open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тукай, Габдулла

**Габдулла Тукай** (, ; райгуырдис 1886-æм азы 14 апрелы (26 апрелы), Кушлаучы хъæуы, Хъазаны губернæйы (ныртæккæ Тæтæрстаны Арсчы район) — амардис 1913-æм азы 2 (15) апрелы) уыди зынгæ тæтæйраг поэт, литературон критик, публицист æмæ тæлмацгæнæг.

## Цардафыст
Тукай райгуырдис моллойы бинонты ’хсæн. Цыппар мæйы йыл куы цыдис, уæд фæзиан йæ фыд, цыппараздзыдæй та Габдулла сси зыбыты сидзæр. 1892–1895 азты цардис, йæ райгуырæн Кушлаучмæ æввахс хъæу Кырлайы, зæхкусæг Сагдийы хæдзары. Ам Габдулла фæцалх ис зæххы куст кæнынмæ. Кырлай ныууагъта йæ зæрдæйы арф тæлмæнтæ. Ацы хъæуы фидæны фыссæг базыдта цы у фыдыбæстæмæ æмæ хуымæтæг адæммæ уарзондзинад. Йæ поэмæ «Шурале»-йы архайд цæуы раст ацы хъæуы.

Дарддæр йæ сабибонтæ Тукай æрвыста Уральсчы сахары. Ам уый цардис сæудæджергæнæг Галиаскар Усмановы бинонты ’хсæн, цыран йæ фыдыхо куыста дæгъæлдарæй. Габдулла ахуыр кодта, прогрессивон цæстæнгастæ кæмæн уыди, уыцы Тухватуллинты меценатты медресейы. Уыциу рæстæг ма лæппу ахуыр кодта уырыссаг къласы.

1907-æм азы райдианы Тукай ныууагъта медресе. Райдыдта йæ «сæрибар цард». Уыцы аз, фæззæджы Тукай æрцыдис Хъазанмæ, цæмæй йæ цард снывонд кæна сфæлдыстадæн. Ам уый базонгæ ис литератортимæ, æмæ фæхæстæгдæр ис, газет «Аль-Ислах»-имæ («Реформæ») æмгуыст чи кодта, уыцы фæсивæдмæ. Уыцы азты Тукай фылдæр фыста сатирикон-юмористон журналтæ «Яшен» («Арвæрттывд»), «Ялт-юлт» («Æрвгæрон-æрттывд»).

Йе ’нæниздзинады уавæр кæй фæфыддæр ис, уымæ нæ кæсгæйæ, Тукай 1911–1912 азты фæцыди, йе сфæлдыстадыл чи сахадыдта, ахæм балцыты. 1991 азы майы райдианы уый параходыл æрцыдис Астраханмæ. Цæугæ-цæуын фыссæг зонгæ кодта Волгæйы былгæроны сахарты цардимæ. Астраханы уый бафысым кодта йæ хæлар поэт Сагит Рамиевмæ. Уым ма фембæлдис азербайджайнаг фыссæг æмæ æхсæнадон архайæг Нариман Наримановимæ. А фæстаг ахастæуыдис уырдæм, йæ райгуырæн бæсты революцион архайд кæй кодта, уый тыххæй.

1911–1912 азты кæй ныммыхуыр кодта, уыцы æмдзæвгæтæ æмæ фæндаджы очеркты фылдæр хай æрцыдысты фыст, йæ чысыл райгуырæн бæстæ — Хъазаны алфамбылай хъæутæ бабæрæджы фæстæ.

1912 азы уалдзæджы Тукай сфæнд кодта ацæуын балцы ахæм маршрутыл: Хъазан — Уфа — Бетъырбух. Уфайы уый фембæлдис фыссæг Мажит Гафуриимæ. Ацы фембæлд арф фæд ныууагъта дыууæ литераторы цардыл. Бетъырбухы Тукай фембæлдис, фæстæдæр зынгæ революционер чи ссис, уыцы Мулланур Вахитовимæ.

Бетъырбухы Тукай фæцис 13 боны æмæ 6 (19) майы уырдыгæй араст ис Троицкмæ, уый фæстæ та хъазахы быдырмæ, хъуымыз нуазынмæ — йæ зæрдæ дардта, йæ бануазынæй йе ’нæниздзинад кæй фæфидардæр уыдзæн. Хъазанмæ раздæхтис августы райдианы.

Габдулла Тукай фæзиан ис 1913 азы 2 (15) апрелы. Хъазаны уырыссагау цæуæг газетты куыд ныффыстæуыдис, афтæмæй «Тукайы амæлæт уыдис стыр зиан тæтæйраг адæмæн».

Тукай ныгæд æрцыдис Хъазаны Тæтæйраг уæлмæрдты.

Тæтæйраг адæмæн тынг зынаргъ у Габдулла Тукайы ном. Цæгат Ирыстоны цы тæтæйраг культурон æхсæнад ис, уый хæссы Габдулла Тукайы ном.

Категори:Тæтæйраг поэттæ
Категори:Уæрæсейы поэттæ
Категори:Тæтæйраг фысджытæ
Категори:Хъазаны губернæйы чи райгуырдис, уыдон
Имеринæ

**Имеринæ** кæнæ **Меринæйы паддзахад** уыдис, францаг колонизацийы агъоммæ Мадагаскары фылдæр хайы чи æлдариуæг кодта, ахæм паддзахад.

Меринæ у малагасиаг адæмы дæлкъордтæй иу. Сæ къухы бафтыдис размæдзыд паддзахад саразын сакъадахы мидæггаг уæлвæзыл. Фыццаг иугæнæг паддзахы ном баззадис историйы куыд Андрианампоинимеринæ (XVIII æнусы кæрон). Йæ политикæйы девиз уыдис: «Мæ хуымы арæн денджыз уæд».

Паддзах Радамæ I æлдариуæг кодта 1810-1828 азты. Йæ къухы бафтыдис æппæт сакъадах йæ дæлбары баиу кæнын. Уымæн æххуыс кодтой Стыр Британийы салдæттæ æмæ политиктæ, цæмæй Францы тæваг регионы фæкъаддæр уа, уый тыххæй. Бритайнаг æххуысы баивдæн Меринæйы паддзахад сразы чырыстон дины хæлиугæнджытæ бæстæмæ бауадзын.

thumb|200px|right|Ранавалунæ I
Радамæ I куы амардис, уæд йæ бынат бацахста йæ 33-аздзыд ус Ранавалунæ I (æлдариуæг кодта 1828-1861 азты). Ранавалунæ I Мадагаскары историйы баззадис куыд Тызмæг Ранавалунæ: уый сакъадахон паддзахадæй ратардта чырыстон миссионерты, мингай марын кодта йе ’мбæстæгты, чырыстон диныл æнувыд чи уыдис, ахæмты. Йæ ныхæстæм гæсгæ, чырыстон дин малагасиаг рагфыдæлты дин нæ уыдис æмæ уый тыххæй ууыл хæцæн нæй. Францаг сæудæджертæ æмæ иуæй-иу малагасиаг уæздæттæ йæ бынатæй йæ аиуварс кæнынмæ кæй хъавынц, уый куы базыдта, уæд паддзахадæй арвыста æппæт фæсарæйнæгты дæр. Уымæй Мадагаскар бахаудис изоляцийы, фæкъаддæр базарад.

Тызмæг Ранавалунæйы фырт Радамæ II æрмæст æртæ азы æлдариуæг кодта (1861-1863). Фæстаг Мадагаскары паддзæхтæ уыдысты:
* Расохеринæ (1863-1868).
* Ранавалунæ II (1868-1883), æлдариуæг кодта Британийы тæваджы заман.
* Ранавалунæ III (1883-1897), бæстæйы фæстаг ус-паддзах.

1897-æм азы Франц йæхи бакодта сакъадах, ууыл Меринæйы паддзахады истори фæцис. Ранавалунæ III æмæ йæ хæстæджыты арвыстой Алжирмæ.

