open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Луар

**Луар** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы, Уыналы комæй Æрхоны комы ’хсæн.

## Истори
Уыналы комæй Æрхоны комы æхсæн ис Луары чысыл ком. Ардæм, Луары хъæумæ, Æрхоны комæй æрлыгъдысты æртæ æфсымæры — Цого, Къадза æмæ Æлбор. Уайтагъд Къадза балыгъд Туалгоммæ, Æлбор — Хуссар Ирыстонмæ æмæ скодтой мыггæгтæ Къадзатæ æмæ Æлбортæ. Адæмон æмбисондмæ гæсгæ, Фатта æмæ Наджи Бæрзонд адагæй Дæй æмæ Цъусмæ куы лыгъдысты, уæд хъæуы хистæртæ æрæмбырд сты ныхасмæ æмæ бауынаффæ кодтой: Наджийæн раттæм усæн, куыройы сывæллонæй кæй ссардтам æмæ буцæн кæй схъомыл кодтам, уыцы чызджы. Наджи чызгæй ус не скодта. «Балæвар» æй кодта йе ’рдхорд Цогойæн.

Уыдонæй Луары равзæрдысты Цогойтæ. Цогойтимæ ма Луары цардысты Бесатæ, Слохтæ æмæ Цыбыртæ. Фæстæдæр фæцыдысты фæйнæрдæм, æмæ Луар æдзæрæгæй баззад. Сæ бæрзонд мæсгуытæ æвдисынц кæддæры цардуарзаг адæмы фæд. Суг амал кодтой Сæгъæргæвдæн ададжы. Сæ кадавар хуымзæххытæ уыдысты: Балыбыны хуым, Болийы хуым, Сæныччы хуым, Къардиуы сæр æмæ Уæлдзуар, Ходы æмæ нæууы уыгæрдæнтæ, Тæтæры рагъ, Уары дарæн, Хъарм адаг, Хъомхизæн æмæ Сæгъæргæвдæн адæгтæ уыдысты сæ уыгæрдæнтæ æмæ сæ сæрвæттæ. Пайда кодтой Чехсыры хуымы суадонæй.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цогойтæ, Бесатæ, Слохтæ, Цыбыртæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тæгæрдон

**Тæгæрдон** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ног Каледони

**Ног Каледо́ни** () у Францы фæсденджызон территори Сабыр океаны.

*
Джорджтаун

**Джорджтаун** () у Гайанæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гайанæйы сахартæ
Сатихъар

**Сатихъар** (**Дыгъуызтыхъæу‎** дæр) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Цардысты дзы Дыгъуызтæ, Барататæ, Бестаутæ, Къусратæ, Гæбæратæ, Сабантæ, Къæбултæ, Уалытæ, Джыккайтæ, Гатыгкотæ, Мæргъитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зар

**Зар** ( [дзари]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Æрбынат кодта Цхинвалæй цæгат-ныгуылæнырдыгæй 8 километры æддæдæр æмæ баст у сахаримæ автофæндаджы фæрцы. Хъæу дихгонд у фæндагæй дæууæ хайыл. Хæстæгдæр хъæутæ сты: ныгуылæнырдыгæй — Рустау, хуссарырдыгæй — Додот, хуссар-скæсæнырдыгæй — Дампъалет.

1992-æм азы 20 майы æрцыдис, историйы *[[Зары трагеди]]йæ* чи баззад, уыцы трагикон цау — гуырдзиаг фыдгæнджытæ фехстой, Зары фæндагыл автобусыл чи цыди, уыцы ирон лигъдæтты. Фæмардысты 36 адæймаджы, уыдонимæ сывæллæттæ, сылгоймæгтæ æмæ ацæргæ адæм.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бикойтæ, Цыбыртæ, Цыхуырбатæ, Харебатæ, Уанетæ, Хъоцытæ, Тедетæ, Хъуылымбегтæ, Гæззатæ, Чилæхсатæ, Къæбыстæ, Дзабитæ, Абайтæ, Тъехтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дменис

**Дменис** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Лæууы цæугæдон Чысыл Леуахийы былыл.

## Мыггæгтæ
* Дæллаг Дменисы цардысты Лолотæ, Бестаутæ, Дудайтæ, Мамытатæ, Дзукъатæ, Гобозтæ, Икъатæ, Джиголатæ, Хъазитæ, Уазæгтæ, Бибылтæ, Хуритæ, Тыбылтæ, Уалытæ, Габойтæ, Дзанайтæ, Хацыртæ, Мæргъитæ, Гæджитæ, Кобестæ, Къусратæ, Гæззатæ, Икъатæ, Къæбултæ.
* Уæллаг Дменис цардысты Дудайтæ, Бестаутæ, Сидæмонтæ (Сидамонидзе), Æлбортæ, Сагкатæ, Джиголатæ, Къæбултæ, Мамытатæ, Уалытæ, Гæззатæ, Гаглойтæ, Къуезертæ, Хуыцъистатæ, Джыгкайтæ, Гæбæратæ, Кокойтæ, Куымæриттатæ, Хуыбиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Арчънет

**Арчънет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тамбовы облæст

**Тамбовы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Тамбов.

## Фиппаинæгтæ
Сарабукъ

**Сарабукъ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æлбортæ, Цъæхилтæ, Гуыцмæзтæ, Слантæ, Джиголатæ, Болататæ, Куымæриттатæ, Кокойтæ, Бестаутæ, Хъуылымбегтæ, Дудайтæ, Пухатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Аунеу

**Аунеу** ( [авневи]) у Хуссар Ирыстоны Знауыры районы хъæу. Хъæу кæны дыууæ дихы — Дæллаг Аунеу æмæ Уæллаг Аунеу.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бекъойтæ, Гæбæратæ, Гасситæ, Гегелашвили, Гелашвили, Гиунашвили, Гобеджишвили (Гобедзатæ), Гулитæ, Давитидзе, Дурглишвили, Джавахишвили, Джиотæ, Тедетæ, Кимадзе, Кокойтæ, Кокозашвили, Коцтæ, Къæбыстæ, Къапъанадзе, Къацелашвили, Къвиникъадзе, Лагъиашвили, Маисашвили, Маисурадзе, Маранели, Мæргъитæ, Метъревели, Мгъебришвили, Ниникъури, Пухатæ, Садзаглишвили, Санахъотæ, Тутарашвили, Тъабатъадзе, Халадзе, Хъуылымбегтæ, Цхуырбатæ, Чихладзе.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуыцъе

**Хуыцъе** (, ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Лæууы цæугæдон Стыр Леуахийы былыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы:
* Дæллаг Хуыцъе: Пæррæстатæ, Харебатæ, Гатыкотæ, Джабитæ, Хæбæлатæ, Тыбылтæ, Козатæ, Къæбултæ, Джиотæ, Гуыбатæ, Кокойтæ, Бахъатæ, Габаттæ, Чилæхсатæ, Деметæ.
* Уæллаг Хуыцъе: Тыбылтæ, Гаглойтæ, Джиотæ, Гатыгкотæ, Чилæхсатæ, Козатæ, Джабитæ, Габаттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Рустау

**Рустау** ():
* Рустау — хъæу Хуссар Ирыстоны;
* Рустау — сахар Гуырдзыстоны;
* Рустауыхох — хох Хуссар Ирыстоны.
Стырмæсыг

**Стырмæсыг** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Гæджитæ, Джусойтæ, Икъотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Църу

**Църу** кæнæ **Цъыру**, **Кокойтыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокойтæ, Касатæ, Табутæ.

## Кæс ноджы
* Цъыруйы ком

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Информацион агентад «Рес». Хъæуы къамтæ
* Аивадон балцы Мамытаты Геннадиимӕ "Църуйы хъӕумӕ"

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъеуселт

**Хъеуселт**, вариант — *Хъефселтæ* у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Цардысты дзы Хъæцмæзтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ортъеу

**Ортъеу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цоцитæ, Гасситæ, Гатайтæ, Хъуылымбегтæ.

## Ортъеуы чи райгуырдис, уыцы зындгонд адæм
* Цоциты Уасил — хæстон тæхæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр.
* Годжыцаты Исахъ — зындгонд ирон артист.
* Цоциты Резо — ирон фыссæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъорсеу

**Хъорсеу** () у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Тедетæ, Джабитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нахушев, Черим Хачимы фырт

**Нахушев Хачимы фырт Черим** (; райгуырдис Заюковойы) у уæрæсейаг зарæггæнæг; зары адæмон æмæ эстрадон зарджытæ кæсгон-черкесаг, уырыссаг, ирон æмæ абазаг æвзæгтыл.

