open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дудиатæ

**Дудиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дудиатæ Хуссар Ирыстоны цардысты. Уырдыгæй ралыгъдысты Бызмæ. Лидзгæ та уымæн ракодтой, æмæ Дудиаты лæппу кæйдæр лæппуйы хъамайæ барæхуыста, æмæ уый фæкъуылых. Бызы сæ кæсгон æлдæрттæ хъалонæй тыхсын кодтой. Дудиатæм дыууадæс æфсымæры уыд. Уыдон хоскæрдынæй æрцыдысты, æмæ сын загътой, дæлæ та æлдар хъалонмæ æрбарвыста, зæгъгæ. Æфсымæртæй сæм иу балæбурдта æмæ æлдары амардта. Уыдон сæ мард аластой, фæлæ Дудиаты фæдыл зилын байдыдтой. Иуахæмы сæ иу лæппуйы аскъæфтой, хъуамæ йæ сæ мардæн ныффæлдыстаиккой. Фæлдисгæ та афтæ кодтой — хъуамæ кæй фæлдыстой, уымæн удæгасæй йæ цæст скъахтаиккой, йæ хъус ын алыг кодтаиккой сæ марды ингæны уæлхъус. Лæппуйы ингæнмæ куы бакодтой, уæд сын Ефенди афтæ: Дысон-бонмæ мæ хъуыраны кæсын æмæ афтæ амоны, ацы лæппу ахæм дзуарджын бæстæй рахастат, æмæ йæм куыддæр бавналат, æмæ дзы туг рауадзат, афтæ уын тынг æвзæр уыдзæн. Уæд лæппумæ нал бавнæлдтой. Ефенди дзы йæхицæн фырт скодта. Æмæ абон дæр, Дудиатæн æрвадæлтæ ис Кæсæджы.

## Фиппаинæгтæ

*
Мамиатæ

**Мамиатæ** кæнæ **Мамитæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мамиайæн уыд æртæ æфсымæры: Зуй, Сагко æмæ Кодзыр. Уыдонæй равзæрд æртæ мыггаджы: Кодзыртæ, Саутæтæ æмæ Мамиатæ, цардысты Нары. Æрвад сын уыдысты Бырнацтæ, Дзапартæ, Джиотæ, Дзидахантæ, Балатæ, Дзанайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.

## Æрвитæнтæ
* Индира Тедеева. Мамиевы.

*
Хозитæ

**Хозитæ** (,  ხოზიშვილი, ხოზაშვილი) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хозитæ уыдысты Уæлладжырон, Æрхоны коймаг, Дæйыхъæуы цæрæг. Уыдысты бирæ æфсымæртæ. Иу сæрд хос карстой. Сæ цурты къахвæндагыл фæцæйцыд Æрхоны коймаг. Хозитæн «байриат» кæй нæ загъта, уый сын тынг хъыг уыд æмæ йæ амардтой. Туджджынæй зын цæрæн уыдис уыцы комбæсты æмæ Хозитæ Зругмæ балыгъдысты. Сæ гæды баззад, æмæ бирæ рæстæджы уасгæ рацу-бацу кодта. Схъæддаг ис æмæ сæ чъырынæй дарддæр хæдзармæ никæмæ цыдис. Уæдæй фæстæмæ комбæсты адæммæ æлгъыстæн баззад: «Хозиты гæдыйы уаст фæкæн», «Хозиты гæдыйау быныл баззай». Хозитæ Зруджы куы ’рцардысты, уæд Майрæмы кувæндон скодтой Зруджы рагон аргъуаны хæлдæй. 1936 азы Зруджы цæрджытæ иууылдæр ралыгъдысты быдырмæ Рассветмæ, æмæ Зруг æдзæрæгæй баззад.

## Фиппаинæгтæ

*
Тогъуызатæ

**Тогъуызатæ** кæнæ **Тогъузатæ** () сты ирон мыггаг, цардысты Хъуды комы.

## Фиппаинæгтæ

*
Тугъанатæ

**Тугъанатæ** () сты ирон мыггаг. Тугъанатæ æмæ Тугъантæ æрвад не сты.

## Фиппаинæгтæ

*
Сохъуыртæ

**Сохъуыртæ**, вариант: **Сохъыртæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Сохъырты мыггаг равзæрд Куырттаты комы, Хæрисджыны. Ардыгæй апырх Хуссар Ирыстоны хъæутыл. Цæгат Ирыстоны та Сохъыртæ æрбынат кодтой Заводы посёлочы, Джызæлы, Елхоты, Змейкæйы, Æрыдоны, Алагиры æмæ Дзæуджыхъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Суантæ (нысаниуджытæ)

* Суантæ — Суаны чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд;
* Суантæ — ирон мыггаг.
Суантæ

**Суантæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цардысты Туалгомы, Тлийы хъæуы. Уырдæм æрбафтыдысты Уæлладжыры комы Ксуртæй. Уым Суанæн уыд æртæ æфсымæры — Дауыр, Мысык æмæ Цæллаг. Зæххæй бынтон мæгуыр кæй уыд Ксурт, уый тыххæй дзы цыппар æфсымæры дæр фæлыгъдысты. Суан æрбынат кодта Туалгомы — Тлийы, Дауыратæ — Дæргъæвсгомы, Цæллагтæ — Дæллаг Уыналы, Мысыккатæ быдыры хъæуты. Тлийы Суантæй иу — Зæгъой — алыгъд Хуссар Ирмæ æмæ Хъемултайы хъæуы æрцард, кæм æрцард, уыцы хъæуы ном баззад Тлийæ. Фæстагмæ Тлийы Зæгъойтæй фæхицæн сты Пæррæстатæ æмæ æрцардысты æндæр рæтты.

## Фиппаинæгтæ

*
Цъæхилтæ

**Цъæхилтæ** сты рагон ирон мыггæгтæй иу. Ирон таурæгътæм гæсгæ рагон ирон адæм уыдысты фондз мыггаджы: Сидæмонтæ, Цæразонтæ, Æгъуызатæ, Кусæгонтæ, Цъæхилтæ. 

