-æм азмæ. Уыцы аз фыссæг раздæхти йæ райгуырæн бæстæм.

Экспрессионизмы тæвагæй фыссæг йе ’ргом здæхта æхсæнадон темæтæм дæр. Суанг ма йæ фыццаг роман «Абырджытæ»-йы ирдæй райхъуысти æхсæнадон ахастыты критикæ.

Франкы пацифистон зондахаст æвдыст æрцыд, «Адæймаг хорззæрдæ у» чи хуыйæ радзырдты æмбырдгонд, зæгъгæ (1918). Литераторы æмдугонтæн ацы чиныг сси хæсты ныхмæ манифест.
Паддзахад радзырдты æмбырдгонд уæй æмæ хæлиу кæныны бар нæ радта, фæлæ уæддæр ацы чиныг æмæ уацау «Аххосаг»-æн аккаг аргъ счынди — фыссæг сси Клейсты номыл премийы лауреат.
Франкæн хæстæг уыди æнæкълас æхсæнады идейæ, стæй, йæ бындур ног æгъдауджын удгоймаг кæмæн уыди, ахæм æфсымæрдзинад.

## Сфæлдыстад
Леонард Франк у бирæ романтæ, новеллæтæ, киносценаритæ, пьесæтæ æмæ очеркты автор.
Фыссæджы уацмысты миниуджытæ сты: хæрзаив арæзт композици, «сойджын» æвзаг, тыхджын эмоцитæй ифтыгъд уавæртæ.

Йæ уацмысты зындгонддæртæ сты романтæ «Буржуа» (1924), «Оксенфурты нæлгоймæгты квартет» (1927), «Æртæ милуанæй æртæ гоймаджы» (1932), «Матильдæ» (1948), «Йесойы ахуыргæнинæгтæ» (1949), уацау «Михаэлы æрбаздæхт» æмæ æндæртæ.

Йе ’взонджы бонты хабæрттæ Франк радзырдта «Галиуырдыгæй, зæрдæ кæм ис, уым» (1952), зæгъгæ, уыцы автобиографион чиныджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Немыцаг фысджытæ
Категори:Германы фысджытæ
Категори:Вюрцбурджы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мюнхены чи амардис, уыдон
Цухъхъа

[thumb|Урсыты раздзог [Врангель, Николайы фырт Пётр|Пётр Врангель йæ парадон цухъхъайы]]

**Цухъхъа** (; ; ; ; ; ; ; ; ) у, раздæр кавказаг нæлгоймæгтæ кæй дардтой, ахæм уæлæдарæс.

Цухъхъатæ дардтой ирæттæ, балхъайрæгтæ, гуырдзиæгтæ, черкесæгтæ, абхазæгтæ, хъæрæсейæгтæ, цæцæйнæгтæ æмæ Кавказы æндæр адæмты минæвæрттæ, уыимæ ацы дарæс æмбæлыди Терчы æмæ Хъобаны хъазахъхъæгтæм.

Ныртæккæ цухъхъа æрвылбоны царды нæ дарынц, фæлæ йын ис бæрæгбоны, райстбавæрды дарæсы нысаниуæг.

Цухъхъайы риуыл ис бæрцытæ — гилдзтæ хæссынæн.

## Галерей

Kosta XETAGUROV.jpg|Хетæгкаты Къоста
Ramonov vano ossetin northern caucasia dress 18 century.jpg|Ирон лæг
Vazha-Pshavela.jpg|Важа-Пшавела
Shamil.jpg|Имам Шамил


*
Хип-хоп

**Хип-хоп**, кæнæ **хип-хоп-музыкæ** (), **рэп-музыкæ** () у популярон музыкæйы музыкалон жанр. Уый фæзындис 1970 азты АИШ-ы.

## Хип-хопы элементтæ

* Музыкæ — рэп æмæ диджейты музыкæ
* Кафт — брейкданс, си-волк
* Сурæтгæнæн аивад — граффити
* Спорт — баскетбол

## Ирон рэпертæ

* Хъабул (Дзæуджыхъæу)
* Трилогия Слога (Дзæуджыхъæу)
* InGame (Дзæуджыхъæу)
* Толстый МО (Мæздæг)
* Свобода Слова (Беслæн)
* Злые (Дзæуджыхъæу)
æмæ æндæртæ

*
Категори:Музыкалон жанртæ
Хуымæллæджы дон

**Хуымæллæджы дон** (, ) у Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæй иу, цæуы Горæтгæроны районы скæсæны.

Хуымæллæджы дон у республикæйы æппæты чъизидæр доны объект, уæлдайдæр Черменыхъæуæй дæлдæр цы донисæн ис, уым. Цæххы аммоний дзы нормативæй 14,8 хатты фылдæр у, фосфаттæ — 2,2 хатты фылдæр, уæззау згъæртæ — 9 хатты.

Хуымæллæджы донæй истæуы Цæлыччы къанауы дон.

## Фæрсагдæттæ
* Асабийы дон
* Æрчхи
* Зехъойы дон
* Кæрдзыны дон
* Куыдзæппарæн æрх
* Урсдон

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Мæхъхъæлы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Радикал (хими)

**Радикал** у, йе сконды æнæкъай электрон (кæнæ электронтæ) кæмæн ис (ома хайыджы мидæг электронæн æмкъай электрон куы нæ вæййы), ахæм хайыг (атом кæнæ молекулæ). Фылдæр хатт химион бастдзинады архайынц дыууæ электроны. Æнæкъай электрон кæмæн ис, уыцы хайыг вæййы иттæг активон æмæ æндæр хайыгтимæ æнцонæй саразы бастдзинæдтæ. Уымæ гæсгæ, радикалы цард, рæстæмбис нымадæй, у хæрз цыбыр.

