open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Британийы Колумби

**Британийы Колумби** кæнæ **Бритайнаг Колумби** (, ) у Канадæйы провинцитæй иу, лæууы Сабыр фурды былгæрон, Канадæйы тæккæ ныгуылæны. Ацы провинцийы цæрынц 4&nbsp;220 мин адæймаджы (2005 азы).

Провинцийæн йæ сæйраг сахар у Виктори (75,3 мин цæрджыты), йæ стырдæр сахар та у Ванкувер (545,6 мин цæрджыты) — 2010-æм азы Зымæгон Олимпиадæйы фысым. Британийы Колумбийы сахартæ азæй-азмæ рæзынц.

Британийы Колумбийы ис тынг рæсугъд æрдз. Провинцийы 12,5% (114 мин километры) у хъахъхъæд территоритæ. Бирæ адæм дунейы алы къумтæй сæ фæллад уадзынæн ардæм цæуынц, ахæм туризмы тип хуыйны *[[экотуризм]]*.

## Фиппаинæгтæ

*
Мæхæмæтты Ахуырбег

**Мæхæмæтты Алиханы фырт Ахуырбег** (райгуырд 1936 азы 30 октябры) у номдзыд ирон ахуыргонд, историон зонæдты доктор, Уæрæсейы Федерацийы зонад æмæ техникæйы сгуыхт архайæг, ЦИПУ-йы ректорæй 15 азæй фылдæр фæкуыста, ныр у уыцы ахуырдоны президент.

2006 азы октябры уымæн радтой Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы тæккæ уæлдæр хæрзиуæг — «Ирыстоны Намысæн» майдан.

## Библиографи

* Мæхæмæтты Ахуырбег. Хуры зарæг. Дз., 2005.
* Магометов А. А. Межнациональные отношения. Интернациональное воспитание: этнопсихологический аспект. М., 2005

## Фиппаинæгтæ

Категори:ЦИПУ
Ахуырбег
Хозиты Барис

**Хозиты Раздены фырт Барис** (райгуырд 1956-æм азы 15 июны Æрыдоны районы Рассветы хъæуы) у аивад æмæ литературæйы иртасæг, ЦИПУ-йы аивæдты факультеты декан, газет «Рæстдзинад»-ы сæйраг редактор.

ЦИПУ-йы филологон факультеты фæстæ ахуырмæ ацыд Ленинградмæ. 1983-æм азы каст фæци Ленинграды паддзахадон университеты журналистон факультет, фæстæдæр сси зонæдты кандидат (1987). У 12 чиныджы автор.

1990-æм азты уыд ЦИПУ-йы журналистикæйы кафедрæйы разамонæг, ЦИПУ-йы телеуынынады хицау.

## Æддаг æрмæг
* Борис Хозиев. Четыре темы творчества Мурата Джикаева // «Дарьял»
* Борис Хозиев, Залина Канукова. Анализ сущности террора // «Дарьял»
* Борис Хозиев. Вдохновляющая красота творчества // «Дарьял» (Джусойты Нафийы сфæлдыстады тыххæй)

## Фиппаинæгтæ

Барис
Категори:ЦИПУ
Категори:Æрыдоны районы чи райгуырдис, уыдон
Тахъазты Фидар

**Тахъазты Мæхæмæты фырт Фидар** (дыгуронау *Тахъазти Мæхæмæти фурт Федар*; райгуырдис 1960-æм азы 4 февралы Лескены) у зындгонд ирон ахуыргонд, филологион зонæдты доктор, ирзонæг, ирон æвзаджы æнувыд иртасæг, бирæ зонадон куыстыты автор.

## Цардафыст
Астæуккаг скъола каст фæци 1977-æм азы, уый фæстæ службæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты. 1981-æм азы бацыдис Цæгат Ирыстоны паддазахадон университеты филологон факультетмæ, райста дзы ирон æмæ уырыссаг æвзаджы ахуыргæнæджы дæсныйад. Бирæ азты дæргъы ахуыргæнæгæй куыста Мæцутæйы, Толдзгуны, Дзæуджыхъæуы скъолаты.

Тахъазы-фырт сарæзта тæккæ хуыздæр чиныг, ирон æвзаг хæдахуырæй чи ахуыр кæны, уыдонæн («Самоучитель осетинского языка», 2004).

Уый иртаста пысылмон дины бынат традицион ирон культурæйы, йæ кандидаты диссертаци дæр уыимæ баст у, йæ темæ уыдис: «Пысылмон тæваг ирæтты фольклорыл» (). Тахъазы-фырт ратæлмац кодта Хъуыран дыгурон диалектмæ.

Зонадон куысты йеддæмæ, фæфыссы ма радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ сывæллæтæн.

## Библиографи
* Тахъазти Ф. Дигорон-уруссаг дзурдуат. Дзæуæгигъæу. 2003. 736 ф.
* Таказов Ф. М. Самоучитель осетинского языка. Ч. I и II (для начинающих). Владикавказ, 2004, 2005

## Æддаг æрмæг
* Мамиева И. Его слово в осетиноведении / Газет «Северная Осетия», 2010-æм азы 27 февралы
* Уидæгты ирдгæ. Тахъазти Федар  ― Iryston Tv (06.02.2025)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны лингвисттæ
Категори:Зындгонд ирæттæ
Фидар
Категори:Лескены чи райгуырдис, уыдон
Пакистан

**Пакиста́н** (), официалон ном у **Пысылмон Республикæ Пакистан** (, ) у азиаг паддзахад Индийы фурды былгæрон. Цæрынц дзы 148 милуан адæймаджы бæрц. Йæ сæйраг сахар у Исламабад. Пакистан фæзынди 1947-æм азы Бритайнаг Индийы уæрсты руаджы.

## Кæс ноджы
* Пакистаны премьер-министрты номхыгъд

*
Ванкувер

**Ванку́вер** () у сахар æмæ порт Канадæйы ныгуылæны, провинци Британийы Колумбийы стырдæр сахар, лæууы Сабыр фурды былгæроныл. Цæрынц дзы 631,4 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Корейаг алфавит

**Корейаг алфавит** у корейаг æвзагыл кæй фæрцы фыссынц, уыцы алфавит. Хонынц æй *хангыл* дæр (Корейы хуссары) æмæ *чосонгыл* дæр (Корейы цæгаты). Лингвисттæм гæсгæ, рагон корейаг алфавит иттæг хорз бæззы корейагау фыссынæн.

Корейаг алфавит корейаг лингвисттæ сарæзтой 1443 азы къарол Седжоны заказмæ гæсгæ. Корейаг адæм сæ алфавитæй тынг сæрыстыр сты æмæ йæ кадæн сарæзтой сæрмагонд бæрæгбон — Хангылы бон.

## Дамгъæтæ

Хуссайраг традицимæ гæсгæ, алфавиты нымайынц 24 дамгъæйы. Уыдон сты:

ㄱ ㄴ ㄷ ㄹ ㅁ ㅂ ㅅ ㅇ ㅈ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ ㅣ

Цæгатаг традицимæ гæсгæ, корейаг алфавиты ис 40 дамгъæйы (уыдон дывæргонд дамгъæты дæр нымайынц, æмæ уый тыххæй):

ㄱ ㄴ ㄷ ㄹ ㅁ ㅂ ㅅ ㅇ ㅈ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㄲ ㄸ ㅃ ㅆ ㅉ ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ ㅣ ㅐ ㅒ ㅔ ㅖ ㅚ ㅟ ㅢ ㅘ ㅝ ㅙ ㅞ

Уæрæсейы цы корейаг дзырдуæттæ уагъд цæуынц, уыдон пайда кæнынц цæгат-корейаг системæйæ.

## Транскрипци

Категори:Алфавиттæ
Категори:Корейаг æвзаг
28 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1922 — Мысыр сси хæдбар паддзахад (уымæй размæ уыдис Стыр Британийы дæлбар территори).
* 2005 — кусын райдыдта ирон Википеди.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
ОКАТО

**ОКАТО** (*Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления*) у, Уæрæсейы чи ис, æппæт ахæм объектты (хъæуты, сахарты, цæугæдæтты æ. а. д.) классификаци.

## Æддаг æрмæг
* http://nalog.consultant.ru/doc46871.html 

Категори:Уæрæсейы административон дих
Кушанты паддзахад

**Кушанты паддзахад** уыд I-III æнусты дынджыр азиаг импери, йæ тæмæны Араббы денджызæй Къаспы денджызмæ аивазта. Тохайраг æвзæгтæй дзы пайда кодтой.

Кушанты паддзахад уыд бирæнацион, динтæ дæр дзы уыдысты бирæ. Кушайнаг культурæйы ис бердзенаг, китайаг æмæ индиаг тæваг.

## Æддаг æрмæг
* Кушайнаг историйы цыбыр сфыст  

Категори:Азийы истори
Категори:Историон бæстæтæ
Уфа

**Уфа́** (, ) у стыр сахар Уæрæсейы, Башкортостаны сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Фракиаг æвзаг

**Фракиаг æвзаг** у индоевропæйаг мард æвзæгтæй иу. Фракиагау дзырдтой, ныр Румыни, Македони, Болгари æмæ Ныгуылæн Турк кæм сты, уыцы территорийы цæрджытæ (уыцы бæстæ хуыдтой Фраки).

Фракиаг æвзаджы тавæг ссæрдæуы нырыккон румынаг, албайнаг æмæ болгайраг æвзæгты.

Фракиагау æрмæст æртæ иуфразон фысты баззад, уымæй фылдæр цалдæр фракиаг дзырды цитатæгонд æрцыдысты рагон фысджыты уацмысты.