Категори:Мадагаскар
Категори:Историон бæстæтæ
Хъахъхъæдур (Горæтгæроны район)

**Хъахъхъæдур** кæнæ **Уæллаг Хъахъхъæдур**, **Хохы Хъахъхъæдур** () у хохы хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

Хъахъхъæдуры цардысты Дудиатæ, Къуымæллæгатæ, Уыртатæ, Æлбортæ, Æмбалтæ, Дзебойтæ, Гуынатæ, Дзантиатæ, Саламтæ, Цоколатæ, Аслæмырзатæ, Къуыллитæ, Карсантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Гуаякиль

**Гуаякиль** (; официалон ном у **Сантьяго-де-Гуаякиль‎**, ) у Эквадоры стырдæр сахар æмæ порт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эквадоры сахартæ
Сан-Кристобаль (Венесуэлæ)

**Сан-Кристобаль** () у сахар Венесуэлæйы ныгуылæны, Тачирæйы штаты сæйраг сахар. 

Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Сан-Кристобаль

**Сан-Кристобаль** ():

* Сан-Кристобаль (Венесуэлæ) — сахар Венесуэлæйы;
* Сан-Кристобаль (сахар, Доминиканæйы Республикæ)— сахар Доминиканæйы Республикæйы.
Сицилиæгтæ

**Сицилиæгтæ** (, ), Сицилийы чи цæры, италиаг адæмы уыцы субэтникон къорд. Бирæ сицилиæгтæ цæрынц АИШ-ы.

Категори:Италийы адæмтæ
Гуытъиатыхъæу

**Гуытъиатыхъæу** () у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Хилачъы комы.

## Истори
1854-æм азы Гуытъиатыхъæуы уыдис 10 хæдзары, цардысты дзы 79 адæймаджы. Хæдзæрттæ арæзт уыдысты хæххон къæдзæхдурæй. Уыдис дзы дыууæуæладзыгон хæдзæрттæ дæр. 1924-æм азы мыггыгæй бирæтæ ралыгъдысты быдыры хъæутæм æмæ æрцардысты Суададжы, Хъæдгæроны, Джызæлы, Нартыхъæуы, Беслæныхъæуы. Хъæуæй фæстагдæр (1938-æм азы) ралыгъд быдырмæ Гуытъиаты Бегка йæ бинонтимæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гуытъиатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Меринæ

**Меринæ** у малагасиаг адæмы этникон дæлкъорд, Имеринæйы паддзахад чи сарæзтой, уыцы адæм. Цæрынц Мадагаскары мидæггаг уæлвазы, Антананаривуйы алфамбылай. Сæ нымæц у 3 милуаны бæрц.

Меринæйæгтæ дихгонд сты кастæты хуызæн къордтыл. 

Категори:Африкæйы адæмтæ
Категори:Мадагаскары адæмтæ
Худгæ кукабаррæ

**Худгæ кукабаррæ** () у Австралийы зындгонддæр мæргътæй иу. Тугдзых маргъ, йæ буары дæргъ у 50 см бæрц, ис ын даргъгомау бырынкъ. Йæ хъæлæсы мыртæ сты адæймаджы худæджы хуызæн.

## Кукабаррæйы «худæг»

## Кукабаррæйы къамтæ

Image:Laughing kookaburra.JPG
Image:Kookaburra in flight.JPG
Image:Kookaburra1 ST 03.JPG
Image:Kookaburra portrait.jpg


Категори:Мæргътæ
Холыст

**Холыст**, вариант: *Холыстæ* () у посёлок Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

1968-æм азæй фæстæмæ Холыст у кусджыты посёлок.

## Цæрджытæ
Цардысты дзы Притæ, Слантæ, Къутæртæ, Дзгойтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Рязаны облæст

**Ряза́ны облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Рязань.

## Фиппаинæгтæ

*
Астраханы облæст

**Астраханы облæст**, вариант — *Астарханы облæст* () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Хуссар федералон зылды. Облæсты административон центр у Астрахань.

## Фиппаинæгтæ

*
Сиракузæ

**Сираку́зæ** (, ) у сахар Италийы хуссары, Сиракузæйы провинцийы административон центр.

Сахар лæууы рагон грекъаг колонийы бынаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сицилийы сахартæ
Урс денджыз

**Урс денджыз** () у Уæрæсейы мидæггаг денджыз, йæ былтыл сты Мурмансчы облæст, Архангельсчы облæст, Ненны автономон зылд æмæ Карелийы Республикæ. Хауы Цæгат Ихджын фурды скондмæ.

Денджызы ис зындгонд архипелаг — Соловецы сакъадæхтæ.

Туркаг адæм «Урс денджыз» *(Ak deniz)* хонынц Зæххастæуы денджыз, фæлæ, Уæрæсейы цæгаты цы Урс денджыз и, уый дæр хонынц «урс» — фæлæ æндæр дзырдæй: *Beyazdeniz*.

Категори:Цæгат Ихджын фурды денджызтæ
Категори:Уæрæсейы денджызтæ
Голландиаг адæм

**Голландиæгтæ** кæнæ **нидерландæгтæ** () сты Нидерландты бындурон адæм. Голландиæгтæ дзурынц нидерландаг æвзагыл (гермайнаг æвзæгтæй иу).

Категори:Нидерландтæ
Категори:Нидерландты адæмтæ
Буртæ

**Буртæ** (, : «зæхкусджытæ») сты африканерты субкультурон къорд. ХАР-ы ис бурты хъæу: Орани.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Африкаанс
Венесуэлæйы иугонд социалистон парти

**Венесуэлæйы иугонд социалистон парти** (, **PSUV**) у, Боливарон революцийы фæстæ 2000-æм азы 24 мартъийы арæзт чи æрцыди, уыцы галиуон политикон парти. Йæ сæргъы лæууы бæстæйы нырыккон президент Уго Чавес. Ныртæккæ ацы парти у хицауиуæггæнæг парти æмæ Ныгуылæн æрдæгкъорийы стырдæр галиуон змæлд. Йе сконды ис 7 милуан уæнгмæ æввхас.

Категори:Венесуэлæйы политикон партитæ
Категори:Политикон партитæ алфавитмæ гæсгæ
Венесуэлæйы революцион змæлд Æрттивгæ фæндаг

**Венесуэлæйы революцион змæлд Æрттивгæ фæндаг** () у, боливаристон-геваристон здæхт кæмæн ис, Венесуэлæйы ахæм галиурадикалон партизанон организаци. Фæзындис 2005 азы августы.

## Ном æмæ тырыса
Ацы партийы ном райстæуыд Перуйы Коммунистон партийæ — Абимаэль Гусман бындур кæмæн æрæвæрдта, уыцы маоистон партизанон организаци дæр хæссы ахæм ном — Æрттивгæ фæндаг. Ацы термин фыццаг хатт фæзындис Хосе Карлос Мариатегæйы куысты.

Партийы тырысайыл копрадзцъæх хуыз амоны сæрибардзинад, бур — адæмы хæзнатæ. Ацы хуызтæ тырысайыл дихгонд сты латинаг дамгъæ V-йæ (амæй райдайынц дзырдтæ Victoria-Уæлахиз æмæ Venezuela-Венесуэлæ). Дыууæ винтовкæйæн ис символон нысаниуæг — адæмты ссæрибары идеалтыл гæрзифтонг тох боливаризм æмæ геваризмы фæрцы.

## Равзæрд
Партийы равзæрдæн уыдис объективон аххосæгтæ: фыдракæндты нымæц фылдæрæй-фылдæр кодта, наркобазарады рапарахат, æмæ штат Карабобойы разамынд се 'ргом кæй не здæхта уыцы проблемæтæм, стæй цалдæр туристы амарыны цаутæ. Ацы хъуыддæгтæ расайдтой хихъахъхъæныны отряды сарæзт Пуэрто-Кабельойы сахары. Отряды скондмæ бацыдысты, боливаристон æмæ геваристон цæстæнгастæ кæмæн уыдис æмæ 18 азæй фылдæр кæуыл цыдис, ахæм нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгтæ.

Категори:Венесуэлæйы истори
Категори:Венесуэлæйы политикон партитæ
Чехаг адæм

**Чехæгтæ** кæнæ **чех** () сты Чехийы бындурон адæм (ныгуылæн славяйнаг адæмтæй иу). Уыдон дзурынц чехаг æвзагыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Чехийы адæмтæ
Перуйы географи

**[[Перу]]** у паддзахад Хуссар Америкæйы. Цæгат-ныгуылæны æмарæн у Эквадоримæ, цæгаты Колумбиимæ, скæсæны Бразилиимæ, хуссар-скæсæны Боливи æмæ Чилиимæ. Ныгуылæны йæ былтæ æхсы Сабыр фурд.

Паддзахады фæзуат у 1 285 220 км². Арæны иумæйаг дæргъ у 5536 км (Боливиимæ иумæйаг арæны дæргъ — 900 км, Бразилиимæ — 1560 км, Чилиимæ — 160 км, Колумбиимæ — 1496 км, Эквадоримæ — 1420 км). Бæлгæроны хаххы дæргъ у 2414 км.

Рельеф: былгæрон быдырты æртæрдыгæй ис бæрзонд æмæ æмуырдыг Андæтæ (Ныгуылæн æмæ Скæсæн Кордильерæ); Амазонкæйы цæугæдоны бассейны ис джунглиарæх егъау дæлвæз.

Бæстæйы уæлдæр цъупп у Уаскаран *(Nevado Huascaran)* — 6768 м.

*
Африканертæ

**Африканертæ** (), африкаансыл чи дзуры, уыцы Хуссар Африкæ æмæ Намибийы урс адæм. Африканерты рагфыдæлтæ уыдысты, Европæйæ Африкæйы хуссармæ XVII æнусы чи ’рбацыди, уыцы нидерландæгтæ, немыцæгтæ æмæ францæгтæ.

