open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адæмты депортацитæ

**Адæмты депортацитæ** уыдысты Советон Цæдисы националон политикæйы мадзал Сталины хицауады рæстæг. Мæнæ ахæм депортацитæ æрцыдысты (рæстæгмæ гæсгæ):

*1920-æм азы апрель: 45 мин теркаг хъазахъхъаджы æрвыст æрцыдысты Украинæмæ æмæ Европæйаг Уæрæсейы цæгатмæ. Сæ бынаты æрцæрын кодтой мæхъæлæтты.
*1930: 18 мин адæймаджы (белоруссаг æмæ украинаг адæмыхаттæй), Советон Цæдисы ныгуылæн арæны хæстæг чи цардысты, уыдонæй æрвыст æрцыдысты Ныгуылæн Сыбырмæ æмæ Дард Скæсæнмæ.
*1930-1936: кулакты депортацитæ.
*1933: 200 мин хъазахаджы æххормагæй ацыдысты Китаймæ, Иранмæ, Мангол æмæ Афгъанистанмæ.
*1935-æм азы февраль-май: 30 мин финнæгты æрвыст æрцыдысты Ленинграды облæстæй Вологдæйы облæстмæ, стæй Сыбырмæ, Таджикистан æмæ Хъазахстанмæ дæр.
*1935-æм азы февраль-мартъи: 42 мин польшæйаг æмæ немыцаг адæмæй, Украинæйы ныгулæны чи цардысты, æрцæрын кодтой Украинæйы скæсæйнаг районты æмæ Хъазахстаны.
*1936-æм азы май: 45 мин польшæйаджы æмæ немыцаджы арвыстой Украинæйæ Хъазахстанмæ.
*1937-æм азы июль: 2 мин курдаджы арвыст æрцыдысты бæстæйы хуссарæй Хъиргъиз æмæ Хъазахстанмæ.
*1937-æм азы сентябрь—октябрь: Æппæт корейæгтæ (172 мин) арвыст æрцыдысты Ныгулæн Сыбыр æмæ Дард Скæсæнæй Хъазахстан æмæ Узбекистанмæ.
*1937-æм азы сентябрь—октябрь: 9 мин китайаджы æмæ, сæ райгуырæн бæстæмæ чи раздахтыстысты, уыцы уырыс китайаг Харбинæй цæрынмæ арвыст æрцыдысты Хъазахстан æмæ Узбекистанмæ.
*1938-æм азы январь: Персаг адæм Азербайджаны арæнтæй ралидзын кодтой Хъазахстанмæ.
*1938: 6 мин ирайнаг уираджы арвыст æрцыдысты Туркменаг ССР-ы хуссар арæнтæй республикæйы цæгатмæ, æдзæрæг рæттæм.
*1940-æм азы февраль: Советон Цæдис Польшæйæ цы зæхх райста, уыцы зæххы польшæйаг цæрджытæ (140 мин) арвыст æрцыдысты европæйаг Уæрæсейы цæгатмæ, Урал æмæ Сыбырмæ.
* 1940-æм азы апрель: 61 мин польшæйаджы (цалдæр социалон категорийы) Ныгуылæн Украинæ æмæ Белоруссийæ арвыст æрцыдысты Хъазахстан æмæ Узбекистанмæ.
* 1940-æм азы июнь: Польшæйаг лыгъдæттæ (75 мин) Украинæ æмæ Белоруссийæ арвыст æрцыдысты Уæрæсейы европæйаг цæгатмæ, Урал æмæ Сыбырмæ.
* 1940-æм азы июль: «Фæсарæйнаг адæмы хатты» гоймæгты депортаци Мурмансчы облæстæй Карелаг-Финнаг ССР æмæ Алтайы краймæ.
* 1941-æм азы май: Контрреволюционертæ æмæ националистты мыггæгтæ (æдæппæт 11 мин адæймаджы) ныгуылæн Украинæйæ арвыст æрцыдысты хуссар Хъазахстанмæ, Красноярсчы краймæ, Омсчы æмæ Новосибирсчы облæсттæм.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг депортацигонд æрцыдысты æппæты фылдæр адæм, уыдоны ’хсæн немыцæгтæ (1941), хъæрæсейæгтæ æмæ хъалмыхъхъæгтæ (1943), балхъайрæгтæ, мæхъæлæттæ æмæ цæцæйнæгтæ (1944), грекъаг, туркаг æмæ сомихаг равзæрды иуæй-иу къордтæ æмæ иннæтæ.

Категори:Советон Цæдисы истори
Чъантъуриа, Гиорги

**Гиорги Чъантъуриа** (1959—1994) — гуырдзиаг политик, советон диссидент.

1990-æм азы уый, Гамсахурдиаимæ баиу кæнгæйæ, фæуæлахиз и æвзæрстыты (хъæлæсты 54%). Фæлæ авторитаризммæ тырнæг Гамсахурдиа нал цыди йæ рагон æмбалы зæрдæмæ — æмæ 1991-æм азы Чантуриа ацыд оппозицимæ.

Амардтой йæ Тбилисы (Калачы) 1994-æм азы декабры.

Категори:Гуырдзыстоны политиктæ
Черчесты Алан

**Черчесты Георгийы фырт Алан** райгуырдис 1962-æм азы 14 апрелы Дзæуджыхъæуы) у прозаик æмæ литературæиртасæг; фыссы уырыссаг æвзагыл. У фыссæг Черчесты Георгийы фырт.

## Цардафыст

1984 азы каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультет. 1985 азы бацыдис аспирантурæмæ, фæсарæйнаг литературæты историйы кафедрæмæ (МПУ), æмæ уым ныффыста йæ кандидатон диссертаци дзыллон культурæ æмæ беллетристикæйы райхалинаг фарстатыл. 

Фæстæдæр ссис филологион зонæдты кандидат, МПУ-йы докторант, дунеон аивадон культурæйы кафедрæйы доцент Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты (ЦИПУ). 1990-1998 азты кастис лекцит ЦИПУ-йы; 1995 азы та — АИШ-ы штат Индианæйы университеты; куыста æхсæнадæмон хайады сæргълæууæгæй Цæгат Ирыстоны зонадон центры (1995-1997 азты). У Дзæуджыхъæуы æрбынатуæвæг Цивилизацийы институты бындурæвæрæг, стæй, йæ институт кæй уадзы, уыцы зонадон альманахы сæйраг редактор. 

Уымæй уæлдай ма у бирæ зонадон публикациты автор; Германы, АИШ-ы æмæ Норвегийы цалдæр фыссæджы æмæ иртасæджы стипендиты стипендиант.

Йæ уацмыстæ фыссы уырыссаг æвзагыл. Ныффыста радзырдтæ «Æмæ æрцæудзæн сæрд…» («И будет лето»), «Гæмæх сакъадах» («Голый остров»), уацау «Къæвда — иунæг фæндаггон» («Дождь — одинокий прохожий») æмæ романтæ «Цæрæгыл реквием» («Реквием по живущему») æмæ «Дымгæйы цыртыл дидинджытæй быд зиллакк» («Венок на могилу ветра»).

Йæ фæстаг романы тыххæй Черчесы-фырт ссис Аполлон Григорьевы премийы лауреат. Уымæй уæлдай ма роман номинацигонд уыд премийыл «Националон бестселлер».

Черчесы-фырт йæ прозаикон йæ уацмыстæ мыхуыр кæны 1990 азæй куыд Цæгат Ирыстоны, афтæ Уæрæсейы журналты: «Новый мир» (Ног дуне), «Волга», «Россия» (Уæрæсе), «Владикавказ», «Знамя» (Тырыса). Тæлмац кæны прозæ англисаг æвзагæй.

Черчесты Аланы цалдæр уацмысы тæлмацгонд æрцыдысты немыцаг æвзагмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Ирон фысджытæ
Алан
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Инæлар

**Инæлар**, вариант *йалар*  (уырыссаг дзырд *генерал*-æй, уый та латинаг дзырд *generalis*-æй «сæйраг, иумæйаг») у бæрзонд æфсæддон хуындад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æфсæддон хуындæдтæ
Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет

thumb|300px|Университетмæ сæйраг бацæуæн
**Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университет** (ЦИПУ) у Цæгат Ирыстоны уæлдæр ахуырадон уагдæттæй иу. 2016-æм азæй йæ ректор у Огойты Алан.

## Истори
Университет фыццаг фæзынди куыд педагогон институт, йæ фыццаг директор уыд Къесаты Георги. Георгийы фæстæ институтæн разамынд лæвардтой Æлборты Барысби, Къусраты Сæрмæт, Æбаты Шамил, Демыраты Михал, Барахъты Еленæ, Карп Чирва, Тинаты Николай, Павел Кобалава, Уæлысаты Данел, Халид Ошаев æмæ Цыбырты Христофор.

1969-æм азы Цыбырты Христофоры къухы бафтыд институтæй университет скæнын, сси ЦИПУ-йы фыццаг ректор. Уыцы аз университеты фæзындысты ног факультеттæ: экономикон (йæ сæргъы Цопанты Дзастемыр) æмæ юридикон (йæ сæргъы Къониаты Юри).