## Библиографи
* Нерознак В. П. Палеобалканские языки. М., 1978.

Категори:Мард æвзæгтæ
Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ
Францаг æвзаг

**Францаг æвзаг** у францæгты æвзаг, стæй францагау æндæр бирæ рæтты дзурынц: Канадæйы, Бельгийы, Швейцарийы, ныгуылæн Африкæйы æмæ афтæ дарддæр.

Францаг æвзаг хауы ромайнаг æвзагон къордмæ (уый йеддæмæ уыцы къордмæ хауынц испайнаг, италиаг, румынаг æмæ португайлаг æвзæгтæ).

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Швейцарийы æвзæгтæ
25 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1632 — Якутсчы бындур æвæрд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1911 — Алексей Ляпунов, уæрæсейаг математик.

## Ацы бон амардысты
* 1970 — Ремарк, германаг фыссæг.

Категори:Бонтæ
Драм

thumb|300px|50 000 драмы
**Драм** у сомихаг валютæйы ном. ISO-мæ гæсгæ йæ код у AMD. Сомихагау *драм* нысан кæны «æхца».

Курс: 2005-æм азы июлы иу АИШ-ы доллармæ фыстой 452 драмы.

## Æддаг æрмæг
* Галерей  

Категори:Сомих
Категори:Валютæтæ
Аллон æвзаджы Мæскуыйы клуб

**Аллон æвзаджы Мæскуыйы клуб** (уырыссагау *Московский клуб аланского (осетинского) языка*) уыдис, ирон æвзаг чи уарзы, ахæм адæймæгты æхсæнадон иугонд. Ныртæккæ нал кусы, фæлæ æвзаг уарзджытæ иуæй-иу хатт æмбырд кæнынц Цæгат Ирыстоны минæвæрады агъуысты. Социалон хыз ВКонтактейы цы клубы фарс баззадис, уымæ зилы Хуыгаты Роман.

## Æддаг æрмæг
* Клубы ВКонтактейы къорд

Категори:Ирон диаспорæ
Категори:Ирон æвзаг
Ирыстон

**Ирыстон** кæнæ **Ир**, дыгуронау **Иристон** у Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны иумæйаг ном. Ирыстонæн йæ хуссары æмæ цæгаты дæр ис, Ирыстоны иудзинадмæ чи тырны, ахæм адæймæгтæ. Ирыстоны иумæйаг фæзуат у 11900 км².

## Этимологи
Ном *Ирыстон* арæзт у ирон дзырд *[[Ирон адæм|Ир]]* æмæ фæсæфтуан *[[-стан|-стон]]*-æй (йæ ратæдзæн у индоевропæйаг уидаг *stā- «лæууын» æмæ персайнаг æвзаджы амоны «бынат, бæстæ»). Ныхас *Ир*-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ *Ир* рацыдис рагон ирайнаг *arya* æмæ *aryana*-йæ. Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у.

Æндæр æвзæгты фылдæрыл Ирыстон хонынц «Осетия». Уый рацыдис гуырдзиаг дзырдæй «ოსეთი» [], уый та нысан кæны «осæгты (ирæтты) бæстæ».

## Кæс ноджы
* Цæгат Ирыстон
* Хуссар Ирыстон
* Тырсыгом
* Хъуды ком
* Триалеты ирæттæ

## Æддаг æрмæг
* Иры истори цыбырæй (Автор — Бзарты Руслан)

## Фиппаинæгтæ

*
Белгород

**Бе́лгород** () у сахар Уæрæсейы, Белгороды облæсты сæйраг сахар. Йæ цæрджыты нымæц у 330 мин (2004), цæрджыты нымæцмæ азæй-азмæ æфты цæгатæй ардæм чи ’рцæуы, уыдон. Сахар у хъарм æмæ рæсугъд, хæринаджы æргътæ дзы сты аслам, æмæ уый тыххæй адæмы зæрдæмæ цæуы.

Белгородæй Мæскуымæ 695 километры и.

## Истори
Белгород фæзынд VII æнусы кæрон, фыццаг хатт йæ кой чындæуы 997-æм азы. Белгороды гæнах уыд тынг ахсджиаг Киевы Уырысы арæнтæ печенег æмæ манголæй хъахъхъæнынæн. Уæд Белгородмæ æрвыстæуыд, закъонмæ гæсгæ кæй нæ амардтой, ахæм фыдгæнджытæ, сæ лæджы чи фæсæйдтой æмæ хъахбай устытæ.

Иу кæнæ дыууæ хатт нæ уыд Белгород бынтон сыгъд, æмæ уый тыххæй 1596-æм азы сахары фæзынд дурын гæнах. Уæдæй фæстæ суанг 1785-æм азмæ (Уæрæсе Хъырым тыхæй куы байста) хъырымаг тæтæрæй хъахъхъæнæн бынат уыди.

## Нырыккон Белгород
Белгороды ис цалдæр уæлдæр ахуырады уагдоны.

## Фиппаинæгтæ

*
Фригиаг æвзаг

**Фригиаг æвзаг** у индоевропæйаг мард æвзæгтæй иу. Фригиагау дзырдтой, Чысыл Азийы æрдæгсакъадахы чи уыд, ахæм паддзахад Фригийы цæрджытæ.

Фригиагау чи баззадысты, уыцы тексттæ дыууæ къордмæ дих кæнынц:
*Раг-фригиаг: VIII-III æнустæ нæ эрæйы агъоммæ.
*Ног-фригиаг: II-V æнустæ.

## Æддаг æрмæг
* Фригиаг фыстытæ

Категори:Мард æвзæгтæ
Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ
Морзе, Сэмюэл

**Сэ́мюэл Фи́нли Бриз Мо́рзе** ( []) у, Морзейы код чи æрымысыд, уыцы лæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы æрымысджытæ
7 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Албанийы — ахуыргæнджыты бæрæгбон.

## Цаутæ
* 1824 — 12-аздзыд Ференц Листы фыццаг концерт Парижы. Лист музыкæ фыста астаздзыдæй.
* 1967 — Коммунистон партийы уынаффæмæ гæсгæ æппæт Советон Цæдисы кусджытæ райдыдтой 5-бонон къуыри кусын, дыууæ æнцойбонтимæ. 

## Ацы бон райгуырдысты
* 1941 — Андрей Миронов, советон актёр æмæ зарæггæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1999 — Стенли Кубрик, америкаг кинорежиссёр.

Категори:Бонтæ
Рифмæ

**Рифмæ** (бердзенаг дзырдæй: ) у æмдзæвгæйы рæнхъыты фæстаг дзырдтæн сæ кæрæтты æмцавд. Зæгъæм, *уæттæ* — *сывæлæттæ*, *дардмæ* — *цардмæ*.

## Рифмæйы хуызтæ
### Омонимион рифмæ
Нигеры æмдзæвгæ «Зымæг»-ы ис ахæм рæнхъытæ:
:Зымæг, бамбæрзтай нæ митæй,
:Нал ыстæм сæрæн дæ митæй
Ам рифмæгонд дзырдтæ фысгæ æмæ хъуысгæ дæр кæнынц иухуызон, фæлæ сæ нысаниуагмæ гæсгæ иу не сты. Сæ фыццаг у дзырд «мит»-ы формæ, сæ иннæ та — дзырд «ми» бирæон нымæцы формæ. Ахæм рифмæтæ хуыйнынц **омонимон**.

Категори:Поэзи
Театр

**Театр** у пьесæтæ кæм æвдисынц, ахæм сæрмагонд бынат.

## Кæс ноджы
* Комеди

## Æрвитæнтæ
* Дунейы театр  

Категори:Театр
Комеди

**Комеди** у драмон уацмысты хуызтæй иу — хъæлдзæг пьесæ кæнæ кино. Æвдыст дзы цæуы худæджы цаутæ.

*
Категори:Аивады жанртæ
Æмбисонд

**Æмбисонд** (бирæон нымæц: **æмбисæндтæ‎**) у чысыл хъуыдыйæдтæй арæзт адæмон сфæлдыстады хуыз. Æмбисæндтæ адæм фæлтæрæй-фæлтæрмæ æвдисынц сæ цыргъ зонд æмæ хъуыдытæ.

## Дæнцæгтæ
А
: Абон умæн йæ дуг, дæлæ кoмæй йæ дугъ.
: Абоны зонд дæу, райсомы зонд мæн. 
: Абон уал сусу-бусу, райсом æй a ком фехъусдзысты.
: Абырæг лæг нæмыгæй нæ тæрсы.
: Абырæглæгæн хъæбæр дур йæ нывæрзæн, хус сыфтæр йæ лыстæн, лæгæт йæ хæдзар, цыбыр йæ цæрæнбон.
: Ацы хадт мæ мыды къæм ныххауди.
: Ацы дуджы зæронд фегадис.
: Адæм куы зæгъой æмхуызон, «сохъхъуыр дæ», уæд дæ иу цæст бацъынд кæн.
: Адæм бирæ æрæмбырдис: арвæй фæткъуы куы ’рхауа, уæд зæхмæ не ’рхæццæ уыдзæн.
: Адæм кæрæдзиæн хос дæр сты æмæ фыд дæр.
: Адæмы фарн бирæ у.
: Адæм лæг рафæлдисæг не сты, фæлæ ном æвæрæг сты.
: Адæймаджы хуылфы ис хæйрæг æмæ йын ис æмбæрзæнæн худинаг. Уыцы худинаг æй уæлæмæ скæсын нæ уадзы адæмы амондæн.
: Адæмы астæу дæ бынат ссар æмæ ахæм ран æрбад, — «дæлæдæр абад» дын куыннæ зæгъой.
: Адæмæн се ’ппæтыл хур дæр не ’xxæссы.
: Адæймаг сывæллонæй æвзалытæ дæр хæры.
: Адæймаджы цард уалдзыгон дидинæгау у.
: Арв куыд нæры афтæ нæ цæвы.
: Аргъау - тындзаг, аргъаугæнæг - фæлмæцаг. 
: Арсæй куы тæрсæй уæд хъæдмæ мæ цу.
Æ
: Æцаг лæг уый у, рæстдзинад кæмæ ис.
Д
: Дæхи базонын дæ куы фанда, уæд адæмы бафæрс.
Л
: Лæугæ дон хъуына кæны.
Н

Ныббарын чи зоны, æмбулгæ дæр уый кæны.
 
