open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эджевит, Бюлент

**Мустафа Бюлент Эджевит** (; 1925-æм азы 28 майы, Стамбул — 2006-æм азы 5 ноябры, Анкара) уыдис Турчы политик, поэт, фыссæг, тæлмацгæнæг, журналист. Цыппар æмгъуыды уыдис бæстæйы премьер-министр.

Эджевит уыдис, Кемаль Ататюрк бындур кæмæн сæвæрдта, уыцы Адæмон республикон партийы раздзог 1972-1980 азты.

1974-æм азы, 1977-æм азы, стæй 1978—1979 азты уыдис Турчы премьер-министр. 

[thumb|left|Бюлент Эджевит æмæ [Буш, Джордж Уокер|Джордж Буш. 2002-æм аз]]
Æфсæддон фæфæлдæхты фæстиуæгæн уымæй байстой политикон архайд кæныны бар, фæлæ фæстæдæр уыцы тобæ аиуварс чындæуыдис, æмæ Эджевит ногæй раздæхтис политикæмæ. 1987—1988 æмæ 1989—2004 азты Эджевит разамынд лæвæрдта Галиуон демократон партийæн, стæй 1999—2002 азты ногæй сси Турчы премьер-министр. Йæ архайды рæстæг Туркæн бантыстис Европæйы Цæдисмæ бацæуынмæ кандидатон бæстæйы статус райсын æмæ курдаг растджыты раздзог Оджаланы ахастонмæ бакæнын.

Эджевиты фæстæ Турчы премьер-министр сси Абдулла Гюль.

Бюлент Эджевит канд политик нæу, фæлæ ма фыссæг æмæ тæлмацгæнæг. Туркаг æвзагмæ тæлмац кодта Рабиндранат Тагоры уацмыстæ, иннæты ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Турчы премьер-министртæ
Категори:Турчы политиктæ
Категори:XX æнусы политиктæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Стамбулы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Анкарайы чи амардис, уыдон
Демирель, Сулейман

**Сулейман Демирель** (; райгуырдис 1924-æм азы 1 ноябры, Атабей) у Турчы консервативон политик, бæстæйы президент  1993-æм азæй 2000-æм азы онг, фондз æмгъуыды уыдис премьер-министр.

Сулейман Демирелы ном хæссы университет Хъазахстаны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы президенттæ
Категори:Турчы премьер-министртæ
Категори:Ыспартайы провинцийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:XX æнусы политиктæ
Далянь

**Даля́нь** () у сахар Китайы цæгат-скæсæны. Ис Ляонины провинцийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ляонины сахартæ
Ыспарта

**Ыспарта́** () у сахар Турчы ныгуылæны, Ыспартайы провинцийы административон центр.

Категори:Турчы сахартæ
Мариуполь

**Мариу́поль** (, ) у сахар Украинæйы хуссар-скæсæны, Донецчы облæсты. Æрбынат кодта Азовы денджызы былгæроныл.

## Кæс ноджы
* Мариуполы тох (2022)

## Фиппаинæгтæ

*
Четырс

**Четырс** (, [кетриси]) у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. Лæууы цæугæдон Терчы былыл.

## Фаллагхъæу

*Фаллагхъæу* — Терчы доны галиу былыл чи æрбынат кодта, уыцы Четырсы хай.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокайтæ, Касатæ, Цæллаггатæ, Четойтæ, Хъаратæ.

## Ам райгуырдысты
* Кокайты Тотрадз (р. 1944) — ирон поэт, драматург æмæ тæлмацгæнæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цоцолтæ

**Цоцолтæ** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзантиатæ, Такъæтæ, Магкатæ æмæ Булацатæ.

## Ам райгуырдысты
* Магкæты Алихан (р. 1911) — театры актёр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хелцуа

**Хелцуа** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уалытæ, Гобозтæ, Чысиатæ, Бестаутæ, Мæлдзыгатæ, Къуезертæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Перт æмæ Кинросс

**Перт æмæ Кинро́сс** (, ) у Шотландийы 32 зылдтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Шотландийы зылдтæ
Перт (Шотланди)

**Перт** (, , ) у сахар Шотландийы, Перт æмæ Кинроссы зылды административон центр.

Категори:Шотландийы сахартæ
Турчы хъæлæс

**Турчы хъæлæс** () у Турчы паддзахадон радиойы æхсæнадæмон службæ. Уымæ фехъусæн ис цыбыр уылæнты, спутникæй Turksat 3A æмæ интернеты.

## Истори
Фыццаг æхсæнадæмон хъусынкæнынад скуыста Турчы 1937-æм азы 8 январы. Йæ сæйраг нысан уыдис Хатайы конфликт Сириимæ æрбæстон кæнын æмæ йæ фыццаг программæ уыдис уæды Турчы премьер-министр Исмет Инёнюйы ныхас араббаг æвзагыл.

## Ныры куыст
Туркаг æвзаджы йеддæмæ «Турчы хъæлæс»-ы программæтæ æрвылбон цæуынц 30 æвзагыл: азербайджайнагау, албайнагау, англисагау, араббагау, болгайрагау, боснийагау, венгриагау, грекъагау, гуырдзиагау, испайнагау, италиагау, китайагау, македойнагау, немыцагау, персайнагау, румынагау, сербагау, тæтæйрагау, сомихагау, туркменагау, узбекагау, уйгурагау, уырыссагау, францагау, хорватагау, хъазахагау, хъиргъизагау, стæй дари, пушту æмæ урдуйыл. 
Уыцы программæты боны æдæппæт дæргъ у 58 сахаты.

Уырыссаг æвзагыл программæ 2010 азты цæуы арæхдзинадыл 11965 кГц 17:00—18:00 Мæскуыйы рæстæгмæ гæсгæ.

## Æддаг æрмæг
* «Турчы хъæлæс»-ы уырыссаг службæйы сайт 

Категори:Турчы радиостанцæтæ
Категори:Æхсæнадæмон радиостанцæтæ
Категори:Туркаг æвзаг
Дес

**Дес** () — хъæу Тырсыгомы. Ис дзы дыууæ Десы: 
* Дæллаг Дес
* Уæллаг Дес
Рес

**Рес** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

Лæууы цæугæдон Ресы комы доны былыл.

## Мыггæгтæ
Къобы цардысты Хъуыссæтæ, Калмантæ, Куыдзиатæ, Дзахъатæ, Хъамбегатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Инёню, Исмет

**Мустафа Исмет Инёню** (, 1884—1973) уыдис Турчы æфсæдты хицау æмæ политик, Турчы дыккаг президент, Ататюркы ’мкусæг æмæ йæ раивæг.

Мустафа Исмет райгуырдис 1884-æм азы 24 сентябры Измиры, паддзахадон службæгæнæджы бинонты ’хсæн. Каст фæци артиллерийы училище. Рагæй ссис Ататюрчы хæстæг æмтохгæнæг. Фыццаг дунеон хæсты рæстæг уыдис Месопотамийы фронты булкъон.

Грекъ æмæ Турчы ’хсæн дыккаг хæсты рæстæг Мустафа Исмет зындгонд сси, сахар Инёнюйы цур цы тох æрцыдис, уымæй. Фæстæдæр, Турчы хицауад мыггæгтæй пайда кæнын куы бауынаффæ кодта, йæхицæн мыггагæн райста уыцы сахары ном.

Турчы Республикæйы бындурæвæрды фæстæ Мустафа Исмет ссис йæ фыццаг премьер-министр æмæ уыцы бынаты куыста 1937-æм азы онг. Ататюрк куы амардис, уæд Инёнюйы равзæрстæуыд Турчы президентæй æмæ уыцы бынаты уыдис 1950-æм азы онг. Æппæт Дыккаг дунеон хæсты дæргъы йæ къухы æфтыдис йæ бæстæ нейтралон æмæ сабыр дарын, Турк хæстмæ бацыдис æрмæст 1945-æм азы 23 февралы, Герман æмæ Японы басаст æнæфæивгъуыйгæ куы уыдис, уæд.

Политикæйæ ацыдис 1972-æм азы.

Исмет Инёню амардис 1973-æм азы 25 декабры Анкарайы.

