open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сидæныком

**Сидæныком** кæнæ **Сидæн** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Къасарагомы. 

Сидæныкомы зайынц нæзы, тулдз, тæгæр, бæрз, цъуй, мыртгæ, къæбырттæг. Сæрдыгон ам ссарæн ис мæнæргъыйы æрдузтæ, хъæлæрдзы, саунæмыг, мæцкъуы æмæ бирæ æндæр гагадыргътæ.

## Кæс ноджы
* Сидæны Мыкалгабыр
* Сидæны дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Къасарагом
Дзытиатæ

**Дзытиатæ**, вариант: **Дзтиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Годжиатæ

**Годжиатæ** кæнæ **Годжытæ**, **Годжитæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хуыдæлтæ

**Хуыдæлтæ**, дыгур. **Худæлтæ** () сты ирон мыггаг.

Хуыдæлты мыггагæн сæ фыдæл Мæхæмæт ралыгъд Уæлладжыры комы Æрхонæй. Æрцард Дыгургомы, Фæрæскъæтты. Хуыдæлтæ, Катаутæ, Гергитæ æмæ Адырхатæ сты хæстæг æрвадæлтæ. Æвзæргæ та, дам, ракодтой Цæразонтæй. Катаутæ æрцардысты Фæснæлы, Худæлтæ та — Фæрæскъæтты, Гергитæ — Къорайы. Адырхатæ та баззадысты цæргæйæ Уæлладжыры комы.

## Фиппаинæгтæ

*
Тинатæ

**Тинатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Рагон таурæгъмæ гæсгæ иу гуырдзиаг, йæ мыггаг Тинашвили, арæх цыд æфцæгыл Доныфарсы хъæумæ (хаста сын хъуымæцтæ, сылгоймаджы дарæс æмæ æндæр цыдæртæ). Доныфарсы балымæн Хъабантæй иу лæгимæ. Хъабантæ йæ райдыдтой нымайын сæхи бинойнагыл, фæлæ, дам, иу рæстæджы Хъабанты бинонтæ æмæ гуырдзиаджы ’хсæн хыл рауад. Хъабантæ уæзданыл нымад уыдысты, ацы хабар сæ сæрмæ не схастой æмæ хъавыдысты гуырдзиаджы амарынмæ, фæлæ загътой, уый бæсты йын йæ сывæллæтты радавæм, æмæ афтæ бакодтой: радавтой йын йæ лæппу æмæ чызджы, æрбахастой сæ хъæумæ æмæ сæ сусæгæй сæхи хæдзары уæрмы дардтой. Чызг чындздзон чызг ссис. Уыцы рæстæг хæдзары хистæрæн йæ ус амард, æмæ сфæнд кодта ацы гуырдзиаг чызгæй йæхицæн ус скæнын. Цæмæй йæ ацы хъуыддаджы чызджы æфсымæр ма бахъыгдардтаид, уый тыххæй лæппуйы Мæздæгмæ акодта æмæ йæ уым кæмæндæр ауæй кодта. Гуырдзиаг чызг фыццаг нæ разы кодта Хъабанты зæронд лæгмæ чындзы ’рцæуын, фæлæ фæстагмæ сразы ис. Сразы, кæд сын цы цæуæт рацæуа, уыдон Хъабантæй нæ, фæлæ чызджы мыггагæй — Тинашвилитæй ныффысса, уæд. Райгуырд сын дыууæ фырты æмæ иу чызг. Фырттæ куы схъомыл сты, уæд сæ мыггаг ныффыстой Тинашвилитæ нæ, фæлæ Тинатæ. Афтæмæй Доныфарсы хъæуы фæзынд Тинаты мыггаг.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Кацантæ

**Кацантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Кацантæ цæрынц Хъарман-Сындзыхъæуы. Сæ фыццаг мыггаг уыд Милдзыхтæй. Фæстæдæр Милдзихæн йæ фыртты нæмттæй фæзынди мыггæгтæ: Кацантæ, Коцойтæ, Гæлæбутæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

## Æрвитæнтæ
* Кацанти кувд (17.10.2022)

*
Бæрæзгатæ

**Бæрæзгатæ**  () сты ирон мыггаг.

## Истори
Бæрæзгатæ Дзуарыхъæуæй сты. Се ’рвадæлтыл нымайынц Цопанаты, кæддæр, дам, сæхæдæг дæр Цопанатæй уыдысты. Цопанæн йæ фырт, кæнæ фырты фырт хуынд Бæрæзг, æмæ уымæй рацыд ног мыггаг. Хатт сæ сæ фыды номæй Садилатæ дæр фæхонынц.

## Фиппаинæгтæ

*
Лохты Владимир

**Лохты Иосифы фырт Владимир** (райгуырдис 1924-æм азы, Пичъиджыны — амардис 2002-æм азы, Мæскуыйы) — уыдис советон æнæлегал развæдсгарæг, КГБ-йы булкъон.

## Цардафыст
Лохты Владимир райгуырдис Хуссар Ирыстоны Знауыры районы Пичъиджыны хъæуы 1924-æм азы 22-æм декабры. 1942-æм азæй 1947-æм азмæ службæ кодта мидхъуыддæгты министрады æфсæдты дивизийы взводы командиры курсант æмæ æххуысгæнæгæй. Демобилизацийы фæстæ 1948-æм азы апрелы онг куыста Знауыры райкомы инструкторæй. 1953-æм азы тынг хорз нысæнттыл каст фæцис Азербайджаны паддзахадон университеты юридикон факультет. 1952-æм азы 4-æм курсы студент уæвгæйæ, Азербайджаны коммунистон партийы Ворошиловы райкомы рекомендацимæ гæсгæ, службæ кæнынмæ ист æрцыд паддзахадон æдасдзинады органтæм. Владимир йæхи равдыста цæсгомджын æмæ инициативон кусæгæй, агентурæимæ куысты фæлтæрддзинад райсгæйæ. 1957-æм азы цæттæдзинад цыд паддзахадон æдасдзинады комитеты развæдсгарæг-æнæлегалы куысты фæдыл. Йæ сæрмагонд æмæ хъуыддагон миниуджытæ сбæрæг кæныны нысанæн æрвыст æрцыд Мæскуымæ æмæ уым дæр йæхи равдыста æрмæстдæр æвæрццагæй. 1958-1959 азты Владимир цард Астæуккаг Азийы советон республикæтæй сæ иуы, цыран æххæст кодта йæ зонындзинæдтæ фæсарæйнаг æвзагæй йæ куысты тыххæй. 1960-æм азæй 1962-æм азмæ уыд командировкæйы фæсарæйнаг бæстæтæй сæ иуы. Йæ балцы рæстæджы æххæстæй базыдта бынæттон æвзаг æмæ йæ зонындзинæдтæ скодта уыцы къæпхæны онг, цæмæй йæхи æвдыстаид цæрæнбонты ацы бæстæйы чи фæцард, ахæм адæймагæй.

Ирон развæдсгарæг йæ цардæй ахицæн 2002 азы. Æфсæддон кадимæ ныгæд æрцыд Троекуровойы уæлмæрдты.

## Хæрзиуæджытæ
* «За боевые заслуги»-йы майдан (1967)
* «Паддзахадон æдасдзинады кадджын кусæг» (1970)
* Сырх Стъалыйы орден (1977)
* Фæллойы Сырх Тырысайы орден (1985)

## Æрвитæнтæ
* Разæсгарæг Пичъиджынæй: куыд зонынц Лохты Владимиры Хуссар Иры
* Знауыраг чекист

## Фиппаинæгтæ

Владимир
Категори:Знауыры районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Гудзареты ком

**Гудзареты ком** () у ком Гуырдзыстоны. Ис Боржомы районы.

## Хъæутæ
* Айдарово (*Хвтисмшобели*)
* Æхсынцъыджын
* Вардеван
* Гвердисубан
* Гинтури
* Гудзарет
* Мачъарцхъали
* Одет
* Сырххъæу
* Цъинубан

Категори:Гуырдзыстоны кæмттæ
Мачъарцхъали

**Мачъарцхъали** () у хъæу Гуырдзыстоны Боржомы районы. Ис Гудзареты комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Санахъотæ, Плитæ, Костæ, Слантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Боржомы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Млаше

**Млаше** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Елхъантæ, Чертхъотæ, Мамсыратæ, Черкезтæ, Бедойтæ, Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Осиатæ

**Осиатæ** (, *Осиевы*, *Осяевы*, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Къозойтæ

**Къозойтæ** кæнæ **Къзойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъарцатæ

**Хъарцатæ** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Нарæй Фæрæскъæтты ’хсæн.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Хуалласæн

**Хуалласæн** у Хæнæзы хъæуы сых.

## Кæс ноджы
* Хуалласæны дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хæнæз
Узунæг

**Узунæг** у дзуар Цæгат Ирыстоны. Ис Уæхъæцы хъæуы сæрмæ.

Фарни фурт Узунæги ковæндонæ æй гъæуи сæри, гъæди, Сау æрдози (æрдозæ Сау хуннуй). Узунæги бæрæгбон фæууй июли мæйи хуцаубони. Кувдмæ цæунцæ нæлгоймæгтæ, сувæллæнттæ æма, киндзи цуд ка нæма фæууй, уæхæн кизгуттæ.

