open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Люксембург, Розæ

**Розæ Люксембург** (, , æцæг ном уыдис *Rosalia Luxenburg* — **Розали Люксенбург**; райгуырдис 1871-æм азы 5 мартъийы — амардис 1919-æм азы 15 январы Берлины) уыдис Германы революционеркæ, европæйаг коммунистон змæлды зынгæдæр уæнгтæй иу.

Люксембург райгуырдис 1870 азы (æндæр верситæм гæсгæ 1871-æм) 5 мартъийы Уæрæсейы империйы сконды чи уыдис, уыцы Польшæйы Люблинæй скæсæнырдæм цы сахар Замостье (Zamość) ис, уым. Уый уыд дзуттаг сæудæджеры бинонты фæндзæм сывæллон. Каст фæци Варшавæйы чызджыты гимназ, ахуыр кодта хорз.

Розæйы зондахаст фæстæдæр зындгонд сси куыд люксембургизм. Йæ зындгонддæр цитатæтæй иу у, Уæрæсейы революцийы тыххæй кæй ныффыста, ахæм: «Сæрибар æдзухдæр у, æндæр хуызы чи хъуыды кæны, уыдоны сæрибар».

Розæ Люксембурджы кадæн хуыйны Дзæуджыхъæуы историон центры уынгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Германы коммунисттæ
Категори:Марксисттæ
Категори:Польшæйы революционертæ
Категори:Германы революционертæ
Категори:Литвайы революционертæ
Категори:Замосцы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Берлины чи амардис, уыдон
Имерет

**Имерет**, дыгуронау — **Мерет** () у  административон æмæ историон бæстæ Гуырдзыстоны ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Кутаис. Цæрынц дзы имеретæгтæ (гуырдзиаг адæмы этнографион къорд).

## Административон дих
# Сахар Кутаис
# Багъдатийы муниципалитет (Багъдати)
# Ванийы муниципалитет (Вани)
# Зестъапонийы муниципалитет (Зестъапони)
# Самтредиайы муниципалитет (Самтредиа)
# Сачхерейы муниципалитет (Сачхере)
# Тержолайы муниципалитет (Тержола)
# Тъхъибулы муниципалитет (Тъхъибул)
# Харагаулы муниципалитет (Харагаул)
# Хонийы муниципалитет (Хони)
# Цхалтубойы муниципалитет (Цхалтубо)
# Чъиатурайы муниципалитет (Чъиатура)

## Фиппаинæгтæ

*
Гуырдзиаг адæм

**Гуырдзиаг адæм** кæнæ **гуырдзы** (: []) сты Гуырдзыстоны бындурон адæм. Уыдон дзурынц гуырдзиаг æвзагыл.

## Гуырдзиаг адæмы дæлкъордтæ
* ачъайрæгтæ
* гуриæгтæ
* гуыдан
* картлиæгтæ
* къахетæгтæ
* имеретæгтæ
* ингилойæгтæ
* лазтæ
* лечхумæгтæ
* месхетæгтæ
* мегрелæгтæ
* хиуæгтæ
* сари
* рацъæттæ
* тушæгтæ
* хад
* хевсурæгтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Гуырдзы

**Гуырдзы** () нысан кæны:
* Гуырдзыстон — Кавказы бæстæ;
* Гуырдзиаг адæмы иумæйаг ном.
Дунейы стырдæр административон иуæгты номхыгъд

thumb|500px|Дунейы 50 стырдæр административон иуæгтæ
Дунейы стырдæр административон иуæг йæ фæзуатмæ гæсгæ у Уæрæсейы Федерацийы субъект Республикæ Саха (Якути). Йæ фæзуат у 3,1 млн км² фылдæр, ома паддзахады фæзуатæй 17 %, дунейы сурзæххы 2,3 %. Йæ фæзуатæй Якути æмиас у Индиимæ (уый та у дунейы æвдæм стырдæр паддзахад).

Æндæр егъау административон иуæгтæ сты:
# Республикæ Саха (Якути) Уæрæсейы (3 103 200 км²)
# Штат Ныгуылæн Австрали (2 645 615)
# Красноярсчы край Уæрæсейы (2 339 700)
# Гренланди, Данийы дæлбар (2 166 086)
# Нунавуты Территори Канадæйы цæгаты (2 093 190)
# Штат Квинсленд Австралийы (1 852 642)
# Штат Аляскæ АИШ-ы (1 717 854)
# Синьцзян-Уйгуры автономон район Китайы ныгуылæны (1 660 001)
# Штат Амазонас Бразилийы (1 570 947)
# Квебек, Канадæйы провинци (1 542 056)
# Цæгат территори Австралийы (1 420 968)
# Цæгат-Ныгуылæн территоритæ Канадæйы (1 346 106)
# Штат Пара Бразилийы (1 247 689)
# Тибеты автономон район Китайы (1 228 400)
# Мидæггаг Мангол Китайы (1 183 000)
# Онтарио Канадæйы (1 076 395)
# Штат Хуссар Австрали (1 043 514)
# Провинци Британийы Колумби Канадæйы (944 735)
# Штат Мату-Гросу Бразилийы (903 358)
# Штат Ног Хуссар Уэльс Австралийы (809 444)
# Хабаровсчы край Уæрæсейы (788 600)
# Иркутсчы облæст Уæрæсейы (767 900)
# Ямало-Ненны автономон зылд Уæрæсейы (750 300)
# Чукоткæйы автономон зылд Уæрæсейы (737 700)
# Провинци Цинхай Китайы (721 000)
# Эш-Шаркия Сауды Араббы (710 000)
# Штат Техас АИШ-ы (695 622)
# Провинци Альбертæ Канадæйы (661 848)
# Провинци Саскачеван Канадæйы (651 036)
# Провинци Манитобæ Канадæйы (647 797)
# Департамент Агадез Нигеры (634 209)
# Вилайят Таманрассет Алжиры (619 360)
# Регион Боркоу-Эннеди-Тибести Чады (600 350)
# Штат Минас-Жерайс Бразилийы (586 528)
# Штат Баия Бразилийы (564 693)
# Ханты-Мансийы автономон зылд Уæрæсейы (523 100)
# Провинци Сычуань Китайы (485 000)
# Эль-Куфрæ Ливийы (483 510)
# Юконы территори Канадæйы (482 443)
# Камчаткæйы край Уæрæсейы (472 300)
# Магаданы облæст Уæрæсейы (461 400)
# Провинци Хэйлунцзян Китайы (460 000)
# Провинци Ганьсу Китайы (454 000)
# Вилайят Адрар Алжиры (443 782)
# Фæсбайкалы край Уæрæсейы (431 500)
# Карагандайы облæст Хъазахстаны (428 000)
# Штат Калифорни АИШ-ы (423 971)
# Провинци Папуа Индонезийы (421 981)
# Республикæ Коми Уæрæсейы (415 900)
# Провинци Эр-Рияд Сауды Араббы (412 000)

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* World-gazetteer.com

Категори:Географи
Категори:Номхыгъдтæ
Косовскæ-Митровицæ

**Ко́совскæ-Ми́тровицæ** кæнæ **Ми́тровицæ** (; ) у Сербийы сахар, Косово æмæ Метохийы цæгаты.

Ныртæккæ хид Ибары сæрты Митровицæ дих кæны дыууæ хайыл: сербаг (сахары цæгат хай) æмæ албайнаг (хуссар хай).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сербийы сахартæ
Категори:Косовойы сахартæ
Æрфæныфæд

thumb|Æрфæныфæд (компьютерон ныв)
**Æрфæныфæд** (, , ) у дун-дунейы галактикæтæй иу. Æрфæныфæды ис Хуры системæ.

Æндæр варианттæ сты — чыс.ныхас. **Саг æмæ галы фæд**; дыгурон диалект *Дон*. 

## Ирон мифологийы
Æрфæн-æрвон — Нарты кадджытæм æрвон бæхты мыггагæй, уыд Нарты хистæр Уырызмæджы æмбисонды бæхы ном. Уый хонынц зæххон бæхты фыдæл, уымæй, дам, равзæрдысты. Ирд æхсæвы арвы астæу иу кæронæй иннæмæ цы урсбын фæтæн тæлм фæзыны, уый дæр уымæ гæсгæ ирон адæм хонынц «Æрфæны фæд».

Æрфæныфæдыл ма ис æндæр таурæгъ дæр:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Галактикæтæ
.su

**.su** у Советон Цæдисы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

su
Мæй (Зæххы æмбæлццон)

**Мæй** () у Зæххы иунæг æрдзон æмбæлццон. Уый у Хуры системæйы фæндзæм стырдæр æрдзон æмбæлццон. Зæхх æмæ Мæйы центры астæу дæрддзæг у 384&nbsp;467&nbsp;км.

Хуры системæ ма æрыгон куы уыди, уæд нæ Зæххы къорийыл уæлæнгæйтты сæмбæлди Марсы йас протопланетæ. Уый Зæххы цъарæй æмæ йæ тæнæг тæвд хуылфæй ратыдта егъау хæйттæ æмæ сæ алфамбылай апырх кодта. Ацы срæмыгъд Зæххы цур орбитæйы сæвзарын кодта тæхгæ зынгсахайы рон. Куыдфæстæмæ роны хæйттæ баиу сты, кæрæдзиуыл бандæгъдысты æмæ сæ рауади Мæй.