Категори:Хими
Ион

**Ион** ( «цæуæг») у, протонтæ æмæ электронты бæрц æмхуызон кæмæн не сты, уыцы ифтыгъд хайыг (атом кæнæ молекулæ).

Кæд ионы сконды электронты нымæц протонты нымæцæй фылдæр у, уæд йын ис æппæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц **анион** (дæнцæг: Cl-). Кæд электронтæ протонтæй къаддæр сты (бæрцæй), уæд ионæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц **катион** (дæнцæг: Na+).

Категори:Хими
Элементты периодон системæ

**Элементты периодон закъон** раргом кодта Дмитрий Менделеев 1869-æм азы 1-æм мартъийы. Закъонæн ис раттæн ахæм формулировкæ: иу элементмæ цы химион миниуджытæ ис, уыдон та цалдæр элементы фæстæ разынынц æндæр элементмæ дæр.

Периодон закъоны графикон бавдисæн у элементты периодон системæ (зындгонд у куыд **Менделеевы таблицæ** дæр).

Категори:Хими
*
Буш, Джордж Уокер

**Джордж Уо́кер Буш** (, райгуырдис 1946-æм азы 6 июлы Нью-Хэйвен Коннектикуты штаты) у америкæйаг политик æмæ АИШ-ы 43-æм президент. Йæ фыд дæр уыдис АИШ-ы президент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы политиктæ
Категори:АИШ-ы президенттæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Дудараты Вероникæ

**Дудараты Барисы чызг Вероникæ** (; райгуырдис 1916 азы 5 декабры Бакуйы — амардис 2009 азы 15 январы Мæскуыйы) — зындгонд советон æмæ уæрæсейаг дирижёр, XX æнусы фыццаг сылгоймаг, кæцы дирижир кодта симфонион оркестрæй.

## Цардафыст
* 1916 5 декабры — райгуырдис Бакуйы.
* 1933—1937 — ахуыр кодта фортепианойыл цæгъдын Ленинграды консерваторийы цур музыкалон училищейы.
* 1947 — каст фæцис Мæскуыйы консерваторийы режиссёрты факультет.
* 1944 — дирижёрæй скуыста.
* 1947—1960 — Мæскуыйы академион симфонион оркестры дирижёр.
* 1960—1989 — Мæскуыйы академион симфонион оркестры сæйраг дирижёр æмæ аивадон разамонæг.
* 1991—2009 — разамынд лæвæрдта Уæрæсейы симфонион оркестрæн.

Йæ оркестр ацагъта музыкæ 50 кинонывæн, се ’хсæн:
* Сорок первый
* Идиот
* 6 июля
* Дневные звезды
* Нахалёнок
* Журавушка

## Хæрзиуджытæ æмæ кадджын нæмттæ
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени (13 ноябры 2006) — *за выдающийся вклад в развитие отечественной музыкальной культуры и многолетнюю творческую деятельность*
* Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени (12 сентябры 1996) — *за выдающийся вклад в развитие отечественной культуры*
* Октябры Революцийы орден (1986)
* Орден «Кады Нысан» (1967)
* Майдантæ
* Советон Цæдисы адæмон артисткæ (1977)
* Уæрæсейы адæмон артисткæ (1960)
* Удмуртийы адæмон артисткæ (1964)
* Цæгат Ирыстон — Аланийы адæмон артисткæ (1996)
* УСФСР-ы аивæдты сгуыхт архайæг (1958)
* ЦИАССР-ы аивæдты сгуыхт архайæг (1949)
* УСФСР-ы паддзахадон преми (1980)
* Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми (2001)
* Буэнос-Айресы кадджын æмбæстаг
* Дзæуджыхъæуы кадджын æмбæстаг

## Æддаг æрмæг
* Биографические сведения  
* МГАСО  

## Фиппаинæгтæ

Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Вероникæ
Категори:Уæрæсейы дирижёртæ
Категори:Зындгонд ирæттæ
Силезиаг æвзаг

**Силезиаг æвзаг** (*ślůnsko godka*, , , ) у силезиаг адæмы æвзаг, дзурынц ыл 509 мин адæймаджы бæрц Польшæйы хуссары. Силезиаг æвзаг хауы славяйнаг æвзæгты ныгуылæн къорды лехитаг дæлкъордмæ, у польшæйаг æвзагмæ хæстæг.

## Алфавит
Силезиагау фыссынæн адæм пайда кæнынц цалдæр системæйæ. Уыдонæй хуыздæрыл нымад у сæрмагонд «фонетикон силезиаг алфавит», мæнæ йæ 2006-æм азы вариант:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнаг æвзæгтæ
Химион иугонд

**Химион иугонд**, вариант: **химикон баиу** — дыууæ кæнæ цалдæр элементы атомтæй конд кæмæн у, ахæм вазыгджын буаргъæд.

Классикон зонады хъуыдымæ гæсгæ материйы уæвынæн ис дыууæ физикон формæйы: буаргъæд æмæ быдыр. Буаргъæд у, æнцойады массæ кæмæн ис, материйы ахæм формæ. Æппæт буаргъæдтæ дæр сты корпускулæтæй (ома хайыгтæй) арæзт.

Хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ, молекулæтæ, ионтæ æмæ радикалтæй арæзт чи у, уыцы буаргъæдтæ. Ранымад хайыгтæ та арæзт сты элементарон хайыгтæй: электронтæ, протонтæ, нейтронтæ æмæ æндæртæй.

Сыгъдæг буаргъæдты ’хсæн равзарæн ис хуымæтæг æмæ **вазыгджын буаргъæдтæ**. Фыццæгтæ арæзт сты иухуызон химион элементтæй. Дыккæгты сконды ис цалдæр химион элементы.