## Мыггæгтæ
Арсæгтæ, Баскатæ, Бæзатæ, Бзыккатæ, Бубатæ, Бутатæ, Бурдзиутæ, Гуыбатæ, Габысатæ, Гæлуатæ, Гасинтæ, Готуотæ, Гъæргинтæ, Зассетæ, Зæнджиатæ, Карсантæ, Кусуатæ, Маккатæ, Мæрзойтæ, Мсойтæ, Мердентæ, Нартыхтæ, Нанитæ, Сæлбитæ, Слантæ, Себеттæ, Сохитæ, Санайтæ, Сугъаратæ, Теблойтæ, Теджиатæ, Торозтæ, Хохайтæ, Хестантæ, Хъæрджынтæ, Хъариатæ, Хуыгатæ, Хацъæтæ, Хъаратæ, Хъулатæ, Цъæхилтæ, Цытджытæ, Челæхсатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цъæхилтæ
Цопанатæ

**Цопанатæ** кæнæ **Цопантæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цопанæн цыппар лæппуйы райгуырд: Дзабо, Хъариа, Дзæгъæсхъо, Тæтæр. Уыдонæн сæ фыд загъта, алчи дæр уæ йæхицæн мыггаг скæнæт. Тæтæратæ æмæ Хъариатæ хицæн мыггæгтыл фыссын райдыдтой сæ цоты, иннæтæ, Цопантæй баззадысты. Ацы мыггагыл ма ис таурæгъ, уымæ гæсгæ Цопанты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы Æрхоны Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къабазæй — Елдзартæй. Елдзарæн уыд дыууæ фырты: Цопан æмæ Айдарухъ. Æфсымæртæ Уæлладжыры комы фæтуджджын сты æмæ сæ мыггаг раивтой, скодтой йæ сæ хистæр æфсымæр Цопаны номыл — Цопантæ, зæгъгæ. Æрбалыгъдысты Дыгургоммæ. Айдарухъ Стыр Дыгуры æрцард æмæ йæхи хуыдта Цопантæй. Цопанæн Къæмынты хъæуы райгуырд фырт — Болат. Болатæн дæр Хъараты чызгæй райгуырд фырт Болатыхъо. Уымæн дæр рацыд зæнæг. Цопантæй бирæтæ алыгъдысты Сындзыхъæумæ, Æрыдонмæ, Цыколамæ, Дзæгъæппарзмæ. 

## Фиппаинæгтæ

*
Челдытæ

**Челдытæ** ( *Челдиевы*, *Чельдиевы*, *Гелдиевы*,  გალავანაშვილი, გელდიშვილი) сты ирон мыггаг.

Таурæгъмæ гæсгæ, Челды Згъилмæ æрбафтыд Уæлладжыры комы Нæзыджынæй. Уым бынтон æрæджыйы онг цардысты йæ хæрз æрвадæлтæ Мызоктæ æмæ Хъуппетæ. Челдыйæ Згъилы равзæрд Челдыты стыр мыггаг. Уырдыгæй афтгæ сты Хуссар Иры, Къуыдаргомы Надарвазы цы Челдытæ цард, уыдон дæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Тъехтæ

**Тъехтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Тъехтæ кæцæй рацыдысты, уый иутæ хуыдтой Мамысоны ком, иннæтæ та — Хæрисджыны. Уырдыгæй ралидзгæйæ, дыууæ дихы фесты. Сæ иутæ æрцардысты Стыр Леуахийы комы Дампалеты хъæуы. Ам чи æрцардис, уыдонæн ис æрвадæлтæ: Цыбыртæ, Тыбылтæ.

Тъехтæй иннæтæ æрцардысты Чысыл Леуахийы комы, Самбиаты хъæуы. Ныр дзы ничиуал цæры. Самбиаты хъæуæй ралидзгæйæ Тъехты мыггаг дыууæ дихы фæци. Иутæ сæ балыгъдысты Самбиаты æфцæгæй цæгатырдæм, сæ хъæу схуыдтой Тъехтыхъæу. Гуырдзы та йæ хуыдтой Самцхо — ахæм мæсыг дзы уыд æмæ уый номæй. Самбиатæй Тъехты иу хай алыгъд Уæллаг Черемæ, иннæ хай та Наниауримæ. Амы Тъехты æрвадæлтæ сты: Габетæ, Пелитæ, Туатæ, Задытæ, Уалытæ. Ноджы ма уыдоныл сæхи нымайынц Уæзæгтæ. Габетæ æцæгдæр Тъехтæй уыдысты æмæ фыдыномæй смыггаг кодтой. Ацы æрвадæлтæн сæ иумæйаг рæхыс баззад Ципоры Туатæм. «Нæ фыдæлты рæхыс, дам, Туатæм баззад, афтæ дзырдтой нæ хистæртæ».

## Фиппаинæгтæ

*
Мæхъитæ

**Мæхъитæ** (, *Макеевы*; ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мæхъитæн раджы сæ фыдæлтæ цардысты Челиаты, Дзукъаты фыдæлты фарсмæ. Мæхъитæ æмæ Дзукъаты ’хсæн рауадис дынджыр хыл. Мæхъитæй иу фыдыфырт Дзодзитæ Дзукъатæй лæгтæ амардтой. Уый тыххæй уыцы фыдыфырт, Дзодзитæ, ныууагътой сæ бæстæ, сæ хæдзæрттæ, сæ зæххытæ æмæ фæлыгъдысты. Мæхъитæн сæ иннæ фыдыфырттæ Зæгъæгатæ, Токотæ цæуæт ракодтой æмæ баззадысты цæргæйæ Челиаты. Челиаты фыццаг æрцардысты Мæхъитæ, Козатæ æмæ Боботæ. Уый фæстæ Сбайæ ардæм æрбалыгъдысты Абайтæ æмæ Дзукъатæ. Дзукъайæн райгуырд иу лæппу — Хизана. Хизанайæн райгуырд цыппар лæппуйы — Айтег, Дула, Тамаз æмæ Чех. Уыдон амыггаг кодтой æмæ сбирæ сты Дзукъатæ. Козатæ æмæ Боботæ хъыг дардтой Дзукъаты сывæллæтты, æмæ сæ Дзукъатæ фæсырдтой Челиатæй. Баззадысты ма Мæхъитæ. Уæд уыдоны фæсурын дæр сфæнд кодтой. Мæхъитæ уый куы базыдтой, уæд рацыдысты Гаглойтæм Къусджытæм æмæ сын загътой, зæгъгæ, мах уæ уазæг, Дзукъатæ нæ сурынц æмæ нæ бахъахъхъæнут. Æрмыдзыд сæм бакодтой — æз дæ уазæг куы бакæнин мæхи.

