open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тутыр

**Тутыр**, дыгур. **Тотур** — ирон адæммæ бирæгъы бардуаг, хуыцауæй адæмæн хæрзиуæг курæг, хъахъхъæны адæмы низтæй, фылдæр сын кæны сæ фос. Кæмæ-иу смæсты, уымæн йæ фосмæ уагъта бирæгъты. Йæхæдæг-иу бирæгътæм куы смæсты, уæд сын иу цуанонтæй аирвæзынгæнæн нал уыд.

Бæрæг æй кодтой афæдз дыууæ хатты: уалдзæджы, тæргæйтты мæйы æмæ фæззæджы, рухæны мæйы.

Мархо дарыны бæрæгбон æрцæуы Тутыры бæрæгбонмæ. Ахæссы æнæхъæн къуыри. Хонынц ма йæ Уалдзæжды Тутыр, Стыр Тутыр, Фæззæджы Тутыр.

Адæмон сфæлдыстадмæ гæсгæ, бирæгътæ канд йæ коммæ нæ кастысты, фæлæ ма йын суанг йæ къæхтæ дæр стæрдтой. 

Тутыры къуыри уæлдай ком дардтой къуырисæры. Фæссихормæ-иу дон дæр ничи бануæзта. Хистæртæ-иу Ныхасы кодтой таурæгътæ, кæстæртæ хъуыстой, уыцы бон кусгæ ничи кодта.

Тутырæн-иу нывонд скодтой сæгъ кæнæ цæу. Кусарт кодтой цалынмæ ма рухс у, уæдмæ. Бинонты хистæр-иу скуывта, цæмæй сæ фос бирæгъæй хъахъхъæд уой, фылдæр кæной.

Тутыры бон арæзтой алыхуызон кусæнгæрзтæ. Дзырдтой, уыцы бон цы кусæнгарз саразай, уый уыдзæн фидар. Бæрæгбоны йæ хорæй ничи лæвæрдта-æбæркад уыдзæни афæдзы дæргъы. Чъиритæ кардæй нæ лыг кодтой, Тутыры зæрдæ ныл фæхуддзæн, зæгъгæ.

Фыццаг æртæ боны уыдысты уæлдай кадджын. Уыцы бонты цы загътаис æмæ цы хъуыды кодтаис, уыдон æнæмæнг æххæст кодтой. Туджджынтæ кæрæдзимæ нæ æвнæлдтой, цыфæнды æнæхатыр знæгтæ уыдысты сабыр. Бæрæгбоны цы сывæллон райгуырд, уый нымад уыд амондджыныл.

Тутыры бæрæгбон баст у зæххы, фосдарыны, уалдзæджы куыстытимæ. Ныртæккæ йæ нал кæнынц.

## Кæс ноджы
* Тутыртæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Мырзаганты Мухарбег

thumb|right|170px|Мырзаганты Мухарбег
**Мырзаганты Уанейы фырт Махар** райгуырдис 1925-æм азы 8 октябры Куырттаты комы Хæрисджыны хъæуы.
У юрист. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты æмæ барадхъахъхъæнæг оргæнты ветеран, Стыр Ныхасы æгъдæуттæ æмæ традициты комитеты сæрдар.

1973 азы уырыссаг æвзагыл рауагъта чиныг «Сборник некоторых нормативных актов, предусматривающих ответственность граждан и должностных лиц за допущенные правонарушения», 1999 азы ирон æвзагыл фæзынд йæ иннæ чиныг «Мырзаганты фыдыуæзæг» Мырзаганты мыггаджы тыххæй.

2007 азы уыдис ирон адæмы æвдæм съезд. Уыцы бонмæ Мырзаганты Махар йе ’мбæлттимæ бацæттæ кодта æмæ мыхуыры рауагъта «Ирон æгъдæуттæ».

Уымæй  уæлдай Махар йе ’мкоймæгтимæ зæрдиагæй кусы «Куырттатæ æмæ куырттатæгтæ».

2009 азы уырыссагау фæзындысты йæ мысинæгтæ «Мои воспоминания».

Категори:Мырзагантæ
Категори:Хæрисджыны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон фысджытæ
Веронæ

**Веро́нæ** (, ) у сахар Италийы цæгаты, Веронæйы провинцийы административон центр. Цæрынц дзы 263 мин адæймаджы.

Сахар лæууы цæугæдон Адиджейыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венетойы сахартæ
Адидже

**А́дидже** (, []; , , , ) у цæугæдон Италийы цæгаты. Йæ дæргъ у 410 километры, бассейны фæзуат — 12 100 км². Цæугæдоны былыл лæууы сахар Веронæ.

Категори:Италийы цæугæдæттæ
Аларды

**Аларды**,  — ирон адæммæ фадынæг æмæ цæстыты низы бардуаг. Алардыйы бæрæгбоны размæ иу куывтой Рыны бардуагмæ цæмæй сæ бахъахъхъæна рынæй. Раздæр Рыны бардуаг уыдис ахъаззагдæртæй иу, фæлæ Алардыйы бардуаг у ноджы карздæр.

Рын æмæ цæстыты низ уæлдай æмхицдæр уыдысты сылгоймæгтæм æмæ сывæллæттæм.

Ирыстоны зæххыл йæ номыл ис бира кувæндæттæ. Фæхъыг æй кодтай — дæ сывæллæтты æмæ дæхи хъахъхъæн. Адæм куывтой тæрсгæ-ризгæйæ, сæ сывæллæтты фæдзæхстой.

Сæрмагондæй иу уыди Алардыйы хуымтæ. Уырдыгæй иу цы хор æрæмбырд кодтой, уымæй арæзтой æхсæны куывдтæ. Бæрæгбоны иу ног чындзы ахуыдтой кувæндонмæ, бафæдзæхстой иу æй, цæмæй йын цы цот рацæуа, уыдон цæринаг уой.

Хуыдтой иу æй Сырх Аларды, Рухс Аларды, Сыгъзæринбазыр Аларды æ.а.д.

Нывонд йын кодтой урс уæрыкк. Куывтой иу: дардæй дæм кувдзыстæм, хæстæг нæм ма ’рбацу, куы ’рцæуай, уæд та хъæлдзæгæй — худгæйæ нæ куыд ныууадзай.

Ныртæккæйы рæстæджы Аларды у, адæм арæхдæр табу кæмæ кæнынц, уыцы дзуæрттæй иу.

Категори:Ирон мифологи
Касутæ

Куадзæнæй дыууæ къуыри фæстæдæр вæййы **Касутæ**, хонынц ма йæ **Донмæцæуæн бон**. 

Бæрæгбон хъæубæстæ арæзтой иумæ, ацыдис-иу тынг хъæлдзæгæй. Фидæн азмæ-иу равзæрстой куывды фысым, æмæ йын-иу йæ хæдзармæ арвыстой æртæ чъирийы. Уымæй уæлдай ма иу алчи йæ хæдзары скодта æртæ чъирийы, скодтой-иу алыхуызон кастæ, æмæ иу сæ сылгоймæгтæ семæ ахастой доныбылмæ.

Уыцы бон ма иу сылгоймæгтæ ног чындзыты хуыдтой донмæ. Устыты хистæр сæ фæдзæхста хуыцау æмæ зæдтыл, ракуывтой-иу, цæмæй чындзытæн райгуыра авд лæппуйы æмæ иу чызг. Ратабу-иу кодтой, цæмæй дæттæ ма ивылой. Нæлгоймæгтæй доныбылмæ цыдис æрмæст чындзæн йæ къухылхæцæг, æмдзуарджын æмæ хуызисæг. Чындз-иу хъуамæ доныбылæй дон æрбахастаид.

Касутæ мах рæстæджы чысыл айрох, фæлæ ма ис ахæм хъæутæ æмæ мыггæгтæ, кацытæ йæ кæнынц.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Нæлхæ

thumb|right|250px|
**Нæлхæ**, хуссар ныхасыздæхтыты *гарачъи* () — урссагæй конд. 

Æхсыртæн сæ сæртæ сисынц. Уыдон сцæгъдынц æмæ сæ схауы нæлхæ. Нæлхæйæ ис чъиритæ сæрдæн, царв скæнæн, дзыкка æ.а.д.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Урссаг
Царв

thumb|right|250px|Царв
**Царв** () — нæлхæ куы бадон кæнай, уæд дзы рауайы царв. Царвæй сæрдынц чъиритæ.

Категори:Урссаг
Тымбыл симд

**Тымбыл симд** — симды хуызтæй иу.

Тымбыл симды нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгтæ вæййынц æмбæрц. Фыццæгтæ æрхæцынц дыггæгтыл  æмæ саразынц зиллакк. Кафт анкъуысы сабыргай, тымбылы архайджытæ симынц уæд галиуырдæм, уæд рахизырдæм. Æнæмæнгæй ацы кафты рæстæг хъуамæ исчи зара. 

Симд-иу суанг райсоммæ дæр цыди, æрмæст кафæггæнджыты кафты астæу хъуамæ исты хъæринæгтæй хорз федтаигкой.

Категори:Ирон кæфтытæ
Аргъау

**Аргъау**, бирæон нымæц: **аргъæуттæ** у ирон фольклоры цæджындзтæй иу. Аргъæуттæ февдисынц сæ æрхъуыдыгæнæг адæмы кълассон ахастдзинæдтæ, сæ цардыуаг, сæ цæстæнгас, сæ æнусон бæллицтæ сæрибар æмæ æдыхст цардмæ. 