## Факультеттæ
* Биологон-технологион
* Географи æмæ геоэкологийы
* Университетмæ бацæуынмæ цæттæгæныны (уырыс. довузовской подготовки)
* Журналистикæйы
* Фæсарæйнаг æвзæгты
* Аивæдты
* Историон
* Математикæ æмæ информацион технологийы
* Æхсæнадæмон ахастыты
* Ирон филологийы
* Педагогон
* Квалификаци уæлдæр кæныны
* Психологийы
* Уырыссаг филологийы
* Социалон куысты
* Разамынды (уырыс. факультет управления)
* Фармацевтон (фармацевтикон)
* Физикон-техникон
* Физикон культурæ æмæ спорты
* Химион-технологион
* Экономикæйы
* Юридикон

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Ахуыргæнæндæттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Абхазаг алфавит

**Абхазаг алфавит** у кириллон алфавит абхазаг æвзагыл фыссынмæ.


**Абхазаг алфавит**

Дамгъæ
IPA-йы транскрипци
Дамгъæ
IPA-йы транскрипци


Аа
/a/
Мм
/m/


Бб
/b/
Нн
/n/


Вв
/v/
Оо
/o/


Гг
/g/
Ҩҩ
/ɥ/


Гьгь
/gʲ/
Пп
/pʼ/


Ӷӷ
/ɣ/
Ԥԥ
/p/


Ӷьӷь
/ɣʲ/
Рр
/r/


Дд
/d/
Сс
/s/


Дəдə
/dʷ/
Тт
/tʼ/


Џџ
/dʐ/
Тəтə
/tʷʼ/


Џьџь
/ʥ/
Ҭҭ
/t/


Ее
/e/
Ҭəҭə
/tʷ/


Ҽҽ
/ʦ̢/
Уу
/w, u/


Ҿҿ
/ʦ̢ʼ/
Фф
/f/


Жж
/ʐ/
Хх
/x/


Жьжь
/ʑ/
Хьхь
/xʲ/


Жəжə
/ʐʷ/
Ҳҳ
/ћ/


Зз
/z/
Ҳəҳə
/ћʷ/


Ʒʒ
/ʣ/
Цц
/ʦ/


Ʒəʒə
/ʣʷ/
Цəцə
/ʦʷ/


Ии
/i, j/
Ҵҵ
/ʦʼ/


Кк
/kʼ/
Ҵəҵə
/ʦʷʼ/


Кькь
/kʲʼ/
Чч
/tɕ/


Ққ
/k/
Ҷҷ
/tɕʼ/


Қьқь
/kʲ/
Шш
/ʂ/


Ҟҟ
/qʼ/
Шьшь
/ɕ/


Ҟьҟь
/qʲʼ/
Шəшə
/ʂʷ/


Лл
/l/
Ыы
/ə/



Категори:Алфавиттæ
Категори:Абхаз
Мызур

**Мызур** кæнæ **[[Уæллаг Мызур|Мызуры]] бын**, **Мызурыбын** у æрзæткъахджыты посёлок Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Мызуры лæууы æрзæтдзæбæхгæнæн фабрикæ, «Электроцинк»-æн æрзæт чи цæттæ кæны, уый.

Цæрынц дзы 2,7 мин адæймаджы (2005-æм азы статистикæмæ гæсгæ).

## Истори
Кæддæр Стыр Мызур æмæ Мызуры хъæуты алыварс бæрзонд къæдзæхты фæстæ стыр æмæ тæгтæ уæлвæзты, арф æрхыты æмæ хохрæбынты куы сырæзтысты Мызуры приходы хъæутæ, уæд се ’ркомкоммæ Æрыдоны доны тæккæ галиу былыл, къæдзæхты хъæбысы, цалдæр уæрдоны суадзыны фаг цы чысыл уæлвæз уыдис, уый хуыдтой *Мызурыбын*.

Фæстæдæр Садоны æрзæткъахæнтæ кусын куы райдыдтой, уæд уæлвæз ралæгъз кодтой, къæдзæх арф бакъахтой æмæ дзы сарæзтой æрзæтссæн фабрик. Фабрикаразджытæн æмæ йæ кусджытæн бахъуыд рæстæгмæ цæрæн бынæттæ аразын. Рæстæг куыд цыдис, афтæ уæлвæзы иу иннæйы фæдыл аразын байдыдтой кусджыты хæдзæрттæ, æмæ Мызурыбын сси кусджыты стыр хъæу. Фабричы тых сырæзти ног нырыккон техникæйы руаджы. Ныртæккæ ссы Садоны, Æрхоны, Холысты æмæ Зджыды æрзæткъахæнты æрзæт.

Садоны æмæ Зджыды æрзæт фабрикмæ цæуы хæхты сæрты ауыгъд телтыл вагæтты. 1941 азы 17 майы УСФСР-ы Сæйраг Советы Президиумы Указмæ гæсгæ Мызурыбын сси Мызуры посёлок.

Ныр ам ис кусджыты стыр æмæ райдзаст клуб, фарастуæладзыгон цалдæр хæдзары, æфснайæн кассæ, посты хай, кинотеатр, скъола, сывæллæтты цæхæрадон, посёлочы депутатты æххæстком, алыхуызон дуканитæ. Кæртытæ æмæ уынгтæ æмбæрзт сты асфальтæй.

Посёлочы царды фадæттæ æмных лæууынц горæты цæрджыты царды фадæттимæ. Горæттæ Алагир, Беслан, Дзæуджыхъæу æмæ бирæ хъæутæй Мызурмæ цæуынц автобустæ. Мызуры посёлокмæ цæгатæй бæрзонд къæдзæхы риуæй зыны Къорайы хъæу. Ам кæддæр цардысты Хъуппетæ. Сæ хæдзары хæлдтыты ’хсæн æрдæгкалдæй лæууы сæ мæсыг.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Мызур. Комæй-коммæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Чырыстийы æцæг еклези

«**Чырыстийы æцæг еклези**» () у чырыстон уырнджыты хибар къорд, кæцы равзæрд Китайы, Пекины сахары 1917 азы. Йæ сæйраг аргъуан ныртæккæ ис Тайваны сакъадахыл. Нырыккон рæстæджы Чырыстийы æцæг аргъуаны ис 1,5 милуан уырнджыты бæрц алы континентыл, уыдонæн сæ фылдæр китайæгтæ. 1995 азæй ис уыцы аргъуаны хайад Мæскуыйы дæр.

Натлиа кæнынц æрдзон доны — цад кæнæ цæугæдоны — натлиагæнинаджы донмæ æнæхъæнæй тъыссынц. Ис сæм æндæр миниуджытæ дæр, уыдоны ’хсæн глоссолали æмæ сабаты аргъуыц.

Категори:Чырыстон дин
Ногъайаг æвзаг

**Ногъайаг æвзаг** (*Ногай тили*) у ногъайаг адæмы æвзаг. Хауы тюркаг æвзæгты къордмæ.

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Париж

**Пари́ж** () у Францы сæйраг сахар, уыцы бæстæйы ахсджиагдæр экономикæ æмæ культурæйы артдзæст. Сахар æрбынат кодта цæугæдон Сенæйы былгæрæтты, Францы цæгаты.

Сахары тынг бирæ фенддæгтæ ис, бирæ туристтæ æрбацæуынц уырдæм æрвылаз. Зындгонддæр фенддæгтæ сты Лувр æмæ Эйфелы мæсыг.

XX æнусы Парижы æрцардысты, Октябры революцийы фæстæ Уæрæсейæ чи ралыгъди, уыдонæн сæ фылдæр. Уыцы лигъдæтты хонынц урс эмиграци.

## Ахуырдзинад æмæ зонад
[thumb|200px|left|[Сорбоннæ]]
Авторитетджындæр Францы ахуыры уагдæттæ сты сæ сæйраг сахары. Париж фыццаг бынат ахсы дунейы студентон сахарты рейтинджы.

Сорбоннæ, Парижы зынгонддæр университет, бындур æрæвард æрцыдис 1257-æм азы Роберы де Сорбон фæрцы, цæмæй цалдæр дæсой мæгуыр студентты сахуыр кæной теологи. Тагъд рæстæджы университет сси Францы егъаудæр ахуыры уагдон. Сорбоннæйы алыварс сæвзæрд Номдзыд Латинаг квартал.
[thumb|200px|Овалон зал [Францы националон библиотекæйы рагон агъуысты]]
Парижы ноджы дæр сты Коллеж де Франс, Политехникон скъола, Бæрзонддæр нормалон скъола, Католикон институт, Хохы институт æмæ Управленийы националон институт.

## Фиппаинæгтæ

*
Араббы Иугонд Эмираттæ

**Араббы Иугонд Эмира́ттæ** ( — *al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah*; аббревиатурæ — **АИЭ**) кæнæ **Эмираттæ** сты федеративон паддзахад Азийы, Персы бакæлæны былгæрон.

Араббы Иугонд Эмираттæйы сæйраг сахар у Абу-Даби. Уый президент у Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян, Абу-Дабийы эмир.

Эмиратты цæрынц 4,5 милуан адæймаджы бæрц, уыдонæй фылдæр — фæсарæнтæй æрбацæуæг кусджытæ.

Иугонд Эмиратты сконды ис 7 эмираты: Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас-эль-Хаймæ, Умм эль-Кувейн, Фуджейрæ æмæ Шарджæ. Паддзахады сæргълæууæг у стырдæр эмират Абу-Дабийы эмир; сæйраг сахар дæр у Абу-Даби.

АИЭ-йы ис бирæ нефт, уый экспорт у паддзахадон æфтиаджы бындур. АИЭ-йы сæйраг базарадон партнёр у Япон.