Гаглойтæ æрбацыдысты Челиатмæ æмæ бабадтысты Токоты — Мæхъитæй иу фыдыфырты мæсыджы. Дзукъатæ куы рамбырд сты, цæмæй Мæхъиты фæсурой, уæд Гаглойтæ мæсыгæй топп фехстой æмæ сæ Дзукъатæ топпы хъæрæй базыдтой, зæгъгæ, уый Гаглойты топпы хъæр у. Уæд æрлæууыдысты, æмæ сæм Гаглойтæ рацыдысты мæсыгæй æмæ сын загътой: Мæхъитæ мах уазæг бакодтой сæхи æмæ сæ ныууадзут. Мæхъитæ баззадысты Челиаты. Уымæ гæсгæ Мæхъитæ сæхи æрвадæл кæнынц Гаглойтæн.

Ам Урстуалты уæздан мыггагыл нымад цыдысты: Абайтæ, Саулохтæ, Томайтæ, Гаглойтæ, Битартæ, Слантæ, Дзукъатæ, Фæрниатæ. Куывд уа, хæрнæг уа — ацы мыггæгты хистæрты размæ æртæ сæры æвæрдтой. Фæлæ Дзукъа ус куы аскъæфта, уæд уый тыххæй Дзукъаты хистæрты раз дыууæ сæры йеддæмæ нал æвæрдтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Пагæтæ

**Пагæтæ** кæнæ **Пагитæ** ( *Пагиевы*, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Моураутæ

**Моураутæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мамысонгомы цæрæг Моураутæн сæ мыггаджы номы равзæрд баст у гуырдзиаг дзырд «Моурави»-имæ. Ацы дзырд нысан кодта хицауады нысангонд лæг, къухдариуæг кодта гыццылдæр кæнæ стырдæр административон цæрæнбынатæн. Моурауты мыггаг кæй ис, уый ма ууыл дæр дзуры, æмæ Мамысонгомы цæрджытæн ахæм нысангонд лæгтæ кæй къухдариуæг кодтой. Таурæгъмæ гæсгæ, Моураутæ равзæрдысты Дарчиты мыггагæй, уымæ гæсгæ ма сын сæ сылгоймæгты æрæджийы онг дæр Дарчионтæ хуыдтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Моурау

**Моурау** () у гуырдзиаг æлдары (кънйазы) фæллойгæс, йæ зæххытæм, йæ хæдзармæ, йæ дæлбар адæммæ хъусдарæг.

Категори:Гуырдзыстоны истори
Хадатæ

**Хадатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Хадатæн сæ фыд уыд Хамæза Баслухъы фырт. Хамæзайæн Уæхъæцы райгуырд дыууæ фырты: Хада æмæ Гала. Дыууæ æфсымæры мыггæгтæ скодтой сæ нæмттæм гæсгæ — Хада — Хадатæй, Гала — Галатæй. Галатæ фæстæдæр фæлыгъдысты Мæздæгмæ, Хадатæ та баззадысты Уæхъæцы.

## Фиппаинæгтæ

*
Колытæ

**Колытæ** () сты ирон мыггаг. Цардысты Туалгомы Лисрийы хъæуы. Уырдыгæй сæ иу хай æрбалыгъд Дыгургоммæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Малитæ

**Малитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Малиты мыггаг æрцыд Асыйæ. Сæ фыдæл хуынд Æхсакъ. Æрцард Толдзгуны хъæуы. Райгуырд ын дыууæ фырты — Сох æмæ Берди. Сохы цæуæтæй рацыдысты Бузойтæ æмæ Гардантæ. Таурæгъмæ гæсгæ, Малитæ, Бæлойтæ, Бузойтæ, Гардантæ нымад сты æрвадæлтыл. Сæ райдиан мыггаг уыд Малитæ, цардысты Дыгургомы. Моски хъæуы Малийæн уыд æртæ фырты: Бæло, Бузо æмæ Гардан. Адонæй Бало æрцард Æхсæрджыны, Бызо — Æхсæуы, Гардан та Цыколайы. Ацы æфсымæрты нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ: Бæлойтæ, Бызойтæ æмæ Гардантæ, абоны онг дæр сты æрвадæл мыггæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Мæрзойтæ

**Мæрзойтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мæрзойты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы Мызуры. Мызур, дам, йæ цæрæнбынат раивта, фæстагмæ йæхи номыл цы хъæу фæзынд, уырдæм — Мызурмæ. Мызур йæ иунæг чызджы моймæ радта Гуырдзымæ. Райгуырд сын цыппар фырты: Дæс, Габола, Знаур æмæ Таути. Габола æмæ Таути Мызуры кæимæдæр фæтуджджын сты æмæ фæлыгъдысты Зджыдмæ. Дæс æмæ Знаур баззадысты цæргæ Мызуры, сæ мыггаг аивтой Зæнджиатæй. Ацы æфсымæртæн уыд æрхæссæггаг чызг, йæ ном Мæрзой, Мæрзойы цæуæт сæхи фыссын райдыдтой Мæрзойтæй, афтæмæй та Зæнджиатæй уыдысты. Абон дæр Мæрзойтæ, Зæнджиатæ æмæ Габолатæ æрвадиуæг кæнынц, кæрæдзийæ чызг нæ курынц. Мæрзой уыд Зæнджиаты Знауры ус. Ацы усы Мæрзой цæмæ гæсгæ схуыдтой, уый тыххæй ис таурæгъ. Мызуры хъæуы, дам, куырой мæрзæгæй куыста иу сидзæргæс сылгоймаг æмæ йæ сидзæрты уымæй дардта. Ацы сылгоймагæн йæ мыггаг дæр æмæ йæ ном дæр ничи зыдта, дзырдтой йæм Мæрзæг, афтæмæй Мызуры хъæуы фæзынд мыггаг Мæрзойтæ. Æрæджийау, дам, Мæрзойы чызг смой кодта Зæнджиаты Знаурæй.