## Кæс ноджы
* Узы дзуар (дыгурон *Узи дзиуарæ*)

## Литературæ
* 
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты уæзæгмæ. Уызынæджы бæрæгбон Уæхъæцы

Категори:Ирон мифологи
Маликъитæ

**Маликъитæ**, вариант: *Маликъатæ* () сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гагадыргъ

**Гага** кæнæ **гагадыргъ** — къутæрджын кæнæ кæрдæг зайæгойты гыццыл дыргъ.

*
Бæтмантæ

**Бæтмантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Таурæгъмæ гæсгæ, раджы рæстæджы Æхсæуы цард Сарахъатæй Муд, зæгъгæ. Муды хистæртæ нымайынц Сарахъатæн сæ фыццаг фыдæлыл. Мудæн уыд фырт — Гус. Цæйдæр тыххæй Муды амардтой Бадилатæ, йæ фырты та йын Сыбырмæ ахæссын кодтой. Фæстæмæ куы ’рыздæхт, уæд æй Сарахъатæ нал бауагътой сæ мыггагыл ныффыссын, афтæмæй æнæ мыггагæй куыста хъæуæн хъомгæсæй. Фос хизæггаг ын алы хæдзар дæр лæвæрдта бæтманы дзаг нартхор, адæм æм дзырдтой бæтманы номæй, афтæмæй Сарахъати Гусийы мыггаг ссис Бæтмантæй. Гус Чырыстонхъæуы ракуырдта ус, райгуырд сын фырттæ: Сандыр, Дзæппо, Дрис. Уыдон æмæ сæ цæуæт дæр сæхи фыссынц Бæтманты мыггагыл.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Байсонгъуртæ

**Байсонгъуртæ** кæнæ **Байсонгъуыртæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзанкистæ

**Дзанкистæ** кæнæ **Занкистæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Сонгуыты ком

**Сонгуыты ком**, дыгуронау **Сонгути ком** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Уæллагкомы.

## Сонгуыты комы географи
* Къæйысæры æхсæрдзæн
* Къæйсæры цад
* Сонгуытыдон
* Сонгуыты хох
* Сонгуыты цъити
* Уафсы бæрзонд

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Уæллагком
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Карсантæ

**Карсантæ** кæнæ **Карсанатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фамильный куывд Карсановых

*
Байхъултæ

**Байхъултæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Байхъулти муггагæн Къамати гъæумæ сæ фиццаг фидæ Абисал æрбафтудæй сувæллонæй Хъæрæсейæй. Адтæй, дан, Мæхчески цæрæг Абисалти хуæрифурт. Сувæллони цæмæ гæсгæ æрбахаста сæхемæ Абисали-фурт, еци гъуддаг абони некебал зонуй, фал æцæгæй Абисалтæмæ ке исгъонбæл æй Байхъулти фиццаг фидæ Абисал, еци гъуддаг ба ма гъуди кæнунцæ Байхъулти хестæртæй сæ еуетæ. 

Хъæрæсей Байхъултæ цардæнцæ æма цæрунцæ абони дæр. Хъæрæсей цæрæг Байхъулти æма Къамати Байхъулти адæмтæ зонунцæ сæ хæстæгдзийнадæ æма, куд хæстæг æрвадтæлтæ, уотæ абони дæр кæрæдземæн æгъдау дæттунцæ.

Абисал Абисалтæмæ ислæг æй, уосæ ракурдта Задæлески гъæуккаг Бæзити кизги æма æрцардæй бундорон цæрæгæй Къамати гъæуи хецæнæй. Ами ин райгурдæй фурт (уобæл дæр ном исæвардтонцæ Абисал), уомæн ба фæззиндтæй дууæ фурти — Бæборц æма Налухъ. Байхъулти муггагæй раги кæддæр адтæй цæргутæ Æхсæуи гъæуи дæр, фал, уордæмæ Къаматæй фæллигъдæнцæ, æви Æхсæуи гъæуæй æрбафтудæнцæ, еци гъуддаг ба кæронмæ нæма исбæрæт æй.

Æндæр таурæхъмæ гæсгæ ба, Байхъулти фиддæл Байхъул адтæй Баслухътæй, адтæй ин æнсувæртæ: Тæкъо, Цæлла, Тото, Хада, Бай æма Абай. Исæнтæстæнцæ Уæхъæци гъæуи. Æнсувæртæ ку ислæгтæ ’нцæ, уæдта Уæхъæци гъæуæй фæллигъдæнцæ медхонхи æндæр гъæутæмæ. Байхъул æма Тото æрцардæнцæ Æндаг Къамати, ами уоститæ æрхудтонцæ, сæ муггæгтæ ба искодтонцæ сæхе нæмттæбæл. Уотемæй Æндаг Къамати гъæуи фæззиндтæнцæ Байхъултæ æма Тотойти муггæгтæ.

1899 анзи æрфинсти бæрæггæнæнтæмæ гæсгæ, Цæгат Иристони республики Сæйраг архиви Байхъулти муггагæй «Бийнонти хигъди» финст æнцæ Айдарухъи дууæ фурти Нæуæг — 29-анздзуд æма Бекмæрза — 25-анздзуд, Налухъи фурт Заурбег — 27-анздзуд, уæдта Æвсимайхуæ — 27-анздзуд æма Елбиздухъ.

Аци æнсувæртæн дæр Къамати гъæуи адтæй цæуæт æма цæуæти цæуæт. 1920 анзи фæсте Байхъулти адæм будуртæмæ ледзун райдæдтонцæ, еу аул си фæллигъдæй Хæзнидонмæ, иннетæ — Дзæгъеппарзмæ (Текъати гъæумæ) æма Змейкæмæ. 1970 анзи фæсте Дигори коми Байхъулти муггагæй цæрæг нæбал ес.

## Фиппаинæгтæ

*
Фæрдыгдон

**Фæрдыгдон** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Барзыхъæу æмæ Дæллагхъæуы ’хсæн.

Хæлдзæгтæй ма баззадысты Сокаты æмæ Созанаты мæсгуыты бындуртæ.

## Мыггæгтæ
Фæрдыгдоны цардысты Арбиатæ, Гуыбыратæ, Сокатæ, Тотратæ, Цереккатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Джергатæ

**Джергатæ** кæнæ **Гергатæ** (, *Джергаевы*, *Гергаевы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Дегъуатæ

**Дегъуатæ** сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Утро России. Алания (07.06.2023)

*
Рæмпæг

**Рæмпæг** кæнæ **рымпæг**, дыгуронау: *румпæг* () — хæрвбазырджынты къордмæ чи хауы, ахæм иуæй-иу сасчыты ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хæрвбазырджынтæ
Рагъхох

**Рагъхох** кæнæ **Хъеллау** у хох Хуссар Ирыстоны.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъæдласæны рагъ

**Хъæдласæны рагъ** у хохы рагъ Кавказы, Туалты рагъы хай.

## Хæхтæ
* Иры цъупп
* Лæгъзцъити
* Хъæдласæн

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Халацъагом

**Халацъагом** кæнæ **Халацъайы ком** — у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Категори:Мамысонгом
Лæгæтгом

**Лæгæтгом** у ком Цæгат Ирыстоны, Лисырийæ цæгатырдыгæй, цæугæдон Лæгæтгомы доны дæргъмæ.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Мамысонгом
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Бердитæ

**Бердитæ** кæнæ **Бердиатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Сырх Дыгуры цæрæг Бузойты Самелы фырт Тъох йæ амæлæты фæстæ цы таурæгъ ныууагъта, уымæ гæсгæ Бузойтæ, Бердиатæ, Гардантæ, Махъотæ, Малитæ æмæ Бæлотæ сты æрвадæлтæ. Равзæрдысты сæ фыдæл Омархатæй. Омархатæн уыд дыууæ фырты: Берди æмæ Сох. Бердийæн уыд дыууæ фырты: Мали æмæ Бæло. Бердийæн йæхи номæй равзæрд мыггаг Бердиатæ. Йæ фыртты нæмттæй та: Малитæ æмæ Бæлойтæ. Сохы фыртты нæмттæй та равзæрдысты мыггæгтæ: Бердиатæ, Бузойтæ, Гардантæ æмæ Махъотæ. Адон сты хæстæгдæр æрвадæлтæ — иу фыды цæуæт. Малитæ æмæ Бæлойтæ сты ацы цыппар мыггагæн дарддæр æрвадæлтæ. Бердиатæ, Гардантæ æмæ Махъотæ раджы кæддæр фæлыгъдысты Æхсæуы хъæуæй быдыры хъæутæм, иннæтæ цардысты Стыр Дыгуры: Бузойтæ — Æхсæуы, Бæлойтæ — Æхсæрджыны, Малитæ — Москийы.