Инёнюйы ном хæссы Арараты ныллæгдæр цъупп (бæрзонддæр чи у, уый хæссы Ататюркы ном).

thumb|center|400px|Кемаль Ататюрк (рахизырдыгæй) æмæ Исмет Инёню (галиуырдыгæй), 1936-æм азы къам

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Категори:Турчы фæсарæйнаг хъуыддæгты министртæ
Категори:Турчы президенттæ
Категори:Турчы премьер-министртæ
Категори:Измиры чи райгуырдис, уыдон
Категори:Анкарайы чи амардис, уыдон
Категори:XX æнусы политиктæ
Йылмаз, Месут

**Месут Йылмаз** (; райгуырдис 1947-æм азы 6 ноябры, Стамбулы) у Турчы политик, Турчы премьер-министр XX-æнусы 90-æм азты.

Месут Йылмаз райгуырдис Стамбулы, каст фæци Анкарайы университет, фæстæдæр ахуыр кодта Кёльны университеты дæр (Герман). 1983-æм азы уый бацыдис Тургут Озалы ног Фыдыбæстæйы партимæ (ANAP), уым ссис партийы сæрдары хæдивæг. 1983-æм азы бацыдис парламентмæ, 1987-æм азы ссис фæсарæйнаг хъуыддæгты министр.

Æртæ хатты уыдис Турчы премьер-министр, алы хатт дæр йе ’мгъуыды раз-иу ацыдис йæ бынатæй.

2007-æм азы ногæй бацыдис парламентмæ куыд хибар депутат Ризейы сахарæй.

## Æддаг æрмæг
* Месут Йылмаз в энциклопедии «Кругосвет»  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы премьер-министртæ
Категори:Турчы политиктæ
Категори:Стамбулы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Турчы зындгонд адæм
Категори:XX æнусы политиктæ
Республикæ

**Республикæ** ( «иумæйаг хъуыддаг») у паддзахадон хицауиуæджы хуыз, кæцы йæ сæйраг хицауад æххæст кæнынц бæрæг æмгъуыдмæ æвзаргæ оргæнтæ.

Дунейы паддзахæдтæй сæ фылдæр сты республикæтæ.

Рагондæр республикæтæ фæзындысты антикон заманы (Афинæты демократи æмæ Ромы республикæ). Астæузаманы нырыккон Уæрæсейы Федерацийы зæххытыл дæргъвæтин уыдысты Новгороды республикæ æмæ Псковы республикæ (чысыл æмгъуыды дæргъы уыдысты Тверь æмæ Мæскуыйы дæр).

## Бындурон миниуджытæ
Республикæйы бындурон миниуджытæ сты:
* хицæуæттæ дихгонд
* сæйраг оргæнты æвзаргæдзинад

## Республикæйы хуызтæ
* Парламетон республикæ
* Президентон республикæ
* Хæццæ республикæ
* Советон республикæ
* Адæмон республикæ
* Пысылмон республикæ

Категори:Политикæ
Категори:Политологи
Иудей

**Иуде́й** (, Иехудæ; , Эрец-Иехуда, «Иехудæйы Зæхх») у географион бæстæ нырыккон Израиль æмæ Ныгуылæн Былгæроны зæххыл.

Уыцы номæй хонынц рагон Иудейы паддзахад æмæ Рагон Ромы провинци Иудей дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азийы географи
Категори:Библийы рæттæ
Асаты Реуаз

**Асаты Никъалайы фырт Реуаз** (райгуырдис 1923-æм азы 15 майы, Къуцъахтайы хъæуы — амардис 2007-æм азы) у ирон поэт.

Реуаз райгуырдис Къахеты Къуцъахтайы хъæуы. 1941 азы каст фæцис Цхинвалы педагогон техникум, 1953 азы та — Хуссар Ирыстоны паддзахадон институт. Куыста журнал «Фидиуæджы» редакторæй, Гуырдзыстоны фысджыты Цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады бæрнон секретарæй, газет «Советон Ирыстон»-ы редакторы хæдивæгæй, Хуссар Ирыстоны музейы директорæй æмæ æндæр бынæтты. 

Литературон куыст райдыдта 1937 азы. Рауагъта æмзæвгæты æмбырдгæндтæ: «Хæстоны сис» (1947), «Æвзæрст уацмыстæ» (1954), «Тыхджын у уарзт» (1957), «Æнæрынцой зæрдæ» (1961), «Ирон легендæтæ» (1963) æмæ æндæр чингуытæ ирон, гуырдзиаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Реуаз
Категори:Къахеты ирæттæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Цъалагом

**Цъалагом** кæнæ **Æгъуызатæ** у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Уанелæй Згъуыбиры ’хсæн.

## Кæмттæ
* Дзомагъгом
* Згъуыбиргом
* Рукъгом
* Сыбагом
* Тлигом
* Урсдзуары ком

## Фиппаинæгтæ

*
Хасан (хох)

**Хасан** () — хуыст стратовулкан Турчы, Аксарайы провинцийы.

## Геологи
Йæ бæрзæнд денджызы æмвæзадæй у 3253 метры уæлдæр, ахсы дыккаг бынат Центрон Анатолийы цъуппыты астæу.

Йæ кальдерæйы уæрæх у 4–5 км, сæвзæрдис 7500 азы нæ дуджы агъоммæ. Фæстаг скалд уыдис 6200 азмæ нæ дуджы ахъоммæ æввахс. Ацы дыууæсæрон стратовулкан бавзæрста йæ царды кальдерæйы ныккалдис цыппар хатты. Нырыккон сырезт сæвзæрыдис фæстаг кальдерæйы. Лавæйæ куполтæ сарæзтой дыууæ сæйраг цъуппы, ныгуылæны цъупп уæллоздæр у æмæ йын ис дыууæ вулканон кратеры. Хасаныл æрхъула кодтой 25-æй фылдæр лавæйы лæбырды æмæ конусы æртхутæгæй

## Адæмы ахаст
Хасаны сирвæзт фиксацигонд æрцыдис неолиты рæстæджы къæдзæхыл нывтыл. Незаманы цæрæнран Чатал-Хюючы () цæрджытæ æмбырд кодтой хохы алыварс обсидиан æмæ йæ ивтой сыхаг цæрæнрæтты. Ссардæуыд дзы айдæнтæ обсидианæй. Хохы нысаниуæг уæды рæстæджы цæрджытæн æвдисынц къæдзæхыл нывтæ, кæцыдæртыл дзы хох йæхи суæлвонг кæны цæрджыты хæдзæрттыл.

## Туризм
Хохмæ сцыд ахсы 6 сахатмæ ’ввахс. Цъуппæй зыны Анатолийы уæлвæз, æмæ, дæрддзæф æвæрд чи у, уыцы Каппадоки.

## Æрвитæнтæ
* Global Volcanism Program

Категори:Турчы вулкантæ
Категори:Турчы хæхтæ
Уæрхад

**Уæрхад** \varphi~ — къуым бынæттон зениты здæхты æмæ экваторы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 °мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та — æппæрццæг. Ноджы ма абсолютон асмæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц *бæрзæндтæ*, нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та — *ныллæджытæ*.

Зæххы формæ (геоид) къорийæ кæй хъауджыдзинад кæны, уымæ гæсгæ географион уæрхад дæр цасдæр хицæн кæны геоцентрон уæрхадæй, т.&nbsp;е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ.

Бынаты уæрхад рабæрæг кæнæн ис ахæм астрономион кусæнгарзты æххуысæй — секстант кæнæ гномон, ис ма спайдагæнæн системæтæй GPS æмæ ГЛОНАСС. Уæрхадимæ æмæ азы афонимæ йæ дæргъ баст у бонæн.

## Кæс ноджы
* Параллель
* Географион координатæтæ
* Дæргъад
* Навигаци

Категори:Географи
Категори:Геодези
*
Дæргъад

**Дæргъад** \lambda~ — лæвæрд тæппы уылты цы мередианы фæзой цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр Зæххыл нулоныл нымад у Гринвичы зæронд обсерваторийы уылты, Лондоны хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны Гринвичы меридиан. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° скæсæны ’рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, ныгуылæны ’рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты Парижы, Кадисы, Пулковойы (Уæрæсейы паддзахады территорийыл) æмæ а.д.

Дæргъады дæлбар у бынæттон рæстæг
[thumb|Къорийы хуыз.
[Экватор (цъæх) дих кæны къори æмæ лыг кæны Меридиантæ (бур) 90° къуымæй. Ацы нывы иугуыр хæххытæ — ортодомитæ. Бур хæххытæ — æмхуызон дæргъады хæххытæ.]]

