open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уæйгуытæ

**Уæйгуытæ** (иууон нымæц: **уæйыг**) — ирон мифологийы сæйрагдæр персонажтæй, иуцæстон, æвдсæрон æмæ суанг фондзыссæдзсæрон уайгуытæ, Хуыцау сæ сфæлдыста иартæй раздæр, асæй сты тынг стыр, хъаруйæ та — æнæбауырнгæ тыхы хицау, тох кæнынц нартимæ, фæлæ æдзух састы бынаты баззайынц (нарты кадджыты æмбæлынц ахæм уæйгуытæ дæр, иуæй-иу хъайтартимæ хæлæрæй чи цæры æмæ сын сæ цоты чи хъомыл кæны, зæгъæм, Хуры чызг Ацырухсы). Тох гъе уыцы уæйгуытимæ нартæй бирæтæн скодта кад æмæ ном; нарт уæйгуытыл уæлахиз кодтой зонд æмæ хины фæрцы, нарты кадджыты æппæты зынгæдæр уæйгуытæ сты: 
* Тыхы фырт Мукара, йæ фыдæлтæн ын нарт фыстой хъалон рæсугъд чызджытæй, лæгæй-лæгмæ тохы йæ амардта æрыгон Батырадз; 
* Елтагъан, амардта йæ Сослан, сызгъæрин сæрыхил ын кæй уыд, æрмæстдæр уый тыххæй (Сослан нарты сæры цъæрттæй йæхицæн хуыдта кæрц, æмæ йын хъуыдис рæсугъд æфцæггот); 
* Алæф, цыдис нарты хъæзтытæм æмæ цæнкуылтæ æмæ уæнгсæстытæ кодта нарты фæсивæды; 
* Хъæндзæргæс, Бæдзæнæг, Мукара, Быбыц, Хъулонзачъе уæйыг æмæ æндæртæ.

## Кæс ноджы
* Гуымирытæ

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Ирон мыггæгтæ

**Ирон мыггаг** æмæ **дыгурон мыггаг** — хæстæджыты стыр къорд, ис дзы, тугхæстæг чи æййафы æмæ нæлгоймæггы ’рдыгæй иу рагфыдæлæй чи равзæрдис, цалдæр ахæм патронимийы. Алы мыггаг дæр хуыдтой йæ рагфыдæлы номæй, фæлæ, йæ рагфыдæлы ном чи нæ хаста, ахæм мыггæгтæ дæр уыдис. Мыггаджы бинонты æхæнад æмæ патронимийæ хицæн кодта уымæй, æмæ нæ уыдис коллективон куыстад æмæ иумæйаг исбонæй цыдæртæ. Мыггаджы ’хсæн æхсæнадон царды уагæвæрджытæ уыдысты хистæртæ æмæ мыггаджы æмбырд. Тугхæстæгдзинады æмбарæн æмæ æнкъарæн бæрæг кодта мыггаджы уæнгты хæстæ æмæ бартæ: мыггаджы мидæг тугхæстæгиуæджы ахастдзинæдтæ сæйрагдæр кæй уыдысты, уыцы хъуыддаг фидар æмæ нывыл кодта ирон фыдæлтыккон æхсæнады царды æппæт къабæзтæ дæр. Ирон мыггаджы миниуджытæ æмæ æууæлтæм хауынц: экзогами, кæрæдзийæн æххуыс (зиу), кæрæдзийы хъахъхъæнын (туг исын).

## Номхыгъд

## Кæс ноджы
* Рагон ирон мыггæгтæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005 — 359 ф.
* Гецати Афæхъо. Дигори коми муггæгти равзурд. — Дзæуæгигъæу: Ир, 2019. — 383 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Артъауыз

**Артъауыз** кæнæ **Артъауаз** — Хуыцауы коммæ чи нæ бакастис, æмæ уый тыххæй Мæйы мидæг æфсæн зæгæлтæй кæй ныххуыдтой æмæ зæдтæ кæй хъахъхъæнынц, ахæм фыдбылыз ирон мифологийы. Цæмæй Артъауыз ма раирвæза æмæ адæмæн мацы фыдбылыз скæна, уый тыххæй алы куырд дæр кусгæ кусын хъуамæ йæ дзæбугæй хъæсдарæг иу уæлдай цæф æркодтаид. Уый уыдис Артъауызы Мæймæ ныххуыйыны символ, уыимæ хъæсдарæджы зæлланг фынæй кæнын нæ уагъта йæ хъахъхъæнджыты. Мæйдалынгты рæстæг-иу ирон адæм æрæджы дæр ма хъæсдарджытæ хостой, топпæй æхстой Мæйы ’рдæм, цæмæй Артъауыз ма феуæгъд уа æмæ йæ хъахъхъæнджытæй ма раирвæза. 

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон мифологи
Мæйхортæ æмæ хурхортæ

**Мæйхортæ** æмæ **хурхортæ** — ирон адæмы уырнындзинадмæ гæсгæ æвирхъау уæларвон цæрæгойтæ, кæцытæ рæстæгæй-рæстæгмæ лæбурынц æмæ хæрынц Мæй æмæ Хуры. Уæд вæййы мæйдалынг кæнæ хурдалынг. Уыцы рæстæг-иу мæйхортæ æмæ хурхортæ фæтæрсын кæныны тыххæй куырдтæ хостой сæ хъæсдарджытæ, хъæуы иннæ цæрджытæ хæрдмæ æхстой топпæй (раздæр та – фатæй). Хъæсдарджыты зæлланг æмæ топпы гæрæхтæй фæтæрсгæйæ-иу мæйхортæ æмæ хурхортæ мæй æмæ хуры фæуагътой æмæ лидзæг фесты. Мæй æмæ-иу Хур ногæй арвыл фæзындысты. Мæйхортæ æмæ хурхортæ афтæ тæссаг æмæ тыхджын уыдысты æмæ-иу фæуæлахиз сты æнæфсис бындзагъдгæнæг æмæ быларæфтауæг Ахæры дурыл дæр.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон мифологи
Анæгол

**Анæгол** кæнæ **Анигол** — ирон мифологийы мыддарыны бардуаг. Ирон адæмы уырнындзинадмæ гæсгæ Аниголы чи нымадта æмæ йын табу чи кодта, уыдонæн лæвæрдта бæркад мыдæрдыгъд æмæ сын хъахъхъæдта сæ мыдыбындзытæ. Мыдгæстæ сæ фыццаг мыдæрдыгъды бæлвырд хай нывондæн хастой Аниголæн.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон мифологи
Атынæг

**Атынæг** — бардуаг, дæтты зад кæрдæг æмæ хорз рæстæг хосгæрдæнты. 

Хосгæрдæнты размæ-иу скодтой хъæубæсты куывд, хуыдтой йæ Атынæджы куывд, уыдис-иу дзы æрмæстдæр зайæгхал æмæ урссагæй хæринаг. Бæрæгбоны размæ-иу хос кæрдынмæ чи бавнæлдта, уыдон-иу, хъæубæсты уынаффæмæ гæсгæ, фæивар кодтой, иуæй-иу хатт та сыл-иу хъоды дæр бакодтой. 