Цæрæгойты тыххæй аргъæутты дæр фæсномыгхуызы æвдыст цæуынц адæм, адæмы цард.

Адæмы знæгтæ аргъæутты æмбæлынц уæйыг, кæфхъуындар, залиаг калм, къулбадæг ус æмæ æндæрты хуызы. Мæгуыр лæг кæнæ мæгуыр лæджы фырт семæ тохы бацæуы æмæ сыл фæуæлахиз вæййы.

Категори:Адæмон сфæлдыстад
*
Уыци-уыци

**Уыци-уыцитæ** сты ирон фольклоры цæджындзтæй иу. Адон сты асæй хæрз цыбыр, хъуыдыйæ тыхджын.

Иу лæгæн дыууадæс фырты. (*Афæдз*)

Дзургæ нæ кæны, афтæмæй адæмæн зонд амоны. (*Чиныг*)

Категори:Адæмон сфæлдыстад
Зæрдæвæрæн

**Зæрдæвæрæн**, , *зæлдгæрдæн* у ног зианы кæндтытæй иу. Куыд равзæрд, уый ахуыргæндтæ амонынц дыууæ хуызы.

Фыццаг хуыз у афтæ, ома фыс аргæвдынц æмæ йын йæ зæрдæ цырты цур баныгæнынц. Уый ууыл дзурæг у, æмæ мард йæ бинонтæй рох нæу, мысынц æй.

Дыккаг хуыз ахуыргæндтæ афтæ æмбарын кæнынц: дыгурон æвзаджы ахæм дзырд ис *[[зæлдæ]]* (иронау нысан кæны *[[нæуу]]*). Уыцы бон-иу марды æгъдаумæ гæсгæ æфснайдтой ног ингæн, æвæрдтой йыл-иу нæуу.

Ныртæккæ дæр ма кæнынц ацы ритуал.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зианы æгъдæуттæ ирон адæммæ
Кæрдæгхæссæн

**Кæрдæгхæссæн** бæрæг кæнынц Куадзæнæй мæй куы рацæуы, уæд. Адæм-иу тынг цæттæ кодтой сæхи ацы бæрæгбонмæ. Рагацау-иу сцæттæ кодтой хор-цæхсадтой, бахус-иу æй кодтой æмæ дзы-иу сарæзтой чъиритæ. Хъæуы цæрджытæ-иу сæ кувинæгтимæ ацыдысты быдырмæ, фылдæр-иу кодтой цæхæраджынтæ. Куывтой-иу, цæмæй фос æфсæст уой.

Кодтой-иу иу стыр гуыдын дæр. Арæзт-иу уыд цыдæриддæр хæрынмæ бæззы, ахæм кæрдæджытæй. Уымæй-иу хъуамæ алы бинойнаг дæр бахордтаид, фæлæ дзы æцæгæлонæн хæрын нæ фæччыди. Быдырæй-иу фæстæмæ куы æрбацыдысты, уæд-иу исты кæрдæджытæ æмæ дидинджытæ æрбахастой æмæ-иу сæ хæдзары къуымты ныххæлиу кодтой.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Дауджыты бон

**Дауджыты бон** вæййы кæрдæгхæссæнæй къуыри куы рацæуы, уæд. Ацы бæрæгбон дæр кодтой кусарт. Кувинаг æртæ чъирийы сæрыл-иу уыди хуылфыдзаумæттæй физонæг, афтæмæй сæ-иу скуывтой.

Кувæндонмæ-иу ахастой æртæ æртæдзыхоны, физонæг æмæ ирон бæгæны. Дзуары лæг-иу скуывта, стæй-иу райдыдта куывд 3 адæймагæн фынг, 3 адæймагæн фынг-афтæмæй. Куывд-иу сарæзтой цалдæргай хъæутæй иумæ. Фæсивæд-иу хъæлдзæг хъæзтытæ, кæфтытæ кодтой. Уымæй уæлдай, алчи йæ хæдзармæ хуыдта сыхæгты.

Дауджыты бон ныртæккæ бæрæг нал кæнынц.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Даредзанты таурæгътæ

**Даредзанты таурæгътæ** ирон фольклоры сты хицæн сæрмагонд жанр. Сæ сæйраг хъайтар Амран (Амыран) адæмы знæгтимæ бацæуы мæлæтдзаг тохы, йæ зонд æмæ йæ хъаруйы фæрцы йæ адæмæн байсы сæрибардзинад.

Ирон фыссæг æмæ фольклорист Гатуты Дзахо бирæ рæстæджы дæргъы куыста, ирон адæммæ Амыраны тыххæй цы хицæн таурæгътæ уыдис, уыдон бабæстон æмæ æмиугонд бакæныныл, стæй сæ уырыссаг æвзагмæ раивыныл. «Амыран» мыхуыргонд æрцыдис 1932 азы, ССР Цæдисы Зонæдты академийы рауагъдады.

Даредзанты таурæгътæ ирон адæммæ кæд фæзындысты æмæ кæцæй æрбафтыдысты, уый ничима сбæлвырд кодта. Тынг сыл зыны стыр персайнаг куырыхон поэт Фирдоусийы «Шахнаме»-йы тæваг. Уый тыххæй фыста Абайты Васо йæ зонадон куыст «Амран» «Осетинский эпос»-ы. Иннæ ахуыргæндтæ йæ бæттынц гуырдзиаг эпос «Амираниани»-имæ. Уый дæр ист у персайнаг адæмон сфæлдыстадæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Ирон мифологи
Рагон симд

**Рагон симд** у симды хуыз. 

Ай симдтæй у æппæты уæздандæр, бакастджындæр кафт.

Нæлгоймæгтæ-иу æрхæцыдысты сылгоймæгтыл æмæ къордгай лæууыдысты иу рæнхъыл. Рæнхъ ахæм хуызы амад уыд, цæмæй дзы рауайа «æгас къул». Фæндыры уæздан зæлты райхъуыстимæ-иу къул арзылди, йæ раст амад æнæфехалгæйæ. Стæй-иу кафджыты фыццаг къорд размæ рацыд, сæ фæстæ иннæтæ дæр къордгай, раст денджызы уылæнтау рæсугъд уадысты размæ æмæ дарддæр кафыдысты.

Рагон симд æртæккæ дæр кафынц, чысыл ивддзинæдтæ йæм хаст æрцыд, афтæмæй.

Категори:Ирон кæфтытæ
Цыргъобау

**Цыргъобау** Ирыстоны у тынг зындгонд бæрæгбон. Фæзындис XVIII æнусы. Кувæндон ис Ольгинскæйы хъæуы цæгатварс. Адæм æрæмбырд вæййынц кувæндоны цур, æртæ хатты æрзилынц обауы алыварс, уый фæстæ дзуары скувы кувинæгтæ. Цыргъобауы бæрæгбон у уарзондзинады, æфсармдзинады бæрæгбон. Йæ сæйраг нысан у, цæмæй адæм уарзонæй, хæларæй цæрой.

Йæ бæрæгбон вæййы Уацилламæ кувæн къуырисæры хæдразмæ хуыцаубоны. Ацы бæрæгбоны равзæрды тыххæй фыдæй-фыртмæ ахæм хабар дзурынц: «Кæддæр Олгинскæйы цæрæг Кънаттаты Сæудженыхъойæн уыдис стыр нартхоры хуым. Уациллайы боны цæмæй йæ куыстытæм йæ зæрдæ ма æхсайа, уый тыххæй къуырисæры размæ хуыцаубоны дæр йе стыр бинонтимæ йæ хуым рывта. Изæрдалынджы фæстаг рувæндзæфты фæстæ иучысыл сæ рувæнтыл банцой кодтой, афтæмæй сæ фæлладуадзгæ хъæлдзæг ныхас кодтой.

Бинонтæ куыд ныхас кæнынц, афтæ æвиппайды изæры талынджы быдыр диссаджы рухс ацис. Исдугмæ фæтæрсæгау кодтой, сæ алфамблай акастысты. Кæсынц, æмæ гыццыл уæлдæр уыцы диссаджы рухс кæцæй рацыдис, уым иу бæрзонд, хæрзконд, хæрзуынд лæг. Йæ иу къухæй хæцы бæласы къалиуыл. Йæ фарсмæ йæхи хуызæн бæрзонд, хæрзконд, рæсугъд сылгоймаг. Лæг æмæ усы астæу та зæххыл авдæн. Уыцы диссаджы лæг Сæудженыхъомæ дзуры йæ номæй, ардæм ма хæстæг æрбацу, зæгъгæ. Сæудженыхъойыл дæр ма хуыздæр бон цы уыдис, бацыдис сæ цурмæ æмæ сын, уæ изæр хорз загъта. Лæг Сæудженыхъомæ дзуры, авдæнмæ амонгæйæ: Махæн абон райгуырдис лæппу æмæ йыл сæвæрдтам ном Цыргъобау».