Апартеиды фехæлды фæстæ африканертæ бахаудтой тæссаг уавæрмæ. Се ’взаг у англисаг æвзагæй æлхъывд, сæ фермæтæм лæбурынц фыдгæнджытæ. 1999-æм азы социологион æрфарстмæ гæсгæ африканерты 26,4% бæстæйæ алидзиккой, фадат сын куы уаид, уæд.

## Кæс ноджы
* Буртæ

Категори:Африкаанс
Категори:Африкæйы адæмтæ
Карели

thumb|right|200px|Карелийы картæ
**Каре́ли** (, , ) у историон регион Цæгат Европæйы, карелаг адæмы бæстæ.

Категори:Уæрæсейы историон регионтæ
Абхазаг негртæ

**Абхазаг негртæ** кæнæ **Кавказы негртæ** сты абхазаг адæмы чысыл расæ-этникон негроидон къорд. Сæ фылдæр хай цæрынц Кодоры донæфтæны æрбынатгæнæг абхазаг хъæу Адзюбжæйы æмæ уый алфамблай хъæуты (Члоу, Поквеш, Агдарра, Меркула æмæ æнд.)

## Равзæрд
Абхазаг негрты равзæрды тыххæй специалисттæм нæй иумæйаг цæстæнгас. Фылдæр историктæм гæсгæ Адзюбжæйы алфамбылай цалдæр хъæуы негртæ æрцардысты XVII æнусы. Иу версимæ гæсгæ уыдон уыдысты, кънйазтæ Шервашидзетæ (Чачба) цитрусон дыргъты плантацитыл кусынæн кæй балхæдтой, уыцы саудзарм цагъартæ.

Зындгонд куыд у, афтæ XIX æнусы æппæт негртæ дзырдтой абхазагау æмæ сæхи хуыдтой абхазæгтæ. Иннæ абхазæгтæ дæр сæ нымадтой сæ адæмы иу хайыл.

Абхазаг негрты æдæппæты нымæц бæлвырдгонд нæу æмæ уый фæдыл ис æндæр æмæ æндæр бæрæггæнæнтæ: иу хабаргæнджытæм гæсгæ бæстæйы цæры æппынкъаддæр цалдæр негрон бинонтæ, иннæтæм гæсгæ «цалдæр хъæуы».

Бæлвырд зонæнтæ нæй, цы диныл хæст сты, уый тыххæй дæр. Уырнинагдæр уый у, æмæ негртæ хæст сты иу нæ, фæлæ æндæр æмæ æндæр динтыл — се ’хсæн уыди кæнæ ныр дæр ис куыд чырыстæттæ, афтæ пысылмæттæ æмæ иудейтæ дæр.

Абхазаг негртæ кæнынц цитрусонты, сæнæфсиры, нартхоры куыст, кусынц Ткуарчалы æвзалыкъахæнты, стæй Сухумы куыстуæтты — трикотажгæнæн фабрикæйы, порты æмæ æндæр рæтты. Куыд иннæ абхазæгтæ, афтæ абхазаг негртæ дæр дзурынц уырыссаг æвзагыл дæр. Сæ фылдæр хай æрцыд метисизацигонд, бирæтæ фæлыгъдысты Кодорæй Абхазы æндæр районтæм, сыхаг Гуырдзыстон æмæ Уæрæсемæ, стæй дард фæсарæнтæм.

Категори:Абхазы цæрджытæ
Оренбурджы облæст

**Оренбурджы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Волгæйы федералон зылды. Облæсты административон центр у Оренбург.

## Фиппаинæгтæ

*
Иркутсчы облæст

**Иркутсчы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Облæсты административон центр у Иркутск.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгат Зæхх

**Цæгат Зæхх** () у Уæрæсейы сакъадæхты къорд Цæгат Ихджын фурды. Ссардтой йæ 1913-æм азы Вилькицкийы экспедицийы архайджытæ æмæ йын радтой ном *Тайвай* (ихсæтджыты «Таймыр» æмæ «Вайгач»-ы нæмттæм гæсгæ). Уæды уырнындзинадмæ гæсгæ уыдис иу стыр сакъадах. Фæстæдæр, 1914-æм азы, сакъадахæн (архипелаг кæй у, уый нæмæ зындæуыд) радтой официалон ном — Николай II-ы Зæхх.

1926-æм азы 11 январы Николай II-ы Зæххæн радтой ног ном — Цæгат Зæхх. 1931—1933 ссардæуыдысты Цæгат Зæххы сконды чи сты, уыцы хицæн сакъадæхтæ, æмæ сын радтой ныры нæмттæ: Пионер, Комсомолец, Большевик, Октябры Революцийы, Шмидты. Цесаревич Алексейы сакъадахæн радтой ног ном: Чысыл Таймыр.

Архипеладжы фæзуат у 37 мин км² бæрц. Ничи дзы цæры.

Цæгат Зæххы ис сакъадахон Азийы цæгатагдæр ран — Арктикон сынæг Комсомолецыл (81°13′ ц. у.).

thumb|200px|Космосæй конд къам. Урс-урсид стъæлфытæ сты куполон цъититæ. 2001-æм азы июль

## Бæстыхъæд
Сакъадæхты бæстыхъæд у денджызон, арктикон. Зымæджы ныллæгдæр температурæ хæццæ кæны -47°С, сæрды хъармдæр температурæ у æрмæстдæр +6,247°С. Июлы рæстæмбис температурæ у +6,247°С.

## Зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ
Æгæр карз бæстыхъæды аххосæй зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ сакъадæхты бирæ нæй. Зайынц дзы хъуынатæ, хъуынабынтæ, рувасдымæг, полярон дзæгъдзæгъгæнæг, дурсæт.

Сакъадах Большевичы чысыл къордгæй хизынц хъæддæг цæгатаг сагтæ, ис дзы урс æрсытæ дæр, цæгатаг рувæстæ æмæ леммингтæ.

## Сакъадæхтæ
* Комсомолец
* Большевик
* Пионер
* Октябры Революцийы сакъадах
* Старокадомскийы сакъадах
* Шмидты сакъадах
* Чысыл Таймыр

## Литературæ
* Урванцев Н. Н. На Северной Земле. 2-е изд. Л., 1969.

Категори:Уæрæсейы сакъадæхтæ
Категори:Красноярсчы крайы географи
Ход (нысаниуджытæ)

## Хъæутæ

* Ход — рагон хъæу Цæгат Ирыстоны Уæлладжыры комы.
* Сырх Ход — Цæгат Ирыстоны Алагиры районы быдираг хъæу.
* Ход — Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.
* Ходыхъæу — Гудисы хъæуы сых.

## Мыггаг
* Ход — ирон мыггаг.
Урсхох (рагъ)

**Урсхох**,  у хохы рагъ Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны галиу фарсы.

## Хæхтæ
* Æскъæндæг
* Æхсардзæф
* Гагуца
* Урсхох
* Хъивон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Урсдон (Алагиры район)

**Урсдон** у хъæу Уæлладжыры комы, Хъæриуы хохы рæбын. Баззади-ма дзы цалдæр хæдзары цæрæгой. Хъæуы рæзты цæуы Урсдоны цæугæдон. Зындгонд у къæдзæхы амад Урсдоны фидарæй.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æмбалтæ, Айлартæ, Дзугатæ, Дзыгастæ, Челæхсатæ, Гæцуатæ, Санатæ, Тъорозтæ, Цитджитæ, Тыджытæ, Гæздæнтæ, Костæ, Цъæхилтæ, Карсантæ, Таутиатæ.

## Цæрджытæ

## Кæс ма ноджы
* Урсдоны ком
* Цъындыси

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
### Адæмы рафыст
* Опись осетинских и ингушских сел с указанием количества дворов и числа лиц, принявших от Осетинской комиссии христианство. — 18 июля 1780 г.
* Список населенных мест Терской области : По сведениям к 1 янв. 1883 г. — Владикавказ, 1885. — С. 10.
* ЦГА СО АССР, ф. 30 (Посемейные списки селений Владикавказского военного округа)
* Список населенных мест Терской области : (по данным к 1-му июля 1914 года) — Владикавказ, 1915. — С. 242–243.
* Список населенных мест Северо-Кавказского края. — Ростов на Дону, 1925. — С. 498–499.