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон мифологи
Фæскъæдзæх

**Фæскъæдзæх** уыдис Дзасыхы хай. Цардысты дзы Цуцитæ. 1914-æм азы Фæскъæдзæхы цардысты 8 адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зруггомы хъæутæ
Бетантæ

**Бетантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Бетантæ æмæ Чихтистæ Лезгоры рагон цæрæг Сатæйы фырт Малцæджы байзæддаг уыдысты. Чихтистæ халерæйы низæй фæтарстысты æмæ Лезгорæй Стыр Дыгурмæ алыгъдысты. Бетантæ та баззадысты Лезгоры.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзидахантæ

**Дзидахантæ** () сты ирон мыггаг.

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005

*
Хацыртæ (Цхинвалы район)

**Хацыртæ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. 

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Пачур

**Пачур** кæнæ **Пачъур**, **Кæрчитæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Кæс ноджы
* Пачъуры дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Базалет (Душеты муниципалитет)

**Базалет** () у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Æхсардзæф

**Æхсардзæф** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Десы ком

**Десы ком** у ком Тырсыгомы, цæугæдон Десы комы доны дæргъмæ.

## Кæс ноджы
* Дес
* Десы цъити

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Ситохатæ

**Ситохатæ** () сты ирон мыггаг. Цардысты Хидыхъусы.
 
## Фиппаинæгтæ

*
Ализатæ

**Ализатæ** кæнæ **Алидзатæ** () сты ирон мыггаг.
 
## Фиппаинæгтæ

*
Æхболæттæ

**Æхболæттæ** кæнæ **Ахболаттæ**, **Ахболæттæ** ( *Ахполовы*, *Ахболатовы*) сты ирон мыггаг.

## Истори
Æхболæттæ Гуыдиатæй уыдысты, Къобы цардысты æмæ Æхбол Къобы хъæуæй Хидыхъусмæ æрлыгъд, Куырттаты коммæ æмæ уым æрцард. Ныртæккæ дæр ма сын сæ сылгоймæгтæм Гудион дзурынц. Æрвадиуæг Гуыдиатимæ кæнынц абон дæр. Куырттаты комæй та Мæздæджы районмæ алыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Хърупс (хъæу)

**Хърупс** () — раздæры хъæу Цæгат Ирыстоны, абон у Алагиры сыхтæй иу.

## Этимологи
Цагъаты Анастасияйы версимæ гæсгæ ацы дзырд кæсгон-черкесаг æвзагæй цæуы: *къру* «хърихъупп» + *псы* «дон».

Адæмон этимологи: Хърупсы уыд цъымара зæхх, æдзухдæр дзы хæфсытæ æхсæвæйбонæй уасыдысты, хъуыр-хъуыр кодтой. Уымæ гæсгæ сæ схуыдтой Хърупс. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагир
Хърупс

* Хърупс — цæугæдон Цæгат Ирыстоны;
* Хърупс — хъæу Цæгат Ирыстоны.
Хæдзарæгатæ

**Хæдзарæгатæ** кæнæ **Хæдзæрæгатæ**, **Хæдзарагатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъæндзæргæс

**Хъæндзæргæс** — сур зæхх æмæ доны тыгъдады хицау, нарты сæйрагдæр знæгтæй иу. Хъæндзæргæс æвдыст цæуы бынтон егъау авдсæрон æбуалгъ цæрæгойы хуызы. Ис ын, хатгай дзы чи фæхицæн вæййы, ахæм дыууæ базыры. Холыагур ратæх-батæх кæны денджыз æмæ сур зæххы сæрмæ. Иуæй-иу таурæгъты æмбæлы авдсæрон уæйыджы хуызы. Хъæндзæргæсæн ис æвирхъауы хъару, скъæфы нарты рæсугъд чызджыты, уацары кæны нарты хуыздæр хъайтарты; йæ мæлæт ссардта лæгæй-лæгмæ тохы Батырадзы къухæй.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Нарты кадджытæ
Фæсалæфсир

**Фæсалæфсир** кæнæ **тамафæсал**, **псауфæсал** (; ) у æфсирон зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æфсирджынтæ
Тъæпæн фæткъуы

**Тъæпæн фæткъуы** ( у фæткъуыбæласы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фæткъуытæ
Хинæбæлас

**Хинæбæлас** (, ) у бæлас. Зайы Хуссар Америкæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бындзмар

**Бындзмар** кæнæ **бындзмарæн зокъо**, **[[сырх зокъо]]** (, ) у зокъоты мыггаг.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Сырх бындзмар (*Amanita muscaria*)
* Фæлурсзокъо (*Amanita phalloides*)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Гудели

**Гудели***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* у дидинæджы ном.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Тæух

**Тæух***[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]* кæнæ **таух**, **тæухъ** (, ) у мыдхæссæг зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Категори:Хъæдурхуызтæ
Емылыкк

**Емылыкк** кæнæ **емлык** (, ) — саргъæвæрд кæуыл нæма уыд, ахæм бæх; æнæдомд бæх.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бæхтæ
Сæгъгæрдæг

**Сæгъгæрдæг** (, ) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Хоры сындз

**Хоры сындз**,  (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тахъина

**Тахъина**:
* Тахъина — топпы ном цуанон æвзагыл.
* Тахъина — зайæгой.
Дзæбидырты хох

**Дзæбидырты хох** кæнæ **Дзæбидыры хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зджыды сæрмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Гелдагана

**Гелдагана** () у хъæу Цæцæны Курчалойы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Курчалойы районы цæрæнрæттæ
Хъæдох

**Хъæдох**, варианттæ сты: *Хъæд-сур*, *Хъæды хицау*, *Хъæдус барæгджын*, , *Гъæдæрæхснæг* у хъæдты цæрæг хæйрæг ирон мифологийы. Дыгурон мифологион зарæг «Комиай фирти зар»-мæ гæсгæ ис дыууæ хъæды хæйрæджы: тызмæг, мæстыгæр, хонынц æй *хъæды сайтан*, кæцыйы æвдисынц, йæ дзыхæй пиллон арт чи уадзы, ахæм æвирхъау цæрæгойы хуызы; зæрдæхæлар — *хъæдсæр*, æвдисынц æй рæсугъд нæлгоймаджы хуызы, цæры тæрс бæласы сæр.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон мифологи
Хуын

**Хуын** — исты фæтк æмæ æгъдауимæ баст чи у, ахæм лæвар — æртæ чъирийы, физонæг кæнæ фых дзидза, дурыны дзаг арахъхъ кæнæ бæгæны. Ноджы ма афтæ хонынц, дзуары бынмæ цы кувинæгтæ ахæссынц, кæнæ исты цины хъуыддаджы — чындзæхсæвы, сывæллоны райгуырды æмæ æндæр ахæмты фæдыл цы лæвæрттæ скæнынц, уыдон дæр.

## Литературæ
* Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. Дзæуджыхъæу. 1994. — 284 с.

Категори:Ирон æхсæнад
Цъыфджын

**Цъыфджын** у Уæлладжыргомы хай. Ис Алагирæй Тæмисчъы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæлладжыргом
Цоциты Алан

**Цоциты Резойы фырт Алан** у Хуссар Ирыстоны раздæры политик æмæ æхсæнæдон архайæг, историон зонæдты доктор, организаци «Адæмон Ныхас»-ы бындурæвæрæг æмæ раздæры хицау, Хуссар Ирыстоны бындурæвæрджытæй иу. Зындгонд у куыд Ирыстоны тырысайы сфæлдисæг.

Абоны бонты цæры эмиграцийы Германы.

Алан
Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Цъылинаг

**Цъылинаг**,  (, ) — æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой. Цъылинаг у соргойы хуыз.

## Синонимтæ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Тымбыл зокъо

**Тымбыл зокъо** (, ) у, *Agaricaceae*-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты хуыз. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Цыргъкъопп зокъо

**Цыргъкъопп зокъо** (, ) у, *Suillaceae*-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты хуыз. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Силди

**Силди** (, ) у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 175 адæймаджы (2018 азы), уыдонæй фылдæр хай сты солиаг адæмыхаттæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Кёнделен

**Кёнделен** (*Кенделен*, *Гунделен*, *Генделен*)  у хъæу Кæсæг-Балхъары Эльбрусы районы. Цæрынц дзы 6,4 мин адæймаджы (2018).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Эльбрусы районы цæрæнрæттæ
Хаугæрдæг

**Хаугæрдæг** кæнæ **хъуынджын хъæдурхос** (, ) у иуазон кæрдæг зайæгой, хъæдурхосы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Британийы Виргины сакъадæхтæ

**Британийы Виргины сакъадæхтæ** () у сакъадахон паддзахад Карибы денджызы, Стыр Британийы хай.

*
Кусесчы бæрзонд

**Кусесчы бæрзонд**, дыгуронау **Кусески бæрзонд**, **Кусескæ** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Чосер, Джефри

**Джефри Чосер** (1343-æм азы — 1400-æм азы 25 октябры), зындгонд куыд «Англисаг литературæйы фыд», у Астæузаманы ахсджиагдæр англисаг поэттæй иу. Вестминстер Аббатады мидæг цы Поэтты къуым ис, уым фыццаг баныгæд поэт уыдис Чосер.