Хуымæтæг буаргъæдтæ нæй хæццæгæнæн æмбарынæдтæ «атом» æмæ «химион элемент»-имæ. Химион элемент у, йæ аппæн бæрæг æвæрццæг ифтыгъдæг кæмæн ис, ахæм атомты тип. Æппæт химион элементтæн ис сæрмагонд бынат (бæлвырд атомон номыримæ) Менделеевы элементты Периодон системæйы. Элементы фæткон номыры нысаниуæг æмæ уыцы элементы атомы аппы нысаниуæг сты æмхуызон, ома химион элемент у, иу фæткон номыр кæмæн ис, уыцы атомты æмдзыгуыр. Хуымæтæг буаргъæдтæ сты химион элементты хибарæй уæвыны формæ.

Алы элементæн (ифстагæй фæстæмæ) уайы цалдæр хуымæтæг буаргъæды (химион терминтæй: аллотропон формæйы). Уыцы хуымæтæг буаргъæдтæ кæрæдзийæ хицæн кæнынц се скондмæ гæсгæ (зæгъæм, атомон туаггуыр О, æнæуый туаггуыр О2 æмæ озон О3) кæнæ сæ кристаллон хызæджы арæзтмæ гæсгæ (зæгъæм, элемент æвзалыгуырæн (С) уайы дыууæ хуымæтæг буаргъæды: алмаси æмæ графит). Кæй зæгъын æй хъæуы, хуымæтæг буаргъæдтæ вæййынц иуатомон æмæ бирæатомон.

Вазыгджын буаргъæдтæн ис ма æндæр ном: *химион иугæндтæ*, уымæн æмæ ацы буаргъæдтæ фæзынынц хуымæтæг буаргъæдтæ химион реакцийы фæрцы куы баиу вæййынц, уæд.

Хуымæтæг буаргъæдтæ сты вазыгджын буаргъæдты химион реакцийы фæрцы уæнгтæ кæныны фæстаг формæтæ. Вазыгджын буаргъæдтæ, цы хуымæтæг буаргъæдтæй арæзт вæййынц, уыдоны миниуджытæ нæ бахъæхъхъæнынц (фесæфынц сæ).

Ныры заман æмбарынæдтæ «синтез» æмæ «анализ»-ы æвæрд ис уæрæхдæр мидис. Хъæугæ буаргъæд реакцион хæццæйæ рахицæнгæнæн куы уа, уæд æй кæй фæрцы самалгæнæн ис, уыцы цыфæнды химион процесс хуыйны синтез. Анализ у, буаргъæды (кæнæ буаргъæдты хæццæйы) хъæдон æмæ бæрцон сконд чи раиртасы, уыцы химион процесс. Хъæдон æмæ бæрцон анализтæ сты аналитикон химийы хæйттæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Молекулæ

**Молекулæ** у, дыууæ кæнæ фылдæр атомтæй арæзт чи у стæй хибарæй уæвынхъом чи у, ахæм хайыг. Ис ын иудадзыгон хъæдон æмæ бæрцон сконд.

Молекулæйы миниуджытæ баст сты цалдæр хъуыддагимæ: 
* йæ сконды цы атомтæ ис, уыдонимæ; 
* куыд баст сты кæрæдзиимæ атомтæ; 
* цавæр бынат сын ис молекулæты хуылфы.

Молекулæйæн вæййы цалдæр уавæры (уыцы иу рæстæджы молекулæ вæййы иу уавæры). Молекулæ исты æддагон факторты руаджы иу уавæрæй иннæ уавæрмæ хизынхъом у. Буаргъæды миниуджытæ баст сты, йе сконды цы молекулæтæ ис, уыдоны уавæр æмæ миниуджытимæ.

*
Сау мæлæт

**«Сау мæлæт»** — бубонон емынæйы пандеми, Европæйы уыд 1347—1351 азты.

Фæстаг иртæстытæм гæсгæ цыппар азы дæргъы Европæйы цæрджытæй амард 45—50%. Хуссайраг районты та — 75—80%. Мысыры цæрджытæй амардысты 40%. Æдæппæт дунейы цæрджытæй амард 75 милуаны.

Адæм æбуалгъ рыны аххосæгтæ нæ зыдтой æмæ алыхуызон мæнг теоритæ-иу æрымысыдысты. Уыцы теоритæй иу уыд дзуттаг бадзырды тыххæй, ома дзуттæгтæ, дам, цъайтæ смаргджын кодтой. Уыцы зылынгондæй амардтой мингай дзуттæгты, æппæты фылдæр Германы (фæлæ ма Испани æмæ Францы дæр).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Европæйы истори
Категори:Азийы истори
Категори:Низтæ
Пасео-де-ла-Реформæ

**Пасео-де-ла-Реформæ** ( — «рацæразты фæндаг») у Мехикойы сæйраг проспект. Йæ дæргъ у 12 километры. Схуыдтой йæ Бенито Хуаресы реформæты кадæн. Проспекты сæйраг фенддаг у колоннæ «Хæдбардзинады зæд».

## Æддаг æрмæг
* Фото Мексика. Мехико.Проспект Пасео-де-ла-Реформа
* Достопримечательности Мехико

Категори:Мехикойы уынгтæ
Кортес, Эрнан

**Фернандо Кортес Монрой Писарро Альтамирано** (, райгуырдис Медельины, Бадахосы провинци, 1485-æм азы — амардис Кастильеха-де-ла-Куэстæйы, Севильяйы провинцийы, 1547-æм азы 2 декабры), фылдæр æй зонынц ахæм номæй: **Фернандо**, **Эрнандо**, **Фернан** кæнæ **Эрнан Кортес** () — испайнаг конкистадор, тыхæй байста Мексикæ æмæ ныддæрæн кодта ацтекаг паддзахад. Паддзах Карл V ын радта маркизы титул ().