Сæудженыхъойæн загъта: «Ацы хабар æнæхъæн хъæубæстæн райсом, къуырисæры Уациллайы кувæн бон радзур. Зæгъ сын, хуыцаубон кусæн бон кæй нал уыдзæнис, фæлæ – кувæн бон. Кæндзыстут кусарт, уыимæ, ирон куывды хуымилæгтæ цы хъæуы, уыдонæй æппæт дæр, ардзыстут Хуыцауы ном. Кувдзыстут, курдзыстут хорздзинæдтæ, стæй уæд кувдзыстут мæ лæппумæ, Цыргъобаумæ. Уыйадыл хуындзæнис Цыргъобауы бæрæгбон. Уæ ныхасы-иу зæгъут, Цыргъобау, цыргъагæй нæ хиз, хорздзинадæй нын хай кæн».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны обæуттæ
Уациллайы чъирийаг æхсæн

Уациллайы чъиритæ цы ссадæй фæкæнынц, уыцы мæнæу-иу сылгоймæгтæ ахастой доныбылмæ æмæ-иу æй дзæбæх ныхсадтой. Быдырмæ-иу ацыдысты фæсивæд дæр. Цалынмæ-иу уыстытæ мæнæуы куыст кодтой, уæдмæ-иу фæсивæд сарæзтой хъазт. Ацы бæрæгбон дзурæг у уыуыл, æмæ адæм стыр кад кæй кæнынц Уациллайæн.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Уацилла

**Уацилла** кæнæ **Елиа**,  — ирон зæдты, ирон бардуæгты æхсæн ахсы сæрмагонд бынат. У тыллæджы, хоры æмæ адæймаджы хорздзинадæн цыдæриддæр зайы, уыдоныл аудæг бардуаг. Куыд тыллæджы бардуаг, афтæ йæ хуыдтой **Хоры Уацилла** дæр. Уымæй уæлдай ма у арвнæрыны бардуаг. 

Уацилламæ куывтой суанг алантæ дæр. Ныртæккæйы рæстæджы дæр цыфæнды куывды хистæр Уациллайы номыл рауадзы гаджидау. Уымæн ис бирæ кувæндæттæ, фæлæ сæ сæйрагдæр ис Дæргъæвсы, Тыбауы хохы.

Уациллайы бæрæгбоны-иу йæ мæгуырдзинад ничи æвдыста. Сылгоймæгтæ-иу чъиритæ кодтой æнæдзургæйæ, сæ комытæф куыд нæ цæуа, æмæ-иу сæ дзыхтæ истæмæй бабастой.

Кусæрттагæн-иу аргæвдыны размæ радтой цæхх. Йæ сæр ын-иу куы ралыг кодтой, уæд-иу æй артмæ бадардтой, стæй та-иу æй фæстæмæ бæрзæйыл авæрдтой.

Адæм сæ кувинæгтæ  хастой кувæндонмæ, радтой сæ-иу дзуары лæгмæ, сæхæдæг-иу иуварс æрлæууыдысты, уый сæ-иу скуывта. Ома, дам, æнæхъуаджы кувæндонмæ куы бацæуай, уæд дæ бакуырм кæндзæн.

Кусы дзаг ирон бæгæны-иу сæвæрдтой кувæндоны, æмæ,дам, кæд иннæ азмæ нæ фæкъаддæр, уæд аз уыди амондджын. Дзуары лæг-иу бацыдис кувæндонмæ æмæ-иу æм адæм æнхъæлмæ кастысты, цымæ цы хабар рахæсдзæни, зæгъгæ.

Бæрæгбон ныр дæр кæнынц. Скæнынц хъæугывдтæ, скувынц, цæмæй сын Уацилла æрхæсса бирæ амонд.

## Кæс ноджы
* Уациллайы чъирийаг æхсæн

Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Хуыцауы кувæндон

Цин уа, зиан уа — ирон фынджы уæлхъус хистæр алкæд дæр æрхъуыды кæны **[[Хуыцау]]ы** ном. 

Хуыцауы номыл Ирыстоны ис бирæ кувæндæттæ. Сæ кадджындæртæй иу у Мæхческы хъæуы цы кувæндон ис, уый. Хонынц ма йæ *Стыр Хуыцауы бæлас* дæр. 

Куывд фæкæнынц радыгай: цыппæргай хæдзаргай, йæ рад кæмæн вæййы, уыдон раттынц куывдæн фыс. Алы хæдзар дæр æрбахæссы æртæ чъирийы. Лæппу кæмæн райгуыры, кæнæ йæ лæппу балцæй кæмæн сыздæхы, уый кувæндонмæ сæрмагондæй æрбахæссы кусарт.

Кæй зæгъын æй хъæуы, фæкувынц Хуыцаумæ, цæмæй сын æххуыс кæна, йæ хорзæх сæ уа.

Категори:Ирон мифологи
Атынæг (бæрæгбон)

**Атынæг** кæнæ **цыргъисæн**, **халмæвналæн**, Куырттаты комы ма йæ хонынц **хорыбон** — йæ рæстæджы уыди тынг кадджын æмæ адæмы уарзондæр бæрæгбæттæй иу. Ныр дæр ма бæрæгбонæн ис сæрмагонд нысаниуæг — Атынæджы бæрæгбонæй фæстæмæ адæм райдайынц хос кæрдын, уый размæ цæвæгмæ æвналын нæ æмбæлы. Зæгъæм, исчи бавнæлдта бæрæгбоны размæ цæвæгмæ, уæд-иу æй бафхæрдтой-хъуамæ-иу æхсæны куывдмæ радтаид дыууæ галы.

Атынæджы куывд-иу кодтой хуыцаубоны. Хуыцауы ном-иу куы ссардтой фынгыл, уæд-иу хистæр ракуывта: «Атынæджы хорзæх нæ уæд, йæ бæрæгбоныл хорзæй куыд æмбæлæм. Адæм сæ кусæнгæрзтæ хорз боны куыд райсой, хор æмæ фæсæфсæстæй ныл зымæг куыд æрцæуа».

Бæрæгбоны фæстæ, дыццæджы, цыфæнды рæстæг куы уыдаид, уæддæр адæм цыдысты хос кæрдынмæ. Сихормæ-иу фæкарстой, стæй-та иу сæ куывды кой кодтой. 

Уыцы бæрæгбоны-иу лæппу кæмæн уыд æмæ йæ афон кæмæн æрхæццæ, уый-иу ракодтой хос кæрдынмæ. Уый уыд стыр цау лæппуйы царды мидæг — ома, йæ лæджы кары бацыд. Лæппу-иу банкъардта, амæй фæстæмæ йе уæхсчытыл уæззау хæс кæй æрæвæрдта.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* «Не ’гъдау — нӕ удварн». Атынӕг

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Мухтаровы мæзджыт

thumb|Мухтаровы мæзджыт
**Мухтаровы мæзджыт** кæнæ **Суннитаг мæзджыт** у суннитаг дыууæдзылатыг мæзджыт Терчы галиу былгæрон Дзæуджыхъæуы, сахары ахсджиагдæр фенддæгтæй иу. Байгом ис 1908-æм азы октябры.

Мæзджыты арæзтады аргъ уыдис 80 мин сомы, уымæй 50 мин сомы радта Бакуйы миллионер Муртуза-Ага Мухтаров, уый тыххæй пысылмон уырнджыты фæндонмæ гæсгæ мæзджыт хæссы Мухтаровы ном.

Советон дуджы рæстæг мæзджыт хæлынмæ радтой (1934-æм азы), фæлæ, дам, тæтæйраг адæмыхатты æфсæддонтæ йæ бахъæхъхъæдтой. Уæд бæстыхайы скуыста музей.

1996-æм азæй фæстæмæ ногæй кусы куыд мæзджыт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæзджыттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дзæуджыхъæу
Категори:Уæрæсейы мæзджыттæ
Категори:Пысылмон дин Цæгат Ирыстоны
Мадизæны дзуар

**Мадизæны дзуар** — адæм сæхи тынг кæуыл фæдзæхстой, уыдонæй уыд иу. Хуыдтой ма йæ **Дагомы Уастырджийы дзуар**, **Дагомы зæронд Уастырджи**. Бæрæгбонмæ цыдис бирæ адæм, суанг ма Балхъарæй дæр.

Мадизæн ис Цъамадæй Дагоммæ фæндагыл. 

Дзуарæн уыдис стыр тых. Кувæндоны-иу бафидыдтой карз туджджынтæ дæр. Куы-иу бафидыдтой, уæд-иу систой фæйнæ дуры æмæ-иу сæ кувæндоны сæвæрдтой. Уый уыди, кæй бафидыдтой, уый ардбахæрыны хуызы.

Ацы бæрæгбон уыдис тынг кадджын. Мадизæны куывды-иу цы тæрхон рахастой, уымæн аивæн ницы хуызы уыдис, æнæмæнг уыдис æххæстгæнгæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Мады Майрæм

**Мады Майрæм** (**Мадымайрæм** дæр) чырыстон дины у Йесо Чырыстийы мад.

## [[Ирон мифологи]]йы
Ирон мифологийы у рагондæр дзуæрттæй иу.

Сылгоймаг ирон адæммæ кадджын уыд, ацы кувæндон у йæ номыл. Уæлдай зындгонд сты Рекомы Мады Майрæм, Зруджы Мады Майрæм, Мæздæджы Мады Майрæм.

Дзуары бынмæ-иу æрцыдысты æрыгон чызджытæ æмæ сылгоймæгтæ. Сæхи-иу уæлдай тынгдæр фæдзæхстой æнæцот сылгоймæгтæ, цæмæй цын цот радта. Дзуары бынмæ-иу æрбакодтой ног чындзы, куывтой-иу, цæмæй каркау уа бæдулджын, райгуыра йын авд лæппуйы æмæ иу чызг. Хастой ма-иу ноггуырд сывæллæтты.

