open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хур (ирон мифологи)

**Хур** кæнæ **Хурзæрин**, **Хурты Хурзæрин** — уæларвцæрæг дзуар ирон мифологийы. Ис ын бинонтæ, уыимæ цалдæр чызджы. Хуры хæларæй цæры иннæ уæларвцæрджытимæ æмæ иу цасдæр рæстæг-нартимæ дæр; нартæй иуæй-иутимæ хæстиуæг дæр кæны: йæ чызг Ацырухс — рæсугъд у разагъды нарт Сосланы бинойнаг. Хур Нарты Батырадзы тохы рæстæг уæларвцæрджытимæ, Хуыцауы амындмæ гæсгæ, фæстæгты фарс фæцис, æмæ, цы тæвд скодта, уымæй Батырадзы болат буар атадис. Хуры бадзырдмæ гæсгæ Балсæджы цалх амардта Сосланы — йæ чызджытæй иуы бафхæрæджы: чызджы фæндыд Сосланы бинойнаг суæвын, фæлæ Сослан разыйы дзуапп нæ радта.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Ирон мифологи
Сафа

**Сафа** — къонайы дзуар ирон мифологийы, къонайы рæхыс саразæг æмæ йæ бардуаг, йæ лæвар адæмæн — къонайы рæхыс нымад цæуы æппæты ахсджиагдæр æмæ уæлфæдзæхстдæр дзаумайыл. Нарты кадджыты Сафа у уæларвцæрæг. Нартимæ йын ис хæлар ахастдзинæдтæ, у Нарты Уырызмæджы фырт Хъырым-Солтаны хъомылгæнæг-аталыхъ.

Иуæй-иу кадджыты æвдыст цæуы Хуыцау — куырды хуызы, арæх æй хонынц «æрвон» Сафа. Йæ номимæ баст сты бинонты циклы æгъдæуттæй иу къорд, куыд «авдæнбæттæнтæ», чындзцæуæг чызджы «хæрзбон»-ы æгъдау йæ фыды уæзæгæн æмæ йæ йæ мойы къонаимæ базонгæ кæныны фæтк.

Сафайы номимæ æмæ къонайы рæхысæн йæхиимæ баст сты ирон цардыуаджы иуæй—иу туджджынты бафидауын кæныны æгъдау æмæ ард хæрыны фæтк. Сафайы номæй ард бахæрын нымад уыдис уæлфæдзæхст хъуыддагыл.

Категори:Нарты кадджытæ
Уæллаг Ацабет

**Уæллаг Ацабет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ацырухс

**Ацырухс** кæнæ **Уацырухс**,  — Хуры тæмæндзаст чызг, авд уæйыджы хъомылгæнинаг; номдзыд нарты Сосланы фæстаг, æртыккаг бинойнаг.

Сосланæн Ацырухсы ракурыны æнæмæнг баххæстгæнинаг бадзырдтæй иу уыдис авд уæйыджы домæн — Аза-бæласы сыфтæ схæссын, æмæ уый тыххæй Сосланы бахъуыдис Мæрдты бæстæм балцы фæцæуын.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Хъелы хох

**Хъелы хох** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны.

## Кæс ноджы
* Хъелы æфцæг
* Хъелы дон
* Хъелы цад

## Литературæ
* 
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том
 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Фидархох

**Фидархох** кæнæ **Фидары хох** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны.

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Уæллаг Къоз

**Уæллаг Къоз** кæнæ **Мидæггаг Къоз** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Зассетæ, Къалатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Къозы ком
Нывонд

**Нывонд** (фос) — снысан-иу æй кодтой кæнæ-иу æй сæрмагондæй балхæдтой бæлвырд бæрæгбонмæ (бинонты кæнæ æхсæны бæрæгбонмæ); кæд æмæ-иу æй æхсæны бæрæгбонмæ балхæдтой, уæд-иу æм зылдис бæрæгбоны фысым.

Категори:Ирон æхсæнад
Есетæ (хъæу)

**Есетæ** кæнæ **Есетыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Астæуккаг Ручъы хай.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гейтс, Билл

**Уильям Генри Гейтс III** (; , Сиэтл), фылдæр **Билл Гейтс** () кæй хонынц, у америкаг амалиуæгдар; компани «Майкрософты» сфæлдисджытæй иу (Пол Алленимæ). 2008-æм азы июньмæ уыд «Майкрософты» разамонæг, стæй ацыдис уыцы бынатæй, баззадис ма компанийы директорты советы. У хæрзаудæны Билл æмæ Мелиндæ Гейтсы фонды æмхицау, Cascade Investment-ы генералон директор.

1996-æм азæй 2007-æм азы онг, стæй ноджы 2009–2016 азты уыд дунейы тæккæ хъæздыг адæймаг журнал Forbes-мæ гæсгæ. 2020-æм азы кæронмæ йæ иумæйаг мулк уыд 119 миллиард доллæрæй фылдæр. 31 миллиардæй фылдæр бафыста хæрзаудæнмæ.

Гейтс райгуырдис Сиэтлы, корпоративон адвокаты бинонты ’хсæн. Ис ын дыууæ хойы. Ахуыр кодта Сиэтлы хуыздæр скъолайы — Лейксайды, 13-аздзыдæй ныффыста йæ фыццаг компьютерон программæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы амалиуæгдартæ
Категори:АИШ-ы миллиардертæ
28 октябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1936 — Роман Виктюк, театралон режиссёр.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Ботыхъæу

**Ботыхъæу** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хъесатæ æмæ Касатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Паддзахадон думæ

**Паддзахадон думæ**, вариант у *Паддзахадон тæрхондон* () — Уæрæсейы Федерацийы Федералон æмбырды дыууæ палатæтæй иу. Йæ барадон статус бæлвырд кæны Уæрæсейы Федерацийы Конституцийы фæндзæм сæр.

Паддзахадон думæйы ис 450 депутаты (УФ-йы Конституцийы 95-æм статья). Депутат суæвæн ис, 21 азы кæуыл сæххæст, уыцы Уæрæсейы Федерацийы граждантæм.

2007-æм азæй фæстæмæ Паддзахадон думæйы депутаттæ æвзæрст цæуынц пропорцион системæмæ гæсгæ (ома партиты номхыгъдтæм гæсгæ).

Паддзахадон думæмæ æвзæрстытæ уыдысты 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011 æмæ 2016-æм азы.

## Фракцитæ
7-æм æвзæрсты Паддзахадон думæйы уыдис цыппар фракцийы:

## Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон Думæмæ æвзæрстытæ (2011)

* Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон Думæмæ æвзæрстытæ (2011)

## Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон Думæмæ æвзæрстытæ (2007)

## Фиппаинæгтæ

*
Уацамонгæ

**Уацамонгæ** кæнæ **Ацамонгæ**, **Нартамонгæ**, **Амонгæ** — диссаджы къусы ном Нарты кадджыты.

Уацамонгæйы дарынц Алæгаты хæдзары, Нарты æмбисонды куывдтæ дæр адонмæ вæййынц, куывды сæйрагдæр æгъдæуттæй иумæ гæсгæ, хъуамæ Нарт радзырдтаиккой се сгуыхтдзинæдты тыххæй.

Уацамонгæйы фæлгонц нарты эпосы удгоймаджы сурæты уагыл арæзт у, нымад цæуы эпосы хицæнхуыз персонажыл. Ис æм нарты хъæбатырты лæджыхъæд рабæрæг кæныныны хъомыс. Стыр сгуыхтдзтнæдтæ равдисæг нарты хъæбатыртæй-иу йæ лæгдзинады тыххæй куывды бон раст чи радзырдтаид, уымæн-иу йæ былтæм æмбисонды Уацамонгæ йæхæдæг йæхи систа.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Уацамонгæ | Мидис

Категори:Нарты кадджытæ
Бурæфæрныг

**Бурæфæрныг** кæнæ **Борæфæрныг** — Нарты мыггæгтæй иуы — Борæты — мыггаджы сæрæвæрæг. 

Борæфæрныг æмæ йæ авд фырты ирон Нарты кадджыты сты Æхсæртæггаты цыфыддæр знæгтæ, сæ мæлæт ссардтой Батырадзы къухæй, йæ фыды туг æгъатырæй куы иста, уæд.