Кортесы руаджы европæйæгтæ 1520-æм азтæй пайда кæнынц ваниль æмæ шоколадæй.

## Цардафыст

Эрнан Кортесы царды хабæрттæ сты кадавар, уый охыл историктæн зын у ацы ахсджиаг историон адæймагæн æххæст аргъ скæнын.

Кортес райгуырдис мæгуыр испайнаг уæздан лæджы (идальгойы) хæдзары. Йæ къухы бафтыдис Саламанкæйы университетмæ бацæуын, фæлæ дыууæ азы йеддæмæ дзы нæ фæахуыр кодта. Йæ ахуыры рæстæг базыдта латинаг æвзаг æмæ барады тыххæй цыдæртæ (уый йæ фæстæдæры фыстæджытæй зыны).

1506-æм азы ацыдис Ног Дунемæ, Санто-Домингойы æрыгон Кортесæн радтой колонисты статус æмæ йæхи хæдзар аразыны бар (репартимьенто). Лæппу уыдис губернатор Овандойы дард хион, æмæ йæ уый снысан кодта сахар Асусæйы нотариусæй.

1510-æм азы Кортес баиу ис, Диего Веласкесы разамындæй Кубæ бацæхсынмæ чи цыдис, уыцы балимæ. Балы службæ кодта куыд хæзнадар, æргътæ кодта стыгъд хæзнатæ æмæ сæ фæндзæм хай æрвыста Испанийы къаролæн. Кубæйы Эрнан Кортес схъæздыг ис æмæ дзы баззадис цæрынмæ.

1519-æм азы Кортес, йæ бæрны 11 науы, афтæмæй ацыдис ныгуылæнмæ, Мексикæ байсынмæ. Йемæ уыдис 518 фистæг æфсæддоны, 16 барæджы (уыдонæй алкæмæн дæр йæхи бæх нæ уыд), 13 аркебузæджыны, 32 арбалетджыны, 110 матросы æмæ 200 цагъайраджы.

Фыццаг наутыл бахæццæ сты Юкатаны былмæ, стæй цæугæдон Табаскойы донæфтæнмæ. Уырдыгæй сурзæххыл фæцыдысты бæстæйы астæумæ, ссардтой сæхицæн цæдисонтæ æмæ 16 августы бахæцццæ сты ацтекты сæйраг сахар Теночтитланмæ.

1540-æм азы Европæмæ æрыздæхтис æмæ Америкæмæ никуы ма цыдис. Бацархайдта 1541-æм азы экспедицийы Алжирмæ, фæлæ уыцы хæстон операци нæ фæрæстмæ.

Амард æмæ ныгæд и Испанийы, Севильяйы сахары. Фæстæдæр йæ мард æппынкъаддæр аст хатты æндæр ранмæ равæрдтой, ныртæккæ Кортесы ингæн у Мексикæйы, йæ фæстаг фæндонмæ гæсгæ.

## Литературæ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Конкистадортæ
Категори:Испанийы истори
Категори:Мексикæйы истори
Категори:Бадахосы провинцийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Севильяйы провинцийы чи амардис, уыдон
Сандино, Аугусто Сесар

**Аугусто Сесар Сандино Кальдерон** (; 1895-æм азы 18 майы — 1934-æм азы 21 февралы) уыд никарагуæйаг политикон архайæг, национ-сæрибаргæнæг хæсты раздзог. Йæ фыд уыд бонджын зæхкусæг Грегорио Сандино, йæ мад та — мæгуыр кусæг сылгоймаг.

1921 азы Аугусто Сандино Консервативон партийы зындгонд архайæджы фырт, чысыл ма бахъуыд, амардта, уый йæ мады ралгъыста, æмæ уый тыххæй. Уый фæдыл Сандинойы бахъуыд бæстæйæ ацæуын. Уый царди Гондурас, Гватемалæ æмæ Мексикæйы. Йæ фыды фæндæй 1926 азы раздæхт Никарагуæмæ (уæдмæ йæ фыдракæнды ивгъуыдад фæци).

Никарагуæйы уый бацыд оппозицимæ. Æндæр растджытимæ йæ къухы бафтыд АИШ-ы æфсад бæстæйæ ацæуын кæнын. Фæлæ фæстæдæр гадзрахатæй йæ бацæхста Анастасио Сомоса Гарсиæ æмæ йæ амардта.

Сандинойы ном хæста Национ сæрибаргæнæг сандинистты фронт, 45 азы фæстæ уыцы змæлд Сомосаты диктатурæ аппæрста.

## Литературæ
* Гарсия-Каселес К. Аугусто Сесар Сандино. // Деятели национально-освободительного движения: политические портреты. Вып. 1. М.: Издательство Университета дружбы народов, 1989.

## Æддаг æрмæг
* А. С. Сандино. Инструкции по организации армии Национального освобождения Никарагуа 
* Александр Тарасов. «Между вулканами и партизанами: никарагуанский пейзаж»  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Революционертæ
Категори:Никарагуæйы политиктæ
Категори:Социалисттæ
Лопес Перес, Ригоберто

**Ригоберто Лопес Перес** (; 1929-æм азы — 1956-æм азы 21 сентябры, Леон, Никарагуæ) — никарагуæйаг поэт, композитор æмæ растæг, диктатор Анастасио Сомосайы амарæг.

Ригоберто йæ хæлæртты къордимæ бадзырдтой диктатор Анастасио Сомоса амарын стæй революци саразын. 21 сентябры кадджын изæры рæстæг Ригобертойы къухы бафтыд диктатормæ бахæстæг уын æмæ йæ дамбацайæ фехсын. Уыцы иу ран æрыгон революционер бирæ цæфтæй фæмард, фæлæ йæ цыппар нæмыджы Сомосайы буармæ бацыдысты.