*
Йемен

**Йемен** () у паддзахад Азийы. Ис Араббы æрдæгсакъадахы хуссары.

right|thumb|Йемены картæ

## Кæс ноджы
* Адæмон Демократон Республикæ Йемен

*
Ирак

**Ира́к** (, ), официалон ном у **Ирачы Республикæ** (, ) у паддзахад Ныгуылæн Азийы. Ирачы сæйраг сахар у Багдад.

*
Алжир

**Алжи́р** ( ), æнæхъæн ном у **Алжиры Адæмон Демократион Республикæ** (, *Āl-Jamhūrīâ āl-Jazāỷrīâ āl-Dīmuqrāṭīâ āl-Şebīâ*; берб. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) у паддзахад Цæгат Африкæйы, кæддæры Францы колони (1830—1962). Йæ сæйраг сахар у Алжир. Алжиры фылдæр хай у æдзæрæгран Сахарæйы. Суданы радихы фæстæ Алжир сси Африкæйы стырдæр паддзахад.

## Истори
XVI æнусæй XVIII æнусы онг Алжир уыдис Османты империйы сконды. XIX æнусы та райдыдта францаг колонизаци.

## Географи
Кæс: Алжиры сахарты номхыгъд.

## Уæрæсеимæ бастдзинæдтæ
Советон Цæдис Алжирæн стыр æххуыс кодта 1955-æм азæй фæстæмæ. Алжиры хæс Уæрæсейæн уыдис 4,7 миллиард доллары бæрц, 2006-æм азы уыцы хæс Алжирæн барст æрцыдис — ахæм уынаффæ скодта Уæрæсейы президент Владимир Путин, Алжирмæ бæлцы куы уыд, уæд. Советон хæстæ барыны хабар баст у уæрæсейаг хæцæнгæрзтæ æлханыны стыр бадзырдимæ (контракты аргъ у 7 миллиардæй фылдæр), стæй та, Алжир раздæр Украинæ æмæ Белоруссийæ цы 36 хæдтæхæджы балхæдта, уыдоны модернизацийы тыххæй бадзырдимæ.

Уæрæсейы компанитæ «Роснефть» æмæ «Стройтрансгаз» хайад исынц нефт æмæ æрдзон газ къахыны Алжиры территорийыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Иордани

**Иорда́ни** ( []), официалон ном у **Иорданийы Хашимитты Къаролад** () у паддзахад Ныгуылæн Азийы.

thumb|300px|right|Иорданийы провинцитæ

*
Джибути

**Джибу́ти** () у чысыл паддзахад Цæгат Африкæйы, Сырх денджызы былгæрон (Джибутийы арæнты йæ дæргъ у 314 километры), хауы Африкæйы Сыкъайы регионмæ. Францы кæддæры колони, 1977 азы сси хæдбар.

Бæстæйы фылдæр хай у дурджын æдзæрæгран. Къæвдатæ сты стæм, уый тыххæй халсæрттæ дзы нæ зайы, æмæ уымæн сты æндæр бæстæтæй ласинаг.

Административон æгъдауæй дихгонд у 5 зылды æмæ, зылды æмдых чи у, ахæм сахарыл.

thumb|200px|left|Джибутийы картæ

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц у милуаны ’рдæджы бæрцмæ æввахс. Сæ динмæ гæсгæ сты сунниттæ (94%) æмæ чырыстæттæ (6%).

## Истори
Джибутийы стырдæр адæмтæ сты афар æмæ сомали (иссæ), уыдоны ’хсæн фыдахаст стыхджын, æмæ 1992 азæй 1994 азмæ се ’хсæн уыдис хæстæмбæлдтытæ (Афары сыстады номæй дæр зындгонд сты). Хæстæн кæрон счындис бадзырды фæрцы, фæлæ бадзырды фæстæ дæр, суанг 2001 азы онг уыдис тыхмитæ.

## Экономикæ
Экономикæйы бындур у денджызон транспорт. Джибути у Эфиопийы сæйрагдæр порт. АИШ (ИНО-йы номæй) Сомалимæ куы балæбурдта, уæд Джибути иста хорз æфтиаг. 
2001 азæй Джибути АИШ-æн æххуырсты хуызы дæтты æфсæддон базæ Лемонье, кæддæры Францы фæсарæйнаг легионы къазармæтæ. Базæйы командæгæнæг у Джон Хекман.

*
Хозиты Яков

**Хозиты Ясоны фырт Яков** (райгуырдис 1916-æм азы 8 февралы Хозитыхъæуы — амардис 1938-æм азы 9 июлы Дзæуджыхъæуы) уыд зындгонд ирон поэт. 

## Цардафыст
1922-æм азы Хозиты бинонтæ сæ цæрыны бынат аивтой хохæй быдырмæ æмæ бацардысты Кировыхъæуы. 1930-æм азы Яков каст фæци скъола æмæ дарддæр ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы Фыццæгæм фæлварæн скъолайы, иу азы фæстæ та хъæууон хæдзарады техникумы. 1932 азы сентябры Яков сси Цæгат Ирыстоны педагогон институты литературон факультеты студент.

Æмдзæвгæтæ фыссын Яков райдыдта лæппуйæ ма куы уыди, уæд. Æмæ уый фæрцы йын тынг æхсызгон уыд ахуыр кæнын литературон къорды «Ног талатæ». Къорды уыди тынг архайдмæ разæнгард. 1932 азы фыццаг хатт нымыхуыр кодтой йе ’мдзæвгæтæ прессæйы. 30-ты æзты республикæйы уагътой 14 газетты æмæ журналы ирон æвзагыл æмæ се ’ппæты дæр æрыгон поэт мыхуыр кодта йе ’мдзæвгæтæ.

1936 азы Хозиты Яков каст фæци институт æмæ бацыди аспирантурæмæ Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты. Аспирантæй уæвгæйæ 1938 азы 9 июлы амардис Терчы доны найгæйæ. Цыдис ыл 22 азы. Нигер ын йæ ном ссардта æмдзæвгæйы «Ахуыссыди заринаг зæрдæ», схуыдта æрыгон поэты Майы фаззон — ома, майау рæсугъд æмæ цыбыр уыд йæ цард.

## Сфæлдыстад
Хозиты Яков ныффыста бирæ поэтикон уацмыстæ. Тынг курдиатджын æмдзæвгæтыл  нымад сты «Республикæ», «Терчы хъаст», «Ног Ирыстон», «Цины зарæг», «Октябры сидтон», «Арæнтыл» æмæ æнд. Фыста сывæллæттæн дæр. «Гæлæбу æмæ скъоладзау», «Сывæллæттæ æмæ афæдзы афонтæ», «Сывæллæттæн ныстуан» æмæ æндæртæ.

Йе ’мдзæвгæйы «Республикæ» поэт Ирыстонмæ дзуры:
:Фæнды мæ дæ циныл ыстыр цинæй зарын,
:Октябрæн арфæ дæ номæй кæнын.
:Фæнды мæ нæ бонты аккаг дзырд ыссарын,
:Нæ дуджы æвзагæй мæ фæндтæ зæгъын.

Æндæр æмдзæвгæйы («Ног Ир») бамбарын кæны уыцы «нæ дуджы æвзаджы» хабар:
:Зæронд заман! Дæ хъару басаст.
:Дæ рис, дæ тухитæ — мæ рын.
:Мæнмæ æрттивгæ хур æрбакаст, —
:Æз абон ног Иры цæрын.

«Æмткæй Яковы лирикæ у ныфс æмæ сгуыхты поэзи», — зæгъы Хозийы-фыртыл Джыккайты Шамил.

Хозиты Яковы сфæлдыстады зынгæ бынат ахсы аивадон тæлмац. Яков ратæлмац кодта ирон æвзагмæ  А. С. Пушкины «Паддзах Салтаны тыххæй аргъау», М. Ю. Лермонтовы æмдзæвгæтæ Кавказы тыххæй кæй ныффыста, уыдон, Ф. Шиллеры «Уалдзыгон зарæг», Ш. Руставелийы «Стайыцармдарæг», М. Горькийы «Чызг æмæ мæлæт», В. В. Маяковскийы æмдзæвгæтæй кæцыдæртæ.

Хозиты Яков архайдта критикæ æмæ литературæйы зонадыл, кодта хрестоматитæ ирон литературæйæ скъолатæн. Кæд бирæ нæ фæцардта, уæддæр стыр ном йæхицæн скодта ирон литературæйы историйы.

Категори:Ирон поэттæ
Яков
Категори:Хозитыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Царахаты Тепсарыхъо

**Царахаты Тепсарыхъо**, тменыхъæуккаг, Андрей Пастуховимæ 1889-æм азы Сæнайы хохы цъуппмæ чи схызт, уыцы ирон лæг. 1889-æм азы Тепсарыхъойыл цыд 60 азы.

Категори:Альпинизм
Тепсарыхъо
Категори:Тменыхъæуы зындгонд адæм
Хъелы цад

**Хъелы цад** () у хæххон цад Хуссар Ирыстоны. Йæ доны уæлцъар у денджызы æмвæзадæй 2920 метрæй бæрзонддæр.


Image:Keli Lake 09.08.2005.jpg|
Image:Keli Lake 09.08.2005 (4).jpg|
Image:Keli Lake 2005 (6).jpg|


## Кæс ноджы
* Хъелы æфцæг
* Хъелы дон
* Хъелы хох

Категори:Хуссар Ирыстоны цæдтæ
Чиндзи

**Чиндзи** кæнæ **тымбыл [[хъонтхора]]**,  (, , *Кинза*) у популярон цæхæрадоны кæрдæг. 

Ацы кæрдæгæй адæм рагæй базыдтой, игæрæй маст æддæмæ кæй тæры, уый. Йæ мыггæгтæ йын амонынц С-авитаминозы (цингайы) ныхмæ. Хосæн хорз сты йæ цъæх сыфтæ. Бафтауынц сæ алыхуызон салаттыл, бутербродтыл æмæ дзидзайæ конд алыхуызон хæринæгтыл. Йæ мыггæгтæй дзæвгар хъæздыгдæр свæййынц аджикæ, цæхджынтæ, маринадтæ. Сты «хмели-сунелийы» ахсджиаг æфтауæн.