Категори:Нарты кадджытæ
Куырдалæгон

**Куырдалæгон** — уæларвон куырд, куырдты бардуаг ирон мифологийы. Аразы згъæртæ, хотыхтæ æмæ æндæр хæстон дзаума; цалцæг кæны тохы чи фæхъæн ис, уыцы Нарты сæры кæхцытæ; сæ бæхтæн сын садзы цæфхæдтæ. 

Куырдалæгон йæ уæларвон куырдадзы бахсыста нарты Сослан æмæ Батырадзы. Сарæзта нартæн гутон. Нартимæ цæры  хæларæй: уæларвы йæм бирæ рæстæджы дæргъы уазæгуаты вæййынц номдзыд нарт. Куырдалæгон йæхæдæг дæр у зынаргъ уазæг нарты куывдты. Афтæ нымадтой, зæгъгæ, æхсæны куывдтæ æмæ хистытæй хъæубæсты куырдтæн хай чи нæ бакæна, кæнæ хъæугуывдты Куырдалæгоны номыл æмæ хъæубæсты куырдты цæрæнбоны тыххæй сидт чи нæ рауадза, ууыл Куырдалæгон йæ маст акаолдзæн. 

Æввахс хъæуты цæрæг куырдтæ алы аз дæр Куырдалæгоны номыл æргæвстой фыс æмæ дзы куырдтой æнтыстдзинад сæ куысты, сæ хъуыддæгты.

Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Ирон мифологи
Леонардо да Винчи

**Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи** (,  — ) уыд номдзыд италиаг нывгæнæг, скульптор, архитектор) æмæ ахуыргонд (анатом, æрдзиртасæг), æрымысæг, фыссæг. Уыд разагъддæр Сæндидзæн дуджы бæрнлæгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Италийы нывгæнджытæ
Категори:Тосканæйы чи райгуырдис, уыдон
Туаггуыр

**Туаггуыр** (*Oxygenium* — **O**) у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы æстæм бынат.

## Этимологи
Францагау донгуыр у *oxygène* ( — «туаг»  æмæ γενναω — «скæнæг»).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Химион элементтæ
Категори:Газтæ
Категори:Æнæзгъæртæ
Усама бен Ладен

**Усама бен Мухаммад бен Авад бен Ладен** (; ʾUsāmah bin Muḥammad bin ʿAwaḍ bin Lādin, 10 мартъийы 1957, Эр-Рияд, Сауды Арабб — 2 майы 2011, Абботтабад, Пакистан) уыд террорист, террористон организаци «Аль-Каидæйы» лидер.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Террористтæ
Категори:Эр-Рияды чи райгуырдис, уыдон
Категори:1957-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:2011-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Пакистаны чи амардис, уыдон
Нартæ

**Нартæ** кæнæ **нарт** — ирон æмæ æндæр кавказаг адæмтæй бирæты эпикон кадджыты хъайтартæ. Нарты фæлгонцты зынынц мифологион персонажты æууæлтæ, ирон адæм Нарты сæ фыдæлтæ хонынц, бæрæг хуызы сын абарæн ис фыццаг адæймæгты мифологион знæмимæ. 

Нарты кадджыты Нарты æхсæнады ис æртæ мыггаджы Алæгатæ, Æхсæртæггатæ æмæ Борæтæ. Алы мыггагмæ дæр дзы ис, иннæтæй йæ чи хицæн кæны, ахæм миниуджытæ: фыццæгтæ хицæн кæнынц сæ куырыхон зондæй, Нарты Уацамонгæ дæр уыдоны у; дыккæгтæ — лæгдзинадæй; адон сты, эпосы сæйрагдæр хъайтартæ кæмæй рацыдысты, уыцы мыггаг; æртыккæгтæ — æнæнымæц фосы дзугтæй æмæ бæхрæгъæуттæй. Нарты мыггæгты ахастдзинæдтæ ирон эпосы сты ныхмæдзыд. Нарт иумæ цæуынц стæрты, иумæ бадынц иннæбонæй-иннæбонмæйы куывдты, кæрæдзиимæ бахæстæг кæнынц, фæлæ эпосы кæрæй-кæронмæ бæрæг дары æнæмынæггæнгæ хæрамдзинады мотив Æхсæртæггатæ æмæ Борæты æхсæн (Батырадз амардта Борæты мыггаджы хистæр Борæфæрныджы æмæ йын ныццагъта йæ авд фырты), Æхсæртæггатæ æмæ Алæгаты æхсæн (Сослан мæнгардæй амардта, хъаруйæ æгас нартмæ æмбал кæмæн нæ уыд, уыцы æрыгон Тотырадзы — Алæгаты мыггаджы иунæг хъайтары). 

Вазыгджын сты Нарты мыггæгты ахастдзинæдтæ æрмæст кæрæдзиимæ нæ, фæлæ уæларвцæрджытæ æмæ эпосы иннæ дзуæрттæ æмæ дауджытимæ дæр. Нартæй иуæй-иутæ æввахс хæстæг æййафынц уæларвцæрджытимæ æмæ æндæр дзуæрттимæ. Зæгъæм, Дзерассæ у Донбеттыры чызг. Сатана — Уастырджийы чызг, Сослан иуæй-иу варианттæм гæсгæ у Уастырджийы фырт, фаззон æфсымæртæ Уырызмæг æмæ Хæмыц сты Донбеттыры хæрæфырттæ, Уырызмæджы фырты хъомыл кæнынц уæларвцæрджытæ — Сафа æмæ Фæлвæра; Куырдалæгон йæ æрвон куырдадзы бахсыста Сослан æмæ Батырадзы, Хуры чызг Ацырухс у Сосланы бинойнаг. 

Нартæ уæларвцæрджытæм арæх вæййынц уазæгуаты. Уæларвцæрджытæ та арæх фæбадынц æмæ фæминас кæнынц Нартæн се ‘рдхæрæны куывдты. Фæлæ уæддæр ахæм ахастдзинæдтæ Нарты, уæлдайдæр та Батырадзы, нæ хъыг дарынц уæларвцæрджытимæ тох кæнын æмæ сæ къордгай цæгъдын (иу хатт, цуанæй æрцæйцæугæйæ, Батырадз амардта Авд Уастырджийы, авд Уациллайы æмæ а.д.)

Сæхи Хуыцауы æмбар банымайгæйæ, Нарт Хуыцауы сæхимæ схæрам кодтой. Хуыцау сæ карзæй бадомдта, цæмæй сæ хъысмæт сæхæдæг равзарой. Нарт æнусты царды бæсты равзæрста æнусты кад. 

«Нарт у диссаджы легендарон дунейы фæлгонц; ахæм хъомысджын æргомдзинад æмæ йæ пластикон тыхæй сфæлдыстæуыд, æмæ нын у зынаргъ æмæ æнцонæмбарæн, стыр кады аккагыл нымайæм йе сфæлдисæг адæмы поэтикон курдиат» (Абайты Васо.)

Категори:Нарты кадджытæ
Дзанайты Иван

**Дзанайты Уасилы фырт Иван** (**Нигер**) райгуырдис 1896-æм азы, ноябры 2-æм бон Туалгомы Сындзысæр, зæгъгæ, чысыл хæххон хъæуы. «Мæхицæн амал не ’рцыд, фæлæ мæ фыртæн куырмæй ныууадзæн нал ис, — скарста Уасил, — фæлтау дыууæйы бæсты дæр кусдзынæн». Лæппуйыл 8 азы куы рацыд, уæд æй радтой Нары приходы скъоламæ. Æвзыгъд æмæ зæрдæргъæвд саби фыццаг бонтæй фæстæмæ дзæбæх ахуыр кæнын райдыдта.

Дзанайты Иван йæ сабибонтæ арвыста хæхбæсты. Хæххон æвадат царды нывтæ: хæххон æрдзы романтикон карз хуыз, йæ зæйтæ æмæ йæ сахатæ, дурджын хуымтæ æмæ бæрзонд хизæн фæзтæ, нарæг фыд фæндæгтæ, хæххон ныхас йæ цин æмæ йæ сагъæстимæ — адон арф бынат æрцахстой йæ сабийы зæрдæйы æмæ дзы нал рахызтысты, суанг йæ лæджы кармæ куы бацыд, зынгæ поэт куы ссис, уыцы бонтæм дæр.

Нары скъолайы фæстæ 1909 азы Иван ахуыр кæнын райдыдта Дзæуджыхъæуы дины скъолайы 1-æм къласы.

Скъола каст фæцис 1913 азы æмæ уыцы аз бацыдис Æрыдоны семинармæ.