## Æддаг æрмæг
* Кино Уæлладжыры Урсдоны тыххæй
* Урсдон I Фæрдгуытæ (31.05.2021)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Урсдон (хъæу)

**Урсдон**:

* Урсдон (Дыгуры район) — хъæу Дыгуры районы;
* Урсдон (Алагиры район) — хъæу Алагиры районы.
Урсдон (цæугæдон Дыгуры районы)

**Урсдон**, дыгуронау **Уорсдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы, Терчы галиу фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Дур-Дур
* Суары дон
* Скумейы дон
* Цраудон

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны районы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Урсдоны дон

**Урсдоны дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уæлладжыры комы. Хъæриуы хохæй байдайы йæ цыд. У Æрыдоны рахиз фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Орани

**Ора́ни** () у бурты хъæу Хуссар Африкæйы Республикæйы. Ис Цæгат Кейпы провинцийы. Ныртæккæ Орани у, æрмæст буртæ кæм цæрынц, иунæг ахæм хъæу Хуссар Африкæйы. Цæмæй æндæр адæм дзы не ’рцæрой, йæ цæрджытæ скодтой фирмæ æмæ уыцы фирмæйы кусджытау сæхи акæнынц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Африкаанс
Категори:Хуссар Африкæйы сахартæ
Категори:Виртуалон паддзахæдтæ
Урсхох

* Урсхох (дыгур. *Уорс хонх*) — рагъ Цæгат Ирыстоны;
* Урсхох (дыгур. *Уорс хонх*) — хох Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы;
* Урсхох — хох Цæгат Ирыстоны Дæргъæвсы комы;
* Урсхох — хох Тырсыгомы;
* Урсхох кæнæ Сæнайы хох;
* Урсхох кæнæ Гæбысы хъæбыс.
Базель

**Ба́зель** (, , , ) у сахар Швейцарийы, Базель-Штадты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Ардон (Швейцари)

**Ардон** (, , , ) у хъæу Швейцарийы хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швейцарийы цæрæнрæттæ
Зикъарайы хох

**Зикъарайы хох** () у хохы цъупп Кавказы, Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3828 метры.

## Кæс ноджы
* Зикъарайы æфцæг
* Зикъарайы цъити

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хуссар Ламардон

**Хуссар Ламардон** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Ис Дæргъæвсы комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзуццатæ, Дойатæ, Дзампатæ, Цъæхилтæ, Аслæмырзатæ, Карсантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Дæргъæвсы ком

**Дæргъæвсы ком** кæнæ **Дæргъæвсгом** у Цæгат Ирыстоны ком. Ис Горæтгæроны районы.

## Кæс ноджы
* Дæргъæвс
* Джызæлдон
* Тæгиаты æхсæнад

*
Джозеф Уортоны номыл хъæды æрдзæвæрæн

**Джозеф Уортоны номыл хъæды æрдзæвæрæн** () у æрдзæвæрæн АИШ-ы, штат Нью-Джерсийы. Йæ фæзуат у 465 кв. километрмæ æввахс, æмæ у ацы штаты стырдæр æрдзæвæрæн. Æрбынат кодта регион Пайн-Бэрренсы (Пайнлэндс), Хэммонтоны сахармæ цæгат-ныгуылæнырдыгæй, æртæ графады территорийыл: Берлингтон, Кэмден æмæ Атлантик-Каунти. Æрдзæвæрæны фылдæр хай æвæрд ис, Грэйт-Бэйы бакæлæнмæ чи кæлы, уыцы цæугæдон Малликæйы донæмбырдгæнæны зонæйы.

Æрдзæвæрæны территорийыл æрбынат кодта музей Бэтстоу-Виллидж (), уый раздæр уыди æфсæйнаг æмæ авг кæныны завод (куыста 1766–1867 азты). Фистæг маршрут Батона-Трэйл () фылдæр хай цæуы æрдзæвæрæны зæххыл. Цæгаты маршрут бæтты æрдзæвæрæн *Брендан Бёрн Стэйт Форест*-имæ, хуссары та — *Басс-Ривер Стэйт Форест*-имæ.

Æрдзæвæрæн хæссы бизнесмен æмæ филантроп Джозеф Уортоны ном. Уый XIX æнусы балхæдта, ныртæккæ æрдзæвæрæн цы зæххытæ ахсы, уыдоны фылдæр хай. Уортон хъавыди Филадельфи ифтонг кæнын, йе ’лхæд зæххы цы дæлдзæх суадæттæ ис, уыдоны донæй, фæлæ штат Нью-Джерсийы сенат сфидар кодта, штаты æдде дон ласын чи нæ уагъта, ахæм закъæттæ. 1850-æм азты штат Нью-Джерси балхæдта уыцы зæхх Уортоны бындартæй æрдзæвæрæн дзы скæнынæн.
Æрдзæвæрæн тынг ахады регионы гидрологийы.

Категори:Нью-Джерсийы географи
категори:АИШ-ы æрдзæвæрæнтæ
Æрдзæвæрæн

**Æрдзæвæрæн**, вариант *хъодыгæнд*, дыгурон варианттæ: *дзурдгæндæ*, *хъодигæндæ* у ахæм иттæг хъахъхъæд территори кæнæ акватори, хæдзарад кæныны бар кæм нæй, цæмæй, цы зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ дзы ис, уыдон сæфынæй уой хызт, йæ æрдзыхъæд та баззайа æгæндæгæй.

## Фиппаинæгтæ

категори:Æрдзæвæрæнтæ
Национ парк

[thumb|250px|Национ парк Лос-Кардонес ([Аргентинæ)]]
**Национ парк** у, æрдз бахъахъхъæнынæн адæймаджы архайд закъæттæм гæсгæ къуындæггонд кæм у, ахæм территори.

Æрдзæвæрæнæй хъауджыдæр, национ паркты территоримæ уагъд цæуынц туристтæ, стæй дзы ис чысыл хæдзарадон архайд кæныны бар.

*
Лхасæ

**Лхасæ** кæнæ **Ласæ** (тиб.: ལྷ་ས་, , lha-sa) у Тибеты историон сæйраг сахар, Тибеты автономон районы административон центр. Буддистон традицимæ гæсгæ Лхасæ у Далай-ламæйы резиденци.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Китайы сахартæ
Категори:Тибеты автономон район
Сан-Хосе

**Сан-Хосе** ():

* Сан-Хосе — сахар Калифорнийы (АИШ).
* Сан-Хосе — Костæ-Рикæйы сæйраг сахар.
* Сан-Хосе — муниципалитет Испанийы, Ивисæйы сакъадахыл.
Цæгат Спорадтæ

thumb|right|200px|Спорадæтæ Эгейы денджызы картæйыл
**Цæгат Спорадæтæ** ( — хæлиугонд, фæйнæрдæм пырхгонд) у архипелаг Эгейы денджызы, æрбынат кодта Гречъы скæсæйнаг былгæроны æмдæргъ, Эвбейæ цæгатдæр.

Архипеладжы ис 11 сакъадахы, уыдонæй цæрджытæ ис цыппарыл: Алонисос, Скиатос, Скопелос, Скирос.
Сæйрагдæр сакъадæхтæ:

* Алонисос;
* Перистера;
* Скадзура;
* Скиатос;
* Скирос;
* Скопелос;
* Юра.

Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Лæбода

**Лæбода** (, ) у хохы цъупп Гуырдзыстон æмæ Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы арæныл. Хохы бæрзæнд у 4313 метры.

## Æддаг æрмæг
Лæбодайы хохы уынд (Эдуард Манукянцы ист къам): Тæнæдоны ’рдыгæй (скæсæнæй).

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Айгомæджы дон

**Айгомæджы дон**, дыгуронау **Айгомуги дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Æрæфы фæрсагдон.

Айгомæджы дон раздæр хуынд **Дзæгъоныдон**.

## Фæрсагдæттæ
* Галаузы дон
* Дзанкисты дон
* Къуымæлдон
* Наргъы дон
* Тумæнидон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Зæронд Бæтæхъойыхъæу

**Зæронд Бæтæхъойыхъæу**, хуыдтой ма йæ *Бæдайы хъæу* дæр () у хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы. 

## Ам райгуырдысты
* Къубалты Алыксандр (1871–1937) — уыдис ирон поэт æмæ фыссæг, тæлмацгæнæг.
* Плиты Иссæ (1903–1979) — советон инæлар, Советон Цæдисы дыууæ хатты хъæбатыр.
* Ходы Камал (1941–2021), Цæгат Ирыстон — Аланийы Фысджыты Цæдисы сæрдар, республикæйы гимны автор.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Аланийы райсом. Зæронд Бæтæхъойыхъæу (24.03.2020)
* «Осетия-Ирыстон» // Зæронд Бæтæхъойыхъæу I Фæрдгуытæ (08.08.2022)

Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Порт-о-Франсэ

**Порт-о-Франсе́** () у Кергелены сæйраг цæрæгджын пункт. Францы зонадон æмæ техникон станцæ. Сæрдыгон йæ цæрджыты нымæц рæзы 120 адæймаджы онг, зымæджы та фæкъаддæр вæййы.

Категори:Францы цæрæнрæттæ
Категори:Кергелен
Стыр Охтæйы уæлмæрдтæ

**Стыр Охтæйы уæлмæрдтæ** у Бетъырбухы сахары мидæг уæлмæрдты ’хсæн се стырдæр, ахсы 70 гектарæй фылдæр. Ныгæнынц дзы 1773-æм азæй фæстæмæ.