Чиндзийы нæмгуытæ дæттынц зынаргъ зети — уымæй пайда кæнынц техникæ æмæ парфюмерийы.

Чиндзийы дидинджытæ æвзæры бирæ нектар, уымæй мыдыбындзытæ кæнынц адджын æмæ рæсугъд сырхбын мыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Туттургъан

**Туттургъан** () у бирæазон кæрдæг зайæгой.

Ацы зайæгойæн адæм рагæй зонынц йæ дзæбæхгæнæн миниуджытæ æмæ йæ хосæн амонынц. Йæ ахсæн, йе йæ тъæнгтæ хорз кæмæн нал фæкусынц, уыцы рынчынтæн, стæй уазалдзыд адæмæн дæр. Лыстæг насхафæнæй хафт туттургъаны уидаг дæр буары иу хай стæвд кæны горчичникты халдих. Фæхæрынц æй цинга не ’руадзыны тæссæй дæр. Хæрынæн хуыздæр у йæ уидаг хомæй, фыхæй, консервгондæй дæр. Цæмæй хæрзаддæр уой æмæ лæмæгъ ма кæной, уый тыххæй йын йæ сыфтæ бафтауынц пъамидортæ æмæ джитъриты цæхджынтыл. Туттургъанæн баивæн ницæмæй ис, дзидза æмæ йæ холодецимæ куы хæрай, уæд. Туттургъанæй лæмæрст доныл ма иу уый бæрц бафтау къранты дон æмæ ахæм тæнгъæд æвæджиауы хорз у, комарынгты анхъæвзынæн, стоматит æмæ гингивит кæй батыхсын кæны, йæ дæндаджы фыдтæ кæмæн фехæлынц, йе ’взаг æмæ йæ комы къултыл лыстæг хæлмæгтæ кæмæн фæзыны, уыдонæн. Туттургъанæй ныллæгдæр æрхауы туджы сæкæр.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уидагбынтæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Мæзæрæу

**Мæзæрæу** кæнæ **мæзæрæг**, **бæхы мизг** (*тархун*, *тъархуна*, *эстрагон* дæр æй хонынц, ) у популярон цæхæрадоны кæрдæг, скъæлдзойы хуыз. 

Адæмон хосгæнджытæ дзы рагæй дзæбæх кæнынц, йæ игæр æмæ йæ зæрдæ кæмæн фæриссынц, уæлдайдæр та игæры циррозæй чи барæсыйы æмæ йæ зæнгтæ дондыппыр кæмæн свæййынц, ахæм рынчынтæн. Уымæн, æмæ хорз æххуыс у буарæй уæлдай дон федде кæнынæн. Амонынц ма йæ, йæ гуыбыны кæлмытæ кæмæн ис, йæ туджы арæзт нывыл кæмæн нал у æмæ хæлын кæмæн райдыдта (*малокровие*), витаминтæ хъуаг чи баййафы, ахæмтæн. Йæ гаччы сбадын кæны тъæнгты æмæ ахсæны донгуырæнты куыст; уыимæ — хæринаджы тайынад дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Хуырхæг

**Хуырхæг**, дыгуронау: *тауæгтъаффæ* () у кæрдæг зайæгой.

Хуырхæг у популярон цæхæрадоны кæрдæг. Хъæздыг у алыхуызон витаминтæй, минералон цæххытæй. Уæдæ дзы урсаг та хæццæ кæны 36,4% онг. Пайда у хæлцтайынад банывылдæр кæнынæн. Буары мидæг туг æнæзынгæйæ тугдадзинтæй куы фæхъары, уæд уый ныууромынæн. Æвдадзы хос у, тугхæппæр чи феппары, геморройæ чи батыхсы, уыцы рынчытæн. Æнцондæр кæны игæры масты гуырынад æмæ йæ æддæмæ ратæры. Хуырхæджы сыфтæн нæ фæразынц бирæ зианхæссæг микробтæ, амары сæ. Уымæ гæсгæ йæ амонынц, низхæссæг микробтæй чи фæхъæстæ, уыцы рынчынтæн. Йæ уидаджы фыхдон фидардæр кæны буары тæккæ лыстæгдæр тугдадзинты. Дзæбæх дзы кæнынц цармы цалдæр хуызы низтæ. Кæй зæгъын æй хъæуы — сæрмагонд хосты æмрæнхъ, иумæ. Йæ сыфтæ æмæ йын йæ хъæд фæхæрынц хомæй, цалынмæ дидинæг нæма ракалы, уæдмæ. Алыхуызон хъацæнтимæ дзы хæринаджы дæснытæ саразынц æвæджиауы хъæрмхуыпп, салаттæ, пюре, чъиритæ, зымæгмæ йæ æрцæттæ кæнынц цæхджынæй, консервгондæй, хусæй. Хуырхæг уæлдай кадджындæр у адæмы цæсты, уымæн æмæ дзы бирæ аирвæзын кодта стонг азты, уæлдайдæр та Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ. Хордтой йæ цæхæрайы фыхæй, ссадимæ хæццæйæ.

## Кæс ноджы
* Хъоло

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Къабуска

**Къабуска** () — къабускайы мыггагмæ чи хауы, ахæм дыууæазон зайæгой.

Уæрæсейы дзы зайы цалдæр дæлхуызы, уыдонимæ: кольраби, пекинаг сыфджын, хуызджын, савойаг, брюсселаг, брокколи, сырх æмæ урс къабуска. Сæ арæзтмæ, сæ адмæ гæсгæ дæр уыдон сты фæйнæхуызон. Зæхкусæджы цæхæрадоны дзы хуыздæр æмæ арæхдæр зайы урс къабуска. Адæймагæн æвæджиауы пайда дæтты йæ органикон туагадтæй. Хъæздыг у минералон элементтæй дæр, ис дзы калий, фосфор, йод, марган, æрхуы, æфсæйнаг æмæ бирæ фитонцидтæ — микробтæ куынæггæнæг буаргъæдтæ.

Дзæбæхгæнæг дохтырты цæстæй кæсгæйæ, къабуска нымад у диетикон продуктыл, æнæмæнгхъæугæ витаминты æрдзон къæбицыл. Ног карст къабускайы лæмæрст донæй дзæбæх кæнынц ахсæны хæлмаг, игæры низтæ, авитаминоз, донниз, подагрæ, сæкæрниз. Къабускайы донæй, кæнæ та йæ фых сыфтæй зилынц цармы алыхуызон хæлмæгтæм æмæ хъæдгæмттæм, уæлæнгай сыгъдтытæм. Радикулитæй, подагрæйæ, сыгъдтытæй, буар кæм фæриссы, уыцы ран къабускайы сыф æнгом бастæй куы сæвæрай, уæд цыбыр рæстæгмæ рыст фесæфы.

Кæнынц дзы салаттæ, цæхджынтæ, маринадтæ, хъæбынтæ; æрæвæрынц æй кæсаг æмæ дзидзаимæ, гарнирæн. Ирон æфсинты конд къабускаджынтæ та, æвæццæгæн, æмæ хорз сфидауиккой кæцыфæнды паддзахы фынгыл дæр.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цæхæра

**Цæхæра** кæнæ **дзæхæра**, æндæр вариант у *къуымбыл*,  () у адæмы уарзондæр хæринæгтæй иу. Аргъ та йын уымæн кæнынц, æмæ хъæздыг у урсæгтæ, æвзалыдон æмæ аскорбины туагадæй. Бирæ дзы ис æнæмæнгхъæугæ минералон цæххытæ: калий, кальций, натрий, фосфор, марганец, æфсæйнаг, йод, кобальт.

Амонынц æй, йæ туджы æлхъывдад бæрзонд кæмæн у, йæ нервыты аххосæй мæстыгæр чи у, йæ рæуджытæ сахъат кæмæн сты, уыдонæн. Дзæбæх дзы кæнынц сæкæрниз, тынг нард рынчынтæ. Базеды низæй чи сæйы, уымæн йæ, *уартæнгæс рæзынæг* (уырыс. *щитовидная железа*) кæй хонынц, уый активон куыст фæсабырдæр кæны. Цæхæра æнæмæнгхъæугæ хæринаг у, йæ гуыбын кæмæн фæхус вæййы, уымæн.

Æхсæрдæсæм æнусы йæ нæ рагфыдæлтæ бердзенты бæстæйæ куы æрбаластой, уæдæй абонмæ дзы адæм пайда кæнынц, куыд хæрзад халсарæй. Хæрынц æй доны, духовкæйы фыхæй. Кæнынц дзы борщ æмæ туагдзæхдон (уырыс. *окрошка*). Цæхджын æй кæнынц хибарæй, фæлæ цывзыйы цъæрттимæ та у уæлдай хæрзаддæр. Нæ разагъды бæркадкъух æфсинтæ йын йæ сыфтæй чъиритæ куы ракæнынц, уыдонæн та дзы æмбал нæй.

Сырх цæхæрамæ ма ис иу диссаджы миниуæг. Дохтыртæ йæ амонынц къуыдилы (уырыс. *рак*) кæмæн ис, уыцы рынчынтæн дзæбæх кæнынæн æмæ сæ не ’руадзынмæ.