## Сфæлдыстад
### Сфæлдыстадон фæндаджы райдайæн
Пахсæны астæуккаг скъола фæуыны фæстæ бацыдис Цæгат Кавказы аивæдты паддзахадон институтмæ.

Зарын райдыдта институтмæ бацæуыны агъоммæ. Черимæн йæхи загъдау, курдиат йæм ссардта йæ мад Раисæ (фæзиан 2005-æм азы).

Нахушевы зарджытимæ аудиокассетæтæ фыццаг фæзындысты 90-æм азты райдайæны. Уый зарыдис зындгонд кæсгон зарджытæ; уыдон заргæйæ Черим пайда кодта нырыккон аранжировкæтæ æмæ импровизацийæ. Уалынджы йæ ном сси зынгонд Хъæрæсе-Черкес, Адыгей æмæ Кæсæг-Балхъары цæрджыты ’хсæн, æмæ ныридæгæн зындгонд у æнæхъæн Цæгат Кавказы æмæ уый æдде (черкесаг диаспорæйы Турк æмæ Æввахс Скæсæны).

### Жанртæ
Йæ сценæмæ фæндаг Черим райдыдта куыд кæсгон адæмон зарджытæ чи зарыдис, ахæм артист (тохы, хъайтарты зарджытæ, лирикон æмæ æнд.). Цагъдысты йын кæсгон адæмон инструменттæй — щичепшин, бжамий, кæсгон фæндыр æмæ æнд. Бæрæг бынат йе сфæлдыстады ахсы *тохы зарæг*.

Афтæмæй, йæ рагон репертуары жанр схонæн ис этникон (адæмон) зарæг. 

Йæ фæстаг репертуар у алыхуызон: эстрадон зарæг, зарæг уырыссаг æвзагыл, стæй, йæ миниуæг кæсгон адæмон æмæ нырыккон поп-музыкæйы инструментты æмдзыгъуыр кæмæн у, ахæм этно-поп. 
Нахушевы иу зарæджы () хъуысы сомихаг дудук — цæгъды та йын зындгонд музыкант Дживан Гаспарян.

### Æмгуыст
Нахушевæн музыкæ фыссынц композитортæ Анзор Хаупа æмæ Мурадин Думанов. Цæгъдынц Тимур Лосанов (фæндыр), Зубер Евагов (щичепшин), Анзор Увыж (бжамий). Аранжировкæтæ фыссы Анзор Хаупа, йæ продюссер та у Амур Успаев.

## Хорзæхтæ
*Черим Нахушев у Кæсæг-Балхъары адæмон артист (2008) 
*Хъæрæсе-Черкесы адæмон артист (2007).
*Адыгъейы адæмон артист (2007).
* Мæхъхъæлы адæмон артист (2007).
*Уый йеддæмæ, Нахушев у преми «Афæдзы персонæйы» Кæсæг-Балхъары лауреат.
* Газет «Народы Кавказа»-йы номинаци «Афæдзы зарæггæнæджы» лауреат (2007).

## Альбомтæ
Ныридæгæн Нахушев рауагъта æртæ альбомы. Уыдонæй дыууæйæн презентаци уыдис 2006-æм азы.
2009-æм азы уыдис альбом «Five»-ы презентаци. Альбомы фондз зарæджы ныффыста Мурадин Думанов, иуæй-иутæ ныффыста Нахушев йæхæдæг. Уыдонæй иу («Хуссар æхсæвы рæстæг» () азарыдис уырыссагау (ныхæстæ ныффыста Константин Арсеньев). 
Альбомы дыууæ зарæгæн режиссёр Бæдоаты Алан систа клиптæ.

## Бинонтæ
Йæ бинойнаг у Лианæ Нахушева (ус ракуырдта 2004-æм азы) æмæ сын ис чызг æмæ лæппу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пахсæны районы чи райгуырдис, уыдон
Рустау (Хуссар Ирыстон)

**Рустау** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дагом

**Дагом** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

Дагом хуыссы Уæлладжыры комы, Хъæриуы хохы рæбын. Дагом нымад у рагон ирон хъæутыл. Ныр ма дзы баззадис цалдæр хæдзары цæрæг. Ис дзы мæсгуытæ æмæ иннæ историон фенддæгтæ.

Раджы заманы, Дагомы хъæуы цур, Мадизæны быдыры уыди тæрхондон. Уырдæм-иу æрцыдысты адæм Ирыстоны алы кæмттæй, цæмæй цын Дагомы хистæртæ раст тæрхон рахæссой.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джыккайтæ, Уанитæ, Бигъатæ, Касатæ, Хъуысатæ, Бурдзиутæ, Агънатæ, Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ, Себеттæ, Салытæ, Цæбитæ, Хнеутæ æмæ Буратæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Зæрæмæг

**Зæрæмæг**:

;Хъæутæ
* Уæллаг Зæрæмæг — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Дæллаг Зæрæмæг — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

;Турбазæ
* «Зæрæмæг» — турбазæ Дæллаг Зæрæмæджы, скуыста 1929-æм азы.

;Хох
* Зæрæмæджыхох — хохы цъупп Цæгат Ирыстоны.

;Электростанцæтæ
* Зæрæмæджы ГЭС — электростанцæты къорд Алагиры районы.
Уынал

**Уынал**:
* Дæллаг Уынал — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы
* Уæллаг Уынал — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы
Уæллаг Уынал

**Уæллаг Уынал** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы.

## Мыггæгтæ
Уæллаг Уыналы цардысты Хорантæ, Аккæлатæ, Габантæ, Хъайыртæ, Адырхатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дæллаг Уынал

**Дæллаг Уынал** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Лæууы цæугæдон Æрыдоны рахиз былыл.

## Истори
thumb|left|300px|Дæллаг Уынал 1886-æм азы
Иæ фыццаг æрцæрæгыл нымад у Урс хохы рæбын Цъыфы рагъæй æрлидзæг Цæллагты мыггаг. Уыдонимæ æрцардысты Годжитæ æмæ Тахохтæ. Цæллагты дыууæ мæсыджы нырма сæхи æвдисынц — сæ иу Уыналы доны былæй, иннæ та — Майрæмы доны былæй. Уыналы аргъуаны ауыгъд уыдис цыппар дзæнгæрæджы. Иæ къултыл уыдысты Хетæгкаты Къостайы конд нывтæ. Советон хицауад Ирыстоны куы ’рфидар, уæд Уыналы фыццаг фæскомцæдисонтæ Цæллагты Къостайы разамындæй сауджыны куадзæн бон ракодтой аргъуанæй, æрыдоны уалдзыгон уазал доны йæ балæгæрдын кодтой æд пæлæз æмæ йын йæ хæдзармæ фæндараст загътой. Аргъуаны агъуыстæй пайдагонд цыдис коммунæ æмæ колхозы хъæугæ хъуыддæгтæн. 1936 азы пырхгонд æрцыдис.

Хъæуы астæу уыдис Ирыстоны фыццагдæр скъолатæй иу. Революцийы фæстæ дзы ахуыргæнæгæй куыста Хоранты Тотырбег, 1918 азæй Коммунистон партийы уæнг.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цæллагтæ, Годжитæ, Тахохтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Адыгъейаг æвзаг

**Адыгъейаг æвзаг** у адыгъейаг адæмы мадæлон æвзаг.

Категори:Абхазаг-адыгаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Черкесаг адæм

**Черкестæ**, **черкесæгтæ** кæнæ **æпсыз**, **æфсизæгтæ** (хином: *адыгэ*) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, Хъæрæсе-Черкесы бындурон адæм, адыгъейы субэтнос. Уыдон дзурынц кæсгон-черкесаг æвзагыл.

Цæгат Кавказæй цы адæмтæ алыгъд — кæсæг, хъæрæсейæгтæ, черкесæгтæ, ирæттæ, цæцæн, мæхъхъæл, дагъистайнæгтæ — уыдоны се ’ппæты дæр Турчы хонынц иу адæмыхатт — *черкестæ*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъæрæсе-Черкес
Категори:Кавказы адæмтæ
Дæллаг Зæрæмæг

**Дæллаг Зæрæмæг** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Магкатæ, Дзоцъитæ, Тегкатæ, Лæппынæгтæ, Хетæгкатæ, Туатæ, Джиотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уæллаг Зæрæмæг

**Уæллаг Зæрæмæг** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Адайыкомыдоны былыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Сихъотæ, Куыдзæгтæ, Абойтæ, Хъайтмазтæ, Мамыттæ, Хуырымтæ. 