Мады Майрæммæ ныр дæр кувынц тынг зæрдиагæй.

## Æддаг æрмæг
* Дзиццойты Юри. Нарты Сатана æмæ Мадымайрæм (2000)
* «Не ‘гъдау — нӕ удварн». Мады Майрӕм

Категори:Чырыстон дин
Категори:Ирон мифологи
Цым

**Цым**,  (, ) у сыфтæрызгъæлæны зайæгойты мыггаг (30-50 хуызы).


Image:Cornus florida 02 by Line1.jpg|Цым
Image:Cornus-canadensis2.JPG|Дыргътæ
Image:Blooming Dogwood.jpg|Цым уалдзæджы
Image:Cornus mas flowers.jpg|Дидинджытæ


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Махис

**Махис** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Бихъарæн Медзыдайы доны ныгуылæн фарс æрбынат кодтой: **Астæуккаг Махис**, **Дæллаг Махис** æмæ **Уæллаг Махис**. Астæуккаг Махисы ис ахæм сыхтæ: Дудайты (хонынц æй Джиуиты сых дæр), Бебеты æмæ Хуыбылты сых; Уæллаг Махисы — Хосроты æмæ Годжиты сых; Дæллаг Махисы — Туаты сых.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дудайтæ, Туатæ, Хуыбылтæ, Хуритæ.

## Топонимтæ
Астæуккаг æмæ Дæллаг Махисы хицæн кæны чысыл цæугæ дон, хонынц æй Куырæйтты ком. Астæуккаг æмæ Уæллаг Махисы ис ахæм микротопонимтæ: Къæрайы хуым, Скъæтты раз, Димойы суадон, Цæгаты хуымтæ, Куырæйтты ком, Санойы дыргъдон, Цады фæз, Иунæг Цъериуат, Фæлдыст суадон, хонынц ма йæ Сабейы суадон дæр, Сæрибары фæз, Галдарæн ривæддон, Къахыры хуым, Тæрсджын къуылдым, Елхъаны дон, Кæсагджыны цъала, Куыдзæппарæн адаг, Дидгуладжын, Саргъау, æмæ æндæртæ. Советон дуджы фæзынд Комсомолты хуым дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Усанеты хох

**Усанеты хох** кæнæ **Бæрзонд хох** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Цхинвалы районæй Ленингоры районы ’хсæн.

## Кæс ноджы
* Самебайы хох
* Усанет

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бургъустаны рагъ

**Бургъустаны рагъ** () у хохы рагъ Цæгат Кавказы, Хъæрæсе-Черкес æмæ Стъараполы крайы.

Категори:Хохы рæгътæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Кавказ
Члиана

**Члиана** кæнæ **Чылиана** ( — *Кливана*) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Быцентæ, Бестаутæ, Болататæ, Елдзартæ, Къусратæ, Куыдзетæ, Хуыбиатæ, Цæбитæ, Табутæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзуарет

**Дзуарет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уырыгатæ, Гуыззыттатæ, Табутæ, Куыдзетæ, Быцентæ, Къусратæ, Хуыбиатæ, Циукатæ, Икъатæ, Хъазитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Литл-Рок

**Литл-Рок** ( — «чысыл къæдзæх») у сахар АИШ-ы хуссары, штат Арканзасы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 193 524 адæймаджы (2010).

Лæууы цæугæдон Арканзасы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Арканзасы сахартæ
Дзæгъдзæгъгæнæг

**Дзæгъдзæгъгæнæг** кæнæ **зырзыраг**, **дзæгъдзæгъаг** (, ) у зайæгойты мыггаг.


Image:Papaver rhoeas - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-101.jpg|Хитау зырзыраг
Image:Papaver somniferum field in France.jpg|Фынæйы зырзыраг
Image:Pavot17.jpg|Дзæгъдзæгъгæнæг
Image:Poppy field at Fontmell Down 1 20091016.jpg|Зырзыраджы быдыр


## Кæс ноджы
* Бур дзæгъдзæгъаг

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Фыдыуани

**Фыдыуани** у фыдмигъæй, фыдкъæвдайæ, фыддымгæйæ, фосæй быдыртæ чи хъахъхъæны, уый. У карз æмæ йын адæм хъуамæ лæгъстæ кæной. Сылгоймæгтæ-иу скодтой чъиритæ æмæм сæ быдырмæ хастой. Куывтой, цæмæй сæ бахъахъхъæна. Фыдыуани æмæ Уацилламæ ис бирæ æнгæсæнтæ. 

Категори:Ирон мифологи
Сосланы бæрæгбон

Нæ рагфыдæлты уырныдта, Нарты байзæддæгтæ кæй сты, уый. Уымæн æвдисæн у Дыгургомы Сосланы кувæндон. Уыцы ран, обауы астæу ссардтой 2 метры дæргъæн стæгдар. У Мæцутæмæ ’ввахс. Вæййы сусæны мæйы фыццаг хуыцаубоны. У хоры æмæ фæллойы бæрæгбон. Кувæндонмæ цæуыны бар ис алкæмæндæр-сылгоймагæй, нæлгоймагæй. Кувæг адæм Сосланæй фæкурынц боныхорзæх, рæстæджы хорзæх. Сосланы бæрæгбон Дыгуры нартæккæ дæр кæнынц.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Кæхцгæнæн

**Кæхцгæнæн** ирон адæммæ у фыццаг лæппуйы райгуырды фæдыл конд куывд. Кæхц не скæнын худинагыл нымад уыдис. Кæхцгæнæны арфæтæ, дам, цы сывæллонæн не скодтой, уый уыд рынчынтæгæнаг.

Кæхцгæнæны бонмæ ма-иу дыууæ къуырийы куы баззад, уæд-иу фыццаг лæппу кæмæн райгуырдис, уыцы сылгоймаджы æд сывæллон хуынимæ йæ цæгатмæ арвыстой. Чызджы цæгат хуынмæ хуыдтой сыхæгты. Мады ’рвадæлтæ-иу сывæллоны цыдæриддæр хъæуы, уый сцæттæ кодтой. Йæ бон кæмæн уыдис, уый-иу балæвар кодта йæ хæрæфыртæн бæх, мæгуырдæр та — фыс. Чызгæн æмæ сывæллонæн хæстæджытæ лæвæрттæ кодтой. Мад æмæ сывæллон цы æрæмбырд кодтой, уыдон-иу сæвæрдтой уæрдоны. Уæрдоны фæстæ бастой бæх, гал, байраг — цы фос сын-иу балæвар кодтой, уый. Стæй йæ æрвыстой хæдзармæ. 

Сылгоймаг-иу фæстæмæ æрбаздæхт хуыцаубоны, Кæхцгæнæны бон. Сыхæгтæ, хæстæджытæ æнхъæлмæ кастысты: цавæр лæвæрттæ йын ракодтой йæ цæгат? 

Чызджы ’рцыдмæ-иу лæппуйы хæдзар сæхи куывдмæ сцæттæ кодтой, æрхуыдтой-иу хъæубæсты, сывæллоны мадырвадæлты.

Сывæллоны-иу рахастой фынджы хистæрмæ ногнадæй, ног уæлæдарæсы æмæ-иу мадырвадæлтæ цы хуын æрбахастой, уый скуывтой. Фылдæр куывтой Мадымайрæммæ æмæ Уастырджимæ. Уый фæстæ-иу хистæр сывæллоны рахиз къах дзыккайы атъыста.

Куыд фæстæдæр, сылгоймаг йæ цæгатмæ нал цыдис кæхцагур — цæгат сæхæдæг райдыдтой хæссын хуын. Ныртæккæ дæр ацы бæрæгбон у кадджын. Бруты, Дигорæйы кæхц нæ хæссынц.

## Дзыккакъах
Кæхцгæнæны рæстæджы фысымтæ стыр лæвæрттæ кодтой сæ чындзы хиуæттæн, уæлдайдæр та, сæ чындзæн-иу цалдæр чызджы фæстæ фыццаг лæппу куы райгуырд, уæд. Стырбоны фынгыл-иу кæхцы мидæг дзыкка æрæвæрдтой. Уымиу, чындзæн фæстаг хатт (лæппуйы размæ) цы чызг райгуырд, уый къах нытътъыстой, дзыккайыл фæд куыд баззадаид, афтæ, уымæн æмæ-иу ирæттæ лæппуйы райгуырд уыцы чызгæй бузныг уыдысты. Хуыдтой йæ «дзыккакъах». Чындзæн-иу фыццаг чызг куы райгуырд, уæд-иу чызгæн арфæ кодтой, «дæ къах дзыккайы тылд фæуæд», зæгъгæ, ома дæ фæстæ лæппу райгуырæд.

## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Аланийы райсом. Уазæг — Сæлбиты Тамир

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Уылыбиатæ

**Уылыбиатæ** кæнæ **Улубиитæ**, **Улубитæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Сулейманов, Назим Гаджибабайы фырт

**Назим Гаджибаба оглы Сулейманов** (райгуырдис 1965-æм азы 17 февралы Сумгаиты) у Азербайджаны футболист, размæбырсæг. Хъазыдис йæ бæстæйы æмбырдгонд командæйы. Зындгонд у куыд «Нефтчи» æмæ «Аланийы» хъазæг.
«Алани»-йы ма куы хъазыдис, 1995-æм азы ссис Уæрæсейы чемпион.