Ч
: Чи цал æвзыджы зоны, уал лæджы у.
: Чи цы агуыры уый ссæры.

Категори:Адæмон сфæлдыстад
Категори:Ирон æвзаг
Налцыкк

**На́лцыкк** (, , )  у сахар Уæрæсейы, Кæсæг-Балхъары Республикæйы центр. Цæрынц дзы 239,6 мин адæймаджы (2020).

## Цæрджытæ
Сахары цæрынц кæсгæттæ (42,8 %), уырыссæгтæ (29,8 %), балхъайрæгтæ (14,2 %), ирæттæ, цæцæйнæгтæ, хохы дзуттæгтæ æмæ æндæр адæмты минæвæрттæ.

## Транспорт
Сахарон транспорт: автобус æмæ троллейбусы маршруттæ.

## Æфсымæрон сахартæ

left|thumb|300px|Налцыччы æфсæнвæндагон вагзал

## Фиппаинæгтæ

*
Бутаты Ефим

**Бутаты Михаилы фырт Ефим** у скульптор, кусы Уæллаг Бирæгъзæнджы. Уый райгуырд Алагиры, скъола каст фæци Æрыдоны. Скульпторы дæсниад ын рæттой Ростовы, М. Б. Грековы номыл аивадон училищейы скульптурæйы хайады.

Уæллаг Бирæгъзæнджы скъолайы кæрты сæвæрдта Плиты Иссæйы бюст. Елхотмæ фæндагыл та — Уастырджийы фæлгонц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны скульптортæ
Категори:Алагиры чи райгуырдис, уыдон
Ефим
Кино

**Кино**:
* Кинематограф у нырыккон аивады популярондæр хуыз.
* «Кино» уыд популярон советон рок-къорд 1980-æм азты.
* Киноныв (*кинофильм*) у кинематографы сфæлдыст.
* Кинотеатр у, кинонывтæ кæм æвдисынц, ахæм сæрмагонд хæдзар.
Хангылы бон

thumb|300px|«''Хунмин джæным''»-ы тексты хай корейаг дамгъæтæй æмæ китайаг иероглифтæй
**Хангылы бон** (한글날) у сæрмагонд бæрæгбон, кæцы цыт кæны корейаг алфавитæн. Корейаг фыссынад кæддæр уыдис китайаг иероглифты бындурыл, фæлæ 1446-æм азы паддзах Седжон байхъусын кодта ног фыссынады проект — «*Хунмин джæным*» («Раст мыртæ адæмы ахуыр кæнынæн»).

Хангылы бон бæрæг кæнынц 9 октябры Хуссар Корейы æмæ 15 январы Цæгат Корейы. Хуссар Корейы Хангылы бон 1991-æм азы агъоммæ уыд æнцойбон, фæлæ амалхъом адæмы фæндонмæ гæсгæ уыцы бæрæгбон æнцойбон нал у, корейæгтæ дзы кусынц.

Категори:Корейаг æвзаг
XIV æнус

*[[1290-тæ]]*
1290 
1291 
1292
1293 
1294 
1295
1296 
1297 
1298
1299
*[[1300-тæ]]*
1300 
1301 
1302 
1303 
1304 
1305
1306 
1307 
1308 
1309
*[[1310-тæ]]*
1310 
1311 
1312 
1313 
1314 
1315
1316 
1317 
1318 
1319
*[[1320-тæ]]*
1320 
1321 
1322 
1323 
1324 
1325
1326 
1327 
1328 
1329
*[[1330-тæ]]*
1330 
1331 
1332 
1333 
1334 
1335
1336 
1337 
1338 
1339
*[[1340-тæ]]*
1340 
1341 
1342 
1343 
1344 
1345
1346 
1347 
1348 
1349
*[[1350-тæ]]*
1350 
1351 
1352 
1353 
1354 
1355
1356 
1357 
1358 
1359
*[[1360-тæ]]*
1360 
1361 
1362 
1363 
1364 
1365
1366 
1367 
1368 
1369
*[[1370-тæ]]*
1370 
1371 
1372 
1373 
1374 
1375
1376 
1377 
1378 
1379
*[[1380-тæ]]*
1380 
1381 
1382 
1383 
1384 
1385
1386 
1387 
1388 
1389
*[[1390-тæ]]*
1390 
1391 
1392 
1393 
1394 
1395
1396 
1397 
1398 
1399
*[[1400-тæ]]*
1400 
1401 
1402 
1403 
1404 
1405
1406 
1407 
1408 
1409
**[[XIII æнус]] — XIV æнус — [[XV æнус]]**


Категори:XIV æнус
XIII æнус

*[[1190-тæ]]*
1190 
1191 
1192
1193 
1194 
1195
1196 
1197 
1198
1199
*[[1200-тæ]]*
1200 
1201 
1202 
1203 
1204 
1205
1206 
1207 
1208 
1209
*[[1210-тæ]]*
1210 
1211 
1212 
1213 
1214 
1215
1216 
1217 
1218 
1219
*[[1220-тæ]]*
1220 
1221 
1222 
1223 
1224 
1225
1226 
1227 
1228 
1229
*[[1230-тæ]]*
1230 
1231 
1232 
1233 
1234 
1235
1236 
1237 
1238 
1239
*[[1240-тæ]]*
1240 
1241 
1242 
1243 
1244 
1245
1246 
1247 
1248 
1249
*[[1250-тæ]]*
1250 
1251 
1252 
1253 
1254 
1255
1256 
1257 
1258 
1259
*[[1260-тæ]]*
1260 
1261 
1262 
1263 
1264 
1265
1266 
1267 
1268 
1269
*[[1270-тæ]]*
1270 
1271 
1272 
1273 
1274 
1275
1276 
1277 
1278 
1279
*[[1280-тæ]]*
1280 
1281 
1282 
1283 
1284 
1285
1286 
1287 
1288 
1289
*[[1290-тæ]]*
1290 
1291 
1292 
1293 
1294 
1295
1296 
1297 
1298 
1299
*[[1300-тæ]]*
1300 
1301 
1302 
1303 
1304 
1305
1306 
1307 
1308 
1309
**[[XII æнус]] — XIII æнус — [[XIV æнус]]**


Категори:XIII æнус
XVI æнус

*[[1490-тæ]]*
1490 
1491 
1492
1493 
1494 
1495
1496 
1497 
1498
1499
*[[1500-тæ]]*
1500 
1501 
1502 
1503 
1504 
1505
1506 
1507 
1508 
1509
*[[1510-тæ]]*
1510 
1511 
1512 
1513 
1514 
1515
1516 
1517 
1518 
1519
*[[1520-тæ]]*
1520 
1521 
1522 
1523 
1524 
1525
1526 
1527 
1528 
1529
*[[1530-тæ]]*
1530 
1531 
1532 
1533 
1534 
1535
1536 
1537 
1538 
1539
*[[1540-тæ]]*
1540 
1541 
1542 
1543 
1544 
1545
1546 
1547 
1548 
1549
*[[1550-тæ]]*
1550 
1551 
1552 
1553 
1554 
1555
1556 
1557 
1558 
1559
*[[1560-тæ]]*
1560 
1561 
1562 
1563 
1564 
1565
1566 
1567 
1568 
1569
*[[1570-тæ]]*
1570 
1571 
1572 
1573 
1574 
1575
1576 
1577 
1578 
1579
*[[1580-тæ]]*
1580 
1581 
1582 
1583 
1584 
1585
1586 
1587 
1588 
1589
*[[1590-тæ]]*
1590 
1591 
1592 
1593 
1594 
1595
1596 
1597 
1598 
1599
*[[1600-тæ]]*
1600 
1601 
1602 
1603 
1604 
1605
1606 
1607 
1608 
1609
**[[XV æнус]] — XVI æнус — [[XVII æнус]]**


Категори:XVI æнус
XV æнус

*[[1390-тæ]]*
1390 
1391 
1392
1393 
1394 
1395
1396 
1397 
1398
1399
*[[1400-тæ]]*
1400 
1401 
1402 
1403 
1404 
1405
1406 
1407 
1408 
1409
*[[1410-тæ]]*
1410 
1411 
1412 
1413 
1414 
1415
1416 
1417 
1418 
1419
*[[1420-тæ]]*
1420 
1421 
1422 
1423 
1424 
1425
1426 
1427 
1428 
1429
*[[1430-тæ]]*
1430 
1431 
1432 
1433 
1434 
1435
1436 
1437 
1438 
1439
*[[1440-тæ]]*
1440 
1441 
1442 
1443 
1444 
1445
1446 
1447 
1448 
1449
*[[1450-тæ]]*
1450 
1451 
1452 
1453 
1454 
1455
1456 
1457 
1458 
1459
*[[1460-тæ]]*
1460 
1461 
1462 
1463 
1464 
1465
1466 
1467 
1468 
1469
*[[1470-тæ]]*
1470 
1471 
1472 
1473 
1474 
1475
1476 
1477 
1478 
1479
*[[1480-тæ]]*
1480 
1481 
1482 
1483 
1484 
1485
1486 
1487 
1488 
1489
*[[1490-тæ]]*
1490 
1491 
1492 
1493 
1494 
1495
1496 
1497 
1498 
1499
*[[1500-тæ]]*
1500 
1501 
1502 
1503 
1504 
1505
1506 
1507 
1508 
1509
**[[XIV æнус]] — XV æнус — [[XVI æнус]]**