Уыдис дзы 9 мæсыджы: Мамытты 2 мæсыджы æмæ гæнах, Хъайтмазты мæсыг æмæ гæнах, Сихъоты 2 мæсыджы. Лæппынæгты 2 æмæ Абойты 2 мæсыджы. Куыдзæгты мæсыг æмæ галуан.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Омсчы облæст

**Омсчы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Омск.

## Фиппаинæгтæ
Ксуис

**Ксуис** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уазæгтæ, Дудайтæ, Къудухтæ, Болататæ, Жажитæ, Хуыбиатæ, Æлбортæ, Гатыгкотæ, Гуыззыттатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цъон

**Цъон** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джиотæ, Дзахотæ, Битетæ, Хуыгатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Ир // Аивадон балцы Мамытаты Геннадиимӕ. Цъоны хъæу
* ГТРК Ир // «Хъæуæй хъæумæ». Бестауты Валентинайы алӕвӕрд. (Цъоны хъӕу)

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Задæлеск

**Задæлеск**, дыгуронау **Задæлескæ**:
* Уæллаг Задæлеск — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы
* Дæллаг Задæлеск — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы
Дæллаг Задæлеск

**Дæллаг Задæлеск** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Æрвитæнтæ
* Задалеск | Хæзнагæс

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Мæхческ

**Мæхческ**, дыгуронау **Мæхческæ** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Географи
Мæхчески гъæу æвæрд æй Тъæпæн Дигори гъæути астæу, Айгомуги донæн æ галеу фарс, æндзæри, Стъонай æрдози алли фарс. Гъæуи астæу ма Хорæфтуйæн æрдигæй Сау хонхæй уайуй минкъийдæр дон — Наргъ. Еци Наргъи дон алли афони дæр фæууй рæсог, уомæ гæсгæ ба си гъæуи цæргутæ пайда кодтонцæ иннæ дæнттæй фулдæр.

## Уæлмæрдтæ
* Бузуни хумæ
* Дордорæнтæ

## Мыггæгтæ
Мæхчески гъæуи цардæнцæ: Баделиатæ, Абисалтæ, Акъотæ, Астантæ, Бебилтæ, Гецатæ, Гæгкутæ, Дзæгойтæ, Дзайнухътæ, Икъатæ, Митцитæ, Нигкотæ, Рæмонтæ, Секъинатæ, Цагъатæ æма Цъеретели.

## Литературæ
* 
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Липовый Иван — Дигория. Махческ — древний замок Абисаловых. 1890-е гг. 
* Щебровский Константин — Правление и церковь в селе Махческ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Сатъат

**Сатъат** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Мамысонгомы.

## Истори
Зæрæмæгæй чысыл фалдæр, дæлвæндаг, Æддаг æмæ Мидæггаг Сатъаты, доны был Тъæпæн хъæуы цардысты æфсымæртæ: Туатæ, Къæбыстæ, Уалытæ æмæ Харебатæ. Фæстæдæр, XVI æнусы Къæбыстæ, Уалытæ æмæ Харебатæ зæххагур ацыдысты Хуссар Ирыстонмæ æмæ æрцардысты, Дзауы районы Хуыцъейы. Уырдыгæй Къæбыстæ алыгъдысты Сыгъдтæм, Уалытæ Чысангоммæ Зонкъары хъæумæ.

Фалдæр, уæлвæндаг, къæдзæхы фидарыл сæ лыстæг мæсыджы алыварс æрбатымбыл сты Цæргæстæ. Ацы цалдæр хъæуæн сæ иумæйаг ном у Сатъат. Туаты 3 мæсыджы дзы хæдзæртты астæуæй сæхи гæзæмæ æвдисынц.

Сæ хуымзæххытæ — Æддаг хъугом, Къапиты цæгат, Лыстæг адаг æмæ Цæргæсты хуымтæ — сæ алыварс. Цæргæсты ададжы дон æмæ Бобайы суадон — сæ цуры, Мамысонгомы дон — сæ быны. Куырæйттæ — хæстæг.

Туаты сæрвæт. Ракъадаг, Пушы ком, Авдæнуæттæ, Гæмæхтæ æмæ Хæйрæджджын адаг — сæ хосгæрст æмæ сæ фосхизæнтæ.

Сатъаты комкоммæ Пушы хъæуы цардысты Мамиатæ, Мецъытæ æмæ Цæргæстæ.

Сæ хуымзæххытæ, сæрвæттæ æмæ уыгæрдæнтæ уыдысты Пешы комы. Сæ куырæйттæ — Мамысоны доны был. Мецъытæ Пушмæ балыгъдысты Мызурæй, Мамиатæ та — Нарæй.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Туатæ, Къæбыстæ, Уалытæ, Харебатæ, Цæргæстæ.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Цъамад

**Цъамад** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Хуыссы Хъæриуы хохы цур, Уæлладжыргомы. Хъæуы ис мæсгуытæ, зæппæдзтæ, дзуæртты кувæндæттæ. Цъамадмæ хæстæг археологтæ ссардтой рагон аланты æмæ хъобайнаг культурæйы ныггæндттæ.

Цъамады ис æртæ мæсыджы: хъæуы мæсыг, Бицъоты мæсыг æмæ Хъайттаты гæнах.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уырымтæ, Бирæгътæ, Кæсæбитæ, Созæтæ, Пагæтæ, Уататæ, Тлаттæ, Хъайттатæ, Бицъотæ, Черчестæ, Ханайтæ, Гагкайтæ, Ботъотæ, Фардзинтæ, Борæтæ, Дзæрæхохтæ, Датитæ, Мадзатæ, Тохсыртæ, Мурастæ, Годжыцатæ.

Хъайттаты Сергейы версимæ гæсгæ Цъамады цардысты: Черчестæ, Бицъотæ, Хъайттатæ, Уататæ, Калотæ, Тлаттæ, Уырымтæ, Кæсæбитæ, Пагæтæ, Созæтæ, Тотыккатæ, Бирæгътæ, Джыккайтæ, Гаккайтæ, Ханайтæ, Датитæ, Тохсыртæ, Хъайыртæ, Бекъойтæ, Цæрукъатæ, Зембаттæ, Быгъуылатæ, Туатæ, Тæбæхсаутæ.

## Дзуæрттæ
* Алардийы къахыр
* Æхсæрты дзуар
* Мигъдæуы дзуар
* Уастырджийы кувæндон
* Хъæузæд
* Цыргъисæны кувæндон

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты уæзæгмæ. Тхосты дзуары бæрæгбон Цъамады

## Къамтæ
thumb|355x355px|Бицъоты зæппадз Цъамады|альт=|æнæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дзывгъис

**Дзывгъис** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы.

Хъæуы цур ис Дзывгъисы дзуар.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цоколатæ, Хæутатæ, Гутнатæ, Елхъанатæ, Абацитæ, Кучитæ, Фæрниатæ, Бекуатæ, Уызегатæ, Хуыцъистатæ, Хабыцтæ, Хъыргъатæ, Дзахсортæ, Схантæ.

## Кæс ноджы
* Дзывгъисы дзуар

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Аланийы райсом. Равдысты уазæг: Елхъанаты Хъазыбег – Дзывгъисы куывддоны лæг. (30.04.2019)
* Дзывгъис I Фæрдгуытæ (21.12.2020)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ногхъæу

;Цæгат Ирыстоны Алагиры район:
* Ногхъæу — быдыры хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы
* Ногхъæу — хохы хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы 
* Ногхъæу — Хъесатыхъæуы сых

;Цæгат Ирыстоны Æрæфы район:
* Ногхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы

;Хуссар Ирыстоны Дзауы район:
* Ногхъæу кæнæ *Джусойтыхъæу* — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы

;Хуссар Ирыстоны Цхинвалы район:
* Ногхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы
* Ногхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы Тъбеты хъæусоветы

;Тырсыгом
* Ногхъæу — хъæу Тырсыгомы

;Гуырдзыстон
* Ногхъæу кæнæ Нæуæгхъæу — хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы

;Хъæрæсе-Черкес
* Ногхъæу — хъæу Хъæрæсе-Черкесы

## Кæс ноджы
* Нæуæгхъæу
Къуссу

**Къуссу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Мыггæгтæ
Къуссуй гъæуи цардæнцæ: Æвсæнтæ, Бичегкутæ, Гæлитæ, Гасантæ, Гогутæ, Дадтетæ, Дзилитæ, Къесатæ, Къелойтæ, Къулитæ, Майрæнсаутæ, Надгерийтæ, Сосрантæ, Таймазтæ, Темуртæ, Хъантемуртæ, Хъарабугъатæ, Хъалабегтæ, Цæргæсатæ, Цопантæ, Чегатæ æма Чихтистæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Щебровский Константин — Куссу 

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Уæллаг Задæлеск

**Уæллаг Задæлеск** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Къуындыхаты Муссæ

**Куындыхаты Алхасты фырт Муссæ** (; 1818-æм аз, Хохы Саниба — 1889-æм аз, Эрзерум) — Уæрæсейы инæлар-майор, Турчы дивизион инæлар. 

