Цæрукъаты Алыксандр

**Цæрукъаты Ибрагимы фырт Алыксандр** (райгуырдис 1918-æм азы 12 декабры, Хъарман-Сындзыхъæуы — амардис 2000-æм азы 12 декабры) уыдис ирон поэт, тæлмацгæнæг, бирæ чингуыты редактор.

## Цардафыст
Цæрукъаты Алыксандр райгуырдиc 1918 азы Цæгат Ирыстоны Хъарман-Сындзыхъæуы мæгуыр зæхкусæджы хæдзары. Йæ фыд æнувыдæй тох кодта ног социалистон цардарæзты сæрвæлтау, фæлæ йæ 30-æм азты æнаххосæй æрцахстой æмæ амардтой. Уыцы бæллæх арф фæд ныууагъта поэты зæрдæйы суанг йæ амæлæты онг.

Алыксандр бакасти хъæууон скъолайы, кусæг факультеты, ахуыргæнджыты институты, пединституты. 1957-æм азы та каст фæци Мæскуыйы Горькийы номыл Литературон институт. Бирæ рæстæг фæкуыста ахуыргæнæгæй йæ райгуырæн хъæуы, фæстæдæр та — Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны.

Уый фыссын райдыдта 1930 азты, фæлæ йе сфæлдыстад йæ хуыз скалдта æнусы дыккаг æмбисы. Поэтæн йæ зындгонддæр чиныг у «Арвæрдын» (1959). Уыцы чиныджы тыххæй Джыккайты Шамил афтæ загъта:

1960-æм азты ирон литературæмæ цы фæсивæд æрбакъахдзæф кодта, уыдонæн Алыксандры æмдзæвгæты чиныг «Арвырдын» (джиппы йæ рауагътой 1959 азы Дзæуджыхъæуы) стыр хæрзты бацыдиc — цы йæ тæмæнкалгæ, нывджын æвзаг, цы йе ’нæнцой цырен хъуыдытæ, цы йæ арф мидсагъæстæ-риссæгтæ... Уыйразмæйы рифмæбыд хус лозунгтæй, тутт ныхæстæй-сидтытæй зæрдæцъæх чи фæциc, уъщы рæзгæ литературон фæлтæрæн Алыксандры «Арвырдын»-ы хуызтæ сæ зæрдæтæ сбазырджын кодтой, тæхыны монц сын радтой.

Мæнæ куыд фыссы Хъодзаты Æхсар Алыксандры сфæлдыстады тыххæй:

## Алыксандры æмдзæвгæ
thumb|230px|Цъæрукъаты Алыксандры чиныг «Сагъæс»-ы цъар
::**Мæнмæ ис иу бæллиц**

:Адзалыл, чи зоны, æмбæлон...
:Куы ’рцъынд уа а зæххыл мæ цæст,
:Кæнæ та дард бæсты куы мæлон,—
:Мæнмæ ис иу бæллиц æрмæст...

:Мæнмæ ис иу бæллиц: уæлмæрдæн
:Æз райсин сау хæхты лæгæт,—
:Куы ’рцæуин уарзондæр æмгæрттæн
:Сæ къухæй айнæгыл ныгæд...

:Цæмæй йæ хай æз бауон æрдзæн,
:Йæхирдæм байса мæн нæ хох...
:Мæ сæрмæ — урсдзыкку æхсæрдзæн,
:Мæ бынмæ — сатæг хъæды къох...

:Цæмæй-иу хурзæрины скастæй
:Мæ фарсмæ ссудза стыр мæсыг,
:Хæххон зымтæн сæ сæууон уасты
:Æнкъарон цинад æмæ хъыг.

:Æврæгътæн се скъуыдты уæлиау,
:Æмбæхсдзæн арвæйгуырд цæргæс...
:Куы зара хуссарварсæй фыййау,—
:Мæн уа йæ уадындзы хъæлæс.