Æрыдоны семинары сæвзæрдис ирон литературон къорд. Уыцы къорд уагъта къухфыст литературон журнал «Фидиуæг». Дзанайты Иван уыцы журналы фыста радзырдтæ, æмдзæвгæтæ æмæ статьятæ. Журнал сусæгæй уагъд цыдис, æмæ уацмысты бын фыстой сусæг нæмттæ — псевдонимтæ. Иванæн уыдис цалдæр сусæг номы: Ололи, Сау лæппу, Нигер. Уыдонæй иу — Нигер — фæстагмæ сси йе ’цæг ном.

Семинары Иван сахуыр кодта грекъаг, латинаг æмæ немыцаг æвзæгтæ.

1917 азы Нигер бацыдис Саратовы университеты историон-филологон хайадмæ, фæлæ дзы ахуыр кодта æрмæст афæдз — мидхæст ын йæ ахуыр фæкъуылымпы кодта.

Нигер сфæлдыстадон куыст кæнын райдыдта 1914 азы. Уыцы рæстæджы Ирыстоны стыхджын сты капиталистон ахастдзинæдтæ, хъæуты цæрджытæ цæхгæр фæдихтæ сты мæгуыртæ æмæ хъæздгуытыл, се ’хсæн тыхджын кодта кълассон тох.

Октябры революцийы агъоммæ æмдзæвгæты Нигер æвдыста хæххон царды нывтæ, мæгуыр адæмы æвадат уавæртæ, сæ фæндтæ æмæ сæ бæллицтæ. Фæнды йæ, сæ цард куы фæхуыздæр уаид, истæмæй сын æххуыс куы уаид. 1917 азмæ дæр бынтон нæма сбæрæг Нигеры тохы нысан, йæ фидæны фæндæгтæ йæ цæстытыл нæма уадысты, йæ зæрдыл-иу фæзынди дызæрдыгдзинæдтæ. Фæлæ революцийы уылæнтæ куыд тыхджындæр кодтой, афтæ Нигеры сфæлдыстады дæр тыхджындæр кодтой сæрибары мотивтæ. Февралы революцийы рæстæджы «Размæ!», зæгъгæ, йæ иу æмдæвгæйы поэт сиды мæгуыр хæххон адæммæ. Цин кæнгæйæ сæмбæлдис Иван 1917 азы революцийы уылæнтыл.

Нигер фыста лирикон æмдæвгæтæ æмæ эпикон поэмæтæ. Уыцы жанртæ ирон поэзийы Нигеры агъоммæ дæр уыдысты, фæлæ сæ Нигер бæрæг фæхъæздыгдæр кодта, бахаста сæм ног идейон мидис, ног поэтикон формæтæ. «Хидыл», «Нæ тæрсын æз!», «Фæстаг хъæбыс», «У фадат аразæг» æмæ æндæр ахæм æмдæвгæтæ ирон лирикæйы ног сты сæ арф философон хъуыдымæ гæсгæ æмæ, поэт йæ хъуыдытæ раст равдисынæн цы ног формæтæ ссардта, уымæ гæсгæ дæр.

Нигер ирон поэзимæ бахаста ног фæлгонцтæ, ног хъуыдытæ, ног темæтæ æмæ поэтикон ног формæтæ. Уыдон дзурæг сты, Нигеры поэзи ирон литературæйы историйы стыр бынат кæй ахсы, ууыл.

Дзанайты Иваны ном хæссы Дзæуджыхъæуы сæйрагдæр уынгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Иван
Категори:Сындзысæры чи райгуырдис, уыдон
Фарн

**Фарн**,  — царды цыдæриддæр хорзæй ис (сабырдзинад, бæркад, амонд), уыдон иумæ иронау ацы ном хæссынц. Æппæт хорзæхты гуырæныл та ирон адæмы фыдæлтæ нымадтой "арв-хур".

Категори:Ирон æхсæнад
Кæфхъуындар

**Кæфхъуындар** () у иуæй-иу мифологион уæвджыты иумæйаг ном.

## [[Ирон мифологи]]
Кæфхъуындар у ирон аргъæутты персонаж, æвирхъау æрдæгкалмхуыз цæрæгой. Кæфхъуындар хъахъхъæны дæттæ æмæ цадты, у се ’лдар. Адæмы донмæ уадзы æрмæстдæр уæд, æмæ йын æрвылаз бæрæг рæстæджы нывондæн куы дæдтой æрыгон рæсугъд чызг кæнæ рæсугъд лæппу, уæдмæ фæзыны аргъауы хъайтар, лæгæй-лæгмæ тохы амары Кæфхъуындары æмæ адæмы фервæзын кæны уæззау хъалонæй.

## Кæс ноджы
* Гуыдырты ком
* Залиаг калм
* Руймон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæфхъуындартæ
Категори:Ирон мифологи
Пифагор

**Пифагор Самосаг** (, ; 570—490 нæ эрæйы агъоммæ) уыд рагон грекъаг философ æмæ математик, пифагореизмы сфæлдисæг. Геродот йæ хуыдта «зынггонддæр эллинаг зонынджын».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рагон Гречъы философтæ
Лукашенко, Александр Григорийы фырт

**Лукашенко Григорийы фырт Александр** (; ; райгуырдис 1954-æм азы 30 августы, Копысь, Витебсчы облæст, БССР) у белоруссаг политик, Белоруссийы президент (1994-æм азæй), Белоруссийы Хотыхджын Тыхты Сæйраг къамандыгæнæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Белоруссийы политиктæ
Категори:Белоруссийы президенттæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Витебсчы облæсты чи райгуырдис, уыдон
Фрейд, Зигмунд

**Зигмунд Фрейд** (, æххæст ном **Сигизмунд Шломо Фрейд** (; 1856-æм азы 6 майы, Фрайберг, Австри-Венгри, нырыккон Пршибор, Чехи — 1939-æм азы 23 сентябры, Лондон) уыд австриаг психолог, психиатр æмæ невролог, психоанализы бындурæвæрæг.

Фрейд цардис Австрийы. Аншлюс (Герман æмæ Австрийы баиугæнд) куы æрцыдис, Фрейды бинонтæм æрбацыдысты гестапойæгтæ. Венæ нал уыдис æдас бынат дзуттаг бинонтæн, æмæ уыдон ралыгъдысты Англисмæ 1938-æм азы. Лондоны Фрейд бирæ тухитæ кодта къуыдилыйæ, æмæ та 1939-æм азы уый фæкуырдта йе ’мбал Макс Шуры, цæмæй ын радтаид морфины егъау дозæ — уæды рæстæг эвтаназийы идейæ популярон уыдис — æмæ уымæй 83-аздзыд Фрейд амардис 1939-æм азы 23 сентябры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы психологтæ
Лобачевский, Николай Иваны фырт

**Николай Иваны фырт Лобаче́вский** (райгуырдис 1792-æм азы Дæллаг Новгороды — амардис 1856-æм азы Хъазаны) уыд уырыссаг математик, адæмон рухсады архайæг. Разагъды англисаг математик Уильям Клиффорд йæ хуыдта «геометрийы Коперник».

Лобачевский канд разагъды ахуыргонд нæ уыдис, фæлæ ма уыд ахуырады æнтыстджын администратор. 40 азы дæргъы амыдта Хъазаны университеты, уыдонæй 19 азы дæргъы уыдис уыцы ахуырдоны ректор. Лобачевскийы фæрцы университет сси Уæрæсейы хуыздæр ахуырдæттæй иу.

1836-æм азы университет бабæрæг кодта император Николай I, алцыдæр йæ зæрдæмæ фæцыдис — æмæ та ректорæн радта Сыгъдæг Аннæйы орден, йæ нысаниуæгмæ гæсгæ Лобачевскийы бон баци уæзданад райсын.