### Æвзаг
Чосеры тыххæй фæдзурынц, уый, дам, англисагау фыссыны традицийы бындурæвæрæг у. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый уыдис ног литературон æвзæгтæ сфæлдисыны иумæйаг тендецийы мидæг — Дантейы дæнцæджы фæдыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Англисаг поэттæ
Категори:Астæузаманы поэттæ
Андерсен, Ханс Кристиан

**Ханс Кри́стиан А́ндерсен** (; 1805 азы 2 апрелы Оденсе – 1875 азы 4 августы Копенгаген) уыдис даниаг фыссæг. Кæд ма фыста пьесæтæ, бæлцыты афыстытæ, новеллæтæ æмæ æмдзæвгæтæ, Андерсен фылдæр зындгонд у йе ’ргъæутты фæрцы. Андерсены сфæлдыстад канд сывæллæттæ нæ уарзынц, фæлæ ма алы кары адæймæгтæ дæр дунейы бирæ бæстæты.

Æдæппæт Андерсены æргъæуттæ сты æппынкъаддæр 3381, уыдонæй иуæй-иутæ тæлмацгонд æрцыдысты 125 æвзагмæ æмæ систы бирæ нациты иумæйаг зонды хай.

Æппæты зындгонддæр æргъæутты ’хсæн сты «Къаролы ног дзаумæттæ», «Булæмæргъ» «Чысыл доны чызг», «Митын æхсин», «Фыдуынд бабызы цъиу» æмæ ма æндæртæ. Сæ сюжеттæм гæсгæ æвæрд цæуынц спектакльтæ, балеттæ æмæ кинонывтæ дæр. Ирон æвзагмæ Андерсены таурæгъты раивын байдыдта Æмбалты Цоцко, «Митын æхсин» йæ тæлмацы мыхуырæй рацыдис 1923-æм азы.

### Бæлцытæй хабæрттæ
1851-æм азы рухс федта Андерсены бæлцы чиныг «Швецийы». Фæстæдæр ныффыста цалдæр иннæ бæлцы чиныджы дæр: Австри, Швейцари, Испани æмæ Португалийы тыххæй. Иуæй-иу бæлцы чингуыты мидæг дæр бакодта бынæттон æргъæуттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Даниаг фысджытæ
Категори:Æргъæуттæ фысджытæ
Категори:Оденсейы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Копенгагены чи амардис, уыдон
Вергилий

**Пу́блий Верги́лий Маро́н** (; райгуырд нæ эрæйы агъоммæ 70-æм азы 15 октябры, амард нæ эрæйы 19-æм азы 21 сентябры) уыдис, латинаг æвзагыл чи фыста, ахæм зындгонд поэттæй иу. Йе ’мдзæвгæты фылдæр сты ромаг мифологиимæ баст. Йæ зындгонддæр поэмæ у «Энеидæ». 

## Цардафыст
Таурæгъмæ гæсгæ Вергилий райгуырдис Мантуямæ хæстæг хъæуы, Фæсальпаг Галлийы регионы. Ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, уый уыдис умбриаг, этрускаг кæнæ та кельтаг равзæрдæй. Йæ номы иртæсæнтæ куыд æвдисынц, йæ мыггаг уыдис регионы рагондæр ромаг цæрджытæй. Вергилий йæхæдæг йæ мыггаджы равзæрды тыххæй ницы æвдисæн ныууагъта.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Вергилийы латинаг тексттæ

Категори:Рагон Ромы фысджытæ
Категори:Латинаг поэттæ
Зарагиж

**Зарагиж** (; ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы. Цæрынц дзы 1,7 мин адæймаджы (2018).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Тъинди

**Тъинди** () у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 2,3 мин адæймаджы (2010 азы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Африкæйы Цæдис

**Африкæйы Цæдис** (АЦ, ) у æхсæнадæмон организаци, кæцы иу кæны Африкæйы 55 паддзахады. Цæдисы бындур сæвæрдæуыд Дурбаны 2002-æм азы июлы, уæд АЦ баиу кодта Африкæйы иудзинады организаци (OAU) æмæ Африкæйы экономикон æмбалад (AEC). 

Африкæйы Цæдисы ныры сæргълæууæг у Руандæйы президент Пол Кагаме (2018-æм азы январæй).

АЦ хъавы иумæйаг валютæ æмæ пайдайаг иумæйаг базар саразынмæ.

## Æддаг æрмæг
* Африкæйы Цæдисы сайт 

Категори:Æхсæнадæмон организацитæ
Категори:Африкæйы организацитæ
Ахуырад

**Ахуырад** дæтты адæмæн зонындзинæдтæ æмæ дæсныйæдтæ. Канд уый нæ, фæлæ нырыккон ахуырад ахуырдзауæн амоны, куыд ис ссарæн ног информаци æмæ уымæй куыд пайда кæнын хъæуы. 

## Ахуырады хуызтæ
Ахуырады алыхуызон вæййы предмет кæнæ ахуырдзауы кармæ гæсгæ. Ис ма формалон æмæ æнæформалон (уæлæмхасæн) ахуырад дæр.

*
Гутенберг, Иоганн

**Иоганн Гуттенберг** (; райгуырдис 1390-æм азты — амардис 1468-æм азы 3 февралы), уыдис немыцаг типограф. Зындгонд сси йæ мыхуыр кæныны куысты тыххæй 1450-æм азты, æмæ нымад у, типографи чи æрхъуыды кодта, уыцы адæймагыл.

Гутенберг райгуырдис Майнцы, сæудæджеры хæдзары. Хуымæтæг адæймаджы цард кодта, æмæ уый тыххæй, уыцы рæстæджы æндæр бирæ адæймæгтау, йæ царды тыххæй бирæ зонындзинæдтæ ссарæн нæй, æмæ хорз цардафыст уымæн нæй.

Гутенберг æрхъуыды кодта металлон æмтад мыхуыр кæнынæн; мыхуыры ахорæн; наборы дамгъæтæ сфидар кæныны амал; æмæ ног мыхуыры тæрх. Ивгæ наборы идейæ ног нæ уыдис — Гутенберджы размæ уымæй пайда кодтой Китайы, кæс Мыхуыркæнынад.

Набор куы нæма фæзынди, адæм кодтой алы хицæн фарс згъæр кæнæ хъæдæрмæгæй. Набор куы фæзындис, фарс наборгæнджытæ аразын байдыдтой хицæн дамгъæтæй. Уый фæрцы мыхуыркæнынад сси тагъддæр æмæ асламдæр. Уымæй та æрцыдис «информацион срæмыгъд» — цыбыр рæстæгмæ адæм байдыдтой алыхуызон темæтыл чингуытæ уадзын.

Гутенберг хорз амалиуæгдар нæ разындис, йæ типографи йын байста йæ партнёр Иоганн Фуст.

## Литературæ
* 
* 
* 
* *Капр А.* Иоганн Гутенберг. Личность в истории. — СПб.: Вита Нова, 2010. — 546 с. — ISBN 978-5-93898-306-9. — Серия: Жизнеописания.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мыхуыркæнынад
Категори:Саразджытæ
Категори:Германы зындгонд адæм
Категори:Майнцы чи райгуырдис, уыдон
Мыхуыркæнынад

**Мыхуыркæнынад** (цыбырæй фæзæгъынц **мыхуыр** дæр) у механикон æгъдауæй дзырдтæ æмæ нывтæ гæххæттыл равæрыны процесс. Мыхуырæй цæуынц чингуытæ æмæ газеттæ.

Дуне бынтондæр чи аивта, ахæм æрымыстытæй иу у мыхуыркæнынад. Уый ссис, идейæтæ æмæ зонындзинæдтæ парахат чи кодтаид, ахæм хъомысджындæр фæрæз.

Мыхуыркæнынад зындгонд у VIII æнусæй, фыццаг мыхуыр кæнын райдыдтой Китай æмæ Корейы цæрджытæ.

Мыхуыркæнынад фæзындис Европæйы æрмæстдæр XV æнусы. Ссис асламдæр æмæ тагъддæр, Иоганн Гутенберг уыцы процесс куы фæхуыздæр кодта, уæдæй фæстæмæ.

Мыхуыры фæрцы канд зонындзинæдтæ нæ парахат кодтой, фæлæ ма идеологитæ дæр. Мыхуыры капитализмы фæрцы фæзындысты нырыккон нацитæ æмæ национализм. Адæм фылдæр пайда кæнын байдыдтой сæ бынæттон æвзæгтæй — уый размæ та фыстой фылдæр латинагау (Европæ куы райсæм), кæнæ æндæр стыр классикон æвзæгтыл: араббагау, китайагау.