## Сæкæры цæхæра
Цæхæрайы сæрмагонд хуызтæй чындæуы сæкæр.

### Сæкæры цæхæрайы тыллæг бæстæтæм гæсгæ

## Кæс ноджы
* Цæхæраджын

## Литературæ
* Красочкин В. Т., Свекла, М. — Л.,1960;
* Карпенко П. В., Свекловодство, 3 изд., М., 1964;
* Сортоописание овощных бахчевых культур и кормовых корнеплодов, М., 1965;
* Биология и селекция сахарной свеклы, М., 1968; 
* Культурная флора СССР, т. 19 — Корнеплодные растения, Л., 1971.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъама

**Хъама** (цуанон æвзагыл: *арх*) у дыууæрдыгæй цыргъ цыргъаг хæцæнгæрзты сæрмагонд хуыз. Пайда кодтой уымæй алыхуызон адæмтæ, уыдоны ’хсæн ирон адæм дæр.

## Хъама ирон адæмы царды
Ирон цыргъаг хæцæнгæрзты ’хсæн зынгæ бынат ахсы хъама. Фæлæ нырма бæстон бæрæг нæу, кæцы æнусы фæзындис, уый. Хъаматæ сæ асмæ гæсгæ кæнынц æртæ дихы: егъау, рæстæмбис æмæ чысыл хъама. Сæ арæзт æмæ хуызмæ гæсгæ дæр кæнынц æртæ дихы: æхгæд æвзист хъама, æвзист хъама æмæ сауарæзт хъама. Æхгæд æвзист хъама хъаматæн се ’ппæтæй кадджындæр æмæ зынаргъдæр у. Уымæн æмæ йæ фистоны æддаг цъар кæрæй-кæронмæ вæййы æвзистæй æмæ йæ уый тыххæй хонынц æхгæд æвзист хъама. Æвзист хъамайæн йæ дæлвистоны тæлы æмæ къæдзилы тæлыйы астæу та æхгæд вæййы сау фидар æмæ уæздан сæракæй. Йæ фистон арæзт вæййы сыкъа кæнæ та стæгæй. Сау арæзт хъама иннæ хъаматæй вæййы егъаудæр æмæ уæззаудæр, уымæн æмæ йæ тъæпæны æфсæйнаг вæййы иннæтæй бæзджындæр. Хъамайы тъæпæны æфсæйнаг кæд хицæн хæйттæй конд нæу, уæддæр ын йæ арæзты хуызтæм гæсгæ ис фондз хайон номы: тъыл, тъæпæн, нукæуттæ æмæ бырынкъ. Хъаматæ сæ фистонтæм гæсгæ кæнынц дыууæ дихы: фæзвистон хъама æмæ сагъдвистон хъама.

Ирон адæммæ хъамайæн ис фондз бындурон нысаниуæджы: хæстон, куыстадон, дарæсы фидыцæн, æхсарæууæнчы æмæ динон нысаниуæг. Хъамайы хæстон нысаниуæг ис уый мидæг æмæ у цыргъаг хæцæнгæрзтæн се ’ппæтæй фердæхтджындæр. Иннæ цыргъаг хæцæнгæрзты хъауджыдæр уымæн йæ бырынкъ у тæссагдæр. Уыимæ хъамайæн дыууæрдыгæй дæр ис цыргъ кæмттæ æмæ дзы чердæм фæнды февзид йæ фистонырдыгæй йеддæмæ йæм бавналæн ничердыгæй ис æмæ зын байсæн у искæй къухæй дæр.

Ирон нæлгоймаджы дарæсы фæлысты бындурондæр хæйттæ сты уæлдзарм худ, цухъхъа, куырæт, бæрцытæ, кафæн, хæдбынтæ сæракæй, хъама, рон. Уыцы хæйттæй сæ иу дæр куы нæ уа, уæд нæлгоймаджы национ дарæсы фæлыст у æвидыц æмæ йæ лæгау лæг йæ сæрмæ нæ хаста. Уæдæ хъамайæн ис дарæсы фидыцы стыр ахадындзинад. Æнæ хъама нæлгоймаджы нæ фыдæлтæ хуыдтой «лалымы хуызæн лæг».

Хъама уыд æхсарæууæнк æфтауæн дзаума. Уымæй ард кæй хордтой, уый тыххæй йæ хуыдтой «æрдхæрæны дзаума» дæр. Ирон лæг ард хордта йæ комбæсты йæ хъæубæсты, йæ мыггаджы, йæ кæнгæ æфсымæры, йæ уарзон сылгоймаджы раз. Тынг карзæй йæ ардбахæрд чи нæ сæххæст кодтаид, уый нымад цыд фыдæлты фидар æууæнк халæгыл, комбæсты, хъæу æмæ мыггаджы худинаггæнæгыл æмæ йын уыдон ’хсæн цæрæн нал уыд. Хъоды, кæнæ йын кодтой марыны тæрхон дæр. Ахæм адæймагæй дзырдтой, *йе ’ууæнк бахордта*, зæгъгæ. Уый-иу фæлыгъд йæ кой, йæ хъæр кæцæй нал хъуыстаид, ахæм бæстæм. Ирон адæм ард хордтой Хуыцауæй, зæдтæй, фосæй, хорæй, сыджытæй, зынгæй. Хъамайæн ирон адæмы ’хсæн уыдис дины нысаниуæг дæр. Дин куыд амыдта, афтæмæй, дам, хæйрæг, дæлимон, бирæгъы дæндагæй фæстæмæ, хъамайæ тынгдæр ницæмæй тæрсы. Цæвиттон, бæлццоныл-иу фæндагыл цæугæйæ кæм баталынг, уым-иу æрыхсæвиуат кодта. Йæ алыварс-иу хъамайы бырынкъæй тымбыл хахх æркодта æмæ сæрибарæй фынæй кодта. Дины амындмæ гæсгæ афтæ хъуыды кодтой, ома, йæ сæрты ницы æрбахиздзæн. Иуæй-иу хъаматы тъæпæнтыл уыд Тутыры бонты арæзт бирæгъы нывтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цыргъаг хæцæнгæрзтæ
Фитонцидтæ

**Фитонцидтæ** сты микробтæ куынæггæнæг буаргъæдтæ. Фитонцидтæ ис, хæрынæн чи бæззынц, уыцы зайæгойтæй бирæты: зæгъæм, къабуска æмæ хуырхæджы.

Категори:Зайæгойты физиологи
Къаппа-къуппа

**Къаппа-къуппа** () у, астрæты бинонадмæ чи хауы, ахæм бирæазон халхуыз зайæгойты мыггаг. Ацы кæрдæг у æхсырджын, уымæ гæсгæ ма йæ хонынц **[[æхсыргæрдæг]]** дæр, **[[æхсырæг]]**.

Къаппа-къуппайы сыфты æмæ уидæгты дон адæймаджы суæнгрог кæны. Йæ ахсæны туагад нормæйæ фылдæр кæмæн у, уымæн æххуыс у йæ фæныллæгдæр кæнынмæ калий, кальций, натрий, магний æмæ дзы æндæр элементтæ кæй ис, уый руаджы. Хорзырдæм ауды æнхъæлцау сылгоймæгты хиæнкъарынадæн, сæ мидæг гуырдз цæмæй æнæниздæр уа æмæ тагъддæр байрæза, уымæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Гизæйы Егъау Сфинкс

**Гизæйы Егъау Сфинкс** у мысираг сфинкстæй æппæты рагондæр æмæ егъаудæр иу, лæууы фараон Хефрены пирамидæ-зæппадзы фарсмæ. Кæддæр йæ сæрыл уыд паддзахы худ дæр, йæ ныхыл та — калмы фæлгонц, бартæ æмæ уæларвон тых, зонындзинæдтæ уымæ кæй сты, уый нысанæн. Йæ даргъ боцъо та æвдыста, паддзахиуæггæнæг уый кæй у. Йæ боцъойы хæйттæ — дуры къæрттытæ кæддæр ракъкъахтой йæ разы змисы бынæй, паддзахы худ æмæ калмæй ницыуал баззад, æрмæст ма сæрыл ис сæ фæдтæ. Хъыгдард баййæфта паддзахы бæрæгбоны сæрæмбæрзæн дæр.

Сфинкс æвæрд у хурыскæсæнæй хурныгуылæнмæ, йæ чъылдыммæ сты пирамидæтæ, йе ’ргом здæхт у цæугæдон Нилмæ. Йæ цæсгом у цыппæрдигъонау, фæтæн рустимæ, йæ хъустæ фæстиау. Кæй цæсгом у? Ацы фарстæн дзуапп ссарыны тыххæй америкаг ахуыргонд-египтолог М. Лернер компьютеры бавæрдта Сфинксы сæры къам æмæ Хефрены фæлгонцтæ, алыхуызон нывты нæм чи æрхæццæ, уыдоны. Кæрæдзиуыл сæ фæрабар-бабары фæcтæ æрцыд иу хатдзæгмæ — иу адæймаджы цæсгом сты. Цымæ æнусты сусæгдзинад нæ раргом. Уымæн æмæ мысырæгтæ сæхæдæг дæр фыстой, Егъау Сфинкс Хефренæй нæ, фæлæ æппæт пирамидæтæй дæр рагондæр кæй у. Йæ равзæрд та æмбæхст ис рæстæджы фæлмы.

Рæстæг æгъатыр у. Змисджын тых дымгæтæ, уадтæ йæ æнусты дæргъы дауынц иуæрдæм, иннæрдæм. Иу æмæ йæ дыууæ хатты нæ фæкодтой змисы бын. Змисджын тыгъд быдыры æрдзыхъæдæн зын ныффæразæн у: бон дзы тæвдæй сулæфæн нæй, æхсæв ихæнæй фæлæууæн. Тæвд æмæ уазал кæрæдзи сонтивд кæй кæнынц, уый фыдæй афæстытæ. Уæдæ 3,5 мин азы размæ Астæуккаг денджызы зылды бирæ зæххæнкъуыстытæ уыд, фæстагмæ сакъадах Криты фарсмæ срæмыгъта вулкан Санторин. Уæд зæхх афтæ тынг нызмæлыд, æмæ Егъау Сфинксы сæр бынтондæр бынмæ æрхауд. Змисы бынæй йæ къахын райдыдта фараон Аменхотеп II, адарддæр æй кодта Тутмос IV.