Категори:XV æнус
XIX æнус

*[[1790-тæ]]*
1790 
1791 
1792
1793 
1794 
1795
1796 
1797 
1798
1799
*[[1800-тæ]]*
1800 
1801 
1802 
1803 
1804 
1805
1806 
1807 
1808 
1809
*[[1810-тæ]]*
1810 
1811 
1812 
1813 
1814 
1815
1816 
1817 
1818 
1819
*[[1820-тæ]]*
1820 
1821 
1822 
1823 
1824 
1825
1826 
1827 
1828 
1829
*[[1830-тæ]]*
1830 
1831 
1832 
1833 
1834 
1835
1836 
1837 
1838 
1839
*[[1840-тæ]]*
1840 
1841 
1842 
1843 
1844 
1845
1846 
1847 
1848 
1849
*[[1850-тæ]]*
1850 
1851 
1852 
1853 
1854 
1855
1856 
1857 
1858 
1859
*[[1860-тæ]]*
1860 
1861 
1862 
1863 
1864 
1865
1866 
1867 
1868 
1869
*[[1870-тæ]]*
1870 
1871 
1872 
1873 
1874 
1875
1876 
1877 
1878 
1879
*[[1880-тæ]]*
1880 
1881 
1882 
1883 
1884 
1885
1886 
1887 
1888 
1889
*[[1890-тæ]]*
1890 
1891 
1892 
1893 
1894 
1895
1896 
1897 
1898 
1899
*[[1900-тæ]]*
1900 
1901 
1902 
1903 
1904 
1905
1906 
1907 
1908 
1909
**[[XVIII æнус]] — XIX æнус — [[XX æнус]]**


Категори:XIX æнус
XVII æнус

*[[1590-тæ]]*
1590 
1591 
1592
1593 
1594 
1595
1596 
1597 
1598
1599
*[[1600-тæ]]*
1600 
1601 
1602 
1603 
1604 
1605
1606 
1607 
1608 
1609
*[[1610-тæ]]*
1610 
1611 
1612 
1613 
1614 
1615
1616 
1617 
1618 
1619
*[[1620-тæ]]*
1620 
1621 
1622 
1623 
1624 
1625
1626 
1627 
1628 
1629
*[[1630-тæ]]*
1630 
1631 
1632 
1633 
1634 
1635
1636 
1637 
1638 
1639
*[[1640-тæ]]*
1640 
1641 
1642 
1643 
1644 
1645
1646 
1647 
1648 
1649
*[[1650-тæ]]*
1650 
1651 
1652 
1653 
1654 
1655
1656 
1657 
1658 
1659
*[[1660-тæ]]*
1660 
1661 
1662 
1663 
1664 
1665
1666 
1667 
1668 
1669
*[[1670-тæ]]*
1670 
1671 
1672 
1673 
1674 
1675
1676 
1677 
1678 
1679
*[[1680-тæ]]*
1680 
1681 
1682 
1683 
1684 
1685
1686 
1687 
1688 
1689
*[[1690-тæ]]*
1690 
1691 
1692 
1693 
1694 
1695
1696 
1697 
1698 
1699
*[[1700-тæ]]*
1700 
1701 
1702 
1703 
1704 
1705
1706 
1707 
1708 
1709
**[[XVI æнус]] — XVII æнус — [[XVIII æнус]]**


Категори:XVII æнус
XVIII æнус

*[[1690-тæ]]*
1690 
1691 
1692
1693 
1694 
1695
1696 
1697 
1698
1699
*[[1700-тæ]]*
1700 
1701 
1702 
1703 
1704 
1705
1706 
1707 
1708 
1709
*[[1710-тæ]]*
1710 
1711 
1712 
1713 
1714 
1715
1716 
1717 
1718 
1719
*[[1720-тæ]]*
1720 
1721 
1722 
1723 
1724 
1725
1726 
1727 
1728 
1729
*[[1730-тæ]]*
1730 
1731 
1732 
1733 
1734 
1735
1736 
1737 
1738 
1739
*[[1740-тæ]]*
1740 
1741 
1742 
1743 
1744 
1745
1746 
1747 
1748 
1749
*[[1750-тæ]]*
1750 
1751 
1752 
1753 
1754 
1755
1756 
1757 
1758 
1759
*[[1760-тæ]]*
1760 
1761 
1762 
1763 
1764 
1765
1766 
1767 
1768 
1769
*[[1770-тæ]]*
1770 
1771 
1772 
1773 
1774 
1775
1776 
1777 
1778 
1779
*[[1780-тæ]]*
1780 
1781 
1782 
1783 
1784 
1785
1786 
1787 
1788 
1789
*[[1790-тæ]]*
1790 
1791 
1792 
1793 
1794 
1795
1796 
1797 
1798 
1799
*[[1800-тæ]]*
1800 
1801 
1802 
1803 
1804 
1805
1806 
1807 
1808 
1809
**[[XVII æнус]] — XVIII æнус — [[XIX æнус]]**


Категори:XVIII æнус
XX æнус

*[[1890-тæ]]*
1890 
1891 
1892
1893 
1894 
1895
1896 
1897 
1898
1899
*[[1900-тæ]]*
1900 
1901 
1902 
1903 
1904 
1905
1906 
1907 
1908 
1909
*[[1910-тæ]]*
1910 
1911 
1912 
1913 
1914 
1915
1916 
1917 
1918 
1919
*[[1920-тæ]]*
1920 
1921 
1922 
1923 
1924 
1925
1926 
1927 
1928 
1929
*[[1930-тæ]]*
1930 
1931 
1932 
1933 
1934 
1935
1936 
1937 
1938 
1939
*[[1940-тæ]]*
1940 
1941 
1942 
1943 
1944 
1945
1946 
1947 
1948 
1949
*[[1950-тæ]]*
1950 
1951 
1952 
1953 
1954 
1955
1956 
1957 
1958 
1959
*[[1960-тæ]]*
1960 
1961 
1962 
1963 
1964 
1965
1966 
1967 
1968 
1969
*[[1970-тæ]]*
1970 
1971 
1972 
1973 
1974 
1975
1976 
1977 
1978 
1979
*[[1980-тæ]]*
1980 
1981 
1982 
1983 
1984 
1985
1986 
1987 
1988 
1989
*[[1990-тæ]]*
1990 
1991 
1992 
1993 
1994 
1995
1996 
1997 
1998 
1999
*[[2000-тæ]]*
2000 
2001 
2002 
2003 
2004 
2005
2006 
2007 
2008 
2009
**[[XIX æнус]] — XX æнус — [[XXI æнус]]**


Категори:XX æнус
XXI æнус

*[[1990-тæ]]*
1990 
1991 
1992
1993 
1994 
1995
1996 
1997 
1998
1999
*[[2000-тæ]]*
2000 
2001 
2002 
2003 
2004 
2005
2006 
2007 
2008 
2009
*[[2010-тæ]]*
2010 
2011 
2012 
2013 
2014 
2015
2016 
2017 
2018 
2019
*[[2020-тæ]]*
2020 
2021 
2022 
2023 
2024 
2025
2026 
2027 
2028 
2029
*[[2030-тæ]]*
2030 
2031 
2032 
2033 
2034 
2035
2036 
2037 
2038 
2039
*[[2040-тæ]]*
2040 
2041 
2042 
2043 
2044 
2045
2046 
2047 
2048 
2049
*[[2050-тæ]]*
2050 
2051 
2052 
2053 
2054 
2055
2056 
2057 
2058 
2059
*[[2060-тæ]]*
2060 
2061 
2062 
2063 
2064 
2065
2066 
2067 
2068 
2069
*[[2070-тæ]]*
2070 
2071 
2072 
2073 
2074 
2075
2076 
2077 
2078 
2079
*[[2080-тæ]]*
2080 
2081 
2082 
2083 
2084 
2085
2086 
2087 
2088 
2089
*[[2090-тæ]]*
2090 
2091 
2092 
2093 
2094 
2095
2096 
2097 
2098 
2099
*[[2100-тæ]]*
2100 
2101 
2102 
2103 
2104 
2105
2106 
2107 
2108 
2109
**[[XX æнус]] — XXI æнус — [[XXII æнус]]**


Категори:XXI æнус
Чъерами

**Чъерами** (, *гъунгунæхсинцъæ*;  — «сомихаг чылауи») у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном. Æндæр бæлæстæй у чылауимæ тæккæ хæстæгдæр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Араббы æрдæгсакъадах

**Араббы æрдæгсакъадах**, **Арабб**, вариант: *Арапп* ( *jazīratu l-ʿarab*) дæр, у егъау æрдæгсакъадах Азийы ныгуылæны — Сырх денджыз, Индийы фурд æмæ Персы бакæлæны ’хсæн. Йæ фылдæр хай æдзæрæгран у — цæгаты Нефуд, хуссары Руб-аль-Хали.