Ирон æвзагыл фыццаг мыхуыргонд чиныг рухс федта 1798-æм азы Мæскуыйы. Уый уыдис дыууæ æвзагыл фыст «Цыбырæй катехизис» славяйнаг дамгъæтæй.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Баренбаум И. Е., Шомракова И. А. Всеобщая история книги. — СПб., 2005.
* Владимиров Л. И. Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение. — М., 1988.
* История книги / Под ред. А. А. Говорова, Т. Г. Куприяновой. — М., 2001 (первое издание: М., 1999).

## Æддаг æрмæг

* American Printing History Association  - numerous links to online resources and other organizations
* The development of book and printing. English website of the Gutenberg-Museum Mainz (Germany)
* Planet Typography - history of printing - selection of international sites dedicated to the history of printing
* Learn about printing —International Paper
* BPSnet  - The website of the British Printing Society
* Children of the Code - Online Video: The DNA of Science, The Alphabet and Printing

Категори:Шрифттæ
Категори:Истори
Категори:Мыхуыр
Амёбæ

**Амёбæ** () у хæрзхуымæтæг иучырон цæрæгой.

Цæры лæугæ дон, сыджыт æмæ цæрæгойты хуылфыты.

Категори:Иучыронтæ
Анакондæ

**Анакондæ**, **хуымæтæджы анакондæ** кæнæ **цъæх анакондæ** () у кæлмыты хуыз.

Цæры Хуссар Америкæйы тропикты цæугæдæтты, царды фылдæр хай ленк кæны.

Æппæты даргъ анакондæ ахст æрцыд Венесуэлæйы, йæ дæргъ уыдис 5,21 метры, йæ уæз та — 97,5 кг. Сылтæ сты нæл-кæлмытæй бирæ стырдæр. Анакондæйы знæгты ’хсæн сты кæфхъуындартæ — уый хæрынц лæппынтæ æмæ нæл-анакондæты.

## Литературæ
* Жизнь животных. В 6 т. Т. 4. — М., 1971. — С. 340—342.
* *[[Акимушкин, Игорь Иваны фырт|Акимушкин И. И.]]* Мир животных. Т. 4. Рассказы о змеях, крокодилах, черепахах, лягушках, рыбах / Серия Эврика. — М.: «Молодая гвардия», 1974. — С. 280. — 320 с.
* *Акимушкин И. И.* Причуды природы. — М.: Мысль, 1981. — с. 186—189.
* *Биокка Этторе.* Яноама. — М.: Мысль, 1972. — с. 31-32.
* *Бломберг Ральф.* В поисках анаконды / Пер. со швед. Л. Л. Жданова. — М.: Детская литература, 1958. — 160 с.: ил.
* *Бломберг Ральф.* Змеи-гиганты и страшные ящеры / Пер. со швед. Л. Л. Жданова. — М.: Знание, 1966. — 64 с.: ил.
* *Даль Георг.* Последняя река. 20 лет в дебрях Колумбии / Пер. со швед. Л. Л. Жданова. — М.: Мысль, 1972. — 192 с.: ил.
* *[[Фосетт, Перси|Фосетт Перси]].* Неоконченное путешествие. — М.: Мысль, 1975. — с. 116—117.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæлмытæ
Кæсагхор сынт

**Кæсагхор сынт** (, ) у доны ленкгæнæг, арæхдæр сау сисвæлыст мæргъты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Кубрик, Стэнли

**Стэнли Кубрик** (; райгуыдис 1928-æм азы 26 июлы — амардис 1999-æм азы 7 мартъийы) уыдис АИШ-ы зындгонд режиссёр. Хонынц æй XX æнусы хуыздæр режиссёртæй иу.

Райгуырдис Нью-Йорчы, фæлæ йæ царды фылдæр хай цардис Англисы. Йæ кинонывтæ сты лæмбынæг детальтæ æмæ символизмы дзаг. 

## Стыр кинонывтæ
### «Спартак»
Киноныв в рагон ромаг гладиатор Спартачы тыххæй.

### «Лолита»
1962-æм азы Кубрик ралыгъдис Стыр Британимæ æмæ дзы иста йæ ног киноныв, «Лолитæ», зæгъгæ. Кинойы бындур у Владимир Набоковы æмном роман.

## Кинонывты номхыгъд
* *[[Day of the Fight]]* (1951)
* *[[Flying Padre]]* (1951)
* *[[The Seafarers]]* (1952)
* *[[Fear and Desire]]* (1953)
* *[[Killer's Kiss]]* (1955)
* *[[The Killing]]* (1956)
* *[[Paths of Glory]]* (1957)
* *[[Spartacus (movie)|Spartacus]]* (1960)
* *[[Lolita (movie)|Lolita]]* (1962)
* *[[Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb]]* (1963)
* *[[2001: A Space Odyssey]]* (1968)
* *[[A Clockwork Orange]]* (1971)
* *[[Barry Lyndon]]* (1975)
* *[[The Shining]]* (1980)
* *[[Full Metal Jacket]]* (1987)
* *[[Eyes Wide Shut]]* (1999)

## Æддаг æрмæг
*  at the Internet Movie Database (IMDb)
* Official site (requires Macromedia Flash)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Режиссёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:АИШ-ы кинорежиссёртæ
Ибн Баттутæ

**Абу Абдуллах Муха́ммад ибн Абдулла́х ат-Танджи́**, фылдæр зындгонд куыд **Ибн Батту́тæ** (; æппæтæй ; райгуырдис 1304-æм азы Танжеры — амардис 1368-æм кæнæ 1369-æм азы) уыдис бербераг пысылмон ахуыргонд æмæ иртасæг.

Дæс æмæ ссæдз азы дæргъы Ибн Баттутæ федта пысылмон дунейы фылдæр хай (суанг ма дард африкæйаг султааттæ), æмæ бирæ æндæр бæстæты дæр, уыдоны ’хсæн Африкæйы Сыкъа, Ныгуылæн Африкæ, Астæуккаг Хурыскæсæн, Центрон Ази æмæ Китай. Цы балцафыстытæ ныууагъта, уыдон ныр дæр сты Астæузаманы тыххæй ахсджиаг ратæдзæнтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм
Категори:Астæузаманы ахуыргæндтæ
Категори:Араббаг фысджытæ
Синан

**Коджа Мимар Синан Агъа** кæнæ цыбырæй **Синан** (райгуырдис 1489-æм азы 15 апреля — амардис 1588-æм азы 17 июлы Стамбулы) у зындгонддæр осмайнаг архитектор () æмæ инженер, куыста Сулейман Кануни, Селим II æмæ Мурад III султантæн. Уый сарæзта 300 ахсджиаг амаддзагæй фылдæр, стæй бирæ чысылдæр хæдзæрттæ (скъолатæ æмæ а. д.). Йæ ахуыргæнинæгтæ сарæзтой фæстæдæр Султан Ахмеды мæзджыт Стамбулы, Стары-Мост Мостары æмæ ма æндæр бирæ амæддзæгтæ.

Синаны сæйраг шедевр у Мæзджыт Селимийе Эдирнейы, кæд æмæ Сулейманы Мæзджытæй зындгонддæр у (уый тыххæй æмæ ацы мæзджыт Стамбулы и). Мимар Синаны куыстытæ стыр тæваг дардтой архитектурæйы историмæ.

Синан райгуырдис чырыстон бинонты ’хсæн, иуæй-иу иртасджытæм гæсгæ сомихаг уыд кæнæ та грекъаг. 1512-æм азы лæппуйы байстой йæ ныййарджытæй æмæ арвыстой Стамбулмæ, цæмæй дзы янычар суа. Уым райста пысылмон дин æмæ ног ном — Синан (нысан кæны «æрц»). Æрвыст æрцыд математикæ æмæ хъæдæрмæджы куыст ахуыр кæнын, фæлæ йæ зонды руаджы тагъд рæстæджы æххуыс кодта империйы хуыздæр архитектортæн. Ницæмæ кæсгæйæ, архайдта иуæй-иу хæстон балцыты дæр, службæ кодта Австрийы æмæ Багдады. Сармадзанæй куы æхста знæгты фидæрттæ, уæд ахуыр кодта уыцы амæддзæгтæн сæ лæмæгъдæр рæттæ. Молдовæмæ куы абалц кодтой османтæ, Синан тагъд рæстæджы сарæзта цæугæдон Пруты сæрты хид. Афтæмæй йæхи хорз равдыста куыд инженер æмæ архитектор.