Сомосайы аластой Панамæйы къанауы госпиталмæ, фæлæ уым дæр не сдзæбæх и æмæ аст боны фæстæ 29 сентябры амард. Никарагуæйы ног президент сси йæ фырт, Луис.

## Æддаг æрмæг
* Александр Тарасов «Между вулканами и партизанами: Никарагуанский пейзаж» 
* Тибор Шебеш «Утро второго дня» журнал «Вокруг Света» 

Категори:Никарагуæйы революционертæ
Категори:Никарагуæйы поэттæ
Категори:Никарагуæйы композитортæ
Гомер

**Гомер** () уыдис Рагон Гречъы поэт-кадæггæнæг, уæвæн ис æмæ уый уа «Илиадæ» æмæ «Одиссея»-йы автор.

Гомеры царды тыххæй ницы зонындзинæдтæ ис. Бæрæг у, «Илиадæ» æмæ «Одиссея» фæлдыст æрцыдысты, уым цы цаутыл дзырдæуы, уыдонæй дзæвгар рæстæг куы рацыдис, уæд. Уымæй базонæн ис, Гомер нæ эрæйы агъоммæ XII-VII æнустæй иуы кæй цардис, уый.

Кæм райгуырдис, уый дæр барæг нæу. Йæ райгуырæн сахар сæхи хуыдтой авд сахары: Смирнæ, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афинæтæ. Геродот æмæ Павсаний куыд фыстой, Гомер амардис Иосы сакъадахыл.

Гомеры композицион миниуджытæй иу у хронологион иумæнæфидауынад, ома цаутæ никуы афыссы куыд иу рæстæг æрцæугæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рагон Гречъы поэттæ
Сомоса Дебайле, Анастасио

**Анастасио Сомоса Дебайле** (; райгуырдис 1925-æм азы 5 декабры — амардтой йæ 1980-æм азы 17 сентябры) уыд Никарагуæйы 44-æм æмæ 45-æм президент. Куыд Национ гвардийы къамандыгæнæг, уый уыд бæстæйы сæргъы 1967 азæй 1979 азы онг. Анастасио Сомоса Дебайле уыд Сомосаты мыггаджы фæстаг минæвар, уыцы мыггаг Никарагуæйы æлдариуæг кодта 1936-æм азæй.

Йæ фыд æмæ йе ’фсымæры хуызæн, Анастасио Сомоса хицауиуæг кодта АИШ-ы экономикон æмæ хæстон æххуысыл æнцæйгæ. Йæ гвардийы уыд 12 мин хæстоны. Историмæ бацыд куыд дунейы тугдзыхдæр диктатортæй иу, æрмæст йæ репресситæй амардысты 180 мин адæймаджы бæрц, уыимæ ма мингай адæм амардысты низтæ æмæ стонгæй.

## Афæлдæхт
1978 азы Никарагуæйы ссыгъди хицауады ныхмæ сыстад. Сомоса АИШ-мæ лæгъстæ кодта, цæмæй æрбарвитой ын йе ’фсæд, фæлæ АИШ йæ ныуагъта иунæгæй. 1979 азы 17 июлы сæумæраджы Анастасио Сомоса æрæмбырд кодта йæ фыд æмæ йе ’фсымары марды чырынтæ, æрмæджы æхца æмæ хæзнатæ, йæ хæстæджыты — æмæ йæхи хæдтæхæгæй атахт АИШ-мæ.

## Мæлæт
Сандинистты революци куы фæуæлахиз, уæд Сомоса сусæгæй афтыд Парагваймæ, уымы диктор Альфредо Стресснермæ. Уыцы ран бирæ нæ фæцарди — сандисттæ йæ ссæрдтой æмæ амардтой Парагвайы сæйраг сахар Асунсьоны уынгтæй иуы 1980 азы 17 сентябры. Фыццаг йæ хæдтулгæ базукæйæ фехстой, стæй хæстæгдæр бацыдысты æмæ автоматтæй фехстой Сомосайы. Балæбурджытæй иу дзыхъмард фæци, æндæртæ фæтары сты. 2001 азы куыд рабæрæг, Сомосайы амардтой сандистты тæрхонмæ гæсгæ Аргентинæйы Адæмы Революцион Армийы уæнгтæ, сæ сæргъы уыд Энрике Горриаран Мерло.

## Кæс
* Анастасио Сомоса Гарсиæ, йæ фыд, Никарагуæйы диктатор (1936—1956).
* Луис Сомоса Дебайле, йæ хистæр æфсымар, Никарагуæйы диктатор (1956-1963/1967).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы президенттæ
Категори:Никарагуæйы Леоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Асунсьоны чи амардис, уыдон
Категори:Сомоса
Пинол

thumb|right|Пинолы ссадæг
**Пинол** кæнæ **Пинолийо** у никарагуæйаг традицион нозт, кæнынц æй адджын нартхоры ссад æмæ какаойæ, иуæй-иутæ нозтмæ сæкæр дæр æфтауынц.

Никарагуæйæгтæн пинол нуазын ахæм тыхджын традици у, æмæ уымæй сæрыстыр дæр вæййынц. Фæзæгъынц, зæгъгæ, *«Soy puro Pinolero; ¡Nicaragüense por gracia de Dios!»* (ома, «Дæн сыгъдæг пинол-нуазæг, дæн никарагуæйаг [лæг] Хуыцауы хорзæхæй!»). Ацы фразæ фыццаг хатт уыди Тино Лопес Геррæйы зарæг «Мæ Никарагуæ»-йы æмæ уымæй рапарахат. Президент Даниэль Ортега дæр йæ ныхæсты пайда кæны уыцы фразæйæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нозтытæ
Категори:Никарагуæйаг хæринæгтæ
Шахмæттæ

**Шахмæттæ**, вариант: *ментæ* — уæлыстъол логикон хъазт, кæцы йæхи мидæг æмиу кæны аивад, зонад æмæ спорты элементтæ. Ацы хъазт бирæ рæстæджы дæргъы нымад цыди æрмæст уæлдæр æхсæнады ирхæфсæныл (ома, уæздæтты хъазтыл). Сæвзæрди æхсæзæм æнусы Индийы æмæ-ма абоны онг дæр ахсджиаг бынат ахсы хъæзтыты ’хсæн.