Æрдæгсакъадах æмæ йæ цуры сакъадæхтыл æрбынат сты Сауды Арабб, Йемен, Оман, Араббы Иугонд Эмираттæ, Бахрейн, Катар æмæ Кувейт. Регионæн ис егъау политикон роль, уый тыххæй æмæ дзы нефты гуырæнтæ ис. Регион у базарадон æмæ банкон системæйы ахсджиаг артдзæст.

VII æнусы Араббы сæвзæрд пысылмон дин. Йæ пехуымпар Мæхæмæты къухы бафтыд араббаг знæмтæ баиу кæнын. Фæстæдæр Рашидуны æмæ Умаййады калифады рæстæг араббаг æлдариуæг ахæлиу Араббы æрдæгсакъадахы дард æдде, фæзынди егъау пысылмон Араббаг импери — Испанийæ Индийы онг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азийы географи
Категори:Æрдæгсакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Доныхъаз

**Доныхъазтæ**, дыгурон дыгурон — *сатаг* () сты ленкгæнæг мæргътæ мыггаг.

Доныхъаз равзæры йæхицæн бинойнаг æмæ йемæ цæры йе ’нæхъæн царды дæргъы. Уый тыххæй доныхъазтæ сты дæргъватин уарзты символ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Æхсæрсæттæг

**Æхсæрсæттæг** (бирæон нымæц: **æхсæрсæтджытæ**) кæнæ **æхсæрæг**, иннæ нæмттæ сты **тин**, хуссар ныхасыздæхтыты — **тыртына** () у чысыл цæрæгой, æхсæр чи хæры, ахæм. Æхсæрсæтджытæ тынг арæхсынц бæлæстыл згъорынмæ.

## Фольклор
Æхсæрсæттæг у бирæ аргъæутты хъайтар. Адæмон аргъæутты бындурыл Алыксандр Пушкин дæр фыста диссаджы æхсæрсæттæджы тыххæй:

:Галуаны цур заз æрзад,
:Уый бын авг хæдзар амад,
:Уым цæры æрмæст æхсæрæг
:Æмæ исты нæу хуымæтæг!
:Диссаг зарджытæ цæгъды,
:Алкæд йе ’хсæртты сæтты,
:Диссаг, диссаджы æхсæрттæ, —
:Сты сызгъæринæй сæ цъæрттæ...
:::::«*Аргъау паддзах Салтаныл...*»

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фламинго

**Флами́нго** (лат. *Phoenicopterus*) у мæргъты мыггаг. Сæ хъурæй уадзынц æхсыры хуызæн буаргъæд æмæ уыцы «мæргъон æхсырæй» сæ лæппынтæ хæрын кæнынц.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мæргътæ
Калимантан

**Калиманта́н** () кæнæ **Борне́о** () у дынджыр сакъадах, йæ иу хай Индонезийы, йæ иннæ Малайзийы дæлбар. Ис сакъадахыл чысыл Брунейы паддзахад дæр.

Сакъадахы фæзуат у 743 330 км2, уымæй у дунейы æртыккаг стырдæр сакъадах (Гренланди æмæ Ног Гвинейы фæстæ).

Категори:Малайзийы сакъадæхтæ
Категори:Индонезийы сакъадæхтæ
Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Ази

**Ази** у Евразийы скæсæн хай, дунейы хæйттæй егъаудæр. Йæ фæзуат у 43475 мин км². Адæймагады 60% цæрынц Азийы.

Уæрæсейы фылдæр хай (3/4) ис Азийы. Европæ æмæ Азийы ’хсæн арæны иу вариантмæ гæсгæ Цæгат Ирыстон Европæйы ис, Хуссар Ирыстон та — Азийы; æндæр вариантмæ гæсгæ — æгас Ирыстон хауы Азимæ. Политикон цæстæнгасæй Фæскавказы паддзахæдтæ — уæлдайдæр Гуырдзыстон æмæ Сомих — арæх европæйаг паддзахæдтыл нымайынц.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъазахстан

**Хъазахстан**, **Хъазахстаны Республикæ** ( ) у дынджыр паддзахад Азийы, кæддæры советон социалистон республикæ. Йæ сæйраг сахар у Астана. Стырдæр сахар у Алматы.

Йæ фæзуатмæ гæсгæ (2 717 300 км²) Хъазахстан у дунейы 9-æм бæстæ.

Бæстæ хъæздыг у нефт æмæ æрдзон газы гуырæнтæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Мысыр

**Мысыр** ( ,  ),  ) у цæгат Африкæйы араббаг паддзахæдтæй иу, йæ скæсæйнаг хай (Синайы æрдæгсакъадах) у Азийы. 

1953-æм азы фæстæ Мысыр у республикæ.

2011-æм азы — Мысыры революци


Ныв:Cairo view 4.jpg|Каир, Мысыры сæйраг сахар
Ныв:Egypt demography.png|Цæрджыты нымæцы рæзт
Ныв:Egypt south of Cairo.jpg|Мысыр Каирæй хуссарырдæм
Egypt.Aswan.Mosque.01.jpg|Мæзджыт Асуаны


## Уыимæ баст уацтæ
* Рагон Мысыр

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Нарты кадджыты географи
SMS

thumb|250px|Стандартон телефонон клавиатурæ
**SMS** (англ. *Short Message Service* «цыбыр фыстæджыты сервис») у мобилон телефонæй фыстæджытæ æрвитынмæ конд сæрмагонд системæ.

Æппæт стырдæр стандартты (GSM, CDMA æмæ æндæрты) ис SMS æрвитæн.

SMS-тексты дæргъ у 140 байты. Авдбитон кодировкæйы уый у 160 символы (англисаг дамгъæтæ æмæ цифрæтæ), астбитон кодировкæйы та (немыцаг, францаг æмæ æндæр Ныгуылæн Европæйы æвзæгтæ) — 140 символы. Æндæр алфавитты дамгъæтæ æрвыстæуы дыууæбайтон кодировкæйæ (UTF-16), уый тыххæй дзы 70 символæй фылдæр нæ вæййы.

Ирон дамгъæ **æ** астбитон (ныгуылан-европæйаг) кодировкæйы ис, æмæ уый тыххæй ис иронау аив æмæ дæргъвæтин SMS-тæ фыссæн: кæс: Википеди:Ирон æвзаг æмæ SMS.

Категори:Бастдзинад
Сау денджыз

**Сау денджыз** кæнæ **Сау фурд**, нарты кадджыты вариант: *Саденджыз*, дыгур. *Сауфорд* (, , , , , , ) у, йæ алыварс сурзæхх кæмæн ис, ахæм денджыз. 

Сау денджызы былтыл æрбынат кодтой мæнæ ахæм паддзахæдтæ: 
*  Абхаз (алы паддзахад нæма сразы и йæ хæдбардзинадыл)
*  Болгари
*  Гуырдзыстон
*  Румыни
*  Турк
*  Уæрæсе
*  Украинæ

Денджызы фæзуат у 422 000 км², йæ арфдæр бынаты æрфад та у 2210 м.

Порттæ: Батум, Бургас, Варнæ, Стамбул, Керчь, Констанцæ, Новороссийск, Одессæ, Поти, Севастополь, Сочи, Сухум, Ялтæ.

Денджызмæ цы цæугæдæттæ æфтынц, уыдонæй стырдæр сты Дунай (Донай), Днепр æмæ Днестр.

Сау денджызы, 150 метры арфдæр æмвæзадыл дон у сондонгуыр хъæстæ. Уый тыххæй дзы æрфдойнаг цæрæгойтæ нæ цæрынц.

Сау денджызы былтыл, уæлдайдæр Болгари, Уæрæсе æмæ Украинæйы, ис популярон улæфæн бынæттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
*
Категори:Турчы денджызтæ
Категори:Украинæйы денджызтæ
Категори:Уæрæсейы денджызтæ
Киев

**Ки́ев** ( ) у Украинæйы сæйраг сахар, бæгъатыр сахар. Киев уыд Рагон Уырысы сæйраг сахар.

## Æфсымæрон сахартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Дамгъæ

thumb|Гуырдзиаг дамгъæтæ
thumb|Тайаг дамгъæтæ
**Дамгъæ** у алфавитон фыссынады символ, ныхасы мыртæ чи амоны, ахæм. Дамгъæйæ хъауджыдæр иероглиф нысан кæны исты хъуыды.

Дамгъæтæ баст сты фонетикæимæ. Æцæг фонематикон алфавиты дамгъæтæй алчи нысан кæны иу фонемæ, фæлæ практикæйы иу фонемæ арæх фыссынц цалдæр дамгъæтæй. Дыууæ дамгъæйы, иу фонемæ чи нысан кæнынц, хуыйнынц *диграф*. Англисаг æвзаджы диграфтæ сты *ch*, *sh* æмæ *th*, ирон æвзаджы — дз, дж, гъ æмæ æндæртæ (ирон ахуырады традицимæ гæсгæ дамгъæтыл нымад сты, ис сын алфавиты бынат дæр). Иу фонемæ *триграфæй* дæр фыссæн и — зæгъæм, немыцаг триграф *sch* нысан кæны фонемæ [ш].

Фыццаг алфавит фæзынди нæ эрæйы агъоммæ 2000 азмæ ’ввахс Мысыры. Уыцы алфавитæй рацыдысты нырыккон алфавиттæн сæ фылдæр хай. Æппæнæрæгмæ нæ эрæйы агъоммæ VIII æнусы грекъ байстой финикиаг алфавит æмæ йæ бындурыл сарæзтой сæхи алфавит — æд хъæлæсон дамгъæтæ. Уыцы алфавитæй рацыди латинаг æмæ фæстæдæр кириллон алфавиттæ.