1969-æм азы 20 июлы, 20 сахаты æмæ 17 минуты Гринвичы рæстæгмæ гæсгæ, космосон нау «Аполлон-11»-æй чи фæхицæн ис, уыцы мæйдзог модуль Нил Армстронг æмæ Базз Олдринимæ æрбадтис Мæйы уæлцъарыл. Цалдæр сахаты фæстæ, 21 июлы, америкаг астронавттæ сысты фыццаг адæймæгтæ, нæ Зæххы æмбæлццоныл чи акъахдзæф кодта.

«Аполлон-11»-ы бындурон экипажы уæнгтæ уыдысты:
* командæгæнæг — Нил Армстронг,
* командæгæнæн модулы пилот — Майкл Коллинз,
* мæйдзог модулы пилот — Эдвин (Базз) Олдрин.

Йæ рахиз къухæй асиныл хæцгæйæ, Армстронг йæ галиу къах авæрдта Мæйы уæлцъарыл (йæ рахиз къах ма уыд асины къæпхæныл), æмæ загъта:
:— Ай у иу адæймаджы гыццыл къахдзæф, фæлæ æгас дунейы дзыллæйæн та у егъау сæррæтт.

## Æддаг æрмæг
* Цы сты Мæйы сау тæппытæ // Сиукъаты Никъалайы чиныг «Дун-дуне нæ алфæмблай». Дз., 1994

## Фиппаинæгтæ

*
Сыфнæзы

**Сыфнæзы**, вариант: *сыфтæрбæлас* (, ) — нæзыхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм бæлæсты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
.us

**.us** у АИШ-ы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

## Дыккæгæм æмвæзады доментæ‎

Алы штат ис йæхи дыккæгæм æмвæзады домен:
 
* **.ak.us**: Аляскæ
* **.al.us**: Алабамæ
* **.ar.us**: Арканзас
* **.az.us**: Аризонæ
* **.ca.us**: Калифорни
* **.co.us**: Колорадо
* **.ct.us**: Коннектикут
* **.de.us**: Делавэр
* **.fl.us**: Флоридæ
* **.ga.us**: Джорджи
* **.hi.us**: Гавайи
* **.ia.us**: Айовæ
* **.id.us**: Айдахо
* **.il.us**: Иллинойс
* **.in.us**: Индианæ
* **.ks.us**: Канзас
* **.ky.us**: Кентукки
* **.la.us**: Луизианæ
* **.ma.us**: Массачусетс
* **.md.us**: Мериленд
* **.me.us**: Мэн
* **.mi.us**: Мичиган
* **.mn.us**: Миннесотæ
* **.mo.us**: Миссури
* **.ms.us**: Миссисипи
* **.mt.us**: Монтанæ
* **.nc.us**: Цæгат Каролинæ
* **.nd.us**: Цæгат Дакотæ
* **.ne.us**: Небраскæ
* **.nh.us**: Нью-Гэмпшир
* **.nj.us**: Нью-Джерси
* **.nm.us**: Нью-Мексико
* **.nv.us**: Невадæ
* **.ny.us**: Нью-Йорк
* **.oh.us**: Огайо
* **.ok.us**: Оклахомæ
* **.or.us**: Орегон
* **.pa.us**: Пенсильвани
* **.ri.us**: Род-Айленд
* **.sc.us**: Хуссар Каролинæ
* **.sd.us**: Хуссар Дакотæ
* **.tn.us**: Теннесси
* **.tx.us**: Техас
* **.ut.us**: Ютæ
* **.va.us**: Вирджини
* **.vt.us**: Вермонт
* **.wa.us**: Вашингтон
* **.wi.us**: Висконсин
* **.wv.us**: Ныгуылæн Вирджини
* **.wy.us**: Вайоминг

### Территоритæ æмæ зылдтæ
* **.as.us**: Америкаг Самоæ 
* **.dc.us**: Колумбийы зылд
* **.gu.us**: Гуам 
* **.pr.us**: Пуэрто-Рико 
* **.vi.us**: Виргинаг сакъадæхтæ

us
Ольборг

**О́льборг** () у сахар Данийы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Данийы сахартæ
Тебриз

**Тебри́з** кæнæ **Тавриз** ( — *Tabriz*, ) у сахар Ираны цæгат-хурыскæсæны. Цæрынц дзы 1 398 060 адæймаджы. У Ираны провинци Скæсæн Азербайджаны административон центр. Цæры дзы иу милуан адæймагæй фылдæр. Цæрджыты фылдæр хай сты азербайджайнæгтæ. Цæрынц ма дзы персайнæгтæ, курдæгтæ æмæ æндæр адæмыхæттытæ. Сахайрæгтæ дзурынц куыд азербайджайнагау, афтæ персайнагау дæр.

Тебризы сæйрагдæр фенддæгтæй иу у Æрвцъæх мæзджыт.

## Фиппаинæгтæ

*
Шанхай

**Шанха́й** () у Китайы стырдæр сахар, Янцзыйы дельтæйы. Уый у паддзахады æхсызгон финансон æмæ культурон центр æмæ дунейы стырдæр порт.

## Галерей

Shanghai-Bund-04-Pudong-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-34-Volksheldenmonument-2012-gje.jpg
Pudong Shangai.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-28-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-28-2012-gje.jpg


## Фиппаинæгтæ

*
Норойар

thumb|right|250px|Фареры сакъадæхты регионтæ:<br>
**Норойар** (: «цæгат сакъадæхтæ») у къорд 6 сакъадæхтæй:
* Борой () 
* Вийой ()
* Калсой ()
* Куной ()
* Свуйной ()
* Фуглой ()

Клаксвуйк у регионы æрдзон сæйраг сахар.

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Батум

**Бату́м** () у сахар Гуырдзыстоны хуссар-ныгуылæны, автономон республикæ Ачъары сæйраг сахар. Уый у Сау денджызы порт.

## Кæс ноджы
* Батумы ботаникон парк

## Фиппаинæгтæ

*
Дзырд

**Дзырд** () у æвзаджы сæйрагдæр иуæг, уый хъæуы предметтæ, миниуджытæ, процесстæ æмæ ахастытæ хонын æмæ æмбарынæн, уыдоны тыххæй хъусын кæнынæн. Дзырд у æвзаджы дывæрсыг иуæг — уымæн ис разæгъæны фарс æмæ нысаниуæджы фарс.

Дзырдæн хорз барæггæнæн иумæйаг æвзагзонынады нæма æрбæстон. Цы у дзырд, ууыл филологтæ арæх дызæрдыг кæнынц — уый орфографийы дæр зыны. Зæгъæм, ирон мивдисæг *хъыгдарын* иу дзырд у æви дыууæ дзырды (æндæр вазыгджын мивдисджыты хуызæн, ома *хъыг дарын*) — уымæн объективон дзуапп нæй. Традицимæ гæсгæ уыцы мивдисæг фыссынц куыд иу дзырд.

## Кæс ноджы
* Аффикс

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æвзагзонынад
Категори:Лексикологи
Ачъар

**Ачъар** кæнæ **Ачъара** , **Аджари** (), официалон ном у **Ачъары Автономон Республикæ** () у историон, географион æмæ административон бæстæ Гуырдзыстоны хуссар-ныгуылæны. Ныры Гуырдзыстоны Ачъар у автономон республикæ. Йæ сæйраг сахар у Батум.

## Географи

Хуссарырдыгæй Ачъары ис арæн Туркимæ (йæ даргъ у 121 км), ныгуылæнырдæгæй — Сау денджыз. Ачъары æдæппæт фæзуат у 2,9 мин квадратон километры, цæрджыты нымæц — 330 минæй фылдæр. Æрдзон æууæлтæм гæсгæ Ачъар дих кæнынц дыууæ хайыл: денджызгæрон æмæ хæххон Ачъар.

Æппæт Ачъары цæугæдæттæ калынц Сау денджызмæ, уыдонæй сæ хъомысджындæр у Чъорох. Хъæд æмбæрзы Ачъары фæзуаты 65,1 %, уый у дунейы æмæ Гуырдзыстоны рæстæмбис хъæды процентæй бирæ фылдæр (дунейы сурзæххы 27 % у хъæд, Гуырдзыстоны та — 39 %).

### Бæстыхъæд
Денджызгæроны Ачъарæн ис уымæл субтропикон бæстыхъæд, рæстæмбис температурæ +14,5 градусы хъарм, январы та æрмæстдæр +6,5 градусы. Арæх дзы уары къæвда (2500 мм афæдзы дæргъы), фæлæ ис бирæ хурбонтæ.

Хæххон Ачъармæ Сау денджыз къаддæр тæваг дары, уæлдæф дзы хусдæр у. Хохы бæрзæндтæ сты 3500 м онг, Годерсы æфцæгыл (2025 м) цæуы фæндаг Батум — Ахалцихе.

### Къахинæгтæ
Ачъары ис æрхуы æмæ æндæр згъæрты æрзæт, суартæ, алыхуызон æрмæджытæ арæзтадæн (базальт, сиенит, дацит, змис). Сау денджызы бын ссарæн ис нефт æмæ газы гуырæнтæ.

## Цæрджытæ
2018-æм азы 1 январмæ гæсгæ Ачъары цæрджыты нымæц уыдис 346 300 адæймаджы, 2014-æм азы 1 январмæ — 396 600 адæймаджы

2014-æм азы Гуырдзыстоны цы цæрджыты сфыст æрцыд, уымæ гæсгæ та Ачъары цардысты 333 953 адæймаджы, 2002-æм азы сфыстмæ гæсгæ та — 376 016 адæймаджы (уыдонæй 93,4 % — гуырдзы (ачъайрæгтæ), 2,4 % — уырыс, 2,3 % — сомих, 0,6 % — грекъæгтæ, 0,4 % — абхазæгтæ, 0,9 % — æндæртæ). 1989-æм азы (фæстаг советон) сфыстмæ гæсгæ националон сконд уыдис ахæм: гуырдзы — 82,8 %, уырыс — 7,7 %, сомих — 4,0 %, иннæтæ — 5,5 %.