Фæхъазынц дзы дыууæйæ бæлвырд уагæвæрдтæм гæсгæ. Æрвылаз æххæстгонд цæуынц бирæ æхсæнадæмон æмæ æндæр ерыстæ шахмæттæй. Бирæты цæстæнгасмæ гæсгæ шахмæттæ ахъаз сты зонды куыст, мысæн æмæ сфæлдыстадон хъуыдыйады рапарахатæн.

## Шахмæтты истори
### Сæвзæрд

Ал-Бируни йæ чиныг «Инди»-йы ныффыста рагон цымыдисаг таурæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ шахмæттæ ’рхъуыды кодта иу индиаг брамин. Æмæ йе ’рымысты тыххæй раджайæ ’рдомдта ницæййаг мызд: йæ ног хъазты хъазæн фæйнæгыл цал бацыдаид, уал мæнæуы нæмыджы. Фыццаг чырæджы хъуамæ æвæрд æрцыдаид иу нæмыг, дыккаджы — дыууæ, æртыккаджы — цыппар æмæ а.д. Куыд рабæрæг ис, афтæмæй æнæхъæн дунейы дæр уыйбæрц мæнæу не ’рæмбырд уыдаид. Рауади дзы уыйбæрц, æмæ дзы байдзаг кæнæн уыдаид, 180 км³ бæрцуат кæмæн ис, ахæм хордон.

Ныр-ма йæ чи зæгъдзæн, уыдис уыцы хъуыддаг, æви нæ, фæлæ шахмæттæ Индийы кæй сæвзæрдысты, уый у бæлвырд.

Æхсæзæм æнусы райдианы цæгат-хурныгуылæйнаг Индийы сæвзæрди, шахмæттæм хæстæгдзинад чи дары, ахæм хъазт — чатурангæ, зæгъгæ. Хуызæй хъазт уыди шахмæтты хуызæн, фæлæ сæ хицæн кодта дыууæ миниуæгæй: хъазджытæ уыдысты дыууæ нæ, фæлæ цыппар (хъазыдысты дыууæгæйттæй къай къайы ныхмæ); хъазты цыд баст уыди хъазæн хъулты æхстимæ. Алы хъазæгæн дæр дæлбариуæг кодтой фæйнæ цыппар фигурæйы (ладья, бæх, пыл, паддзах) æмæ фæйнæ цыппар пешкæйы. Бæх æмæ паддзах цыдысты шахмæтты куыд цæуынц, афтæ, фæлæ уæдыккон ладья æмæ пыл сæ нырыккон æрвадæлтæй уыдысты бирæ лæмæгъдæр. Ферзь дзы бынтон нæ уыдис. Хъазт рамбулынæн хъуыдис знаджы æфсад ныццæгъдын.

### Араббаг рацарæзт
VI-VII æнусы ног хъазт базыдтой арабб. Уыдон чатурангæйы уагæвæрд раивтой: хъазыдысты-иу дыууæйæ, дыууæ паддзахæй та иу сси ферзь, хъазæн хъултæй дæр нал пайда кодтой. Æрымысыдысты мат, куыд хъазты кæрон.

Араббаг дунейы шахмæттæ тынг рапарахат сты, 847 азы фæзынди фыццаг чиныг шахмæтты теорийы тыххæй (йæ авторы ном уыд Аль-Алли).

## Кæс ноджы
* Къентæ

## Фиппаинæгтæ

*
Джаггер, Бьянкæ

**Бьянкæ Джаггер** (*Bianca Jagger*, райгуырд куыд *Bianca Pérez-Mora Macías* 1950 азы 2 майы Манагуæйы) у никарагуæйаг-бритайнаг æхсæнадон архайæг, адæймаджы барты сæрвæлтау тохгæнæг, йæхи фонды сæрдар. Йæ æрыгон бонты уыдис модель æмæ актриссæ, у Мик Джаггеры фыццаг ус (уыдон рахицæн сты 1978 азы).

## Æддаг æрмæг
* Бьянкæ Джаггеры официалон сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пацифисттæ
Категори:The Rolling Stones
Контрас

**Контрас** (, цыбыргонд  «контрреволюционертæ»), 1980–1990 азты Даниэль Ортегайы хицауады ныхмæ тох чи кодтой, уыцы алыхуызон къордты иумæйаг ном. Контрасæн æххуыс кодтой фæсарæйнаг тыхтæ, уыдоны ’хсæн АИШ, Аргентинæ æмæ Гондурасы хицауæдтæ.

Контрасы рæнхъыты уыдысты Анастасио Сомосайы режимы кæддæры архайджытæ, стæй, сандинистты хицауиуæгæй чи фæфыдæнхъæл, уыдон дæр.

Контрас АИШ æмæ æндæр паддзахæдтæм ластой наркотиктæ æмæ уыцы æфтиæгтæй æлхæдтой сæхицæн хæцæнгæрзтæ. АИШ-ы уæды хицауад зылын кæнынц, уыцы практикæ хорз кæй зыдта æмæ ууыл кæй разы уыд, уымæй. Милуангай доллæртæ-иу радих кодтой официалон æгъдауæй дæр 1982–89 азты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы истори
Категори:Латинаг Америкæйы истори
Кастельон, Бланкæ

**Бланкæ Кастельон** (; райгуырд 1958 азы Манагуæйы) у Никарагуæйы зындгонд поэтессæ. Уый у Никарагуæйы фысджыты центры президенты хæдивæг.

