open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фарго (Цæгат Дакотæ)

**Фа́рго** () у Америкæйы Иугонд Штатты сахар, Цæгат Дакотæйы стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Дакотæйы сахартæ
Тулоны зæхх

**Тулоны зæхх** у нарты кадджыты бæстæйы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Уасхойы бæрзонд

**Уасхойы бæрзонд** у хохы ном нарты кадджыты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Сикким

**Сикки́м** (, ) у штат Индийы цæгат-скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Гангток.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Сух

**Сух** кæнæ **сухтæ** — æбæрæг адæмыхатт, цагъды чи фæци, ахæм. Кадæггæнæг-иу загъта: «*[[Нартæ|Нарты]] æфсæдтæ сæ цæгъдын райдыдтой, сухты цагъд сæ фæкодтой*».

## Кæс ноджы
* Сухы быдыр

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Сухы быдыр

**Сухы быдыр**, вариант: *Сухсы быдыр* у быдыр нарты кадджыты, Сослан дзы хызта йе ’ртæ æфсургъы æмæ дзы ацæуæг нæ уагъта.

## Кæс ноджы
* Сух (сухтæ)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджыты географи
Читтагонг

**Читтагонг** () у сахар Бангладешы хуссар-скæсæны.

Категори:Бангладешы сахартæ
Æрнæджыгомы æхсæрдзæн

**Æрнæджыгомы æхсæрдзæн** ис Цæгат Ирыстоны Адайы комы. Уый тæссаг къæдзæхæй йæхи раппары 150 метры бæрзæндæй æмæ æртæ хатты йæхи ныццæвы айнæг дуртыл.

## Кæс ноджы
* Æрнæджыты ком

## Æддаг æрмæг
* Водопады Осетии // Арнаджикомские водопады 

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæрдзæнтæ
Категори:Адайы ком
Дзындзаласа

**Дзындзаласа**, вариант: *Дзындз-Аласа* — зæлдаг, сыгъзæринхуыз аласа нарты кадджыты. Чысыл уæвгæйæ тыхджын, фæразон, уайгæ æмæ тæхгæ дæр чи кæны, ахæм таурæгъон бæх.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нарты кадджытæ
Тепсыхъотæ

**Тепсыхъотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыд уыд Астантæй, райгуырд Мæхческы, стæй цард Хъалнæгъты хъæуы. Уым йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг скодта, æмæ Тъæпæн Дыгуры фæзынд Тепсыхъоты мыггаг. Фæстæдæр Тепсыхъо ралыгъд Уæллаг Фæснæлмæ. Уым дзы бирæ фæцагъд халерæйæ, бирæтæ та фæлыгъдысты Дур-Дурмæ, Сечермæ, Къорамæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Бойалыхъ

**Бойалыхъ** кæнæ **Бойалык**, ирон ном: **Æлбегты хъæу** () у ирон хъæу Турчы Йозгаты провинцийы.

Уым цæрынц: Бад, Æлбегтæ, Гойатæ, Габысатæ, Беруатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Йозгаты цæрæнрæттæ
Категори:Турчы ирæттæ
Богъазлыйан

**Богъазлыйан** () у сахар Турчы Йозгаты провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Йозгаты цæрæнрæттæ
Сарыкайа (Йозгат)

**Сарыкайа** () у сахар Турчы, Йозгаты провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Йозгаты цæрæнрæттæ
Селим (Хъарс)

**Селим** () у сахар Турчы скæсæны, Хъарсы провинцийы.

## Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Рубайтæ, Таутиатæ, Кезиатæ, Фидаратæ, Мамсыратæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы сахартæ
Категори:Хъарсы цæрæнрæттæ
Уаддзалх

**Уаддзалх** — быдыр рæтты зайæг кæрдæг зайæгойтæ, кæцытæ бахус уæвгæйæ ныууадзынц хицæн арæзттæ, тымбыл, овалон æмæ хус, арæзт сты зайæгойы хус хæйттæй æмæ тулы дымгæмæ хатгæй-хатт фаг стыр къоригондтæй, мыггæгтæ пырхгæнгæйæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тæрхъусы дзидзи

**Тæрхъусы дзидзи** у хæрынæн бæзгæ кæрдæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хакъæдзи

кæнæ **хæкъæдзи** у кæрдæг зайæгой. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Уæлладжыры æхсæнад

**Уæлладжыры æхсæнад** кæнæ **Уæлладжыр** у Ирыстоны æхсæнадæй иу. 

Уæлладжырæгты скæсæйнаг сыхæгтæ сты куырттатæгтæ, ныгуылæйнаг сыхæгтæ — дыгур, сæ хуссайраг сыхæгтæ та — туалтæ. Уæлладжыры æхсæнад Ирыстоны нымад уыдис æппæты рагондæр æхсæнадыл. Адæмон таурæгътæм гæсгæ, иннæ ирон æхсæнадты бындурæвæрджытæ сты Уæлладжыры æхсæнадæй рацæугæ. Фыдæлты таурæгътæм гæсгæ, фæстæдæр æгас Ирыстоныл чи апырх æмæ йæ алы къуымты чи æрцарди, уыцы рагфыдæлтæ рацыдысты ирон адæмы рагфыдæл Ос-Бæгъатырæй æмæ хæссынц йæ фыртты — Сидæмон, Цæразон, Кусæгон, Цъæхилон æмæ Æгъуызы нæмттæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Ирыстоны æхсæнæдтæ
Чъиузæнг

**Чъиузæнг** (; ) у бирæазон зайæгойты мыггаг.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Æвзæкъец (*Silene baccifera*)
* Къуыпгæнæн (*Silene vulgaris*)
* Лыстæгзæнг чъиузæнг (*Silene acaulis*)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Агъунцъагæ

(, ) у кæрдæг зайæгой. Йæ мыггæгтæй пайда кæнынц хæринаг кæнынæн æмæ консерв кæнынæн. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Дауыраты Илитæ

**Дауыраты Кириллы чызг Илитæ** (райгуырдис 1919-æм азы 26 декабры Хуссар Ламардоны — амардис 1999-æм азы Мæскуыйы) уыдис советон тæхæг, хæстон сгæрæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг.

Дауыраты Илитæйы ном хæссынц Фарныхъæуы, Камбилеевкæйы æмæ Ирыхъæуы уынгтæ. Фарныхъæуы та арæзт ис мысæн аллей æмæ Хайты Ибрагимы конд скульптурон композици.

Дауыраты Илитæй фæлгонц бацыдис ирон аив литературæмæ дæр. Зындгонд тæхæг сси Дзаттиаты Тотырбеджы уацауы хъайтар («Уæлдæфы ирон чызг»). Уацау уырыссаг æвзагмæ тæлмацæй дæр рацыдис.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Песня об Илите Дауровой

Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Категори:Хуссар Ламардоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Илитæ
Цоци-Юрт

**Цоци-Юрт** () у хъæу Цæцæны Курчалойы районы. Цæрынц дзы 20,3 мин адæймаджы (2018).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Эникали

**Эникали** () у хъæу Цæцæны Курчалойы районы. Цæрынц дзы 1,1 мин адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Урсбазырæг

**Урсбазырæг** кæнæ **урсбазыр** (, ) у бирæазон цъымарайы зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сасхори

**Сасхори** () у хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.

Категори:Цхетайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хохаг хъоппæг

**Хохаг хъоппæг** (; ) у, хъоппæгхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бурзокъо

**Бурзокъо** (, ) у зокъоты хуыз. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
ა

**ა** (Ани) у гуырдзиаг алфавиты фыццаг дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Тынуæрдæн Хъæрмæдон

**Тынуæрдæн Хъæрмæдон** () ис Цæгат Ирыстоны Гæналгомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Комынарæг

**Комынарæг** () у нарæг Цæгат Ирыстоны Санибагомы, Дæллаг Хъæнимæ ’ввахс.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Шэньчжэнь

**Шэньчжэ́нь** () у сахар Китайы. Ис Гуандуны провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

*
Горисцихе

**Горисцихе** () у хъæу Гуырдзыстоны Хъазыбеджы муниципалитеты. Ис Хиуы.

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Рувасыкъах

**Рувасыкъах** у зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Десы цъити

**Десы цъити** у цъити Гуырдзыстоны. Ис Тырсыгомы.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы цъититæ
Категори:Гуырдзыстоны цъититæ
Сæбæтхъуатæ

**Сæбæтхъуатæ** кæнæ **Сæбæтхъотæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъуыдакатæ

**Хъуыдакатæ** кæнæ **Хъуыдаккатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хосонты Муссæ

**Хосонты Муссæ** (, **Мусæ Ёгюн**; райгуырдис 1917-æм азы Сарыхъамысы — амардис 2007-æм азы 14 августы) уыдис ирон равзæрды Турчы политик.

60-æм азты уыдис Турчы æфсæддон минæвар Советон Цæдисы.