Ачъайрæгтæ куыд хицæн этнос рахицæн кодтой XV-XIX æнусты, Османты империйы мидæг пысылмон дин чи райстой, уыцы гуырдзиæгты бындурыл. Ачъар Уæрæсейы империмæ куы бахауд 1878-æм азы, уыцы къорд бынтон нæма стурк сты, æмæ сæ тюркизацийы процесс баурæдæуыд. 1926-æм азы онг ачъайрæгты хуыдтой æнæуи *гуырдзиаг пысылмæттæ*. 1926-æм азы цæрджыты сфысты рæстæг советон хицауад банымæдта 71 498 ачъайраджы. Фæстæдæр та сæ гуырдзыйæ нæ хицæн кодтой æмæ сфыстыты сæ нæ нымæдтой, Ачъары автономи та фæзындис æрмæстдæр Туркимæ бадзырдмæ гæсгæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны регионтæ
*
Лужицæ

**Лу́жицæ**, **Ла́узиц** (, , , , ) у бæстæ Германы скæсæны (Саксони æмæ Бранденбург) æмæ Польшæйы хуссар-ныгуылæны.

## Цæрджытæ
* лужичантæ
* немыцæгтæ

## Литературæ
* К. В. Шевченко Лужицкий вопрос и Чехословакия: 1945—1948. М., 2004 г.

## Æддаг æрмæг
* Projekat Rastko — Luzica
* Общество дружбы россиян с лужичанами в ФРГ

Категори:Саксони
Категори:Бранденбург
Бокарёв, Анатолий Алексейы фырт

**Бокарёв, Алексейы фырт Анатолий** (1910—1941) — дагъистайнаг æвзæгты зындгонд иртасæг. Æрыгонæй фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты тохы быдыры.

## Цардвæндаг
Зындгонд сси солиаг филологиимæ баст куыстыты фæрцы. Куыста Уæрæсейы Зонæдты Академийы æвзагзонынады институты, кавказаг æвзæгты хайады. Фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты.

## Зонадон сфæлдыстад
Йæ сæйраг куыстытæ рухс федтой æрмæст хæсты фæстæ — 1949-æм азы. Уыдоны ’хсæн: солиаг æвзаджы синтаксисы бæстон афыст, чамалинаг æвзаджы грамматикон очерк (ныры онг бæстондæр).
## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Керкуолл

**Керкуолл** (; ; ) у сахар Шотландийы цæгаты, Оркнейы сакъадæхты сæйраг сахар.

Категори:Шотландийы сахартæ
Телау

**Телау** ( ) у сахар Гуырдзыстоны, Телауы муниципалитеты сæйраг сахар. 

Телауы цæры 19 629 адæймаджы (2014).

## Телауы зындгонд адæм
Сахары райгуырдысты:
* Кахи Асатиани (1947—2002) — советон гуырдзиаг футболист, тренер;
* Генрих Малян (1925—1988) — режиссёр, Советон Цæдисы адæмон артист (1982);
* Гиви Чикваная (1939—2018) — советон ватерполист æмæ тренер, Олимпаг хъæзтыты дыууæ хатты æвзист призёр.

Телауы ис Сталинæн йæ фыд Виссарионы ингæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Къахеты сахартæ
Категори:Телауы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гидроэлектростанцæ

[thumb|[Жигулийы ГЭС-ы донмарæн]]
**Гидроэлектростанцæ** (ГЭС) у, доны цыды хъаруйæ (энергийæ) электрондых чи амал кæны, ахæм электростанцæ. Гидроэлектростанцæтæ аразынц цæугæдæттыл, уымæн кæнынц донмарæн æмæ донуат.

Цæмæй ГЭС-ы куыст ахадгæ уа, уымæн хъæуы æххæст кæнын дыууæ сæйрагдæр æууæлы:
* доны цыд хъуамæ ма æнцайа æнхъæн афæдзы дæргъы,
* рельеф хъуамæ уа цæхгæр уырдыг.
ГЭС аразынæн ахъаззаг у нарæг комы рельеф (уымæй донуаты фæзуат чысылдæр вæййы, стæй донмарæн дæр цыбырдæр).

ГЭС-тæ цы электроэнерги дæттынц, уый, иннæ электростанцæты энергиимæ абаргæйæ, у дзæвгар асламдæр.

ГЭС-ы генератортæ бафтауæн æмæ рафтауæн ис тагъд рæстæджы — уый тыххæй ГЭС-тæй пайда кæнынц, электроэнергийы изæрыгон пайдакæнынады (ома æхсæвыгон дон донуаты æмбырд кæнынц, фæлхас куы рæзы, уæд генератортæ скусын кæнынц).

Электростанцæты иннæ хуызтимæ абаргæйæ, ГЭС-тæ къаддæр тæваг дарынц æрдзыл, уæлдайдæр уæлдæфыл.

Уæрæсейы хъомысджындæр гидроэлектростанцæ у Саяны-Шушенскоейы ГЭС (скуыста 1978-æм азы).

## Кæс

* Уæрæсейы гидроэлектростанцæты номхыгъд
* Цæгат Ирыстоны чысылдæр ГЭС-тæ

*
Уæрæсейы гидроэлектростанцæты номхыгъд

## Гидроэлектростанцæтæ, 1000 МВт фылдæр хъомыс

 Аразынц ма йæ.

## Гидроэлектростанцæтæ, 100 МВт—1000 МВт хъомыс

 Аразынц ма йæ.
 Консервацигонд.

## Гидроэлектростанцæтæ, 10—100 МВт хъомыс

 Реконструкци.
 Аразынц ма йæ.

## Гидроэлектростанцæтæ, 10 МВт къаддæр хъомыс

 Нæ кусы.
 Реконструкци.

## Гидроаккумуляторон электростанцитæ

 Аразынц æй

## Æддаг æрмæг
* ПЕРЕЧЕНЬ малых ГЭС и микро ГЭС  

*
Категори:Номхыгъдтæ:Уæрæсе
Димитровград

Георгий Димитровы ном хæссынц æртæ сахары:
* Димитровград (Болгари)
* Димитровград (Серби)
* Димитровград (Уæрæсе)
Цæгат Ирыстоны чысылдæр ГЭС-тæ

**Цæгат Ирыстоны чысылæр ГЭС-тæ** — сæ хъомыс 25 МВт къаддæр кæмæн у, ахæм гидроэлектростанцæтæ Цæгат Ирыстоны территорийыл. Хæххон рельефы фæрцы Цæгат Ирыстонæн ис егъау гидроэнергийы потенциал — 22,7 млрд кВт&middot;с. Уыцы потенциалæй пайда кæнынц цалдæр чысылдæр æмæ растæмбис электростанцæйы (растæмбистыл нымад сты Эзмийы ГЭС Теркыл — 45 МВт æмæ Зæрæмæджы ГЭС-ты комплекс Æрыдоныл — проектмæ гæсгæ 352 МВт).

Æппæт республикæйы чысылдæр ГЭС-ты иунæг хицау (Павлодольскæйы ГЭС-ы йеддæмæ) у акционерон æхсæнад «ГидроОГК».

## Кусгæ чысылдæр ГЭС-тæ
* Джызæлдоны ГЭС, 22,9 МВт. Скуыста 1934-æм азы.
* Дзæуджыхъæуы ГЭС, 9,2 МВт. 1948-æм аз.
* Фæснæлы ГЭС, 6,4 МВт. 2008-æм аз.
* Павлодольскæйы ГЭС, 2,64 МВт. 1965-æм аз.
* Бехъаны ГЭС, 0,54 МВт. 1945-æм аз.
* Къора-Урсдоны ГЭС, 0,63 МВт. 2000-æм аз.

## Аразынц ма
* Фыййагдоны ГЭС, 5 МВт.
* Айгомæджы доны ГЭС, 6,5 МВт.
* Мæздæджы ГЭС, 7,5 МВт.
* Æрæфы бассейны 17 чысылдæр ГЭС-ы, сæ иумæйаг хъомыс 240 МВт кæмæн уыдзæни, ахæм.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Цæгат Ирыстоны ГЭС-тæ «РусГидро»-йы сайты 
* Æрæфы чысылдæр ГЭС-тæ
* Фыййагдоны ГЭС

Категори:Уæрæсейы гидроэлектростанцæтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны электростанцæтæ
11 февралы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Æппæтдунеон рынчыны бон.
* Революцийы бон Ираны.

## Цаутæ
* 1829 — Тæхраны уæрæсейаг минæвæрадмæ балæбурдтой пысылмон фанатиктæ, уыцы лæбурдæй фæмард Грибоедов.
* 1838 — Бетъырбухæй Паддзахы Хъæумæ конкæ цæуын байдыдта. Нымад у Уæрæсейы фыццаг æфсæнвæндагыл.
* 1922 — Фредерик Бантинг ссардта инсулин.
* 1943 — Сталин йæ къух æрфыста атомон бомбæйыл иртасæнты райдианы тыххæй гæххæттыл.
* 1979 — Пысылмон революци Ираны фæуæлахиз.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1657 — Фонтенель (), францаг фыссæг (ам.&nbsp;1757-æм азы).
* 1776 — Иоанн Каподистри, уырыссаг æмæ грекъаг паддзахадон архайæг (ам.&nbsp;1831-æм азы).
* 1847 — Томас Эдисон (), америкаг æрымысæг (ам.&nbsp;1931-æм азы).