## Цардафыст
Муссæ райгуырдис 1818-æм азы уалдзæджы, ирон æлдар Алхасты бинонты. Уый уыди йæ фыдæн йæ фæндзæм фырт. Муссæйыл дыууадæс азы куы цыдис, уæд æй райстой Бетъырбухмæ куыд амынæт, уым каст фæцис Павлы æфсæддон училище. Сси корнет Кавказы Хицæн корпусы сконды чи уыди, уыцы кавалерийы цур. Николай Фыццагимæ чегъре цыдис йæ Цæгат Кавказы балцы. 1841-æм азы сси капитан.

1846-æм азы æрвыст æрцыдис Варшавæмæ, Польшæйы чи дислокаци кодта, уыцы хохаг кавалерион полкъмæ афицерты æххуырстæн. Кавказмæ куы раздæхтис, уæд архайдта Имам Шамилимæ баныхæсты (уырыс. переговоры).

Хъырымы хæсты рæстæджы Муссæ, дæлбулкъон уæвгæйæ, разамынд лæвæрдта хохаг бæхджын полкæн, кæцыимæ Фæскавказы архайдта туркæгты ныхмæ операцийы. Фæстæдæр сси булкъон.

1850-æм азты райдайæны нысангонд æрцыдис Терчы облæсты Ирыстоны æфсæддон зылды сæргълæууæгæй, стæй та Цæцæны зылды сæргълæууæгæй дæр. 1860-æм азы райста инæлар-майоры цин.

### Хорзæхтæ
У Сыгъдæг Гиуæргийы IV-æм къæпхæны, Сыгъдæг Владимиры I-аг къæпхæны бантимæ, Сыгъдæг Аннæйы I-аг, II-аг æмæ III-аг къæпхæнты кавалер, Сыгъдæг Станиславы II-аг къæпхæны кавалер, ноджы ма уымæн уыди Австрийы Леопольды кавалерийы дзуар.

### [[Мухадзыртæ]]
Куындыхаты Муссæ амидин кодта пысылмон ирæтты, цæцæйнæгты æмæ карабулакæгты Туркмæ алидзынмæ. 1865-æм аз мартъийы райдайæны фондз мин хохæгтæ, сæ сæргъы Къуындыхайы-фырт афтæмæй, араст сты Туркмæ. Арвыкомы фæндагыл, стæй Гуырдзыстоны зæххытыл фæцæугæйæ 22-æм июны ныххæццæ сты Хъарсмæ. Уыимæ Туркмæ ацыдысты йæ фырттæ Аслæмбег æмæ Бечир, йе ’фсымæртæ Афæхъо æмæ Хъасболат.

### Турчы æфсады службæ
Сси Турчы бæстаг, лæвæрд ын æрцыдис пашайы титул æмæ дивизион инæлары бынат. 

1877–1878-æм азты уырысы-турчы хæсты рæстæджы лæвæрдта разамынд Турчы кавалерийæн, кæцы дæрæнгонд æрцыдис Хъарсæй скæсæнырдыгæй. 

Йæ царды фæстаг азтæ арвыста Эрзерумы, уым фыццаг командæ кодта бынæттон гарнизонæн, стæй та службæйæ хи суæгъд кодта. Ныгæд æрцыдис сахар Эрзерумы Харманлийы мæзджыты цур.

## Æрвитæнтæ
* Владимир Дегоев. «Генерал Муса Кундухов: история одной иллюзии» 
* ossetians.com: Къуындыхаты Алхасты фырт Муссæ (Мусса Паша); йæ портрет
* Къуындыхаты Муссæ. «Мемуартæ» 

## Ноджы ма кæс:
* Къуындыхаты Бечыр

Категори:Уæрæсейы æфсæдты хицæуттæ
Категори:Турчы æфсæдты хицæуттæ
Категори:Турчы ирæттæ
Муссæ
Категори:Хохы Санибайы чи райгуырдис, уыдон
Къуындыхаты Бечыр

**Къуындыхаты Муссæйы фырт Бечыр** (; райгуырдис 1864-æм азы Хохы Санибайы — амардис 1932-æм азы) уыди Турчы республикæйы фæсарæйнаг хъуыддæгты фыццаг министр 1920-æм азы 3-æм майæ 1921-æм азы 8-æм майы агъоммæ. 

## Цардафыст
Райгуырдис Хохы Санибайы хъæуы, у Уæрæсейы æмæ Турчы инæлар Къуындыхаты Муссæйы фырттæй иу.

Каст фæци Галатасарайы лицей æмæ Политикон зонæдты уæлдæр скъола Парижы.

Куыста алыхуызон бæрнон бынæтты: Бетъырбухы туркаг минæварады нымæрдарæй, цалдæр паддзахады туркаг копсуладты. Архайдта паддзахадон бадзырдты. Уыд губернатор Турчы бирæ вилайетты, куыста осмайнаг парламент меджлисы депутатæй
дæр. Æвзæрст уыд Турчы Стыр адæмон æмбырдмæ (Türkiye Büyük Millet Meclisi). Фæстæдæр æй ацы æмбырды уынаффæмæ гæсгæ снысан кодтой фæсарæйнаг хъуыддæгты фыццаг министрæй (1920—1921). Ацы хъуыддаг туркæгтæн се ’ппæты зæрдæмæ нæ фæцыд.

1921 азы, Советон Уæрæсеимæ ахастдзинæдтæ фæхуыздæр кæныны охыл, æрвыст уыди Мæскуымæ. Уыцы фæндагыл бабæрæг кодта Ирыстон. Советтæй Иры зæхх ссæрибар кæныны тыххæй йын уый размæ сусæг фембæлдтæ уыд йе ’мзæххонтимæ, бæлвырд кодта иуæй-иу фарстатæ. Уыйадыл æрзылди Скæсæйнаг вилайеттæ Хъарс, Агъыр æмæ иннæтыл, лæгæй-лæгмæ бæстон ныхас кодта ирæттимæ.

Советон Уæрæсейы йын зæрдæ бавæрдтой, фидар архайдæй Туркимæ ахастдзинæдтæ кæй снывыл кæндзысты, уый тыххæй. Мæскуыйæ куы æрбаздæхт Турчы фæсарæйнаг хъуыддæгты министр, уæд ацыд Лондонмæ. Сарæзта фембæлдтæ, кодта хъуыддаджы ныхæстæ æмæ фæстагмæ йæ къухы бафтыд Англис æмæ Францимæ бадзырдтæ саразын. Уыцы пайдайаг бадзырдтæ цæттæ кæнгæйæ хъуамæ бахынцтаид туркаг хицауады фæндтæ, уыдон та сæ хъус фылдæр дардтой немыцы ’рдæм. Афтæмæй зын уавæры бахауд æмæ йæ бахъуыд йæ куыстæй ацæуын. Уыцы рæстæг Ататюркимæ дæр кæрæдзи хорз нал æмбæрстой. Фæстæдæр ногæй сси вилайет Токаты депутат, Сæрибарады прогрессивон партийы уæнг, Сæрибар тæрхондоны тæрхонылæг. Фæстагмæ политикон карьерæйыл йæ къух систа.

Къуындыхаты Бечыр кæм æргомæй, кæм сусæгæй мухадзырты хъуыддагмæ кæддæриддæр йæ хъус дардта. Бахъуаджы заман-иу сæ фарсмæ балæууыд. Алыхуызон дунеон конференциты æмæ æфсизæгты æмбырдты архайдта тынг зæрдиагæй. Зынгæ адæймаг, нымад лæг уыди цæгаткавказæгты æхсæн. Исты хъуыддæгтыл дзургæйæ-иу алы хатт дæр йæ ныхасы сæр уыдысты ирæттæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый тыххæй йæм иннæ æфсизæгтæ хæрам кодтой.

Ныгæд æрцыд Стамбулы.