1539-æм азы сси султаны кæрты цур сæйраг архитектор, радтой ын цыфæнды бæстыхай фехалыны бар (сахары пъланмæ чи нæ бахаудис, уыдоны ’хсæнæй). Уыцы бынаты Синан куыста 50 азы дæргъы. Канд йæхæдæг бирæ куыстытæ нæ сарæзта, фæлæ ма скодта архитектортæ цæттæ кæныны ахуыры системæ.

## Синаны сæйрагдæр куыстытæ

Файл:Princova mešita.jpg|Шехзадейы Мæзджыт (Стамбул)
Файл:SehzadeMosqueInterior.jpg|Шехзадейы Мæзджыт мидæгæй
Файл:Cour mosquee Suleymaniye Istanbul.jpg|Мæзджыт Сулейманийе (Стамбул)
Файл:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|Мæзджыт Селимийе (Эдирне)


## Литературæ
*  Çelebi, Sai Mustafa (2004). Book of Buildings : Tezkiretü'l Bünyan Ve Tezkiretü'l-Ebniye (Memoirs of Sinan the Architect). Koç Kültür Sanat Tanıtım 
* De Osa, Veronica (1982). *Sinan the Turkish Michelangelo*. New York: Vantage Press 
* Kuran, Aptullah. (1987). *Sinan: The Grand Old Master of Ottoman architecture*, Ada Press Publishers. 
* Rogers, J M. (2005). *Sinan*. I.B. Tauris 
* Saoud, Rabat (2007). *[http://www.muslimheritage.com/uploads/Mimar_Sinan_Great_Ottoman_Architect.pdf Sinan: The Great Ottoman Architect and Urban Designer].* Manchester: Foundation for Science, Technology and Civilisation.
* Wilkins, David G. *Synan* in Van Vynckt (1993), p.&nbsp;826.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы зындгонд адæм
Категори:Турчы архитектортæ
Категори:Стамбулы чи амардис, уыдон
Категори:Архитектортæ алфавитмæ гæсгæ
Уæнг (фонетикæ)

**Уæнг** у æппæты къаддæр фонетикон-фонологон иуæг, иу раулæфтæй загъд æрцæуы. Æппæт дзырдтæ конд цæуынц уæнгтæй, æппынкъаддæр иу уæнгæй.

Уæнг æмхъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд æй *æхгæд уæнг* хонынц. Хъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд *гом уæнг* у. Ирон æвзаджы ис гом уæнгтæ дæр («нана», «та», «дæ») æмæ æхгæд уæнгтæ дæр («саст», «мыр»), фæлæ иуæй-иу æвзæгтæ вæййынц, æмæ æрмæстдæр иу джыппæй конд уæнгтæ дзы ис (зæгъæм, гавайаг æвзаджы ис æрмæстдæр гом уæнгтæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фонетикæ
Неологизм

**Неологизм** („**ног дзырд**“, рагон грекъаг ныхæстæй  νέος [*neos*] „ног“ æмæ λόγος [*logos*] „дзырд“) у лексикæйы иуæг, кæцы фæзыны æмæ цыбыр рæстæгмæ рапарахат вæййы æвзаджы мидæг. Уыцы æвзагыл чи дзуры, неологизммæ дзæвгар рæстæг фæкæсынц куыд ногдзинадмæ.

Дзырд нал ис схонæн неологизм, хуымæтæг ныхасмæ куы бацæуы, уæдæй. Ахæм дзырдтæ дзырдуаттæм дæр хаст æрцыуынц.

Категори:Дзырдтæ
Монархи

**Монархи** у ахæм хицауиуæджы хуыз, кæцыйы паддзахады сæр у монарх, æмæ уыцы бынат райсы йæ фыдæлтæй. Монархтæ хицауиуæг кæнынц сæ амæлæты бонмæ (иуæй-иу хатт та сæ къух сисынц сæ бынатыл). Монархитæй сæ фылдæр сты фыдæй-фыртмæ, фæлæ ис ахæмтæ дæр, кæцыты паддзахы бынатмæ æвзарынц (адæм нæ, фæлæ исты нарæг къорд) — афтæ уыди Польшæйы, афтæ у Ватиканы. Монархы йæ бæстæмæ гæсгæ хонынц *къарол, паддзах, император, кайзер, сах, эмир* æмæ *султан*.

Монархи у дунейы рагондæр хицауиуæджы хуызтæй иу. Фыццаг монархитæ фæзындысты, знæмы фæтæг йæ бынат йæ фыртмæ раттын куы сфæнд кодта æмæ адæм ууыл куы сразы сты, уæд. Афтæ фæзындысты фыццаг династитæ. Рæстæг цыдис, æмæ монархы бынтæ райсыны фæткойтæ кодтой вазыгджынæй вазыгджындæр. 

Абоны монархтæй бирæ архайынц æрмæстдæр церемониты, фылдæр тых ис æвзæрст хицауад æмæ парламентæн (афтæ хуынд конституцион монархи). Иуæй-иу монархитæ та абоны онг сты абсолютон — ахæмтæй сты Бруней, Оман æмæ Свазиленд.

Категори:Æхсæнад
Категори:Политикæ
Категори:Хицауад
Сæлбиты Аким

**Сæлбиты Алимбечы фырт Аким** (; райгуырдис Елхоты 1962-æм азы 15 майы) у советон æмæ уæрæсейаг кинорежиссёр, кинодокументалист, актёр, продюсер, сценарист, фыссæг, зарæггæнæг. Уæрæсейы кинематографистты æмæ журналистты цæдисты уæнг, Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны адæмон артист, Уæрæсейы аивæдты сгуыхт архайæг.

## Кинонывтæ
* Короткая игра (1990)
* Между воскресеньем и субботой (1991)
* Майкл Джексон в Москве (1993)
* Я свободен, я ничей (1994)
* Не просто Мария (1994)
* Сергей Бондарчук. Последнее интервью (1994)
* Хулио Иглесиас в России (1995)
* Ален Делон. Кинозвезда (1995)
* Жан-Поль Бельмондо. Баловень судьбы (1996)
* Жил — был Мэйсон (1997)
* Васо Абаев. Ровесник века (1998)
* Англия. Лондон. Токати (2001) 
* Сыщики. Гончие по кровавому следу (2001) 
* Дзерасса Туганова (2002)
* Ищу невесту без приданого (ТВ) (2003)
* Фатима Салказанова. Возвращение (2004)
* Светлана Адырхаева (2005)
* Вероника Дударова (2006)
* Тамара Макарова. Свет немеркнущей звезды (2007)
* Одиннадцать писем к Богу (2008)
* Осенний детектив (2008)
* Август. Цхинвал (2009)
* Майкл Джексон в Москве. Послесловие (2009)
* Папины дочки (2009)
* Георгий Семёнов. Знак вечности (2010)
* Леонид Рошаль. Без лишних слов (2011)
* Согласие (Concordia) (2012) 
* Партия для чемпионки (2013)
* Пасечник (2013)
* Казбек Геккиев. Сердце,оставленное в горах (2013)
* Я чувствую (2014)
* Пасечник (2015) 
* Тайны Российской дипломатии (2015)
* Давид-Сослан и Саладин (2016) 
* Людмила Алексеева. По старшинству мысли (2017) 
* Людмила Алексеева. Без купюр (2018)

## Фиппаинæгтæ

Аким
Категори:Елхоты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Уæрæсейы режисёртæ
Категори:Зындгонд ирæттæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Хабæты Риммæ

**Хабæты-Гæджынаты Риммæ** у ирон поэт, зарджыты ныхæсты автор, Стыр Ныхасы Сылгоймæгты комитеты сæргълæууæджы хæдивæг, Цæгат Ирыстоны сгуыхт ахуыргæнæг.

Кусы Сывæллæтты сфæлдыстады галуаны ахуыргæнæг-методистæй, йæхæдæг уый тыххæй афтæ дзуры:

Афæдзы дæргъы цардис Турчы, Стамбулы сахары, амыдта дзы ирон æвзаг алы кары ахуырдзаутæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:РЦИ — Аланийы сгуыхт ахуыргæнджытæ
Риммæ
Рагон Мысыр

**Рагон Мысыр** уыдис йæ дуджы тыхджындæр паддзахад, кæцыйæ баззадысты бирæ аив предметтæ. Йæ истори райдыдта 3150 нæ эрæйы агъоммæ æмæ фæци нæ эрæйы агъоммæ 20-æм азы, ромæгтæ дзы куы бацыдысты, уæд.