## Фиппаинæгтæ

Муссæ
Категори:Турчы политиктæ
Категори:Турчы ирæттæ
Чъыбылатæ

**Чъыбылатæ** кæнæ **Чъыбылтæ** (,  კიბილაშვილი, ჭიბილაშვილი) сты ирон мыггаг.

Се ’рвадæлтыл нымайынц Дриаты. Дриатæ нымад сты рагондæр мыггагыл, Чъыбылтæ уыдонæй равзæрдысты. Раджы, дам, Чъыбылтæн дæр сæ мыггаг уыд Дриатæй.

## Фиппаинæгтæ

*
ბ

**ბ** (Бани) у гуырдзиаг алфавиты дыккæгæм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Леуантæ

**Леуантæ** (, ) сты ирон æмæ дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъгæнæг Лескены хъæуккаг 95-аздзыд Бериты Хаджумар куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Леуантæн сæ фыццаг фыд Леуан уыд. Леуан йæ фыдæй куы рахицæн ис, уæд йæ мыггаг йæхи номæй схуыдта. Леуанты мыггагæй ма раджы кæддæр Туалгомы Потыхъæуы дæр цардысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъеутæ

**Цъеутæ** кæнæ **[[Чъеутæ]]**, вариант: **Цеотæ** ( *Цеовы*, *Чеовы*) сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæрæктæ

**Цæрæктæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы Луары. Иу хатт зæххæнкъуыстæй Луар æрлæбырд, æмæ йæ цæрджытæ алырдæм фæлыгъдысты. Уыцы адæмы ’хсæн уыд Цæразонты Сихъойы фырт дæр. Йæ ном хуынд Сæхæг. Хуыдтой йæ алантæй, уыд хорз цуанон. Иу хатт цуаны амардта дзæбидыр, куы йæм бацыд, уæд дзæбидыры цур баййæфта æндæр цуаноны. Уый загъд райдыдта, æз, дам, амардтон дзæбидыры, зæгъгæ. Сæхæг цуаноны хæцæнгарзмæ æркаст æмæ дзы æхст не ’рцыд, фаттæ сæ бынаты сты, уый куы федта, уæд æм фæрсæджы каст бакодта. Лæг куы бамбæрста, хинæй ницы рамбулдзæн, уæд лæгъстæмæ фæцис, бирæ цæуæт, дам, мын ис æмæ сыдæй мæлынц, æмæ, дам, мын дæ дзæбидырæй фæхай кæн. Дæн, дам, Ходыхъæуккаг Хъайтыхътæй. Сæхæг сын фæтæригъæд кодта æмæ йын радта æртæ хайы. Дыууæ цуаноны схæлæрттæ сты. Рæстæг цыд. Сæхæг цыппар фырты хицау ссис: Маккæ, Толпар, Золой æмæ Цæрæк. Йæ бирæ бинонтæн нæуæг цæрæнбынат агурыны фæнд скодта Сæхæг. Йæ лымæн Хъайтыхъты фырты амындмæ гæсгæ рацыд Стыр Мызурмæ. Таурæгъы дарддæр дзырд цæуы Сæхæг Ксурты хæдзар куыд арæзта, æмæ йæ Баскъатæ куыд нæ уагътой. Уæд сæ кæйдæр амардта, йæхæдæг хохмæ алыгъд. Сæхæгæн йæ туджджынтæ йæ фæдыл зылдысты, фæлæ сæ къухы не фтыд. Уæд балхæдтой Хъайтыхъы фыртæн йæ усы æфсымæры — Мысты. Уый сын бацамыдта Сæхæджы бынат æмæ йæ амардтой. Хъайтыхъты лæг хуынд Уæрдæс. Уæрдæс тынг фæмаст кодта, йæ лымæн Сæхæг мард кæй æрцыд, ууыл.

## Фиппаинæгтæ
 

*
Гегкитæ

**Гегкитæ** кæнæ **Геккитæ**, уæллагкоймагау — **Джеджджитæ** ( *Геккиевы, Гегкиевы, Гекиевы*) сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Уæлдæр куд финстан, уотæ Гегкити муггаг равзурдæй Къумбулти гъæуи Хъаитти Хъаййи фурт Гегкийæй. Гегки Гегкити муггаги фæлтæртæн адтæй сæ фиццаг фиддæл, исæнтæстæй ин фурт Дзагой, уомæн ба — Хъаирбег.

Хъаирбегæн — Цæппо, Цæппойæн — Алий. Алийæн ба адтæй аст фурти æма еунæг кизгæ. Фуртти нæмттæ хундтæнцæ: Дрис, Абе, Смали, Хъогъалухъ, Заурбек, Сæхмæт, Даукуй æма Хъурман, уæдта еунæг кизгæ Фæрæз. 

Æнсувæрти кæстæр Хъурман кустагор рандæ ’й Америкæмæ æма уоми рамардæй, иннæ æнсувæртæ ба цæргæ байзадæнцæ Къумбулти гъæуи, æма си алкæмæндæр исæнтæстæй цæуæт æма цæуæти цæуæт. Фæстагмæ муггаги адæм Къумбулти гъæуи нимæдзæй исберæ ’нцæ, фæззиндтæй сæмæ хецæн аултæ. Хуæнхаг цæргутæн будуртæмæ раледзуни барæ лæвæрд ку æрцудæй, уæд Гегкитæн сæ фулдæр аултæ Октябри революций агъонмæ фæллигъдæнцæ Дæллаг Дидийнатæмæ, уордигæй ба фæстагдæр сæ еуетæ фæллигъдæнцæ Хæзнидонмæ, иннетæ Чиколамæ æма Лескенмæ. Еу аул ба ма си байзадæй цæргæ Донифарси гъæуи, уæдта етæ дæр 1930 анзи сæ цæрæн бунат раййивтонцæ Хæзнидонмæ. 

Абони Гегки æма уой фуртти фæлтæртæ цæрунцæ Цæгат Иристони гъæутæ æма горæтти, уæдта ма Уæрæсей æндæр рауæнти дæр.

### Уаллагкоми Гегкитæ
Гегкити муггаг Уæллагкоми зилли Хонсари гъæуи кæд æма куд фæззиндтæц,еци гъуддаг кæронмæ исбæрæг кæнун нæ бон нæма иссæй.

Таурæхъгæнгутæй сæ еуетæ æнгъæл æнцæ, цума муггаг Уæллагири комæй æрбафтудæй, уотæ. Иннетæ син сæ муггаги фиддæлтæбæл нимайунцæ Къумбулти гъæуккаг Цъеути муггагæй равзургæбæл. Ес уæхæн дзоргутæ дæр, кæцитæ æнгъæл æнцæ, цума муггаги фиддæл Гегки исæнтæстæй Уæллагкоми зилди Хонсари гъæуæн æхеми. Адтæй, дан, XIV æноси Тимури тухгæнгути нихмæ тохгæй, æгасæй ка байзадæй, уæхæн лæги байзайæггаги къабазæ.

Цидæр адтæй, уæддæр Хонсари гъæуи цæрæг Гегкити муггаги фиддæл адтæй Гегки. Е ами уосæ ракурдта, æ муггаг ба искодта æхе номбæл, Гегкитæбæл. Хонсари гъæуи Гегкий цæуæт катæ адтæнцæ, уони абони цæргутæй бæлвурдæй неке зонуй, фал Гегкити муггагæй сæ еу хестæр муггаги рагондæр цæргутæбæл нимайуй Гегкий æртæ фуртей. Уонæй, дан, сæ еу адтæй Хамæза, иннæ дууей нæмттæ ба феронх æнцæ.

Хамæзайæн ба адтæй æртæ фурти: Гайсæн, Фацбай æма Деко. Уони цæуæт ба адтæнцæ:

* Гайсæнæн — Темболат, Темболатæн ба цæуæт не ’сæнтæстæй; Декойæн дæр цæуæт не ’сæнтæстæй; Хамæзай æртиккаг фурт Фацбаййæн ба адтæй берæ цæуæт æма цæуæти цæуæт. Адтæй ин цуппар фурти: Гæмæт, Хъæлицухъ, Хъæлисбий æма Беппа.

* Гæмæтæн адтæй дууæ фурти: Михел æма Иван. Михелæн — Барис, Маркс æма Максим; Иванæн ба — Мухарбег, Таймураз æма Кертибий.

* Фацбаййи дуккаг фурт Хъæлицухъæн адтæй дууæ фурти: Хадзимуссæ æма Сандир. Хадзимуссæн исæнтæстæй æртæ фурти: Тæтæри, Батæрбег æма Анзор; Сандирæн ба исæнтæстæй еунæг фурт — Минций.

* Фацбаййи æртиккаг фурт Хъæлисбиййæн адтæй еунæг фурт — Огъалухъ, уомæн ба цæуæт не ’сæнтæстæй.