## Æрвитæнтæ
*Ossetians.com по К.Челахсаты «Осетия и осетины» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы фæсарæйнаг хъуыддæгты министртæ
Категори:Турчы ирæттæ
Бечыр
Категори:Хохы Санибайы чи райгуырдис, уыдон
Садон

**Садон** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Садонгомы. Садоны сæрмæ ис хæххон хъæу Ход. 

## Истори
Бындурæвæрд æрцыдис 1862-æм азы. 

Цардысты дзы Битартæ, Бесолтæ, Мердентæ, Алибегтæ, Рæмонтæ, Дзуццатæ, Габысатæ, Цыдатæ, Магкæтæ, Катаутæ, Икъатæ, Арсæгтæ.

## Къамтæ

Файл:Липовый Иван. Садон.jpg|*Иван Липовой*. Садон (1890-тæ)


## Кæс ноджы
* Садоны зды-цинчы комбинат

## Æрвитæнтæ
* Осетия-Ирыстон // Садон. Фæрдгуытæ
* ГТРК Алания // Рох: Садон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Эрзурум

**Эрзуру́м** кæнæ **Эрзеру́м**, вариант: *Эрзрум* (, , ) у сахар Турчы цæгат-скæсæны, Эрзурумы провинцийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы сахартæ
Ярмут

**Ярмут** () у Канадæйы сахар. Ис Ног Шотландийы провинцийы хуссары.

Категори:Канадæйы сахартæ
Туркаг адæм

**Туркæгтæ** кæнæ **турк**, туркаг ирон дзурыны вариант у *хæчилцæртæ* () сты тюркаг æвзагыл дзурæг адæм, Турчы бындурон адæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы адæмтæ
Категори:Германы адæмтæ
Категори:Болгарийы адæмтæ
Категори:Тюркаг адæмтæ
Лæц

**Лæц** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы Фыййагдоны был, Цыргъбæрзонды хох рæбын.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дулатæ, Колытæ, Къомайтæ, Тебиатæ, Хадыхъатæ, Дзуццатæ, Калотæ, Торчынтæ, Цгъойтæ.

## Дзуæрттæ
* Зиллакк сапп (Аларды)
* Саргъауы дзуар

## Кæс ноджы
* Лыци

## Фиппаинæгтæ
 

## Æрвитæнтæ
* Селение Лац в 1968–1970 гг.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дзуарыхъæу

* Быдыры Дзуарыхъæу — быдыры хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
* Хохы Дзуарыхъæу — хохы хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
* Дзуарыхъæу — хъæу Хъуды комы.
Дзуарыхъæу (хохы)

**Дзуарыхъæу** кæнæ **Хохы Дзуарыхъæу** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

Лæууы цæугæдон Хæныггомы доны былыл.

## Сыхтæ
* Богъатыхъæу

## Цæрджытæ

### Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæрæзгатæ, Богъатæ, Беройтæ, Гæздæнтæ, Гæлæбатæ, 
Дзобелатæ, Дудиатæ, Цопанатæ, Чъерджиатæ, Хъозатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* «Осетия-Ирыстон» // Хохы Дзуарыхъæу  I Фæрдгуытæ (25.07.2022)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Карца (нысаниуджытæ)

* Хохы Карца — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Карца — Дзæуджыхъæуы горæтгæрон;
* Октябрыхъæуы ном 1965 азы агъоммæ.
Карца

**Карца** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Карцагомы. Ис дзы дыууæ Карцайы:
* **Дæллаг Карца** кæнæ **Тезиатыхъæу**
* **Уæллаг Карца** кæнæ **Датитыхъæу**

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Есиатæ, Хуытъинатæ, Тезиатæ, Датитæ, Мсойтæ, Хестантæ, Дзугатæ, Гæджынатæ, Уызегатæ, Мамыкъатæ, Парсиатæ, Огъуатæ, Дзаххотæ, Гæздæнтæ, Хъариатæ, Хуыриатæ, Сханатæ, Чъерджиатæ, Насхъидатæ, Демыратæ, Есенатæ, Плитæ, Тотратæ, Цæллагтæ.

## Сыхтæ
* Хъонагъи кæнæ Хъонагъ — цардысты дзы Хуытъинатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты Уæзæгмæ. Балц Хохы Карцамæ.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дæллагхъæу (Алагиры район)

**Дæллагхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цереккатæ, Созанатæ, Тотратæ, Бзитæ, Дзаххотæ, Мылыхуатæ, Цæлыккатæ, Брытъиатæ, Дзодзыккатæ, Къуыдатæ, Уаниатæ, Къаболатæ, Хæмæтатæ, Хъæцлæутæ, Арбиатæ, Саухалтæ, Сокатæ, Тототæ, Гайттатæ, Бдайцайтæ, Гуыбыратæ, Борсиатæ, Богъатæ, Есиатæ, Елтаратæ, Дзаболатæ, Муцъуатæ, Хуыриатæ, Хуыдзиатæ, Тезиатæ, Хæдарцатæ, Хуытыгатæ, Фæрниатæ, Дзаттиатæ (Дзытиатæ), Гуытъиатæ, Дзукъатæ.

## Мæсгуытæ
* Дзапарты мæсыг
* Дзытиаты мæсыг
* Дзодзыккаты мæсыг
* Тезиаты мæсыг
* Бырытъиаты 2 мæсыджы
* Борсиаты мæсыг
* Уаниаты мæсыг
* Мылыхуаты мæсыг
* Есиаты мæсыг
* Цæлыккаты мæсыг
* Гайттаты гæнах

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Хидыхъус

**Хидыхъус** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

Хъæу хуыссы Куырттаты комы, Фыййагдоны рахиз был. Ис дзы мæсгуытæ æмæ æндæр историон фенддæгтæ.

Хидыхъус зындгонд у Миро-хæссæг устыты номыл аргъуанæй (1858-æм аз) æмæ нырыккон нæлгоймæгты Алайнаг моладзандонæй. Моладзандоны цæуы ног аргъуаны арæзтад.

## Цæрджытæ
* 1780-æм аз — 25 кæрты.

## Мыггæгтæ
Хидыхъусы цардысты Алидзатæ, Æхболæттæ, Бугъатæ, Быдзыхъотæ, Гæбуатæ, Годжиатæ, Гусатæ, Дзабратæ, Джидзæлатæ, Дзокатæ, Зылыйатæ, Къарджиатæ, Калмантæ, Ситохатæ, Торчынтæ, Хетæгатæ, Цæболтæ, Æлбегатæ, Бокотæ, Блитæ, Джиотæ, Дзытиатæ, Кцойтæ, Суантæ, Тохтиатæ, Хъулатæ, Цыбыртæ.


Ныв:Xidyqus.JPG|Хидыхъусы аргъуан æмæ моладзандон
Ныв:Alanskij-monastir-dec08.jpg|Хидыхъусы аргъуан цæгатырдыгæй


## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Хидыхъус I Фæрдгуытæ (25.01.2021)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Дæргъæвс

**Дæргъæвс** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Лæууы цæугæдæттæ Стырдон (Джызæлдон), Уæллагдон æмæ Табылдоны былтыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æлбортæ, Быдтатæ, Баймæтатæ, Белыккатæ, Бтемыратæ, Баллатæ, Бæджиатæ, Бекъойтæ, Бердиатæ, Бæзойтæ, Гæбæратæ, Дегъуатæ, Джибылтæ, Зоратæ, Куыдзиатæ, Къубалтæ, Мыкагъатæ, Мамсыратæ, Майрæмыхъуатæ, Огъуатæ, Рæмонтæ, Сасиатæ, Течиатæ, Хæдзæрæгатæ, Хуыгистатæ, Хабетæ, Тменатæ, Хъуыдаккатæ, Цорæтæ, Цырыхатæ, Сугъаратæ, Хъантемыратæ, Фидаратæ, Чсиатæ, Кокайтæ, Бекмæрзтæ, Чытыратæ, Блитæ, Дыгур.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* 
* Фыдæлты уæзæгмæ. Дæргъæвс
* Дæргъæвс. Фæрдгуытæ

[thumb|left|300px|[Дæргъæвсы зæппæдзтæ Рамины рагъыл]]

*
Категори:Дæргъæвсы ком
Саниба

* Саниба кæнæ **Хохы Саниба**, **Зæронд Саниба** — хохы хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Ног Саниба — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Уæллаг Саниба — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Саниба — бардуаг ирон мифологийы.
Гуфта

**Гуфта**  у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Хъæуыл цæуынц Зары фæндаг æмæ Транскам, уымæй у Республикæйы ахсджиаг траспортон æлхынцъ.