## Ацы бон амардысты
* 1829 — Тæхраны амардтой Александр Грибоедовы.
* 1840 — Иван Козлов, уырыссаг поэт, тæлмацгæнæг (р. 1779-æм азы).
* 2012 — Уитни Хьюстон (райгуырдис 1963), америкаг зарæггæнæг.

Категори:Бонтæ
Æвзаг

**Æвзаг** у нысæнтты системæ; фонетикон, лексикон æмæ грамматикон фæрæзты системæ, хъуыдытæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдисыны æмæ адæмты ’хсæн бастдзинады сæйрагдæр фæрæз. Нырыккон æвзагзонынад æвзаг æмбары куыд ныхасы факттæ иртасыны фæстиуæгæн арæзт системæ.

Æвзарынц:
* адæймаджы æвзæгтæ (æвзагзонынады иртасинаг):
** æрдзон адæймаджы æвзæгтæ,
** æрымыст æвзæгтæ (*пъланон æвзæгтæ* дæр) — адæймæгты ’хсæн дзурынæн (зæгъæм, эсперанто),
** къухамындтыты æвзæгтæ, къуырма адæймæгтæ кæй фæрцы ахуыр кæнынц æмæ кæрæдзийы ’хсæн дзурынц,
* формалон æвзæгтæ 
** компьютерон æвзæгтæ (зæгъæм, Алгол, SQL),
* цæрæгойты æвзæгтæeng

Æвзæгтæ сты æвзагзонынады (лингвистикæйы) иртасинаг. Нысæнтты системæтæ — семиотикæйы иртасинаг.

*
*
Стайыцармдарæг

[мини|рахиз|250px|Паддзах Ростеван æмæ Автандил цуаны. Мамукæ Тавакарашвилийы къухфыстæй ныв, [1646-æм аз]]

**«Стайыцармдарæг»** ( [вепхистъхъаосани]) — у гуырдзиаг эпикон поэмæ. Ныффыста йæ XII æнусы гуырдзиаг поэт Шота Руставели, ус-паддзах Тамары кæрты уæздан, æвæццæгæн 1189—1212-æм азты æхсæн.

Поэмæ фыццаг хатт мыхуыргонд æрцыдис Тбилисы 1712-æм азы.

## Истори
Поэмæйы оригинал нæм не ’рбахæццæ ис. Поэмæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ кæй лæвæрдтой, уый охыл йæ тексты æнæбары цыдис ивддзинæдтæ æмæ æппынфæстаг уацмыс фендæрхуызон ис. Нырмæ баззадис бирæ  XVI—XVIII æнусты æрæджыйы верситæ.

## Æрвитæнтæ
* Руставели Шота, «Стайыцармдарæг» (Бестауты Гиуæргийы ирон тæлмац)
* «Стайыцармдарæг» (П. А. Петренкойы уырыссаг тæлмац) 
* Гуырдзиаг текст 

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гуырдзыстоны литературæ
Грамматикæ

**Грамматикæ** ( «дамгъæты аивад») у, æвзаджы грамматикон арæзт чи иртасы, æвзагзонынады ахæм къабаз. Уыцы æвзагыл раст æмæ мидисджын дзырдтæ, дзырдбæстытæ æмæ хъуыдыйæдтæ куыд аразгæ сты, уый у грамматикæйы иртасинаг. Æвзаджы сконд грамматикæ сфыссы иумæйаг грамматикон уæгæвæрдты.

Грамматикон арæзт æвзагæй æвзагмæ иухуызон нæу. Зæгъæм, испайнаг хъуыдыйад «me gustan los coches rápidos» иронау зæгъæн ис «тагъд хæдтулгæтæ мæ зæрдæмæ цæуынц». Ирон хъуыдыйады мивдисæг (*цæуынц*) у хъуыдыйады кæрон (йæ фылдæрхаттон бынат), испайнаг хъуыдыйады та — номивæджы фæстæ (me *gustan*); иронау миногон (*тагъд*) лæууы номдары раз (*тагъд* хæдтулгæтæ), испайнагау та — номдары фæстæ (coches *rápidos*). Ома, хъуыдыйады мидæг дзырдты рæнхъæвæрд испайнаг æмæ ирон æвзæгты бынтон æндæрхуызон у.

Дзырдæй-дзырдмæ тæлмац, æнæ грамматикон ивд, суанг хæстæгдæр æвзæгты ’хсæн скæнæн нæй. Зæгъæм, дыгурон хъуыдыйад «Ба мæ домдта» иронау нæй зæгъæн уыцы хуызы уый тыххæй æмæ цыбыр номивæг «мæ» мивдисæг æмæ йæ разæфтуаны ’хсæн сæвæрæн нæй, ома раст у æрмæст «Бадомдта мæ».

Нырыккон грамматикæйы методтæ фæзындысты рагон Индийы, индиаг грамматисттæй зынгонддæр у Панини (нæ эрæйы агъоммæ дыккаг æнус). Æмбарынæдты системæ æмæ бирæ терминтæ фæзындысты Рагон Грекъ æмæ Ромы (Аристотель, стоиктæ, александриаг скъола, Варрон). XX æнусы райдианы онг æвзæгты сконд сфыссынæн ахуыргæндтæ пайда кодтой латинаг æвзаджы æмбарынæдтæй — суанг Всеволод Миллеры ирон æвзаджы грамматикæйы ис латинаг хауæнты нæмттæ æмæ латинаг грамматикæйы тæваг.

## Литературæ
* Есперсен О. Философия грамматики. Пер. с англ., М., 1958 (Интернеты: http://www.zipsites.ru/books/espersen_filosofiya_gram кæнæ http://lib.englspace.com/2006/01/01/filosofiya_grammatiki___the_philosophy_of_grammar__espersen___jespersen_otto___otto_.html  );
* Кузнецов П. С. О принципах изучения грамматики. М., 1961;
* Блумфилд Л. Язык. Пер. с англ. М., 1968, с. 165-310;
* Булыгина Т. В. Грамматика // БСЭ. Изд. 3. Т. 7. М., 1972;
* Маслов Ю. С. Введение в языкознание. Изд. 2-е. М., 1987, с. 125-185, 210-213;
* Шведова Н. Ю. Грамматика // ЛЭС. М., 1990, с. 113-115;

Категори:Æвзагзонынад
Асуаны донмарæн

Ныв:AswanHighDam111m1970ElectricalMechanicalAswanEgypt-01.gif
thumb|right|250px|Насеры цад æмæ Асуаны донмарæн Мысыры картæйыл
**Асуаны донмарæн** ( [ас-сад ал-али]) у Мысыры стырдæр донмарæн цæугæдон Нилыл. Йæ арæзтад цыдис 1960-æм азæй 1970-æм азы онг, Советон Цæдисы æххуысæй. Донмарæны проект скодтой советон институт «Гидропроекты» специалисттæ, Советон Цæдис бафыста арæзтады аргъы æртыккаг хай. Донмарæны фæрцы цы донуат фæзындис, уый Насеры цад хонынц, Мысыры уæды раздзоджы номæн. Донмарæн хъуыдис доны æмвæзад контроль кæнынæн, электроэнерги исынæн (æппæт бæстæйы генерацийæ 15%) æмæ ирригацийæн.

Категори:Донмарæнтæ
Категори:Гидроэлектростанцæтæ
Категори:Мысыры географи
Донмарæн

[thumb|Донмарæн [Суаны (Гуырдзыстон)]]
**Донмарæн** у, доны цыд чи гæрæн кæны, донуат аразынæн ахæм сæрмагонд амаддзаг. Донмарæн хонынц, дон нæ бауадзынæн цы амаддзæгтæ аразынц, уыдон дæр (Нидерландты денджызы был æмæ æндæр рæтты). Уымæй донмарæнтæ дих кæнынц, дон чи уадзынц æмæ дон чи нæ уадзынц, ахæм дыууæ къордыл.

Цæугæдæттыл донмарæнтæ аразынц, цæмæй доны цыд контролгонд уа (зæгъæм, къæвдаджын рæстæг дон æмбырд кæны донуаты, донмарæны дæлдæр доны æмвæз æдзухдæр иухуызон вæййы). Донмарæны раз æмæ йæ дæлдæр цы æмвæзты хицæндзинад сæвзæры, уый ахъаззаг у электрон тых кусынæн — донмарæны мидæг кæнæ йæ цуры аразынц гидроэлектростанцæ. Донуаты цы бирæ дон æрæмбырд вæййы, уымæй пайда кæнынц наудзыд нывылдæр кæнынæн стæй, хус регионты, быдыртæм дон уадзынæн дæр.

Дунейы бæрзонддæр у хæххон Таджикистаны Нуречы донмарæн (йæ арæзтад фæци 1980-æм азы). Уымæн йæ бæрзæнд у 300 метры. Нуречы ГЭС цы электрон тых дæтты, уый у æппæт бæстæйæн фаг (домæны 98%).

2005-æм азы Хъазахстаны фæци, йæ дæргъ 13 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæм денджызон донмарæны арæзтад. Кокаралы донмарæн фæиппард кодта Аралы денджызы цæгатаг хай уыцы цæхджын цады æндæр хайæй. Уымæй цæгатаг хай (афтæ хуынд Чысыл Арал) дзæбæх кæнын байдыдта, йæ доны æмвæз фæбæрзонддæр, доны у къаддæр цæхх, фæзынди дзы кæсаг дæр.