## Кæс ноджы
* Параллель
* Бæрзæнд
* Географион координатæтæ
* Уæрхад
* Навигаци

Категори:Географи
Категори:Геодези
*
Гуылæр

**Гуылæр**, дыгуронау **Гулæр** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Лæууы Гуылæры доны былыл.

## Мыггæгтæ
Гулæри гъæуи цардæнцæ: Золойтæ, Етдзатæ, Елойтæ, Найфонтæ, Сабетæ, Дзарастæ, Дæготæ, Къибиртæ, Перисатæ æма Хъæдохтæ. 

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Балц Гуылæрмæ I Фыдæлты уæзæгмæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Кæлух

**Кæлух** у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Авиньон

**Авиньо́н** (; ; ) у сахар Францы хуссары. Æрбынат кодта регион Прованс-Альпæтæ-Æрвхуыз донбылы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Прованс — Альпæтæ — Æрвхуыз донбылы сахартæ
Мухадзыртæ

thumb|right|300px|Мухадзыртæ
**Мухадзыртæ** ( «ралидзджытæ», «лигъдæттæ»), зæгъгæ, ахæм номæй хуындæуы, æнæпысылмон бæстæтæй пысылмон бæстæтæм бирæйæ цы пысылмæттæ алидзы, уыдон. Алыгъды аххосæгтæ вæййынц æндæр æмæ æндæр. Арæх пысылмæттæ ацæуынц, уымæн æмæ сæ нæ фæфæнды цæрын, бæстæйы фылдæр хай æндæр диныл хæст адæм кæм сты, уым. Арæх ма алыгъд вæййы хæстон архайды фæстиуæг (цæвиттон, чырыстон паддзахад пысылмон территори куы бацахсы).

Фыццаг мухадзыртыл, традицимæ гæсгæ, нымад сты Мæхæмæт-пехуымпар æмæ йæ фарсхæцджытæ — фыццаг пысылмæттæ. Уыдоны бахъуыдис алидзын Ясрибы сахармæ (ныртæккæйы Мединæ), муртаччытæ сæ кæй сырдтой, уый фыдæй.

## Этимологи
Дзырд «мухадзыр»-æн ис араббаг равзæрд, æмæ амоны — æрлидзæг, алидзæг, цæрæнбынат ивæг (уырыс. *переселенец*). Йæ бындуры ис араббаг дзырд «хиджра» — цæрæнбынат ивд (уырыс. *переселение*).

## Кæс ноджы
* Мухадзырад

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы истори
Категори:Кавказы истори
Шевченко, Тарас Григорийы фырт

**Шевченко, Григорийы (Григоры) фырт Тарас** (; райгуырдис 1814-æм азы 9 мартъийы — амардис 1861-æм азы 10 мартъийы Бетъырбухы) уыдис зындгонд украинаг фыссæг, поэт æмæ нывгæнæг.

## «Фæдзæхст»-ы ирон тæлмац

: Æз куы амæлон, уæд-иу мæ
: Бавæрут нæ зæххы,—
: Мадау уарзон Украины,
: Быдыры уæрæхы.

: Хуымтæ мæм куыд зыной дардыл,
: Днепыр та æд къардиу;
: Уымæн ингæнмæ куыд хъусон
: Йе ’мбу æмæ ’нкъард ниуд.

: Æз куыд уынон,— Украинæй
: Денджызмæ куыд ласдзæн
: Уый ызнаджы туг... Мæрдтæй дæр
: Уæд мæ сонт уд растдзæн.

: Атæхдзæн нæ зæххæй арвмæ
: Кувынмæ хуындзауæй...
: Гъе, уæдмæ та æз нæ кæнын
: Зонгæ дæр хуыцауы.

: Бавæрут мæ æмæ растут,
: Рæхыстæ ныссæттут,
: Не знагæн йæ хæрам тугæй
: Уаз сæрибар цæхсут.

: Ног, ыстыр бинонтæй иумæ
: Рацæрут хæдбарæй;
: Хорзæй-иу мæн дæр фæразут
: Уæд уæ зæрдыл дарын.


Нафийы тæлмацы йеддæмæ ис ма Нигеры тæлмац (рухс федта «Рæтсдзинад» æмæ «Мах дуджы» 1939-æм азы), Дарчиты Дауыты тæлмац (Шевченко Т. Æвзæрст æмдзæвгæтæ æмæ поэмæтæ. Сталинир, 1939), Гафезы тæлмац (Фидиуæг, 1961), Хъайтыхъты Георы тæлмац (Рæстдзинад æмæ Мах дуг, 1961) æмæ Плиты Ильяйы тæлмац (Шевченко Т. «Заповіт» мовами народів світу, 1964).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Украинаг поэттæ
Категори:Украинаг фысджытæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Украинæйы фысджытæ
Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Категори:Украинæйы революционертæ
Категори:Украинæйы нывгæнджытæ
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Тæгæрджын

**Тæгæрджын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы. Лæууы цæугæдон Тæгæрджыны доны былыл.

Цардысты дзы Мæргъитæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Тлигомы хъæутæ
Лисыри

**Лисыри** кæнæ **Лисри** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы æдзæрæг хъæу. Ис Мамысонгомы. Хъæуы астæуты цæуы Лæгæтгомы дон.

Хъæуы ис чырыстон аргъуан.

## Истори
Хълиаты фарсмæ сæрзилæн лæбырдтæй куы бахизай, уæд дæлæуæз комы Мамысоны доны тæккæ был тъæпæнæй йæ бирæ мæсгуытимæ зыны Лисри. Уырдæм Паддзахвæндагæй азилын хъæуы галиуæрдæм æмæ ныццæуын хъæуы бынмæ гакъон-макъон фæндагыл.

Хъæуы астæуты цæуы Лæгæтгомы дон æмæ йæ кæны дыууæ дихы. Арæзт ыл сты хъæуы куырæйттæ æмæ цалдæр хуымæтæг хиды. Йæ цæрджытæ Сидахътæ, Дарчитæ, Айлартæ, Добатæ æмæ Моураутæ цардысты хæлар æмæ уарзонæй. Фидыдтой сæ зæххытыл. Ныхасы бадынæн сын уыдис цъæх нæуу хъæуы фарсмæ стыр къуыппыл. Йæ цуры — къаннæг рæсугъд аргъуан æмæ райдайæн скъола.

Сидахъты Симон куыд радзырдта, афтæмæй аргъуан арæзт æрцыд адæмы иумæйаг сходы уынаффæмæ гæсгæ. Æвзæрст лæгтæ зылдысты хæдзаргай, æмæ алчи йæ хай æнæкъуылымпыйæ хаста.

Мæздæджы епископæй ракуырдтой æххуыс, æмæ сын уый скодта проект. Бегарайæ æмбырд кодтой æмæ ластой донбылæй æмæ æндæр рæттæй дур. Сисамайджытæ уыдысты Сидахъты Къоста æмæ Добаты Бечи. Аргъуан куы сцæттæ, уæд хъæубæстæ скодтой стыр куывд.

Бæгæныйæн зад, ссад æмæ кусæрттагæн мысайнæгтæ æмбырд кодтой, заргæ æмæ æмдзæгъдгæнгæйæ хæдзар-хæдзар зилгæйæ.

Кусын райдыдта XX æнусы 10-æм азты. Уый фæстæ та ахæм мадзалæй сарæзтой скъола дæр.

Ацы хъæуы раздæры цæрджытæ, Дарчиты хистæртæ Дзапар, Майрæм, Гришæ, Илья, Ладимыр æмæ Иван сæ мыггаджы равзæрды тыххæй кæй ныффыстой, уым амонынц, зæгъгæ, дам, Лисримæ æрцæуæг Лалдыйæн райгуырд иунæг фырт æмæ йæ схуыдтой Дарчи. Дарчийæн райгуырд цыппар фырты: Сидахъ, Моурау, Реуаз æмæ Дади.

Сидахъ æмæ Моурауæн цæуæт куы рацыд, уæд сысты хицæн мыггæгтæ: Сидахътæ æмæ Моураутæ. Реуаз æмæ Дади скодтой мыггаг сæ фыд Дарчийы номыл — Дарчитæ. Æвæццæгæн, Мамысонгомы дон сæ рæзты æмæ Лæгæтгомы дон се ’хсæнты кæй цыдысты, Лæгæтгомы къæдзæхтæ сæ цуры кæй уыдысты, уымæ гæсгæ дурарæхæй нæ бацауæрстой Лисрийы цæрджытæ мæсгуытæ амайыныл æмæ сæм уымæ гæсгæ ис иуæй иннæ бæрзонддæр æртындæс мæсыджы. Уæдæ дызæрдыггаг нæу, сæ диссаджы дзæбæх цæрæн бынатæн æддагон тыхгæнæгæй дæр æдас кæй нæ уыдысты.