## Æддаг æрмæг
* Поэтессæйы сайт 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Манагуæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Испайнаг поэттæ
Категори:Никарагуæйы поэттæ
Сальвадор

**Сальвадо́р** ( ) у Централон Америкæйы паддзахад, Гондурас æмæ Гватемалæйы ’хсæн.

*
Леон (Никарагуæ)

**Леон** ( кæнæ ) у стыр Никарагуæйы сахар, йæ сæйраг сахар (1839-1855), Леоны департаменты административон центр. Леоны цæры 145 000 адæймаджы (2005).

Леоны бындур сæвæрдта 1524 азы Франсиско Эрнандес де Кордобæ нырыккон сахары бынатæй чысыл æддæдæр. Фæлæ уыцы сахар йæ цæрджытæ ныууагътой, уымæ хæстæг цы вулкан уыд, уый 1610 азы куы ракалдта, уæд. Зæронд Леоны хæлдтытæ () у ЮНЕСКО-йы хъахъхъæд объект.

Леоны 1956 азы 21 сентябры кадджын изæры рæстæг æрыгон поэт Ригоберто Лопес Перес йæ дамбацайæ фехста Никарагуæйы уæды диктатор Анастасио Сомоса Гарсиайы. Сомоса аст боны фæстæдæр цæфтæй фæмард Панамæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы сахартæ
Гранадæ (Никарагуæ)

**Гранадæ** () у Никарагуæйы сахар, Гранадæйы департаменты административон центр. Гранадæйы цæры 116 000 адæймаджы (2005).

Гранадæ ис Никарагуæйы цады цæгат-ныгуылæн былы. Гранадæ у Централон Америкæйы зæронддæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы сахартæ
Стресснер, Альфредо

**Альфредо Матиауда Стресснер** (; райгуырд 1912 азы 3 ноябры Энкарнасьоны, Парагвай — амардис 2006 азы 16 августы Бразилиайы, Бразили) уыд Парагвайы президент (диктатор) 1954 азы 15 августæй 1989 азы 3 февралмæ.

Стресснер уыд бавариаг эмигрант æмæ бынæттон сылгоймаджы фырт. 1929 азы, 17-аздзыдæй, уый бацыдис æфсадмæ æмæ 1931 азы ссис лейтенант. Боливийы ныхмæ Чакойы хæст (1932-1935) куы уыди, уæд службæ кодта артиллерийы. 1948 азы сси Латинаг Америкæйы æрыгондæр инæлар, 1954 азæй та — Парагвайы хотыхджын тыхты командæгæнæг. Уыцы азы 5 майы паддзахадон фæфæлдæхты сæргъы æрлæууыдис æмæ йæхи схуыдта Парагвайы ног президент.

Иннæ диктатортæй хъауджыдæр, Стресснер йæ бæстæйы кодта æвзæрстытæ. Афтæ йæ президенты бынатмæ равзæрстой 1958, 1963, 1968, 1973, 1978, 1983 æмæ 1988 азты. Уымæн æдзух хъæлæс кодтой æвзæрджытæй 80% фылдæр — гъе уый тыххæй йæ зылын кæнынц мæнг æвзæрстытæ аразыныл.

Стресснер уыдис æнувыд антикоммунист, æмæ уымæй ссис Америкæйы Иугонд Штатты лымæн. Суанг ма Вьетнаммæ йе ’фсад арвитын æй фæндыдис, коммунизмы ныхмæ хæцынмæ.

1979 азы Никарагуæйы сандинистты революци куы фæуæлахиз, Стресснермæ сусæгæй æрбацыдис уымы диктатор Анастасио Сомоса Дебайле. Бирæ нæ ахаста — сандисттæ йæ ссæрдтой æмæ амардтой Парагвайы сæйраг сахар Асунсьоны уынгтæй иуы 1980 азы 17 сентябры.

Кæд Стресснер даргъ æмгъуыд йæ бæстæйы сæргъы уыд, уæддæр йæ къухы нæ бафтыд амæлæты бонмæ президент уын. 1989 азы 3 февралы йæ хæстæг хæлæр Андрес Родригес паддзахадон фæфæлдæхты фæрцы ссис ног президент. Стресснеры бахъуыдис йæ райгуырæн бæстæйæ алидзын, æмæ уæд æрцарди Бразилийы сæйраг сахары. Уый куы тынг базæронд ис, уæд Парагвайы хицауады куырдта, цæмæй йæ бауагъдтаиккой, кæм райгуырдис, уым амæлын, фæлæ йæ нæ бауагътой. Баныгæдтой йæ Бразилийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Парагвайы президенттæ
Категори:Парагвайы политиктæ
Категори:Антикоммунисттæ
Категори:Парагвайы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Бразилиайы чи амардис, уыдон
Лиссабон

**Лиссабон** кæнæ **Лисабон** () у Португалийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Дарио, Рубен

**Рубен Дарио** (, æххæстæй йæ ном уыд *Félix Rubén García Sarmiento*; 1867-æм азы 18 январы — 1916-æм азы 6 февралы) уыд Никарагуæйы поэт, зындгонд журналист æмæ дипломат, испайнаг модернизмы бындурæвæрæг.

## Цардафыст
Рубен Дарио райгуырдис Метапæйы, Никарагуæйы чысыл сахары (йæ ныртæккæйы ном у Сьюдад-Дарио), коммерсанты бинонты ’хсæн. Рубен кæсын базыдта 3-аздзыдæй, æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта 12-аздзыдæй (зындгонд у, 1879-æм азы кæй ныффыста, уыцы сонет).