Ис ма таурæгъ, Мæрзойтæ Тъæпæн Дыгуры æмæ Уæллагкомы куыд фæзындысты, уый тыххæй дæр. Садоны комы чидæр амардта Мæрзойтæй лæг. Мæрзойтæн сæ къухы не ’фтыд сæ туг райсын. Уæд Мæрзойтæй дыууæ æфсымæрæй Гуырдзыйы бацыдысты æххуырсты. Цалдæр азы фæстæ сæ сæрхъуын æмæ рихитæ даргъ æруадзгæйæ фæстæмæ æрбаздæхтысты Уæлладжырмæ. Райдыдтой кæрдтæ, кæрдæнтæ æмæ æндæр ахæмтæ уæй кæнын, æмæ уый æфсонæй бацыдысты сæ туджджынты хæдзармæ æмæ сæ туг райстой. Сæхæдæг æрцардысты Гæлиаты. Фæстæдæр æфсымæртæй сæ иу æрбынат кодта Тъæпæн Дыгуры, Хъалнæгъты хъæуы, иннæ баззад Гæлиаты. Рацыд сын зæнæг æмæ зæнæджы зæнæг. Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдырмæ: Сырх Дыгурмæ, Æхсæрысæрмæ, Дзæуджыхъæумæ, Беслæнмæ. Ацы мыггагыл ма ис таурæгъ. Уымæ гæсгæ мыггаг фæзынд Уæлладжыры комы Ос-Бæгъатыры къабазæй. Ос-Бæгъатырæн уыд дыууæ фырты: Уæлладжыр æмæ Едис. Уæлладжырæн уыд æртæ фырты. Иу дзы хуынд Мызур. Уый æрцард, ныр Стыр Мызур кæм ис, уым. Мызур йæ иунæг чызг Тайсауы чындзы радта Гуырдзыйæ æрбафтгæ лæгæн… Мæрзойтæй Гæлиатмæ чи алыгъд, уыцы æфсымæр хуынд Бирæгъ, уымæ гæсгæ Мæрзойтæй бирæтæ сæхи схуыдтой Бирæгътæй.

## Зындгонд адæм
* Мæрзойты Валерийы фырт Руслан — Дзæуджыхъæуы администрацийы культурæйы управленийы разамонæг.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Темыратæ

**Темыратæ**, дыгуронау **Темиратæ** кæнæ **Темиртæ** () сты ирон мыггаг.

*
Цæллатæ

**Цæллатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Цæллатæ фыццаг цардысты Садоны, стæй Хæнæзы æмæ æндæр хъæуты. Цæллатæ, Хадатæ, Байтæ, Тæкъотæ, Байхъултæ æрвадæлтæ сты, сæ фыдæлтæ æфсымæртæ уыдысты, фæлæ æндæр рæтты æрцардысты: Хадатæ — Уæхъæцы, Байтæ — Мæстинокы, Тæкъотæ — Чырыстонхъæуы, Байхъултæ — Сырх Дыгуры æмæ Цæллатæ та — Сырх Дыгуры æмæ Дур-Дуры.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъантемуртæ

**Хъантемыртæ**, дыгур. **Хъантемуртæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
XVIII æнусы Дыгуры ком дих кодта дыууæ тыхджын мыггагыл: Цæргæсатæ æмæ Бадилатæ. Цæргæсаты фыдæл Цæргæсæн уыд æртæ фырты: Хъантемыр, Хъарабугъа æмæ Таймаз. Хъантемыры номæй фæзынд Хъантемыраты мыггаг. Хъарабугъайæн уыд фондз фырты, сæ нæмттæй рауадысты мыггæгтæ: Хъарабугъатæ, Тегкатæ, Хъайтыхътæ, Къулитæ, Сосрантæ. Таймазы номæй фæзынд мыггаг — Таймазтæ. XVIII æнусы астæу Хъантемыратæй 20 хæдзарæй фылдæр алыгъди Дыгурæй Дæргъæвсмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Кодзыртæ

**Кодзыртæ** кæнæ **Козыртæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гыбызтæ

**Гыбызтæ**, дыгуронау **Гибизтæ** () сты дыгурон мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

*
Пухатæ

**Пухатæ** кæнæ **[[Пухтæ]]** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Пухаты фыдæлтæ Уæлладжыры комæй ралыгъдысты, Садонæй. Рацыдысты сæхицæн хуыздæр бынат агурæг. Æрцардысты ныры Тменыхъæуы Хъæнийы астæу Пухаты хъæууаты. Уым нæзы хъæд уыд. Ныццагътой хъæд æмæ дзы æрцардысты. Иу ахæмы сæ дон раласта, æмæ уæд сæ иутæ Хъæнимæ слыгъдысты, иннæтæ та Млеты хъæумæ. Пухаты мыггагæй иутæ æрцарди Стыр Леуахийы комы, Тлийы хъæуы. Садоны ма куы цардысты, уæд сæхи иууылдæр хуыдтой Пухатæй, фæлæ Тлийы куы æрцардысты, уæд сæ иу, йæ ном уыд Мæргъи, йæ цæуæты мыггаг схуыдта йæхи номæй — Мæргъитæ. Мæргъитæ Тлийы баззадысты, Пухатæ та ралыгъдысты быдыры хъæутæм — Елтъурамæ, Хслитмæ, Сарабукъмæ. Иу хай та дзы алыгъд Карелы районы Цъуермæ. Мæздæгмæ дæр дзы алыгъд. Мæздæджы цы Пухатæ цæры, уыдон уырыссагау фыссынц Пуховы, иннæ Пухатæ та — Пухаевы.