1921 азы февралы 11-æм æфсады хæйттæ Мамысоны æфцæгыл куы хызтысты, уæд Сидахъты Максийæн хæсгонд æрцыдис æфцæгыл хуымæтæг бæлццоны хуызы ахизын æмæ Глурæй Кутаисмæ телефоны телтæ алыг кæнын. Макси йæ хæс баххæст кодта. Телтæ алыг кодта, стæй ма цалдæр телыхъæды дæр афæлдæхта.

Лисрийы зæххыл сты: Сæрдыгон, Зымæгон, Хъруйы, Сæгуытты, Цæгаты æмæ Хуырджын суæрттæ. Къæйы комы æмæ Бебеты комы хъæдтæ, сæ фарсмæ Лисрийы хъугом, Зæнгты, Хæрæнты æмæ Уæлдзуары хуымтæ дæр. Сæ хосгæрст зæххытæ: Айларты уыгæрдæн, Саудуры фæз, Гуыдырау, Къуырфытæ æмæ Уартау. Сæ фосхизæн сæрвæттæ: Мидæггаг фæз, Гуыдырау, Баккойы къултæ, Даргъ цъына, Лæгæтгом æмæ Сидахъты къултæ. Рæгъаудон сын уыди Къæйты комы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дарчитæ, Сидахътæ, Моураутæ, Долойтæ, Кучитæ, Икъотæ, Рæмонатæ, Тегкатæ, Епхитæ, Добатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Видео хъæуы тыххæй

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Æмвæзад денджызы бæрзæндæй

thumb|right|390px|Бæрзæнды бынат координатон сферæйыл
**Æмвæзад денджызы бæрзæндæй** — координатæ æртæбæрцон () тыгъдады, (иннæ дыууæ уæрхад æмæ дæргъад) æвдисы цавæр æмвæзыл ис тæпп нолыл нымад денджызы æмвæзмæ гæсгæ.

Цæмæй тæппы ран æххæстæй бæрæггонд æрцæуа æртæбæрцон  тыгъдады, уый тыххæй хъæуы æртыккаг координатæ — *Бæрзæнд*. Панетæйы центрмæ дæрддзæгæй географи нæ пайда кæны: бæззы афтиддæр планетæйы тынг арф бæстæты афыстæн, кæнæ космосы орбитæтæ нымайынмæ.

Географион цъары гæрæнты пайда кæнынц арæхдæр *æмвæзад денджызы бæрзæндæй*, нымад цæуы «лæгъзгонд» геоиды уæлцъары  æмвæзæй.
Ахæм æртæ координатæйæ систæмæ уайы ортогоналон, уый æнцондæр кæны нымаинæгтæ. Æмвæзад дæнджызы бæрзæндæй ма æнцойуат у атмосферон æлхъывдимæ басты тыххæй.

Зæххы уæлцъарæй дæрддзæг (уæлæмæ кæнæ дæлæмæ) арæх пайдагонд цæуы бынаты афысты рæстæг, фæлæ *нæу* **координатæ** цъары  æнæлæгъзы тыххæй.

## Кæс ноджы
* Альтитудæ
* Географион координатæтæ
* Уæрхад
* Дæргъад
* Навигаци

Категори:Географи
Хълиат

**Хълиат** () у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Мамысонгомы.

## Истори
Тлимæ хæстæг Хълиаты комы рахиз фарс, уæлвæндаг, къæдзæхы риуыл æрæнцад Хълиаты хъæу. Мамысонгомы æппæтæй зынвадатдæр уыдис. Йæ цæрджытæ Цъæхойтæ, Токтæ, Гоцъойтæ, Албегатæ, Къадзатæ æмæ Боцитæ цардысты, сæ фæсчъылдымы цы хосгæрст æмæ фосхизæн зæххытæ уыдис, уыдоны цинæй. Сæ хъæу ахæм бæрзонд къæдзæхыл æвæрд уыдис, æмæ уæлхæдзарæй коммæ акæсгæйæ зылди адæймаджы сæр. Комы дымгæ сæ хоста æдзухдæр. Зымæг сæ тымыгъ æддæмæ ракæсын нæ уагъта. Пайда кодтой Хълиаты комы, Цъити быны, Лæгæткомы, Уыгæрдæнгомы æмæ Гуыдыргомы чысыл дæттæй æмæ комы суадонæй; Хълиаты æмæ Бæхты суæрттæй; Хълиаты æмæ Бобайы хъæдтæй; Додонастæу, Цъитийы бын, Салайы ривæддон, Æхсæрдзæнысæр, Хълиаты ком æмæ Лæгæтгомы сæрвæттæй; Суары, Габоты, Базыгуаты, Гуыбылойты æмæ Цъуйбæласы уыгæрдæнтæй; Дæргъыты, Цъыфты, Дæлдзуæртты, Джитойы æмæ Мичийы хуымтæй.

Цъæхойты мæсыг æмæ 2 гæнахы, Токты мæсыг æмæ Боциты гæнах уыдысты хъæубæсты ныфс бахъуыды рæстæджы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Токтæ, Боцитæ, Гоцъойтæ, Къадзатæ, Мамыттæ, Цъæхойтæ, Æлбегатæ, Саухалтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тли (Цæгат Ирыстон)

**Тли** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Мамысонгомы.

## Истори
Тибæй дыууæ километры фалдæр дæлвæндаг, Тлийы комы дыууæ фарсыл йæхи айтыгъта Тлийы хъæу. Хурæй æфсæст, зæйæ æдас, зæххæй рæвдыд, дымгæйæ хъахъхъæд бынат. Хæлар бинонтау, уыдысты йæ цæрджытæ Суантæ, Къадзатæ, Токтæ, Цъæхойтæ æмæ Гаматæ.

Ардæм Суантæ балыгъдысты Уæллаг Уыналæй, Къадзатæ та — Луарæй. Тлийы хъугом, Æддаг фæз, Цъасы, Уасæджы æмæ Зæнджы уыдысты сæ хуымзæххытæ. Тлийы комы чысыл доныл сын уыдис æнæбары къада куырæйттæ дæр.

Сæ сæрвæттæ æмæ хосгæрст зæххытæ уыдысты: Гобайы уыгæрдæн, Додына, Хълиаты ком, Тамаджын, Рецъы уыгæрдæн, Тлийы ком, Гыццыл фæз æмæ Уынгæг ком.

Тлийы хъæд, Комкоммæ хъæд æмæ Стыр хъæд уыдысты цæгаты, æмæ сæ суг ласын хъуыди зын уавæрты. Хъæуæн уыдис Сантхосы, Хуыцауы, Таранджелозы æмæ Майрæмы кувæндæттæ. Хъæуы фарсмæ уыдис рагон аргъуан. Ныр йæ бындуры дуртæ æмæ кæлæддзæгтæ арф хæмпæлы бын фесты. Ахуыргæндтæ куыд сбæрæг кодтой, афтæмæй аргъуан уыдис Зруджы Майрæмимæ иу рæстæджы æмæ иу архитектурон хуызы арæзт (X—XI æнустæ).

Хъæуы фидар æмæ фидауц уыдысты Суанты æмæ Къадзаты мæсгуытæ, 2 гæнахы æмæ галуан.

Ацы хъæуы цæрæг Къадзаты Бетъре Муртуйы фырт 1921 азы С. М. Кировы разамындæй 11-æм æфсады хæйттæ Гуырдзыйы меньшевикты дæрæн кæнынмæ куы цыдысты, уæд сын уыдис фæндагамонæг æмæ активон æххуысгæнæг. Æфсæддонты разæй астæумæ миты лæгæрста, афтæмæй сæ Мамысоны æфцæгмæ æмæ æфцæджы тызмæг фæзилæнты æдас рæттыл кодта Глурмæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Суантæ, Къадзатæ, Гаматæ, Цъæхойтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Самсат

**Самсат** () — сахар æмæ район провинци Адыяманы, Турчы. Цæгат-ныгуылæны æмарæн у ил Адыяманы централон районимæ, цæгат-скæсæны та — район Кяхтаимæ, цæгат-скæсæны æмæ скæсæны та ил Шанлыурфæимæ.

## Истори
Ацы рæтты уыдис Самосатæ — незаманы Коммагенæйы сæйраг сахар. 1989-æм азы Ататюрчы донмарæны сарæзты фæстæ бахаудта аныгъуылды зонæмæ, цæрджытæ та бынативд æрцыдысты ног сахар **Самсатмæ**.