## Уыимæ кæс

* Гидроэлектростанцæ
* Уæрæсейы гидроэлектростанцæты номхыгъд‎
* Цæгат Ирыстоны чысылдæр ГЭС-тæ

*
24 февралы

**24 февралы**, иронау **æртхъирæны мæйы 24-æм бон** — азы 55-æм бон.

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 2022-æм азы Уæрæсейы æфсад бацыдис Украинæмæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1304 — Ибн Баттутæ, бербераг пысылмон ахуыргонд æмæ иртасæг
* 1888 — Гаглойты Рутен, ирон индзылер
* 1998 — Саулохты Дауыт, ирон футболист

## Ацы бон амардысты
* 1810 — Генри Кавендиш (), англисаг физик æмæ химик (р.&nbsp;1731).
* 1856 — Николай Лобачевский, зынгæдæр уæрæсейаг математик, æнæевклидон геометрийы аразæг (Лобачевскийы геометри) (р.&nbsp;1792).
* 1947 — Пьер Жане () (р.&nbsp;1859), францаг психолог æмæ невропатолог.
* 1990 — Малькольм Форбс (), америкаг газетты магнат, коллекционер (р.&nbsp;1919).
* 1997 — Ион Войку, румынаг скърипкæйæдзæгъдæг-виртуоз.
* 2001 — Клод Элвуд Шеннон (), америкаг математик æмæ инженер, информацийы теорийы бындурæвæрджытæй иу (р.&nbsp;1916).
* 2004 — Джон Рэндолф () (р.&nbsp;1915), америкаг актёр.

Категори:Бонтæ
Кокаралы донмарæн

thumb|300px|Аралы денджызы цæгатаг хай 2005-æм азы апрелы (дæлæ) æмæ 2006-æм апрелы (донмарæны аразыны фæстæ, уæлæ)
**Кокаралы донмарæн** у, Аралы денджызы цæгатаг хай чи фæиппæрд кодта, ахæм ног донмарæн. Уый арæзт æрцыд Хъазахстаны, раздæры сакъадах Кокаралы цур, 2005-æм азы. Донмарæны дæргъ у 13 километры, бæзн та — 150 метры онг.

Кокаралы донмарæны фæрцы цады цæгатаг хай (афтæ хуынд Чысыл Арал) дзæбæх кæнын байдыдта, йæ доны æмвæз фæбæрзонддæр, доны у къаддæр цæхх, фæзынди дзы кæсаг дæр.

Уыцы донмарæны бынаты 1992-æм æмæ 1998-æм азты бынæттон хъæппæрисæй арæзт æрцыдысты чысылдæр донмарæнтæ. Фæлæ уыдон дыууæ дæр денджыз фехæлдта. Уæд Хъазахстаны хицауад радих кодта æхца фидар донмарæн саразынмæ.

Категори:Аралы денджыз
Категори:Донмарæнтæ
Аралы денджыз

**Аралы денджыз** ( ,  ) у егъау цæхджын цад Хъазахстан æмæ Узбекистаны арæнтыл. Уымæ цы дыууæ стыр цæугæдоны æфтынц, Сырдарья æмæ Амударья, зæгъгæ, уыдоны дон-иу уагътой быдыртæм, уый тыххæй Аралы денджыз хус кæнын байдыдта. Йæ кæддæры фæзуатæй 10% фылдæр нæ баззад.

2008-æм азы кæронмæ раздæры цад у æртæ цады, æрмæстдæр йæ цæгатаг хай (æххæстæй Хъазахстаны у) у дзæбæх — Кокаралы донмарæны фæрцы йæ доны æмвæз рæзы, фæзынди дзы кæсаг дæр.

thumb|250px|Аралы денджыз азæй-азмæ
thumb|250px|Кæддæры ахсджиаг кæсагдзуаны регионы наутæ сурзæххыл баззадысты

*
Категори:Хъазахстаны цæдтæ
Категори:Узбекистаны цæдтæ
Категори:Цæхджын цæдтæ
Номдар

**Номдар** у, дзаума чи нысан кæны æмæ фарстатæн «чи? цы?» чи дзуапп дæтты, ахæм дзырдты хуыз (ныхасы хай). Номдар у сæйраг лексикæйы категоритæй иу. Хъуыдыйады мидæг номдар фылдæр хатт вæййы сæйрат кæнæ æххæстæгæнæны ролы.

Номдар нысан кæны предмет уыцы дзырды уæрæх æмбарæны: дзауматæ (стъол, рудзынг), гоймæгтæ (сывæллон, ус), буаргъæдтæ (ссад, дон), цæрæгойтæ æмæ организмтæ (гæды, кæсаг, вирус), факттæ æмæ цаутæ (ныхас, зынгсирвæзт, æрхæндæг), миниуджытæ, архæйдтытæ, уавæртæ.

Номдартæ вæййынц **иумæйаг** æмæ **сæрмагонд**. Иумæйаг нæмттæ сты, бирæ иумыггаг предметты нæмттæ чи нысан кæнынц, уыдон (гæды, тетрад). Сæрмагонд номдартæ сты, иугай предметты нæмттæ чи амонынц, уыдон (Мæскуы, Япон, Уырызмаг). Ирон, уырыссаг æмæ бирæ æндæр æвзæгты сæрмагонд нæмттæ фыссынц стыр дамгъæйæ.

Ирон æвзаджы номдар хицæн кæнынæн ис æрмæст семантикон æмæ синтаксикон бындур — грамматикæты фыссынц *номы* категорийы тыххæй. Иу дзырдæн, йæ хъуыдыйады ролмæ гæсгæ, ирон æвзаджы уавæн и миногон æмæ номдар:
* Арвы цъæх. (*цъæх* куыд номдар)
* Арв цъæх у. (*цъæх* куыд миногон)

Номдарæн ис грамматикон категоритæ, æвзагæй-æвзагмæ иухуызон не сты. Зæгъæм, ирон æвзаджы номдартæн ис нымæц æмæ хауæны категоритæ. Уырыссаг æвзаджы уыцы категориты йеддæмæ ис ма æрды категори дæр. Китайаг æвзаджы та нæдæр нымæцы категори, нæдæр хауæнтæ ис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ныхасы хæйттæ
Калсой

**Калсой** () у сакъадах Фарерты цæгат-хурныгуылæны, Куной æмæ Эстуройы ’хсæн. Сакъадах ис 13 цъуппы. Цæрджыты нымæц: 147 адæймаджы. Йæ фæзуат у 30,9 км².

## Хъæутæ

* Хусар
* Микладалур
* Сирадалюр
* Трёдланес

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Вик (Исланди)

**Вик** () у Исландийы æппæты хуссардæр хъæу. Уый у паддзахады уымæлдæр ран. 

Категори:Исландийы цæрæнрæттæ
Æрвхуыз лагунæ (Исланди)

**Æрвхуыз лагунæ** () у Исландийы геотермалон спа æмæ паддзахады фендтаг. Æрвхуыз лагунæ ис Гриндавичы. 

 

Категори:Исланди
Гриндавик

**Гриндавик** () у кæсагахсæг сахар Исландийы хуссар-ныгуылæны. Æрвхуыз лагунæ у сахары сæйрагдæр фендтаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Норойри

**Норойри** (, []; ) у фарераг хъæу, Боройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 83 адæймаджы (2007).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Францаг

**Францаг**:
* Адæмы тыххæй кæс Францаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Францаг æвзаг.
Трёдланес

**Трёдланес** (, []; ) у фарераг хъæу Калсойы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 23 адæймаджы (2005).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Хусар

**Хусар** (, []; ) у хъæу Калсойы скæсæны, Фареры сакъадæхтыл. Уый у Калсойы рагондæр хъæу. Алы бон быран Клаксвуйчы портмæ бацæуы. Цæрджыты нымæц: 55 адæймаджы (2006). 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Вестманнаэйяр

**Ве́стманнаэ́йяр** () у гыццыл архипелаг Исландийы хуссары. Йæ фæзуат у 16 км². Архипелаг у 1 стыр сакъадах (Хеймаэй — айдагъ цæрæгджын сакъадах) æмæ 13 гыццыл сакъадæхтæй. Цæрджыты нымæц: 4075 адæймаджы (2006).

Вестманнаэйяр лæууы мæргъты фæлтæхæны фæндагыл. 

## Этимологи
Исландиагау *Вестманнаэйяр* нысан кæны «ныгуылæн адæмы сакъадæхтæ».

## Истори
1627 азы турчы флот æмæ бербериаг пираттæ сакъадæхтæ байстой æмæ адæмы атæлæт скодтой. 
Архипелаг у зындгонд Суртсейы фæрцы (сакъадах фæзынди 14 ноябры 1963 азы).

Категори:Исландийы сакъадæхтæ
Суртсей

**Суртсей** () у Исландийы æдзæрæг сакъадах, Æппæтдунеон быны объект. Уый у паддзахады æппæты хуссардæр ран. Сакъадах фæзынди 1963-æм азы 14 ноябры. Йæ фæзуат у 1,5 км².