## Фиппаинæгтæ

*
Текъойтæ

**Текъойтæ**, вариант: **Текъотæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Псхацъæтæ

**Псхацъæтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггагæн йæ фыдæл уыд кæсгон лæг. Псхацъæты фыдæл Дæргъæвсы куы æрцард, уæдæй фæстæмæ раивта авд фæлтæры. Мыггаджы фыдæл адджынæй цард кæсгон æлдаримæ, арæх сæм цыд уазæгуаты. Кæсгон æлдарæй сын райгуырд лæппу, сæвæрдтой йыл ном Псхацъæ. Псхацъæ куы слæг, бинонты хицау куы ссис, уæд йæ цæуæт раивта йæхи номыл — Псхацъæтæ. Æрвадæл мыггæгтыл нымад цæуынц: Псхацъæтæ, Баймæтатæ, Бæттиатæ, Хъантемыратæ, Æхсаратæ, Сугъаратæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Багатæ

**Багатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Багатæ цардысты Уæлладжыры комы Цъамады. Уырдыгæй алыгъдысты Туалгоммæ, Тибы хъæумæ. Багайæн уыд дыууæ æфсымæры — Джерга æмæ Гамæхар. Уыдон дæр зæххы фæдыл бафтыдысты Тибмæ. Уырдыгæй фыдыфыртгай ахаудтой Хуссар Ирмæ Бага æмæ Джергайы цотæй иутæ. Гамæхартæ, Тибæй алыгъдысты Дыгурмæ, цæрынц Урсдоны хъæуы. Тибы Багатæй иу, Тотыр, алыгъд Куырттаты коммæ, æмæ уымæй рацыд Дæллагхъæуы Тотыраты мыггаг. Уымы Тотыратæй афтгæ сты Хуссар Иры Стыр Леуахийы былыл цæрæг Тотыратæ дæр. Афтæмæй Багатæ, Джергатæ, Гамæхартæ æмæ Тотыратæ сты æрвадæлтæ. Хуссар Иры Багатæ раздæр æрцардысты Хъемултайы, уырдыгæй æндæр рæттæм фæлыгъдысты. Тибæй семæ рахастой сæ кувæндон — Батлоны кувæндон. Раздæр Багатæ куывтой авд зæдæн. Бæгæны фыхтой авд цуайнаджы, куывды дæр бадтысты авд боны. Хистæр æфсымæр уыд Бага, кæстæр та Джерга. Хъемултайы коммæ æрцыдысты Замтаретæй æмæ æрцардысты цалдæр хъæуы: Сæриттаты, Елхъанты хъæуы, Хъемулта æмæ Сæгъраты.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Багаевы в Южной Осетии (2012)
* Багаевы (2016)
* Шота Багаев — Багаты мыггаджы зарӕг (2021)

*
Гозюмовы

**Гозюмовы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Гозымтæ
* Джызымтæ
Байцатæ

**Байцатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаг равзæрдис Фæснæлы хъæуы цæрæг Хъуыбадты мыггагæй. Хъубадты Тазæретæн йæ ус уыд Асеты чызг. Райгуырд ын æртæ фырты: Байца, Хрома æмæ Гапбо. Хрома æмæ Гапбо Фæснæлæй фæлыгъдысты: Хрома — Чырыстонхъæумæ, Гапбо — Гæлиатмæ. Байца цæргæйæ баззад Фæснæлы. Æфсымæртæ сæ мыггæгтæ сæ нæмттæй схуыдтой: Фæснæлы — Байцатæ, Гæлиаты — Гапбатæ, Чырыстонхъæуы — Хроматæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Беруатæ

**Беруатæ** (, , ) сты ирон мыггаг.

## Зындгонд Беруатæ
* Беруаты Егор — Уæрæсейы театр æмæ кинойы артист
* Беруаты Вадим — Уæрæсейы театр æмæ кинойы артист

## Фиппаинæгтæ

*
Гозымтæ

**Гозымтæ** () сты ирон мыггаг.

## Зындгонд Гозымтæ
* Гозымты Хетæг — ирон хъæбысæйхæцæг

## Фиппаинæгтæ

*
Джыккайтæ

**Джыккайтæ** ( Джикаевы, Джигкаевы, Гикаевы, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзæрæхохтæ

**Дзæрæхохтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дзæрæхохтæ быдырмæ Дзæрæхы комæй ралыгъдысты. Ныртæккæ дæр ма сын фидис фæкæнынц, сымах мæхъхъæл стут, зæгъгæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Кадитæ

**Кадитæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг нымад у Уæлладжыры комы астæуккаг æнусты бындурон мыггагыл. Сæ æрвадæлтæ сты Баскъатæ, Дауыйатæ, Дзлатæ æмæ Хатутæ. Кадиты мыггаджы ном баст у араббаг дзырд «кази»-имæ, нысан кæны «тæрхонгæнæг», «хæстон». Кадитæ æмæ сæ æрвадæлтæ раздæр цардысты Мызур æмæ йæ алфамбылай хъæуты. XIX æнусы райдыйаны мыггагæй чидæртæ алыгъдысты быдыры хъæутæм: Хуымæллæг, Елхот, Бæтæхъо æмæ æнд.

Кадиты мыггагæй XIX æнусы зындгонд уыд уырысы ’фсады афицер, æнæхъæн Ирыстоны дзырддзæугæ адæймаг Кадиты Бади. Гæздæнты М. йыл ныффыста уац, мыхуыры йæ рауагъта газет «Терские ведомости»-йы.

## Фиппаинæгтæ

*
Кæркуыстæ

**Кæркуыстæ** (,  კარკუსაშვილი, კარკუზაშვილი, კარკუზოშვილი) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гуырдзыбетæ

**Гуырдзыбетæ**, **Гуырдзыбектæ**, дыгуронау **Гурдзибетæ**, **Гурджибетæ**, **Гурдзибектæ**, **Гурджибектæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Истори
Гуырдзыбетæ раздæр цардысты Дыгургомы Хæнæзы. Сæ фыдæл уыд Седантæй. Седантæн сæ иуæн йæ бинойнаг уыд гуырдзиаг. Лæг раджы амард, баззад ын фырттæ, хъомыл сæ кодта сæ гуырдзиаг мад. Сæ сыхæгтæ сæ хуыдтой гурдзыбетæ — ома, гуырдзиаджы фырттæ, æмæ уырдыгæй рацыд сæ мыггаг Гуырдзыбетæ. Иутæ сæ фыссынц Гуырдзыбегтæ, иннæтæ та — Гуырдзыбетæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Елоевы

**Елоевы** — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:

* Елойтæ
* Елуатæ
Дойатæ

**Дойатæ** кæнæ **Доййатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дойатæ Елуатæй уыдысты. Цардысты Куырттаты комы Хæрисджыны. Уым сæ мад Дойон сидзæргæсæй баззад, æмæ уый номыл рацыд мыггаг. Хæрисджыны фæтуджджын сты æмæ Дæргъæвсгоммæ балыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Дойатæ