## Кæс ма
* Лобачевскийы геометри

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 
* 

Категори:Уæрæсейы математиктæ
Категори:Дæллаг Новгороды чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хъазаны чи амардис, уыдон
Джизи

**Джизи** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Ис Джизигомы.

1914-æм азы Джизийы цардысты 167 адæймаджы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Битартæ, Богъатæ, Джимитæ, Кцойтæ, Созанатæ, Тæтæратæ, Хъариатæ, Хуыриатæ, Цоколатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Джизидон

**Джизидон** (*[[Джизи]]* + *дон*) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Цъæззиу (хъæу)

**Цъæззиу** кæнæ **Цъазиу** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Цхауатъ

**Цхауатъ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Туран (бæстæ)

thumb|300px|Иран æмæ Туран
**Туран** (, , ) у историон бæстæ Иранæй цæгат-скæсæнырдæм, Сырдарьяйы фæле. Уым цардысты ирайнаг цæугæцардгæнæг знæмтæ, сæ иугонд ном сын уыдис **тура**.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Азийы истори
Категори:Хъазахстаны истори
Обама, Барак

**Бара́к Хуссе́йн Оба́ма II** ( ; , Гонолулу, Гавайи, АИШ) — Америкайы Иугонд Штатты 44-æм президент, Сабырдзинады Нобелы премийы лауреат (2009-æм аз). АИШ-ы фыццаг афро-америкæйаг президент.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы президенттæ
Категори:Сабырдзинады Нобелы премийы лауреаттæ
Категори:Гонолулуйы чи райгуырдис, уыдон
Пехлевиаг æвзаг

**Пехлевиаг æвзаг** (пехлеви, астæуккаг персайнаг æвзаг) у ирайнаг æвзæгты хуссар-ныгуылæн къорды мард æвзаг. У рагон персайнаг æвзаджы фæдон æмæ нырыккон персайнаг æвзаджы развæдгæнæг. Сасанидты империйы пехлевиаг æвзаг æппæт имерийыл ахæлиу. VII æнусы фæстæ, Иран араббæгтæ куы байстой, уыцы рæстæгæй пехлевиаг æвзаг хъахъхъæдтой зороастризмы æхсæнæдтæ Иран æмæ Индийы.

Пехлевиагау фыссынæн пайда кодтой дыууæ фыссынадæй, сæ дыууæ дæр арамейаг графикæйыл арæзт:
* пехлевиаг фыссынад — æд идеограммæтæ, лигатурæтæ æмæ историон орфографи;
* манихейаг фыссынад — фонетикон æгъдæуттæм гæсгæ.

Пехлевиаг æвзаджы рагондæр ссардтытæ сты Парсы хицауиуæггæнджыты згъæрæхцайыл фыстытæ (нæ эрæйы агъоммæ II æнус).

## Литературæ
* Молчанова Е. К. Основные вопросы синтаксиса среднеперсидского языка (книжного пехлеви): Автореф. дис. на канд. филол. наук. М., 1966.
* Расторгуева В. С. Сравнительно-историческая грамматика западноиранских языков. Фонология. М., 1990.
* Расторгуева В. С. Среднеперсидский язык. М., 1966.
* Расторгуева В. С., Молчанова Е. К. Среднеперсидский язык // Основы иранского языкознания. Среднеиранские языки. М., 1981.

Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Пехлеви (нысаниуджытæ)

**Пехлеви**:
* Пехлеви — Ираны сахты династи.
* Пехлеви (пехлевиаг æвзаг) (астæузаманы персайнаг æвзаг) — ирайнаг къорды æвзæгтæй иу.
* Пехлеви — Ираны сахар Энзелийы ном 1925-æм азæй 1980-æм азы онг.
* Пехлеви — ирайнаг згъæрæхца, кодтой йæ 1927-æм азæй.
Даллас

**Даллас** () у стыр сахар АИШ-ы хуссары, Техасы. Цæрынц дзы 1,3 млн адæймаджы (2020).

## Фиппаинæгтæ

*
22 июны

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1853 — Лондоны скуыста, Герцен йæ бындур кæмæн сæвæрдта, уыцы «Хибар уырыссаг типографи».
* 1941 — райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст: фашистон æфсад балæбурдтой Советон Цæдисмæ.
* 1973 — Иугонд Нациты Организацимæ бацыдысты Германы Федеративон Республикæ æмæ Германы Демократон Республикæ.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1527 — Никколо Макиавелли (р.&nbsp;1469), италиаг паддзахадон архайæг æмæ хъуыдыгæнæг.
* 1925 — Феликс Клейн (р.&nbsp;1849), немыцаг математик.
* 2003 — Василь Быков, белоруссаг фыссæг (р.&nbsp;1924).

Категори:Бонтæ
Бенетице

**Бенетице** () у чысыл хъæу Чехийы, сахар Светла-над-Сазавоумæ хæстæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Высочинæйы цæрæнрæттæ
Æлхасентæ

**Æлхасентæ** у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Дзауы районы.

## Литературæ
* 
 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Тагор, Рабиндранат

**Рабиндранат Тагор** (, *Робиндронатх Тхакур*; 1861-æм азы 7 майы&nbsp;— 1941-æм азы 7 августы) — бенгайлаг фыссæг æмæ поэт, Европæйы æдде цæрджытæй фыццаг Нобелы премийы лауреат, у зындгонддæр бенгайлæгтæй иу.

Тагоры æмдзæвгæтæ систы Инди æмæ Бангладешы гимнтæ.

## Æддаг æрмæг
* Рабиндранат Тагоры иуæй-иу æмдзæвгæтæ ирон æвзагмæ тæлмацгондæй

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индийы фысджытæ
Категори:Индийы поэттæ
Категори:Индийы композитортæ
Категори:Индийы нывгæнджытæ
Категори:Калькуттæйы чи райгуырдис, уыдон
Катайнен, Юрки

**Юрки Тапани Катайнен** (, , Сиилинъярви, провинци Цæгат Саво, Финлянди) — Финляндийы премьер-министр (æвзæрст æрцыдис 2011 азы 22 июны), Кокоомусы партийы сæргълæууæг, парламенты депутат 1999-æм азæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Финляндийы министртæ
Категори:Финляндийы премьер-министртæ
Категори:Финляндийы политиктæ
Категори:Финляндийы чи райгуырдис, уыдон
Лохоныхох

**Лохоныхох** кæнæ **Лохтыфцæг** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Рибис

**Рибис** кæнæ **Рибисы хох** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Æрбынат кодта Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дарчиты Дауыт

**Дарчиты Габрелы фырт Дауыт** (1911-æм азы 29 майы, Алагир — 1989-æм аз) — зындгонд ирон поэт.

Райгуырдис 1911-æм азы Алагиры. Хъæууон скъола каст фæуыны фæстæ дарддæр ахуыр кодта Костромайы рабфачы, уый фæстæ — Мæскуыйы Скæсæны кусджытæ хъомыл кæныны Академийы. 1936-39 азты Дарчийы-фырт куыста журнал «Фидиуæджы» бæрнон редакторæй Цхинвалы.

Хæсты рæстæг тох кодта партизанты къорды Смоленскмæ ’ввахс. 

Демобилизацийы фæстæ куыста Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны, стæй газет «Рæстдзинад»-ы.

1958-æм азы Дарчийы-фырт каст фæци Уæлдæр литературон курсытæ Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы цур.

## Фиппаинæгтæ

Дауыт
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:«Мах дуджы» редактортæ
Категори:«Фидиуæджы» редактортæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Иван Тызмæг

[thumb|Иван Тызмæг ([Паддзахы титулярникæй минитатюрæ)]]
**Иоанн IV Василийы фырт** (фæсном **Иван Тызмæг**; 1530-æм азы 25 августы,  Коломенское — 1584-æм азы 18 мартъийы, Мæскуы) — Мæскуыйы æмæ æгас Уырысы (Русы) стыр кънйаз (1533-æм азæй), фыццаг æгас Уырысы паддзах (1547-æм азæй).

Категори:Уæрæсейы хицауиуæггæнджытæ
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Категори:Мæскуыйы стыр кънйæзтæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ
Линкольн, Авраам

**Авраам Линкольн** (, 1809-æм азы 12 февралы — 1865-æм азы 15 апрелы) уыдис америкаг политик, АИШ-ы 16-æм президент (1861—1865), фыццаг президент Республикон партийæ, америкаг цагъарты сæрибаргæнæг, америкаг адæмы националон герой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:XIX æнусы политиктæ
Категори:АИШ-ы политиктæ
Категори:АИШ-ы президенттæ
Категори:Кентуккийы чи райгуырдис, уыдон
Дисней, Уолт

**Уолтер Элайас «Уолт» Дисней** (, ,  — ) уыд америкæйаг нывгæнæг-мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист æмæ продюсер, компани «Walt Disney Productions»-ы бындурæвæрæг.