Категори:Сакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Исландийы вулкантæ
Категори:Исландийы сакъадæхтæ
Вийой

**Вийой** (; «хъæды сакъадах») у Фареры сакъадæхты сакъадæхтæй иу. Сакъадахыл цæрынц 617 адæймаджы (2002).

## Хъæутæ
* Виарайи
* Хваннасунд

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Э (Франц)

**Э** () у сахар Францы цæгаты, Нормандийы скæсæны. Цæрынц дзы 8 081 адæймаджы (1999).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нормандийы сахартæ
Уæллаг Норманди

**Уæллаг Норманди** (, ) у кæддæры Францы регион. Йæ сæйраг сахар у Руан.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норманди
Категори:Францы историон регионтæ
Сицили

**Сицили** (, []; ) у Италийы автономон бæстæ æмæ Зæххастæуы денджызы æппæты стырдæр сакъадах. Йæ фæзуат у 25,708 км². 

## Фиппаинæгтæ

*
Хваннасунд

**Хваннасунд** (**Кваннасунд**) (, []; ) у Фареры сакъадæхты хъæу æмæ муниципалитет, Вийойы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 270 адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Хабнарфьордюр

**Хабнарфьордюр** () у сахар æмæ порт Исландийы хуссар-ныгуылæны. Уый у Исландийы æртыккæгæм стырдæр сахар.

## Æфсымæрон сахартæ
* 22x20px|border Уппсалæ, Швеци
* 22x20px|border Тарту, Эстони

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы сахартæ
Сербаг адæм

**Сербæгтæ** () сты хуссар славяйнæгтæ æмæ Серби, Босни æмæ Герцеговинæ, Черногорийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц сербаг æвзагыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Славяйнæгтæ
Категори:Сербийы адæмтæ
Категори:Хорватийы адæмтæ
Категори:Черногорийы адæмтæ
7 июлы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Цæгат Ирыстоны Республикæйы бон;
* Кооперативты бон (июлы фыццаг сабат)
## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1930 — сэр Артур Конан-Дойл, номдзыд англисаг фыссæг.

Категори:Бонтæ
Борой

**Борой** () у сакъадах Фарерты цæгат-хурыскæсæны. Сакъадахыл цæрынц 5 002 адæймаджы (2007).

## Хъæутæ æмæ сахартæ
* Клаксвуйк (Фарерты дыккæгæм стырдæр сахар) 
* Норойри
* Анир
* Однафьёрур
* Стронд
* Нортофтир
* Депил
* Нордепил

Категори:Фареры сакъадæхтæ
Депил

**Депил** () у фарераг хъæу, Боройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 2 адæймаджы (2006).

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Рейкьянес

**Ре́йкьянес** () у æрдæгсакъадах æмæ вулканы системæ Исландийы хуссар-ныгуылæны.

Рейкьянесы ис зынгсахы (лавæ) быдыртæ, тæвд суадæттæ æмæ сондоны суадæттæ. 

## Рейкьянесы сахартæ

* Гриндавик
* Кефлавик

Категори:Исландийы географи
Хафнир

**Хафнир** () у хъæу Исландийы хуссар-ныгуылæны. Æрбынат кодта Рейкьянесы æрдæгсакъадахы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Исландийы цæрæнрæттæ
Джерси

**Дже́рси** () у сакъадах Ла-Манш донкъубалы æмæ Стыр Британийы коронæйы хицауиуæг. Уый у Нормандийы сакъадæхты хай.

right|thumb|300px|Джерси

*
Сент-Хельер

**Сент-Хельер** (, , норм. *Saint Hélyi*) у бритайнаг коронæйы хицауиуæджы Джерсийы сæйраг сахар.

Цæрджыты нымæц: 28 300 адæймаджы (2001).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Джерси
.je

**.je** у Джерсийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.

je
Категори:Джерси
Христофор

**Христофор** ( «дзуар чи хæссы») у, æппæт Европæйы чи ахалиу кодта, грекъаг равзæрды ахæм ном.

Ирон адæммæ дæр уыцы ном дæттынц. Уыцы номимæ зындгонддæр ирæттæ уыдысты Цыбырты Христофор æмæ Плиты Христофор.

Уыцы номы æндæр æвзæгты верситæ сты Кристофер, Крис, Кристо, Кристоф, Кестер, Тофер, Кристобаль.

Категори:Грекъаг ном
Финнаг ном

Финнаг адæмы нæмттæ сæ структурæмæ гæсгæ æндæр европæйаг адæмты нæмтты системæты æнгæс сты. Финнаг номы ис гоймагон ном æмæ мыггагон ном. Гоймаджы ном фыссынц разæй. Хауæны формæты тасындзæг кæнынц æрмæст мыггагон нæмттæ, гоймагон ном баззайы номон хауæны: *Toivo Lehtinen* (Тойво Лехтинен) — *Тоіvо Lehtiselle* (Тойво Лехтиненæн) æмæ афтæ дарддæр.

Цавд хауы дзырды фыццаг уæнгмæ.

## Ном
Финнаг нæмтты ’хсæн ис æппæтевропæйаг нæмттæ: Maria, Helena, Antero — Андрей, Matti — Матвей æмæ æндæр ахæмтæ. Ис финнаг лексикæйы ист нæмттæ дæр: Arvo «цыт», Marja «гагадыргъ», Urho «хъæбатыр». Иуæй-иу нæмттæ сты мифологийæ ист: Ilmari, Kalevi, Tapio.

Иуæй-иу сывæллæттæн дæттынц дыууæ-æртæ номы.

1970-тæм азтæй Финляндийы чи царди æмæ цæры, уыдоны ’хсæн популярондæр уыдысты мæнæ ахæм нæмттæ:

## Мыггаджы ном
Финнаг адæмы мыггагон нæмттæ фыссын байдыдтой æрмæст XIX æнусы кæрон, уый тыххæй æмæ уый агъоммæ хъалон истой хъæуæй — паддзахады хъуыдысты æрмæстдæр хъæуты бæлвырд нæмттæ. 

Нæмтты тыххæй закъон йæ тыхы бацыдис æрмæст 1921-æм азы, Финлянди хæдбар паддзахад куы уыди, уæд. Алы финнаджы уæд бахъуыдис йæ бынæттон сауджынмæ æрбацæуын æмæ йæхицæн мыггаг райсын. Уый тыххæй бирæ финнаг нæмттæ сты ардзы темæйыл: æппæты халиугонд у Виртанен (virta «цæугæдоны цыд») æмæ Ниеминен (niemi «æрдæгсакъадах»).

Финнаг уæздæттæн уыдис шведаг равзæрды мыггæгтæ, уыдонæй бирæтæ сæхицæн райстой финнаг нæмттæ. Афтæ нывгæнæг *Axel Gallen* сси Аксели Галлен-Каллелæ, поэт *Einar Lönnbohm* сси Эйно Лейно, Финляндийы æвдæм президент Юхо Паасикиви раздæр уыд *Johan Hellsten*.

## Фиппаинæгтæ

## Ссылки
* suomalaiset nimet Финнаг нæмттæ  
* Финнаг мыггаджы нæмттæ  

Категори:Финлянди
Категори:Нæмттæ
Испайнаг ном

thumb|350px|Испанийы популярондæр нæмттæ провинцимæ гæсгæ. Гарсиæ (García) у уыдонæй зынгæ популярондæр
Куыд æндæр католиктæн, афтæ испайнæгтæн дæр ис бирæ нæмттæ дæттыны традици. Зæгъæм, поэт Рубен Дариойæн æцæгæй дыууæ номы уыди — *Феликс Рубен* (*Félix Rubén*).

Испайнаг традицимæ гæсгæ æххæст номы мидæг фыссынц æрмæст фыды мыггаг нæ, фæлæ мады мыггаджы ном дæр. Мойджын сылгоймæгтæ уыцы дыууæ мыггаджы фæстæ афтæуынц сæ лæджы мыггаг дæр (*de* раздзырдимæ, ирон гуырынон хауæны аналог). Зæгъæм, Никарагуæйы ус-президент Виолетæ Чаморройы æххæст ном у *Виолетæ Барриос Торрес де Чаморро* (*Violeta Barrios Torres de Chamorro*), ома йæ фыд Барриосы мыггагæй уыд, йæ мад — Торресы мыггагæй, йæ лæг та — Чаморройы мыггагæй. Уый тыххæй иуæй-иу газетты фыссынц æй *Виолетæ де Чаморро*, *Виолетæ Барриос де Чаморро* æмæ афтæ дарддæр. Раздзырд *де* иуæй-иу хатт аппарынц, сылгоймагæн йæ лæгимæ бастдзинад бахахх кæнын куы фæнда, уæд — *Виолеттæ Чаморро*, стæй Аргентинæйы президент Хуан Пероны дыууæ усы: Евæ Перон æмæ Исабель Перон.

Иуæй-иу сылгоймæгтæн разыны уымæй дæргъвæтиндæр мыггæгтæ. Зæгъæм, *[[Портокарреро, Хоуп|Хоуп Портокарреро Дебайле де Сомосæ де Бальдокки]]* йе ’ххæст номы фæстаг мыггаг райста, дыккаг хатт моймæ куы цыди, уæд.

Никарагуæйаг революционер Карлос Фонсека Амадор, бонджын лæг Карлос Амадоры æддæкъайадон фырт, йæ мады цытæн йæ мыггаг фыды мыггагæй раздæр фыста. Уымæй зындгонд фæци куыд *Карлос Фонсека* (испайнаг текстты цыбыргондæй фыссынц иу ном æмæ æрмæст фыды мыггаг).

Фыд æмæ мады мыггæгты ’хсæн иуæй-иу хатт фыссынц бæттæг *y* «æмæ»: Хосе Ортега-и-Гассет (José Ortega y Gasset). Фæлæ уый нымад у зæронд традицийыл.

Йæ мады мыггаг кæмæн æнахуырдæр у, уыдон иуæй-иу хатт уыцы мыггагæй зындгонд свæййынц. Зæгъæм, поэт Федерико Гарсиæ Лоркæ зындгонд у куыд *Федерико Лоркæ* (Гарсиæтæ æгæр бирæ куы сты) æмæ Испанийы премьер-министр Хосе Луис Родригес Сапатеро — куыд *Сапатеро* (Родригестæ дæр тынг бирæ сты Испанийы).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нæмттæ
Категори:Испайнаг æвзаг
Окказионализм

**Окказионализм** (латинаг миногонæй *occasionalis* «æрхаугæ, æнæнхъæлгæ, æнæбары æвзæрст») у, литератор æвзаджы дзырдарæзты æгъдæуттæм гæсгæ, кæнæ, æвзаджы цы модельтæ ис, уыдонмæ гæсгæ кæй сарæзта, ахæм индивидуалон-авторон ног дзырдтæ (неологизмтæ). Арæх æмбæлынц аивадон текстты.