Стыр Охтæйы уæлмæрдты ныгæд чи ’рцыди, уыдоны ’хсæн сты Цæгат Кавказы историк æмæ этнограф Александр Гадло (1937—2002) æмæ Уæрæсейы фыццаг индолог, бенгайлаг драматургийы цырынгæнæг Герасим Лебедев (1749—1817).

Уæлмæрдты ис аргъуан æмæ цалдæр цыртдзæвæны (Ленинграды хъахъхъæнджытæн æмæ, Советон Цæдис æмæ Финляндийы ’хсæн хæсты чи фæмард, уыдонæн).

Категори:Бетъырбух
Категори:Уæлмæрдтæ
Львов

**Львов** (, , , ) у сахар Украинæйы ныгуылæны, Львовы облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Елабугæ

**Ела́бугæ** () у сахар Уæрæсейы, Тæтæрстаны цæгаты, Удмуртийы арæнмæ хæстæг. Цæрынц дзы 70.024 адæймаджы (2009). Елабугæ зындгонд у куыд регионы рагондæр сахартæй иу. Стæй ис дзы машинæаразæн индустри дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Нуэвæ-Эспартæ

**Нуэвæ-Эспартæ** () у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Ла-Асунсьон.

thumb|left|300px|Нуэвæ-Эспартæйы картæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Ла-Асунсьон

**Ла-Асунсьон** () у сахар Венесуэлæйы цæгаты (Маргаритæйы сакъадахыл), Нуэвæ-Эспартæйы сæйраг сахар. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Калотыхъæу

**Калотыхъæу**, раздæры ном у **Мархат** () у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Истори
1914-æм азы Калотыхъæуы цардысты 30 адæймаджы.

Архивтæм гæсгæ, стæй Калоты Георги куыд фыста, афтæмæй Калотæн сæ фыдæлтæ цардысты Куырттаты комы Къорайы. Хъæуæй фæстагдæр 1946-æм азы ралыгъд Дотæ, Нартыхъæумæ. Ныртæккæ ма Калотыхъæуы ис мæсгуытæ æмæ хæдзæртты хæлдзæгтæ.

### Мыггæгтæ
Цардысты дзы Калотæ (Кæсæбитæ), Хъалæгатæ.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Гудович, Иван Василийы фырт

**Гудович Василийы фырт Иван** (; 1741 — 1820 январь, Ольгополь, ныртæккæ Винницæйы облæсты), Уæрæсейы империйы инæлар-фельдмаршал, граф. Байста Хаджибей (1789), Анапæ (1791) æмæ Дагъистан.

1806-æм азæй службæмæ раздæхти æмæ уыд æфсады командыгæнæг Гуырдзыстон æмæ Дагъистаны. 1809-æм азы уæззау низæй фæрынчын æмæ Кавказæй ралыгъди Мæскуымæ.

## Æддаг æрмæг
* http://www.hrono.ru/biograf/gudovich.html
* Гудович Иван Васильевич

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы империйы Паддзахадон советы уæнгтæ
Категори:Уæрæсейы сенатортæ
Категори:Кавказы инæлар-губернатортæ
Ла-Игерæ

**Ла-Игерæ** () у хъæу Боливийы, Че Геварайы мæлæты бынат.

Категори:Боливийы цæрæнрæттæ
Словенаг адæм

**Словенæгтæ** () сты хуссар славяйнæгтæ, Словенийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц словенаг æвзагыл.

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Словенийы адæмтæ
Категори:Хорватийы адæмтæ
Сан-Сальвадор

**Сан-Сальвадор** () у Сальвадоры сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сальвадоры сахартæ
Газæйы Сектор

**Газæйы Сектор** () у Палестинæйы автономийы хай Зæххастæу денджызы былтыл.

Категори:Палестинæ (паддзахад)
Категори:Палестинæ
*
Осакæ

**О́сакæ** () у Японы æртыккаг стырдæр сахар, Осакæйы префектурæйы административон центр. Ис Хонсюйы сакъадахы хуссары.

## Фиппаинæгтæ

*
Луганск

**Луганск** (, ) у сахар Украинæйы скæсæны, Лугансчы облæсты административон центр.

Категори:Лугансчы облæсты сахартæ
Марибор

**Ма́рибор** (, ) у Словенийы дыккаг стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Словенийы сахартæ
Масеру

**Ма́серу** () у Лесотойы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лесотойы сахартæ
Виннипег

**Ви́ннипег** () у сахар Канадæйы, Манитобæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Манитобæйы сахартæ
Саппоро

**Са́ппоро** (, *Sapporo-shi*) у сахар Японы цæгаты, Хоккайдойы префектурæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Зæппадз

[thumb|300px|Зæппадз [Цъамад (Цæгат Ирыстон)|Цъамады]]
**Зæппадз** (ноджы ма дзурынц **дзæппаз**) — мардæвæрæн дурамад агъуыст. Иу зæппадзы арæх ныгæдтой цалдæр адæймаджы иу мыггагæй.

Археологтæ зæппадзтæ классификаци кæнынц:
* æвæрдмæ гæсгæ — *æрдæгзæххыбын* æмæ *зæххыуæле*;
* уæлхæдзары арæзтмæ гæсгæ — *пирамидалон-асинджын* æмæ *дыууæуырдыг* (асинджын кæнæ лæгъз).

Уыдоны уæлдай ма фенæн ис æндæр хуызтæ.

Зæппæдзтимæ баст и бирæ таурæгътæ. Уыцы таурæгътæм гæсгæ, раджы заманы бæстыл рын куы схæцыдис, уæд-иу чи фæрынчын, уыдон сæхæдæг зæппадзмæ бацыдысты æмæ уым сæ мæлæтмæ æнхъæлмæ кастысты.

Ирыстоны æппæты зындгондæр зæппæдзты æмбырд ис Дæргъæвсы.

Категори:Амаддзæгтæ
Категори:Ирон культурæ
Фыдхуыз

* **[[Фыдхуыз (хъæу)|Фыдхуыз]]** кæнæ **Редант** — хъæу Цæгат Ирыстоны.
* **[[Фыдхуыз (хох)|Фыдхуыз]]** — хох Цæгат Ирыстоны.
Ньютон, Исаак

**Исаа́к Нью́тон** (, 25 декабры 1642, Вулсторп (Англис) — 20 мартъийы 1727, Лондон) у бритайнаг физик, математик æмæ астроном, классикон физикæйы сфæлдисæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр Британийы физиктæ
Категори:Стыр Британийы математиктæ
Категори:Кембриджы университеты рауагъдонтæ
Категори:Физиктæ алфавитмæ гæсгæ
Гуарани

Термин **гуарани** æвæрд цæуы Хуссар Америкæйы индейæгты къордыл æмæ се ’взæгтыл:
* Æнæуый:
** **Æвзаг [[Гуаранийаг æвзæгтæ|гуарани]]** — иу æвзаг къорд халдих æвзæгтæй тупи-гуаранийæ уыцы къорд та йæхæдæг хауы æвзæгты тупийы мыггагмæ Хуссар Америкæйы.
** **Адæмыхæттытæ [[гуарани (къорд адæмыхатты)|гуарани]]** — адæмыхæттытæ ацы æвзæгтыл дзурджытæ.

* Уыимæ ма:
** **Парагвайаг [[Гуарани (æвзаг)|гуарани]]** — гуаранийаг æвзæгтæй иу, паддзахадон æвзаг Парагвайы.
** **Гуарани** (парагвайæгтæ) — индейаг-испайнаг хæццæ адæмыхатт, Парагвайы цæрджыты фылдæр хай.
** **[[Гуарани (æхца)|Гуаранитæ]]** — Парагвайы валютæ.

## Географи
* **[[Гуарани (Минас-Жерайс)|Гуарани]]** () — муниципалитет Бразилийы, штат Минас-Жерайсмæ хауы.

## Футболон клубтæ
* «Гуарани» — футболон клуб Асунсьонæй, Парагвай
* «Гуарани» — футболон клуб Бажейæ, Бразили
* «Гуарани» — футболон клуб Кампинасæй, Бразили.
Гуаранийаг æвзæгтæ

**Гуараниаг æвзæгтæ** — иу къорд халдих æвзæгтæй тупи-гуаранийæ уыцы къорд та йæхæдæг хауы æвзæгты мыггаг тупимæ Хуссар Америчы.

Дзурынц цыл Бразилийы хуссар-ныгуылæны, Парагвайы скæсæны, Аргентинæйы цæгат-скæсæны, æмæ Боливийы.