Уый бирæ балц кодта Централон æмæ Хуссар Америкæйы, бирæ азты дæргъы царди Парижы.

## Сфæлдыстад
Йæ зындгонддæр чингуытæ сты «Sinfonia en gris mayor», «Sonatina», «Cancion de otono», «Azul», «Cantos de vida y esperanza» æмæ æндæртæ. Йæ политикон æмдзæвгæтæ систы сандинистты пропагандæйы хотых, хуымæтæг адæм разæнгард кодтой америкаг империализмы ныхмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы поэттæ
Мэн (сакъадах)

**Мэны сакъадах** (, ) у Стыр Британийы коронæйы хицауиуæг, Англис, Ирланди, Шотланди æмæ Уэльсы ’хсæн. Мэн дунейы зæронддæр парламент (тинвальд) ис (979 азæй).
Мэн у оффшорон зонæ.

*
Мэнаг æвзаг

**Мэнаг æвзаг** (*Gaelg*, *Gailck*; IPA:  кæнæ ) у кельтаг æвзаг.

Категори:Кельтаг æвзæгтæ
Блуфилдс

**Блуфилдс** (, ) у Никарагуæйы сахар, Атлантикон Хуссары сæйраг сахар, Москитон былгæроны стырдæр цæрæнран æмæ Карибы денджызыл Никарагуæйы ахсджиагдæр порт. Блуфилдсы цæры 45&nbsp;547 адæймаджы (2005). Сахар лæууы Блуфилдсы бакæлæны былыл, цæугæдон Эскондидойы денджызмæ æфтæныл.

Блуфилдсмæ бæстæйы æндæр регионтæй нæй æрбацæуæн, хæдтæхæг кæнæ науыл йеддæмæ. Никарагуæйы цæрджытæй сæ фылдæр кæм цæры, уыцы ныгуылæн регионтæ æмæ Карибы былгæроны ’хсæн ис тар тропикон хъæд æмæ цъымаратæ.

Дам-думтæм гæсгæ, Блуфилдсы экономикæ у кокаины транспортировкæимæ баст. Кокаин фæхæссынц-иу Колумбийæ АИШ-мæ, тагъддзу чысыл бæлæгъты. Арæнгæстæ ахæм бæлæгъмæ куы балæбурынц, уæд наркотикласджытæ сæ голлæгтæ денджызмæ аппарынц. Денджызы гуылфæнтæ фæхæссынц уыцы «хæзнатæ» Москитон былгæроны ’рдæм, Блуфилдсы регионмæ. Иу килограммы аргъ у 3500 доллæры, бынæттон хъæуккаг, иу ахæм зынаргъ голлаг ссаргæйæ, йе ’нæхъæн цардæн æхца бакусы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Никарагуæйы сахартæ
Категори:Никарагуæйы порттæ
United Fruit Company

**United Fruit Company** («Дыргъты иугонд компани») уыд егъау америкаг корпораци, тропикон дыргъты уæйгæнæг АИШ æмæ Европæйы.

Компани фæзындис 1899-æм азы. Йæ дæлбар уыдысты Латинаг Америкæйы цалдæр паддзахады, уыдоны хицауæдтæм-иу фыста гæртæмттæ хуыздæр фадæттæ райсынмæ.

Æндæр компанимæ (AMK) баиу уæвыны фæстæ хуынди United Brands Company, стæй 1984 азы сси нырыккон Chiquita Brands International.

Категори:Компанитæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Латинаг Америкæ
Сомоса

**Сомоса** уыд, Никарагуæйы 1936 азæй 1979 азмæ æлдариуæг чи кодта, уыцы мыггаг.

Мыггаджы æртæ диктатортæ уыдысты:
* Анастасио Сомоса Гарсиа, фыд, Никарагуæйы диктатор (1936—1956). Фехстæуыд.
* Луис Сомоса Дебайле, хистæр æфсымар, Никарагуæйы диктатор (1956-1963/1967). Зæрдæйы низæй амард 44-аздзыдæй.
* Анастасио Сомоса Дебайле, кæстæр æфсымар, Никарагуæйы 44-æм æмæ 45-æм президент. Куыд Национ гвардийы командæгæнæг, уый уыд бæстæйы сæргъы 1967 азæй 1979 азы онг. Фехстæуыд 1980-æм азы Парагвайы.

## Мыггаджы равзæрд
Куыд рабæрæг, афтæ диктаторты фыдæлтæй иу уыд Анастасио Бернабе Сомоса, къæрных æмæ марæг. Йæ фæсномыг уыд Анастасио *Авд кæлмæрзæны*, уый тыххæй æмæ, дам, кæлмæрзæнтæ дюжины ’рдæг дæр фаг не сты йæ къухæй туг ныссæрфынæн. Фæстæдæр, 1849-æм азы уыцы тыхгæнæджы æрцахстой æмæ йæ цæджындзыл ауыгътой.

Уыцы фыдгæнæджы дыууæ фырты — Луис æмæ Анастасио — кæмдæр фæрынчын сты сифилисæй. Низ сæ мæгъзтæ куы хордта, афтæмæй иу хылы рæстæг кæрæдзи фехстой дамбацатæй, сæ дыууæ дæр уыцы цæфтæй амардысты.

Сæ иуы фырт, уый дæр Анастасио, сифилисæй рынчын райгуырд. Уый тыххæй хъомысджын адæймаг дзы нæ рауæд æмæ йæ цард фæци сæрмагонд рынчындоны. Уыцы лæгæй райгуырд Анастасио Сомоса Гарсиа, Сомосаты диктаторты династийы бындурæвæрæг.

## Фиппаинæгтæ

*