*
Къарджиатæ

**Къарджиатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Къарджиаты æппæты фыдæл хуынди Цорæ. Цорæйæн райгуырди цыппар фырты: Епре, Арбай, Бакар, Созырыхъо. Йæ ус уыди Уарзиаты чызг. Цардысты Цымытийы. Цымытийы мыггаг та дихтæ кодтой Тази, Хъæлог, Бадзи æмæ Дадыг. Уыдон æфсымæртæ уыдысты. Тазийы цот уыдысты: Къарджиатæ, Талханатæ, Дзогкатæ, Гаппоатæ, Хъаратæ, Хъазитæ, Дзтиатæ. Уый фæстæ ныддихтæ сты мыггæгтæ. Уыдонæй иу фыды цот уыдысты: Дзогкатæ, Гаппоатæ æмæ Къарджиатæ. Къарджиатæй чызг чындзы нæ цыди, цалынмæ Гаппоатæм бацыдаид, æмæ йын уыдон æртæ чъирийæ скуывтаиккой, нæ чызг фæндараст фæу, зæгъгæ, уæдмæ.

Науæд та Гаппоатæй чызг куы цыдаид, уый та фæндараст кæнынмæ цыд Къарджиатæм. Ныртæккæ дæр æрвадыл нымайынц сæхи Дзокатæ æмæ Гаппоатимæ. Къарджиатæ цардысты хохы Куырттаты комы Цымытийы хъæуы. Уым сын зæхх фаг кæй нæ уыдис, уый тыххæй балыгъдысты Хидыхъусмæ. Бинонтæ бонæй-бон фылдæр кодтой, мыггаг дæр афтæ, сæ зæхх та къуындæгæй къуындæгдæр кодта æмæ та Къарджиатæй иу цалдæр хæдзары алыгъди Мæздæджы лæгъз быдыртæм, ам æрцардысты. Сæ иутæ та ралыгъдысты Хъæдгæронмæ, стæй Хæтæлдонмæ. Хуссар Ирмæ дзы чи афтыд, ахæмтæ дæр дзы ис.

## Фиппаинæгтæ

*
Коцойтæ

**Коцойтæ** () сты ирон мыггаг.

## Æрвадæлтæ
* Коцойтæ — Мулдзугкатæ — Гæлæбутæ — Гуссаутæ — Дзеджетæ — Кацантæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

*
Дзуццатæ

**Дзуццатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Дзуццатæ, дам, кæмдæр Гуырдзыйы цардысты. Уым сын æндæр мыггаг уыд. Иуахæмы лæг амардтой, æмæ сын уым цæрæн нал уыд. Уæд ралыгъдысты æмæ Дæргъæвсы коммæ æрæфтыдысты. Уым сæ мыггаг аивтой — сæ хистæр Дзуцц хуынди æмæ уымæ гæсгæ Дзуццатæ систы. Сæ æрвадæлтæ сты Огъуатæ, Тменатæ, Цæкулатæ, Хуыгистатæ. Тмен чи уыди, уый Дæргъæвсæй алыгъди, æмæ, уæртæ Санибагомы Тменыхъæу кæм и, уым æрцарди. Æмæ хъæу уый номыл сси. Æвæццæгæн, уæды онг уым цæрæг нæ уыди.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Индира Тедеева. Дзуцевы.

*
Къоратæ

**Къоратæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Къоратæ æмæ Таймазтæ иу мыггаг сты. Се ’рвадæлтæ сты Хуыбежтæ, уыдон дæр цардысты Замтареты комы Сынтбадæны. Къоратæ цардысты Ленингоры районы Ларгуисы хъæуы. Ам æрвадиуæг кодтой Хетъетимæ. Уыдон дæр раздæр Къорайы цардысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Козатæ

**Козатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Фыццаг цардысты Æрхоны. Уырдыгæй сæ иу хай зæххы фæдыл æрбафтыд Зруггоммæ æмæ æрæнцадысты комы хуссарварс. Зруджы Козатæй цалдæр æфсымæры ахызтысты Хуссармæ æмæ Хъемултайы комы Машхарайы хъæуы æрцардысты. Иннæ къорд æрцардысты Джоджорайы доны былыл Гулианты хъæуы. Хуссар Иры цы Козатæ цæры, уыдоны фыдæлтæ уыдысты Зруджы Козатæ.

## Зынгæ мыггагхæсджытæ
* Козаты Исидор (1929—1986) — зынгæ ирон фыссæг.
* Козаты Шаликъо (1918) — Фыдыбæстæйы Стыр хæсты хайадисæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзестелтæ

**Дзестелтæ** () сты ирон мыггаг.

## Æрвадæлтæ
* Андиатæ — Æрчъынатæ — Гуытъиатæ — Хъамбегатæ

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Аланийы райсом // ГТРК «Алания» (06.12.2022)

*
Слюдянкæ

**Слюдя́нкæ** () у сахар Уæрæсейы Иркутсчы облæсты. Цæрынц дзы 18,6 мин адæймаджы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Иркутсчы облæсты сахартæ
18 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Чили — Хæдбардзинады бон (1810).

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1969 — Тедеты Бахвæ, футболон клуб «Алани»-йы зындгонд футболист æмæ тренер, Хуссар Ирыстоны физикон культурæ, спорт, туризм æмæ фæсивæды хъуыддæгты фæдыл министры хæдивæг.

* 1971 — Аннæ Нетребко, Уæрæсейы адæмон артист.

## Ацы бон амардысты
* 1911 — Пётр Столыпин, Уæрæсейы империйы премьер-министр, (р.1862).
* 2004 — Кларæ Румянова, советон кинойы артист, (р.1929).

Категори:Бонтæ
Хырыздур

**Хырыздур**, дыгуронау **Хириз дор** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъабантæ

**Хъабантæ**, вариант: *Хъабанатæ* (, , ) сты ирон æмæ дыгурон мыггаг. Дыгургомы ис дыууæ Хъабанты мыггаджы:

* Доныфарсы Хъабантæ (Гагуатæ)
* Тъæпæн Дыгуры Хъабантæ (Бадилатæ)

## Равзæрд
Дыгургомы Хъабанты мыггаг цæуы Дыгуры уæздæттæ, Бадилаты мыггагæй. Сæ фыдæл Хъабан уыд Бадилайы фырт, Хъримшамхалты хæрæфырт. Фæстагмæ Хъабантæ æрцардысты Урсдоны æмæ Хæзныдоны.