Таурæгъмæ гæсгæ, Æхсæуы цæрæг Махъотæ æмæ Мæстынокы цæрæг Махъотæ кæрæдзийæн хæстæг не ’сты. Мæстинокы Махъоты фыдæл цард Уæхъæцы, уыд Баслухъы фырт Хатай. Æхсæуы Махъоты фыдæл та уыд æхсæуыхъæуккаг Омархаты фырт Берди.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гуссаутæ

**Гуссаутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, сæ фыдæл Гæлæу царди Гæлиаты. Йæ фæдонтæ раивтой цалдæр фæлтæры. Гæуыс — Мылдзыг — Гуссау — Тæккуыз — Баккуыл — Саг — Бырнац — Джедж — Хуйман — Бысал — Байс. Гæлæуы цоты нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ: Гуыссаутæ, Толастæ, Гусситæ, Дзилихтæ, Аппитæ, Джыбызтæ, Кацантæ, Коцойтæ, Джеджетæ, Гæлæбутæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гæтæгонтæ

**Гæтæгонтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Цардысты дыууæ æфсымæры Мызуры, кодтой цуаны куыст. Иу хатт куы уыди, уæд хохы сæрмæ фехстой сырд. Фат Бадилатæй кæуылдæр суади æмæ лæг амард. Дыууæ æфсымæрæн уыцы тæссаг ран цæрæн нал уыдис, ралыгъдысты Цыколамæ, сæ нæмттæ аивтой, сæ мыггаг та, сæ мад Гæтæгты чызг куыд уыди, уымæ гæсгæ схуыдтой Гæтæгонтæ. Уый фæстæ сæ мады æфсымæртимæ алыгъдысты Туркмæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Брциатæ

**Брциатæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Мыггаг равзæрд Куырттаты комы Къадаты хъæуы. Ацы хъæуы цардысты æфсымæртæ: Брци, Ситох, Мазыл, Налдыхъ æмæ Тархан. Ацы æфсымæрты нæмттæй фæзындысты мыггæгтæ: Брциатæ, Ситохатæ, Мæзлуатæ, Налдыхъуатæ, Тарханатæ. Быдыры Хъахъхъæдуры сæ æрцардысты Брциатæ æмæ Мæзлуатæ, иннæ мыггæгтæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм, Мæздæджы быдыртæм дæр дзы ахауди.

## Литературæ
* 
* 

*
Кънаттатæ

**Кънаттатæ** кæнæ **Кънататæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, цъæйаг Баситы Кънатта лæг амардта æмæ алыгъд Ольгинскæмæ. Уым йæ мыггаг ныффыста Кънаттатæй. Афтæмæй йæ цæуæтыл баззад уыцы мыггаг — Кънаттатæ, фæлæ хорз зонынц, Баситæй кæй сты, уый.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Гамахартæ

**Гамахартæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ раджы кæддæр Гуырдзыстонæй Цæгат Ирыстонмæ æрбацыд цыппар æфсымæры: Бага, Джерга, Тотр æмæ Гамахар. Æрцардысты Тибы комы. Сæ нæмттæм гæсгæ сæ мыггæгтæ скодтой æмæ Тибы комы фæзындысты мыггæгтæ: Багатæ, Джергатæ, Тотратæ, Гамахартæ. Гамахар ралыгъд Уæллагкоммæ æмæ æрцард Гæлиаты хъæуы. Ам ус ракуырдта. Райгуырд сын дыууæ фырты Парса æмæ Бата. Уыдоны зæнæгæй бирæтæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм æмæ горæттæм.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гæмостæ

**Гæмостæ**, вариант **Гамостæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Цардысты Хъарман-Сындзыхъæуы. Мыггаг рацыд сæ фыдæлы ном — Гамосæй.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Гæлæбутæ (мыггаг)

**Гæлæбутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Ис ахæм рагон таурæгъ, уымæ гæсгæ Гæлæбутæ, Гуссатæ, Коцойтæ, Кацантæ æмæ Дзедзетæ равзæрдысты Мулдзугаты мыггагæй, раздæр цардысты Уæлладжыры комы Дагомы, уырдыгæй æрбалыгъдысты Дыгургоммæ Гæлиаты хъæумæ. Мулдзугаты мыггагæй равзæргæ мыггæгтæ Гæлиаты хицæнæй æрцардысты. Сæ фыццаг фыдæлты нæмттæ уыдысты: Гæлæбу, Гассау, Коцо, Кацан, Дзедзей. Ацы мыггæгтæн уыд иумæйаг кувæндон — Нæлызæды кувæндон Гæлиат æмæ Фæснæлы хъæутæн.

Гæлæбутæн хорз нæ рауад сæ хъуыддаг — фæцагъды сты низæй, аирвæзт ма дзы иу зæронд лæг. Мыггаг скæнæм, зæгъгæ, уымæ гæсгæ ацы лæг ракуырдта сæ хъæуккаг Бæлæуты чызджы, райгуырд сын лæппу, ус амард, сывæллон Бæлæутæм схъомыл, ус ракуырдта, рацыд ын зæнæг æмæ Гæлæбуты мыггаг сног ис. Гæлæбутæй чидæртæ сæ сæрмæ нæ хаста Гæлæбуты мыггаг æмæ сæ мыггаг ныффыстой Коцойтæй.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гетъотæ

**Гетъотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Ацы мыггаджы фыдæл — Гетъо Стыр Дыгурмæ æрбафтыд Гуырдзыйæ. Ам ус ракуырдта, рацыд ын цæуæт, цæуæты цæуæт. Уыдонæй иу — Гетъо ралыгъд Къаматмæ, ам ус ракуырдта æмæ йæ ном Гетъойæ мыггаг сывзæрд — Гетъотæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гæдзаутæ

**Гæдзаутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Гæдзау уыд Булацаты мыггагæй, царди Тырсыйы комы. Иу дуджы сæ хъæуы кæимæдæр фæтуджджын, ралыгъд Дыгургоммæ æмæ æрцард Гæлиаты хъæуы. Гæдзауæн уыд æфсымæр Годыз. Уый дæр цард Гæлиаты. Æфсымæртæ раздæр хастой сæ мыггæгты ном Гæдзаутæ-Годызитæ. Уыдонæн, дам, сæ иуы фырт хуынди Сымæ, æмæ уый номæй дæр рацыд мыггаг. Ацы мыггæгтæ дæр фæлыгъдысты быдыры хъæутæм æмæ горæттæм. Гæдзаутæн сæ фыдæл уыд Уыз. Гæдзауты æддейæ ма Уызæй равзæрдысты ахæм мыггæгтæ: Сыметæ (Сметæ), Езетæ, Къостæ, Хабитæ, Тахунтæ, Джерытæ, Къорнатæ, Годизтæ, Елехъотæ. Гæдзаутæ æмæ Сыметæ цардысты Къора æмæ Мæздæджы.

## Литературæ
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

*
Бебилтæ

**Бебилтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Мæхческы хъæумæ иу лæг кæддæр æрæфтыд Хуссар Ирыстонæй, уыди Бибылтæй. Уым æрцард, ус æрхаста. Хуссар Ирыстоны Бибылтæ нырмæ дæр Мæхческы Бебилты нымайынц се ’рвадæлтыл.

## Литературæ
* 
* 

*
Бугъатæ

**Бугъатæ** ( *Буговы*, *Бугаевы*) сты ирон мыггаг.

## Истори
Бугъаты раздæры мыггаг уыд Цæгæратæ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Цæгæратæ Цымытийы цардысты.