## Цæрджытæ
2000-æм азы адæмы сфыстмæ гæсгæ райцентры цæрджыты нымæц хæццæ кодта 6917 адæймагмæ, районы хъæуты та цардысты 5624 адæймаджы. Афтæмæй иумæйагæй районы цaрдис 12541 адæймаджы.

## Фенддæгтæ
Хох Немрут-Дагы районы цы археологион цыртдзæвæнтæ ис, уыдон хаст сты ЮНЕСКО-йы дунеон хæзнамæ.

## Æрвитæнтæ
* Районы официалон сайт
* Сахары официалон сайт 

Категори:Турчы сахартæ
Джермугъ

**Джермугъ** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 3193,5 метры.

## Æрвитæнтæ
* Мæргъиты И.Т. Джермугъы бæрæгбон

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тлигом
Деметæ (хъæу)

**Деметæ** у æдзæрæг хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. 

## Истори
Ацы хъæу хæссы чысыл ирон мыггаджы ном — Деметæ. Адæмон таурæгъмæ гæсгæ Деметы мыггаджы бындурæвæрæг уыдис куыртаттаг лæг. Иу афон уыцы лæг фæхыл ис йæ ’фсымæримæ зæххы гæппæлы тыххæй æмæ ралыгъдис Хуссар Ирыстонмæ. Фæндагыл куы цыдис, уæд æй иу бæхджын лæг бафарста, кæдæм цæуы, уый. Бæлццон ын уайтагъд цыбыр дзуапп радта: «Демæ!» Афтæмæй йыл сæвæрдтой фæсномыг Деме. Демейы хæрзæфсымæрæй та равзæрыдис Томайты мыггаг, уымæн æмæ йæ ном хуындис Тома. Томайтæ систы уæздан, хъæздыг æмæ тыхджын мыггаг, чысыл Деметы сæ сæрмæ нæ хастой æмæ сæ нымадтой дæлбар мыггагæй, фæлæ Деметæ сæхи бафхæрын никуы радтой. Кæддæриддæр сæ зæхх æдасæй хъахъхъæдтой æмæ сæ намысы сæрвæлтау хъæбатыр хæцыдысты. Абоны онг Деметы мыггаджы хистæртæ нымайынц Томайты сæ ’рвадæлтыл. Демейæн уыдис дыууæ фырты, Хæд æмæ Фыранк, уыдонæй рацыдысты мыггаджы дыууæ къалиуы, бантыстис сын мыггаджы мæсыг самайын. Абон Деметæ цæрынц Цæгат Ирыстоны, сæ фылдæр хай æрбынат кодта Горæтгæроны районы. Деметы лæгтæ сæхи равдыстой хъайтартæй Турчы æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты быдырты æмæ нысангонд æрцыдысты паддзахадон майдантæй. Деметæ æдзухдæр уыдысты хъуыстгонд куыд курдиатджын æхсæнадон архайджытæ, фæдисы рæстæг сæ иу дæр фæстейы никуы баззадис. Цæвиттон, Деметы Ладийы фырт Харитъон дæргъвæтин рæстæджы уысм уыдис Ирыхъæуы дзуарылæг.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзегътыхъæу

**Дзегътыхъæу** () у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Пуриат

**Пуриат**:

* Дæллаг Пуриат — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Уæллаг Пуриат — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Абаза

**Абаза** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мæргъитæ.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Тлигомы хъæутæ
Мединæ

**Меди́нæ**, вариант: *Мæдинæ*, *Бедим* () у сахар Сауды Араббы ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

*
Алленвиль (Ивелин)

**Севр** (, кæнæ *Allainville-aux-Bois*) у коммунæ Францы. Ис Ивелины департаменты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ивелины департаменты коммунæтæ
Хусмæсыг

**Хусмæсыг** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.

## Истори
1925-æм азы хъæуы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

Цардысты дзы Калотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Фæзыхъæу

* Фæзыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Фæзыхъæу — хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы;
* Фæзыхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Фæзыхъæу кæнæ Фæзы Челиат — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
Уæллаг Пуриат

**Уæллаг Пуриат** кæнæ **Мидæггаг Пуриат** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Инжич-Чукун

**Инжи́ч-Чуку́н** () у хъæу Хъæрæсе-Черкесы, Абазайы районы административон центр. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Абазайы районы цæрæнрæттæ
Цад

**Цад** (бирæон нымæц: *цадтæ*, *цæдтæ*) у гидросферæйы ахæм компонент, кæцыйæн ис æрдзон кæнæ адæймагæй конд донуат донæй дзаг æмæ денджызмæ (фурдмæ) бацæуæн нæй. Цæдтæ чи иртасы, уыцы зонад хуыйны лимнологи.

## Стырдæр цæдтæ

Æдæппæт цæдты фæзуат у дунейы сурзæххы 1,8% (2,7 млн км² бæрц).

*
Хъорхъора

**Хъорхъора** () у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.

Цардысты дзы Абайтæ æмæ Ханайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Майрæмыдон (Уæлладжыргом)

**Майрæмыдон**, вариант: *Майрæмдон* у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Æрыдоны рахиз фæрсагдон. Йæ донæфтæн ис хъæу Дæллаг Уыналы цур.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Хохы Саниба

**Саниба** кæнæ **Хохы Саниба**, **Зæронд Саниба** у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, Санибагомы.

Хъæу дих кæны дыууæ сыхыл: **Уæллаг Саниба** (кæнæ *Уæллагхъæу*) æмæ **Дæллаг Саниба** (кæнæ *Дæллагхъæу*).

## Мыггæгтæ
Санибайы цардысты Есенатæ, Дзиуатæ, Фидаратæ, Хъалтуратæ, Газаццатæ, Гуыбиатæ, Самбегатæ, Æмбалтæ, Къуындыхатæ, Хъуысатæ, Сидахътæ, Хадыхъатæ, Санатæ æмæ Дзгойтæ, Мысыкатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Саниба I Фæрдгуытæ
* Тагаурия. Аул Саниба. Липовый Иван. 1890-е гг.

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Категори:Санибагом
Суарден

**Суарден** (, [шевардени]) у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

Суарден лæууы цæугæдон Хъеууайы былыл. Дих кæны дыууæ хайыл, Хъеууайæн йæ рахиз фарс цардысты Саппиатæ, Ардзинтæ, Кокайтæ, галиуырдыгæй цардысты Мамиатæ, Саулохтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хуадонты Зураб

**Хуадонты Муссæйы фырт Зураб** (райгуырдис 1940-æм азы 1 сентябры, Цыколайы) у техникон зонæдты доктор, профессор (1992), Цæгат Ирыстоны æмæ Уæрæсейы зонад æмæ техникæйы сгуыхт кусæг, æхсæнадон архайæг.

Хуадонты Зураб райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Цыколайы хъæуы. Скъолайы сахуыры фæстæ бацыдис Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институтмæ (уырыс. *СКГМИ*). Каст æй фæцис 1963-æм азы.

1967–1970-æм азты Хуадоны-фырт ахуыр кодта Мæскуыйы инженерон-арæзтадон институты. 1971-æм азы дзы бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци. Ирыстонмæ сыздæхгæйæ, райдыдта кусын ассистентæй Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институты аразыны куыстады технологийы кафедрæйы (уырыс. *кафедра технологии строительного производства*). 1973-æм азы Зураб ссис доцент, 1977-æм азæй нырмæ у кафедрæйы сæргълæууæг. 1992-æм азы йын лæвæрд æрцыдис профессоры ном.

Хуадоны-фырт бирæ азты дæргъы уыдис Хæххон-металлургон институты ректор.

Хуадонты Зураб мыхуыры рауагъта 100 куыстæй фылдæр, уыдоны ’хсæн 4 монографийы, ахуыргæнæн чингуытæ.

Хуадоны-фырт у Информатизацийы æхсæнадæмон академийы æмæ Уæлдæр скъолайы зонæдты академийы уæнг. 1995-æм азы Æрдз æмæ æхсæнады зонæдты æхсæнадæмон академи схорзæхджын æй кодта Цытджын Пётры номыл майданæй.

Хуадонты Зураб у национ преми «Нарты фæткъуы»-йы бындурæвæрæг.