## Фиппаинæгтæ

*
Раменское

**Ра́менское** () у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты, Мæскуыйæ 40 километры æддæмæ. Цæрынц дзы 123,6 мин адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Сау æлхой

**Сау æлхой**, дыгуронау **Сау æлхойнæ** у хохы цъупп Кавказы. Лæууы Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны астæу. Йæ бæрзæнд у 4011 метры.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Хохы къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Къалацу

**Къалацу** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Дыгургомы. Йæ бæрзæнд у 4036 метры.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Захъхъайы хох

**Захъхъайы хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Йæ бæрзæнд у 3709 метры.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Натуралон нымæц

Математикæйы **натуралон нымæцтæ** сты ахæм нымæцтæ, кæдонæй архайынц нымайыны æмæ ранымады рæстæджы.

Ныртæккæ кæронмæ бæрæг нæу хауы нуль **натуралон нымæцтæм** æви нæ. Иутæм гæсгæ **натуралон нымæцтæм** хауынц позитивон æгас нымæцтæ {1, 2, 3...}, иннæтæм гæсгæ та æнæнегативон æгас нымæцтæ {0, 1, 2, 3...}.

## Нысан
Математикæйы натуралон нымæцты æмбырды бæрæг нысан у **N** кæнæ \mathbb{N}. 

Цæмæй кæронмæ бæрæг уа æмæ нуль хауы æмбырдмæ, уый тыххæй нысанмæ бафтауынц индекс кæнæ суперскрипт "**0**". Цæмæ бæрæг уа æмæ нуль нæ хауы æмбырдмæ, уый тыххæй та æфтауынц суперскрипт "*****" кæнæ индекс "**1**".

: \mathbb{N}^0 = \mathbb{N}_0 = \{ 0, 1, 2, \ldots \}
: \mathbb{N}^* = \mathbb{N}_1 = \{ 1, 2, \ldots \} 

## Кæс ноджы
* Нымæцтæ
* Æгас нымæцтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Математикæ
Категори:Æгас нымæцтæ
Гакъон æхсæрдзæн

**Гакъон æхсæрдзæн** кæнæ **Мыкалгабырдон** ис Цæгат Ирыстоны Цъæйы комы.

## Æддаг æрмæг
* Водопады Осетии // Водопад Шагацикомдон 

## Фиппаинæгтæ

 

Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæрдзæнтæ
Категори:Цъæйы ком
2012-æм аз

## Цаутæ

## Амардысты
* 10 январы — Геворк Вартанян (р. 1924), советон сгарæг, КГБ-йы афицер, Советон Цæдисы хъæбатыр.
* 11 февралы — Уитни Хьюстон (р. 1963), америкаг зарæггæнæг. 

*
Авдæнмæ фидыд

**Авдæнмæ фидыд** — афтæ хуындис, нырма-иу авдæны чи хуыссыдис, ахæм æнахъом лæппу æмæ чызджы фидæны æмкъайады тыххæй сæ ныййарджытæ куы бафидыдтой — «æхсыры» фидыд. Уыцы æгъдауы нысан уыдис, æнгом æмæ хæларæй чи цард, ахæм дыууæ хæдзары ахастдзинæдтæ хæстæгиуæджы бастдзинадмæ раивын, сывæллæтты ныййарджытæ-иу кæрæдзийæн дзырд радтой æмæ-иу сæ бадзырд бафидар кодтой, сывæллæтты авдæнты сæрхъæдтæ фæуыгард кæнгæйæ. Ирыстоны иуæй-иу æхсæнæдты фидæны усгуры-мойы фыд чызы нывæрзæны æвæрдта топпыхосы чъисса нæмыгимæ. Авдæнмæ-иу куы бафидыдтой, уæд ирæдæн уыдис символикон нысаниуæг. Авдæнмæ бафидауæг бинонтæй-иу иутæ сæ дзырд куы фæсайдтой, уæд-иу уыцы хъуыддыг туг расайдта.

Категори:Ирон æхсæнад
Сæрызæд

**Сæрызæд**,  — чындзхасты æнæмæнг хъæугæ миниуæг — чысыл тырыса чындзы хыз сисынæн. Йæ ном дæр амоны «сæрыл аудæг зæд», æмæ дзурæг у йæ миниуæгдæттæг хъомысл: Сæрызæд у чындзы йæ ног бинонтæм ахæссыны æмæ йæ бинонтыл банымайыны нысан. Сæрызæд аразынц урс, хатгай та æрвхуыз цъæх хуымацæй, ацы хуызтæ сты нымад чызгон сыгъдæгдзинады нысаныл. Сæрызæдæн йæ кæрæтты аласынц сырх, уарди хуыз кæнæ æрвхуыз уаццаг. Сæрызæд саразынц чындзы хæдзары æмæ хауы чындзы дзаумæттæм. Сæрызæд фæдарынц зынгæ бынаты, арæхдæр æй дарынц ирон хæдзарæн йæ сылгоймæгты ’рдæджы.

Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон этнографи
Хызисæн

**Хызисæн** — чындзы цæсгом чи фембæрзы, уыцы хыз сисыны фæтк;йæ нысан уыдис чындз йæ мойы хæдзары бинонтыл нымад кæй æрцыдис, уый. 

Хызисыны æгъдау æххастгонд цыдис къонайы фарсмæ, хистæр-иу ног чындзы къонайы бардуаг Сафа æмæ бинонтыл аудæг дзуар Бынаты хицауыл куы бафæдзæхста, уæд уыйфæстæ. Чындздзон хыз-иу чындзы сæрæй систа усгуры бинонты нæлгоймаг цоты æппæты кæстæрсæрмагонд тырыса сæрызæды фæрцы. Дарддæр-иу уыцы лæппу æмæ чындзы æхсæн, йæ мойы иннæ хастæджытæй хъауджыдæр, фæзындысты æмæ рæзтысты æнгомдæр ахастдзинæдтæ.