* Фацбаййи цуппæрæймаг фурт Беппаййæн дæр адтæй еунæг фурт — Майрæн, уомæн ба — Мурат, иннети ба нæ зонунцæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Дыгуронау фыст
Гæвдынтæ

**Гæвдынтæ**, дыгуронау **Гæвдунтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Раджы кæддæр Къæмынты цард цыппар æфсымæры: Гæвдын, Мыстул, Мырза æмæ Амит. Гæвдын æмæ Мыстул Къæмынты устытæ ракуырдтой, систы бинонты хицæуттæ, сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ скодтой æмæ Къæмынты фæзынди Гæвдынтæ æмæ Мыстултæ. Мыстултæй бирæтæ фæлыгъдысты Æрыдонмæ, Мæздæгмæ. Бирæтæ та сæ хъазахъхъæгтæ систы.

## Фиппаинæгтæ

*
Тобойтæ

**Тобойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Тобойтæ цалдæр мыггаджы иумæйаг ном у. Уыцы мыггæгтæ сты Дзылыхтæ, Бытъæтæ, Дзæукъатæ æмæ Болаттæ. Тобойтæ æмæ Хъаратæ нымад сты, Къæмынты фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Уырдæм Уæлладжыры комæй балыгъдысты. Къæмынты ма цардысты Хъæрджынтæ. Уыдон дæр Мызурæй ралыгъдысты.
## Фиппаинæгтæ

*
Аккатæ

**Аккатæ** кæнæ **Агкатæ**, **Аккæтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Атайтæ

**Атайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Сидæмоны къабазæй. Сæ рагфыд Атайтæн æрбафтыд Къæмынты хъæумæ раджы кæддæр Гуырдзийы бæстæй. Сæ фыдæл Гуырдзымæ фæлыгъд Цæгат Кавказæй, йæ ном ын ничи хъуыды кæны. Атай Къæмынты куы æрцард, уæд йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг скодта Атайтæй, æмæ хъæуы фæзынд Атайты мыггаг. Атайæн йæ фыццаг цæуæты нæмттæ дæр ничи хъуыды кæны. Сæ хистæртæ ма хъуыды кæнынц иу цалдæр номы: Гæппуди, Хъуыбады, Додти, Гæбула. Атайты мыггаг куы сбирæ сты, уæд Къæмынты хъæуæй алыгъдысты быдыры хъæутæм: Къорамæ, Урсдонмæ, Сындзыхъæумæ, Мостиздæхмæ, Змейкæмæ æмæ Сырх Дыгурмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Абæгатæ

**Абæгатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Абæгатæ, Бекмæрзтæ æмæ Дудиатæ иу артæй байуаргæ сты. Раджы цардысты Уæлладжыры комы, Æрхоны хъæуы. Æрхоны хъæуы æндæр мыггагимæ фæхыл сты, æмæ сын уым цæрæн нал уыд. Абæга æмæ Бекмæрзæ æрбалыгъдысты Дыгургоммæ. Бекмæрзæ æрцард Къæмынты, Абæга та — Гæлиаты. Уым ус ракуырдта, фæзындис ын цот. Бинонты хицау куы ссис, уæд йæ мыггаг йæхи номыл, Абæгатæ, зæгъгæ, схуыдта. Абæгаты мыггаг куы сбирæ сты, уæд Гæлиатæй æндæр рæттæм лыгъдысты: Сындзыхъæумæ, Къорамæ, Мостиздæхмæ, Сырх Дыгурмæ, Æхсæрысæрмæ æмæ Дзæуджыхъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Арашенда (Цхетайы муниципалитет)

**Арашенда** () у хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхетайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
გ

**გ** (Гани) у гуырдзиаг алфавиты æртыккæгæм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Созайтæ

**Созайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фамильный КУЫВД Созаевых 23.06.2018 г.

*
Акъотæ

**Акъотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Акъоты абоны хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Акъо уыд Бадилайы æфсымæр, цардысты Мæхческы, фæлæ ам бирæ нæ бафæстиаг сты, æрцардысты, Задæлеск кæм ис, уым, ныры Задæлескæн йæ цæгатварс. Акъойæн, дам, йæ мард дæр æвæрд ис Задæлескы уæлмæрдты.

Дыгургомы Бадилаты тыххæй ма ис ахæм таурæгъ дæр, зæгъгæ, дам, Бадила йæ хистæр æфсымæр Акъоимæ XVII-XVIII æнусты рацыдысты Гуырдзыйæ Дагъистанмæ, уырдыгæй та Цæгат Ирыстонмæ. Цæгат Ирыстоны хæхты рацу-бацу фæкодтой æмæ æрбынат кодтой Дыгуры комы Тъæпæн Дыгуры.

## Фиппаинæгтæ

*
Пухатыхъæу

**Пухатыхъæу** кæнæ **Бадат** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Гудисгомы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гуыцмæзтыхъæу

**Гуыцмæзтыхъæу**, вариант: **Гуычмæзты хъæу**:

* Гуыцмæзтыхъæу — Гудисгомы хъæу.
* Гуыцмæзтыхъæу — Ортъеугомы хъæу, Тлиахъанайы сых.
Тадтатæ (хъæу)

**Тадтатæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Гудисгомы.

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хосротæ

**Хосротæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цæрынц Джызæлы. Сæхи хæстæг хонынц Слантæн. Хосро, дам, уыд Слантæй, æмæ куы рахицæн, уæд йæ цæуæт йæхи номыл ныффыста — Хосротæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Губаты æфцæг

**Губаты æфцæг** кæнæ **Гуыбатыфцæг** у æфцæг æмæ хох Хуссар Ирыстоны. Ис Урсдзуары комы.

## Кæс ноджы
* Губаты дон
* Губаты ком

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Урсдзуары ком
Джыбылатæ

**Джыбылатæ** кæнæ **Джыбылтæ**, вариант: *Джибылтæ* () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Церекатæ

**Церекатæ** кæнæ **Цереккатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Церекатæ сты Найфоны байзæддæгтæ, равзæрдысты Фæрдыгджыны æмæ Дæллагхъæуы. Церекæн уыд иунæг фырт — Борыхъо, уымæн дæр иу фырт — Астæрхан. Уый ракуырдта Демыраты чызджы, райгуырд сын лæппу Беслæн. Йæ фыд куы амард, уæд Церекаты мæсыг æмæ сæ хуымзæххытæ иууылдæр баззадысты уымæн. Беслæн ракуырдта цымытийаг хъæздыг лæг Къарджиаты Арабийы чызг Дгугуйы. Райгуырди сын æртæ фырты: Аслæнбег, Дзамболат æмæ Бимболат. 

Гаглойты Зинæйы версимæ гæсгæ Церекаты хуыдтой Душетæй ралидзгæ. Уым кæйдæр амардтой, æмæ уый адыл ралыгъдысты. Куырттаты комы Дæллагхъæуы æрцардысты. Церекатæ, Муцъуатæ, Хабыцтæ, Брытъиатæ æмæ Гайттатæ æрвадæлтæ сты. Фыды номæй сæ мыггæгтæ аивтой, æндæр иу фыдæй рацæугæ сты. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц.

## Фиппаинæгтæ

*
Зорыхъотæ

**Зорыхъотæ** кæнæ **Зорыхъуатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Бершует

**Бершует** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дзæбойтæ

**Дзæбойтæ** кæнæ **Дзбойтæ**  () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Дзебойтæ

## Фиппаинæгтæ

*
დ

**დ** (Дони) у гуырдзиаг алфавиты цыппæрæм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Беритæ

**Беритæ** кæнæ **Бериатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, дам, Бериатæ раздæр Беритæ уыдысты, цардысты Туалгомы Беритыхъæуы. Уырдыгæй, дам, раджы кæддæр Дыгургоммæ алыгъдысты. Сæ иутæ æрцардысты Лезгоры, иннæтæ Гæлиаты. Таурæгъмæ гæсгæ, Беритæ, Бузартæ, Даситæ, Дретæ, Леуантæ æмæ Чибитæ сты æрвадæлтæ. Сæ фыццаг фыдæлтæ: Бери, Бузар, Даси, Дре, Леуан æмæ Чиби уыдысты æфсымæртæ, цардысты Лезгоры. Сæ фыд уыд Сата. Йæ цæуæт куы сбирæ сты, уæд сын зæхх нал фаг кодта æмæ сæ бирæтæ алыгъдысты быдыры хъæутæм: Дур-Дурмæ, Лескенмæ, Къорамæ.

Беритæй иу æвзонг лæппу Бери Лезгоры кæйдæр амардта æмæ фæлыгъд Гуырдзымæ, уым иу къорд æзты йæхи фембæхста, стæй сæфтыд Уæлладжыры коммæ æмæ уый фæстæ — Туалгоммæ. Ам йæ мыггаг йæхи номыл скодта — Беритæй. Фæзынд Бериты хъæу дæр.