## Окказионализмты дæнцæгтæ

### [[Ирон æвзаг|Ирон]] окказионализмты дæнцæгтæ

* Æгурдиат (курдиат кæмæ нæй, ахæм): *Курдиат æмæ *'æгурдиатæн** баиу уæвæн куыд нæй, афтæ æмсæр-æмбар коллективистон æхсæнад саразыны идейæ дæр утопи у.'' (Хъодзаты Æ., «Мах дуг», 2007, №10).
* Æбайрайгæ: ''«Ма лидз **æбайрайгæ** хъазтæй», — дзурын дæрæхсæнтæй, састæй.'' (Хъодзаты Æхсары æмдзæвгæйæ)
* Æндæриуæг: ''Æмæ æрмæст иу **æндæриуæг** ис адæймаг мæсыгæй дур мæсыджы ’хсæн''. ([[Беджызаты Чермен|Беджызаты Ч.]], «Мæсгуытæ дзурынц»)
* Къахбар, дзырдбар: ''Зæды хуызæн хистæр, уæздан, **къахбар** æмæ **дзырдбар***. (Бесаты Тазе)
* Милрихи: ***Милрихи** сау лæппу''. ([[Бестауты Гиуæрги]])
* Сидзæйраг: ''Æмæ баззайдзысты æвæгæсæгæй, иунæгæй: быдыры астæу ма баззайынц афтæ дыууæ **сидзæйраг** зазы, алырдыгæй фыдтымыгътæ уыцы хост кæмæн кæнынц''. ([[Æмбалты Цоцко]])
* **Сагъæсдон** (афтæ хуыйны Нафийы æмдзæвгæты цикл)
* Рагзамайнаг: ''Иудадзыгдæр чингуыты ’хсæн фæбады æмæ **рагзамайнаг** зынæмбарæн текстытæ фæкæсы''. («Мах дуг», 2004 аз, №9)
* Дзырдцомахъ: ***Дзырдцомахъ*' ирон лæг Мамион Хъарадзауы адæм зонынц æрмæст йæ ацы номæй*. (Гуыриаты Тамерлан)
* Хæрзбойнаг: *Хæрзбон, хæрзбон, хæрзæбонтæ!.. Æниу нæм **Хæрзæбойнаг** цы уыд æмæ цы ис?!* (Скифироны æмдзæвгæйæ)
* Хаццойнаг (хаццон — аренда): *Мæ бонгæны цыппæрæм хай куы æркарстай, уæд мæ **хаццойнагæн** — айс зæгъын дæ куыд ферох Кобетæ ма бæргæ дзырдтой, бæргæ лæгъстæ кодтой, дзырддаг у, зæгъгæ, æмæ хъуыддаг раст адæммæ æрхæссæм, фæлæ сæ хъал Барсæджы фырт кæм уагъта*. (Беджызаты Ч., «Мæсгуытæ дзурынц»)
* Уæлдæффæрсудзæн: *Сæ дзыхтыл чысыл резинæ **уæлдæффæрсудзæнтæ***. (Бестауты Гиуæрги)
* Удвæндиаг: *Рæстæгмæ сты нæ **удвæндиаг** цинтæ*. ([[Хаджеты Таймураз]]ы æмдзæвгæйæ)
* Дывыдойнаг: *Хæццæ, **дывыдойнаг** хъуыдытæ*. (Хаджеты Таймуразы æмдзæвгæйæ)
* Динджын: Дзагуыры-фырт фыста: «Кæд Хетæгкаты Къоста зæхкусджыты ’хсæн тынг кадджын у, уæддæр йæ фыстытæ ныры рæстæгæн се ’ппæт нæ бæззынц; зæгъæм, Къоста уыди динджын, æмæ ахæм ахаст йæ фыстыты дæр ис. Къостамæ национализмы низ дæр хæццæ кодта» («Мах дуг», 2007, №1)
* Уарзтæфхæрд:

:::Онегин *'уарзтæфхæрд** кæм нæ уыд,
:::Æмæ ныр хъусыныл ныллæууыд:
:::Поэт ын цадæггай дзырдта
:::Йæ уды сусæггаг хъуыддаг.
::::::''(Нафийы тæлмац)''
:::В любви считаясь инвалидом,
:::Онегин слушал с важным видом,
:::Как, сердца исповедь любя,
:::Поэт высказывал себя;
::::::''(Пушкины оригинал)''

=== Уырыссаг окказионализмты дæнцæгтæ ===

* Дурновкусие:  ''Уровень пошлости и **дурновкусия** порой зашкаливал. Но, с другой стороны - мало ли пошлости демонстрируют другие исполнители и другие каналы?'' (Интернетæй)
* Нерукопожатный: ''Можешь хоть всю жизнь «журить» Кремль за «отдельные недостатки», но одно слово, сказанное против молодых демократий, и ты **нерукопожатный*', неприкасаемый*. (Интернетæй)

Категори:Лексикологи
Таджикаг

**Таджикаг**:
* Адæмы тыххæй кæс Таджикаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Таджикаг æвзаг.
.yu

**.yu** у Югославийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен. Ныртæккæ Сербийы паддзахадон домент у .rs, Черногорийы домен у .me.

yu
Коронæйы зæххытæ

**Коронæйы хицауиуæгтæ**, **коронæйы зæххытæ** () сты Стыр Британийы хицауиуæгтæ. Уыдон Иугонд Къаролады скондмæ нæ бацæуынц.

## Коронæйы хицауиуæгтæ
*  Гернси
*  Джерси
*  Сакъадах Мэн

Алы коронæйы территори ис йæхи автомобилон код  (GBG — Гернси, GBA — Олдерни, GBJ — Джерси, GBM — Сакъадах Мэн), домен (.gg — Гернси, .je — Джерси, .im — Сакъадах Мэн) æмæ ISO 3166-2 код (GGY — Гернси, JEY — Джерси, IMN — Сакъадах Мэн).

*
Хвальбæ

**Хвальбæ** (**Квалбæ**) (, []; ) у фарераг хъæу, Сууройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 654 адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Санвуйк

**Санвуйк** (**Сандвуйк**) (, []; «змисы бакæлæн») у фарераг хъæу. Ис Сууройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 120 адæймаджы (2006).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Воавур

**Воавур** (; []) у фарераг хъæу, сакъадах Сууройыл. Цæрджыты нымæц: 1 402 адæймаджы (2007).

Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Лермонтов, Михаил Юрийы фырт

**Михаил Юрийы фырт Лермонтов** (3 (15) октябры 1814, Мæскуы — 15 (27) июлы 1841, Гуымы Хъæрмæдон) уыд уырыссаг афицер, фыссæг æмæ поэт.

Лермонтовы иуæй-иу уацмыстæ тæлмацгонд æрцыдысты ирон æвзагмæ дæр.

## Æрвитæнтæ
* Лермонтовы цалдæр æмдзæвгæйы (ирон тæлмац)
* Радзырд «Ашик-Кериб» (ирон æвзагмæ раивæг — Æмбалты Цоцко)
* Роман «Мах рæстæджы сгуыхт лæг» (ирон æвзагмæ раивæг — Цомайты Харлампий)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Уырыссаг поэттæ
Категори:Уæрæсейы поэттæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Поэзи

**Поэзи** ( «сфæлдыстад») — ныхасы аивадон сфæлдыстад, арæхдæр æмдзæвгæты формæйы. Æмдзæвгæтæм ис рифмæ æмæ метр.

## Уыимæ кæс
* Моностих
* Æмбисонд
* Зарæг
* Гимн
* Поэтикæ

*
Гергеты аргъуан

**Гергеты аргъуан** ( [цъминда самеба]) — Æртæиуоны аргъуан Гергеты хъæуы Гуырдзыстоны.

## Географион бынат
Цы ран ис, уый денджызы æмвæзадæй у 2170 метрæй бæрзонддæр. Æрбынат кодта Сæнайы хохрæбын, Арвыкомы фæндаггæрон гуырдзиаг хъæу Гергеты, Терчы фæрсагдон Чхерийы рахизварс, Сæнайы посёлочы хæдсæрмæ. Аргъуанмæ фистæгæй цæуын хъæуы æртæ сахаты бæрц, ис хæдтулгæйæ дæр схизæн — уый сахаты ’рдæг ахсы.

## Истори
Арæзт æрцыд XIV æнусы. Аргъуаны цур ис, астæузаманæй чи баззади, ахæм дзæнгæрæгдон.
Тбилисмæ перс куы бырстысты, уæд Гергеты рæстæгмæ æфснайд æрцыд Сыгъдæг Нинойы дзуар.

Советон заман аргъуан уыди æхгæд. ССРЦ-ы фехæлды фæстæ аргъуан фæстæмæ радтой Гуырдзиаг православон еклезийæн.