Кæс:
* алфавит
** грекъаг алфавит
** гуырдзиаг алфавит
** кириллон алфавит
*** ирон алфавит
** латинаг алфавит
** сомихаг алфавит

*
Тæрс

**Тæрс** (, ) у бæлас. Тæрс зынаргъ бæлас у. 

Тæрс зайы 500 азы. Сырæзы 35 метрмæ ’ввахс. Йæ дыргъ æхсæргъуыз, хомæй нæ бæззынц, ис сæ хъæстæ. Хæрынæн бæззынц æрмæст фыхæй. Тæрсы æхсæртæй уадзынц сой, кæцыйæ пайда кæнынц кулинарон хъуыддаджы, уадзынц дзы къофийы суррогат. Афтæ сæ спайда кæнынц медицинон хаххыл дæр.

Тæрс бирæ рæтты нæ зайы, фæлæ Кавказы ис тæрсæй аразт хъæдтæ.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Мугæ

**Мугæ**, , хуссар ныхасыздæхтыты *мантъылы‎* дæр (, ) у дыргъхæссæг бæлас.  

Мугæ дих кæнынц дыууæ хуызыл: гермайнаг (*Mespilus germanica*, иуæй-иу ахуыргæндтæ равзарынц *кавказаг мугæ* дæр) æмæ америкæйаг *Mespilus canescens* (сырх дыргътимæ). 

Æппæты хуыздæр зайæн бынат 500-1500 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр. Фæлæ æстæм хатт уымæй уæлдæр бынаты дæр фæзайы. Кæны урс дидинæг. 

## Дыргътæ
Мугæйы дыргътæ сты морæ, сæ диаметр у 2—3 см. Фæлæ ис ахæм хуыз мугæ, æмæ йæ дыргъты диаметр у 7 см. Иу бæлас фæдæтты 12-16 килограммæ ’ввахс дыргътæ. 

Мугæйы дыргъты ис бирæ адæмы пайдайæн буаргъæдтæ, ахæмтæ куыд фруктозæ, глюкозæ, каротин, витамин C æмæ æндæртæ. Мугæйы дыргътæ пайда кæнынц сæн æмæ ликёр уадзынæн дæр.

## Кæс ноджы
* Япойнаг мугæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Цъуй

**Цъуй**,  (, ) у дыргъхæссæг бæлас.

Цæгат Кавказы ис цъуйы 8 хуызæй фылдæр. Бæласы дæргъ у 15-20 метры бæрц. Урс дидинæг æфтауы. Дыргътæ радты 7-8 аздзыдæй. Фæзайы 150-200 азы. 

Дыргътæ сты сырх, фæлæ ис ахæм цъуй дæр, кæмæн йæ дыргътæ сты бур кæнæ урс (зайынц Китайы, фæлæ уырдыгæй ластæсты дунейы алы къумтæм дæр). Цъуйы дыргътæй пайда кæнынц куыд медицинон, афтæ алыхуызон адæмы пайдайæн.

## Кæс ноджы
* Тамачъи

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Ирон литературæ

**Ирон литературæ** у ирон адæмы литературæ.

Ирон фысджыты уацмыстæ, ирон æвзагыл дæр, цæуын байдыдтой XIX æнусы. Фыццаг мыхуыргонд литературон уацмыс уыд Къубалты Алыксандры поэмæ «Æфхæрдты Хæсанæ» (1897).

Кæс ирон фысджыты номхыгъд.

## Литературæ
* Очерк истории осетинской литературы. Орджоникидзе, 1967.
* Джыккайты Шамил. Ирон литературæйы истори (1917—1956 азтæ). Дз.: Ир, 2003. 464 ф.

*
Хæрис

**Хæрис**, дыгуронау *хæрес*, *хæруес* () у бæлас, арæхдæр доны былтыл чи зайы, ахæм.

Æндæр варианттæ: 
* **донхæрис**, дыгур. *донæхсинцъæ* ().
* **къутæрхæрис** ()

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бæлæстæ
Зайæгойтæ

**Зайæгойтæ** () сты биологион паддзахад.

## Нырыккон хайæдтæ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Кæс ноджы
* Цæрæгойтæ

*
Битъына

**Битъына** кæнæ **[[цайгæрдæг]]** (, ) у бирæазон мыддæттæг кæрдæг зайæгойты мыггаг. Цæгат Кавказы дзы æмбæлы цалдæр хуызы, иууыл арæх дæр лимонон. 

Битъынайы сыфты ис бирæ адæмы пайдайæн буаргъæдтæ, ахæмтæ куыд витаминтæ А æмæ С, камфорæ, ментол, ментон æмæ æндæртæ. 

Битъына кæны тынг адджын тæф. Пайда дзы кæнынц парфюмерион æмæ кулинарон заводты, кæнынц уымæй нуазынæн цай дæр.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Бæхыбитъына‎
* Судзаг битъына
* Цъымарайы битъына

## Кæс ноджы
* Рувасы битъына

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Æртæсыфон

**Æртæсыфон** кæнæ **цъиудзæхæра**, **цъирæнгæрдæг**, дыгур. **æртитъаф(ф)уг** кæнæ **усес** (, ) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм дыууæ кæнæ бирæазон мыддæттаг кæрдæг.

Йæ сыфты æмæ дидинджыты ис бирæ пайдаджын буаргъæдтæ, ахæмтæ куыд витаминтæ С, А, Р æмæ Е, гликозидтæ æмæ æндæртæ. 

Фылдæр дзы пайда кæнынц хъæууон хæдзарады, куыд фосы холлаг.

## Галерей

Alpenklee.jpg|Уæлхохаг æртæсыфон (*Trifolium alpestre*)
Trifolium alpinum RF.jpg|*Trifolium alpinum*
Trifolium arvense 2005.07.11 09.23.43.jpg|*Trifolium arvense*
Trifolium medium1.jpg|*Trifolium medium*
Rotklee Trifolium pratense.jpg|Уыгæрдæны æртæсыфон (*Trifolium pratense*)
BaltasisDobilas001.JPG|Тæрхъусгæрдæг (*Trifolium repens*)
Fleur 3 - VTdJ.JPG|*Trifolium rubens*
KalninisDobilas.JPG|Хæххон æртæсыфон (*Trifolium montanum*)


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Рихитæ

thumb|Мексикæйаг рихиджын лæг
**Рихитæ** сты, иуæй-иу лæгтæ кæй дарынц, ахæм хъуынтæ уæлдæр былыл, фындзы бын. 

## Рихитæ культурæйы
Цалдæр культурæйы, уыдонимæ ирон адæмы традицион культурæйы дæр, рихитæ сты лæджы статусы æвдисæн.

## Кæс ма
* Зачъе
* Бакенбардтæ

Категори:Адæймаг
Футбол

thumb|Футболон пурти
**Футбол** (**къахпорти** дæр) у дыууæ командæйы æхсæн хъазгæ спорт. Хъазт цæуы дыууæ дуаримæ кæрдæг быдырыл, пуртийæ. Пурти дуæрттæм фылдæр хатт кæцы командæ бакъуыры, уыцы командæ рамбулы. XXI æнусы райдианмæ гæсгæ, футболæй хъазы 250 миллион адæймагмæ æввахс, æмæ уымæй у æппæты популярондæр спорт.

## Этимологи
Футболы ном ирон æвзагмæ бацыд уырыссаг æвзагæй, уырдæм та англисаг æвзагæй. Англисаг æвзаджы  хуыйны *football*, æмæ уый у арæзт дыууæ англисаг ныхасæй, *foot* æмæ *ball*-æй, кæдон нысан кæнынц фад æмæ пурти.

## Зынгæ ирон футболисттæ
* Æгайты Алан
* Черчесты Станислав
* Гæззаты Валерæ
* Тедеты Бахвæ
* Пагæты Артур
* Зæгъойты Алан
* Гæбулты Владимир
* Гæтæгты Алан
* Джанайты Сослан
* Хуыдиаты Николай
* Касаты Алан

*
Википеди

thumb|Википедийы логотип
**Википеди** () у æнгомæй ивгæ бирæвзагон сæрибар энциклопеди. Йæ бындурæвæрæг æмæ æххуысгæнæг у æнæкомерцион Викимедийы Фонд. Йæ 23 милуан уацы ныффыстой æппæт дунейы волонтёртæ. Йæ уацты фылдæр ивынæн гом сты.  

Сайты хицау — америкæйаг æнæкоммерцион организации «Фонд Викимедиа», кæцыйæн ис 37 регионалон минæварады. Ном  арæзт у англисаг дзырдтæй *wiki* («вики»; кæцы йæхæдæг у æрбайсгæ дзырд гаваййаг æвзагæй æмæ нысан кæны «тагъд») æмæ *encyclopedia* («энциклопеди»).  

*
1 февралы

**1 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 1-æм бон** — азы 32-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1927 — Додоты хъæуы райгуырдис ирон фыссæг Гаглойты Владимир.
* 1931 — Борис Ельцин, Советон Цæдисы фехæлды фæстæ Уæрæсейы фыццаг президент.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
12 февралы

**12 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 12-æм бон** — азы 43-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
*

## Цаутæ
*

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1804 — Иммануил Кант (*Immanuel Kant*) (райгуырд 1724-æм азы), немыцаг философ.
* 1938 — кънйаз Николай Трубецкой (райгуырд 1890-æм азы), лингвист, философ, евразиаг идейæты парахатгæнæг.
* 1996 — Гаглойты Владимир, зындгонд ирон фыссæг.