Хидыхъусы цæрæг Цæгæраты Созырыхъойы ныхæстæй Хъайттаты Хъайтмырзæ ныффыста таурæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, раджы заманы Хæрисджыны цард бердзейнаг. Йæ ном Дзангубек. Иуахæмы цуаны рæстæджы Куырттаты коммæ бахаудта Цымыти, уый цард Ходы. Цымыти Дзангубекæй бар ракуырдта, цæмæй йын уым æрцæрыны бар радтаид. Дзангубек ын бар радта, æмæ, Цымыти кæм æрцард, уый схуыдтой Цымыти. Цымытийæн уыд фырт Калог. Калогæн та — Цæгæра, Кула, Дзускуа, Зайт. Сæ цæуæт райстой мыггæгтæ: Цæгæратæ, Кулатæ, Дзускуатæ, Зайттатæ. Цымытийы Цæгæратæ æмæ Габысатæ фæтуджджын сты. Цæгæратæ ма иу лæг уæлдай амардтой Габысатæй æмæ сæ уымæ гæсгæ хъæуæй лидзын бахъуыд. Цæгæратæ æрцардысты Зджыды, Уæлладжыры комы. Цымытийы ма баззад Цæгæраты чындз, уый йæхи бар нæ уыд. Уымæн райгуырд лæппу, схуыдтой йæ Бугъа. Уымæ гæсгæ Цæгæратæй иутæ фыссынц Бугъатæй, сæ фыды номæй, æнæуи Цæгæратæй уыдысты.

## Литературæ
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

*
Зæйттатæ

**Зæйттатæ** кæнæ **Зайттатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Муритæ

**Муритæ**, дыгурон вариант: **Мурийтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гаппуатæ

**Гаппуатæ**, вариант: *Габпуатæ* () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хубэй

**Хубэ́й** () у провинци Китайы. Йæ административон центр у Ухань.

## Фиппаинæгтæ

*
Торотæ

**Торотæ** кæнæ **[[Тъоротæ]]** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Созæтæ

**Созæтæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Созæты фыдæлтæ фондз æфсымæры уыдысты Æнтуттæй. Цардысты Дæллаг Уыналы. Уырдыгæй алыгъдысты, ныр Цъамад кæм ис, уырдæм. Æфсымæртæ Созæ æмæ Кæсæби, стæй Уырым, Пага, Тотыкк уырдыгæй фæйнæрдæм фæлыгъдысты, фæлæ æрвадиуæг кæнынц абоны онг дæр. Æнтутæй нырмæ цы фæлтæртæ рацыд, уыдон сты: Æнтут — Созæ — Хъази — Хъарадзау — Майрæм — Адзæба — Петр. Таурæгъмæ гæсгæ, Созæтæ æмæ Созайтæ æндæр æмæ æндæр мыггæгтæ сты. Созæтæ (Созиевы) цардысты Уæлладжыры комы; Созайтæ (Созаевы) сты Сындзыхъæуæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Боцуатæ

**Боцуатæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Дзанæгаты Малсæгыл сæдæ дæс азы цыд. Уый куыд радзырдта, афтæмæй Бацуатæ сты Дзанæгатæй. Тырсымæ ацы мыггагæй фыццаг чи балыгъд, уый дардта даргъ боцъо æмæ йæ адæм уымæ гæсгæ схуыдтой Боцъо, йæ фæстагæтты та — Боцуатæ. Фæстæдæр Боцуатæй иу хæдзар ралыгъд Бæрзæфцæгмæ æмæ уым куыста дзæнгæрæгдзæгъдæг-фидиуæгæй. Уæды заманы иу мыггагæн дыууæ раны зæххы хæйттæ дæттæн кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ бинонты хистæры Бидары номæй сæхи ныффыстой Бидартæй. Афтæ Дзæнæгатæй равзæрд дыууæ мыггаджы: Боцуатæ æмæ Бидартæ.

## Кæс ноджы
* Боцъотæ

## Фиппаинæгтæ

*
Тегатæ

**Тегатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Тегатæ Дыгуры коммæ, æрбафтыдысты Уæлладжыры комæй. Æрцардысты Æхсæуы хъæуы. Ам сæхи Телехъурты мыггагимæ балымæн кодтой æмæ, кæд тугæй хæстæг нæ уыдысты, уæддæр бирæ рæстæджы кæрæдзиимæ фæцардысты лымæн æмæ уарзонæй.

## Кæс ноджы
* Тегкатæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Дадæгатæ

**Дадæгатæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Дадæгатæ, Хъалæгатæ æмæ Бадзиатæ хæрз æрвадæлтæ сты. Сæ фыдæлтæ æртæ æфсымæры уыдысты: Дадæг, Хъалæг æмæ Бадзи. Уыдонæй алчидæр йæхæдæг смыггаг кодта. Сæ фыд уыд Цымыти, цард Стыр Дыгуры хъæуы. Бынат йæ зæрдæмæ нæ цыд. Цуаны ацыд æмæ бахауд, ныр Цымыти кæм ис, уырдæм. Бынат цæрынæн йæ зæрдæмæ фæцыд æмæ ардæм æрлыгъдис.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Окросопели

**Окросопели** () у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы Хъуылымбегтæ, Богъитæ, Тасойтæ, Джиотæ, Гаглойтæ, Цыбыртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къозы дон (Цæгат Ирыстон)

**Къозы дон** кæнæ **Къодзы комы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Зымæгондоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Дзоттæ

**Дзоттæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Ацы мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы, Зæрæмæджы Магкæты мыггагæй. Магкæтæй, дам, иу лæг Уæлладжыры комы кæимæдæр фæтуджджын, æмæ уымæ гæсгæ ралыгъд Дыгуры коммæ, Стыр Дыгурмæ. Ам æй Сосрантæ суазæг кодтой, ус ын ракуырдтой, райгуырд ын фырт Сосран. Сосран дæр Сосрантæм слæг, уымæн дæр ус æрхастой. Уый фæстæ уый æд бинонтæ алыгъд Хæнæзы хъæумæ. Райгуырд ын дыууæ фырты — Хъуыбады æмæ Налухъ. Хъуыбадыйæн райгуырд фырт — Тасо. Кæд Тасо Магкæтæй уыд, уæддæр йæ мыггаг аивта Дзоттæй, æвæццæгæн, сæ рагон фыдæлтæй иу æфсымæры ном — Дзот кæй хуынд, уымæ гæсгæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Дзодзатæ

**Дзодзатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Дзодзатæн сæ фыдæл Доныфарсмæ æрлыгъд Гуырдзыстонæй. Ууыл мыггагæй бирæтæ нæ разы кæнынц, хонынц сæхи рагон алантæй. Таурæгъмæ гæсгæ Дзодзаты фыдæлы ном уыд Кермен. Кермен Доныфарсы хъæуы цæргæйæ ракуырдта къумбултыхъæуккаг Тахъазты чызджы. Уымæй йын райгуырд æртæ фырты: Дзодза, Агко æмæ Хуасдзау. Дзодзайæн уыд дыууæ фырты: Хъуыбады æмæ Хъауырбег. Хуасдзау алыгъд Туркмæ. Дзодзатæн сæ мыггаг рацыд Дзодзайы номæй. Дзодзатæй бирæтæ фæлыгъдысты Лескенмæ æмæ æндæр рæттæм.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Олопта

**Олопта** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гойатæ, алыгъдысты Арцеуы хъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бæзойтæ (хъæу)

**Бæзойтæ**, вариант *Безеткъар* () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хуыбылтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бзартæ

**Бзартæ** кæнæ **[[Бузартæ]]** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Биет

**Биет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Абон ацы хъæуы цæрæг нал ис, алыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ Гуырдзыйы агрессийы рæстæджы (1991-1992 азты). Раздæр дзы цардис цыппар мыггаджы: Багултæ, Джиголатæ, Болататæ, Къусратæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Елдзартæ

**Елдзартæ** кæнæ **Елзартæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Елджартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Выру

**Вы́ру** (, ) у сахар Эстонийы хуссар-скæсæны, Вырумаайы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эстонийы сахартæ
Бекмæрзатæ

**Бекмæрзатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Бекмæрзтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Сокатæ

**Сокатæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Архивты документтæм гæсгæ Сока у Найфоны байзæддаг æмæ Сокаты мыггаджы бындурæвæрæг. Сокатæ Куырттаты комы цардысты Фæрдыгдоны, Дæллагхъæуы, Цымытийы.

Фæрдыгдоны ныр дæр ма фенæн ис Сокаты мæсыджы бындур. Ардыгæй Сокатæ ралыгъдысты Хохы Карцамæ æмæ æрцардысты, «Бæхты лæгъзæр» кæй хонынц, уыцы бынаты æмæ Джизийы.

## Фиппаинæгтæ

*
Тезиатæ

**Тезиатæ**, вариант: *Тезитæ* () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гугитæ

**Гугитæ** () сты ирон мыггаг.

## Зындгонд Гугитæ
* Гугиты Вячеслав — театр æмæ кинойы актёр
* Гугиты Геннадий — Мæздæджы районы сæргълæууæг

## Фиппаинæгтæ

*
Ганджайы цъупп

**Ганджайы цъупп** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Стырмæсыгмæ ’ввæхс.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Æхсæрдзæн

[thumb|250px|right|[Зæйгæлæн]]
**Æхсæрдзæн**, къуыдайраг ныхасыздæхт: *хаугæдон* — донвæды уæлвонг бынатæй, айнæгæй цы доны пырхæн кæлы уырдыгмæ, уый.