Ис дзы 4 кæнæ 5 æвзджы:
# гуаяки (аче)
# чиригуано (ава-исосеньо, хуссарболивиаг гуарани)
# *кластер* **гуарани**:
#* зæронд гуарани (†)
#* парагвайаг гуарани
#* чирипа-ньяндева
#* кайва (кайуа, пай-тавытеран)
#* мбыа
# шета — 3 адæймаджы кайнгангты æхсæн штат Парана Бразилийы
# симба (ныгулæнболивиаг гуарани)

Ацы къордтæй бирæтæ сæхи хонынц гуарани адæм (зæгъæм, мбыа æмæ чиригуано) уымæ гæсгæ адæимаг арæх æсхæццæтæ вæййы.

Категори:Тупийаг æвзæгтæ
Категори:Хуссар Америкæйы индейæгтæ
Гранадо, Альберто

**Альберто Гранадо** (1922-æм азы 8 августы Эрнандо, Кордовæйы провинци, Аргентинæ — 2011-æм азы 5 мартъийы, Гаванæ) — аргентинæйаг æмæ кубæйаг дохтыр, фыссæг æмæ ахуыргонд. Уыди Че Геварайы æмбæлццон сæ балцы Хуссар Америкæйыл. Уыимæ ма сарæзта Медицинæйы скъола сахар Сантьягойы Кубæйы.

Гранадо ныффыста чиныг «Че Гевараимæ балц, революционеры арæзтад» (). Ацы чиныгмæ гæсгæ æмæ Геварæйæн йæхи фыстытæм гæсгæ 2004-æм азы ист æрцыдис киноныв «Мотоциклисты боныгтæ». Кинойы æрыгон Альберто Гранадойы ахъазыд актёр Родриго де ла Серна, Че Геварайы — Гаель Гарсиа Берналь. Зæронд Альберто Гранадо йæхæдæг дæр фæзыны кинойы кæрон.

## Библиографи
* *The Motorcycle Diaries* (ISBN 1-84413-426-1)
* *Travelling with Che Guevara: The Making of a Revolutionary* (ISBN 1-84413-426-1)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аргентинæйы фысджытæ
Парана

**Парана** (, ):
* Парана (цæугæдон) — цæугæдон Хуссар Америкæйы.
* Парана (штат) — штат Бразилийы.
* Парана (сахар) — сахар Аргентинæйы.
Тъеп

**Тъеп** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хъалæгатæ æмæ Калотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тъепле

**Тъепле** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Йæ бæрзæнд у 4431 м.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Данов, Христо

**Христо Данов** (; райгуырдис 1828-æм азы 27 августы — амардис 1911-æм азы 11 декабры) уыдис болгайраг рухстауæг, ахуыргæнæг æмæ чиныгуадзæг. Уый нымад у болгайраг чиныгуагъды рацаразæгыл, хонынц ма йæ «болгайраг Гутенберг».

Болгари ссæрибары цауты (1878) архайгæйæ (суанг ма 1876-æм азы æртæ мæйы дæргъы бадтис ахæстоны), йæ фæд ныууагъта политикæйы дæр. Христо Данов политикæмæ бацыдис 1882-æм азы, уæд сси Скæсæн Румелийы регионы æмбырды депутат. 1897–1899 азты уыдис Пловдивы сахары сæргълæууæг (уымæн мызд нæ иста).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Болгарийы зындгонд адæм
Категори:Болгарийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Пловдивы чи амардис, уыдон
Мына

**Мына** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. Сæнайæ уырдæм 29 километры и. Лæууы цæугæдон Десхуайы былыл.

## Мыггæгтæ
Къобы цардысты Кокайтæ, Цæболтæ, Хъуыссæтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Астæуккаг Рукъ

**Астæуккаг Рукъ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Ручъы комы. Цæрынц дзы 47 адæймаджы (2015).

## Хъæуы хайтæ
Астæуккаг Рукъ у 4 хъæуы иумæйаг ном:
* Æрхыбыл
* Елойтæ
* Есетæ
* Сырхаутæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæллаг Рукъ

**Уæллаг Рукъ** кæнæ **Мидæггаг Рукъ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Ручъы комы. Цæрынц дзы 65 адæймаджы (2015).

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Плитæ, Томайтæ, Къозонтæ æмæ Турмантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дæллаг Рукъ

**Дæллаг Рукъ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Ручъы комы. Цæрынц дзы 30 адæймаджы (2015).

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Марий Эл

**Марий Эл** (, ) у Уæрæсейы республикæ. Йæ сæйраг сахар у Йошкар-Ола.

## Фиппаинæгтæ

*
Терчы облæст

**Терчы облæст** () уыд Терчы дон-дон административон иуæг Уæрæсейы империйы сконды. Фæзынди 1860-æм азы император Александр II-ы барамындмæ гæсгæ. Облæсты ахсджиагдæр сахар æмæ административон центр уыд Дзæуджыхъæу ().

1920-æм азы мартъийы Терчы облæст ныддихтæ кодтой æмæ йæ бындурыл сарæзтой Хæххон АССР æмæ Терчы губернæ. Хæххон АССР-ы скондмæ бацыдысты Кæсæг-Балхъар, Мæхъхъæл, Цæгат Ирыстон æмæ Цæцæн. Уыцы республикæ дæр ликвидацигонд æрцыдис 1924-æм азы 7 ноябры.

Уæлдæр амынд республикæты йеддæмæ Терчы облæсты сконды уыдысты ныры Стъараполы крайы æмæ Дагъистаны иуæй-иу хæйттæ.

## Сæргълæуджытæ
Облæсты сæргъы чи лæууыдысты, уыдон, облæсты статусмæ гæсгæ, уыдысты æмрæстæджы Терчы хъазахъхъаг æфсады атамантæ. Дæлæ номхыгъд:
* инæлар-майор Христофор Попандопулло (1861—1865)
* инæлар-лейтенант Михаил Лорис-Меликов (1865—1875)
* инæлар-лейтенант Александр Свистунов (1875—1883)
* инæлар-майор Евгений Юрковский (1883—1887)
* инæлар-лейтенант Алексей Смекалов (1887—1889)
* инæлар-лейтенант Семён Каханов (1889—1900)
* инæлар-лейтенант Толстов Сергей (1900—1905)
* инæлар-лейтенант Алексей Колюбакин (1905—1908)
* инæлар-лейтенант Александр Михеев (1908—1917)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы империйы облæстытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны истори
Категори:Кавказы истори
Терчы губернæ

**Терчы губернæ** — УСФСР-ы губернæ 1921-æм азæй 1924-æм азы онг. Фæзынди, Терчы облæст куы ныддих кодтой, уæд. Губернæйы административон центр уыд Гуым (Георгиевск) (ныртæккæ Стъараполы крайы).

Терчы губернæйы зæххытæ 1924-æм азы 13 февралы бацыдысты егъау Хуссар-Скæсæны облæстмæ.

Категори:УСФСР
Категори:Кавказы истори
Францы зонæдты академи

**Францы зонæдты академи** () у, 1666-æм азы Людовик XIV Жан-Батист Кольберы разæвæрæнмæ гæсгæ кæй сарæзта, уыцы зонадон огранизаци. Йæ нысан уыди Францы ахуыргæндты разæнгард кæнын æмæ сæ бартæ хъахъхъæнын.

XVII æмæ XVIII æнусты ацы академи уыди зонадон иртасæнты хъуыддаджы раззагдæр уагдæттæй иу.

Уый у фыццаг ахæм академитæй иу.

Категори:Националон академитæ
Хъоб

**Хъоб** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæззатæ æмæ Гаглойтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тулæйы облæст

**Тулæйы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Тулæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Карца (Дзæуджыхъæу)

**Карца** у хъæу Цæгат Ирыстоны. Абон у Дзæуджыхъæуы микрорайон.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Южнæй

**Южнæй** () у Дзæуджыхъæуы горæтгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Эзми

**Эзми** () у Цæгат Ирыстоны хъæу. Уый у Дзæуджыхъæуы дæлбарады хъæу. Ис Мæхъхъæлы арæныл, Арвыкомы (Дайраны комы).

1954-æм азæй фæстæмæ Эзмийы кусы Эзмийы гидроэлектростанцæ (45 МВт).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Куырæйттæ

**Куырæйттæ**, раздæры ном у **Хæрæгæвæрæн** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Куырæйттæ | Фæрдгуытæ (26.10.2020)

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Францаг академи

**Францаг академи** (Францаг æвзаджы академи) () у Францы уыцы зонадон уагдон, йæ нысан кæмæн у францаг æвзаг æмæ литературæ иртасын, стæй францаг æвзаджы литературон нормæтæ аразын. Æрвылаз Академи дæтты 60 литературон премимæ æввахс.

## Сарæзты истори
Францаг академийы бындурæвæрæг у кардинал Ришельё. Сарæзтæуыд, кардинал 1635-æм азы 29 январы цы балæвары грамотæ () бафыста, уый фæрцы. Грамотæйы куыд амынд уыдис, афтæмæй Академи арæзт æрцыд, «цæмæй францаг æвзаг суа канд элегантон нæ, фæлæ ма аивæдтæ æмæ зонад æмбарынгæнынхъом».