Категори:Цæгат Ирыстоны профессортæ
Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны уæлдæр скъолайы кусджытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ
Категори:РЦИ — Аланийы зонады сгуыхт архайджытæ
Зураб
Категори:Цыколайы чи райгуырдис, уыдон
Сейлем (Орегон)

**Сейлем**, **Салем** () у сахар АИШ-ы ныгуылæны, Орегоны сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Орегоны сахартæ
Иерихон

**Иерихо́н** ( [];  *Yərīḥō*) у сахар Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Былы, Палестинæйы автономийы.

Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ
Категори:Библийы рæттæ
Хеврон

**Хеврон** (, *Хеврон*; , *Аль-Халиль*) у сахар Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Былы хуссары, Палестинæйы автономийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ
Медойты Дмитри

**Медойты Никъалайы фырт Дмитри** (райгуырдис 1960-æм азы 15 майы Цхинвалы) у Хуссар Ирыстоны паддзахадон архайæг æмæ дипломат, Республикæ Хуссар Ирыстоны æххæстбарджын минæвар Уæрæсейы Федерацийы.

## Цардафыст
1982-æм азы каст фæцис Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты историон-филологион факультет.

1986–1989-æм азты уыдис Гуырдзыстоны ССР-ы Зонæдты академийы Истори, археологи æмæ этнографийы институты аспирант.

1985–1994-æм азты — Хуссар Ирыстоны Гуманитарон иртасæнты Зонадон-иртасæг институты зонадон кусæг.

1990–1994-æм азты — Республикæ Хуссар Ирыстоны Уæлдæр Советы депутат.

1994–1996-æм азты — Республикæ Хуссар Ирыстоны æддагон бастдзинæдты мнистр.

2001-æм азы Медойы-фырт каст фæцис Уæрæсейы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады Дипломатион академи (дæсныйад — «æхсæнадæмон ахастдзинæдтæ»).

2003-æм азы бахъахъхъæдта политологийы кандидатон диссертаци ахæм темæйæ: «Уæрæсейы политикæ Фæскавказы: проблемæтæ æмæ перспективæтæ».

2002–2005-æм азты — Республикæ Хуссар Ирыстоны президенты бæрнлæг (уырыс. представитель) Уæрæсейы Федерацийы.

2005-æм азæй уыдис Республикæ Хуссар Ирыстоны бæрнлæг (уырыс. представитель) Уæрæсейы Федерацийы.

2009-æм азы 12 январæй у Республикæ Хуссар Ирыстоны æххæстбарджын минæвар Уæрæсейы Федерацийы.

Медойы-фырт зоны ирон, уырыссаг, персайнаг æмæ гуырдзиаг æвзæгтæ.

thumb|Медойты Дмитри (галиуырдыгæй) Уæрæсейы Хъæбатыр Сергей Кобылашимæ. Мæскуы, 2010-æм азы февраль

Категори:Хуссар Ирыстоны дипломаттæ
Категори:Медойтæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Цыхуырбаты Харитон

**Цыхуырбаты Никъалайы фырт Харитон** (райгуырдис 1920-æм азы 15 сентябры, Цхинвалы) у разагъды советон тæхæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, хæсты фæстæ бирæ фæкуыста граждайнаг авиацийы дæр. Цæры Мæскуыйы. Майор, Советон Цæдисы сгуыхт пилот.

Авиакомпани «Аэрофлот»-ы уынаффæмæ гæсгæ Цыхуырбайы-фырты ном хæсдзæн Sukhoi Superjet 100 ног 30 хæдтæхæгæй иу.

## Æддаг æрмæг
* Цыхуырбаты Харитоны цыбыр биографи 
* Цыхуырбаты Харитон йæ царды тыххæй 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Харитон
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Sukhoi Superjet 100

**Sukhoi Superjet 100** (цыбырæй SSJ 100) у Уæрæсейы хæстæг дæрддзæгтæм тæхынæн хæдтæхæг, аразы йæ «Гражданские самолёты Сухого» фæсарæйнаг компаниты къорды æмгуысты.

Superjet 100 абарæн ис ахæм модельтимæ: Embraer E-Jet, Bombardier CRJ, ARJ21, Ан-148, Ту-334.

Sukhoi Superjet 100 ног 30 хæдтæхджытæй иу, авиакомпани «Аэрофлот»-ы уынаффæмæ гæсгæ хæсдзæнис Советон Цæдисы сгуыхт пилот Цхуырбаты Харитоны ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы хæдтæхджытæ
Категори:Пассажирон хæдтæхджытæ
Окруашвили, Иракъли

**Иракъли Къобайы фырт Окруашвили** ( [*иракъли къобас дзе Окруашвили*]; райгуырдис 1973-æм азы 6 ноябры, Цхинвалы) у Гуырдзыстоны политикон æмæ æфсæддон архайæг, паддзахады хъахъхъæнынады министр 2004—2006 азты.

Йæ дæсныйадмæ гæсгæ у юрист, каст фæцис Тбилисы паддзахадон университеты æхсæнадæмон барад æмæ æхсæнадæмон ахастыты факультет (1995).

2008-æм азы апрелæй цардис Францы куыд политикон лигъдон. 2012-æм азы йæ къухы бафтыдис Гуырдзыстонмæ раздахын, уым афæлвæрдта политикон парти саразын, фæлæ парламенты æвзæрстыты фембылды ис.

2022-æм азы мартъийы 48-аздзыд Окруашвили афтыдис Украинæмæ, Киевмæ ’ввахс иннæ фæсарæйнæгтимæ иу къорды хæцыдис Уæрæсейы æфсады ныхмæ. 13 апрелы Украинæйæ ацыдис фæстæмæ Гуырдзыстонмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны политиктæ
Александрия

**Александри́я** ( — *al-’Iskandariya*, масри اسكندريه — *Eskendereyya*, ,  — *Rakotə*) у сахар æмæ порт Мысыры цæгаты. Æрбынат кодта цæугæдон Нилы дельтæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мысыры сахартæ
Брюне, Жюль

**Жюль Брюне** (; райгуырдис 1838-æм азы 2 январы — амардис 1911-æм азы 12 августы) уыдис францаг афицер, æфсадхон.

## Цардафыст
Брюне райгуырдис Бельфоры (Эльзас). 1857-æм азы каст фæцис Политехникон скъола Парижы (фр. *École Polytechnique*). Уым йæ профессион здæхт уыдис артиллери.

1862–1867-æм азты архайдта Мексикæмæ Францы интервенцийы. 1867-æм азы Жюль Брюне уыдис Францы æфсæддон миссийы уæнг. 1868–1869-æм азты архайдта Босины Хæсты Эдзойы Республикæйы фарс.

Францмæ сыздæхгæйæ, уый уыдис Францы-Пруссийы хæсты архайæг æмæ афтæмæй бахаудис уацары. Франц фембылды ис (1871) æмæ Брюнейы рауагътой. Уый фæстæ афицер архайдта Парижы коммунæ басæттыныл.

1898-æм азы йæ снысан чындис Францы æфсады генштабы сæргълæууæгæй. 1899-æм азы Брюне наууагъта æфсæддон службæ.

## Цымыдисаг факттæ
Жюль Брюне у киноныв «Фæстаг самурай»-ы хъайтары прототиптæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы æфсæддонтæ
Категори:Японы истори
Тэгу

**Тэгу́** ( ) у Хуссар Корейы стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 2 518 467 адæймаджы (2014).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Корейы сахартæ
Сатеник

**Сатеник** ( []) — Аланыстоны паддзахы чызг, I æнусы.

Нарты кадджыты та йæ ном у Сатана.

Сатеник ныр дæр у популярон сылгоймаджы ном сомихы ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аланийы истори
Категори:Сомихы истори
Арташес I

**Арташес I** () уыдис Сомихы паддзах нæ эрæйы агъоммæ I-II æнусты. Йæ æлдариуæджы дуг уыдис нæ эрæйы агъоммæ 190-æм азæй 160/159-æм азы онг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы паддзæхтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Иордан

**Иорда́н** ( — *Nahar ha-Yarden*;  — *Nahr al-Urdunn*) у Æввахс Скæсæны цæугæдон. Йæ кой бирæ хатты кæны Библи, ахсджиаг у чырыстон уырнджытæн.

Иордан у дунейы тæккæ ныллæгдæр дон, денджызы æмвæзадæй бирæ ныллæгдæр кæлы æмæ æфты Мард денджызмæ.

## Кæс ноджы
* Иорданы тæрф

Категори:Цæугæдæттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Израилы цæугæдæттæ
Категори:Иорданийы цæугæдæттæ
Категори:Палестинæйы паддзахады цæугæдæттæ
Сохиты Тугъан

**Сохиты Таймуразы фырт Тугъан** (райгуырдис 1977-æм азы 21 октябры, Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы дирижёр, Цæгат Ирыстоны адæмон артист.