Мысыры фæстаг паддзæхтæ хорз аудыдтой сæ рагон кувæндæттыл, фæлæ сæм фæстæдæр тых кæнынмæ цæуын райдыдтой фыццаг ассирийæгтæ, стæй персайнæгтæ, бердзейнæгтæ, ромæгтæ, византийæгтæ, араббæгтæ. Мысыраг историк аль-Махъризийы фыстытæм гæсгæ 1378 азы суфиаг фанатик Мухаммад Саим аль-Дахр, бынаттон зæххкусджыты куы федта сфинксæн кувгæ, тынг смасты æмæ асаста сфинксы фындз. XVIII æнусы Мысыр уыд мамлюкты къухы — уыдон, сæхи сармадзанæй æхсыныл ахуыр кæнгæйæ, нысанæн равзæрстой Егъау Сфинксы сæр. Æмæ йæ, æвæццæгæн, иу æмæ дыууæ хатты нæ акъуырдтой. Фæстæдæр уыдоны бафæзмыдтой Наполеоны сармадзанæй æхсджытæ дæр.

1920-æм азты Егъау Сфинкс реставрацигонд æрцыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рагон Мысыры культурæ
Категори:Дунеон хæзна алфавитмæ гæсгæ
Сфинкс

[thumb|240px|Сфинкстæ [Бетъырбухы аивæдты академи|Аивæдты академийы раз Бетъырбухы, Невайы былгæрон. Максим Воробьёвы ныв (1835)]]
**Сфинкс** () у мифон цæрæгой, йæ скульптурæтæ кодтой рагон мысырæгтæ ингæнтæ хъахъхъæнынмæ. Сфинкс, зæгъгæ, ахæм ном сын радтой бердзейнæгтæ, сæ адæмон сфæлдыстады сфинкс у таурæгъон цæрæгой, адæмы дæр чи хæры, ахæм.

Мысыры абоны горæт Гизæйы фараон Хефрены пирамидæйы фарсмæ цы Егъау Сфинкс ис, уый ныр фондз мин азы бæрц рæстæг йæхиуыл дис кæнын кæны фæлтæрты. Иуæй йæ кондæй: йæ гуырыконд у домбайы (цомахъы), йæ сæр та таурæгъон адæймаджы æнгæс; иннæмæй та йæ асæй: йæ бæрзæнд у 20 метры, йæ дæргъ 57 метры, йæ уæхсчыты цур йæ фæтæн 11 метры бæрц, йæ сæр адæймаджы сæрæй у 30 хатты стырдæр. Уымæй арæзт у хохы фахсæй рафтаугæ иу дурæй. Бынтон диссаг та у йæ цæстæнгас — цыдæр сусæг хъуыды дзы цыма æмбæхст ис æмæ нын æй æргом барæй нæ зæгъы, уæхи зонд æй æрцахсæд, зæгъгæ, ныл сæрыстырæй йæхимид худы.

Сфинкстæ Мысыры бирæ ис. Æвæрд сты фараонты пирамидæты цур æмæ рагон кувæн галуантæм фæндæгтыл, раст цыма сæ хъахъхъæнгæ кæнынц, уыйау. Фæлæ ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй сфинкстæ пирамидæтæ æмæ галуантæй раздæр арæзт æрцыдысты. 1832-æм азы дзы дыууæ Аменхотеп III кувæн галуаны цурæй æрбаластой Бетъырбухмæ æмæ сæ 1834-æм азы равæрдтой цæугæдон Невайы былгæрон. Ацы сфинкстыл цæуы 3,5 мин азæй фылдæр.

Кæс сæрмагонд статья: Гизæйы Егъау Сфинкс.

Категори:Грекъаг мифологи
Категори:Мысираг мифологи
Аль-Махъризи

**Аль-Махъризи** (йæ æнæхъæн ном уыд **Тахъи ад-Дин Абуль-Абба́с А́хмад ибн Али́ аль-Махъри́зи** ( — *Taqī al-Dīn Abū al-'Abbās Aḥmad ibn 'Alī ibn 'Abd al-Qādir ibn Muḥammad al-Maqrīzī*) уыд араббаг историк, йæ райгуырæн Мысыры истори чи иртаста. Уый амарди 1442-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Араббаг историктæ
Категори:Каиры чи райгуырдис, уыдон
Хайты Владимир

**Хайты Хъасболаты фырт Владимир** у Цæгат Ирыстоны адæмон нывгæнæг, скульптор. Куыд фæзæгъынц, йæ æрыгон кары хуыдтой йæ «Перс».

Йæ бинойнаг у зындгонд оперон зарæггæнæг, Музыкалон театры солисткæ Билаонты Долорес.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны нывгæнджытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны скульптортæ
Владимир
Категори:Цæгат Ирыстоны адæмон нывгæнджытæ
Баситы Мысост

**Баситы Мысост** (райгуырдис 1911-æм азы Æрыдоны — амардис 1989-æм азы) у ирон фыссæг. Йæ цыбыр радзырдтæй зындгонд у.

## Æддаг æрмæг
* Ossetians.com // Баситы Мысост

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Баситæ
Ходы Камал

**Ходы Хазбийы фырт Камал** (райгуырдис 1941-æм азы 26 январы Зæронд Бæтæхъойыхъæуы — амардис 2021-æм азы 24 июны) у зындгонд ирон поэт, тæлмацгæнæг, литературон критик, Цæгат Ирыстон — Аланийы Фысджыты Цæдисы сæрдар (1990 азæй). Камал у Цæгат Ирыстоны гимны автор.

1970 азы каст фæци Мæскуыйы Горькийы номыл литературон институт. Фыста районты газеттæм, куыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады, дæс азæй фылдæр разамынд лæвæрдта «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайадæн. Чиныгуадзæн «Ир»-ы редакторæй куыста. 1985-1989 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмон театры директор.

## Æддаг æрмæг
* Зындгонд драматург Шоу Бернарды пьесæ «Пигмалион» Ходы Камалы тæлмацгондæй
* ГТРК Алания // Зæрдæмæ фæндаг. Ходы Камал

Категори:Ирон фысджытæ
Камал
Чжэн Хэ

**Чжэн Хэ** (; 1371 — 1435) — китайаг денджызы цæуæг æмæ дипломат. Скодта авд денджызон балцы (1405—1407, 1407—1409, 1409—1411, 1413—1415, 1417—1419, 1421—1422 æмæ 1431-1433 æзты).

XV æнусы райдайæны сахар Нанкинæй хурныгуылæнмæ араст науты уæды заманы æппæтæй егъаудæр армадæ, йæ сæргъы адмирал Чжэн Хэ. Йæ бæрны уыди 300 науы 28 мин матросимæ — ахæм флот уымæй фæстæмæ фондз фондзыссæдз азы дæргъы иу паддзахадмæ дæр нал уыд. Наутæ куыд арæзтой Китайы, уый дæр стыр диссагæн баззад æнусты дæргъы, иннæ бæстæты ахæм наутæ аразын 350 азы фæстæ базыдтой.

Чжэн Хэйы наутæй иутæн сæ дæргь уыдис æнæхъæн 100 метры, сæ фæтæн та 50-мæ æввахс уыдысты бирæуæладзыгон, алæмæты рæсугъд фæлгонцгонд каютæтимæ. 1492 азы Колумб цы æртæ науыл фæраст, уыдонæн се стырдæры дæргь хæццæ кодта æрмæст 30 метрмæ.

Чжэн Хэ бахæццæ Африкæмæ, алы диссæгтæ дзы æрбаласта, уыимæ жирафтæ дæр. Куыд вæййы алы хатт дæр, афтæ та уымæ дæр хæлæггæнджытæ разынд æмæ йæ императоры цæсты бафтыдтой. Цытæ федтой, цытæ бавзæрстой, кæуылты æмæ куыд ленк кæнын æмбæлы дард бæстæтæм — æппæт уыцы фыстытæ йын басыгьтой.

Диссаг рауади Китайы хъуыддаг: Чжэн Хэйыл фæуæлахиз сты цыбырзонд ахуыргæндтæ. Мах, дам, æндæр бæстæты ницы хъуыддаг ис, зæгъгæ, сæ радыдæй император нал уагъта фурдты сæрты æндæр бæстæтæм ленк кæнын, ног наутæ аразын, чи сæм уыд, уыдон та сæхæдæг дæрæн ныккодтой. 3500 науæй флот байсæфт тæссармæ зондыл хæст ахуыргæндты азарæй, æмæ Китай бирæ æнусты дæргъы дунейы царды хъæрæй иппæрдæй баззад. Уыйхыгъд размæ рацыдысты Европæ, стæй та Америкæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Китайы зындгонд адæм
Категори:Денджыздзаутæ
Категори:Куньмины чи райгуырдис, уыдон
Катар

**Ката́р** ( ) у чысыл паддзахад Азийы, Араббы æрдæгсакъадахы. Катары сæйраг сахар у Дохæ.

*
Диоген

**Синопы Диоген** () уыди рагон бердзенаг философ. Райгуырди Синопы нæ эрæйы агъоммæ 400 азы, мæлгæ та акодта 323 азы. Йæ фыд куыста къазнайы хæдзары æхцатæ ивæгæй, фæлæ цыдæр цæстфæлдахæн ми кæй бакодта, уымæ гæсгае йæ асырдтой.