Мысыр парахат кодта цæугæдон Нилы дæргъмæ дельтæйæ хуссарырдæм суанг ма ныры Суданы зæххытæм.

Мысыры экономикæ уыдис Нилы раивылдтытæй. Раивылды фæстæ-иу уымы мæр тынг хъæздыг уыдис. Уый фæрцы хоры хъæздыг тыллæг æфснайдтой, уыцы мулкæй та сарæзтой вазыгджын паддзахад.

Мысыры фæзындис иероглифтæй фыссынад. Арæзтой дзы диссаджы аргъуантæ, пирамидæтæ, цыртдзæвæнтæ. Паддзахад базар кодта бирæ æндæр адæмтимæ, уыдис ын тыхджын æфсад. Мысыры хицауиуæггæнджытæ зындгонд сты *фараонты* номæй.

Рагон Мысыры алыхуызон периодтæ сты:

* *Раздинастион период* (5500 – 3000 нæ э. а.)
* *Рагдинастион период* (1-æм æмæ 2-æм династитæ, 3000 – 2700 нæ э. а.)
* *Рагон паддзахад* (3-æм — 6-æм династитæ, 2700 – 2180 нæ э. а.)
* *Фыццаг Фæлдзæуæн период* (7-æм — 11-æм династитæ, 2180 – 2050 нæ э. а.)
* *Астæуккаг Паддзахад* (11-æм — 14-æм династитæ, 2080 – 1640 нæ э. а.)
* *Дыккаг Фæлдзæуæн период* (15-æм — 17-æм династитæ, 1640 – 1560 нæ э. а.)
* *Ног Паддзахад* (18-æм — 20-æм династитæ, 1560 – 1070 нæ э. а.)
* *Æртыккаг Фæлдзæуæн период* (21-æм — 25-æм династитæ, 1070 – 664 нæ э. а.)
* *Æрæджыйы период* (26-æм — 31-æм династитæ, 664 – 323 нæ э. а.)
* *Грекъаг-Ромаг Мысыр* (323 – 30 нæ э. а.; Птолемейаг, стæй Ромаг дæр)

Фæлдзæуæн периодтæ хонынц, бæстæмæ знæг куы лæбурдта кæнæ æндæр исты бæллæхæй паддзахад лæмæг куы кодта, ахæм рæстæджытæ.

Рагон Мысыры фыстой иероглифтæй, уый у дунейы рагондæр дыууæ фыссынадæй иу (æндæр у шумераг цуркфыст). Мысыры иероглифтæ уыдысты 500 бæрц, иу иероглиф нысан кодта иу дзырд, кæнæ та иу уæнг, кæнæ та æмыр детерминатив уыдис (ирддæр кодта йæ цуры æндæр иероглифты нысаниуæг). Иероглифтæ фыссын уыдис аивад.

Иероглифтæн фæзындис тагъддæр фыссынæн вариант, афтæ хуынд *иератикон фыст*. Уыцы фыстæй пайда кодтой, папирусыл куы фыстой, уæд. Фысгæ кодтой рахизырдыгæй галиуырдæм.

Фыссынад хуымæтæг адæмы хсæн парахат кæнын куы райдыдта, фæзындис йæ ног вариант дæр — *демотикон фыст*.

Коптаг алфавит у грекъаг алфавиты вариант, Мысыры фыссынады фæстаг къапхан. Мысыры нырыккон цæрджытæ та дзурынц æмæ фыссынц араббаг æвзагыл.

## Литературæ
* Большаков, А. О. Человек и его двойник : изобразительность и мировоззрение в Египте Среднего царства. — СПб. : Алетейя, 2001. — 288 с. 
* Жак, Кристиан. Египет великих фараонов. История и легенда. — М. : Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992. — 326 с. 
* Морэ, А. Во времена фараонов. — М. : Алетейа, 1998. — 236 с.
* Морэ, А. Цари и боги Египта. — М. : Алетейа, 1998. — 240 с.
* Морэ, А. Нил и Египетская цивилизация. — М. : ЗАО «Центрполиграф», 2007. — 480 с. 

## Æддаг æрмæг
* Уæрæсейы зонæдты академийы Мысыр иртасæнты центр 
* Мысираг æвзагæй уырыссаг æвзагмæ тæлмацтæ  

## Фиппаинæгтæ

*
Маслоу, Абрахам Харольд

**А́брахам Масло́у** ( []; райгуырдис , Нью-Йорчы — амардис , Менло-Парчы, Калифорни) у зындгонд америкаг психолог, гуманистон психологийы бындурæвæрæг. Хъуыстгонд сси «Маслоуы пирамидæ» — адæймаджы цы хъæуы, уый æвдисæг иерархион диаграммæ.

Маслоу уыдис авд сывæллæтты хистæр, райгуырдис Бруклины, дзуттаг бинонтæм. Йæ ныййарджытæ, Самуил Маслов æмæ Розæ Шиловска, ралыгъдысты АИШ-мæ Киевы губернæйæ XX æнусы райдианы. Лæппуйæн фараст азы куы сæххæст, бинонтæ ралыгъдысты дзуттаг сыхæй сахары æндæр районмæ — уæд уый базыдта, антисемитизм цы у, уый. Рæзыдис куыд æфсæрмыгæнæг, нæууæндæг лæппу.

Маслоу хорз ахуыр кодта скъолайы æмæ 1926-æм азы йæ къухы бафтыд юридикон колледжмæ бацæуын, йæ фыды фæндиаг. Фæлæ афæдз куы нæма фæци, йæ фæндон раивта æмæ психологимæ йæ цæст æрдардта.

1928-æм азæй Маслоу ахуыр кодта Висконсины университеты, йæ зонадон амонæг дзы уыдис Гарри Харлоу, маймулитæ иртасæг. Уыцы иу аз ус ракуырдта, йæ бинойнаг сси йæ хæстæджытæй чызг Бертæ, кæцыйы уарзта 12-аздзыдæй.

1934-æм азы кусын байдыдта Колумбийы университеты куыд Эдвард Торндайкы ассистент.

1960-æм азты Маслоу сси зындгонд, 1967-æм азы та йæ равзæрстой Америкæйаг психологон ассоциацийы сæрдарæй — йæхæдæг дæр ууыл дис кодта.

## Литературæ
* Маслоу А. Мотивация и личность. — СПб.: Питер, 2008
* Шульц Д. П., Шульц С. Э. История современной психологии. — СПб.: Евразия, 2003.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:АИШ-ы психологтæ
Æфсымæртæ Райт

**Æфсымæртæ Уи́лбер æмæ О́рвилл Райт** ( (1867—1912),  (1871—1948)) — дыууæ АИШ-ы цæрæджы, кæцытæ сарæзтой фыццаг кусæг хæдтæхæг, уыдон дæр скодтой фыццаг тахт уæлдафæй уæззаудæр чи уыд, ахæм аппаратыл. Уыдон раз дæр иуæй-иу хæдтæхджытæ уыдис, фæлæ Райт æфсымæртæн сæ къухы бафтыд сæ хæдтæхæг скъæрын — уымæй систы фыццаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:АИШ-ы æрымысджытæ
Категори:Индианæйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Огайойы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Огайойы чи амардис, уыдон
Климпуш-Цинцадзе, Иваннæ Оресты чызг

**Иваннæ Оресты чызг Климпуш-Цинцадзе** (; райгуырдис 1972-æм азы 5 июлы  Киевы) у Украинæйы политик, Радæйы депутат (2014-16), европæйаг æмæ цæгат-атлантикон интеграцийы фæрстаты фæдыл премьер-министры хæдивæг (2016-19).

1992-æм азы ахуыр кодта Гарварды университеты Украинæ иртасæн институты сæрдыгон скъолайы.

1994-æм азы каст фæци Михаил Драгомановы номыл Национ педагогон университет æмæ сси дефектолог-логопед.

Уыцы иу рæстæг 1993—1994 азты ахуыр кодта Монтанæйы университеты (АИШ), райста дзы æхсæнадæмон хъуыддæгты æмæ барады тыххæй дæсныйад.

Иннæ автортимæ ныффыста чиныг «Черноморский регион: сотрудничество и безопасность» (Сау денджызы регион: æмгуыстад æмæ æдасдзинад).