## Фиппаинæгтæ

*
Мысанауы хох

**Мысанауы хох** у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Стырмæсыгмæ ’ввæхс.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Стыр хох (нысаниуджытæ)

* Стыр хох — Кавказы хохы рагъ;
* Стыр хох — æфцæг Цæгат Ирыстоны;
* Стыр хох — хох Хуссар Ирыстоны;
* Стыр хох — хох Тырсыгомы.
Бæциатæ

**Бæциатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Бæциаты мыггаг равзæрд Боцитæй. Боцитæй иу лæгæн йæ ном уыд Бæци. Ацы лæг уарзта Кучитæй иу чызджы, фæлæ чызджы йæ хицæуттæ радтой чындзы Гуытъиатæм. Гуытъиатæм ын райгуырд лæппу. Сылгоймагæн йæ лæг тагъд амард æмæ йæ уæд Боциты Бæци ракуырдта. Уый цард Тибы. Кучионы куы ракуырдта, уæд Тырсыгоммæ алыгъд, æмæ уым йæ цоты мыггаг сси Бæциатæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Гагкайтæ

**Гагкайтæ** кæнæ **Гаккайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Туагдзæхдон

**Туагдзæхдон** у хъæдындз, нуры, туаг, дон, рæвдуæттæ æмæ ссадæй конд хæринаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон хæринæгтæ
Платæ

**Платæ** () сты ирон мыггаг.

## Зындгонд адæм
* Платы Альбинæ — куыстдæттыны республикон комитеты сæргълæууæг
* Платы Заринæ, Хъазыбеджы чызг — СОИГСИ-йы кæстæр наукон æмкусæг

## Фиппаинæгтæ

*
Чъартал

**Чъартал** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Рындзытæ

**Рындзытæ** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зæрæмæджы цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Одзис

**Одзис** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сахсаты ком

**Сахсаты ком** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Гуыркъуымтыкомы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Гуыркъуымтыком
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Алардийы æфцæг

**Алардийы æфцæг**, варианттæ: **Æрхоны æфцæг** кæнæ **Æрхоны ’фцæг** у æфцæг Уæлладжыргомæй Куырттаты комы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Асабийы дон

**Асабийы дон** кæнæ **Ацабийы дон** у хус цæугæдон Цæгат Ирыстоны.      

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Хистæр гутондар

**Хистæр гутондар** — афтæ хуындис, цæдисы уæнгтæ-иу фæлтæрдджындæр хуымгæнджыты æхсæнæй сæхицæн хистæрæн кæй равзæрстой, уыцы хуымгæнæг. Хуымгæнæг амыдта куысты фæтк, кастис кустæг фос æмæ кусæнгæрзты уавæрмæ; бæрæг кодта, цæдисы уæнггæй алчи дæр хъуамæ цы «хай» бахæсса, æмæ йын цал боны бахуым кæной, уый. Уыдис ын æнæивгæ æххуысгæнæг (иуæй-иу хатт ын радыгай æххуыс кодтой цæдисы уæнгтæ); хистæр гутондар ма йæ хæс уыдис цæдисы кусджытæн æрвылбон сихор амал кæнын.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон æхсæнад
Æрвгъил

**Æрвгъил** — даргъгомау хъил, йæ бырынкъыл сæгъдзарм кæнæ фысдзарм ауыгъд. Уыдис ын культон нысаниуæг. Пайда дзы кодтой æрвнæрды бардуаг Уациллайы бæрæгбоны æгъдæутты. Хус рæстæг-иу куы скодта, уæд-иу лæппу фæсивæд бæрæгбоны фæтк цы амыдта, ахæм зарджытæкæнгæ æрвгъилима æрзылдысты сыхаг хъæутыл; сау сæгъдзарм-иу цы æрвгъилыл уыдис, уый-иу бафидар кодтой æрвдзæфæй марды ингæныл. Уыдис ын ахæм нысаниуæг, зæгъгæ, Уацилла хъæубæстæн ахъазгæнæг æмæ зæрдæхæлар куы уа, уæд æм æнувыдæй кæй кувдзысты æмæ йын ног кусæртытæ кæй кæндзысты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Мистулатæ

**Мистулатæ**, вариант **Мыстулатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Зындгонд адæм
* Мыстулаты Иринæ — зындгонд фæндырдзæгъдæг, Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт æмæ Цæгат Ирыстоны адæмон артисткæ

## Фиппаинæгтæ

*
Куляб

**Куля́б** () у сахар Таджикистаны Хатлоны облæсты.

Категори:Таджикистаны сахартæ
Чехойты Анатоли

**Чехойты Георгийы фырт Анатоли** (райгуырдис 1950-æм азы 20 апрелы Цхинвалы) — у партийы Хуссар Ирыстоны обкомы раздæры фыццаг нымæрдар, Уæрæсейы Паддзахадон Думæйы дыккаг (1995-1999) æмæ æртыккаг (1999-2003) æвзæрстыты депутат, Думæйы Æмхæларадон паддзахæдты не ’мбæстæгтимæ бастдзинæдтæ аразыны комитеты сæрдары хæдивæг.

## Цардафыст
Йæ ныййарджытæ уыдысты службæгæнджытæ, Толик бацыд горæты æртыккæгæм скъоламæ. Йе ’мкъласон, журналист Харебаты Батрадз куыд фыссы, афтæмæй Анатоли уыд тынг уæздан æмæ зæрдæргъæвд. Ахуыргæнджытæ-иу ын йæ бæрны цы хæслæвæрд бакодтой, уый-иу алы хатт дæр сæххæст кодта иттæг хорз.

Иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ скъола каст куы фæцис, уæд ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институтмæ æмæ райста инженер-механичы дæсныйад. Æфсады службæ кодта Прибалтикæйы æфсæддон зылды ракетон æфсæдты. Йæ службæ цыдис тынг хорз, снысан æй кодтой взводы командирæй. Йе службæ куы фæцæйфæуд кодта, уæд æм æфсæддон зылды штабы бæрнон кусджытæ фæдзырдтой æмæ йын загътой, цæмæй баззайа æфсæддон службæйы. Анатоли сæ ныхасыл дыккаг нал загъта, фæлæ амард йæ фыд, æмæ æххуыс кæнын хъуыдис йæ мад æмæ йе ’фсымæртæн.

Кусын райдыдта завод "Вибромашина"-йы цехы хицауæй. Йæ зæрдæргъæвддзинад ын бафиппайдтой Хуссар Ирыстоны разамонджытæ æмæ йæ снысан кодтой фæскомцæдисы Хуссар Ирыстоны обкомы фæсивæдон туризм "Спутник"-ы бюройы сæрдарæй, равзæрстой йæ Цхинвалы партийы горкомы фыццаг нымæрдарæй. Уыд Хуссар Ирыстоны Адæмон контролы комитеты сæрдар, партийы Знауыры райкомы фыццаг нымæрдар, 1988 азы та ссис партийы Хуссар Ирыстоны фыццаг нымæрдар.

### Бинонтæ
Анатоли æмæ йæ цардæмбал Азæ схъомыл кодтой лæппу æмæ дыууæ чызджы. Алчидæр сæ райста уæлдæр ахуырад, ссардта йæ цардвæндаг, æмæ сты амондджын.

## Литературæ
* 

Категори:1950-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Чехойтæ
Хангуассæ

**Хангуассæ** у ирон сылгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон сылгоймаджы нæмттæ
Чабæхан

**Чабæхан** (*Чабæ*), дыгур. **Киабæхан** (*Киабæ*) у ирон сылгоймаджы ном.

## Этимологи
Ном Чабæхан цæуы араббаг æвзагæй *[[Кааба]]* + хан.

## Кæс ноджы
* Баситы Чабæхан

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон сылгоймаджы нæмттæ
Чабæ (нысаниуджытæ)

**Чабæ**:
* Чабæ — пысылмон кувынаккаг Меккæйы;
* Чабæ кæнæ Чабæхан — ирон сылгоймаджы ном.
Цæргæсты Дзамболат

**Цæргæсты Муссæйы фырт Дзамболат** (райгуырдис Кировыхъæуы) у Ирон театры актёр, РЦИ — Аланийы адæмон артист.

Каст фæцис Мæскуыйы Щукины номыл театралон училище (1969). Кусы Ирон театры, зындгонд у бирæ спектакльтæй, уæлдайдæр та — комедион рольты фæрцы.