Ныртæккæ кæны тренеры куыст Азербайджаны. У «Олимпик-Шувалан»-ы сæйраг тренер.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:Азербайджаны футболисттæ
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Азербайджаны футболон тренертæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Къара

**Къара** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ципрангом

**Ципрангом**, вариант: *Шипрангом* у ком Хуссар Ирыстоны, Тлигомы хуссарырдыгæй.

## Хъæутæ
* Хуссар Ципран
* Цæгат Ципран
* Хъæцлæутæ

## Кæс ноджы
* Ципраны æфцæг

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Мæргъитæ

**Мæргъитæ** (, ) сты ирон мыггаг, цардысты Тлигомы.

## Равзæрд
Мæргъиты мыггаджы фыдæл Мæргъийæн уыд дыууæ æфсымæры: Пуха æмæ Хъуысса. Ацы æртæ æфсымæры цардысты Дæргъæвсгомы Бырнауыхъæуы. Мæргъи уым кæйдæр амардта æмæ йæ кæстæр æфсымæр Пухаимæ ралыгъд Хуссар Ирмæ æмæ æрцардысты Тлигомы. Астæуккаг æфсымæр — Хъуыссайы акодтой йæ мады ’рвадæлтæ, æмæ баззад Цæгат Иры. Пуха йе ’фсымæр Мæргъиимæ бирæ нæ фæцард Тлигомы, алыгъд æндæр ранмæ. Æфсымæртæ кæй уыдысты сæ фыдæлтæ, уый хъуыдыгæнгæйæ ацы æртæ мыггаджы ’хсæн ускуырд нæ цыд. Дæргъæвсы се ’рвадæлтыл нымад цæуынц Быцентæ, æмæ уымæ гæсгæ ацы мыггагимæ дæр се ’хсæн ускуырд æмæ чызглæвæрд нæ цæуы. Тлийæ Мæргъитæй чидæртæ алыгъдысты Ленингоры районмæ æмæ æрцардысты Уæллаг Цъолды (5 хæдзары), Дæллаг Цъолды (19 хæдзары) æмæ Громмæ æввахс хъæу Æхсæрджыны (иу хæдзар). Мæргъитæй бирæтæ алыгъд Цæгат Ирмæ, цæрынц ма Андореты дæр. Мæргъитæ Тлийæ рахастой сæ дзуары бынæй тулдз талатæ æмæ сæ ныссагътой Цъолды. Тулдз бæлæстæ сзадысты æмæ уыцы бынат схуыдтой «Тлийыдзуар», кувынц ын æрвылаз Атынæджы бæрæгбоны.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Хуссар Ирыстоны республикон æхсæнадон-политикон газет «Хурзæрин». Мæргъиты мыггаджы историйæ

*
Къора (Куырттаты ком)

**Къора** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Лæууы цæугæдон Къорайы доны былыл. Хъæу кæны дыууæ дихы — **Дæллаг Къора** æмæ **Уæллаг Къора**.

## Мыггæгтæ
Дæллаг Къорайы цардысты Абайтæ, Быгъуылтæ, Бицъотæ, Борсиатæ, Лазартæ, Хъазитæ. Уæллаг Къорайы цардысты Быгъуылтæ, Дзангубеккатæ, Томайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Поповы хутæр

**Поповы хутæр** () у хъæу Цæгат Ирыстоны, Дзæуджыхъæуы цур.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Обещанного три года ждут?  

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Джими

**Джими** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы.

Цардысты дзы Ахъитæ, Хосротæ, Джераптæ, Гаситæ, Беккуызартæ, Къæбойтæ, Кодзыртæ, Дзерантæ.

## Кувæндæттæ
* Касута
* Тырфоны кувæндон
* Уацилла
* Хацъыччы дзуар
* Цъæжиуы дзуæрттæ

## Кæс ноджы
* Джимиствар
* Джимигом

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

## Æддаг æрмæг
* Джими I Фæрдгуытæ (16.08.2021)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Курахы район

**Курахы район** у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссары. Районы административон центр у Курах.

## Фиппаинæгтæ

*
Аргун

* Аргун-хан — Ираны ильхан (1284—1291).

## Топоним
* Аргун (цæугæдон) — цæугæдон Цæгат Кавказы, Сунжæйы фæрсагдон.
* Аргун (сахар) — сахар Цæцæны.

## Кæс ноджы
* Аргъун
Курах

**Курах** () у хъæу Дагъистаны хуссары, Курахы районы административон центр. Цæры дзы лекъаг адæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курахы районы цæрæнрæттæ
Касумкент

**Касумке́нт** () у хъæу Дагъистаны хуссары, Сулейман-Стальскийы районы административон центр. Цæры дзы лекъаг адæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сулейман-Стальскийы районы цæрæнрæттæ
Сендай

**Сенда́й** (, *Sendai-shi*) у стыр сахар Японы, Миягийы префектурæйы административон центр.

## Истори
2011-æм азы 11 мартъийы сакъадах Хонсюйы скæсæйнаг былгæроны цур æрцыдис зæххæнкъуыст (8,9 баллы). Зæххæнкъуысты фæстæ Миягийы префектурæ æмæ Сендай тынг хъыгдард баййæфтой цунамийæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы сахартæ
Хърупс (цæугæдон)

**Хърупс** кæнæ **Хърупсы дон** у чысыл цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Алагиры цур. Уый у Цраудоны фæрсагдон.

## Этимологи
Цагъаты Анастасияйы версимæ гæсгæ ацы дзырд кæсгон-черкесаг æвзагæй цæуы: *къру* «хърихъупп» + *псы* «дон».

Адæмон этимологи: Хърупсы уыд цъымара зæхх, æдзухдæр дзы хæфсытæ æхсæвæйбонæй уасыдысты, хъуыр-хъуыр кодтой. Уымæ гæсгæ сæ схуыдтой Хърупс.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Эрзяйаг æвзаг

**Эрзяйаг æвзаг** () у мордоваг æвзæгтæй иу (финнаг-угойраг æвзæгты дæлкъорд). Уый у эрзяйаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 517 575 адæймаджы (Уæрæсейы — 440 000 адæймаджы, сæ фылдæр Мордовийы).

Категори:Финнаг-угораг æвзæгтæ
Коми

**Коми**:

* **[[Коми (адæм)]]** — Уæрæсейы Федерацийы цæгаты чи цæры, уыцы адæмты къорд:
** коми-зырянæгтæ (кæнæ *коми*)
** коми-пермæгтæ
** коми-язьвæйæгтæ
* **[[Коми (æвзаг)]]** — коми адæмты æвзаг:
** коми-зырянаг æвзаг (кæнæ *коми*)
** коми-пермаг æвзаг
** коми-язьвæйаг æвзаг
* **[[Республикæ Коми]]** — Уæрæсейы Федерацийы субъект
Мысыкаты Мæхæмæт

**Мысыкаты Аслæныхъойы фырт Мæхæмæт** (райгуырдис 1881-æм азы Бруты — амардис 1937-æм азы) — медицинæйы доктор, ахуырад æмæ æнæниздзинад хъахъхъæнынады архайæг, этнолог.

## Цардафыст

1901-æм азы ссис Одессæйы университеты медицинон факультеты студент. Йæ царды уавæртæ хорз кæй нæ уыдысты, иудадзыг æхцахъуаг кæй æййæфта, уымæ гæсгæ уæгъд рæстæг кодта кусгæ дæр. Университет каст фæци 1907-æм азы æмæ интернæй бацыд Одессæйы сахары рынчындонмæ. Афæдзы фæстæ кусын райдыдта уыцы рынчындоны прозектурæйы хайады. Одессæйы цæргæйæ ныффыста докторы диссертаци «Ирæтты антропологийæн æрмæджытæ» («Материалы для антропологии осетин»). Джиппы йын æй рауагътой 1916-æм азы. Афæдзы фæстæ æрыгон профессоры раивтой губернæйы рынчындонмæ прозекторы бынатмæ. Уымæй дарддæр лекцитæ кастис сахары медицинон техникумты.

1924-æм азы Мæхæмæты равзæрстой Одессæйы зонадон-техникон æхсæнады сæрдарæй. Зæрдиагæй архайдта адæмон университеттæ аразыныл. Уыцы аз ссыдис Дзæуджыхъæумæ æмæ кусын райдыдта Хæххон педагогон институты анатомийы кафедрæйы сæргълæууæгæй. Фæстæдæр ын йæ бæрны бакодтой адæймаджы физиологийы кафедрæ дæр. Уыдис институты советы уæнг.

Уыцы рæстæг ССР Цæдисы зонæдты академи ногæй бавнæлдта ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат аразынмæ (1913 азы дзырдуат аразæг В. Ф. Миллер амард æмæ куыст бакъуылымпы), æмæ уыцы хъуыддагмæ йе ’ххуысы хай бахаста Мысыкаты Мæхæмæт дæр. Дзырдуат æртæ томæй рацыди 1927–1934 азты.