## Æрвадæлтæ
* Беритæ — Бузартæ — Даситæ — Дретæ — Леуантæ — Чибитæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Хъазбегтæ

**Хъазбегтæ**, варианттæ сты *Хъазбектæ*, *Хъазибегтæ* () сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Беритæ (хъæу)

**Беритæ** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Габатæ

**Габатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Габаттæ

## Фиппаинæгтæ

*
Габатæ (Хуссар Ирыстон)

**Габатæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Габатæ (Цæгат Ирыстон)

**Габатæ** кæнæ **Габатыхъæу** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Нарыкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
ე

**ე** (Ени) у гуырдзиаг алфавиты фæндзæм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Елбийтæ

**Елбийтæ** кæнæ **Елбитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Елбиты мыггаг равзæрд Кобегкаты мыггагæй. Кобегкаты Елбийы фырт Заурбег куы слæг, уæд йæ мыггаг, йæ фыды номыл скодта, Елбитæ, зæгъгæ. Заурбег ус ракуырдта — фыццаг нарыхъæуккаг Хуадты чызджы. Уымæй йын уыд фондз фырты: Цæппо, Гъуллæ, Мæхæмæт, Бадзай æмæ Гæма. Уый фæстæ Зауырбег Хуадононы ныууагъта æд сывæллæттæ æмæ йын хистæртæ ракурын кодтой, Кобегкатæм цы æнæлæг сылгоймаг уыд, уый. Зауыры фондз фырты сæ мады фæндонмæ гæсгæ райстой сæ мады мыггаг — Хуадонты мыггаг, æмæ Доныфарсы фæзындис Хуадонты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Бырытъаты дон

**Бырытъаты дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Ерманыдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Хъарабугъатæ

**Хъарабугъатæ**, варианттæ: *Хъæрæбугъатæ*, *Хъарабогъатæ*, *Хъарабыгъатæ* (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гецатæ

**Гецатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Гецатæ равзæрдысты Мæхческы цæрæг Дзайнухъты мыггагæй. Ацы мыггаг нымад уыд уæздан мыггагыл. Сæ фыд Дзайнухъ-æлдар дыккаг усæн ракуырдта задæлескыхъæуккаг Бæзиты чызджы. Уымæй йын райгуырд фырт — Геца. Куы схъомыл, уæд йæ фыдæй рахицæн, йемæ рацыд йæ мад дæр. Куыд дыккаг усы лæппу, афтæ йын йæ фыд йæ мулкæй нæ бахай кодта, æмæ Геца уыцы бонæй фæстæмæ йæ цоты мыггаг схуыдта йæхи номæй — Гецатæй. Æрхаста бинонтæ, рацыд ын цæуæт.

## Фиппаинæгтæ

*
Хурвалет

**Хурвалет** кæнæ **Хурвалети** ():

* Стыр Хурвалет — хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты;
* Чысыл Хурвалет — хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Стыр Хурвалет

**Стыр Хурвалет** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дзæгъиатæ

**Дзæгъиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Дзæгъиатæ раздæр цардысты Цæгат Ирыстоны Холысты хъæуы. Уырдыгæй, дам, æрцыдысты Хуссар Ирыстонмæ Бæгъиаты коммæ, Урсдзуары хъæумæ. Урсдзуарæй та алыгъдысты Сазелеты хъæумæ. Ацы бынаты Дзæгъиатæ уыдысты царды хæрзиуджытæй æххæст. Фæлæ, дам, иу рæстæджы æлдар йæ фæсдзæуинтимæ хъалон исынмæ бацыд ацы хъæумæ. Алчи йын йæ домæнтæ нæ æххæст кодта. Дзæгъиатæ æлдары фæсдзæуинтæй амардтой дыууæйы. Сазелеты сын цæрæн нал уыд, æмæ уырдыгæй фæлыгъдысты æндæр рæттæм. Сæ иу хай алыгъд Бендеры хъæумæ. Сазелетæй куы ралыгъдысты, уæд, дам, семæ рахастой къæртайы æхсыр. Бендеры уæд цæрæг нæма уыд. Æхсыр, дам, ацы бынаты бацахст æмæ, дам, хистæртæ, уый куы федтой, уæд загътой, зæгъгæ, дам, нын Хуыцау ацы бынат радта цæрынæн. Ахæм хуызы æрцардысты Дзæгъиатæ Бендеры.

## Фиппаинæгтæ

*
ვ

**ვ** (Вини) у гуырдзиаг алфавиты æхсæзæм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Къирбал

**Къирбал** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты, Хуссар Ирыстоны арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Плау

**Плау** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл.

## Ирон мыггæгтæ Плауы
Цардысты дзы Абайтæ, Чысиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Чъвареб

**Чъвареб** ():

* Гыццыл Чъвареб — хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты;
* Стыр Чъвареб — хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Иурет

**Иурет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Медзыдайы донæн хурскæсæн фарс.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Туатæ, Хохатæ, Мæргъитæ, Куыдзетæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мериайы дон

**Мериайы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Медзыдайы доны фæрсагдон. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Хъойбайтæ

**Хъойбайтæ** () сты дыгурон мыггаг.

Таурæгътæм гæсгæ, Мæстинокы хъæуы цæрæг Хъойбайтæн сæ фыдæл æрбафтыд Дыгургоммæ Асыйæ. Хъойбай фыццаг цард Доныфарсы зылды, Лезгоры. Уым ус ракуырдта, йæ мыггаг йæхи номыл скодта — Хъойбайтæ, зæгъгæ. Райгуырд ын дыууæ фыртты: Гулу æмæ Огъуллар. Лезгорæй алыгъдысты Мæстинокмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Шиндис

**Шиндис** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Картъис

**Картъис** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Никоз

**Никоз** ():
* Дæллаг Никоз — хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы;
* Уæллаг Никоз — хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Арбо

**Арбо** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты, Хуссар Ирыстоны арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Укъанубан

**Укъанубан** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Цхразмайы комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Джехау

**Джехау**, вариант: **Гехау** () уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Картæ
* Карта РККА юга России 1941 г.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Акутагава, Рюноскэ

**Рюно́скэ Акутага́ва** () у зынгæ япойнаг фыссæг. Райгуырдис Токиойы 1892-æм азы 1 мартъийы райсомæй, кæнæ рагон рæстæгнымадмæ гæсгæ кæфхъуындары мæйы, кæфхъуындары боны æмæ кæфхъуындары сахаты. Афтæмæй йæ схуыдтой *Рюноскэ*, уымæн æмæ ацы номы мидисæвдисæг иероглиф «рю» нысан кæны «кæфхъуындар». Йæ фыд уыдис æхсыр уæйгæнæг, йæхицæн сæрвæттæ уыд Токиойы горæтгæрон. Йæ мад уыдис Акутагава бинонтæй рацæугæ. Фæстæдæр номдзыд фыссæджы уыдон схъомыл кодтой, йæ мыггаг дæр уыдонæй райста.

Рюноскэ райгуырдис, йæ фыдыл 42 азы куы цыд, йæ мадыл та — 33. Рагон æгъдаумæ гæсгæ, йæ ныййарджытæ сæхи афтæ акодтой, цыма ноггуырды сын чидæр баппæрста. Ахæм митæ кодтой мæнгуырнынады уагæй, уымæн, æмæ япойнаг ныййарджытæ æртын азы карæй куы ахизой, уый хорз нысаныл нымад нæ уыди. 

Фараст мæйы йыл куы сæххæст ис, уæд йæ мадæн йæ зонды цырагъ ахуыссыдис, æмæ сабийæ, закъон æмæ æгъдаумæ гæсгæ, йæхицæн лæппу загъта йæ мады хистæр афсымæр, Токиойы префектурæйы арæзтадон хайады сæргълæууæг, æнæзæнæг Акутагава Митиаки. Афтæмæй чысыл Рюноскэ йе ’цæг фыд Ниихарайы мыггагæй фæхаудис æмæ Акутагаваты мыггаг райста.

## Æддаг æрмæг
* Хуыцау Агни, Акутагавайы радзырд уырыссагау æмæ Къæбысты Зауыры ирон тæлмацæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Японы фысджытæ
ზ

**ზ** (Зэни) у гуырдзиаг алфавиты 7-æм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Щецины трамвай

**Щецины трамвайы** () у трамвайон транспорты системæ Щецины, фыццаг хахх скуыста 1879-æм азы 23 августы.

## Истори
Конкæ (бæхтрамвай) Щецины фæзынди 1879-æм азы. 1896-æм азы та сахары райдыдта кусын электрон трамвай. 1919-æм азмæ фæндаджы дæргъ схæццæ 72,82 километрмæ. Ныртæккæ Щецины трамвайы фæндагæн йæ дæргъ у 64 км. Хæххытыл кусынц 199 вагоны, уыдонæй ногдæр сты, раздæр скæсæйнаг Германы чи куыстой, уыцы Татра KT4 æмæ Татра T6A2 модельтæ.

## Трамвайы

## Маршруттæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Трамвайон системæтæ алфавитмæ гæсгæ
Щецин
Трамвай
Мæрзатæ

**Мæрзатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мæрзатæ Дыгургомы Къæмынты куыд фæзындысты, уый тыххæй ис рагон таурæгъ. Цъæйы, дам, иу чызг Гогатæй уыд Мæрзатæй иу лæджы ус. Уыд сын дыууæ сывæллоны: лæппу æмæ чызг. Фыд амард, æмæ мад æд сывæллæттæ ацыд Уæллагкоммæ. Къæмынты хъæумæ æрбахæццæ. Ныхасы адæммæ бацыд, хистæрты раз йæ кæлмæрзæн байтыдта æмæ сæ ракуырдта, цæмæй йын йæ сывæллæтты фервæзын кæной. Хъæуы хистæртæ фæтæригъæд кодтой ус æмæ сывæллæттæн æмæ сæ суазæг кодтой. Лæппуйы ном уыд Даци, уый ам слæг, балымæн Бекмæрзты Беримæ, цардысты адджынæй.