Цæрынц дзы Битетæ æмæ Джиотæ.

## Кæс ноджы
* Гуфтайы хид

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къобет

**Къобет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Жажитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъорнис

**Хъорнис** у Хуссар Ирыстоны Знауыры районы хъæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гвадалахарæ

**Гвадалахарæ** () у Мексикæйы сахар, штат Халискойы административон центр.

Категори:Халискойы сахартæ
Драматург

**Драматург** у (), драмон уацмыстæ (пьесæтæ) чи фыссы, ахæм фыссæг.
Драмон литературæйы хицæн хæдхуыз здæхт у, сæрмагондæй кинематограф æмæ телеуынæнæн литературон уацмыстæ фæлдисыны хъуыддаг — кинодраматурги. Литературон киносценаритæ чи фыссы, уый хуыйны кинодраматург.

Категори:Драматурги
Дзаттиатыхъæу

**Дзаттиатыхъæу** кæнæ **Дæллаг Сыба** (, ) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.

Цардысты дзы Дзаттиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бразилийы импери

**Бразилийы импери** () уыдис нырыккон Бразилийы территорийыл паддзахад, йæ сæргъы император Педру I æмæ йæ фырт Педру II. Импери сæвзæрди 1822-æм азы, æмæ йæ республикæмæ аивтой 1889-æм азы.

Наполеоны æфсад Португали куы баистой, португайлаг къарол Жуан VI йæ бинонтимæ ралыгъди Бразилимæ — Португалийы ахсджиагдæр колонимæ. Къарол царди Рио-де-Жанейройы 1821-æм азы онг. Уыцы рæстæг уый йæхæдæг Бразилийы статус фæбæрзонддæр кодта — йæ къаролады ног ном сси *Португали, Бразили æмæ Альгаврæйы Иугонд Къаролад* (1815). Жуан VI Лиссабонмæ куы цыди, уæд йæ фæстæ ныууагъта йæ фырт Педруйы — уый сси Бразилийы вице-къарол регент.

Уыцы иу аз Португалийы парламент, Бразилийы статус ногæй фæныллæгдæр уа æмæ йæ автономи аиуварс уа, ахæм уынаффæ рахæста. Португалийæ Бразилимæ æрбацыдысты æфсæддонтæ уыцы уынаффæ сæххæст кæнынæн. Бразилийы цæрджытæ растадысты, уыцы растадæн разамынд лæвæрдта регент Педру йæхæдæг — Португалийы парламентмæ уый ныффыста, адæм мæ курынц сæрибарыл тох кæнын, зæгъгæ.

1822-æм азы 12 октябры фехъусын кодтой, дон Педру Бразилийы фыццаг император кæй сси, уый. Йæ коронаци уыдис уыцы иу азы 1 декабры.

Португали йæ кæддæры колонийы хæдбардзинадыл сразы æрмæст 1825-æм азы.

Бразилийы импери уыдис, цагъарад чи аивта, Америкæйы фæстаг ахæм паддзахад. Цагъарад аивыны тыххæй закъон зындгонд сси куыд Сыгъзæрин закъон, уый скуыста 1888-æм азы. Уый фæстæ импери бирæ нæ бафæрæзта — æмæ 1889-æм азы император йæ тронæй аппæрст æрцыд, Бразили сси республикæ.

## Литературæ
* Barman, Roderick J. *Brazil: The Forging of a Nation, 1789—1852*. Stanford, CA: Stanford University Press, 1988.
* *Brazil: Empire and Republic, 1822—1930*. Cambridge — New York: Cambridge University Press, 1989.
* Costa, Emilia Viotti da. *The Brazilian Empire: Myths and Histories*. Chicago, IL: Dorsey Press, 1988.
* Graham, Ann Hartness. *Subject Guide to Statistics in the Presidential Report of the Brazilian Provinces, 1830—1889*. Austin: Univerity of Texas at Austin, 1977.

Категори:Бразилийы истори
Категори:Историон бæстæтæ
Музей д’Орсе

right|thumb|300px|Музей д’Орсе
**Музей д’Орсе** () у сурæтгæнæн аивады музей Парижы.

## Æддаг æрмæг

* Официалон сайт

Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Парижы музейтæ
Абу-Даби

**А́бу-Да́би** ( ) у Араббы Иугонд Эмиратты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Игоры фырт Святослав

**И́горы фырт Святосла́в** (Свѧтославъ Игорєвичь, ; амардис 972-æм азы мартъийы) — Киевы стыр кънйаз 945-æм азæй 972-æм азы онг, зындгонд сси куыд æнтыстджын æфсадфæтæг.

Византиаг ратæдзæнтæ хонынц æй *Сфендослав* () кæнæ *Свендослев*.

Уырыссаг историк Николай Карамзин Святославы рахуыдта «нæ рагон историйы Алыксан Мачъыдон».

Святослав стыр кънйаз сси 3-аздзыдæй, йæ фыд Рюричы фырт Игорь 945-æм азы куы фæмард, уæд. Хæдбарæй æлдариуæг кæнын райдыдта 960-æм азы. Уый йæ дард балцы куы уыд, паддзахадæн разамынд-иу лæвæрдта йæ мад — æхсин Ольгæ.

## Фиппаинæгтæ

Святослав
Категори:Æфсадфæтæгтæ
Нассау (Багамтæ)

**Нассау** () у Багамты сæйраг сахар. Ис Нью-Провиденсы сакъадахыл.

Категори:Багамтæ
Пуэблæ-де-Сарагосæ

**Пуэблæ-де-Сарагосæ** () у Мексикæйы сахар æмæ муниципалитет, Пуэблæйы штаты сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мексикæйы сахартæ
Пуэблæ

* Пуэблæ (штат) — Мексикæйы штат.
* Пуэблæ (сахар) — Мексикæйы сахар.
Галисиаг адæм

**Галисиæгтæ** () сты Испанийы адæм, Галисийы бындурон адæм.

Категори:Галиси
Категори:Испанийы адæмтæ
Кванмён (хыз)

**Кванмён** () у Цæгат Корейы хицæн компьютерон хыз. Уый арæзт æрцыдис хицауады хъæппæрисæй, цæмæй бынæттон цæрджытæн уа Интернеты хуыздæр фадæттæ æнæ бацæуæн Интернетмæ.

Кванмёны мидæг пайда кæнæн ис электрон постæй, ис дзы сайттæ алыхуызон темæтыл, информаци агурыны фадат. Азæй-азмæ уыцы хыз рæзы.

## Æддаг æрмæг
* О корейском интранете в лекции Андрея Ланькова  
* Северная Корея: «красный» Интернет с душком капитализма  
* “Netizens” in Pyongyang Have Online Debate in Chatting Room  

Категори:Цæгат Корейы экономикæ
Еред

**Еред** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Босыктæ, Кокойтæ, Бекъойтæ, Æлбортæ, Хуыбиатæ, Къудухтæ, Хацыртæ, Пухатæ, Бестаутæ, Чысиатæ, Сабантæ, Туатæ, Къæбултæ.

## Истори
### Ереды трагеди
Ереды трагеди æрцыд 1991 азы 18 мартъийы Ереды хъæуы цур Хуссар Ирыстоны хæсты рæстæджы (1991—1992). Гуырдзиаг гарджын тыхтæ уæд хъизæмæртты фæстæ удгасæй баныгæдтой 12 адæймаджы.