Мæхæмæт йæ дохтыры æмæ педагогы куыстæй дарддæр йæхимæ иста æндæр хæстæ дæр: уыди Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты директоры хæдивæг, æрдзон-историон хайады сæргълæууæг, музейы къамисы сæрдар, ревизион коллегийы уæнг, Цæгат Ирыстоны зонадон кусджыты секцийы разамонæг. Профессор арæх цыдис хъæутæм, адæмæн æмбарын кодта хæцгæ низтæй, уæлдайдæр та рæуджыты низæй, хи хъахъхъæныны мадзæлттæ. Ацы æбуалгъ низы тыххæй профессор рауагъта брошюрæ дæр иронау.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бруты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:1881-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Мæхæмæт
Æрцыхъæд

**Æрцыхъæд**, хуссар ныхасыздæхтыты: **ичъи**, дыгур. *монти сæр* (, ) — бирæазон халхуыз зайæгой залмысыфы мыггагæй. Йæ уидаг хæрынæн бæззы.

## Кæс ноджы
* Къæмдзыг‎

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Хуыбылты Арсен

**Хуыбылты Арсен** (райгуырдис 1990-æм азы 13 декабры Дзæуджыхъæуы) у «Енисейы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг.

## Æнтыстдзинæдтæ
* Уæрæсейы Хъалацы финалист (ФК «Алани») 2010/11

## Æддаг æрмæг
* Хуыбылты Арсены статистикæ

## Фиппаинæгтæ

Арсен
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Ломпадь

thumb|Ломпады цады уынд Людиновойы сахарæй
**Ломпадь** у Калугæйы облæсты стырдæр аразгæ цад, йæ иу былыл лæууы сахар Людиново (уый тыххæй *Людиновойы донуат* дæр æй хонынц). Цады фæзуат у 8,7 км², йæ арфдæр бынаты и 13-16 м, æппæт доны бæрцуат — 30 млн. м³.

Донуат сарæзтæуыд амалгæнæг Никитæ Демидовы фæндмæ гæсгæ XVIII æнусы.

Ломпады цад æмæ йæ рæсугъд алфамбылæйттæ сты Калугæйы облæсты сæрмагондæй хъахъхъæд территориты номхыгъды.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы донуæттæ
Категори:Калугæйы облæсты географи
Слонатæ

**Слонатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005

*
Консепсьон (сахар, Чили)

**Консепсьон** () у Чилийы сахар, Био-Биойы регионы административон центр. 

Сахары фæзуат у 221,6 км². Цæрынц дзы 216 000 адæймаджы (2002).

## Галерей

Arco de Medicina UdeC.jpg|
Moderno Edificio en Concepción.jpg|
Ex Catedral de Concepción.jpg|
Biobus01.jpg|
Hotel El Araucano.JPG|
Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Æддаг æрмæг
* Официалон сайт

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чилийы сахартæ
Хынцæг

**Хынцæг**:
* **[[Хуссар Хынцæг]]** — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы 
* **[[Цæгат Хынцæг]]** — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы
Мигъдæуы дзуар

**Мигъдæуы дзуар** кæнæ **[[Мигъдæу]]** æрфысым кодта Уæлладжыры комы Цъамады хъæуы сæрмæ. Ацы дзуары бынмæ нæ фыдæлтæ хуыдтой туджджынты æмæ цæ фидауын кодтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Микеланджело

**Микела́нджело Буонарро́ти**, æххæст ном у **Микеланджело де Франческо де Нери де Миниато дель Сера и Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони** (); 1475-æм азы 6 мартъийы — 1564-æм азы 18 февралы, Ром) уыд италиаг скульптор, нывгæнæг, архитектор, поэт, хъуыдыгæнæг. Уыд Ренессансы дуджы стырдæр мастертæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италийы нывгæнджытæ
Категори:Италийы скульптортæ
Категори:Ромы чи амардис, уыдон
Категори:Тосканæйы чи райгуырдис, уыдон
Цæгат Хынцæг

**Цæгат Хынцæг** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Ис Дæргъæвсгомы.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Ногбон

**Ногбон** кæнæ **Нæуæгбон**,  кæнæ *Басилтæ* у Ирыстоны кадджындæр бæрæгбæттæй иу.

Ног азы бон кæнынц дыууæ хуызы. Ног нымадæй 31 декабырæй 1 январмæ. Зæронд нымадæй та 13-14 январмæ. Фыццаг заманы кодта хъызт хымæг, бирæ мит-иу æруарыд æмæ суанг уалдзæгмæ нæ тади. Ноггбон æхсæв-иу ирон адæм хæдзаргай æмæ сыхгай скодтой стыр æртытæ. Æртыты æвæрдтой хус хæтæлтæ, къæрцгæнæнтæ. Фæсивæд фиу æмæ ирон цыхтæй кодтой физонджытæ. Амдзыхæй-иу хъæр кодтой: «Сой цæуы, сой, — ацы арты нæ фыдбылызтæ басудзæнт, ног аз нын ног хорздзинæдтæ æрхæссæд».

Бæрæгбон уæлдай хъæлдзæгдæр уыдис хæхбæсты. Стыр арт-иу рухс кодта ком æмæ хæхтæ. Зæрондæй, æрыгонæй-иууылдæр цыдысты арты цурмæ, йæ сæрты гæппытæ кодтой, къахдзоныгътыл бырыдысты. Райсомæй-иу хæдзары хистæр нæлгоймæгтæй исчи раздæр сыстад, хæдармæ-иу æрбахаста æрцыхъæды къалиутæ æмæ куывта: «Ам цал хъилы æмæ къуызыры ис, уал хорздзинады уын ног аз æрхæссæд».

Ногбоны изæр-иу фæсивæд хæдзар-хæдзар зылдысты, хæдзаронты зарæг кодтой, фысымтæ сæ хъæлдзæгæй хæдзармæ хуыдтой, кæрæдзийы уарзтой бирæ æмæ æнæзæрдæхудтæй цардысты.

Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Цъубен

**Цъубен** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.

## Сыхтæ
Хъæу кæны æртæ дихы:

* **Астæуккаг Цъубен** кæнæ **Дыргъджын**
* **Дæллаг Цъубен** кæнæ **Чъерчъитæ**, **Чъерджиатæ** 
* **Уæллаг Цъубен** кæнæ **Хацыртæ** 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гдулет

**Гдулет**, **Гъдулет** кæнæ **Бибылтæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæлхох

**Уæлхох** кæнæ **Буб**, **Бубы хох** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Саухох (Цæгат Ирыстон — Хуссар Ирыстон)

**Саухох** у хох Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3711 метры.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Цъедис (Оны муниципалитет)

**Цъедис** () у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сыгъдæг Хъизæмаргæнæг Григори

**Сыгъдæг Хъизæмаргæнæг Григори** кæнæ **Григор Рухстауæг** уыдис Сомихы барухсгæнæг, æппæт сомихæгты фыццаг католикос, цардис III-IV æнусты.

Йæ ном хæссы Ереваны уынгтæй иу — *Григор Лусаворичы уынг* (). Дзæуджыхъæуы сомихаг аргъуан у Григорийы кадæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дин Сомихы
Цъала (хъæу)

**Цъала** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Велуантæ

**Велуантæ** () у хохы цъупп Гуырдзыстоны (Хуссар Ирыстоны арæныл).

## Литературæ
* 

Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Гъесджейы хох

**Гъесджейы хох** кæнæ **Гъесчейы хох**, **Гескъе** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл.

## Кæс ноджы
* Гъесджейы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Къозы ком
Липецчы облæст

**Липецчы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Липецк.

Цæрджыты нымæц у 1 172 800 адæймаджы. Сæ фылдæр (95,3%) уырыссæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Мовсес Хоренаци

**Мовсе́с Хоренаци́** (; иу фыстытæм гæсгæ, райгуырдиc 410 азы — амардис 490 азы кæнæ та VI æнусы райдианы, иннæ фыстытæм гæсгæ, Мовсес Хоренаци цардис IX æнусы) у Стыр Сомихы астæузаманы , «Сомихы истори»-йы автор, «сомихаг историографийы фыд».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы истори
Дыууадæстæнон фæндыр

**Дыууа́дæстæнон фæндыр** у æппæты рагондæр музыкалон инструменттæй иу, къæдз арфæйы хицæн хуыз, йæ тæнтæ — бæхы хъисæй.

Дыууадæстæнон фæндыр нарты кадджыты хъайтартæй иуы — Сырдоны — æрхъуыдыгонд æмæ арæзт у. Хетæгкаты Къоста куыд фыссы, афтæмæй дыууадæстæнон æмæ хъисын фæндырæй цæгъдын нымад уыдис «æппæты курдиатджындæр нæлгоймæгты уæлвæткон барыл» æмæ йын ивгъуыд заманты стыр традицитæ уыдис. 

## Кадæггæнджытæ
Дыууадæстæнон фæндырæй цæгъдгæйæ нарты тыххæй сæ кадджытæ кодтой, раздæр Ирыстоныл хъуыстгонд чи уыдис, уыцы кадæггæнджытæ: Томайты Созырыхъо, Мæргъиаты Дзицо, Ханыхъаты Гисс, Гæззаты Алыксандр, Сланты Гæхæ, Хъаныхъуаты Никъа æмæ а.д.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Категори:Хъисджын инструменттæ
Категори:Ирон музыкалон инструменттæ
Хъисын фæндыр

**Хъисын фæндыр** раздæры царды арæх кæмæй пайда кодтой, ахæм музыкалон инструмент. 

Хъисын фæндыр уыдис, йæ цагъдмæ сæ кадджытæ чи кодта, уыцы кадæггæнджыты сæйрагдæр музыкалон инструмент. Хъисын фæндыр æмæ дыууадæстæнон фæндырæй цæгъдын нымад уыдис тынг кадджыныл.