У фыццаг зæлон, фыццаг музыкалон æмæ фыццаг æххæстметражон мультфильмтæ скæнæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы режиссёртæ
Категори:Чикагойы чи райгуырдис, уыдон
Линкольн

**Ли́нкольн** ():

* **[[Линкольн, Авраам]]** (1809—1865) — АИШ-ы 16-æм президент (1861—1865).

## Топонимтæ
* Линкольн — Англисы сахар.
* Линкольн — Арканзасы сахар.
* Линкольн — Иллинойсы сахар.
* Линкольн — Небраскæйы сахар.
* Линкольн — Род-Айленды сахар.
* Линкольн — Аргентинæйы сахар.
* Линкольн — Ног Зеландийы сахар.
Горбачёв, Михаил Сергейы фырт

**Михаил Сергейы фырт Горбачёв** (1931-æм азы 2 мартъийы, Привольное, Цæгат Кавказы край, УСФСР, ССРЦ — 2022-æм азы 30 августы, Мæскуы, Уæрæсе) у советон политикон æмæ æхсæнадон архайæг, Советон Цæдисы фыццаг æмæ иунæг президент, СЦКП-ы лидер (1985-1991).

## Кæс
* Перестройкæ

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Советон Цæдисы политиктæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Стъараполы крайы чи райгуырдис, уыдон
Белинский, Виссарион Григорийы фырт

**Виссарион Григорийы фырт Белинский** (1811-æм азы 30 майы (11 июны), фидар Свеаборг, Финляндийы Стыр кънйазад — 1848-æм азы 26 майы (7 июны), Бетъырбух) — уырыссаг фыссæг, литературон критик, публицист, философ.

## Æддаг æрмæг
* Белинскийы иуæй-иу зындгонд фразæтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Уæрæсейы философтæ
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Кадæг

**Кадæг**,  — фæндыры цагъдимæ кæй зарынц æмæ хицæн мелоди кæмæн ис, ахæм эпикон зарæг, таурæгъ.  

Ирон адæмон сфæлдыстады кадджытæм хауынц æрмæстдæр Нарты æмæ Даредзанты таурæгътæ, стæй цалдæр героикон зарæджы (историон æмæ легендарон хъайтарты зарджытæ кадджытыл нымад нæ цæуынц æмæ сæ фæзарынц æнæ музыкалон фæсдзыд).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Адæмон сфæлдыстад
Нарты ныхас

**"Нарты ныхас"** ирон эпосимæ баст материалон культурæйы цыртдзæвæн; ис Лæцы хъæуы, Куырттаты комы. "Нарты ныхас" у чысыл фæзуат, къæлæтджын бандæтты æнгæс енъау дуртимæ, фыдæлты таурæгътæм гæсгæ сыл бадтысты нарты эпосы хъайтартæ- Уырызмæг, Сослан, Батырадз æмæ æндæртæ.

Категори:Ирон мифологи
Мебруне

**Мебруне** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нартан

**Нарта́н** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Къуернет

**Къуернет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Сыхтæ
* Дзабиты (Жабиты) хъæу
* Кошты хъæу
* Марданты хъæу кæнæ Бететы хъæу
* Чилæхсатæ кæнæ Чилæхсаты хъæу

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хаханты Дудар

**Хаханты Соломоны фырт Дудар** (1921-æм азы 4 июлы, Цхинвал — 1995-æм азы 26 декабры), зындгонд ирон композитор æмæ æхсæнадон архайæг, Цæгат Ирыстоны, Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны аивæдты сгуыхт архайæг.

Цхинвалы музыкалон скъола каст фæцис, стæй 1940-æм азы бацыд Тбилисы консерваторимæ профессор О. Ледникы скърипкæйы къласмæ. Фæлæ дыууæ азы фæстæ йæ низы аххосæй фæстæмæ æрбаздæхтис Цхинвалмæ. Куыста Хуссар Ирыстоны драмон театры музыкалон хайады сæргълæууæгæй. Фыста спектакльтæн музыкæ.

Xаханты Дударæн йæ фыццаг композиторон куыст уыди, Брытъиаты Елбыздыхъойы трагеди «Амран» музыкалон æгъдауæй кæй сфæлгонц кодта, уый. Уый фæстæ арæхæй-арæхдæр фыссын райдыдта спектакльтæн музыкалон уацмыстæ.

Фæстæдæр йе ’нæниздзинад куы фæфидардæр, уæд та ногæй ахуыр кæнынмæ бацыд Тбилисы консерваторимæ И. Тускияйы композицийы къласмæ. Каст æй фæцис æнтыстджынæй. Фæстæдæр æй æрбахуыдтой Дзæуджыхъæумæ æмæ йæ снысан кодтой Цæгат Ирыстоны зарджыты æмæ кæфтыты ансамблы разамонæгæй. Уыцы рæстæг ныффыста зындгонд поэт Дзугаты Георгийы æмдзæвгæтæм гæсгæ зарджытæ «Салам Украинæйæн», «Чызгайæн», бакуыста адæмон зарджытæ «Дади» æмæ «Фыййауы зарæг»-ыл.

Дудар дарддæр куыста йæ музыкалон ахуырад бæрзонддæр кæныныл. Æнтыстджынæй каст фæцис Тбилисы консерваторийы аспирантурæ. Ам ахуыр кæнгæйæ ныффыста Дзугаты Георгийы ныхæстæм гæсгæ оратори «Адæмы зарæггæнæг» Хетæгкаты Къостайы райгуырды сæдæ азы бонмæ æмæ æндæр музыкалон уацмыстæ.

Хаханты Дударыл азтæ куыд цыд, афтæ рæзыдысты йæ сфæлдыстадон æнтыстдзинæдтæ дæр. Йæ уацмыстæн ын стыр аргъ кодтой аивадуарзаг дзыллæтæ. Адæмы зæрдæтæм уæрæх фæндаг ссардтой, цы дæс симфонийы, оперæтæ «Ханты цагъд», «Æртытæ хæхты», «Кавказаг горлинка», фыццаг ирон балеттæ «Ацæмæз æмæ Агуындæ», «Хетæг» (ам Чабæханы фæлгонц зæрдæмæдзæугæ сарæзта ССР Цæдисы адæмон артисткæ Адырхаты Светланæ), опереттæтæ, увертюрæтæ, инструменталон концерттæ, музыкæ драмон спектакльтæ æмæ кинонывтæн («Бега», «Иликъо», «Сидзæргæс», «Мастисджытæ», «Хæххон чызг», «Фыдæлты намыс», «Адæмы номæй», «Осетиснкая легенда», «Кафт») цы бирæ æндæр зарджытæ ныффыста, уыдон.

Хаханты Дудары уацмыстæ азæлыдысты канд Ирыстоны нæ, фæлæ ма Советон Цæдисы бирæ горæтты, крайты æмæ облæстыты. Дудары фыст музыкалон уацмысты тыххæй бирæ зæрдæмæхъаргæ ныхæстæ загътой æмæ йын хорз сфæлдыстадон ахастдзинæдтæ уыд номдзыд композитортæ В. Мураделиимæ, А. Новиковимæ, Т. Хренниковимæ, А. Хачатурянимæ, К. Караевимæ, Д. Шостакович æмæ иннæ хъуыстгонд композитортимæ.

## Æддаг æрмæг
* Аивады базыртыл. Композитор Хаханты Дудары райгуырдыл сæххæст 90 азы
* Ossetians.com: Хаханов Дудар 

## Фиппаинæгтæ

Категори:РЦИ — Аланийы аивæдты сгуыхт архайджытæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Дудар
Категори:Уæрæсейы композитортæ
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Хъуыриа

**Хъуыриа** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуымысæртæ

**Хуымысæртæ** (, ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цхуырбатæ, Сиукъатæ, Икъатæ, Къадзтæ, Тедетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Елизаветæ II

**Елизаветæ II**, ** Елизаветæ Александрæ Мария Виндзор** (*HM Queen Elizabeth II*, *Elizabeth Alexandra Mary Windsor*; райгуырдис 1926-æм азы 21 апрелы Лондоны — амардис 2022-æм азы 8 сентябры Балморалы гæнахы, Шотландийы) — Стыр Британи æмæ Цæгат Ирландийы Иугонд Паддзахады ус-къарол (1953-æм азы 2 июнæй); уый у Нациты Æмбалады ус-къарол дæр. Англисы аргъуаны сæрдар, Британийы хотыхджын тыхты бæрзонддæр сæйрагкъамандыгæнæг, булкъон. Виндзоры династийæ у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр Британийы къаролтæ
Категори:Лондоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Виндзоры династи
Цъæриттæ (хъæу)

**Цъæриттæ** кæнæ **Цъæрит**, **Кæлмджын хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.

Цардысты дзы Цъæриттæ, Гаглойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мардантæ (хъæу)

**Мардантæ** кæнæ **Нæзыджын** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Кæс ноджы
* Марданты рагъ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цыхт

thumb|Камамберы цыхт
**Цыхт** у æхсырæй конд хæринаг. Ис дзы бирæ ахсджиаг витаминтæ — A, D, E, B1, B2, B12, PP, C — æмæ минералон буаргъæдтæ.