:Цæмæй дзæбидыртæ мæ цурты
:Кæной сыкъакъæрцгæнгæ дугъ,
:Æвзила дымгæ сау къæйдурты,
:Мæ уæлæ згьора уады ’фсургъ.

:Цæмæй мын дидинджытæн къулæй
:Сæ улæфт рог уддзæф хæсса,
:Цæмæй мæм бæрз бæлас сæркъулæй,
:Йæ налхъуыт згъалгæйæ, кæса...

:Нæ рæгътæ — ме ’руад буар, нæ дæттæ —
:Мæ туджы байсысинаг цъыртт.
:Мæ ингæн фестæнт-иу нæ кæмттæ,
:Нæ хæхтæ фестæнт-иу мæ цырт!

:::*1957*

## Тæлмацы куыст
Цæрукъаты Алыксандр ирон æвзагмæ раивта Дж. Родари, А. Барто, К. Чуковскийы æмдзæвгæтæ, тæлмац ма кодта советон республикæты æмæ социалистон бæстæты поэтты уацмыстæ.

## Уацмыстæ
* Æмдзæвгæтæ. Дзæуджыхъæу, 1947;
* Сæууон зарджытæ. Æмдзæвгæтæ. Дзæуджыхъæу, 1952;
* Песнь о тебе принес я. Стихи. Перевод с осетинского. М., «Молодая гвардия», 1958;
* Арвæрдын. Æмдзæвгæтæ. Орджоникидзе, 1959;
* Дада, чызг æмæ хосгæнæг. Æмдзæвгæтæ сывæллæттæн. Орджоникидзе, 1962;
* Мыстачье-усгур. Æмдзæвгæ-аргъау. Орджоникидзе, 1963;
* Лæг æмæ хæйрæг. Æмдзæвгæ-аргъау. Орджоникидзе, 1967;
* Æзынма дæ æцæг зонын. Радзырдтæ. Орджоникидзе, 1967;
* Цыма лæууын æз кувæндоны раз. Æмдзæвгæтæ. Орджоникидзе, 1968;
* Между жизнью и смертью. Рассказ для старшего школьного возраста. Перевод с осетинского.
* Сагъæс. Дзæуджыхъæу, «Ир», 1994.

## Литературæ
* Александр Царукаев. В кн.: Писатели Северной Осетии. Орджоникидзе, 1960;
* Гаджиты Г. Лирæ æмæ базырджын азтæ. Орджоникидзе, 1963;
* Ардасенты X. Нæ прозæйы сæйраг темæ ссис абоны цард. Изв. СОНИИ. Т. XXVI, 1966;
* Джыккайты Ш. Хъуыдыты поэзи. «Рæстдзинад», 1966, 11 январь;
* Дзуццаты X. Дыууæ ныхасы ме ’мбалы тыххæй. «Фидиуæг», 1968, № 12;
* Малиты В. Цыма лæууын æз кувæндоны раз. «Мах дуг», 1969, № 1;
* Царукаев Александр. В кн.: Писатели Северной Осетии. Орджоникидзе, 1973;
* Малиты В. Дыууæ ныхасы чиныджы тыххæй. Ацы чиныджы: Цæрукъаты Алыксандр. Лирикæ, 1974; Разныхас;
* Дзуццаты Х.-М. Цæрукъаты Алыксандры поэзийы тыххæй. Ацы чиныджы: Дзуццаты Х.-М. Бæрндзырд. Цхинвал, 1976;
* Джикаев Ш. Адресовано современности. «Социалистическая Осетия, 1978, 23 ноября;
* Суменова З. Тема искусства в лирике Александра Царукаева. Краткое содержание докладов на научной конференции по итогам научно-исследовательской работы СОНИИ за 1986 г.

## Æрвитæнтæ
* Плиты Грисы поэмæ «Салдат» (Кæсы йæ Цæрукъаты Алыксандр)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирон тæлмацгæнтыджæ
Категори:Ирон актёртæ
Алыксандр
Категори:Хъарман-Сындзыхъæуы чи райгуырдис, уыдон