## Кæс ноджы
* Мырзатæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Тотойтæ

**Тотойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Тотойты мыггаг Къаматы хъæумæ æрбафтыд Уæхъæцæй. Мыггаджы фыдæл Тотой уыд Уæхъæцы хъæуккаг Баслухъы фырт. Уыд ма йын цалдæр æфсымæры æмæ уыдонæн та фырттæ. Тотойтæ Къаматæй дæр фæлыгъдысты быдырмæ. Сæ иутæ Дур-Дурмæ, иннæтæ та — Кетмæ. Тотойтæ, дам, Дыгургомæй нæ фæлыгъдаиккой быдырмæ, се ’фсымæртæ — Тæкъотæ, Хадатæ, Байхъултæ, Цæллатæ æмæ сын иннæтæ туджы фиддоны куы баххуыс кодтаиккой, уæд. Цæгат Ирыстоны Республикон архивы фыстытæм гæсгæ, мыггæгтæ — Хадатæ, Махъотæ, Æбатæ, Байтæ, Тæкъотæ, Цæллатæ, Галатæ, Тотойтæ æмæ Байхъултæ равзæрдысты Уæхъæцы рагон цæрæг Баслухъæй, æмæ уыдысты Уæхъæцы фыццаг цæрджытæ. Баслухъæн Уæхъæцы райгуырд цыппар фыртты: Тула, Хамæза, Хада æмæ Цохъ. Ацы æфсымæртæн дæр рацыд цот. Тулайæн — Тæкъо æмæ Махъо, æмæ Цохъæн — Æба, Бай æмæ Байхъул. Хадатæ æмæ Галатæ цæргæйæ баззадысты Уæхъæцы, иннæтæ фæлыгъдысты: Тæкъотæ æмæ Цæллатæ — Хæнæзмæ, Тотойтæ æмæ Байхъултæ — Къаматмæ. Махъотæ, Æбатæ æмæ Байтæ та Мæстинокмæ. Галатæ та фæлыгъдысты Мæздæджы районмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Мхциатæ

**Мхциатæ** кæнæ **Мыхциатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Мхциаты мыггаг сæ равзæрд бæттынц Сохиты мыггагимæ. Стыр Мызуры цæрæг Сохиты Мхци уым лæг амардта æмæ алыгъд Куырттаты коммæ. Уым æрбынат кодта æмæ йæ цоты ныффыста йæ номыл — Мхциатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *Алæгаты Сергей, Мæхциаты Нинæ.*&nbsp;Мыхциатæ&nbsp;// «Мах дуг».&nbsp;— 2000.&nbsp;— № 11-12.

*
Химилонтæ

**Химилонтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Хæнæзы Химилонты мыггаг Дыгуры коммæ æрбафтыд хохаг кæмттæй кæцæйдæр. Æрбафтæуæг лæгæн йæ мыггаг уыд Химилонтæй. Хæнæзы бинонтæ æркодта. Фæзынд ын цæуæт, цæуæты цæуæт. Бирæ фæцардысты Хæнæзы, стæй, хохаг адæмтæн быдырмæ лидзыны бар лæвæрд куы æрцыд, уæд Химилонтæ дæр Хæнæзæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Будайтæ

**Будайтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыдæл, дам, уыд алайнаг, йæ ном Тъауз, цард Дыгургомы Нæуæгхъæуы. Тъауз цард уым, Тимуры тыхгæнджытæ Цæгат Кавказы куы уыдысты, уыцы рæстæджы (XIVæнусы). Тъаузæн райгуырд дыууæ фырты: Буда — хистæр, Таймаз — кæстæр. Будайæн райгуырд авд фырты. Таймазæн та — дыууæ: Батæр æмæ Темур — Батæрты æмæ Темырты мыггæгты фыдæлтæ.

Будай æмæ йæ авд фыртмæ цæуылдæр смæсты сты Къуссуйы хъæуы цæрæг Хъантемыртæ. Хъантемырты æлдæрттæ æфхæрд никæмæн хатыр кодтой æмæ сфæнд кодтой Буда æмæ йæ авд фырты амарын. Сæ амарынæн баххуырстой Нæуæгхъæуы цæрджытæй кæйдæрты. Иухатт сæ размæ бабадтысты Нæуæгхъæу æмæ Одолайы ’хсæн æмæ Будайы фырттæй цыппары амардтой. Иннæ æртæйы сæ мад фервæзын кодта æмæ фæлыгъдысты Дыгургомæй, дыууæйæ Асымæ, иннæ та — Кæсæгмæ. Асымæ чи алыгъд, уыцы æфсымæрты бауазаг кодта Уырысбитæй иу хъæздыг хæдзар, къорд азты сæм фæцардысты, фæстæдæр сæ иу фæстæмæ Дыгуры коммæ æрбалыгъд æмæ æрцард Къуссуйы се ’рвадæлтæ — Темыртимæ. Асыйæ чи æрбаздæхт, уый ном дæр хуынд Буда. Асы æмæ Кæсæджы Будайтæ зонынц хæстæгдзинад Дыгуры цæрæг Будайтимæ. Будайæн Темыртæ Къуссуйы ус ракуырдтой, уый фæстæ Буда æд бинонтæ хицæнæй æрцард Стыр Дыгуры. Уым ын райгуырд дыууæ фырты: Дода æмæ Титиу. Адонæн дæр фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
Будайти мугкаги кувд

*
Елетæ

**Елетæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Елетæ æмæ Æршиты мыггæгты хистæртæ сæхи нымайынц хæстæг æрвадæлтыл. Æрши æмæ, дам, Еле æфсымæртæ уыдысты, иу мад иу фыдæй райгуыргæ. Уыд ма сын иу æфсымæр. Йæ ном — Мæрза. Æфсымæртæ Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйæ æмæ æрцардысты Лезгоры сæр Урсхохы иу лæгæты. Мæрза, дам, тагъд рæстæгмæ Лезгорæй фæлыгъд Кæсæгмæ Азнаурыхъæумæ æмæ йæ ном мыггаг сси — Мæрзатæ. Уым сбирæ сты. Æрши æмæ Еле та баззадысты цæргæйæ Лезгоры. Ам устытæ ракуырдтой, фæзындис сын цæуæт, уый фæстæ æфсымæртæ байуæрстой æмæ хицæнæй æрцардысты. Сæ нæмттæй скодтой мыггæгтæ. Афтæмæй Лезгоры фæзынди мыггæгтæ Æршитæ æмæ Елетæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Тетцойтæ

**Тетцойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг равзæрд Стыр Дыгуры зылды, Гæтдзитæ æмæ Нафиты мыггæгтæй. Ацы мыггæгтæ та уырдæм æрбафтыдысты Асыйæ. Тетцойтæ Нæуæггъæумæ æрбалыгъдысты Æхсæрджынæй. Ардыгæй сæ иутæ фæлыгъдысты Цыколамæ, иннæтæ та Чырыстонхъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Бузартæ

**Бузартæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Бузар дæр уыд Сатайы фырт, цард Лескены, ус ракуырдта, бинонтæ скодта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл ныффыста. Бирæ рæстæджы фæцардысты Лезгоры, стæй Лескенмæ алыгъдысты.

## Кæс ноджы
* Бзартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Хуытъинатæ

**Хуытъинатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хуытъинатæ равзæрдысты афтæ. Куырттаты комы Дæллагхъæуы цардысты дыууæ æфсымæры. Иу дзы хуынди Хуытъи, иннæ та Еси. Æмæ сæм уыди хъан, схъомыл æй кодтой. Хъаны фыд сын хъаны лæварæн Карцайы зæххытæ радта. Уым цæрын райдыдтой æмæ сæ цот сæ фыды номæй рамыггаг кодта — Хуытъинатæ æмæ Есиатæ. Хуытъи æмæ Еси зæххыл нæ фидыдтой. Байуæрстой йæ. Бæрæггæнæнтæ йыл скодтой. Уый фæстæ сæ цот Карцайæ ралыгъдысты Хъæдгæронмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Озитæ

**Озитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Озиты фыдæл Дыгургоммæ æрбафтыд Мæхъхъæлы бæстæй, уыд мæхъæлон. Æрцардысты Стыр Дыгуры. Уым Озитæ, Турчитæ æмæ Гетъоты нымадтой кæнгæ æфсымæртæй, равзæргæ мыггæгтыл. Ацы мыггæгтæ бирæ рæстæджы фæцардысты Стыр Дыгуры. Турчитæ ам уыдысты рагон цæрджытæ, Гетъоты фыдæл та æрбалыгъд Уæлладжыры комæй. Озитæ Стыр Дыгурæй фæлыгъдысты Сечермæ, Турчитæй сæ иутæ фæлыгъдысты Мæздæгмæ, иннæтæ — Толдзгунмæ. Гетъотæй ма бирæтæ абон дæр цæрынц Стыр Дыгуры.