Хъисын фæндыры хицæн хуыз уыдис хъырнæг фæндыр.

## Кæс ноджы
* Хуыйысæр

Категори:Ирон мифологи
Категори:Хъисджын инструменттæ
Категори:Ирон музыкалон инструменттæ
Хъырнæг фæндыр

**Хъырнæг фæндыр** у хъисын фæндыры хицæн хуыз. 

Хуымæтæг ирон хъисын фæндырæй хъауджыдæр хъисын фæндыр уыдис иу нæ, фæлæ дыууæ стыр резонаторы — фæд-фæдыл иугонд дыууæ хъæдын къусы, сæ уæлæ сæгъдзарм баст, сæгъдзармы — цалдæр резонаторон хуынчъы.

Категори:Ирон мифологи
Категори:Хъисджын инструменттæ
Уастырджи

thumb|right|250px|Уастырджи
**Уастырджи**, дыгуронау **Уасгерги** — æппæты кадджындæр æмæ адæмæн уарзондæр дзуар ирон мифологийы, нæлгоймæгтæ, бæлццæттæ, хæстонтыл аудæн бардуаг. Нарты кадджыты йæ хонынц уæларвцæрæг, æвдыст цæуы тызмæг хæстоны хуызы урс бæхыл, урс уæйлаг нымæты.

Æмткæй райсгæйæ, Уастырджийæн нартимæ хорз ахастдзинæдтæ ис, семæ фæбады нарты куывды. Нарты кадджыты Уастырджи арæх фæзыны сылгоймæгты фæливæджы хуызы дæр. У номдзыд Нарты кадджыты хъайтар Сатанайы фыд. 

Ирон адæмы хъуыдымæ гæсгæ Уастырджи Хуыцау æмæ адæмы ’хсæн у рæстаг лæг. Адæммæ фæзыны мæгуыр зæронд лæджы хуызы.

Сылгоймæгтæ Уастырджийы ном нæ дзырдтой, тобæгонд уыдис, уымæ гæсгæ дзурынц **[[Лæгты дзуар]]**.

Æппæты фылдæр кувæндæттæ ис Уастырджийы номыл, æмбæлынц æгас Ирыстоны зæххыл дæр. Иу ахæм фынг дæр нæй, иу ахæм хорз хъуыддаг дæр нæй æмæ дзы Уастырджийы ном ма ссарой, сæхи йыл ма бафæдзæхсой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Категори:Нарты кадджытæ
Авд Дзуары

**Авд Дзуары** — сæ рæстæджы алантæ, Иры рагфыдæлтæ, дæр табу кæмæн кодтой, уыцы æппæты рагондæр дзуæрттæ æмæ дауджытæй иу ирон мифологийы. Авд Дзуармæ хауынц, ирон адæм фылдæр кæмæ кувынц, уыцы авд дзуары æмæ дауæджы: Æфсати, Донбеттыр, Реком, Фæлвæра, Уастырджи, Уацилла, Тутыр.

Ирон адæмы уырнындзинæдтæм гæсгæ Авд Дзуары цæры уæларвы, хаттæй-хатт фæзыны зæхмæ дæр, æрмæст уæларвцæрæджы хуызы нæ, фæлæ тынг рухсгæнæг стыр базырджын маргъы хуызы.

## Литературæ
* Дзадзиев А. Б., Этнография и мифология осетин, Владикавказ, 1994, стр. 10, ISBN 5-7534-0537-1
* Ж. Дюмезиль, Осетинский эпос и мифология, Владикавказ, изд. Наука, 2001.

Категори:Ирон мифологи
Донбеттыр

**Донбеттыр** у дондунейы паддзах Нарты кадджыты, денджызты æмæ фурдты, стыр цæугæдæтты бардуаг. Цæры денджызты, фурдты бын. Ис ын бирæ чызджытæ.

Эпосы æвдыст цæуы, бирæ чызджытæ кæмæн ис, ахæм тызмæг лæджы хуызы. Нартæн æнгом бастдзинæдтæ ис Донбеттыримæ: йæ чызджытæй иу — Дзерассæ нарт Æхсæртæгимæ у домбай нæртон мыггаг Æхсæртæггаты рагмадæл. Донбеттыры хæдзары хъомыл кодтой Батырадз æмæ Уырызмæджы æнæном фырт, арæх æм уыдысты уазæгуаты дзырддзæугæ æмæ номдзыд нартæй бирæтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Ветлугæ (цæугæдон)

**Ветлу́гæ** (, ) у Уæрæсейы Европæйаг хайы дондзæуæн цæугæдон, Волгæйы галиу фæрсагдон. Ветлугæйыл лæууынц сахартæ Шарья æмæ Ветлугæ.

Категори:Кировы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Костромайы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты цæугæдæттæ
Категори:Марий Элы цæугæдæттæ
Категори:Волгæйы фæрсагдæттæ
Ветлугæ (сахар)

**Ветлу́гæ** (, ) у Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты сахар, Ветлугæйы районы административон центр. Лæууы йе ’мном цæугæдоны былгæрон.

Цæрджыты нымæц — 8,3 мин адæймаджы (2020-æм азы).

Сахары ис медицинон училище æмæ агропомышленнон техникум.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Дзерассæ

**Дзерассæ**, вариант: *Сасана* — Нарты кадджыты хъайтар. «Зæххы фидауц», «Сызгъæрин дзыкку», «Мæй æмæ хурау тæмæндзаст».

Дзерассæ у дондунейы паддзах Донбеттыры æртæ чызджытæй иу, нарты кадджыты хъæбатыр Æхсæртæджы бинойнаг, фаззон хъайтартæ Уырызмæг æмæ Хæмыцы мад. Дзерассæ æмæ Æхсæртæг сты хъомысджын нæртон мыггаг Æхсæртæггаты рагфыдæлтæ.

Дзерассæйæн йæ амæлæты фæстæ уæларвцæрæг Уастырджийæ райгуырдис чызг — Сатана, Нарты сылгоймæгты фидауц, кадджыты сæйрагдæр хъайтартæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Мархо

**Мархо** *аллонау: Барæс (Παράς)* — иронау афтæ хонынц, авд къуырийы чи ахæссы æмæ Комахсæны хæдфæстæ чи райдайы, уыцы Стыр комбæттæнтæ.

Ирон адæмы цардæвæрд, иртасджытæй бирæтæ куыд зæгъынц, афтæмæй комбæттæнтæ уыдысты, ирон адæм, зæгъæн ис, æмæ биноныгæй кæй æххæст кодтой, чырыстон дины уыцы хæрз чысыл хай.

«Чырыстон ирæттæй бирæтæ, — фыста Тыхостаты Иналыхъ, — аргъуаны тыххæй бæлвырд ницы зыдтой, æрмæст дины догматтæ (сæйраг уавæртæ) нæ, фæлæ иу чырыстон куывд дæр нæ зыдтой æмæ не ’мбæрстой чырыстон бæрæгбæтты нысаниуæг, афтæмæй уæддæр æнувыдæй æххæст кодтой чырыстон комдарæнты домæнтæ».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Комдарæнтæ
Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Чырыстон дин
Ирон мифологи

**Ирон мифологийы** равзæрды архайдтой скиф — сæрмæт — алайнаг æмæ бынæттон кавказаг знæмтæ. Ирон мифологи ахуыры æмæ иртасыны хъуыддыджы сæйрагдæр гуырæн сты Нарты кадджытæ, сфæлдыстой сæ нæ рагфыдæлтæ нæ эрæйы агъоммæ VIII — VII æнусæй-нæ эрæйы XIII — XIV æнустæм. 

Термин "нарт" æмбарын кæнынц бирæ алыхуызты. Нарты эпосы иртасджытæн сæ иуæй-иутæ дзырд "нарт" æмбарын кæнынц дыууæ ирон дзырдæй — "нæ арт", иннæтæ та йæ бæттынц ирайнаг "нар"-имæ (нæлгоймаг). Аннæтæ та нарты адæмы "уынынц" Къаспы денджызы былгæрæтты цы историон знамтæ цардис, уыдон.  Зынгæ ахуыргонд Абайты Васо куыд хъуыды кæны, афтæмæй "нарт" у монгойлаг дзырд "нара" — хур, алантæ — ирæттæ йæ æрбайстой XIII — XIV æнусы, ома, Сызгъæрин Орда Цæгат Кавказы æлдариуæг куы кодта, уыцы заман.

Термин "нарт" — равзæрдæн ис фидар морфологион æмæ космологион бындур, кæцыйыл арæзт цæуы æгас нарты эпос дæр.Фæлæ уæддæр уыцы цыртдзæвæны генезисы (сфæлдисыны) фарста у нартахурады сæйрагдæр проблемæтæй иу. Нарты кадджытæ æппæты рагондæр фæлтæртæ номхуындæй æмæ ирон мифологи æмткæй райсгæйæ, баст сты скиф — сæрмæтты дугимæ æмæ дзурæг сты бирæ скифаг æгъдæуттæ æмæ уагахастыл, кæцытæ фыст æрцыдысты Геродоты "Истори" — йы. 