Ирон адæмæн цыхт ахсын у сæ рагондæр куыстытæй иу.  Кæс ирон цыхт.

«Сывæллоны» æвзагыл — **дзыкки**.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Хæринаг
Монастъер (Цхинвалы район)

**Монастъер** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гаглойтæ, Кортиатæ, Хуыгатæ, Джиотæ, Хъæцмæзтæ, Саулохтæ, Хъотайтæ, Жажитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъулон хъил

**Хъулон хъил** — раздæр æрдхорд æмгæртты фæтк æххæстгæнгæйæ кæмæй пайда кодтой, ахæм кульон предмет. Уыдис даргъ хъил, сфæлындыдтой-иу æй алыхуызон хъуымацы гæппæлтæй (æппæты фылдæр æртæ хуызы); уый уыдис тырысайы хицæн хуыз æмæ нысан кодта, йæ быны-иу чи æрбамбырд ис, уыдоны иудзинад. Хъулон хъилы бын-иу сæ хæцæнгæрзтæ æрæвæрдтой, æрдхорд æмгæртты фæтк кæй тыххæй æххæстгонд цыдис, уыцы лæппу фæсивæд; хъилмæ къухæй æндзæвгæйæ-иу ард бахордтой сæ иузæрдиондзинадыл.

Категори:Ирон мифологи
Ерастъы

**Ерастъы**, дыгуронау **Ерашти** — ахæм ном ныффидар ис, XIX æнусы райдианы Дыгургомæй Мæздæджы быдыртæм цы дыгурæттæ алыгъдысты, уыдоныл. Афтæ сæ схуыдтой, Терчы къабæзтæй Ерастъы () кæнæ Дзерашти кæй хонынц, уымæ гæсгæ. 

Ерастъы бындур æрæвæрдтой дыууæ хъæуæн — Дзæрæстæ (1804 аз), Мусхъæу (1811) æмæ цалдæр хутæрæн: Тускъаты цъай (1837), Елбайты цъай (1840), Гокъинаты цъай (1853), Аркъауты цъай (1876). 1824-æм азы Дзæрæстæ æмæ Мусхъæуы цæрджытæ, «Кавказы хаххыл» службæ кæй кодтой, уымæ гæсгæ сæ хъазахъхъыл ныффыстой æмæ сын сæ хъæуты та схуыдтой станицæтæ. Бирæ фæстæдæр уыцы станицæтæм Уæлладжыры комы цæрæг ирæттæй дæр фæлыгъдысты.

## Номхыгъд
* Гуырдзыбеты Бласка
* Соситы Захар
* Галаты Барис

## Кæс ноджы
* Цъайтæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Калоев Б.А. Моздокские осетины (Историко-этнографическое исследование). — М.: Наука, 1995. - 245 с

Категори:Ирон адæм
Æрдхорд æмгæрттæ

**Æрдхорд æмгæрттæ** — раздæр ирон адæмы царды чи уыд, ахæм æрдхорддзинады (кæнгæ ’фсымæр) фæтк. Уыцы фæткмæ гæсгæ-иу хæстон ныббырст кæнæ æндар исты тæссаг хъуыддаджы размæ лæппулæгты къорд ард бахордтой, стæры рæстæг æфсымæртау кæй уыдзысты. Ард-иу хордтой бæрæг ритуалон æгъдаумæ гæсгæ хъулон хъилы бын.

## Этимологи
Æрдхорд арæзт у дыууæ дзырдæй ард æмæ хæрын-æй. Мивдисæг хæрын цы амоны, уый алчидæр хорз зоны. Нæ дзырдуæтты ард ис хицæн дзырдæй дæр, амоны: клятва, присяга.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон æхсæнад
Кæнгæ ’фсымæр

**Кæнгæ ’фсымæртæ** — аразгæ хæстæгдзинады хуыз, ивгъуыд заманты арæх æмбæлдис. 

Ацы æгъдаумæ гæсгæ-иу дыууæ мыггагæй, хатгай та алы адæмыхæттытæй чи уыдис, ахæм нæлгоймæгтæ кæрæдзиимæ ныффидар кодтой тугхæстæгдзинады æмсæр ахастдзинæдтæ. Æфсымæртæ скæныны размæ-иу фидæны æфсымæрты царды æрцыдис исты тынг диссаджы цаутæ. Кæнгæ ’фсымæры ахастдзинæдтæ фидаргæнгæйæ-иу фидæны æфсымæртæ ард бахордтой, кæрæдзиуыл иузæрдион æмæ æнувыд кæй уыдзысты (кæнгæ æфсымæр æрдхорд дæр уымæн хуыйны), æххæстгонд дзы цыдысты алыхуызон æгъдæуттæ бæрæг фæткмæ гæсгæ; фыццаджыдæр-иу фидæны æфсымæртæ символикон æгъдауæй сæ туг сæмхæццæ кодтой æмæ банызтой, баивтой-иу сæ хæцæнгæрзтæ. 

Дыгуры-иу кæнгæ æфсымæр скæныны фæндон чи бахаста, уый-иу йæ кæнга ’фсымæрæн балæвар кодтаид бæх æд саргъ, хуыдтой йæ *балæвар æрдхордæн*. Ахæм ахастдзинæдтæ кæнгæ æфсымæртыл æвæрдтой тугхæстæджыты хæстæ, суанг ма туг исыны хъуыддаджы архайыны хæс дæр. 

Ирон зондахасты кæнгæ ’фсымæрты ахастдзинæдтæ нымад уыдысты уæлфæдзæхст хъуыддагыл æмæ сæ тугхæстæгдзинадæй уæлдæр æвæрдтой, ууыл дзурæг у ирон æмбисонд: «Кæнгæ ’фсымæр æфсымæрæй зынаргъдæр у», стæй фольклорон æрмæг дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон æхсæнад
Сабæлут

**Сабæлут** кæнæ **гуырдзиаг æнгуз**, **гуырдзиаг тæрс** (, ) у бæлæсты мыггаг тæрсыты бинонадæй. Сабæлуты æрдзон ареал у Цæгаты æрдæгтымбылæг.


Image:Bad-homburg-schlosshof-kastanie-002.jpg|*Castanea sativa*
Image:Castanea crenata3.jpg|Сыфтæ
Image:Maroni.jpg|Дыргътæ
Image:Chestnuts02.jpg|


## Кæс ноджы
* Бæхы сабæлут

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Кæркмисындзæг

**Кæркмисындзæг** кæнæ **кæртмисындзæг**,  (, ), гагатæ кæуыл зайы, ахæм сындзджын къутæрты мыггаг.


Image:Sanddorn Busch.jpg|Кæркмисындзæг
Image:Hippophae rhamnoides-01 (xndr).JPG|*Hippophae rhamnoides*
Image:Hippophae rhamnoides.jpg|Дыргътæ
Image:Hippophae rhamnoides Sturm41.jpg|Кæркмисындзæг


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фугæ (мыггаг)

**Фугæ**,  (, ) у æнусонцъæх кæнæ сыфтæрызгъæлæны зайæгойты мыггаг (800 хуызы).

## Ирыстоны хуызтæ
* Фугæ () 
* Залгъæд ()

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тохъат

**Тохъат** () у сахар Турчы, Тохъаты провинцийы административон центр. Цæрджыты нымæц — 124 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы сахартæ
Категори:Тохъаты цæрæнрæттæ
Алтъами

**Алтъами**; хуссар ныхасыздæхтыты — **атъами**, дыгурон вариант: *гъунтъуз килауи* (: «персайнаг чылауи») у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Дзирийы хох

**Дзирийы хох** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы. Йæ бæрзæнд у 1781,2 м.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Малусæг