1996-æм азы Тугъан каст фæцис Дзæуджыхъæуы музыкалон училище (ныртæккæ хæссы Гергиты Валерийы ном), 2001-æм азы та — Бетъырбухы паддзахадон консерваторийы оперон æмæ симфонион дирижёриуæджы (уырыс. *дирижирование*) факультет (профессортæ Илья Мусин æмæ Юрий Темиркановы кълас).

1999-æм азы Сохийы-фырты (Александр Сладковскийимæ иумæ) схорзæхджын кодтой Прокофьевы номыл III-æм Дирижёрты æхсæнадæмон конкурсы II-аг премийæ (I-аг преми никæмæн саккаг кодтой).

1999–2000-æм азты Илья Мусины мысынæн цы концерттæ арæзт æрцыдис, уым Тугъан дирижёриуæг кодта Мариинский театры æмæ Бетъырбухы консерваторийы оркестртæн.

2000-æм азæй Сохийы-фырт æмгуыст кæны Мариинский театры Æрыгон оперон зарæггæнджыты академиимæ.

2001-æм азы декабры Тугъан фыццаг хатт архайдта, «По страницам опер Россини», зæгъгæ, Мариинский театры уыцы концертон программæйы. Дирижёр ма уыдис Россинийы оперæ «Путешествие в Реймс»-ы æвæрджытæй иу. Уæдæй фæстæмæ Сохийы-фырт дирижёриуæг кодта театры бирæ оперон спектакльты.

Сохийы-фырт ма æндæр æмæ æндæр азты куыста ахæм оркестртимæ: Метрополитен-опера, Исландийы оперæ, Уэльсы национ оперæ (2003–2005-æм азты уыдис йæ сæргъы), Баварийы паддзахадон оперæ, BBC-йы музыкалон коллективтæ, Къаролы филармонион оркестр (Стокгольм), Портойы национ оркестр, Радио Франц-ы филармонион оркестр, Ослойы филармонион оркестр, Францы национ оркестр æмæ æнд.

Ныртæккæ Сохиты Тугъан у Тулузæйы Капитолийы национ оркестры аивадон разамонæг.

2010-æм азы сентябры Германы стырдæр газет «Бильд» фехъусын кодта, Сохиты Тугъан Германы симфонион оркестры сæйраг дирижёр кæй суыдзæн, уый.

## Æддаг æрмæг
* Чудо-дирижёр родом из Владикавказа. Журнал "Горец" 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы дирижёртæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Категори:Сохитæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ
Мармолехо

**Мармолехо** () — стратовулкан Аргентинæйы провинци Мендосæйы æмæ Чилийы Сæйраг сахары регионы арæнтыл. Йæ бæрзæнд 6108 м. Æвæрд у хуссарырдыгæй архайæг вулкан Сан-Хосейæ.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Аргентинæйы хæхтæ
Категори:Аргентинæйы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Ильямпу

**Ильямпу** () — хох Боливийы, лæууы Андты рагъ Кордильерæ Реалы цæгаты, скæсæнырдæм цад Титикакæйæ. Ацы хохæй гыццыл цæгатырдæмдæр æрбынат кодта Анкоумæ, хæстæг йæм у сахар Соратæ.

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Инкауаси

**Инкауаси** кæнæ **Невадо-де-Инкауаси** () — вулкан Аргентинæйы провинци Катамаркæйы, æмæ  Чилийы регион Атакамæйы арæнтыл.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Summitpost.org 
* Incahuasi 

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Аргентинæйы хæхтæ
Категори:Аргентинæйы вулкантæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Невадо-Трес-Крусес

**Невадо-Трес-Крусес** () — вулканон массив Аргентинæ æмæ Чилийы арæнтыл. 

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
*Andes Handbook  
*Tres Cruces (Spanish) http://www.andesargentinos.com.ar/Tres_Cruces.htm

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Аргентинæйы хæхтæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Олкæ

**Олкæ** () — стратовулкан Боливийы департамент Потосийы æмæ Чилийы регионтæ Тарапакæ æмæ Антофагастæйы астæу. Бæрзæнд — 5407 м.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд
* Андтæ

## Æрвитæнтæ
* Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Olca 
* Volcanoes of the Central Andes.Olca  
* Volcano Live.Olca

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Льюльяйльяко

**Льюльяйлья́ко** () — архайæг вулкан Централон Андты, Чили æмæ Аргентинæйы арæнтыл. Цъупп æмбæрзт у митæй æмæ цъититæй.

Льюльяльяко у бæрзæндмæ гæсгæ дунейы дыккаг архайæг вулкан, фæндзæм у æппæт вулканты астæу, æмæ Ныгуылæны æрдæгтымбылæджы æвдæм цъупп.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Аргентинæйы хæхтæ
Категори:Аргентинæйы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Манисæ (ил)

**Мани́сæ** () у провинци (ил) Турчы ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Турчы провинцитæ
Муглæ (ил)

**Му́глæ** кæнæ **Мулæ** ( ) у провинци (ил) Турчы хуссар-ныгуылæны. 

## Административон дих
Провинци дих кæны 12 районыл:
 
# Бодрум (Bodrum)
# Даламан (Dalaman)
# Датча (Datça)
# Фетхие (Fethiye)
# Каваклыдере (Kavaklıdere)
# Кёйджегиз (Köyceğiz)
# Мармарис (Marmaris)
# Миляс (Milas)
# Муглæ (Muğla)
# Ортаджа (Ortaca)
# Ула (Ula)
# Ятаган (Yatağan)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Ушак (ил)

**Ушак** () у провинци (ил) Турчы ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Амасья (ил)

**Амасья** () у провинци (ил) Турчы цæгаты. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Турчы провинцитæ
Насимьенто

**Насимьенто** () — вулкан Андты, Аргентинæйы.

## Кæс ноджы
* Андты вулканты номхыгъд

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Аргентинæйы вулкантæ
Аргъуыд

**Аргъуыд** ( — «донмæ бакæнæн») у чырыстон дины ахсджиагдæр сусæгдзинæдты иу. Аргъуыд базонынц чырыстон еклезиты æппæт дæр, кæд æмæ иухуызон не ’мбарынц аргъуыды мидис æмæ фæтк, уæддæр.

Иоанн Аргъæуаг Иорданы донæй аргъуыдта адæмыл, æмæ Йесо Чырыстийыл уый дæр саргъуыдта.

Чырыстийы ныхасмæ гæсгæ, донæй аргъуыд æмæ Сыгъдæг Уды æрцыд у уæлдæр райгуырды æнæмæнгхъæугæ æууæл (Ин 3:5).

## Кæс ноджы
* Доныскъæфæн

Категори:Чырыстон дин
Акотанго

**Акотанго** () — стратовулкан Чилийы регион Арикæ æмæ Паринакотæйы. Йæ бæрзæнд — 6052.

Вулкан у астæуккаг æмæ æппæты бæрзæндтæр къорд стратовулканты астæу, уыдон æрбынат кодтой Боливи æмæ Чилийы арæнтыл. Къорды ном хуыйны Невадос-де-Кимсачатæ æмæ ма дзы ис цъуппытæ Умаратæ æмæ Серро-Капуратæ. Вулкан тынг хæлддзаг у, фæлæ лавæйы лæбырд йæ цæгатаг фахсыл морфологион æгъдаумæ гæсгæ æрыгоныл нымад цæуы, æнхъæл сты æмæ Акотанго архайдта Голоцены периоды.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд
* Андтæ

## Æрвитæнтæ
Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Acotango 

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Иррупутунку

**Иррупутунку** () — стратовулкан Чилийы облæст Тарапакæйы æмæ Боливийы арæнтыл. Бæрзæнд — 5165 м.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд
* Андтæ

## Æрвитæнтæ
* Smithsonian Institution Global Volcanism Program: 
Irruputuncu 
* Volcano Live.Irruputuncu
* Volcanoes of the Central Andes.Irruputuncu

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
25 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæрæсе, Культурæйы кусæджы бон
* Украинæ, Æдасдзинады службæйы бон
* Грекъ, Хæдбардзинады бон

## Цаутæ
* 1917 — Рæстæгмæ хицауад мæлæтæй æфхарыны тæрхон практикæйæ аиуварс кодта.
* 2002 — Эпилепсийы ген ссардæуы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 
## Ацы бон амардысты
* 1918 — Клод Дебюсси () (р.&nbsp;1862), францаг композитор.