## Фиппаинæгтæ

*
Бесатæ

**Бесатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мæстинокы цæрæг, 91-аздзыд Гæуисты Ибрихин куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Уæлладжыры комæй, Æрхоны хъæуæй раджы кæддæр Дыгуры коммæ æрбафтыдысты дыууæ æфсымæры, сæ туджджынтæй æмбæхстысты. Дыууæ æфсымæрæй сæ иу æрцард Фæрæскъæтты, иннæ — Мæстинокы. Сæ дыууæ дæр устытæ ракуырдтой. Сæ фыды нæмттæ сын ничи хъуыды кæны, фæлæ уыдон фырттæ — Урусби, Дзегай, Ахмæт, Хазби сты Мæстинокы Бесатæн сæ фыдæлтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Ортабайтæ

**Ортабайтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ортабайтæ Дзынагъамæ æрбафтыдысты Асыйæ. Мыггаджы фыдæл Абай уыд асыйаг Абайты мыггагæй. Уым, дам, кæимæдæр фæтуджджын æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгургоммæ, Дзынагъамæ. Йæ нæуæг цæрæнбынаты — Дзынагъайы йе ’цæг мыггаг не схъæр кодта, йæ ном та схуыдта Абай. Уый фæстæ Абай йæ мыггаг скодта Ортабайтæй æмæ афтæмæй Дзынагъайы фæзынд Ортабайты мыггаг. Абайæн йæ фыццаг цæуæты нæмттæ ничи хъуыды кæны, фæлæ, зæгъ, сæ иу хуынд Али. Уымæн уыд æртæ фырты: Алибег, Аслæнбег æмæ Дохчихъо. Ацы æфсымæрты цæуæт сты Ортабайты абоны фæлтæрæн сæ фыдæлтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Легойтæ

**Легойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Легойты мыггаг равзæрд Туйгъанты мыггагæй. Туйгъанты Генардухъ, дам, йæ дыккаг ус Легойы ныууагъта æмæ Лего йæ сывæллонимæ æрцард Дзынагъайы хъæуы. Фырт ын райгуырд, куы сыстыр и, уæд йæ мады ном райста йæхицæн мыггагæн — Легойтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Берчъысатæ

**Берчъысатæ** кæнæ **Беркъисатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Берчъысатæ цардысты Хæнæзы. Берчъысатæй рацыд Тагъатæ æмæ Къабиртæ. Ацы мыггæгтæ алыгъдысты Дзинагъамæ, фæстæдæр Къабиртæ Мæздæгмæ алыгъдысты.

Мыггаг равзæрд Асыйы хохаг хъæуы цæрæг Беркъисы номæй. Беркъис уыд давæг лæг, давта бæхрæгъæуттæ, фос, мулк Асыйы, Кæсæджы, Дагъыстаны, Цæцæн-Мæхъхъæлы бæстæты. Давæггæгтæ та уæй кодта Гуырдзы æмæ Дыгуры кæмтты цæрджытæн. Кæй мулк давта, уыдон сфæнд кодтой йе ’рцахсын. Беркъис уый куы фехъуыста, уæд йæхи райста Дыгуры коммæ. Æрцард Урс хохы бæрзæндты иу лæгæты, Толоски, зæгъгæ, уым. Цард цуан кæнынæй. Уæд иу хатт æрхауд Хæнæзы хъæумæ, бауазæг æй кодтой ацы хъæуы цæрæг Дзиндзиты бинонтæ, зæронд лæг æмæ ус, зæнæг сын нæ уыд, æмæ Беркъисы æрцæрын кодтой семæ, кастысты йæм, куыд сæхи фырт. Зæронд ус æмæ лæг халерæйæ амардысты. Беркъис сæ æгъдауæй бавæрдта Хæнæзы хъæуы уæлмæрды, йæхæдæг цæргæйæ баззад Дзиндзиты хæдзары. Уый фæстæ Дзиндзиты мыггаджы кой ничиуал кодта. Ацы хæдзары цæргæйæ Беркъис йæ мыггаг йæхи номæй скодта, æмæ афтæмæй Хæнæзыхъæуы фæзынд Беркъисаты мыггаг.

Йæхи Беркъисатæй равзæргæ чи хоны, уыцы авд мыггагмæ хауынц: Биæстæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Уазæгтæ, Хохойтæ, Цæукъелтæ æмæ Дзоппойтæ (Цъоппойтæ). Ацы мыггæгты фыдæлтæ: Биас, Дзеда, Тохъа, Уазæг, Хохо, Цæукъел æмæ Дзоппо (Цъоппо) уыдысты æфсымæртæ, цардысты Асыйы. Адонæй дыууæ æфсымæры уым фæтуджджын сты æмæ фæлыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ, уым куыстой иу хъæздыг кънйазмæ, фæлæ сæ ном, сæ мыггаг никæмæн дзырдтой. Æфсымæртæм сæ зонгæтæ уазæджы номæй дзырдтой, уымæ гæсгæ сæ мыггаг Уазæджы номæй ссис. Кæмæ куыстой, уыцы кънйазæн уыд иунæг чызг Тете. Уый бауарзта Уазæгты æфсымæртæй кæстæры æмæ алыгъдысты Дыгуры коммæ, Дзинагъайы хъæумæ, уырдыгæй та алыгъдысты Хæнæзмæ. Уым сæ бауазæг кодта Беркъис. Рæстæг цыд, уæдмæ Асыйы хъæуы дæр туджджынтæ бафидыдтой. Беркъис Асымæ уазæгуат арвыста Уазæгты лæппуйы. Уым ыл фæцин кодтой йæ хæстæджытæ. Йæ фыды æфсымæртæ æртæйæ йемæ рацыдысты. Хæнæз сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ æрбалыгъдысты Бийас, Тохъа, Хохо, дзæвгар фæстæдæр та Дзедал, Цæукъел æмæ Дзоппо. Хæнæзыхъæуы цæргæйæ ацы æфсымæртæ дæр сæ мыггæгтæ скодтой сæхи нæмттæм гæсгæ æмæ Беркъисатæ æмæ Уазæгтæй уæлдай Хæнæзы фæзындысты мыггæгтæ: Биастæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Хохойтæ, Цæукъилтæ æмæ Цоппойтæ.

Уазæгты хистæртæ сæ мыггаджы фыдæлыл нымайынц Цъæхлæджы. Амæн, дам, йæ ус уыд æлдæртты мыггагæй, райгуырд сын æртæ фырты: Мæхæмæт, Ахмæт æмæ Цако. Адоны цæуæт æмæ цæуæты цæуæт фæстагмæ сбирæ сты æмæ сæ бирæтæ Хæнæзæй быдыры хъæутæм фæлыгъдысты: Сырх Дыгурмæ, Дур-Дурмæ, Сындзыхъæумæ, фæстæдæр та Мæздæджы районмæ Винограднæймæ.

Беркъисатæй равзæргæ мыггаг Тохъайтæй иу Бадилатæй лæг амардта æмæ алыгъд Хъахъхъæдуры хъæумæ. Ацы хъæуы Тохъайтæ сæ мыггаджы ном нæ хъæр кодтой æмæ сæм хъæуккæгтæ дзырдтой дыгурæтты номæй, уæртæ «Дыгурмæ бауай...». Афтæмæй Тохъайты мыггаг Хъахъхъæдуры ссис Дыгур. Тохъайтæн се ’цæг мыггаджы ном ферох кодтой. Уыдонæй кæцы фæлтæртæ равзæрдысты, уыдоны абон дæр хонынц Дыгуры мыггагæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Къуылыхтæ

**Къуылыхтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Нани, Бæза, Дякон æмæ Нартых уыдысты æфсымæртæ. Раджы ралыгъдысты Нары комæй Хуссар Ирмæ, æрцардысты Къуыдаргомы. Нани уыд Хетæгкаты сиахс æмæ йын уыдон чызгæй райгуырд æхсæз фырты: Бошо, Шошела (фаззæттæ), Базыр, Хъарадзау, Солтан æмæ Доле. Нанийы цардæмбал — Хетæгкаты чызг куы фæзиан, уæд Нани æркодта дыккаг ус — Хуыбылон — Джиоты Уасилы къуылых чызг, къодибынаг. Нанийæн та Уасилы чызгæй дæр райгуырд лæппу. Иу цалдæр азы фæстæ Нани амард, ус цардис йæ сæрыхицауы лæппутимæ, хъомыл сæ кодта, хъомыл кодта йæхи лæппуйы дæр. Иуахæмы Уасил æрцыд йæ чызджы бæрæггæнæг, фæцин ыл кодтой æфсымæртæ. Уасил сæхимæ куы здæхт, уæд æфсымæртæн бамбарын кодта, зæгъгæ, мын мæ чызджы рауадзут иу цъус рæстæгмæ, цæмæй аулæфа, хъаст уæ ницы кæны, хорз æм кæсут, фæлæ... Æфсымæртæ нæ разы кодтой, иуæй æфсæрмы кодтой сæ фыдæй мæрдты бæстæм, афтæ, дам, зæгъдзæнис, мæ фырттæ мын мæ амæлæты фæстæ мæ ус æмæ мæ лæппуйы фæсырдтой. Адæм дæр афтæ ахъуыды кæндзысты.