Академийы фыццаг уæнгты ’хсæн уыдысты Валантен Конрар, Жан Демаре де Сен-Сорлен, Жан Ожье де Гомбо, Франсуа Метель де Буаробер, Жан Шаплен, Никола Фаре, Антуан Годо, Франсуа Менар, Гомбервиль, Гийом Кольте, Гез де Бальзак, Ракан, Вожла, Сент-Аман, Вуатюр.

## Академийы ныртæккæйы сконд
Академийы ис 40 уæнджы. Академичы равзарынц цæрæнбонмæ, æмæ йæ хонынц æнæмæлгæ (), зæгъгæ, ахæм номæй. Ацы кадджын ном фæзынди, Ришельё цы девиз ныффидар кодта, уый охыл: «Æнæмæлæты сæраппонд». Наполеон III-æмы дугæй цæуы академикты хицæнгæнæн нысан — кæрдæгцъæх фрак (). Академичы амæлæты фæстæ йæ бынатмæ равзарынц ног адæймаджы. Ногæвзæрст уæнг, «Академийы дæлбазыр райсыны» бон хъуамæ зæгъа йæ развæдгæнæджы номарæн ныхас. Къорд академичы æндæр æмæ æндæр аххосæгты охыл Академимæ райстæуыдис кадджын уавæры нæ, фæлæ æнæуый уавæры. Уыдоны ’хсæн — Жорж Клемансо æмæ Ален Роб-Грийе; ахæмтæй сæ фылдæр хай сæхæдæг не сразы сты уыцы церемони сæххæст кæныныл. 1923-æм азы уыди ахæм хабар æмæ Академийы ногæвзæрст уæнг йæ развæдгæнæджы ном ссарынæн цы ныхас () загъта, уый банымадæуыдис нæбæззоныл, фæлæ йыл ногæй бакусыныл академик не сразы ис.

Дыккаг дунеон хæсты фæстæ юридикон тæрхонмæ гæсгæ Академийы уæнгты рæнхъытæй рацух чындæуыд цалдæр академичы сæ коллаборационизмы тыххæй, уыдоны ’хсæн уыдысты маршал Петен æмæ философ-националист Шарль Моррас. Академийы æнæбаивгæ нымæрдар Жорж Дюамелы фæндонмæ гæсгæ сæ бынæттæ расидтыуыдис вакантоныл, фæлæ цалынмæ а дыууæ рацухгонд адæймаджы æгас уыдысты, уæдмæ сæ бынатмæ ног академиктæ æвзæрст нæ цыдис (иннæ дыууæ коллаборационисты Абеля Боннар æмæ Абель Эрманы хъауджыдæр).

Иуæй-иу хатт Академимæ равзарынц, фыссæг кæнæ ахуыргонды нæ, фæлæ æфсæддон кæнæ политичы. Кæй зæгъын æй хъæуы, ахæмтæн вæййы исты мыхуыргонд фыстытæ, мысинæгтæ æмæ æнд.

Категори:Францаг æвзаг
Категори:Националон академитæ
Гомбо, Жан Ожье де

**Жан Ожье де Гомбо** (; 1576—1666) уыди францаг поэт.

Гомбо у Францаг академийы бындурæвæрджытæй иу, активонæй архайдта уагдоны куысты — æмгусджытимæ иумæ арæзта йæ уагæвæрд, академийы дзырдуаты пълан.

## Библиографи
* Endimion, роман (1625); 
* Amarante, фыййæтты драмæ (1631); 
* Poésies (1646); 
* Sonnets (1649); 
* Les Danaides, трагеди (1658); 
* Traités et lettres touchant la religion (1669-78).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы поэттæ
Категори:Францаг академийы уæнгтæ
Категори:Францы чи райгуырдис, уыдон
Куадзæны сакъадах

**Куадзæны сакъадах** кæнæ **Рапану́и** (, ) у Полинезийы сакъадах Сабыр фурды, Чилийы сæрмагонд территори. Сакъадахы бæстыхъæд у денджызон-тропикон.

700px|thumb|right|Куадзæны сакъадах

*
Ханга-Роа

**Ханга-Роа** (, ) у Куадзæны сакъадахы административон центр. Цæрынц дзы 3304 адæймаджы (2002).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Чилийы сахартæ
Категори:Куадзæны сакъадах
Арау хох

**Арау хох**, вариант *Адай хох* у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æддаг æрмæг
Арау хохы уынд сахар Дзæуыджыхъæуæй, Джызæлы цæгатæй. Эдуард Манукянцы конд къамтæ.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Арвыком
Сантьяго-де-Кубæ

**Сантьяго-де-Кубæ** () у Кубæйы дыккаг стырдæр сахар, паддзахады хуссар-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кубæйы сахартæ
Куско

**Ку́ско** (, ) у сахар Перуйы хуссар-ныгуылæны, Кускойы регионы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Перуйы сахартæ
Цæгат Косово

thumb|right|270px|Цæгат Косово (фиалкæхуыз)
**Цæгат Косово** (, ) кæнæ **Ибары Колашин** (, ), сербæгтæ кæм цæрынц, уыцы Косовойы хайы æнæофициалон ном.

Регионы фæзуат у 1200 км², ома Косовойы 11,1 %.

Ис дзы минералон ресурстæ, цинк æмæ къалайы æрзæт, — Трепчайы æрзæткъахæнты раздæры куыстой 24 мин адæймаджы бæрц (2000-æм азы баурæдтой йæ).

Категори:Косово
Категори:Серби
Суаргом (Арвыком)

**Суаргом** кæнæ **Царцайы адаг** у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Арвыкомы.

## Топонимтæ
* Суаргомы æфцæг
* Суаргомы дон
* Хъæндил хох
* Чиас

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Арвыком
Сариаг адæм

**Сари** кæнæ **цари**, дыгуронау — **сари** ( [шванар],  [сванеби]) — Сарийы чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд. Суанæгтæ дзурынц сариаг æвзагыл (картвелаг æвзæгтæй иу).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг адæм
Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Укаяли

**Укая́ли** () — цæугæдон Перуйы, Амазонкæйы рахиз фæрсагдон, иуæй-иу хатт нымад фæцæуы Амазонкæйы гуырæныл.

Йæ дæргъ 1950 км, бассейны фæзуат у 375 мин км&sup2;. Рауайы дыууæ фæрсагдонæй: Тамбо (гуырæны цурты Апуримак) æмæ Урубамбæйæ, сæ дыууæ дæр гуырынц астæуккаг Андты. Куы баиу вæййынц уæд ног дон кæлын райдайы Амазонкæйы дæлвæзыл.

Доны хардз нымадæй у 12600 м&sup3;/с. Наутыл цæуыны фадат дзы ис сахар Кумарийы æввæхсты. Сæйраг порт у Пукальпæ.

Категори:Перуйы цæугæдæттæ
Пукальпæ

**Пукальпæ** ( — «сырх зæхх») у сахар Перуйы скæсæны, цæугæдон Укаялийы былыл. У регион Укаялийы сæйраг сахар, провинци Коронель Портильо, æмæ Кальериæйы административон центр.

Пукальпæйæн бындурæвæрджытæ уыдысты Францисконтæ 1840-æм азты, уыдон ам æрцæрын кодтой цалдæр мыггаджы шипибо-конибойы знæмæй. Бирæ азты дæргъы Пукальпа уыди гыццыл цæрæнран иннæ бæстæйæ лыггонд уыд Амазонийы уарыны хъæдтæй æмæ Андты хæхтæй. 1880-æм азæй 1920-æм азмæты æрцыд конд проект сахары иугæныныл иннæ бæстæимæ æфсон фæндагæй æмæ йæ сыххæст кодта консорциум Ferrocarril Central Andino (). Куыстытæ цалдæр хатты урæдтой, стæй та-иу ногæй райдыдтой цалынмæ сæ бынтон нæ ныууагътой. Сахары дихдзинад иннæ бæстæйæ иуварсгонд æрцыд хæдтулгæты фæндаг арæзт куы æрцыд 1945-æм азы. Фæндаг фадат радта сæудæджерон бастдзинæдтæ саразын, уый та сахары экономикæ уæлæмæ исын райдыдта æмæ йæ бауагъта регионы сæйраг сахары бынат бацахсын. Фæлæ дæргъвæтин уарынтæ кæддæриддæр тæссаг уавæры æвæрынц æмæ фæндæгтæ ахæссын сæ бон у — ацы ран арæх вæййы донраивылдтытæ æмæ зæйтæ. 

left|250px|thumb|«Тагъд æххуыс» Пукальпæйы.
Сахар ма у баст иннæ дунеимæ уæлдæфон фæндæгтæй, ис дзы аэропорт. Ис ма дзы цæугæдоны порт «Pucallpillo», æрбынат кодта сахары астæуккаг хаймæ хæстæг. Доныл ардыгæй ис бацæуын Лимæмæ Хуануко æмæ Серро-де-Паскойы уылты.
Пукальпа у хæдцæттæгæнæн бынат. Ис дзы гыццыл нефт куыстгондгæнæн завод.