Ис ын бинонтæ. Йæ лæг у Цинцадзе Арчил. Хъомыл кæны дыууæ чызджы.

## Æддаг æрмæг
* Парламенты сайт Климпуш-Цинцадзейы тыххæй 
* Украинæйы хицауады фарс 
* Йæ Facebook-фарс европæйаг æмæ атлантикон интеграцийы тыххæй
* Интервью для журнала «Новое время»
* Интервью для 5 канала 
* Программа Hard с Влащенко, телеканал ZIK
* Аль-Джазирайы журналистæн интервью (æд Шарий Анатолийы ныхасæппарæнтæ) 

Категори:Украинæйы политиктæ
Категори:Украинæйы Уæлдæр радæйы депутаттæ
Симеонов, Валери

**Валери Симеонов Симеонов** у болгайраг амалиуæгдар æмæ политик, телеканал СКАТ-ы мажоритарон мулкдар. «Иугонд патриотты» коалицийы æмсæрдар. Бойко Борисовы хицауады мидæг уыд экомикон æмæ демографион политикæйы фæдыл вице-премьер (2017-18).

Райгуырдис Варнæйы цур чысылдæр сахары, ахуыр кодта Ямболы математикон гимназы, райста дзы майдан.

Йæ гимназы бонтæй зонгæ Волен Сидеровимæ сæвæрдта политикон парти «Атакæ»-йы бындур æмæ йæ уæнг уыд 2009 азы онг.

2011-æм азы майы дыууæ иннæ политикимæ сарæзта политикон парти «Болгари фервæзыны тыххæй националон фронт» (, НФСБ).

2017-æм азы Симеонов йæхи ссардта мыхуыры фæрстыл, йæхи налатæй куы дардта Турчы арæныл æмæ дзы сылгоймагмæ куы фæлæбурдта, уый фæстæ. 2018-æм октябры та йæхи æнæуынон скодта адæмы цæсты, хицауады агъуысты раз цы мадæлтæ протест кодтой, уыдоны тыххæй æнахуыр цыдæр куы загъта, уæд. Йæ бынатæй йе ’мгъуыды агъоммæ йæ сисынмæ уыдысты партитæ БСП, «Воля» æмæ «Атакæ» æмæ йæ сисын кодтой.

Схъомыл кодта дыууæ сывæллоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бургасы зындгонд адæм
Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Болгарийы амалхъом адæм
Категори:Болгарийы чи райгуырдис, уыдон
Булацаты Хазби

**Булацаты Сергейы фырт Хазби** (1932—1984) у зындгонд советон ахуыргонд, æхсæнадон архайæг, журналист æмæ педагог, филологон зонæдты доктор. 

Йæ фыд уыдис зындгонд литератор, тæлмацгæнæг Булацаты Сергей. Репрессигонд æрцыдис, æмæ йæ йæ фырт 24 азмæ нал федта.

Каст фæци Ленинграды паддзахадон университет æмæ кусынмæ æрвыст æрцдыдис Липецчы облæстмæ. Уым канд уацхæссæг нæ уыд, фæлæ ма сси фæскомцæдисон фæтæг, облæсты фæсивады минæвæртты ’хсæн бацархайдта Мæскуыйы фæсивад æмæ студентты фестивалы. 1961-æм азæй цардис Дзæуджыхъæуы, уыдис дзы фæскомцæдисы кусæг, фæстæдæр сси республикæйы фæскомцæдисы комитеты фыццаг секретарь (ома сæрдар). 1962-æм азы абалц кодта Хельсинкимæ уымы Фæсивад æмæ студентты фестивальмæ. Уыдис ЦИ АССР-йы Уæлдæр Советы депутат дæр.

1969-æм азæй йæ амæлæты бонмæ куыста Ленинграды паддзахадон университеты журналистикæйы факультеты. 1979-æм азæй уыдис уыцы факультеты журналистикæйы историйы кафедрæйы сæргълæууæг.

Булацаты Хазби иртаста регионалон мыхуыры истори. Уый йеддæмæ бирæ бакодта Дзасохты Гигойы ном ссыгъдæг кæныныл, рауагъта Гигойы тыххæй чиныг æмæ цалдæр уацы.

Булацаты Хазби цардхъуагæй амард 1984-æм азы.

Йæ фырт Сергей (р. 1965) сси япойнаг æвзаг иртасæг, кусы Бетъырбухы паддзахадон университеты скæсæйнаг факультеты япойнаг æвзаджы кафедрæйы хистæр ахуыргæнæгæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Журналисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Зындгонд ирæттæ
Хазби
Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ
Дудиаты Олег

**Дудиаты Олег** (райгуырдис 1971-æм азы 30 мартъийы) у Цæгат Ирыстоны сгуыхт æмæ адæмон артист, ансамбль «Алан»-ы солист, ансамбльтæ «Беслæн», «Беслæны æвзонгдзинад» æмæ «Ирон»-ы аивадон разамонæг. Зарæггæнæг Дудиаты Алешайы фырт.

Кафын ахуыр кодта Малиты Анатолийы кафджыты къорды.

## Æддаг æрмæг
* Дудиаты Олег «Аланийы райсом» алæвæрды („Дулаты“ дзы ныффыстой, фæлæ у рæдыд)

## Фиппаинæгтæ

Олег
Категори:РЦИ — Аланийы сгуыхт артисттæ
Дуриан

**Дуриа́н** () у чъирифыссæнты бинонадæй зайæгойты мыггаг, зайы Хуссар-Скæсæйнаг Азийы хъæдты.

Хуызæджы бæлæстæ сты дынджыр, къалиутæ сыл сты стæм.

Бæлæстæ æфтауынц урс стыр дидинджытæ.

## Æрвитæнтæ
* Durio zibethinus (Bombacaceae) 
* Durian Palace
* Video: How to Open a Durian
* Дуриан на Фрукторианство.ру
* *Погадаев В.* А дуриан совсем недурён
* Объяснена невыносимая вонь дуриана // Лента. Ру, 10 октября 2017
* Вонь от тропического фрукта дуриана едва не сорвала авиарейс индонезийской авиакомпании

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Дыргътæ
Урс хъыцъы

**Урс хъыцъы**,  (, ) у бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъæддаг æрыскъæф

**Хъæддаг æрыскъæф** (, ) у æрыскъæфы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гагадыргътæ
Хæбуз низы хос

**Хæбуз низы хос** (, ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Къæбырджын

**Къæбырджын** () у хохы цъупп Гуырдзыстоны. Ис Къобы сæрмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хиу
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Къобы зылды географи
Сау цъуй

**Сау цъуй** (, ) у дыргъхæссæг бæлас.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Хъæддаг уырыдзы

**Хъæддаг уырыдзы** () у дыууæазон кæрдæг зайæгой.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тъепа

**Тъепа** кæнæ **тъепакæсаг** (, ) у кæсæгты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæгтæ
Аязмото

**Митрополит Мефодий Кусевы номыл парк** (зындгонддæр куыд **Аязмото**) у парк Стара-Загорæйы сахары (Болгари). Социализмы рæстæг парк хаста Ленины ном. Йæ фæзуат у 350 гектары бæрц, у сахары цæгатырдæм.

Болгарийы мидæг Аязмото у европæйаг стилы фыццаг парктæй иу. Ныр дæр у бæстæйы зындгонддæр фенддæгты хсæн.

Категори:Стара-Загорæ
Широко-Поле

**Широко-Поле** () у Болгарийы Кырджалийы облæсты хъæу. Цæрынц дзы 760 адæймаджы, сæ фылдæр — туркаг адæмыхаттæй.

Уыцы хъæуæй райдайы астæузаманы фидар Монякмæ фæндаг. Стæй та, уыцы фæндагмæ ’ввæхс — лæгæт Карангил.

Широко-Полейы хъæуы хицау у Себахтин Али Касим.