### Ереды аргъуан
900 азты фарæстæм æнусы, гыццыл гуырдзиаг аргъуан æмбырд хъæуы арæзт кæй уыд. Гуырдзиаг ныхæстæ фыст сты къулыл æмæ аргъуаны бахизæны бын.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дидмуха

**Дидмуха** кæнæ **Тулдзытæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гром

**Гром** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Быцентæ, Битартæ, Гуыззыттатæ, Джиголатæ, Къусратæ, Куыдзетæ, Къодотæ, Къудухтæ, Мæргъитæ, Нарыкъатæ, Уалытæ, Уырыгатæ, Уыттыртæ, Хацыртæ, Хуыбылтæ, Хуыбиатæ, Цоцитæ, Туатæ, Табутæ, Елдзартæ, Дудайтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цхилон

**Цхилон** у ирон хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.

Хъæу кæны дыууæ дихы:

* **Дæллаг Цхилон**
* **Уæллаг Цхилон**

## Цхилоны чи райгуырдис, уыцы зындгонд адæм
* Къудухты Бесик — Уæрæсейы хъæбысæйхæцæг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Аивадон балцы Мамытаты Геннадиимӕ "Цхилоны хъӕу"

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæллаг Ларс

**Уæллаг Ларс** () у Цæгат Ирыстоны хъæу æмæ контролон-уадзæн пункт. Ис Арвыкомы (Дайраны комы).

Дæргъвæтин рæстæджы дæргъы контролон-уадзæн пункт нæ куыста, куы реконструкци дзы цыди, куы та Гуырдзыстон йæ архайдыл разы нæ уыд. 2009-æм азы ноябры Уæрæсе æмæ Гуырдзыстон контролон-уадзæн пункты куыст сног кæныныл сразы сты. Ацы цау уæлдайдæр ахсджиаг у Сомихы экономикæйæн, стæй Дзæуджыхъæуы цæрæг хиуаг равзæрды бинонтæн дæр. Сергей Лавровы ныхæстæм гæсгæ контролон-уадзæн пункт скусдзæн 2010-æм азы 1 мартъийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Челиат

**Челиат** кæнæ **Челиатæ**:
* Мидæггаг Челиат (**Уæллаг Челиат** дæр) — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
* Фæзы Челиат (**Дæллаг Челиат** дæр) — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Æхсæрджын

**Æхсæрджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Хуыгатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* «Хъæуæй хъæумæ». Бестауты Валентинайы алӕвӕрд. (ÆХСÆРДЖЫН) (24.05.2021)

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къоб

**Къоб** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны Хъазыбеджы (Сæнайы) районы, Арвыкомы фæндагыл.

Къобы ис Уастырджийы кувæндон — Къобы Уастырджи.

## Географи
Къоб лæууы Наруаны доны былыл.

## Мыггæгтæ
Къобы цардысты Туатæ, Кцойтæ, Хъаратæ, Касатæ, Сæлбитæ, Абайтæ, Мысостатæ, Кобылтæ, Бæтатæ, Цæболтæ, Такъæтæ.

## Зындгонд къобæгтæ
1900-æм азы Къобы райгуырд зындгонд лингвист, ирайнаг æвзæгтæ иртасæг Абайты Васо. Уым каст фæци райдайæн скъола, стæй ахуыр кодта Калачы 6-æм гимназы. Гимназы фæстæ дыууæ азы дæргъы ахуыргæнæгæй куыста йæ райгуырæн хъæу Къобы. 1922-æм азы ахуыр кæнынмæ ацыд Бетъырбухмæ.

Васойы хистæр æфсымæр Семён дæр (райгуырд 1890-æм азы) сси ахуыргонд. Уый бирæ архайдта Хуссар Ирыстоны хъæууон хæдзарад фæнывыл кæныныл.

## Кæс ноджы
* Къобы фæз (Къобы зылд)
* Ухат
* Къоб (Цæцæн)
* Къобаг цыхт

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фыдæлты уæзæгмæ. Къобаг хабæрттæ.

*
Цъолд

**Цъолд** у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уанат

**Уанат** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Лæууы цæугæдон Чысыл Леуахийы былыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æрсойтæ, Тедетæ (Теделури), Цоцитæ (Окропиридзе), Хетæгкатæ (Хетагури), Къæбултæ, Бестаутæ, Бибылтæ, Хуритæ, Болататæ, Мулдартæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Стырфæз

**Стырфæз** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Стырфæзы цур ис стыр обау, уый хонынц *Царциаты къæдзæх*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зæххастæуденджызон бæстыхъæд

**Зæххастæуденджызон бæстыхъæд** (кæнæ **Зæххастæуы денджызы регионы бæстыхъæд**) у Зæххастæуы денджызы алфмабылай территориты типикон чи у, ахæм бæстыхъæд (климæт). Арæх æмбæлы континентты ныгуылæйнаг былгæрæттыл, экваторæй цæгатырдыгæй æмæ хуссарырдыгæй, йæ уæрхад 30° æмæ 45° кæмæн у, уыцы рæтты. У субтропикон бæстыхъæды хуыз.

## Географи
Зæххастæуы денджызы бассейны уæлдай, зæххастæуденджызон бæстыхъæд ма ис ахæм рæтты: Калифорнийы дзæвгар хайы, Хуссар Африкæйы Республикæйы провинци Ныгуылæн Кейпы, Чилийы ныгуылæйнаг хайы, Ныгуылæн Австралийы былгæрон районты æмæ Хуссар Австралийы æрдæгсакъадах Эйры.

Амынд зонæты æдде иуæй-иу ран æмбæлы ма, зæххастæуы бæстыхъæдмæ хæстæг чи у, ахæм микроклимат.
Сурзæххыл заххæастæуденджызон бæстыхъæд, уæрхад куыд уæлдæр кæны, афтæ рахизы фурдон () æмæ денджызгæроны () бæстыхъæдтæм.

Перты (Австрали) сæрд вæййы æнтæф æмæ хус (суткæйы иууыл бæрзонддæр температурæ у 30&nbsp;°C, баддзæгты () бæрц декабрь-февралы у 34 мм), зымæг та уымæл æмæ уазалгомау (суткæйы иуыл бæрзонддæр температурæ у 8&nbsp;°C, баддзæгты бæрц июнь-августы у 450 мм). Уый у зæххастæуденджызон бæстыхъæды типикон дæнцæг.

Категори:Бæстыхъæд
Гнугъ

**Гнугъ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

Цардысты дзы Хуыбиатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Галуантæ (хъæу)

**Галуантæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Галуантæ, Гаглойтæ, Козатæ, Гæззатæ, Цъæриттæ, Медойтæ, Багатæ, Чилæхсатæ, Зæгъойтæ, Дзæгъиатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Ир // «Хъæуæй хъæумæ». Галуантӕ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ганис

**Га́нис** () уыди ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Уыдис Хъудыкомы. Уыдис дзы дыууæ хъæуы: **Æддаг (Дæллаг) Ганис** æмæ **Мидæггаг (Уæллаг) Ганис**. 2014-æм азы Гуырдзыстоны цæрджыты сфыстмæ гæсгæ, ничиуал дзы цæры.

1926-æм азы цæрдысты дзы 86 адæймаджы, сæ фылдæр хай уыдысты ирæттæ.

Æддаг Ганисы райгуырдис Гæдиаты Секъа — ирон аив прозæйы бындурæвæрæг.

Ганисы цур, Арагуийы галиу былыл ис Амыраны къæдзæх.

## Мыггæгтæ
Æддаг Ганисы цардысты Дзестелтæ, Хъоротæ, Гæдиатæ, Битартæ, Тогъуызатæ; Мидæггаг Ганисы цардысты Гæдиатæ, Рубайтæ, Кодзыртæ æмæ Хъабантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъуды комы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бурмæсыг

**Бурмæсыг** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Туатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Красногорск

**Красного́рск** () у сахар Мæскуыйы облæсты, Красногорсчы районы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Певек

**Певе́к** () у сахар Уæрæсейы цæгаты. Ис Чукоткæйы автономон зылды.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чукоткæйы автономон зылды сахартæ
Уэлен

**Уэле́н** (, , ) у Уæрæсейы æппæты скæсæйнагдæр хъæу, Чукоткæйы автономон зылды.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чукоткæйы автономон зылды цæрæнрæттæ
Финикс

**Фи́никс** (, ) у Аризонæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аризонæйы сахартæ
Кæрдзын (хъæу)

**Кæрдзын** () у Цæгат Ирыстоны Кировы районы хъæу. 

## Цæрджытæ
* 1883-æм аз — 114 кæрты — 468 нæл. | 395 сыл.

## Ам райгуырдысты
* Хъамбердиаты Мысост (1909–1931) — ирон фыссæг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Аланийы райсом. Кæрдзын (19.11.2020)
* «Осетия-Ирыстон» // Кæрдзын I Фæрдгуытæ (29.11.2021)

Категори:Кировы районы цæрæнрæттæ
Сан-Хосе (Костæ-Рикæ)

**Сан-Хосе** () у Костæ-Рикæйы сæйраг сахар.

Категори:Костæ-Рикæйы сахартæ
Мæскуыйы облæст

**Мæскуыйы облæст** (), æнæофициалон ном у **Дæлмæскуы** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект.

## Фиппаинæгтæ

*
Розо

**Розо** (, ант.креол. *Wozeau*) у Доминикæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Доминикæйы сахартæ
Цхета-Мтианет

**Цхета-Мтианет** () у провинци (мхаре) Гуырдзыстоны центры. Провинцийы административон центр — Цхета.

*
Виктори (Сейшелтæ)

**Виктори** () у Сейшелты сæйраг сахар.

Категори:Сейшелты сахартæ
Сукре (сахар)