Категори:Бонтæ
Красноярск

**Красноя́рск** () у Уæрæсейы сахар, Красноярсчы крайы сæйраг сахар. Лæууы егъау цæугæдон Енисейы былгæрон. Сахары цæрынц 1002 мин адæймаджы (2010).

Красноярскæн йæ бындур сæвæрдтой хъазахъхъæгтæ, Андрей Дубенский сæ сæргъы, 1628-æм азы. Уæд уыдис æфсæддон фидар (). Сахары статус райста 1690-æм азы. 1822-æм азæй — Енисейы губернæйы сæйраг сахар.

Красноярск у ахсдижаг транспортон æлхынцъ, наудзон цæугæдоныл лæууы, ууыл цæуы Транссыбираг æфсæнвæндаг дæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Дискусси

**Дискусси** у, дыууæ кæнæ фылдæр адæймаджы цæуылдæр куы дзурынц, уый.

Википедийы алы фарсæн ис йæхи дискусси — уыцы фарсы тыххæй кæм адзурæн ис, ахæм сæрмагонд бынат.

Категори:Логикæ
Майрæмадаг

**Майрæмадаг** — ахæм хъæу ис Алагирæй Дзæуджыхъæумæ куы фæцæйцæуай, уæд.

Майрæмадагмæ ’ввæхс ис цад, уым ирыстойнæгтæ сæ фæллад уадзынц.

Бындурæвæрд æрцыдис 1911-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
26 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ
* 1832 — Польшæ сси Уæрæсейаг империйы дæлбар.
* 1936 — Фыццаг хæдтулгæ «Фольксваген» уагъд æрцыд Германы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1802 — Виктор Гюго, францаг фыссæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
23 февралы

**23 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 23-æм бон** — азы 54-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Гайанæ — Республикæйы бон.
* Уæрæсе — Фыдыбæстæйы хъахъхъæнджыты бон.

## Цаутæ
* 1934 — Леопольд III Бельгийы паддзах сси.
* 1944 — цæцæйнаг æмæ мæхъхъæлон адæмтæ Хъазахстанмæ æрвыст æрцыдысты.
* 1997 — Уæрæсейаг космосон станцæ «Мир»-ы сырвæзт зынг.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1954 — Виктор Ющенко, Украинæйы президент.

## Ацы бон амардысты
* 1945 — Алексей Толстой, зындгонд уырыссаг фыссæг.

Категори:Бонтæ
22 февралы

**22 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 22-æм бон** — азы 53-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 1732 — Джордж Вашингтон АИШ-ы фыццаг президент.

## Ацы бон амардысты
* 1512 — Америго Веспуччи — Италиаг иртасæг, Америкæ кæй номыл хуыйны.

Категори:Бонтæ
21 февралы

**21 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 21-æм бон** — азы 52-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* ЮНЕСКО бæрæг кæны Мадæлон æвзаджы дунеон бон.

## Цаутæ
* 1613 — Михаил I сси Уæрæсейы паддзах. Уымæй сæвзарди Романовты династи (скъуыд æрцыд 1917-æм азы).
* 1960 — Кубæйы рæздзог Фидель Кастро фехъуысын кодта национализацийы хабар (æппæт кубæйаг куыстуæттæ паддзахады исбон сысты).
* 1972 — Советон космосон нау «Луна-20» мæйыл æрбадт.

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1984 — Михаил Шолохов, зындгонд уырыссаг советон фыссæг, Нобелы премийы лауреат.

Категори:Бонтæ
Мыдыбындз

**Мыдыбындз**, вариант: *мыдгур*, дыгуронау: *мудбиндзæ* () у пайдахæссæг саск, адæймагæн дæтты мыд, мыдадз æмæ æндæр буаргъæдтæ.

Мыддарды куыстæн цы стыр нысаниуæг ис хъæууон хæдзарады, ууыл бирæ фыстæуы мыхуыры. Мыд бирæ низты ныхмæ кæй у, уый бæстон æмбæрстгонд у алы адæймагæн дæр. Уый сбæлвырд кодта нæ медицинæ дæр æмæ сиды алы мыдгæс, алы цæрæгмæ дæр, цæмæй стыр хъусдард аздахой ацы ахсджиаг хъуыддаг райтынг кæнынмæ. Æмæ нæ мыдгæстæ дæр фæстаг рæстæджы ноджы егъаудæр хъусдард аздæхтой мыддарды куыст райтынг кæнынмæ æмæ сæ иузæрдион куысты руаджы сæ чыргъæдтæй райсынц дзæвгар мыд.

## Гуылтæ
Мыдгæстæ сæ зæрдыл хъуамæ дарой, зæронд гуылты раивын кæй хъæуы, уый. Уымæн æмæ зымæджы иуæй-иу фæлгæттыл фæзыны рæмпæг дæр, стæй æнæуи дæр ныссау вæййынц æмæ сыл афтæмæй зивæгæй фæбадынц мыдыбындзытæ. Ахæм гуылтæн сæ чыртæ дæр слыстæг вæййынц æмæ сæ уый тыххæй ивын хъæуы æрвылаз дæр.

## Цæугæ мыддард
Мыдгæстæй кæй фæнды фылдæр мыд райсын, уый сæ ласынц хуыздæр хизæнуæттæм, æфцæгрæбынтæм, алыгъуызон дидинджытæ парахатæй кæм ис, ахæм ранмæ æмæ мыддарды зынаргъ продукци райсынц фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Хъæууон хæдзарад
25 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1972 — Германаг хицæуад радта 5 милуан доллары, хæдтæхæг æд пассажиртæ чи бацæхста, уыцы араббаг террористæн.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1890 — Вячеслав Молотов, Сталины рæстæджы советон политик.
* 1917 — Энтони Бёрджесс, бритайнаг фыссæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
19 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 1861 — Хъазайраджы бар аивтой Уæрæсейы.
* 1985 — Вильям Шрёдер, рынчын чи уыд æмæ аразгæ зæрдæ кæмæн дохтыртæ сарæзтой, фæдзæбæх и æмæ сси фыццаг адæймаг, аразгæ зæрдæимæ рынчындонæй чи ацыдис, ахæм.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1473 — Николай Коперник, польшæйаг астроном (райгуырд 1543-æм азы).
* 1945 — Юрий Антонов, советон æмæ уырыссаг композитор æмæ зарæггæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1997 — Ден Сяопин, китайаг коммунистон рæздзог (райгуырд 1904-æм азы).
* 2016 — Æгъуызарты Тамерлан, Цæгат Ирыстоны сæргълæууæг 2015-æм азы 13 сентябрæй.

Категори:Бонтæ
Асткъахыг

**Асткъахыг** (; ) у денджызы цæрæг къахсæр моллюск.

Ахуыргæндтæ раиртастой, асткъахыг тынг зондджын цæрæгой кæй у, уый. Уымæн ис канд цыбыр  нæ, фæлæ дæргъвæтин мысæнуат дæр. Йæ нервыты системæ у тæккæ вазыгджындæр æндæр æнæрагъыстæг цæрæгойты ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бабыз

**Бабыз** () у мæргъты бинонад. Бабызтæй сæ фылдæр ленкгæнæг мæргътæ сты. Хæрынц алыхуызон хæринаг: кæсæгтæ, дæлдон зайæгойтæ, сасчытæ, нæу æмæ хор.

## Кæс ноджы
* Ацц
* Хъаз

Категори:Мæргътæ
20 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 1931 — Амандæ Блейк, америкаг актриссæ (амард 1989).

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
Зоологи

**Зоологи** ( — «цæрæгой» æмæ  — «ахуырад») у биологийы къабаз, цæрæгойтæ чи иртасы, ахæм.

* Асткъахыг
* Бабыз
* Бабызвындз
* Бурцъиу
* Бурхъусгалм
* Гæлæбу
* Гæккуыри
* Доны уæрцц
* Доны хъаз
* Дыгоппон
* Дзæгъындзæг
* Дзывылдар
* Дзылы
* Кæсаглас
* Къадз
* Зулкъ
* Уаллон
* Уæртджын хæфс
* Хъæддагхуы
* Цомахъ

*
Бабызвындз

**Бабызвындз** () у чысыл цæрæгой, йæ царды стыр хай доны чи ’рвиты. 

Бабызвындзтæ сæ лæппынтæ нæ ныййарынц, фæлæ æйччытæ æфтауынц, кæд æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ сты, уæддæр.

Бабызвындзтæ цæрынц æрмæст скæсæйнаг Австралийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бурцъиу

**Бурцъиу** (, ) у чысыл маргъ, зындгонд у йæ бур буарæй (хуыйны дæр афтæ уымæ гæсгæ) æмæ йæ зарынæй.

Категори:Мæргътæ
Бурхъусгалм

**Бурхъусгалм** кæнæ **донгалм**, **хоргалм**, , *зæринсæр* (, ) у æнæмарг калм, æппæт Европæйы бирæ рæтты чи цæры, суанг Скандинавийы дæр.

Бурхъусгалмæн йæ ном сæвзæрдис, йæ «хъусты» цы бур стъæлфытæ сты, уыдон тыххæй. Йæ буар вæййы морæхуыз, цъæх кæнæ сау, буары дæллаг фарс ирддæр вæййы. Дæргъмæ вæййынц 120 сантиметры онг (айкæй куы райгуырынц, уæд æрмæст 18 сантиметры сты).

Бурхъусгалмытæ бирæ рæстæг æрвитынц доны, хæрынц хæфсытæ (стæм хатт кæсæгтæ æмæ мыстытæ дæр).