**Малусæг**,  () у бирæазон кæрдæгты мыггаг, дидинæг æфтауы зымæг æмæ уалдзæджы. 


Image:Galanthus nivalis 1.jpg|*Galanthus nivalis*
Image:Poculiform snowdrop (Galanthus plicatus).jpg|*Galanthus plicatus*
Image:Snowdrop.JPG|Малусæг
Image:Blaikiewell snowdrops.jpg|Малусæгтæ


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Скъуда

**Скъуда** (: «арсы хъæдындз», ) у бирæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз.

## Кæс ноджы
* Давон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Къомси

**Къомси** кæнæ **биа** (, ) у дыргъхæссæг бæлас æмæ йæ дыргъты ном.


Image:Cydonia oblonga flourished.JPG|Бæлас
Image:Cydonia oblonga - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-049.jpg|Къомси
Image:BirsVirag4.JPG|Дидинæг
Image:Quitte Cydonia oblonga-2.jpg|Дыргътæ 


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Нывдзæг

**Нывдзæг** кæнæ **лывдзæг**,  (, ) у бирæазон кæрдæгты æмæ пыхсыты мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фатхъæд

**Фатхъæд** (, ) у бæлæсты мыггаг. Зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы.


Image:Carpinus betulus 01 by Line1.jpg|Фатхъæд
Image:Illustration Carpinus betulus 1.jpg|*Carpinus betulus*
Image:Carpinus foliage.jpg|Сыфтæ
Image:Reinhardswald Hainbuchen.jpg|Зæронд бæлæстæ


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Сусхъæд

**Сусхъæд**,  (, ) у бæлæсты мыггаг. Сусхъæд у мыдхæссæг зайæгойтæн сæ хуыздæр. Цæры 300—400 азы онг, дидинæг æфтауын пайдайы 20 аздзыдæй. 


Image:Tilia x europea-2.JPG|Сусхъæды сыфтæ
Image:Tilia insularis 3.jpg|Дидинджытæ
Image:Linde von linn.jpg|Сусхъæд
Image:Bioul AR1aJPG.jpg|Сусхъæд


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Æхсæр

**Æхсæр**,  (, ) у бæлæсты æмæ къутæрты мыггаг.

## Топонимтæ

Цæгат Ирыстоны ис дыууæ хъæуы Æхсæрысæр æмæ Æхсæрджын (дыг. Æхсæргин), Хуссар Ирыстоны ис хъæу Æхсæрджын.


Image:Illustration Corylus avellana0.jpg|Æхсæр
Image:Hasselblade.jpg|Сыфтæ
Image:Hazelnuts.jpg|Æхсæртæ
Image:Corylus avellana.jpg|Æхсæр


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Давон

**Давон**, бирæон нымæц: **давæттæ**, , бирæон нымæц: *дабæнттæ* (,  кæнæ *Черемша*) у бирæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз. 

## Кæс ноджы
* Скъуда
* Давонджын

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Æхсынæн

**Æхсынæн** кæнæ **хурмæзилæг**, **галыцæст** , *сохуран*, *[[хъни|хъæне]]* (, ), стыр бур дидинæг кæуыл зайы, ахæм иуазон халхуыз зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Категори:Зетидæттæг зайæгойтæ
Мæтатык

**Мæтатык**, **мæтатыкк**, , *татукк*, *тумæ* (, ) у бирæазон æфсирон зайæгой, холлагкæрдаг.


Image:452 Poa pratensis.jpg|Мæтатык
Image:Veldbeemdgras Poa pratensis.jpg|Мæтатык
Image:Poa pratensis ligula.jpeg|Зæнг
Image:Poa pratensis detail.jpeg|Æфсиртæ 


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Чъециаг

**Чъециаг** (, [чачинаги]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. Ис Хъорнисгомы.

## Этимологи
Чъециагæй схуыдтой, чъецийы сыджыт дзы кæй ис, уый тыххæй.

## Æддаг æрмæг
* Чъециаг æмæ йæ алыварс хъæуты топонимтæ æмæ гидронимты дзырдуат

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нæзы

**Нæзы**, хуссар ныхасыздæхтыты вариант: **мохъо**,  (; ) у хихджын бæлас, æнусон цъæх зайæгой (нæзыйы хих зымæг дæр цъæх вæййы). Зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы.


Image:Pinus sylvestris1-oliv.jpg|Нæзы
Image:Illustration Pinus sylvestris0 new.jpg|Пичъи
Image:Miedzyborow 160yo pinus01.jpg|Нæзы зымæджы
Image:Pinus range.png|Ахæлиу


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хихджын зайæгойтæ
Категори:Бæлæстæ
Тæгæр

**Тæгæр** (; ) у бæлæсты мыггаг, зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы.

## Топоними
Ирыстоны ис дыууæ хъæуы Тæгæрдон æмæ Тæгæрджын.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Тотратæ

**Тотратæ** кæнæ **Тотыратæ** () сты ирон мыггаг. 

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Мамысонгомы Тибы хъæуы царди æртæ æфсымæры: Бага, Джерга æмæ Гамахар. Тибмæ æрбафтыдысты Уæлладжыры комы Цъамады хъæуæй. Тибæй Бага æмæ Джергайы цæуæтæй бирæ алыгъд Хуссар Ирмæ. Гамахары цæуæтæй та — Дыгургоммæ, Урсдоны хъæумæ. Тибы цы Багатæ цард, уыдонæй иу, йæ ном Тотыр, алыгъд Куырттаты коммæ, æмæ уый номæй рацыд Тотраты мыггаг, цардысты Дæллагхъæуы. Дæллагхъæуæй Тотратæй бирæтæ алыгъди Хуссар Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Стыр Леуахийы ратæдзæнты, Ходзы хъæуы. Багатæ, Джергатæ, Гамахартæ æмæ Тотратæ хæрз æрвадæлтæ сты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Æрвитæнтæ

* Тотраты мыггаджы куывд

*
Нымæткъуы

**Нымæткъуы**,  (; ) у зайæгой, мыртгæйы хуыз. Урстуалты йæ хонынц **зных**, **æзных**. Æндæр варианттæ сты **зныгъ**, **æзныгъ**.


Image:Viburnum lantana a1.jpg|Нымæткъуы
Image:Viburnum lantana 001.jpg|Дидинджытæ
Image:Viburnum lantana fruits.JPG|Дыргътæ
Image:Viburnum lantana.jpg|Нымæткъуы


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фæрв

**Фæрв**,  (; ) у бæлæсты мыггаг.


Image:Illustration Alnus glutinosa0.jpg|Сау фæрв
Image:Alnus glutinosa 011.jpg|Фæрв
Image:Tagalder8139.jpg|*Alnus serrulata*
Image:Alnus incana 1.jpg|Сыфтæ


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Гæдыбæлас

**Гæдыбæлас** кæнæ **гæды**, **гæдыхъæд** (; ) у бæлæсты мыггаг.

## Этимологи
Ацы зайæгой уалдзæджы цы къуыбыр рахæссы, уый у фæлмæн цъæх-бургонд, гæдыйы цармы хуызæн, уыцы къуыбырты хонынц *гæдытæ*, ардыгæй цæуы бæласы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бæлæстæ
Заз

**Заз**, дыгурон диалекты ис ахæм вариант дæр — *уртгъели* (; ) у бæлас. Бæласы дæргъ у 10-20 метры бæрц.


Taxus baccata MHNT.jpg|Зазы къалиу
The Llangernyw yew.jpg|Заз
English Yew 600.jpg|Заз
If Estry.jpg|Заз


## Кæс ноджы
* Зазхæссæн

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хихджын зайæгойтæ
Категори:Бæлæстæ
Кæрз

**Кæрз**,  (; ) у бæлæсты мыггаг.


Image:Fraxinus excelsior tree.jpg|Кæрз
Image:Illustration Fraxinus excelsior1.jpg|Кæрз
Image:EurAshLeaf.jpg|Сыфтæ
Image:Ash flower.JPG|Дидинджытæ


Категори:Бæлæстæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уисхъæд

**Уисхъæд** (; ) у бæлас, тæгæры хуыз.


Image:Acer campestre 006.jpg|Уисхъæд
Image:Acer campestre 010.jpg|Сыф
Image:Acer campestris1.jpg|Дыргътæ
Image:Acer campestre Weinsberg 20070419 1.jpg|Уисхъæд


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Наз

**Наз**,  (; ) у хихджын бæлас, æнусон цъæх зайæгой (назы хих зымæг дæр цъæх вæййы).

## Кæс ноджы
* Чъиуназ


Image:Picea abies1.JPG|Наз
Image:Picea_abies_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-105.jpg|Наз
Image:Picea abies.jpg|Наз зымæджы
Image:Picea abies 'Cupressina' 2006-05-03 01.jpg|Наз


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хихджын зайæгойтæ
Категори:Бæлæстæ
Къæбырттæг

**Къæбырттæг** кæнæ **тыфхъæд**, **тæфхъæд** (æндæр дыгурон варианттæ сты **савиес**, **сæууес**, **саууес**, ; ) у, чылауийы мыггагмæ чи хауы, ахæм бæлас.