## Æнæуый информаци
Амаддзаг у популярон туристты ’хсæн.

## Æддаг æрмæг
* Хъазыбеджы муниципалитеты туристон маршруттæ  

Категори:Хиу
Категори:Гуырдзыстоны аргъуантæ
Этимологи

**Этимологи** (рагон грекъаг дзырдтæй  «дзырды æцæг нысаниуæг» æмæ  «зонад») у, дзырдтæ æмæ морфемæты равзæрд чи иртасы, æвзагзонынады уыцы къабаз. Хицæн дзырдæн йæ равзæрды гипотезæ дæр арæх хонынц «этимологи» — зæгъæм, «уыцы дзырдæн грекъаг этимологи и», «ирайнаг бындурыл уыцы дзырдæн этимологи ссарæн нæй» æмæ афтæ дарддæр.

Алы æвзагæн дæр йæ дзырдтæ ныддихкæнæн и цалдæр къордыл:
* сæрысуангон дзырдтæ,
* æвзаджы дзырдарæзты фæрæзтæй конд дзырдтæ,
* æрбайсгæ дзырдтæ,
* æрымыст дзырдтæ,
* æвзаджы рæдыдтыты фæстиуæгæн чи фæзындысты, ахæм дзырдтæ.

Иу æвзагæй иннæ æвзагмæ дзырдтæ æрбайсынц сæ сывæлдæгмæ гæсгæ — æппæты æнцондæр у терминтæ æрбайсын. Стæмхатт æрбайсынц нымæцонтæ, хæстагдзинады терминтæ, буары хæйтты нæмттæ, æххуысгæнæг ныхасы хæйттæ.

Ирон æвзаджы стырдæр этимологион дзырдуат сарæзта Абайты Васо.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Лексикологи
Категори:Æвзагзонынады къабæзтæ
Аффикс

**Аффикс** у грамматикон кæнæ дзырдаразæг нысаниуæг кæмæн ис, дзырды уыцы хай: разæфтуан (*префикс* дæр йæ хонынц), фæсæфтуан (*постфикс* дæр), кæрон (*флекси* дæр). Аффикстæ дзырды бындурмæ афтаугæйæ ног дзырдтæ аразынц.

*
Анафорæ

**Анафорæ** () у, рæнхъытæ иухуызон дзырдтæй кæм райдайынц, ахæм стилистикон фæрæз: æмхуызон райдайæн.

Радихкæнæн и зæлты анафорæ (рæнхъыты райдианы цалдæр зæлтæ æмхуызон куы сты, рифмæйы хуызæн), морфемæты анафорæ (иу кæнæ цалдæр морфемæтæ ихуызон куы сты) æмæ лексемæты анафорæ (иу кæн цалдæр дзырдтæ иухуызон куы сты).

Синтаксисы анафорæ у, рæнхъыты райдиан бынтондæр ихуызон куы нæу, фæлæ иу синтаксикон конструкцитæ дзы куы ис, ахæм. Александр Пушкины æмдзæвгæйæ дæнцæг:

:::*Брожу ли* я вдоль улиц шумных,
:::*Вхожу ль* во многолюдный храм,
:::*Сижу ль* меж юношей безумных,
:::Я предаюсь моим мечтам.

## Анафорæ ирон поэзийы
Анафорæйæ парахатæй спайда кодта Къубалты Алыксандр йæ поэмæ «Æфхæрдты Хæсанæ»-йы (1897).
Поэмæйы бирæ анафорæтæй иу:

::: *Сидзæрæй баззадтæ дæ* чысыл рæстæгыл,
::: *Сидзæрæй баззадтæ дæ* мæгуыр мады ’вджид!

Категори:Поэзи
Акростих

**Акростих** у, йæ рæнхъыты фыццаг дамгъæтæй исты дзырд кæнæ хъуыдыйад кæмæн рæзы, ахæм æмдзæвгæ. Алфавиты радмæ гæсгæ куы арæзт сты дамгъæтæ, уæд ахæм акростих хонынц *абецедарий*.

## Акростих ирон поэзийы
Ацы литературон фæрæзæй пайда кæнынц ирон поэттæ дæр.

### Ирон акростихы дæнцæг

АКРОСТИХ
:: ***Б'''алсæджы цалх дæ фæрсты чи аздæхта, уый дæ
:: ***А**дзалы зынгæй ратонæг фæци.
:: ***Т*'æнзæрдæ гуырд, ызмæст дунейæ иу дæ,
:: ***Р'''æстыл дзурæгæй мауал хæр дæхи.
:: ***А**малгæнджытæ — алцæмæй сæрæндæр —
:: ***Д*'зывыры фындзæй къахдзысты дæ уд.
:: ***З'''ынгау дæ схъаудзысты, нæ дын уыдзæн цæрæн дæр
:: ***К**уырмæджы зилдзæни дæ алыварс тæппуд.
:: ***У*'ынгæджы бонтæн де 'рагъ — фидар.
:: ***Ы'''сфæлмæцис, фæлæ та нæй гæнæн,
:: ***Д**ыууæ цæды куыд аласдзæни иу гал?!
:: ***Ц*'ыбыр рохтæй уæлахиз нæй бæхæн.
:: ***Æ'''рра фыййау та къæдзæхæй нывзилдзæн
:: ***Р**æстæнхъæлæй фæлмæн мигътæм йæхи,
:: ***Æ*'нхъæлмæгæс фæрнджын къæбицы зилдзæн
:: ***М'''ыстау. Ды та хæрдзынæ дзæгъæлы дæхи.

(Автор — ''Касаты Батрадз'')

=== Дыгурон акростихы дæнцæг ===

СОНЕТ — АКРОСТИХ
:: ***Г**æнæн нæййес, и нивтæ мах не ’уарæн,
:: ***У*'æлдай хуæздæр не ’суодзæнæй нæ цард.
:: ***Л'''æгæн хæтуй æ хæццæ æ дзиуарæ,
:: ***У**ой бари ’нцæ æ цийнæ ’ма е ’нкъард.

:: ***Т*'æхæр-мæхæр нæ дæн, мæ хор, ме ’фсарæ
:: ***И'''ссæй мæнæн цæлхдор, æма æд хард
:: ***З**æронд кæнуй фестдони æнæбари,
:: ***Е *' ’мбæрцæ ласт нæма ’рцæугæй, мæ кард.

:: ***М'''æ тоги нæ ’й, гъæйтт, зæгъгæ , сор адаги
:: ***Ф**евналæ ’ма рауадзæ дон, удта
:: ***И*'сони бон æрбаййевæ дæ уагæ.

:: ***Р'''ауон-циуон, амалгунтæй ку уайнæ,
:: ***Æ**зуонбæл лæг... Æдонугæй ду ба,
:: ***Н*'æ сеггæнгæй, æрцудтæ исуст цъаймæ...

(Автор — Бабочити Руслан)

Категори:Поэзи
Ныхас

**Ныхас** у адæймæгтæн сæ кæрæдзийы ’хсæн дзурыны фæрæз, сæрмагонд æвзаджы конструкцитæй бæлвырд уагæвæрдтæм гæсгæ чи пайда кæны, ахæм. Ныхасы архайды ахицæнкæнæн и хъуыдытæ æвзаджы фæрæзтæй разæгъыны архайдыл æмæ, иннæрдыгæй, æвзаджы конструкцитæ бамбарыны архайдыл. Афтæмæй ныхас у психолингвистикон процесс, адæймаджы æвзаджы уæвыны формæ.

Ныхас у адæймаджы архайды ахсджиагдæр хуызтæй иу, уый фæрцы адæймаг йæ алфамбылай дуне æмбары, стæй йæ зонæнтæ æндæр адæймæгтæн дæтты æмæ фæдылдзу фæлтæртæм сæ æмбырд кæны.

## Уыимæ кæс
* Æвзагзонынад
* Ныхасы сахъæттæ

Категори:Æвзагзонынад
Гал (газет)

**«Гал»** (абхазагау: «Гал»; мегрелагау: «გალი») у, сахар Галы (Абхаз) уырыссаг, абхазаг æмæ мегрелаг æвзæгтыл чи цæуы, уыцы æхсæнадон-политикон газет.

Газет райдыдта цæуын 2003-æм азы 20 майы.

Йæ тематикæ: Абхазы Галы районы хабæрттæ.

Цæуы мæй дыууæ хатты. Бæрцуат — 4 фарсы. Тираж — 1000 экземпляры.

Сæйраг редактор — Нугзар Салакая.

Ныртæккæ у дунейы иунæг ахæм газет, мегрелаг æвзагыл чи цæуы.

Категори:Абхазы периодикон мыхуыр
Украинаг æвзаг

**Украинаг æвзаг** (украинагау *українська мова*) у Украинæйы официалон паддзахадон æвзаг. Хауы славяйнаг æвзæгты къордмæ. Æппæт дзурджыты нымæц у 40 милуаны, уыдонæй Украинæйы — 32 милуаны.

Украинаг æвзагæй пайда кæнынц канд Украинæйы нæ, фæлæ Уæрæсейы, Польшæйы, Канадæйы дæр.
Сæйраг диалекттæ сты цæгат-хурныгуылæйнаг, хуссар-ныгуылæйнаг, хуссар-хурыскæсæн æмæ цæгат-хурыскæсæн. Уыдоныл бæрæг зыны сыхаг æвзæгты тæваг. Литературон украинаг æвзаджы бындурыл æвæрд ис хуссар-скæсæн диалект.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Славяйнаг æвзæгтæ
Категори:Украинæйы æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Зонад

**Зонад** (бирæон нымæц: **зонæдтæ**) кæнæ **наукæ** у ахæм архайд, кæцы тымбыл кæны зонынад æмæ йын уаг æвæры. Уыцы архайды бындуры ис факттæ æмбырдкæнын, систематизаци, критикон анализ æмæ ног зонæнты синтез. Зонады фæрцы адæймагæн фадат фæзыны прогнозтæ кæнын.

*