Ацы калм адæймагæн ницы зиан хæссы. Марг ын куы нæй, æмæ уый тыххæй йæхи хъахъхъæнынмæ тæрсын кæны: йæ сæр размæ æрбаппары, афтæмæй йæ дзыхх дæр гом нæ кæны.

thumb|230px|Бурхъусгалмы сæр

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæлмытæ
Гæлæбу

**Гæлæбутæ** () кæнæ **хæрвбазырджынтæ** (, ) — стыр æмæ хъулон базыртæ кæмæн ис, ахæм тæхæг сасчыты къорд. 



Ныв:Papilio_Machaon_imago_01.jpeg|*[[Махаон]]*
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*[[Къабускахор]]*



## Фиппаинæгтæ

*
Гæккуыритæ

**Гæккуыри**, , уозрекаг ныхас. *гæнгур* (, ) у хилджыты дæлкъорд. Гæккуыритæн хæстæг сты кæлмытæ дæр, фæлæ классификацийы сæ радих кæнынц сæрмагонд дæлкъордмæ.

## Ноджы ма кæс
* Мæкъулæг 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Доны ацц

**Доны ацц** кæнæ **доны уæрцц**,  (, ) у мæргъты дæлкъорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Дзæгъындзæг

**Дзæгъындзæг** кæнæ **гæркъæраг** () у маргъ. 

Хæрынц быдыры хортæ æмæ зайæгойтæ. Цуан кæнынц сæхицæй лæмæгъдæр цæрæгойтыл. Зымæг хъарм бæстæм нæ тæхынц.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мæргътæ
Дыгоппон

**Дыгоппон** кæнæ **сайтангарк** (, ) у маргъ, уырыссагау хуыйны *удод*.

Категори:Мæргътæ
Дзывылдар

**Дзывылдар** кæнæ **дзыбылдар** (; ) у чысыл мæргъты бинонад.

Категори:Мæргътæ
Дзылы

**Дзылы**, варианттæ сты: *гуда*, *гудала* (, ) у чысыл саскхор маргъ.

## Дзылыты къамтæ

Carduelis_spinus_2_tom_(Marek_Szczepanek).jpg|Нæлдзылы
Carduelis_spinus_3_hen_(Marek_Szczepanek).jpg|Сылдзылы


## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Уаллон

**Уаллон**, бирæон нымæц: **уаллæттæ** (, ) у цæгон зулчъыты хуыз. Уаллон сыджыты зайæнад фæхуыздæр кæны æмæ уымæй стыр пайда хæссы хъæууон хæдзарадæн.

Категори:Зулчъытæ
Уæртджын хæфс

**Уæртджын хæфс** кæнæ **уартхæфс** () — хилджыты къласмæ чи хауы, уыцы цæрæгойты къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хилджытæ
Кæсаглас

**Кæсаглас** (дыгуронау: *кæсалглас*; , ) у мæргъты бинонад. Сæ фылдæр хуызтæ цæрынц колонитæй, хаттгай иннæ хуыз мæргътимæ хæццæйæ. 

Категори:Мæргътæ
Къадз

**Къадз**, æндæр нæмттæ сты **хæфсхæрæг**, **урс кæсаглас** () у мæргъты бинонад.

Цæрынц тыгъды быдырты, донмæ ’ввахсдæр. Хорз тæхынц. Бирæ хуызтæ уазал рæстæг фæцæуынц хъармдæр бæстæтæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мæргътæ
Анатоми

**Анато́ми** (бердзенаг дзырд *anatome*-æй «афадын») у буары сконд чи иртасы, уыцы зонад, биологийы къабаз.

Адæймаджы анатомийæ дарддæр ма ис цæрæгойты æмæ зайæгойты анатоми. 

Анатомийы бындурвæрджытыл нымад сты антикон дуджы ахуыргæндтæ Аристотель æмæ К. Гален. Мах æмдугонтæй та А. Вазелий æмæ У. Гарвей.

*
Ботаникæ

**Ботаникæ** (арæзт цæуы бердзенаг ныхасæй — *botane* «кæрдæг, зайæгой»). Ботаникæ у зайæгойты иртасæн зонад, биологийы сæйраг хæйттæй иу.

Ботаникæйы бындурвæрæгыл нымад у Теофраст.

*
Зулкъ (нысаниуджытæ)

* Зулчъытæ кæнæ *Vermes* Линней кæй сбæлвырд кодта, ахæм цæрæгойты кълас. Йе сконды уыдысты æнæрагъыстæг цæрæгойтæ æнæ уæнгкъахыг цæрæгойтæ. Биологтæ нал пайда кæнынц уыцы къласæй XVIII æнусæй фæстæмæ.
* Хызы зулчъытæ (компьютерон программæтæ)

## Зулчъытæ
* Уаллон («къавдайы зулкъ»)
* Стъалыйы зулкъ ()
* Сыджыты зулкъ
* Зиллаччы зулкъ
* Тымбыл зулкъ
* Ихы зулкъ
* Къаддæрхъисон зулкъ
* Бирæхъисон зулкъ
* Ныллæгдæр зулчъытæ
* Змисы зулчъытæ
* Тъæпæн зулчъытæ
* Уадздзагон зулкъ
* Цъулбер
Хъæддагхуы

**Хъæддагхуы** кæнæ **джир** (дыгуронау **тускъа**, цуанон æвзагыл: *бузна*, *бузнаг*; ) у хъæддаг цæрæгой. Йæ уæз вæййы дыууæ сæдæ килограммы онг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дысæфтæгонтæ
Биологи

**Биологи** (бердзенаг дзырдтæ βίος æмæ λόγος-æй, ома «царды иртасынад») у удæгас æрдз чи иртасы, ахæм зонад. Биологи ахуыр кæны дун-дунейы фæлдисондты конд, сæ равзæрд, сæ бирæкæнынад æмæ сæ рæзт.

## Биологийы къабæзтæ
* Анатоми
* Антропологи
* Бактериологи
* Биогеографи
* Фурды биологи
* Биометри
* Бионикæ
* Биофизикæ
* Биохими
* Ботаникæ
* Бриологи
* Вирусологи
* Генетикæ
* Гидробиологи
* Гистологи
* Зоологи
* Иммунологи
* Ихтиологи
* Микологи
* Микробиологи
* Морфологи
* Нейробиологи
* Палеонтологи
* Систематикæ
* Таксономи
* Токсикологи
* Фенологи
* Физиологи
* Цитологи
* Экологи
* Эмбриологи
* Эндокринологи
* Энтомологи
* Этологи
æмæ æндæртæ.

*
16 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
 

## Цаутæ
* 2006 — Дагъистаны раздæры сæргълæууæг Магомедали Магомедов фехъуысын кодта, æмгъудагъоммæ йæ бынатæй кæй ацæуы, уый тыххæй.
* 2005 — Киотойы протокол йæ тыхы бацыд.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1804 — Жюль Габриель Жанен, францаг фыссæг, критик æмæ журналист.
* 1941 — Ким Чен Ир (ам.2011), Корейы Демократон Адæмон Республикæйы сæргълæууæг (1994–2011).

## Ацы бон амардысты
*1992 — Сагкаты Валери (р. 1951), ирон зарæггæнæг, зарджыты автор, поэт æмæ композитор, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны адæмон артист. Зæйласт фæци Цхинвалмæ фæндагыл.
*1996 — Владимир Мигуля (р.1945), у зындгонд советон æмæ уырыссаг композитор æмæ зарæггæнæг.
*2006 — Геннадий Цыганков (р.1947), хоккеист, спорты сгуыхт мастер, Олимпаг хъæзтыты дыууæ хатты чемпион.
*2008 — Борис Хмельницкий (р.1940), советон æмæ уæрæсейаг театр æмæ кинойы артист.

Категори:Бонтæ
Къуайса

**Къуайса** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы сахар. Ис Къуыдаргомы, Стырдоны былыл. 

Къуайсайы мэр у Гæджиты Чермен. 

1950-æм азы 12 октябры раздæры Часавалы хъæусоветы Къуайсайы хъæуы бынаты сæвзæрди посёлок Къуайса. Сахары статус посёлокæн радтой 2007-æм азы 16 сентябры.

Йæ алфамбылай хæхтæ сты зды æмæ цинчы æрзæтæй хъæздыг.

Къуайсамæ ’ввæхс ис стыр хæххон цад — Къозы цад.

Къуайсайæн ис æфсымæрон ахастытæ Мæскуыйы облæсты посёлок Томилиноимæ.

## Цæрджытæ

## Социалон объекттæ
* Зды æмæ цинчы æрзæты райгуырæн бынæттæ Къуайсайы,
* Къуайсайы ГЭС,
* Къуайсайы рæзты æвæрд æрцыд газуадзæн «Дзуарыхъæу—Цхинвал», кæцы фæрцы Хуссар Ирыстон исы æрдзон газ æргомæй Уæрæсейæ (уый фæрцы газ райстой хъæутæ, æмæ чысыл посёлоктæ Алагиры районы, Цæгат Ирыстоны),
* Уый æдде ма самайдæуыд автовæндаг Зæрæмæг—Къуайса кæцы сси ноджы ма иу фæндаг Цæгат Ирыстонæй Хуссармæ.
* Астæуккаг скъола,
* Сывæллæты цæхæрадон,
* Культурæйы галуан,
* Арæзт цæуы аргъуан,
* Уазæгуаты хæдзар,
* Бассейн,
* Поликлиникæ,
* Афтек,
* Чиныгдон.

## Æддаг æрмæг
* «Осетия-Квайса». Къуайсайы тыххæй 

## Æфсымæрон сахартæ

## Фиппаинæгтæ

*