Категори:Бонтæ
26 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Бангладеш, Хæдбардзинады бон.
* Стыр Британи, Мады бон (Mother’s Day).
* Вьетнам, Фæсивæды бон.

## Цаутæ
* 1851 — Костромайы байгом чындæуыд Иван Сусанины мысæн цырт.

## Ацы бон райгуырдысты
* 
## Ацы бон амардысты
* 2011 — Александр Барыкин (р.1952), зындгонд рок-музыкант, зарæггæнæг, поэт æмæ композитор

Категори:Бонтæ
27 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1845 — Вильгельм Конрад Рёнтген (ам. 1923), немыцаг физик, Нобелы премийы фыццаг лауреат физикæйы къабазы (1901).
* 1886 — Сергей Киров (Костриков), зындгонд революционер, советон хицауады архайæг. 1909-æм азæй 1918-æм азы онг цардис Дзæуджыхъæуы. Йæ ном хæссынц Цæгат Ирыстоны Кировы район æмæ Кировы уынг Дзæуджыхъæуы.
* 1902:
** Эмиль Бенвенист, зындгонд францаг иранист æмæ индолог, ирон æвзаг æмæ фольклор иртасæг.
** Ираклий Тоидзе (ам. 1985), график, зындгонд плакат «Родина-Мать зовёт!», зæгъгæ, уый автор.

## Ацы бон амардысты
* 1968 — Юрий Гагарин (р. 1934-æм азы), космосмæ чи стæхти, дунейы фыццаг ахæм лæг.

Категори:Бонтæ
Æрджынарæг

**Æрджынарæг**,  () у нарæг Цæгат Ирыстоны Кировы районы, Елхотмæ ’ввахс, дыууæ ныллæг рæгъы ’хсæн Терчы дон кæм кæлы, уым. Æрджынарæгыл цæуынц ахсджиаг соса фæндаг æмæ æфсæнвæндаг.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг 1942-æм азы фæззæджы уыцы ран цыдис карз тох, советон æфсæддонтæ нæ бауагътой фашистты дарддæр цæуын.

## Кæс ноджы
* Æрг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Категори:Нарты кадджыты географи
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Туг исын

**Туг исын** (*тугисын*, *тугист*) — маст исыны æгъдау марды, цæфы, чызг аскъæфыны æмæ æндæр æфхæрды тыххæй. Ирон æхсæнады тугисын куыд коллективон хихъахъхъæныны хуыз æмæ мадзал, уыдис арæх æмбæлгæ цау.

## Туг исыны æгъдау рагон Иры
Алы мыггаджы уæнгтæ дæр хъуамæ кæрæдзийæн æххуыс кодтаиккой, кæрæдзийы хъахъхъæдтаиккой, исчи-иу æндæр мыггæй искæй куы бафхæрдта, уæд-иу уыцы мыггаджы уæнгтæй алчи дæр уыцы хъуыддаг æнкъардта æмæ йæ зæрдæмæ хаста хи бафхæрды хуызæн. Ирон æгъдæутты æмбырдгонды (1836) фыстæуы:

 (Хетæгкаты Къоста, «Особа»).

Нырма-иу марды нæма бавæрдтой, афтæ-иу марæгыл кæуын байдыдтой. Хъæубæстæ тæфæрфæс кæнынмæ цыдысты сæ дыууæтæм дæр: марды бинонтæм дæр æмæ марæджы хæдзармæ дæр. Иу марды фæстæ-иу дыууæты ’рдыгæй дæр æрцыдис бирæ мæрдтæ. Бирæ ирон мыггæгтæ-иу дæсгай азты дæргъы туджджынтæй баззадысты, æмæ афтæмæй сæфтысты уыцы мыггæгты хуыздæртæ. Туг исыны цаутæ фæкъаддæр кæнынмæ тырнгæйæ, ирон æхсæнад æнусты дæргъы сфæлдыста бирæ æгъдæуттæ туг исыны хъуыддагæн кæрон скæныны тыххæй. Арæхдæр дзы æмбæлдысты: марæджы мыггаг-иу туджы аргъ бафыста; марæджы мыггаг-иу марды мыггагæй йæхицæн лæппу скодта; марæджы мыггагæй-иу туджы аргъы хуызы моймæ лæвæрдтой чызг æфхæрд баййафæг мыггагмæ; кæй-иу амардтой, уый мад-иу марæгæй йæхицæн лæппу скодта æмæ афтæ дарддæр.

Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Ирыстоны истори
Категори:Этнографи
Серро-Минчинчæ

**Серро-Минчинчæ** () — стратовулкан Боливийы æмæ Чилийы арæнтыл. Скæсæнырдæм дзы лæууы хох Олкæ.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Боливийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд
* Андтæ

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Боливийы хæхтæ
Категори:Боливийы вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ
Категори:Чилийы вулкантæ
Перуйы вулканты номхыгъд

Ацы номхыгъды æвдыст сты Перуйы архайгæ æмæ хуыст вулкантæ.

## Фиппаинæгтæ

Перу
Эдзойы Республикæ

thumb|Хоккайдо (сырх) нырыккон Японы картæйыл
**Эдзойы Республикæ** кæнæ **Республикæ Эдзо** (, транскрипцийы æндæр вариант: *Эцуйы Республикæ*), зæгъгæ, афтæ хуындæуыд, 1868–1869-æм азты Хоккайдойы сакъадахыл (уæд хуындис Эдзо) чи уыдис, уыцы паддзахад. Арæх æй фæхуындæуы Азийы фыццаг республикæ.

Республикæ фæзындис Босины Хæсты рæстæг. Сёгуны фарслæуджытæ Японы императоры æфсæдтæн куы фембылды сты, уæд сёгуны флоты иу хай цалдæр мин салдаты æмæ францаг æфсæддон уынаффæгæнджытимæ æрцыдис Эдзойы сакъадахмæ. 1868-æм азы 15 декабры уыдис Японы историйы фыццаг æвзæрстытæ — ног республикæйы президентæй равзæрстæуыд адмирал Эномото Такэаки.

Эдзойы æфсæддон разамынды бирæ уыдис францаг уынаффæгæнджытæ. Се ’хсæн сæйраг уыдис Жюль Брюне. Кæд æмæ сæйраг къамандыгæнæг уыдис япойнаг Отори Кэйсукэ, уæддæр, цы 4 бригадыл дихгонд æрцыдис æфсад, уыдоны сæргъы лæууыдис фæйнæ иу францаг афицеры.

Республикæйы банымадтой Францы Дыккаг импери æмæ Британийы импери, сæ политикон æмæ æфсæддон архайджытæ та афтæ активонæй куыстой Эдзо аразыныл, æмæ уый охыл сæ ис хонæн ацы ног паддзахады сæрæвæрджытæ.

Республикæйы цыбырдуг историйы дæргъы нæ банцадис, 1868-æм азы 20 октябры чи райдыдта, уыцы Хакодатейы хæстон операци. Республикæ куы расидтæуыд, уæд æй император нæ банымадта æмæ 1869-æм азы 20 мартъийы, Эдзо цы территори ахста, уырдæм æрвыст æрцыдис наутæ æмæ 7000 фистæг æфсæддоны. 1869-æм азы 6 майы Республикæйы æмæ Империйы флотты ’хсæн Миякойы бухтæйы уыдис хæстæмбæлд. Япойнаг историографийы ацы цау хуыйны Миякойы хæстæмбæлд. Фæуæлахиз дзы Японы империйы флот. Фембылды фæстæ францаг уынаффæгæнджытæ ныууагътой сакъадах, 17 майы та басастæуыд ныхмæлæуды фæстаг артдзæст — фидар Горёкаку. 27 июны Эдзойы Республикæйæн официалон æгъдауæй æрцыдис кæрон. 15 августы сакъадахæн рардæуыд ног ном — Хоккайдо.

Эномото Такэаки æрцыдис тæрхонгонд. Цы йын стæрхон чындæуыд, уыцы æмгъуыд ахæстоны фæбадыны фæстæ уый ахста алыхуызон паддзахадон бынæттæ, уыимæ иу рæстæг уыдис Японы минæвар Уæрæсейы империйы.

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Японы истори
Категори:Мэйдзийы дуг
Категори:Раздæры республикæтæ
Сан-Валентин

**Сан-Валентины хох** () — хох Чилийы, Патагонийы.

## Кæс ноджы
* Чилийы вулканты номхыгъд
* Андты хæхты номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Close-up photo 
* panoramic photo 

Категори:Андты хæхтæ
Категори:Андты вулкантæ
Категори:Чилийы хæхтæ