Уæддæр сразы сты æфсымæртæ, æмæ Уасил акодта йæ чызг æмæ йæ хæрæфырты. Бонтæ ивгъуыдтой, азтæ цыдысты. Наниты æфсымæртæ нал абæрæг кодтой се ’фсымæр æмæ сæ дыккаг мады. Æнæуи-иу афарстой, куыд сты не ’фсымæр æмæ нæ дыккаг мад, зæгъгæ, æмæ иу сын зыдтой сæ хабæрттæ. Афтæмæй лæппу сыстыр. Уасил лæппуйы ныффыста йæ мыггагыл — Джиотыл. Уый куы фехъуыстой æфсымæртæ, уæд иу бон бæхтæ сифтыгътой, сæ хъаматæ айстой æмæ ацыдысты. Къуыдармæ уæд цæй фæндаг уыд æмæ Биазырты хъæу Котантойыл, Саманийы рагъыл ныццыдысты Хъорсеумæ — Тедеты хъæумæ. Уым сын уыд хæстæджытæ æмæ, дам, уыдонмæ аулæфæм. Фысым сæ фæрсы, фондз æфсымæрæй гæрзифтонгæй кæдæм цæут, зæгъгæ. Æмæ радзырдтой сæ балцы хабар, се ’фсымæр агурæг кæй цæуынц, уый. Фысымтæ сын загътой, зæгъгæ, Уасил ацы хъæуы ис, зианы, фаллаг сыхы, уæртæ. Уæд æм арвыстой. Уасил æрбацыд æфсымæртæм, кæрæдзи афæрстытæ кодтой, стæй сын Уасил загъта, зæгъгæ, сымахæн æфсымæр куы уыдаид, уæд æй афонмæ цæмæннæ агуырдтат, ныр, куы схъомыл, уæд уæ æрхъуыди? Ноджы ма бирæ хъæбæр ныхæстæ загъта Уасил. Ацы ныхæстæ æфсымæртæн уыдысты тынг хъыг. Æфсымæртæй иу Доле хуынд — æнæрцæф, фыдзонд, — хъама фелвæста æмæ хъуамæ Уасилы сæр ныццавтаид. Уасил хъама акъуырдта. Уæддæр æрныдзæвд йæ уæхскыл, цонг æрзæбул, лæг афæлдæхт. Æфсымæртæ йæ уым ныууагътой цæфæй, сæхæдæг сæ бæхтыл абадтысты æмæ Биазыртæм схæццæ сты. Биазыртæм ракодтой сæ хабар. Уасилы аластой хъæууон хосгæнæгмæ æмæ сдзæбæх. Уый фæстæ фæсидтис Уасил йе ’рвадæлтæм æмæ сын радзырдта йæ хабар. Уыдонæй дæр иутæ Уасилы азымджын кодтой, иннæтæ та — Наниты.

Абон Къуылыхтæ кæм цæрынц, уыцы зæхх уыд Уасилы. Æмæ уый загъта, зæгъгæ, ацы зæхх дæдтын мæ чызг æмæ мæ хæрæфыртæн йе ’фсымæрты фыдæнæн. Кæй ма бафхæрдтой, уый тыххæй йын йæ мыггаг ивын. Мæ чызг у къуылых æмæ ацы лæппуйæн йæ мыггаг нырæй фæстæмæ уыдзæн Къуылыхтæй, хъæу дæр хуындзæн Къуылыхтыхъæу. Уыцы бынаты сын сарæзта хæдзар, йæ хъус сæм дардта æмæ афтæмæй цардысты. Афтæ равзæрд Къуылыхты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *Наниты Яша.*&nbsp;Къуылыхты мыггаджы равзæрд&nbsp;// Фидиуæг.&nbsp;— 2002.&nbsp;— № 5.&nbsp;— С. 126.

## Æрвитæнтæ
* Мыггаджы равзæрд: Къуылых æмæ йæ фæдонтæ

*
Тухатæ

**Тухатæ** кæнæ **Тухайтæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаг раджы кæддæр æрцард Фæснæлы. Таурæгъмæ гæсгæ, бæрæг нæу сæ фыдæлы ном, стæй кæд æмæ цæмæн æрбафтыдысты Фæснæлмæ. Сæ фыдæлы хонынц алайнаг лæг, Тимуры тыхгæнджытæй удæгасæй чи раирвæзт, уыдонæй. Тухатæ Фæснæлæй фæлыгъдысты Мæздæджы районмæ Мусхъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Моститæ

**Моститæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Моститæ Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асийæ. Ам бирæ рæстæджы фæцардысты, мыггаджы мæсыг дæр сарæзтой. Фæстагмæ уырдыгæй фæлыгъдысты Лескенмæ. Уым сыл низ сыстад, æмæ дыууæ æфсымæрæй фæстæмæ æрбалыгъдысты Стыр Дыгурмæ. Ацы æфсымæртæн сæ нæмттæ ничи хъуыды кæны. Фæлæ сæ цæуæтæй 1886 азы фыстыты Стыр Дыгуры цардысты дыууæ хæдзары: Хадойы фырт Абысал æмæ Мицъойы фырт Али. Фæстагмæ Моститæ ралыгъдысты Цыколамæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Дретæ

**Дретæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дреты мыггаджы фыд уыд Сатайы фырт Дре. Цард Лезгоры, куы слæг, уæд йе 'фсымæртæй байуæрста, бинонтæ æркодта æмæ йæ цæуæты мыггаг йæхи номæй рацыд — Дретæ. Бирæтæ сæ ралыгъдис быдырмæ — Хæзнидонмæ. Дрейы фырт Хъойбай Лезгоры фæтуджджын æмæ алыгъд Уæлладжыры коммæ, Зджыдмæ. Цалдæр азы фæстæ раздæхт Дыгуры коммæ æмæ Мæстиночы хъæуы æрцард æмæ дзы уым Хъойбайты мыггаг равзæрд.

## Фиппаинæгтæ

*
Хæтæгтæ

**Хæтæгтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг нымад цæуы Доныфарсы рагондæр мыггагыл, фæлæ сæ фыццаг фыдæлтæ Доныфарсмæ кæцæй æрцыдысты, уый ничи зоны. Таурæгъмæ гæсгæ, Хæтæгтæй кæддæр иу лæг кæйдæр амардта æмæ Доныфарсæй алыгъд Уæлладжыры коммæ. Цасдæр рæстæджы фæстæ та уым дæр кæйдæр амардта æмæ Хæтæгæн йæ дыууæ æфсымæры ралыгъдысты Дыгуры коммæ. Уæлладжыры комы чи баззад, уыдон сты ирон Хæтæгты мыггаджы фæлтæртæ. Дыгурмæ чи ралыгъд, уыдон æрцардысты Мæстинокы хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Зехъетæ

**Зехъетæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг Дыгуры коммæ, Нæуæгхъæумæ æрбафтыдысты Асыйæ. Ам цалдæр хæдзарæй цардысты хъæуæй иуфарсдæр, Бæртуйы комы. Иу рæстæг сыл зæй рацыд æмæ сæ фæласта. Фервæзтысты ма дзы иу хæдзары бинонтæ, фæлæ уым цæрын нал уæндыдысты, фæндыди сæ хъæуы саразын хæдзар, Хъамихъотæ сæ нæ бауагътой. Æндæр фадат сын куы нæ уал уыд, уæд хæдзар сарæзтой Бæтлойы комы, фæлæ уым сæ цæрæнфадæттæ нæ бæззыдысты æмæ алыгъдысты Цыколайы хъæумæ. Ацы цæрæнбынат ма абон дæр Нæуæгхъæуы цæрджытæ хонынц «Зехъеты хъæууат».