**Су́кре** (, официалон ном у ) у Боливийы конституцион сæйраг сахар.

Категори:Боливийы сахартæ
Кайеннæ

**Кайеннæ** () у Францы Гвианæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы сахартæ
Категори:Францы Гвианæ
Ла-Риохæ

**Ла-Риохæ** кæнæ **Риохæ** () у автономон æмбалад Испанийы цæгаты. 

## Фиппаинæгтæ

*
Канары сакъадæхтæ

**Канары сакъадæхтæ** () у Испанийы автономон æмбалад æмæ архипелаг Атлантикон океаны.

## Фиппаинæгтæ

*
Мелилья

**Мели́лья** ( , ) у Испанийы автономон сахар æмæ порт Африкæйы цæгаты. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Испанийы автономон æмбалæдтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Форталезæ

**Фортале́зæ** ( [] — «фидар») у Бразилийы сахар æмæ муниципалитет, штат Сеарайы сæйраг сахар, ахсджиаг порт. Цæрынц дзы 3,4 милуан адæймагæй фылдæр, уымæй Форталезæ у Бразилийы цыппæрæм стырдæр сахар. Сахар лæууы Атлантикон фурды былгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бразилийы сахартæ
Категори:Бразилийы штатты сæйраг сахартæ
Категори:Сеарайы муниципалитеттæ
Категори:Бразилийы порттæ
Сеара

**Сеара́** () у штат Бразилийы цæгат-скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Форталезæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Танжер

**Танже́р** (, ) у сахар æмæ порт Мароккойы цæгаты. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мароккойы сахартæ
Ягънобаг адæм

**Ягънобаг адæм** (яғнобӣ) сты Таджикистаны цæрæг чысыл адæмыхæттæй иу, дзурынц ягънобаг æмæ таджикаг æвзæгтыл. Ягънобæгты нымæц у 25 мины бæрц, уыдонæй æрмæст 13,5 мин (кæнæ уымæй къаддæр) дзурынц мадæлон æвзагыл.

1970-1971 азты советон Таджикистаны хицауад ягънобæгты тыхæй æрцæрын кодтой Узбекистаны арæнмæ хæстæг быдыры (Зафарабод). Уымæй фехæлди сæ царды уаг, ягънобæгтæй бирæ амарди тарниз æмæ фыргуыстæй. Фæстæдæр ягънобæгтæн фæстæмæ цæуыны бар радтой, фæлæ 300 адæймагæй фылдæр фæстæмæ нæ раздæхтысты Ягънобы коммæ. Ягънобы комы уавæр у зын: уыцы ран электрон тых нæй, нæй дзы хорз фæндæгтæ дæр, уым чи цæры, уыдонæн æрмæст натуралон хæдзарадæй цæрæн и. Ягънобæгты стырдæр цæрæнран у Зафарабод.

## Æддаг æрмæг
* History of the Yaghnobi people
* The Yaghnobis
*  Central-Eurasia-L Archive 
* The Yagbnabis
* Ethnolinguistic map of Tajikistan
* The Red Book of the Peoples of the Russian Empire

## Фиппаинæгтæ

Категори:Таджикистаны адæмтæ
Категори:Ирайнаг адæмтæ
LKN

**LKN** () — у мæхъхъæлон музыкалон къорд. Зарынц мæхъхъæлон æмæ уырыссаг æвзæгтыл. Сæ музыкæйы стиль у поп-рок, брит-поп, рок-н-ролл.

Къорд фæзынди 2001-æм азы. Солисттæ сты Амур Амерханов æмæ Умар Цуров. Сæ дыууæ дæр каст фесты Щукины номыл театралон училище, сты профессионалон актёртæ.

## Альбомтæ
* «Остров Сицилия» (Сицилийы сакъадах), 2002
* «Правды берег» (Рæстдзинады былгæрон), 2005
* «Небо в профиль», 2007

## Композицитæ
* Зарема (Заремæ)
* У Яхьи (Яхйæмæ)
* Поезд на Назрань (Назранмæ поезд)
* Дженнифер
* Остров Сицилия (Сицилийы сакъадах)
* В Яндаре (Яндарейы)
* Тётя Роза
* Салам, Африка (Салам, Африкæ)
* Правды берег (Рæстдзинады былгæрон)
* Ма елхала (Ма ку)
* Ваха-костоправ
* Кружат орлы (Зилынц цæргæстæ)
* Нана (Мад)
* Лесополоса
* Чрезвычайкос
* 500 000 ингушей (500 000 мæхъхъæлоны)
* ТIора тохаш
* Ia дика хайл
* Она (Уый)
* Невезучий
* Это любовь (Ай у уарзт)
* Колесо Сансары (Сансарæйы цалх)
* Где ты? (Кæм дæ?)
* Окно (Рудзынг)

## Æрвитæнтæ
* "LKN"-ы официалон сайт  
* Альбом "Остров Сицилия"  
* Среди прочего и композиции группы "LKN"  
* "LKN"-ы интервью  
* "LKN"-ы композициты æмбырдгонд 
* "LKN"-ы ног композицитæ, видео æмæ нывтæ  
* "LKN":Я не зря верчу колесо сансары 

Категори:Уæрæсейы музыкæ
Категори:Уæрæсейы зарæггæнджытæ
Кабо-Сан-Лукас

**Кабо-Сан-Лукас** () у Мексикæйы сахар, штат Хуссар Дæллаг Калифорнийы хуссары.

Категори:Мексикæйы сахартæ
Сечер

**Сечер**, дыгуронау **Секер** () у Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы хъæу. 

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Сечер | Фæрдгуытæ (29.03.2021)

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Хъæрмæдон

**Хъæрмæдон** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Санибагом
Троицкæй

**Троицкæй** () у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы хъæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Сунжæ (хъæу)

**Сунжæ** () у стыр хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Лæууы цæугæдон Сунжæйы галиу былыл.

## Истори
Бындурæвæрд æрцыдис 1859-æм азы.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Зафаробод

**Зафаробод** (**Зафарабад** дæр) у Таджикистаны Согъды облæсты чысылдæр сахар. Лæууы Æххормæг быдыры, Ташкентæй Душанбемæ фæндагыл, æфсæнвæндаджы æлхынцъ Хавастæй 5 км æддæ. 1970-æм азы цæрджыты нымæц уыди 9 мин адæймаджы.

Зафаробод зындгонд сси куыд, æппæт ягънобæгты хохæй кæдæм рацæрын кодтой, уыцы бынат. Ныртæккæ Зафарабод у ягънобаг культурæ æмæ ягънобаг æвзаджы сæйрагдæр артдзæст. Зафарободы æмæ йæ алфамбылай цæрынц 6,5 мин ягънобаджы.

Цæрджытæ кæнынц бæмбæджы куыст.

Категори:Таджикистаны сахартæ
Хъызлар (Цæгат Ирыстон)

**Хъызлар** (, ) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Луковскæй

**Луковскæй** () у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы станицæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Гудаутæ

**Гудау́тæ** ( [],  []) у Абхазы курортон сахар. Ис Гудаутæйы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Абхазы сахартæ
Категори:Гудаутæйы районы цæрæнрæттæ
Цъорбис

**Цъорбис** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы. Лæууы цæугæдон Скæсæн Пронейы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Томилино

**Томи́лино** () у Мæскуыйы облæсты посёлок. Томилино у Къуайсайы æфсымæрон сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты цæрæнрæттæ
Фæзыхъæу (Хуссар Ирыстон)

**Фæзыхъæу** кæнæ **Хуыгатыхъæу**, **Часавал** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу. Цæрынц дзы 176 адæймаджы (2015).

Цардысты дзы Хуыгатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзынагъа

**Дзынагъа**, дыгуронау **Дзинагъа** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Мыггæгтæ
Дзинагъай гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Багъæратæ, Гæзæутæ, Гобатæ, Керчелатæ, Къостантæ, Легойтæ, Малитæ, Ортабайтæ æма Хъужелтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Балц Дзинагъамæ I Фыдæлты уæзæгмæ (24.12.2020)

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Ногхъæу (Алагиры район, быдыры)

**Ногхъæу**, раздæры ном у **Пысылмонхъæу‎** — у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Рыбницæ

**Ры́бницæ** (, , ) у Приднестровьейы сахар.

Категори:Приднестровьейы сахартæ
Мыртгæджын

**Мыртгæджын** («мыртгæ бирæ кæм ис, уыцы бынат») у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Бадзыгаты цардысты Хуыгатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