Диогенæн йæ ахуыргæнæг куы амард, уæд ацыди Коринфмæ. Цæрæнбынат баххуырсыны, кæнæ йæ уазæгуарзон адæмæй искæмæ бацæуыны бæсты ссардта æндæр бынат: зæронд æмæ фæстытæ стыр дурын-быркуы (грекъагау «пифос» — сæн кæнæ хор кæм дардтой, ахæм).

Диогены фæндыд, æрдз æй цыдæриддæрхуызонæй сфæлдыста, ахæм уæвын, уымæ гæсгæ йæхи дæр нæ даста. Уыди тынг гуыбыр, æдзухдæр каст йе ’рфгуыты бынæй. Цæугæ-цæуын æнцой кодта, сæр саджил кæмæн уыд, ахæм лæдзæгыл. Уыцы саджилæгыл ауыгъта йæ фæндаггон хызын. Алкæмæ дæр каст æлгъгæнгæ, никæй ницæмæ дардта.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рагон Гречъы философтæ
Кочысаты Мухарбег

**Кочысаты Георгийы фырт Мухарбег** (райгуырдис 1920-æм азы 1 майы Ольгинскæйы — амардис хæсты быдыры Украинæйы 1944-æм азы 17 апрелы) уыд ирон журналист æмæ поэт.

## Цардафыст
1938-æм азы Мухарбег хорз бæрæггæнæнтимæ каст фæци техникум. Уыцы аз бацыди Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы хайадмæ. Ам дæр ахуыр кодта хорз, иста Къостайы стипенди. Æнувыдæй архайдта институты ирон литературон къорды куысты.

Фæмард украинаг сахар Ямполь хъахъхъæнгæйæ. Æртындæс боны фæстæ йыл хъуамæ сæххæст уыдаид 24 азы.

## Сфæлдыстад
Поэт Кочысаты Мухарбеджы сæйраг темæтæ уыдысты:
* Поэт æмæ поэзийы темæ («Мæ фæндырмæ», «Къоста Херсоны»);
* Интимон лирикæ («Æз федтон дæу, æмæ та ногæй», «Талынг æхсæв алыгъд», «Æз уарзын», «Бахсæв и», «Сау цæстытæ» æмæ æндæртæ);
* Фыдыбæстæ æмæ патриотизмы темæ («Фыдыбæстæ», «Адæмы маст», «Фæстаг салам»);
* Мады темæ («Хъæмæ», «Фыстæг мæ мадмæ»).

Кочысаты Мухарбеджы æмдзæвгæтæ («Фыдыбæстæ», «Фыстæг мæ мадмæ») систы цалдæр зарæджы бындур.

## Литературæ
* Джыккайты Шамил. Ирон литературæйы истори (1917—1956 азтæ). Дзæуджыхъæу: Ир, 2003. Ф. 353—358.
* Кочысаты М.Г. Уацмыстæ. Чиныг сарæзта, разныхас æмæ йын фиппаинæгтæ ныффыста Хъодзаты Æ. Орджоникидзе, «Ир», 1977. 119 ф.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Ирон поэттæ
Мухарбег
Категори:Ольгинскæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Винницæйы облæсты чи амардис, уыдон
17 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæрæсе: Зонады бон, Зынгвæдисон службæйы бон.

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1946 — Георг Келер (*Georges Jean Franz Köhler*) (ам. 1995), Германы иммунолог, Нобелы премийы лауреат (1984).

## Ацы бон амардысты
* 1944 — Кочысаты Мухарбег, ирон поэт.
* 2000 — Пётр Глебов (р. 1915), актёр, Советон Цæдисы адæмон артист.

Категори:Бонтæ
Цæлыччы къанау

**Цæлыччы къанау** цæуы Зилгæйы сæрмæ, скæсæны ’рдыгæй, дарддæр цæуы, Хуымæллæджы, Бруты, Заманхъулы, Даргъ-Къохы æмæ Кæрдзыны хъæуты зæххытыл. Цæлыччы быдырты хæдзарæдты хъæздыг зæххыты донæй бафсадын уыдис стыр хъуыддаг. Уым тынг бирæ тыхстдзинæдтæ æййæфтой ахсджиаг хъæууонхæдзарадон куыстыты рæстæг. Алы бон дæр уыдон ласын хъуыдис 10 километры дæрддзæгæй; бирæ рæтты бæхты бричкæтимæ, уæрдæттимæ кодтой дон ласыны куыст.

Къанауы арæзтадон куыстытæ байдыдтой 1940-æм азы 25 апрелы колхозты æмæ æндæр организациты тыхтæй æмæ хардзæй. Хъазуатон куыст кодтой арæзтады æппæт республикæйы хæдзарæдты службæгæнджытæ, фæскомцæдисонтæ, заводты æмæ æндæр куыстуæтты коллективтæ, специалисттæ зæрондæй-ногæй. 

Кæд хæслæвæрд зæхх æркъахынæй уыдис 3,5 кубометры, уæд иу адæймаг дæр ахæм нæ уыд, йæ нормæ чи не ’ххæст кодта. Уыдис, дыууæ—æхсæз хатты фылдæрæй чи ’ххæст кодта йæ хæс, ахæмтæ дæр.

Къанау аразыны рæстæг алы бон дæр уагьд цыдис сæрмагонд газет «Цалыкский канал». Редактор та йын уыдис Хетæгты Созырыхъо. Ахæм газеты номыртæ, æвæццæгæн, уыдаиккой 15-20 бæрц. 

Йæ дæргь 47 километры кæмæн уыдис, секундмæ 5 кубометры дон кæуылты калдис, уыцы къанау арæзт фæцис 16 кусгæ бонмæ, æмгьуыдæй 4 боны раздæр, уый æмæ лæгдыхæй, бел æмæ киркæйы руаджы. Уæд нæма уыдысты бульдозертæ, экскаватортæ æмæ æндæр мæркъахæн техникæ. 1940 азы 14—15 майы фыццагдæр фæлварынæн къанауыл дон уагьд æрцыдис йæ райдайæнæй йæ кæронмæ.

Хуымæллæджы доныл сарæзтой æфсæн-бетон ауæзт, кьанауыл та — 28 гидротехникон донмарæны, донуадзæны. 18 майы æппæт республикæйы фæллойгæнджытæ дæр кадджын уавæры сбæрæг кодтой куыд стыр бæрæгбон, афтæ. Уырдæм фæллойгæнæг адæмæй æрæмбырд 70 мины бæрц æгас республикæйæ.

Цæлыччы быдырты цы колхозонтæ куыстой, уыдон пайда кæнын райдыдтой къанауы донæй.

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Уыртаты Константин

thumb|Уыртаты Константины къам
**Уыртаты Барисы фырт Константин** (райгуырдис 1965-æм азы 17 июлы Таджикистаны, Душанбейы сахары) у Цæгат Ирыстоны финансты министр. У ирон, ис æм уæлдæр ахуыргонддзинад.

1988 азы каст фæцис Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университет. Йæ ахуырмæ гæсгæ куысты экономикæ у йæ дæсныйад.

1994 азы йæ дæсныйад уæлдæр кодта Г. В. Плехановы номыл Уæрæсейаг экономикон академимæ хауæг менеджертæ цæттæ кæныны Центры Мæскуыйы Дæсныйад уæлдæргæнæн институты «Банчы хъуыддаг: валютон-экономикон операцитæ коммерцион банкты», зæгъгæ, уыцы программæмæ гæсгæ.

1984-1988 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты студент. 1988-1991 азты уыд ЦИПУ-йы фæскомцæдисы комитеты секретары хæдивæг, секретарь.

1991 азы куыста Цæгат Ирыстоны фæскомцæдисы рескомы идеологион хайады сæрдарæй.

1991-1992 азты уыд Дзæуджыхъæуы чысыл куыстуат «Альянс»-ы директоры хæдивæг.

1993-1994 азты уыд Мæскуыйы ТОО «МИКСТ»-ы генералон директор.

1994-1999 азты куыста Дзæуджыхъæуы Акционерон коммерцион банк «ОсБанк»-ы правленийы сæрдары хæдивæгæй, сæрдарæй.

1999-2000 азты уыд Дзæуджыхъæуы Акционерон коммерцион банк «Регионы Рæзты Банк»-ы (гом Акционерон æхсæнад) правленийы сæрдар.

2000-2002 азты — РЦИ-Аланийы финансты министр.

2002-2004 азты куыста РЦИ-Аланийы Хицауады Сæрдары фыццаг хæдивæгæй, РЦИ-Аланийы финансты министрæй.

2004 азы 14 сентябрæй фæстæмæ у РЦИ-Аланийы финансты министр.

2005 азы мартъийы Уыртайы-фырты базылын кодтой, футболон клуб «Аланийæн» паддзахадон æхца кæд радта, уый тыххæй. Уыртайы-фырт, дам, клуб хъалонтæ фидынæй йæхи къухæй суагъд кодта.

## Æддаг æрмæг
* Lenta.ru: «Алани»-йы фæдыл скандалы тыххæй

Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Константин
Категори:Душанбейы чи райгуырдис, уыдон
Хараре

**Хара́ре** () у сахар Африкæйы, Зимбабвейы сæйраг сахар у.

Категори:Зимбабвейы сахартæ
Аккрæ

**Аккрæ** () у стыр сахар Африкæйы, Ганæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 2 милуан адæймаджы бæрц (2005).