Сахары бæстыхъæд у тынг хъарм, тропикон, афæдзы астæуккаг температурæ дзы у +26 °С, тæккæ уæлдæр +37 °С.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Перуйы сахартæ
Апуримак

**Апури́мак** (), дæлейы ма йæ хонынц Эне, Тамбо, цæугæдон Перуйы, Хуссар Америкæйы. Цæугæдон Укаялийы (Амазонкæйы бассейны) галиу фæрсагдон.

Йæ дæргъ 1250 км. Йæ бассейны фæзуат у 125 мин км2. Гуыры Пунæйы уæлвæзыл астæуккаг Андты, цад Титикакæйы цæгат-ныгуылæны ’рдыгæй, кæлгæ дæр цæгат-ныгуылæны ’рдæм кæны арф уынгæг кæмтты æмæ дих кæны Андты рæгътæ. Дон æм æфты фылдæр уарынтæй. Рæстæмбис нымадæй дзы дон ракæлы 2,9 мин м3/с. Тæккæ фылдæр дон дзы вæййы декабры-февралы. Тынг донкъæсæрджын у æмæ дзы наутæн цæуыны фадат нæй. Цæугæдон Апумиракыл лæууы сахар Пуэрто-Прадо.

Категори:Перуйы цæугæдæттæ
Паис, Франк

**Франк Паис** (, 1934-æм аз 7 декабры — 1957-æм азы 30 июлы) — кубæйаг революционер, «26 июлы змæлды» сусæг хайад саразæг, Сантьяго-де-Кубæйы цы растад уыди, уый раздзог. Фæмардис Батисты пъæлицæйы агентты къухæй. Кубæйы националон хъайтар.

Категори:Кубæйы революционертæ
Урубамбæ (цæугæдон)

**Уруба́мбæ** () — цæугæдон Перуйы астæуккаг хайы. Йæ дæргъ 725 км. Райдианы хуыйны Вильканотæ, гуыры та Астæуккаг Андыты донхатæн массивы. Йæ дæргъы бæрц йæ мидис нæ ивы æмæ у хæххон цæугæдон, донкъæсæртæ æмæ æхсæрдзæнтимæ. Кæлы арф кæмтты, кæдон дих кæнынц Вилькабамбæйы æмæ Вильканотæйы рæгътæ. Цæугæдон Апуримакимæ баиу уæвгæйæ иумæ раттынц ног цæугæдон Укаяли (Амазонкæйы бассæйнæй). Ивылд вæййы декабыр-февралы. Урубамбæйы рæгъты сæр лæууынц рагон сахар Мачу-Пикчуйы хæлддзæгтæ.

Категори:Перуйы цæугæдæттæ
Нобелы преми

**Нобелы преми** (, ) у тæккæ кадджындæр æмæ нымаддæр æхсæнадæмон премитæй иу; хорзæх саккаг кæнынц зынгæ зонадон иртасæнтæ, революцион æрымыстытæ, кæнæ культурæмæ кæнæ æхсæнады райрæзынмæ хайбавæрды тыххæй.

Нобелы премитæ сарæзтæуыд Альфред Нобелы ныстуанмæ гæсгæ.

Премитæ лæвæрд цæуынц æрвылаз цардархайды ацы къабæзты:
* физикæ — 1901-æм азæй, Швеци;
* хими — 1901-æм азæй, Швеци;
* медицинæ æмæ физиологи — 1901-æм азæй, Швеци;
* литературæ — 1901-æм азæй, Швеци;
* сабырдзинад бахъахъхъæд — 1901-æм азæй, Норвеги.

Уымæй уæлдай ма 1969-æм азæй хорзæхджын кæнынц, Альфред Нобель йæ ныстуаны кæй нæ бацамыдта, уыцы экономикон къабазы преми, æмæ æндæр премиты балæвæрды уавæртæй ницæмæй хъауджыдæр у.

Ныртæккæ Нобелы премийы æхцайы хæрзиуæг у 10 милуан шведаг кронæйы (1,05 млн евро кæнæ 1,5 млн доллæрмæ ’ввхас).

Лауреат хъуамæ бакæса «Нобелы номарæн лекци». Уый фæстæ ацы доклад мыхуыргонд æрцæуы Нобелы фонды хицæн томы.

*
Раздольнæй

**Раздольнæй** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Хъарсы облæст

**Хъарсы облæст** () уыд Уæрæсейы империйы административон иуæг Фæскавказы. Облæсты зæххытæ Уæрæсейы скондмæ бацыдысты Берлины конгрессы уынаффæмæ гæсгæ 1878-æм азы. Облæсты фæзуат уыдис 18 646,6 кв. км.

Административон æгъдауæй облæст дихгонд уыди 4 зылдыл: Хъарсы зылд, Ардаганы зылд, Кагызманы зылд æмæ Олтуйы зылд. Административон центр уыд Хъарс. Хъарсы облæсты фыццаг губернатор уыд инæлар-лейтенант Виктор Франкини.

1921-æм азæй фæстæмæ Ардаганы æмæ Хъарсы зылдтæ сты Турчы сконды.

Хъарсы облæсты æрцæрын кодтой уырыссаг адæмы цалдæр дæлкъорды, уыдоны ’хсæн малаканты. Уыдон 1921—1923 азты бахъуыдис уыцы ранæй ралидзын, сæ зæхх фæстæмæ Турчы дæлбар кæй бахауд, æмæ уый тыххæй. Советон хицауад, Туркæй ралидзын кæмæн фæндыди, уыцы адæмæн æнæсаст зæххыл æрцæрыны бар радта, æмæ уыдонæй бирæ æрбацыдысты, Ростовы облæсты скæсæны цы Салы быдыр ис, уыцы ранмæ (ныры Целинайы район). Иуæй-иу малаканты бинонтæ баззадысты Турчы æмæ фæстæдæр ралыгъдысты АИШ-мæ (хи хъæппæрисæй) кæнæ Советон Цæдисы Стъараполы краймæ (паддзахадон программæйы фæрцы).

## Цæрджытæ
1892-æм азы облæсты цардысты 201 мин адæймаджы, удонæй фылдæр уыдысты сомихæгтæ (21,5%), туркæгтæ (24%), курдæгтæ (15%).

Облæсты националон сконд 1897-æм азы:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы империйы облæстытæ
Моабиты тетрад

**«Моабиты тетрад»** (), зæгъгæ, афтæ хуыйны, тæтæйраг поэт Муса Джалиль Моабиты ахæстоны кæй ныффыста, уыцы æмдзæвгæты цикл. Уацмыстæ фыст сты тæтæйрагау латинаг дамгъæтæй.

1946 азы раздæры хæстуацайраг Нигмат Терегулов æрбахаста Тæтæры фысджыты цæдисмæ, Джалилы æхсай æмдзæвгæйы бæрц кæм уыдис, ахæм блокнот. Иу аз фæстæ Брюсселы советон консуладæй æрцыдис дыккаг тетрад. Моабиты ахæстонæй йæ рахаста бельгиаг Андре Тиммерманс, æмæ поэты фæстаг фæндон æххæстгæнгæйæ, арвыста йæ райгуырæн бæстæм. Уыди ма æмдзæвгæты иу моабитаг æмбырдгонд. Уый æрласта Габбас Шарипов. Терегулов æмæ Шариповы бамидæг чындæуыдис ахæстоны æмæ фæмардысты сталинон лагерты.

1946-æм азы январы Ромы сахары, Италийы советон минæварадмæ Турчы æмбæстон тæтæйраг Казим Миршан ноджы иу тетрад æрбахаста. Æмбырдгонд арвыстæуыдис Мæскуымæ, фæлæ уым æбæрæгæй фесæфтис. Æмбырдгонд бахаудис Æддагон бастдзинæдты министрадмæ, фæстæдæр та СМЕРШ-ы хайадмæ. 1979 азæй ацы тетрæдтæ фæцагуырдæуыдис æнæ ’нтыстæй.

Дыууæ тетрады уыдис сæдæ æмдзæвгæйы бæрц. Уыдон фыццаг хатт мыхуыры рацыдысты 1953 азы, «Литературон газет»-ы, ацы газеты уæды сæйраг редактор Константин Симоновы руаджы.
1957-æм азы авторæн ацы циклы тыххæй фæсамæлæт (уырыс. посмертно) саккаг чындæуыдис Ленины преми.

Категори:Тæтæйраг æвзаг
Тъбет

* Тъбет — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Тъбет — хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы;
* Тъбет — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Черногориаг адæм

**Черногориæгтæ** () сты хуссар славяйнæгтæ, Черногорийы бындурон адæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Черногорийы адæмтæ