Кадджыты генезисы ирайнаг компонент кæй архайдта, уымæн æвдисæн сты эпосы иу къорд хъайтары номы. (Уæрхæг, Æхсар, Уырызмæг, Ацæмæз, Ацырухс, Уастырджи, Уацилла æмæ æнд.) Рагкавказаг компонентмæ хауынц эпосы иннæ хъайтарты нæмттæ (Хуыцау, Реком, Тæтæртупп, Таранджелоз, Мыкалгабыртæ, Æфсати, Сафа æмæ ин.). Нартзонджытæ — иртасджытæ нарты эпос дих кæнынц цалдæр сæйраг циклыл: Хуры, тæрккъæвдаты, тотемон æмæ этногонион.

Ирон мифологи тынг хъæздыг у, чырыстон дины размæйы системæйы иугонд чи ’рцыдис, ахæм равдыстытæй, фæлгонцтæй æмæ сюжеттæй. Муртакк хуыцæуттæй бирæтæ фæстæдæр райстой чырыстон хуыз.

*
Алæгатæ

**Алæгатæ** — нарт цы æртæ мыггагæй *Нарт* уыдис, уыдонæй иу.  Иннæ дыууæ мыггагæй — Æхсæртæггатæ æмæ Борæтæй — хъауджыдæр Алæгаты кой Нарты кадджыты тынг стæм у. 

Алæгаты мыггаг хъуыстгонд у йæ зондæй, адонæй никуы ничи архайы нарты тæлæт — *балцыты*. Алæгаты мыггагæй хъайтарты номимæ эпосмæ бацыдис æрмæст æвзонг Тотрадз, кæцыйæн йæ бон бацис лæгæй — лæгмæ тохы æппæты номдзыддæр нартæй иуы — Сосланы — састы бынаты ныууадзын. Нарты диссаджы Уацамонгæ дæр ис Алæгатæм. Хъуыстгонд нæртон куывдтæ дæр вæййынц адоны хæдзары.

Категори:Нарты кадджытæ
Борæтæ

**Борæтæ** — нарты æртæ мыггагæй иу, йæ сæйраг миниуæг уыдис хъæздыгдзинад: фосы стыр дзугтæ, æнæнымæц бæхты рæгъæуттæ; сæ хъæздыгдзинадæй æппæлгæйæ , арæх кодтой хъуыстгонд нæртон куывдтæ.

Ирон Нарты кадджыты Борæтæ сты Æхсæртæггаты цыфыддæр знæгтæ. 

Борæты мыггагæй зындгонд сты Бурæфæрныг — мыггаджы сæрæвæрæг — æмæ йæ авд фырты, кæцытæ сæ адзал ссардтой Батырадзы къухæй, йæ фыд Хæмыцы туг куы иста Батырадз, уæд.

Категори:Нарты кадджытæ
Хуыцауы дзуар

**Хуыцауы дзуар** — къайадыл аудæг æмæ сылгоймæгтæн цот кæныны хъомысдæттæг бардуаг. 

Хæхбæсты Иры ’хсæн кадджын уыдис. Раздæр, стæмæй фæстæмæ, алы хъæуы дæр Хуыцауы дзуары номыл уыдис сæрмагонд кувæндон. Алы аз дæр октябыры мæйы кæрон йæ кувæндæтты кодтой куывдтæ. Уыцы бон-иу афæдзы дæргъы сывæллон цы бинонтæн райгуырд, кæнæ-иу сæ чызджы моймæ чи радта, уыдон дзуары номыл æргæвстой уæрыкк кæнæ нæл фыс æмæ-иу дзуарæй куырдтой, цæмæй сын сæ сылгоймæгты æнæнизæй уадза, æмæ сæ бон бауа нæлгоймаг цот фæфылдæр кæнын. 

Хуыцауы дзуары бæрæгбон нымад уыдис хъæугуывдыл æмæ йæм, уыцы хъæубæстæй алидзæг адæмæй фæстæмæ, æцæгæлон адæм нæ уагътой.

Категори:Ирон мифологи
Аза-бæлас

**Аза-бæлас** — нарты кадджыты у алæмæттаг бæлас. Йæ сыфтæр та — æвдадзы хос. Зайы æрмæстдæр Мæрдты бæсты. Сосланæн авд уæйыджы хъомылгæнинаг — Ацырухсы ракурыны бадзырд уыдис Аза-бæласы сыфтæ схæссын, æмæ уый тыххæй бахъуыдис Мæрдты бæстæм балцы фæцæуын.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Зайæгойтæ нарты кадджыты
Зæдтæ æмæ дауджытæ

**Зæдтæ æмæ дауджытæ** — æппæты кæстæр уæларвон тыхтæ ирон мифологийы.

Нарты кадджытæ зæдты æмæ дауджыты æвдисынц зæххон цæрджыты хуызы. Нартмæ кæсынц знаджы цæстæй æмæ ’се хсæн цæуы æнæбанцайгæ тох. Сæ адзал ссарынц нарты адæмæй бирæты къухæй, уæлдай цагъд та сын кæны нарты Батырадз. Зæдтæ æмæ дауджытæ Батырадзы мæлæты, стæй та нартæн се ’гасы сæфты дæр чысыл аххосджын нæ уыдысты.

Категори:Ирон мифологи
Уæрхæг

**Уæрхæг** — Нарты кадджыты Æхсæртæггаты мыггаджы сæрæвæрæг, фаззон æфсымæртæ Æхсар æмæ Æхсæртæджы фыд, дондунейы паддзахы чызг Дзерассæ-рæсугъды мой, йæ фыртты мæлæты фæстæ дзы Нарт хынджылæг кодтой, хаста сын сæ фос. Цæмæй нартæй йæ мæст райса, уый тыххæй-иу сын сæ рæгъæуттæ аскъæрдта æмæ сæ аппæрста айнæджы сæрæй, калдта сæ денджызы. Йæ цоты цот Уырызмæг æмæ Хæмыцы райгуырды фæстæ иу цасдæр куы рацыд, уæд æй уыдон сæ мыггаджы мæсыджы æрцæрын кодтой æмæ йын йæ чындз Дзерассæйы ракуырдтой.

Категори:Нарты кадджытæ
Тотрадз

**Тотрадз**, **Тотырадз** дæр — Алæгаты мыггаджы иунæг хъайтар Нарты кадджыты, ахсы аккаг бынат нарты номдзыддæр хъæбатырты ’хсæн. Нырма бынтон æрыгон уæвгæйæ, Тотрадз нарты хъæзтыты фæуæлахиз сæ мыггаджы туджджын — фыдзнаг, æппæтæй номдзыддæр нарт — Сосланыл: æд бæх æй систа йæ арцы фындзыл æмæ йæ афтæмæй рахæсс-бахæсс фæкода бонсауизæрмæ. Лæгæй-лæгмæ тохы сæ дыккаг фембæлды рæстæг Сослан, Сатанайы (иннæ вариантты та йæ усы) амындæй фæпайдагæнгæйæ, чъылдымырдыгæй ныццавта æмæ амардта æрыгон Тотрадзы.

Категори:Нарты кадджытæ
Рæхыс

**Рæхыс** — къонайы рæхыс, фыдæлтыккон ирон хæдзары æнæмæнг чи хъуыдис æмæ уыдис, ахæм дзаума. Ирон адæмы зондахасты рæхыс иу кодта, бинонты иудзинадыл æмæ фарныл дзурæг чи уыд, уыцы æртдзæст — къонайы тыххæй цыдæриддæр æмбарынадæй уыдис, уыдон иууылдæр. Къонайы рæхыс (йæхицæн уыдис аудæг дзуар Сафа) æрмæст хæдзары дзаумайы функцийæ уæлдай ма ирон адæмы царды æххæст кодта ахсджиаг социалон функцитæ дæр, æмæ уыцы хъуыддаг уæлдай ирдæй зындис чындзæхсæвы æмæ æвгъæды фæткы, стæй туджджынты фидауын кæныны æгъдæутты.

*«Къона æмæ рæхыс,* — фыста Хетæгкаты Къоста, — *алы иронæн дæр сты æппæты зынаргъдæр æмæ кувынаккаг».*

Къонайы рæхыс адавын кæнæ йæ дуармæ раппарын нымад цыдис стыр æфхæрдыл æрмæст бæрæг бинонтæн нæ, фæлæ æгас мыггагæн дæр; ахæм хъуыддаг-иу туг расайдта.

Категори:Ирон æхсæнад
Медресе

[thumb|right|250px|[Медресе Шердор — Самарканды æртæ зындгонддæр медресейæ иу, арæзт æрцыдис 1619—1636 азты]]
**Медресе** ( — дзырдæй-дзырдмæ «ахуыргæнæндон») у скъолайы ном пысылмон бæстæты.

Медресеты ахуыр кæнынц араббаг æвзаг, Хъуыран æмæ йæ æмбарынгæнæнтæ, хадистæ, калам (динон ныхас), шариат, дины истори, стæй иуæй-иу æндæр иумæйаг ахуырады предметтæ.

Октябры революцийы агъоммæ Уæрæсейы дæр куыстой медресетæ, цæрджытæй сæ фылдæр пысылмон диныл хаст кæм уыдысты, уыцы регионты.

Категори:Ахуырад
Категори:Пысылмон дин
Ветлугæ

**Ветлугæ:**

* Ветлугæ — сахар Уæрæсейы.
* Ветлугæ — цæугæдон Уæрæсейы.