## Кæс ноджы
*Ганæйы сахарты номхыгъд

Категори:Ганæйы сахартæ
Абуджæ

**Абу́джæ** (, ) у Нигерийы сæйраг сахар 1991-æм азы декабрæй. Бæстæйы базарадон центр æмæ стырдæр сахар у Лагос, Абуджæйы та бадынц президент, хицауад, æндæр паддзахæдты минæвæрттæ æмæ а. д.

Абуджæ рацарæзтой Нигерийы астæуккаг регионы япойнаг дизайнер Кэндзойы пъланмæ гæсгæ. Цæрынц дзы 776 мин адæймаджы бæрц.

Категори:Нигерийы сахартæ
Гектар

**Гектар** у фæзуат барыны иуæг. Иу гектары ис 10 000 квадратон метры кæнæ 100 ары. Гектартæй барынц хуымты фæзуат.

Гектар у дæсæтины æмбæрц (иу дæсæтины ис 1,0925 гектары).

Гектартæ цыбыргондæй фыссынц *га* (зæгъæм, *500 га*).

Категори:Фæзуат барыны иуæгтæ
Хъайтыхъты Азæмæт

**Хъайтыхъты Беслæны фырт Азæмæт** (райгуырдис 1923-æм азы Ходыхъæуы — амардис 2016-æм азы) у ирон фыссæг.

## Цардафыст
1939-æм азы каст фæци Садоны астæуккаг скъола æмæ кусын райдыдта Садоны æрзæткъахæнты хохкъæртгæнæгæй. 

1941-æм азы ацыд Сырх æфсадмæ. Уым æй æрæййæфта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Архайдта Киевы, Сталинграды, Курск-Орёлы тохты, операци «Багратионы». Авд хатты фæци уæззау цæфтæ, фæлæ та-иу уæддæр ногæй æрлæууыд йе ’мхæстоны æмрæнхъ. Хорзæхджын æрцыд Сырх Стъалыйы, Намысы III къæпхæны, Фыдыбæсты хæсты I къæпхæны ордентæй, стæй 16 майданæй.

Фæстæдæр йæ хæстон фæндæгты тыххæй ныффыста мысинæгтæ, æмæ журнал «Мах дуг» чи кæсы, уыдон сæ бакастаиккой. 

Æрдзæй зæрдæргъæвд рахаста Азæмæт. Сæрдыгон изæрты-иу зæронд лæгтæ рагон Ходы Ныхасы алыхуызон таурæгътæ куы кодтой, уæд-иу сæм хъусынæй не ’фсæстис. Йæ цæстыты раз-иу сыстадысты, фыдæх æмæ фыддуджы ныхмæ чи рацыдис, уыцы сæрæнгуырдтæ æмæ-иу йæ сæнтты дард кæмдæр балæууыд. Уæд-иу Азæмæт гыццыл нал зындис йæхимæ — кард кæй нæ кæрды, фат кæм нæ хизы, ахæм хъæбатыр-иу басгуыхти.

Æрзæткъахæнты куыста, фæлæ йæ зæрдæйæ нæ цух кодтой, кæддæр Ныхасы цы диссæгтæ хъуыста, уыдон. Æмæ уæд йæ зæрдæйы райгуырд уыцы таурæгътæ ныффыссын æмæ джиппæй рауадзыны бæллиц. Азæмæтæн йæ уæззау кусгæ бонты ивын байдыдтой йæ æхсызгон хъизæмаргæнæн æхсæвтæ. Дзæвгар рæстæг рацыд, цалынмæ йæ фыццаг таурæгътæ мыхуыры фæзындысты, уæдмæ. Адæм ын бацин кодтой йæ таурæгътыл, къухæй-къухмæ сæ истой. 1984-æм азы чиныгуадзæн «Ир»-ы рацыд Азæмæты таурæгъты фыццаг чиныг «Зынаргъ дур». 1989-æм азы та — йæ дыккаг чиныг «Фыййауы лæдзæг». Фæстæдæр, чиныгкæсджытæ сæ æхсызгонæй кæй агуырдтой, уый хынцгæйæ, дыууæ чиныджы уагъд æрцыдысты иумæ, иу чиныджы, «Амондуарджытæ», зæгъгæ, ахæм номимæ.

Фæстæдæр Хъайтыхъты Азæмæты райстой Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы рæнхъытæм.

Ирыстоны бирæ таурæгъгæнджытæ уыди. Фыст дæр гыццыл не ’рцыдис сæ таурæгътæй. Фæлæ Азæмæты таурæгътæ бæрæг дарынц се ’хсæн сæ аив нывæфтыдæй æмæ сæ фидар композицион арæзтæй. Бæрæг дарынц уымæй, æмæ Азæмæт рагон таурæгъы бындурыл хорз кæй арæхсы нырыккон аивадон уацмыс снывæндынмæ. Уымæ гæсгæ Азæмæт хуымæтæг таурæгъгæнæг нæу, нæдæр таурæгъфыссæг у. Азæмæт у фыссæг, сыгъдæг ирон адæмон æвзагæй æцæг адæмон уацмыстæ чи нывæнды, ахæм фыссæг.

Царды æцæг хабæртты бындурыл фыст сты, Хъайтыхъты Азæмæт йæ ног чиныгмæ («Азæмæты таурæгътæ», 2005) цы рагон таурæгътæ бахаста, уыдон — «Уæгъуыллæйы мæлæт», «Доны къусы аргъ», «Фыдус», «Туджы пырхæнтæ», «Фыдохы арт», «Уазал фæлварæн», «Дзæхы фæстаг балц», «Хетæг», «Черчесты уæйыг», «Ус богал», «Аслæнбеджы мæлæт» æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Азæмæт
Цыргъæгтæ

**Цыргъæгтæ**, **цыргъаг хæцæнгæрзтæ** сты, æнæ рæмудзæн æрмæджытæй чи кусы, ахæм хæцæнгæрзтæ. Уыдоны ’хсæн тæккæ зындгонддæр сты æхсаргард, кард æмæ хъама.

[мини|[Япон|Япойнаг катанæйы ком]]

[мини|центр|500px|[Пруссиаг кард]]

*
Ирон рауагъдадон æхсæнад Калачы

**Ирон рауагъдадон æхсæнад**: 1906 азы Тбилисы (Калачы) цæрæг ирæттæ байгом кодтой «Ирон рауагъдадон æхсæнад». Ацы æхсæнады активон архайджытæ уыдысты Джиоты Георги æмæ Цабайты Уасо. Æхсайæм азты уыдон радзырдтой:

: *Цæмæй Тбилисы цæрæг ирæттæ национ культурæйы артдзæст ссыгьтаиккой, уый тыххæй ирон адæмы хуыздæр минæвæртты хъуыдис æрæмбырд кæнын. Цалдæр хатты бафæлвæрдтам, фæлæ хицауад бар нæ лæвæрдта. Уæд æрымысыдыстæм [[куывд]] скæнын. Фыццаг куывд скодтам [[1905]] азы Муштаиды парчы, фæлæ паддзахы хъузонтæ нæ уаелхъус кæй абадтысты, уый аххосæй нын скæнын ницы бантыст. Дыккаг куывды дæр — афтæ. Уæд æртыккаг куывд скодтам 1906 азы Авгъаламæ хæстæг тыгьд быдыры. Ацы куывды сфидар кодтой ирон рауагъдадон æхсæнады правленийы сконд æмæ устав.* 

Æхсæнад 1906 азы Тбилисы сарæзта ирон драмкъорд, кæцы ирон æвзагыл æвдыста спектаклтæ. Æхсæнады правлени бахатыд бынæттон хицауадмæ ног ирон газет рауадзыны тыххæй дæр. Газет рауадзынæн бар радтой 1907 азы 13 февралы. Тбилисы ирон газет «Ног цард»-ы фыццаг номыр рацыд 1907 азы 6 мартъийы.

## Газет «Ног цард»
Ирон æвзагыл ацы газет уыди дыккаг (фыццаг ирон газет — «Ирон газет» — мыхуыры рацыд 1906 азы). Газет «Ног цард»-ы фыццаг номыры тираж уыди 400 экземпляры, фæстæдæр тиражы нымæц схызти 1800 экземплярмае.

Фыццаг номырæй æвддæсæм номырмае газеты редактор уыди Тедеты Бетъре, уый фæстæ Цхуырбаты Тадиоз. Газетæн скодтой сæрмагонд рубрикæтæ: хицауады бардзырдтæ, литературæ, æхсæнадон-политикон фарстатæ, хроникæ, Уæрæсейы æмæ Ирыстоны цард, мыхуырад, литературон критикæ æмæ библиографи, фельетонтæ, лекцитæ, театр æмæ аивад, медицинæ, хъæууон хæдзарады фарстатæ æмæ а. д. Мыхуыры ног оргæн карз тох расидти зианхæссæг рагон æгьдæутты ныхмæ (туг исыны æгъдау, ирæд æмæ æнд.).

## Журнал «Æфсир»
1910 азы уалдзæджы Тбилисы цæуын райдыдта дыккаг ирон журнал «Æфсир». Журналæн йæ редактор уыди Коцойты Арсен. Журнал рауадзыны тыххæй Тифлисы губернатор хъусын кодта: «*...Сам от себя разрешил Коцоеву издавать журнал Æфсир» по следующей программе: 1) руководящие статьи; 2} стихотворения, новеллы, рассказы; 3) статьи научного содержания; 4) статьи по вопросам общественным политико-экономическим. сельского хозяйства и гигиены: 5) хроника; 6) обзор печати: 7) смесь: В) библиография: 9) объявления*».

Категори:Ирон литературæ
Категори:Ирон мыхуыр