Image:312 Prunus padus.jpg|Къæбырттæг
Image:Baum Mälardalen.jpg|Къæбырттæг
Image:Prunus padus Tuomi marjoja VII 04 2989 C.JPG|Дыргътæ
Image:Vogelkers bloesem.jpg|Дидинджытæ


## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Талм

**Талм** (; ) у бæлас, хъарманы хуыз.


Image:Camperdown Elm Prospect Park Brooklyn.jpg|Талм Бруклины
Image:Ulmus glabra 001.jpg|Сыфтæ
Image:Ulmus glabra.jpg|Сыфтæ
Image:Ulmus glabra nf.jpg|Талм


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Цъамалæг

**Цъамалæг** кæнæ **гæдыйы битъына**, **гæдибитъына** (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгой. Уый у хосгæнæн зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Бæгъа

**Бæгъа** кæнæ **чъирифыст**, **чъирифыссæн**, **чъири**, **гæдичъири**, **цыхтытæ**, **гогосæг**, **гогодзæг** (, ) у зайæгойты мыггаг. Зайы Европæ, Ази, Цæгат Африкæ æмæ Цæгат Америкæйы.



Image:Wilde Malve.JPG|
Image:Malva sylvestris ajax.jpg|
Image:Malva-sylvestris-20070430-1.jpg|
Image:Malva dendromorpha (habitus).jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сывылдз

**Сывылдз**,  (; ) у бæлас, хъарманы хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Уагъылы

**Уагъылы**, , чыс.ныхас. *уалгъуы* () у æрнæгзайгæ зайæгойты мыггаг. 


Image:Rosa canina2.jpg|Дидинæг
Image:Rose hips.jpg|Уагъылыйы дыргътæ 
Image:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|Уагъылыйы дыргътæ
Image:Rosa-majalis-habit.JPG|*Rosa majalis*


## Кæс ноджы
* Уарди (розæ, мæтæг)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фæдæгъд

**Фæдæгъд** кæнæ **бæрæзе** (; ) у дидинæджы зайæгойты мыггаг.

## Хуызтæ
*
*
*
*
* 
* 
*  
* 
*
* 
*
*
*
* 
*
*
*
* 
*
*
*
*
*  

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Бурæхъæд

**Бурæхъæд** кæнæ **бурæгъæд**,  (; ) у къутæрты æмæ чысыл бæлæсты дæлмыггаг.

## Кæс ноджы
*Саусындз

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Æнгуз

**Æнгуз**,  (; ) у сыфтæрызгъæлæны бæлас. Бæласы дæргъ у 25–35 метры бæрц.



Image:Koeh-081.jpg|Æнгуз
Image:Juglans regia Echte Walnußfrucht 3.JPG|Æнгуз
Image:Juglans regia 2009 G2.jpg|Дыргътæ



Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Хуымæллæг

* Хуымæллæг — зайæгой;
* Хуымæллæг — хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы.
Хуымæллæг (зайæгой)

**Хуымæллæг** (, ) у зайæгойты мыггаг, бæгæны дзы кæнынц.

## Этимологи
Ныхас *хуымæллæг* фæзыны ныхасæй *hauma-arayka* — ариаг хаомæ. Ныхасæй хуымæллæг æвзарынц ацы зæйæгойы нæмттæ æппæт европæйæг æвзæгтыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Нæзыджын (Цæгат Ирыстон)

**Нæзыджын** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы Нузалы хъæумæ ’ввахс.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Таугазтæ, Дзитойтæ, Агънатæ, Хъуппетæ, Мзоктæ, Челдытæ.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ
 

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.
;Адæмы рафыст
* Опись осетинских и ингушских сел с указанием количества дворов и числа лиц, принявших от Осетинской комиссии христианство. — 18 июля 1780 г.
* Список населенных мест Терской области : По сведениям к 1 янв. 1883 г. — Владикавказ, 1885. — С. 12.
* Список населенных мест Терской области : (по данным к 1-му июля 1914 года) — Владикавказ, 1915. — С. 248–249.
* Список населенных мест Северо-Кавказского края. — Ростов на Дону, 1925. — С. 498–499.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Футæг

**Футæг** (бирæон нымæц: **футæджытæ**) (; ) у иуазон зайæгой, хæрынæн бæззы. Футæг у лебæдайы хуыз.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Æхсæмæрæг

**Æхсæмæрæг** кæнæ **æхсæмæр**,  (, ) у бæлæсты мыггаг. Зайы Хуссар Европæ, Ази, Цæгат Америкæ æмæ Кавказы.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хæрæгсындз

**Хæрæгсындз** (, ) у халхуыз зайæгойты мыггаг.



Image:Onopordum bracteatum0.jpg|
Image:Onopordum bracteatum1.jpg|
Image:Illustration Onopordum acanthium0.jpg|
Image:Onopordum acanthium 002.JPG|



## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Æхснарцъы

**Æхснарцъы** кæнæ **æхснæрцъы**, **цъæхнар**, **хæрæгбæдæн** (, ) у къутæрты æмæ чысыл бæлæсты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Категори:Зайæгойтæ нарты кадджыты
Соцъи

**Соцъи** (; ) у хихджын бæлас, æнусон цъæх зайæгой (социйы хих зымæг дæр цъæх вæййы).

Зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы ромыл бæстæты.

## Этимологи
Гуырдз. სოჭი —> ирон *соцъи*.

## Кæс ноджы
* Чъиуназ



Image:Illustration Abies alba0 clean.jpg|
Image:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|
Image:Abies nordmanniana.jpg|
Image:Abies nordmanniana Uludag 2.jpg|



## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хихджын зайæгойтæ
Категори:Бæлæстæ
Æхсæлы

**Æхсæлы**, вариант: *æхсуалы*, *æхсуали*,  (, ) у хихджын къутæрты æмæ бæлæсты мыггаг, æнусон цъæх зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хихджын зайæгойтæ
Категори:Зайæгойтæ Библийы
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Хъæлæрдзы

**Хъæлæрдзы** (, ) у зайæгойты мыггаг (150 хуызы).



Image:Ribes rubrum a1.jpg|Сырх хъæлæрдзы (*Ribes rubrum*)
Image:Schwarzejohannisbeere.jpg|Сау хъæлæрдзы (*Ribes nigrum*)
Image:Ribes petraeum a2.jpg|Бобона (*Ribes petraeum*)
Image:Ribes alpinum - berries (aka).jpg|Уæлхохаг хъæлæрдзы (*Ribes alpinum*)



Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Буддизм

**Буддизм** (, ; пали बुद्ध धम्म, *buddha dhamma*, «Рухсгонды ахуырад») у динон-философон ахуырад (дхарма) удон райхъалы тыххæй (бодхи). Буддизм равзæрдис VI æнус нæ эрæйы агъоммæ ’ввахс хуссар Азийы. Йæ бундурæвæрæг уыдис Сиддхартха Гаутама (Буддæ).

Уæрæсейы адæмтæй бурятæгтæ, тывæгтæ æмæ хъалмыхъхъæгтæ сты буддисттæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Артвин

**Артвин** (, ) у сахар Турчы цæгат-скæсæны, Артвины провинцийы административон центр. Цæрджыты нымæц — 24 мин адæймаджы. Лæууы цæугæдон Чъорохы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы сахартæ
Таллахасси

**Таллаха́сси** ( ) у сахар АИШ-ы хуссар-скæсæны, штат Флоридæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 181 376 адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Флоридæйы сахартæ
Апельсин (дыргъ)

thumb|right|300px|Апельсин
**Апельсин** у апельсины бæласы дыргъ. Зайы хуссар бæстæты. Апельсины райгуырæн бæстæ у Китай.

Категори:Дыргътæ