## Æддаг æрмæг
* Цæргæсты Дзамболатыл сæххæст 75 азы

## Фиппаинæгтæ

Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Дзамболат
Категори:Ирон театры актёртæ
Категори:Кировыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Кортиатæ

**Кортиатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

Кортиаты мыггаджы зындгонд минæвæртты ’хсæн уыд Кортиаты Леван, инженер æмæ уæлдæр ахуырады кусæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гатыккотæ

**Гатыккотæ** кæнæ **Гатыгкотæ** (, *Гатикгоевы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Америкæйы хъалац футболæй 2019

**[[Америкæйы хъалац футболæй]] 2019** у сæйраг футболон турниры 46-æм рахъазт Хуссар Америкæйы къордты ’хсæн. Уый арæзт æрцыдис 2019-æм азы 14 июнæй 7 июлы онг Бразилийы.

Бразилийы æмбырд къорд фæуæлахиз ис турниры. Уый Америкæйы хъалац райста 9-æм хатт.

### Стадионтæ
17 сентябры турнир гом кæныны матч хъазыдтой стадион «Морумби»-йы, финал та æрцыдис номдзыд «Маракана»-йы.

## Ерысгæнджытæ

Турниры хайад истой КОНМЕБОЛ-ы æппæт дæс уæнджы æмæ 2 æндæр АФК-йæ хуынд къорды: Аргентинæ, Боливи, Бразили, Венесуэлæ, Катар, Колумби, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор, Япон.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг

* Официальный сайт турнира
* Кубок Америки 2019 на сайте КОНМЕБОЛ

Категори:2019-æм аз футболы
Категори:Америкæйы хъалац футболæй
Эчеда

**Эчеда** () у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 1,1 мин адæймаджы (2010 азы), уыдонæй фылдæр хай сты тъиндийаг адæмыхаттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Нюкёбинг-Морс

**Нюкёбинг-Морс** () у сахар Данийы цæгат-ныгуылæны.

Категори:Данийы сахартæ
Бачи-Юрт

**Бачи-Юрт** () у хъæу Цæцæны Курчалойы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Ейск

**Ейск** () у сахар Краснодары крайы, Ейсчы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Краснодары крайы сахартæ
Бедойты Руслан

**Бедойты Алыксандры фырт Руслан** (райгуырдис 1947-æм азы 12 апрелы — амардис 2020-æм азы 12 майы) — авиацийы инæлар-майор, республикæйы Ветеранты советы сæрдары хæдивæг.

## Цардафыст
Бедойты Руслан райгуырдис 1947 азы 12 апрелы Сунжæйы хъæуы Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, æфсады инæлар Плиты Иссæ къаманды кæмæн кодта, уыцы дæлхайæдтæй иуы сконды чи хæцыд æмæ 1945 азы Уæлахизы парады чи архайдта, уыцы Бедойты Алыксандр æмæ ахуыргæнæг Бедойты-Тлаттаты Равенкæйы бинонты.

Йе ’взонджы бонтæй фæстæмæ Руслан æмхиц уыд спортмæ, архайдта уæгъдибар хъæбысхæстæй ерысты районы æмæ республикæйы чемпионатты, бирæ хæттыты бацахста призон бынæттæ. Скъолайы кодта зæрдиаг æхсæнадон архайд, уыд фæскомцæдисон организацийы секретар æмæ скъоладзауты фæллойадон къорды бригадир.

Скъола каст фæуыны фæстæ 1965 азы Бедойты Руслан ахуыр кæнынмæ бацыд Ейскы уæлдæр æфсæддон авиацион училищæмæ. Тæхæджы дæсныйад райсгæйæ, Бедойы-фырт 30 азы бæрц баслужбæ кодта Æфсæддон-уæлдæфон тыхты. Йæ службæ райдыдта хуымæтæг курсантæй æмæ схызт Прикарпатьейы æфсæддон зылды авиацийы хицауы бынаты онг.

1979 азы Бедойты Руслан иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ каст фæци Æфсæддон-уæлдæфон академи. Йæ æфсæддон интернацион хæс æххæст кодта Мысыр æмæ Йемены. Йæ службæйы хæстæ æнтыстджынæй кæй сæххæст кодта, уый тыххæй хорзæхджын æрцыд «Гæрзифтонг тыхты Фыдыбæстæйæн службæйы тыххæй» æртыккаг къæпхæны орденæй, Йемены республикæйы «Хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй» майданæй.

Йæ службæ ахицæн кæнгæйæ, Бедойты Руслан 1993 азы сыздæхт Ирыстонмæ. Йæ фæллойадон архайд адарддæр кодта РЦИ-Аланийы Æнæнхъæлæджы уавæрты министрады, уыд министры хæдивæг. 2000 азы августы æвзæрст æрцыд "РОСТО"-йы Цæгат Ирыстоны хайады сæрдарæй. Уыцы бæрнон бынаты дæр æнтыстджын куыст кæй бакодта, уый тыххæй хорзæхджын æрцыд Советон Цæдисы æртæ хатты Хъæбатыр А.И. Покрышкины майданæй.

## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* Осетия-Ирыстон // Бедойты Руслан. Цы сусæг кæныс

Руслан
Категори:Сунжæйы чи райгуырдис, уыдон
Зыонг Ван Минь

**Зыо́нг Ван Минь** (; 16 февралы 1916 — 5 августы 2001) — Хуссар Вьетнамы хæстон æмæ политикон архайæг, Вьетнамы Республикæйы дыууæ хатты президент. 

1975-æм азы 30 апрелы цæгат-вьетнамаг тыхтæ æрбабырстой Сайгонмæ. Зыонг Ван Минь сæм æнхъæлмæ кастис Хæдбардзинады Галуаны мидæг, фындыди йæ официалон æгъдауæй æлдæриуæг уæлахизгæнджытæн рæттын. Фæлæ йæ баурæдтой æмæ аластой радиостанцæмæ, цыран Зыонг Ван Минь фехъусын кодта капиталяцийы тыххæй. Цалдæр сахаты фæстæ йæ суагътой, æмæ уæдæй фæстæмæ сæрибарæй цардис йæ виллæйы, рæзын кодта орхидейтæ, дардта мæргътæ.

1983-æм азы Вьетнамы хицæуад радта Зыонг Ван Минæн бар йæ мыггагимæ Францмæ ацæуын. Уый ралыгъдис æмæ фæстæдæр æрцардис Пасадинæйы, АИШ-ы. Уым дæр амардис, 85 азы йыл куы цыдис, уæд. Фæсарæны цæргæйæ кæддæры президент никуы кодта политикон куыст, нæдæр рауагъта мыхуырæй йæ мысинæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Вьетнамы политиктæ
Категори:Хуссар Вьетнамы хæстонтæ
Категори:Хуссар Вьетнамы президенттæ
Категори:Вьетнамы чи райгуырдис, уыдон
Цæратæ

**Цæратæ** кæнæ **Цæриатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Цæратæн, дам, сæ фыдæл Цæра уыд алайнаг, Тимуры ’фсæдтæ йæ амардтой. Тимуры ’фсæдтæ Кавказмæ куы æрцыдысты, уæд Цæра цардис Цирохсы хъæуы, уыди йын бинонтæ. Йæ цотæн мыггаг скодта йæ номæй — Цæратæ. Сарæзта стыр хæдзар, мæсыг. Уыцы мæсыджы арæх æмбæхстысты Цирохсы адæм, кæсæг-иу сæм куы æрбабырстой, уæд. Цæратæ цардысты хъæздыг, стыр мыггаг уыдысты, фæлæ сæ низ аскъуыдта, сæ фæллой та сын Туйгъантæ Фæснæлы хъæумæ сæхицæн фæластой. Цæраты мыггаджы фарсмæ Цирохсы цардысты Хъудзитæ дæр, фæлæ ацы мыггагыл низ сыстад æмæ аскъуыдысты. Уæдæй фæстæмæ Дыгургомы Хъудзиты мыггаджы кой нал ис.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Бурдзиутæ

**Бурдзиутæ** кæнæ **Бурдзиатæ** (, *Бурдзиовы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хидыртæ

**Хидыртæ** кæнæ **Хидиртæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Хидырты æмæ Бетрозты мыггæгты равзæрды тыххæй ис дыууæ таурæгъы.

Иу таурæгъы дзырдæуы, зæгъгæ, дам, Хидиртæ æмæ Бетрозтæн сæ фыдæл уыд гуырдзиаг кънйаз Хидирашвилийы фырт Хидир. Сæ фыд куы амард, уæд æфсымæртæ кæрæдзимæ фæтуджджын сты, сæ фыды цæрæнбынæттæ ныууагътой æмæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм. Хидир слыгъдис Дыгургоммæ æмæ æрцард Лезгоры хъæуы. 

Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Хидиртæ æмæ Бетрозты фыдæл уыд алайнаг. Йæ ус уыд Годзойты чызг, цардысты Лезгоры хъæуы. Уыд сын фырт Хаджи. Хаджи ракуырдта Муриты чызг Фаризæты, райгуырд сын æртæ фырты: Хидир, Бетроз æмæ Тайса. Хидир æрхаста ус — Тетцойты Госæганы, фæлæ тагъд амард халерæйæ. Йæ ус йæхи бар нæ уыд, ацыд йæ цæгатмæ. Уым ын райгуырд фырт, сæвæрдтой йыл йæ фыды ном — Хидир. Куы бахъомыл, уæд фæстæмæ Лезгоры хъæумæ слыгъд, Бетроз та æд бинонтæ Лезгорæй фæлыгъд быдырмæ æмæ æрцард Кеты хъæуы, фæстæдæр ма сæ чидæртæ фæстæмæ Лезгормæ слыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъус дон

**Цъус дон** у чысыл цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Тхамоны цур.      

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Саджетæ

**Саджетæ** кæнæ **Сагетæ** (, *Сагеевы*) сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Аслæмырзатæ

**Аслæмырзатæ**, вариант: *Асламурзатæ* () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Мæрзабег

**Мæрзабег** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Майрæм (ном)

**Майрæм**, дыгуронау **Майрæн** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Майрæмыхъуатæ
* Майрæнсаутæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Хъарацатæ

**Хъарацатæ** кæнæ **Хъарацтæ**, **Хъæрæцатæ** (, *Карацевы*) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Лæууойтæ

**Лæууойтæ**, **Лæуойтæ** кæнæ **[[Æккæлатæ]]** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гатайтæ

**Гатайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Ортъеуы хъæуккаг Гатайты Н.Г. нын куыд радзырдта, уымæ гæсгæ, Гатайты мыггаг равзæрдис Гæззатæй. Сæ фыдæлтæ цардысты Стыр Леуахийы комы Ципраны хъæуы. Уым Гæззатæй иу лæг, йæ ном Гатай, амардта кæйдæр æмæ йæ йæ туджджынтæ цæмæй ма амардтаиккой, уый тыххæй ралыгъд Ципранæй, æрцыд Чысыл Леуахийы коммæ æмæ Ортъеуы хъæуы æрцард. Цæмæй йын туджджынтæ йæ фæд ма ссардтаиккой, уый тыххæй йæ мыггаг йæ номæй аивта æмæ йæ цæуæт райдыдтой хæссын Гатайты мыггаг. Гатайтæ, дам, Ортъеуы раивтой фондз фæлтæры.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Галифтыгъдтытæ

**Галифтыгъдтытæ** у стъалыгуппары ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Нанитæ (Цæгат Ирыстон)

**Нанитæ** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уртаты Аланкæ

**Уртаты Аланкæ** (; æцæг ном у **Татьянæ Андреева**) у уырыссаг фыссæг, журналист æмæ æхсæнадон архайæг, Уæрæсейы фысджыты цæдисы уæнг. Уый райгуырдис Беслæны уырыссаг фыд æмæ ирон мады бинонтæм, йæ сфæлдыстадон фæсномыгæн райста йæ мады мыггаг.

Йæ уацмыстæ фыссы уырыссаг æвзагыл, мыхуырæй цæуынц 1985-æм азæй. Куыста УСФСР-йы Госкомиздаты, ахуыр кодта Мæскуыйы университеты аспирантурæйы. Йæ фыццаг уацмыстæ рухс федтой журнал «Литературная учёба»-йы, фæстæдæр та ногæй иуæй-иу литературон журналты, уыдоны ’хсæн «Дарьялы» дæр.

1990-æм азты Аланкæ уыдис газет «Стыр Ныхас»-ы фыццаг автортæй иу. Аланкæ хæцы иугонд Ирыстоны идейæйыл, фæнды йæ цæмæй Хуссар Ирыстон уа Цæгат Ирыстонимæ иу республикæйы мидæг.

Уртаты Аланкæйы уацмыстæ номинацигонд цыдысты Хетæгкаты Къостайы номыл преми æмæ иннæ премитæм.

## Чингуытæ
* 2001 — «Кавказ, мой Кавказ!», Избранное. Издательство «Олимп», Владикавказ, твердый переплет, ISBN: 5-87860-031-0, тираж 2000 экз.,  272 с.
* 2011 — «Забыть Кавказ?». Повести, рассказы, новеллы. Москва, твердый переплет, ISBN:978-5-9903036-1-4, Авторское издание. тираж 1000 экз., 328 стр.
* 2011 — «Дорога домой»: сборник  рассказов северокавказских писателей», изд. СЭИП, Москва,  ISBN: 978-5-8438-9313-3, т.4., 419-480 стр.
* 2015 —  «Кавказские новеллы», ЧР, Карловы Вары, Skleneny mustek s.r.o., твердый переплет,  ISBN: 978-80-87940-66-2, 245 стр.

## Æддаг æрмæг
* Фыссæджы фарс (Proza.ru) 
* Уртаты Аланкæ йæ царды тыххæй (газет «Жизнь Правобережья»)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ
Америкæйы хъалац

**Америкæйы Хъалац** () — Хуссар Америкæйы хæдбар бæстæты æмбырд къордты ’хсæн КОНМЕБОЛ-ы разамындæй арæзт футболы турнир.

Фыццаг хатт ерыс арæзт æрцыд 1910 азы, КОНМЕБОЛ бындурæвæрд куы нæма ’рцыд, уæд, æмæ уый тыххæй официалоныл нымад нæу. Турниры фыццаг ерысыл нымад у 1916 азы арæзт кæцы æрцыди, уый. Фæстæдæр турнир схуыдтой *Хуссар Америкæйы национ къордты ’хсæн чемпионат* (). Афтæмæй, Америкæйы Хъалац у нырыккон æхсæнадæмон футболы турниртæй æппæты рагондæр. Европæйы футболы турнирæй йыл 44 азы фылдæр цæуы. 1975-æм азы турнирыл æвæрд æрцыд йæ ныры ном.

Америкæйы Хъалац арæзт цæуы къорд азы иу хатт — уыцы азты бæрæг нымæц цалдæр хатты ивд æрцыд. 2001 азæй 2007 азмæ арæзт цыди æртæ азы иу хатт. 2007 азæй 2019 азмæ та цыппар азы иу хатт. Уыимæ ма 2016 азы арæзт æрцыд уæлæмхасæн Америкæйы Хъалац — турнирæн йæ 100 азы кадæн, кæцы фыццаг хатт арæзт æрцыд Хуссар Америкæйы фæсарæнты (АИШ-ы). 2020 азы хъуамæ турнирæн йæ арæзты æмгъуыд ивд æрцыдаид цæмæй Европæйы чемпионатимæ æмрæстæг уа. Фæлæ сæ дыууæ дæр аргъæвтой 2021 азмæ коронавирусæй тасы тыххæй.

Турниры хайад исынц æппæт 10 бæстæйы — КОНМЕБОЛ-ы уæнгтæ: Аргентинæ, Боливи, Бразили, Венесуэлæ, Колумби, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор. 1993 азæй фæстæмæ ерысмæ æрхонынц ноджы дыууæ къорды æндæр конфедерацитæй — арæхдæр КОНКАКАФ-æй. Хуынд къордтæй тынгдæр фесгуыхт Мексикæ, дыууæ хатты турниры дыккаг бынат арцахсгæйæ.

Æппæты фылдæр хатт Америкæйы Хъалац (1916 азæй райдайгæ, фыццаг хатт куы рамбылдта) райста Уругвайы къорд. Æдæппæт та турниры фæуæлахиз 15 хатты. Аргентинæ у 14-хаттон уæлахиздзау, ныры уæлахиздзау та, Бразили — 9-хаттон.

## Истори

Хуссар Америкæйы фыццаг æхсæнадæмон турнир (КОНМЕБОЛ-мæ нымад нæу) арæзт æрцыд Аргентинæйы 1910 азы, Майы революцийы 100 азы бæрæгбоны кадæн.

1916 азы, Аргентинæйы, бæстæйы хæдбарады 100 азы бæрæгбоны кадæн сарæзтой Аргентинæ, Бразили, Уругвай æмæ Чилийы къордты ’хсæн чемпионат. Чемпионаты цы цыппар ассоциацийы райстой хайад, уыдон бавæрдтой Хуссарамерикæйаг футболы конфедерацийæн (КОНМЕБОЛ) йæ бындур, цæмæй дарддæр турнирæн фæтк дæтта. 1916 азы цы турнир ацыд, кæд КОНМЕБОЛ-ы официалон æгъдаумæ гæсгæ конд не ’рцыд, уæддæр нымад у Хуссар Америкæйы футболы чемпионаты (ныр Америкæйы Хъалацæй кæй зонæм) фыццаг мадзалыл.