## Фиппаинæгтæ

*
Цорионтæ

**Цорионтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг равзæрд Доныфарсы Цориты мыггагæй, сæ мыггаджы мад Цориты чызг кæй уыд, уымæ гæсгæ. Цориты чызджы, дам, æрхуыдта йæхицæн бинойнагæн Доныфарсы хъæуккаг Æгкацатæй иу лæг. Къорд азты фæцардысты, райгуырд сын цыппар фырты. Фæлæ уый фæстæ Æгкацаты лæг æндæр ус æрхаста. Ус рахицæн йæ лæгæй æмæ Доныфарсы æндæр ран æрцард. Йæ фырттæ кæд Æгкацатæй уыдысты, уæддæр сын мад сæ мыггаг скодта йæ чызгон мыггагыл — Цорионтæ. Лæппуты Доныфарсы сæ фыды цур цæрын нæ бафæндыд æмæ алыгъдысты Лезгоры зылдмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Кочкионтæ

**Кочкионтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Кочкионты хиуæттæ ма хъуыды кæнынц, сæ фыццаг фыдæлтæй иу Цæрай кæй хуынд. Уымæн йæ ус уыд Хæбæлаты чызг. Уымæй йын уыд иунæг фырт — Нæуæг. Нæуæгæн уыд дыууæ фырты: Тазæрет æмæ Тазе. Уыдоны цæуæт цæрынц Дзæуджыхъæуы æмæ ма Ирыстоны æндæр хъæуты дæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Нигкотæ

**Нигкотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Нигкоты фыд Нигко Дыгургоммæ æрбафтыд раджы кæддæр Гуырдзыйæ. Цæрæнбынатæн равзæрста Къаматы хъæу. Æрхаста ус, райгуырд ын фырт Дзабо. Дзабойы фæсномыгæй хуыдтой Бичъо. Дзабойæн райгуырд фырт Саумæкъур, уымæн та йæ фырт Сосланæн уыд æртæ усы, Сосланæн йæ æртыккаг ус уыд Цопбойты чызг, уымæй йын райгуырд æртæ фырты, сæ нæмттæ сын ничи хъуыды кæны. Адон раджы кæддæр фæлыгъдысты Сындзыхъæумæ æмæ сæ мыггаг аивтой — Нигкоты бæсты ныффыстой сæхи Нигколтæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзагуртæ

**Дзагуртæ**, вариант: **Дзагуыртæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дзагуырты мыггагæн сæ хистæртæ абон куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, раджы кæддæр Мæстинокы хъæуы цард дыууæ æфсымæры, сæ иу хуынд Асланбег, иннæйы ном нæ хъуыды кæнынц. Æфсымæртæй, дам, сæ иу уыд дæсны æфсæйнаджы куыст кæнынмæ, уыди зæрингуырд. Хъæуы цæрджытæ сæ куы æлхæнгæ кодтой дзыбыры æфсæнтæ, фæрæттæ æмæ æндæр дзауматæ, куы та — кургæ. Сыхæгтæ дæр æмæ хъæуы цæрджытæ дæр куырдоны хæдзармæ лæджы номæй нал дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой дзагуыры номæй (ома, дзагуыр нын ратт, дзагуыр нын рауæй кæн). Цыбыр дзырдæй, æфсымæртæ сæ мыггаг, адæм сæм куыд дзырдтой Дзагуыртæ, зæгъгæ, афтæ ныффыстой.

## Фиппаинæгтæ

*
Фæдантæ

**Фæдантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Хутъæс, Хъиргъу, Къостан, Гуаццау æмæ Фадан уыдысты æфсымæртæ, иу фыды фырттæ. Сæ фыд Дзира Донысæрмæ æрбафтыд Асыйæ. Дзиратæ сæхи нымайынц, Гагуаты фæстæ Доныфарсы фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Дзираты æфсымæртæй сæ иу — Хъутъæс, сæ хъæуккаг Хъанухътæй лæг амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæн Доныфарсы цæрæн на уыд. Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан фæлыгъдысты Уæлладжыры коммæ — Зджыдмæ. Зæронд Гуаццау æмæ æрыгон Фадан та сæхи бафснайдтой хъæуы кæмæдæр. Хъанухътæ сæ сæрмæ нæ бахастой зæронд æмæ сывæллоны амарын, æмæ сæ æрцæрын кодтой хъæуы æндæр ран, цæмæй сæ цæсты рæбынæй аиварс кодтаиккой. Уæд Хъанухъты сусæгæй Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан æрбаздæхтысты Дыгургоммæ. Хъиргъу æрцард Уæхæцъы, Къостан — Дзынагъайы, Хъутæс та алыгъд Кæсæгмæ — Аргуданмæ. Гуаццауæй уæлдай æфсымæртæ сæ нæмттæй сæхицæн сарæзтой мыггæгтæ æмæ фæзынди мыггæгтæ: Уæхъæцы — Хъиргъутæ, Дзынагъайы — Къостантæ, Доныфарсы — Фадантæ, Гуаццау та йæ мыггагæн ныууагъта йæ фыды ном Дзира — Дзиратæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Къулитæ

**Къулитæ**, вариант: *Къуылытæ* () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Къулитæ æмæ Сосрантæ равзæрдысты Цæргæсаты мыггагæй. Мыггæгты фыдæлтæ Къули æмæ Сосран уыдысты Цæргæсаты Цæргæсы фырты фырттæ, цардысты Къуссуйы. Къули æмæ Сосран Къуссуйы слæгтæ сты, ракуырдтой устытæ æмæ сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой: Къули — Къулитæ, Сосран — Сосрантæ. Фæстæдæр дыууæ æфсымæры дæр Къуссуйыхъæуæй фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ æмæ уым бындуронæй æрцардысты. Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзатцетæ

**Дзатцетæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дзатцетæ равзæрдысты Мæстинокы хъæуы Туйгъантæй. Дзатце, дам, уыд Туйгъанты кæстæр фырт æмæ, бинонтæ куы ’ркодта, уæд сæм райдыдтой фыды номæй дзурын æмæ сыл сфидар уыцы мыггаг — Дзатцетæ. Дзатцейæн йæ бинойнаг уыд Абисалтæй. Уыд сын дыууæ фырты. Хистæры цæуæтæй чидæртæ Туркмæ алыгъди, кæстæр фырты цæуæтæй бирæтæ цæрынц Мæстинокы хъæуы æмæ æндæр рæтты.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзайнухътæ

**Дзайнухътæ**, вариант: **Дзайныхътæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мæхческы цы Дзайнухътæ цæры, уыдоны фыд, дам, раджы кæддæр ардæм æрбафтыд Ростовы горæтæй. Ам ус ракуырдта, схъæздыг, сæ хистæрты сын хонын райдыдтой, Дзайнухъты æлдæрттæ, зæгъгæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Къостантæ

**Къостантæ**, вариант: *Костантæ* () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Къостантæ Дзинагъайы хъæумæ æрбафтыдысты Туалгомæй, Хели, зæгъгæ, уыцы хъæуæй. Се ’рвадæлтыл нымайынц Доныфарсы цæрæг Дзираты мыггаджы. 1886 азы Къостанты мыггагæй Дзинагъайы цард æд бинонтæ Чермены фырт Абрен. Абрен уыд Къостаны фæстæ Дзинагъайы цæрæг Къостанты фыд.

## Фиппаинæгтæ

*
Уазитæ

**Уазитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы фыдæл уыд Уæлладжыры коймаг, Ос-Бæгъатыры къабазæй. Райгуырд Дæйыхъæуы. Уаниты мыггагæй иу, Уæлладжыры комæй раджы кæддæр балыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Нары. Уым бинонты хицау ссис. Хорз цардысты, фæлæ иу сывæллонæй дарддæр иннæтæ халерæйæ амардысты. Иубон Тъæпæн Дыгуры хицау Абысалты Хадзы йæ фæсдзауинтимæ Мæхческæй рацыд хъæуты бæрæг кæнынмæ. Бабæрæг кодта Фæрæскъæты, Хæнæзы, Задæлескы, æрбахæццæ Нармæ. Ам Уазиты хæдзары фос æнæ дон æмæ æнæ хæринагæй уасыдысты. Цыдæр бæллæх æрцыд, зæгъгæ, хæдзармæ бацыдысты æмæ бинонты мæрдтæй баййæфтой, æрмæст ма иу сывæллон йæ мард мады дзидзи дадта. Хабар фехъусын кодтой Хадзыйæн. Хадзы сын загъта, цæмæй йын сывæллоны йæ хæдзармæ схæссой. Куыд рабæрæг, афтæмæй, Нарыхъæуы Уазиты мыггагæй цард иунæг бинонтæ, хæстæг сын ничи разынд Дыгуры дæр. Хадзы сын сæ мулк æмæ сæ фос йæхи бакодта. Уазиты сывæллон разынд чызг, ном ыл сæвæрдтой Гумерхан. Уый Абысалтæм схъомыл, уыд уындджын. Йæ ракурын бирæты фæндыд, фæлæ Абысалтæ домдтой стыр ирæд. Уæддæр Гецаты Саусæр бафыста уыцы ирæд, ракуырдта чызджы. Гумерхан Гецаты мыггагæн уыд сæ фыццагдæр мадæлтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

*
Гаматæ

**Гаматæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Гаматæ Туалгоммæ балыгъдысты Уæлладжыры комæй, Холысты хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Тлийы. Уырдыгæй сæ иу фыдыфырт балыгъд Калакмæ, иннæ Дыгургоммæ æмæ Задæлескы æрбынат кодтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Гуыззыттатæ

**Гуыззыттатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Джызæлæй сты. Сæхи хæстæг хонынц Дадиантимæ æмæ Созантимæ. Дадианты фыды номæй хуыдтой Гæдæратæ.

## Фиппаинæгтæ

*