Хъæуы цæрджытæ дæсгай азтæ сагътой тамако, фæлæ уыцы къабазыл кризис куы ’рцыдис, райдыдтой иннæ культурæтæ садзын дæр. Ныртæккæ уыдонæй иуæй-иутæ садзынц уæдæрттæг — уый у зынаргъ тыллæг, иу килограммы аргъ хæццæ кæны мин евромæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кырджалийы облæсты цæрæнрæттæ
Мыдзбыр

**Мыдзбыр** кæнæ **фæстæмæдзу хæфс** (, ) — мыдзбырхуызты дæлтипмæ чи хауы, ахæм бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Рак

**Рак**:
* Рак кæнæ мыдзбыр — цæрæгой.
* Рак кæнæ къуыдилы — низ.
Хуыгаты Сергей

**Хуыгаты Зауырбеджы фырт Сергей** (райгуырдис 1933-æм азы 15 майы Хуссар Ирыстоны Хуыгатыхъæуы) у ирон фыссæг æмæ поэт.

## Цардафыст
Йæ бинонтæ 1944-æм азы ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Тарскæйы. Ам Сергей 1950-æм азы каст фæцис астæуккаг скъола æмæ бацыди Педагогон институты историон филологион факультетмæ.

Ахуыргæнæджы дæсныйад куы райста, уæд куыста Дагъистаны æмæ Цæгат Ирыстоны скъолаты, фæсаууонмæ ахуыр кодта Мæскуыйы Литературон институты.

Къорд дзы бакуыста телеуынæны редакторæй, уый фæстæ журнал «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайады сæргълæууæгæй. 1981-æм азæй нырмæ у чингуыты рауагъдад «Иры» аивадон литературæйы хистæр редактор.

Сергей сæйраджыдæр у прозаикон уацмысты — романтæ, уацаутæ æмæ радзырдты автор. Фыссы æмдзæвгæтæ дæр. Æппæтæй ахадгæдæр сты йæ романтæ «Ацы хъарм хуры бын» æмæ «Нарты Фарнæг».

## Литературæ
Журнал «Мах дуг», 2018 аз, №1, 104-æм фарс

Сергей
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ирон поэттæ
Зыгъарджытæ

**Зыгъарджытæ** () — сæлавырты бинонадмæ чи хауы, ахæм тугдзых цæрæгойты мыггаг. 

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уалытыхъæу

**Уалытыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уалытæ, Къудухтæ, Пелитæ, Букуылтæ, Куымæриттатæ.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Пъантънаур

**Пъантънаур** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мыстайдæн

**Мыстайдæн** кæнæ **къæйавг** у минералты къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Минералтæ алфавитмæ гæсгæ
Наниаури

**Наниаури** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бестаутæ, Болататæ, Слантæ, Томайтæ, Цæндиатæ, Тъехтæ, Уалытæ, Къуезертæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Махараштрæ

**Махара́штрæ** (, ) у Индийы штат. Штаты сæйраг сахар у Мумбаи. Æндæр стыр сахартæ сты Пунæ, Нагпур, Солапур. Цæрджыты нымæц у 112 млн адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Магкотыхъæу

**Магкотыхъæу** кæнæ **Магготæ**, **Магготы хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Цъоны хай.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Калмгæсаг

**Калмгæсаг** (, ) — калмы хуызæн чи у, ахæм кæсæгты бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæгтæ
Капекк

**Капекк**, бирæон нымæц: **капеччытæ** — сомы сæдæйæм хай чи у, ахæм æхцайы иуæг. Цæуы Уæрæсейы, Белоруссийы æмæ Украинæйы (уым у гривнæйы сæдæйæм хай).

Раздæры капеккæй къаддæр згъæрæхцатæ дæр уыдысты — капеччы æрдæг хуындис *деньга*.

## Кæс ноджы
* Суари

## Фиппаинæгтæ

Категори:Згъæрæхца
Сывæллæтты æфсæнвæндаг Кырджалийы

**Кырджалийы сывæллæтты æфсæнвæндаг** у ирхæфсæн æфæснвæндаг парк «Простор»-ы мидæг болгайраг сахар Кырджалийы. Скуыста 1962-æм азы сентябры куыд Болгарийы фыццаг сывæллæтты æфсæнвæндаг. Ныртæккæ у хуымæтæджы аттракцион (ома сывæллæттæ дзы нал кусынц, локомотивы скъæрæг у ас лæг).

Æфсæнвæндагыл иу цыд ахсы 20 минуты бæрц. Поезд цæуы 4 км/сахаты. Ис дзы 25 бынаты. 

Билеты аргъ у иу лев (алы пассажирæн дæр, цыфæнды кары уа).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кырджали
Basshunter

**Basshunter** (), æцæг ном у **Ю́нас Э́рик О́лтберг** ( ; 1984-æм азы 22-æм декабры Хальмстады) у Швецийы зарæггæнæг, продюсер, диджей.

## Дискографи
### Студион альбомтæ
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Официалон сайт

Категори:Швецийы музыканттæ
Категори:Хальмстады чи райгуырдис, уыдон
Къамбец

**Къамбец** () у дысæфтæгон цæрæгойты мыггаг.

**Дзыгуын** — хъæддаг къамбец.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дысæфтæгонтæ
Галуанты Людмилæ

**Галуанты Графы чызг Людмилæ** (; райгуырдис 1937-æм азы  Цхинвалы — амардис 2021-æм азы 20 октябры) уыдис зындгонд ирон актрисæ æмæ драматург, Хуссар Ирыстоны адæмон артисткæ, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат, Хъæрæсе-Черкесы сгуыхт артисткæ, поэтессæ, æхсæнадон архайæг.

2018-æм азы мыхуыр федта Галуанты Людмилæйы цардафыст «Мæ адæм, уæ разы лæууын æз ныфсджынæй». Ныффыста йæ «Рæстдзинад»-ы уацхæссæг Хетæгкаты Оксанæ. Чиныджы тираж у 500 экземпляры.

## Æддаг æрмæг
* Канал «Иудзинад»-ы интервью Галуанты Людмилæимæ

## Фиппаинæгтæ

Людмилæ
Категори:Хуссар Ирыстоны адæмон артисттæ
Категори:1937-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:2021-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Дабакънет

**Дабакънет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чъалисубан

**Чъалисубан** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* Аивадон балцы Мамытаты Геннадиимӕ "Цъалисубаны хъӕумӕ"

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Медзыдагом

**Медзыдагом** () у ком Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Медзыдайы ком Хуссар Ирыстоны

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Тъба

**Тъба** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Медзыдагомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Туатæ. Хъæуы ничиуал цæры, бирæтæ дзы алыгъдысты Къаспы районмæ Туатыхъæумæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сыфтæрхор

**Сыфтæрхор** () у хъæндилты бинонад.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сасчытæ
Футæгджынтæ

**Футæгджынтæ** кæнæ **футæгонтæ** (; ) сты зайæгойты дæлбинонад.

## Иуæй-иу мыггæгтæ
* Голмандзы
* Лебæда
* Цæхæра

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сырх донхæрис

**Сырх донхæрис** кæнæ **сырххæрис** (; ) у бæлас, хæрисы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бохтар

**Бохта́р** () у сахар Таджикистаны, Хатлоны облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Таджикистаны сахартæ
Хорогъ

**Хорогъ** () у сахар Таджикистаны, Хæххон Бадахшаны автономон облæсты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Таджикистаны сахартæ
Категори:Хæххон Бадахшаны автономон облæсты цæрæнрæттæ
Хъоссайы дон

**Хъоссайы дон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Категори:Къасарагом
Хæххон Бадахшаны автономон облæст

**Хæххон Бадахшаны автономон облæст** () у автономон облæст Таджикистаны. Йæ административон центр у Хорогъ.

## Административон дих
* Хорогъ (; )
* Дарвазы район ()
* Ванчы район ()
* Рушаны район ()
* Шугънаны район ()
* Рошткалайы район ()
* Ишкашимы район ()
* Мургъабы район ()

## Фиппаинæгтæ

*
Согъды облæст

**Согъды облæст** () у облæст Таджикистаны. Йæ административон центр у Худжанд.

## Фиппаинæгтæ

*
Гомгъат

**Гомгъат** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зæрæмæджы цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Андижан

**Андижан** () у сахар Узбекистаны, Андижаны облæсты административон центр.

Категори:Узбекистаны сахартæ
Куруш (Докузпарайы район)

**Куру́ш** () у хъæу Дагъистаны Докузпарайы районы. Хъæуы цæрынц 0,8 мин адæймаджы (2018 азы). Куруш у Уæрæсейы æппæты хуссардæр цæрæнран.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Докузпарайы районы цæрæнрæттæ
Усугъчай

**Усугъчай** (, ) у хъæу Дагъистаны, Докузпарайы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 1,85 мин адæймаджы (2018 азы). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Докузпарайы районы цæрæнрæттæ