Турнирæн йæ фыццаг хъазт ацыд 1916 азы 2 июлы Буэнос-Айресы. Уыцы быцæуы Уругвай Чилийы амбылдта 4:0 хыгъдæй, фыццаг гол бакъуырдта Хосе Пьендибене «Пеньяроль»-æй. Турнирæн йæ скъуыддзаггæнæг хъазты фембæлдысты Аргентинæйы æмæ Уругвайы къордтæ. «Химнасия»-йы клубы стадион дзаг уыд, 18 000 адæймаджы æрымбырд сты хъазт фенынмæ. Фæлæ 6 минуты дæр куы нæма рацыд хъазтæн йæ райдианæй, афтæ урæд æрцыд, хъазт фенынмæ æрцæуæг адæмы ’хсæн хыл кæй рауад, хъазæн фæзмæ бырсын кæй райдыдтой æмæ трибунæтыл зынг кæй сирвæзт, уый тыххæй. Дыккаг бон хъазт дарддæр ахæццæ «Расинг»-ы клубы стадионыл Авельянедæйы. Уыцы хатт Чили æмæ Уругвай хæрæгсаст фесты, æмæ Уругвай сси турнирæн йæ фыццаг чемпион.

## Æддаг æрмæг
* Кубок Америки на сайте КОНМЕБОЛ
* Статистика Кубка Америки на сайте RSSSF
* История Кубка Америки
* История Кубка Америки

## Фиппаинæгтæ

Категори:Футболон хъалацтæ
Вагактæ

**Вагактæ** кæнæ **Вагагтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Мулукатæ

**Мулукатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Мулукаты мыггаджы фыдæл Къумбулты хъæуккаг Боллотæй уыд. Боллоты мыггаджы хистæртæ Къумбулты хъæумæ æрбафтыдысты Асыйæ. Къумбулты Боллоты мыггагæй цард æхсæз æфсымæры: Галачи, Глаз-Глаз, Кебек, Мулук, Тез æмæ Чихауи. Æфсымæртæ куы слæгтæ сты, уæд сæ фыдæй байуæрстой. Сæ нæмттæм гæсгæ рауадысты сæ мыггæгтæ æмæ хъæуы фæзынд: Галачитæ, Глаз-Глазтæ, Кебектæ, Мулукатæ, Тезтæ, Чихауитæ æмæ Боллотæ сæхæдæг. Галачитæ фæлыгъдысты Кæсæгмæ Озречы хъæумæ, Кебектæ — Хайтыхъæумæ (Лескен), Мулукатæ — Гæлиаты хъæумæ, Тезтæ — Асымæ, Чихауитæ та — Чырыстонхъæумæ. Глаз-Глазтæ фæлыгъдысты Æргуынæгмæ, æмæ сæ дарддæры цард куыд рауад, уый иннæтæй ничи зоны. Бирæтæ афтæ æнхъæл сты, æмæ Глаз-Глазы мыггаг фæстагмæ Галазты мыггаг ссис. Мулукатæ Гæлиаты хъæумæ слыгъдысты Доныфарсы зылды Къумбулты хъæуæй. Мыггаджы фыд Мулук цард æд бинонтæ Гæлиаты.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Битутæ

**Битутæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Мыггаджы фыды фыд Биту уыд Бадилаты Баделы фырттæй. Бадел æмæ йæ фырттæ Мæхческы хъæуы цæргæйæ схъæздыг сты æмæ балхæдтой Дыгургомы хъæуты цæрджыты зæххытæ. Баделы авд фырты æрцардысты Дыгургомы фæйнæ хъæуы. Биту Гæлиаты хъæуы сарæзта хæдзар, ус æркодта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл æскодта: Битутæй. Афтæ Гæлиаты хъæуы фæзынд Битуты мыггаг. Се ’рвадæлтæ уыдысты Хъуыбадтæ. Битутæй сæ иу, йæ ном Беко, Гæлиатæй Урсдонмæ ралыгъд, йе ’рвадæлтæ Хъуыбадты цурмæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

*
Бæлæутæ

**Бæлæутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Рагон таурæгътæм гæсгæ, Каса, Бæлæу, Бичил, Бигъа, Джикка, Уани æмæ Кусай уыдысты æфсымæртæ, цардысты Куырттаты комы, Цымытийы хъæуы (Цмийы доны рахиз фарс).

Каса Цымытийы мæсыг самадта æмæ дзы бирæ фæцард, стæй алыгъд Чырыстонхъæумæ. Иннæ дыууæ æфсымæры: Бæлæу æмæ Бичил хуыздæр цардагур æрбафтыдысты Дыгургоммæ. Бæлæу æрцард Гæлиаты, Бичил та — Тъæпæн Дыгуры. Бæлæу Гæлиаты бинонтæ скодта æмæ йæ цоты йæхи номыл — Бæлæутæй ныффыста. Бæлæутæй бирæтæ ралыгъд Гæлиатæй Сырх Дыгурмæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Иерузалимски, Роберту

**Роберту Иерузалимски **(; ) — компьютерон программæтæ фыссынæн æвзаг Lua чи сарæзта, уыдонæй иу.

Кусы Рио-де-Жанейройы Католикон университеты доцентæй.

Йæ интервьюйы куыд загъта, кусы Си æмæ Lua æвзæгтимæ.

## Литературæ
* 
* Интервью Иерузалимски для Computerworld о языке Lua

## Æддаг æрмæг
* Роберто Иерузалимскийы сайт
* Programming in Lua (first edition), Chapter 15 of second edition
* LPeg — Parsing Expression Grammars For Lua
* A Text Pattern-Matching Tool based on Parsing Expression Grammars

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Рио-де-Жанейройы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Философийы доктортæ
Будтутæ

**Будтутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Мыггаджы фыдæл Будту уыд Хъарадзауты Мысырбийы фырт йæ номылусæй. Будтуты хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Мысырбийæн йæ фыццаг номылусæй Хъарадзауты хъæуы райгуырд фырт, йæ ном, дам, æндæр куыддæр уыд, фæлæ йæ Будту схуыдтой йæ уæнгты кондмæ гæсгæ. Дыккаг номылусæй та Мысырбийы фырт уыд Бырнац. Будту æмæ Бырнац кæрæдзиимæ нæ фидыдтой æмæ Будтуйы йæ мад æрыгон лæппуйæ акодта цæрынмæ Дур-Дурмæ, фæстæдæр та æрбалыгъдысты Цыколамæ. Уым Будту йæ мыггаг йæхи номыл скодта — Будтуты мыггаг. Будтуйæн Цыколайы Цæукъаты чызгæй райгуырд фондз фырты: Дзабе, Барæсбий, Минболат, Сæрæбий æмæ Сланихъо. Уыдон цæуæт æмæ цæуæты цæуæт дæр цардысты æмæ цæрынц Цыколайы, Лескены, Кæсæг-Балхъары, Дзæуджыхъæуы. Се ’ппæт дæр сты Будтутæй.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Гаппо

**Гаппо** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Байаты Гаппо

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Елызбар

**Елызбар** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Цитджитæ

**Цитджитæ**, вариант: **Цытджытæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Мадхья-Прадеш

**Ма́дхья-Праде́ш** (, «централон регион»; ) у Индийы штат. Штаты сæйраг сахар у Бхопал. Цæрджыты нымæц у 72,6 млн адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Пенджаб

**Пенджаб** («фондз цæугæдоны», ) — историон, географион æмæ геополитикон регион Индийы æмæ Пакистаны. 

## Кæс ноджы
* Пенджаб (Инди)
* Пенджаб (Пакистан)

*
Категори:Индийы географи
Категори:Пакистаны географи
Мескер-Юрт

**Мескер-Юрт** () у хъæу Цæцæны Шалийы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шалийы районы цæрæнрæттæ
Хамидие (хъæу)

**Хамидие́** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы. Ис Кæсæг-Балхъар æмæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы тæккæ арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Арыхъхъ (Кæсæг-Балхъар)

**Арыхъхъ** (, ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Пенджаб (Пакистан)

**Пенджаб** (; ; , «фондз цæугæдоны») у провинци Пакистаны цæгат-скæсæны. Йæ административон центр у Лахор.

*
Дзантемыр

**Дзантемыр** (*Дзанти*, *Дзанте*) у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Дигорухъ

**Дигорухъ** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Гаррисберг

**Га́ррисберг** () у АИШ-ы сахар, Пенсильванийы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пенсильванийы сахартæ
Мыртымхал

**Мыртымхал** у кæрдæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Куыдзыкъах

**Куыдзыкъах** у зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