Категори:Ирон мифологи
Бынаты хицау

**Бынаты Хицау** (*Бындур*) — бынаты (хæдзары) бардуаг. Ирон адæмы уырнындзинæдтæм гæсгæ цæры къæбицы, æвдисынц æй ссырджын фыдуынд зæронд усы хуызы. Фæлæ йæ бон у æндæр хуызы февзæрын дæр, зæгъæм, лæппуйы, урс уæрыччы æмæ æндæр истæй хуызы. Бынаты хицауы сæ бон фенын у æрмæстдæр сылгоймаг дæснытæн, уый дæр Ногбон æхсæв. 

Бынаты хицау ауды бинонтыл, уый къухты сты се ’нæниздзинад æмæ сæ амонд, хæдзарон фос дæр алыхуызон низтæй уыйхъахъхъæны. Уыимæ Бынаты хицау, ног чындз йæ фыды хæдзарæй куы фæцæуы, уæд æй раст фæндагыл саразы, ауды йыл. Кæнæ йын ахъаз кæны, цæмæй сахуыр уа йæ ног бинонтыл, æрбынатон уа йæ мойы хæдзары. 

Бынаты хицау сылгоймæгтæм иннæ зæдтæй хæстæгдæр у. Бар сын уыдис йæ номæй дæр æй хонын.  Афæдзы мидæг-иу  бæлвырд бон Бынаты хицауæн æргæвстой нæл фыс, сæгъ, кæнæ хæдзарон мæргътæй исты. Сæ дзидза-иу сын Бынаты хицауæн куы скуывтой, уæд-иу æй хъуамæ бахордтаиккой æрмæстдæр бинонтæ сæхæдæг.

Категори:Ирон мифологи
Къæбиц

**Къæбиц** (хуссар ныхасыздæхтыты ис æндæр вариант: *мидæггом*, ) — сæрмагонд хатæн ирон традицион хæдзары, дардтой дзы бинонтæ хæлц. Къæбиц уыдис бинонты хистæр сылгоймаджы — æфсины æвджид, æмæ йе ’вастæй къæбицмæ бацæуын никæй бон уыдис. Ирон адæмы уырнындзинадмæ гæсгæ къæбицы цардис бинонтыл аудæг дзуар Бынаты хицау.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон æхсæнад
Стыр æлхой

**Стыр æлхой**, дыгуронау **Стур æлхойнæ** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Йæ бæрзæнд у 4057 метры.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Хохы къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъивон (хох)

**Хъивон** у хохы цъупп Кавказы Цæгат Ирыстоны. Лæууы Уæллагком æмæ Уæлладжыргомы астæу. Йæ бæрзæнд у 3420,5 метры.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъониатæ

**Хъониатæ** () сты ирон мыггаг, Плиты патронимион къабаз.

## Фиппаинæгтæ

*
Бутатæ

**Бутатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Индира Тедеева. Бутаевы. (13.08.2012)

*
Джек

**Джек** () у хæххон хъæу Азербайджаны Кубайы районы. Цæрынц дзы 312 адæймаджы (2004).

Категори:Азербайджаны цæрæнрæттæ
Баскатæ

**Баскатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Сæ фыдæлтæ мыггаджы равзæрд хæссынц XVII æнусмæ. Уыцы заманы, зæгъ, 1680 азы, Æрыдоны галиу фарс Мызуры сæрмæ Ксурты æрцард Баскъаты фыдæл Елбыздыхъо. Уæлладжыры коммæ уый æрбалыгъд Куырттаты комæй, йæ туджджынтæй ралыгъд. Ксурты йын райгуырд фырт — Баскъа, Баскайæн та фырт — Ело. Елойы фырт Быда XVIII æнусы æнæхъæн Мызуры æхсæнады нымад уыд кадджын адæймагыл. Быдайæн уыд цыппар фырты: Цырынга, Бон, Дежи æмæ Тунза. Уыдонæн дæр фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Æрæджыйы онг дæр ма Баскаты хистæр фæлтæр ацы цыппар æфсымæрыл дих кодта. Рæстæг цыд, цард сын нал фаг кодта, зæхцух уыдысты æмæ фæлыгъдысты æндæр рæттæм: Æрыдонмæ, Сындзыхъæумæ, Ставддуртæм, Цраумæ, Салугæрдæнмæ, Лабæмæ.

Абон Баскаты мыггаг нымад у Цæгат Ирыстон-Аланийы стырдæр мыггæгтæй иуыл. Ам сты 195 хæдзары бæрц, Лабæ æмæ æндæр рæтты та — 130 хæдзары. XVII æнусæй абоны онг раивтой æртындæс фæлтæры. Кæд æндæр æмæ æндæр рæттæм фæлыгъдысты, уæддæр сæ райгуырæн къуым нæ рох кæнынц.

## Зындгонд адæм
Бирæ номдзыд лæгтæ уыд мыггаджы. Быда XVIII æнусы, Бати æмæ Тата та XIX æнусы — бирæ туджджынты бафидауын кодтой. Æнæхъæн Ирыстон зыдтой Баскаты Какийы фырт Бабуцы, 1930–1940 азты цард Мæскуыйы æмæ тынг бирæ æххуыс кодта рæзгæ фæсивæдæн уæлдæр ахуыргæнæндæттæм бацæуынæн. 

## Æрвадæлтæ
* Баскъатæ — Бадетæ — Кадитæ — Тедтатæ

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

## Æддаг æрмæг
* Мыггаджы бæлас. Баскатæ (22.10.2020)

*
Беджызатæ

**Беджызатæ** кæнæ **Беджызтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Цыбыртæ

**Цыбыртæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Истори
Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры Луары хъæуы. Незаманты сæ иу хай балыгъд Захъхъамæ æмæ æрцард Абайтыхъæуы, иннæ афтыд Чеселтгоммæ. Цыбыртæ апырх сты Хуссар Иры. Цыбыртæ, Тыбылтæ, Голотæ сты æрвадæлтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Влтавæ

**Влта́вæ** (, ) у Чехийы цæугæдон. Влтавæйы дæргъ у 446 км. Бассейны фæзуат — 28000 км².

Цæугæдон Влтавæйыл сахарттæ: Чески-Крумлов, Ческе-Будеёвице, Прагæ.

Категори:Чехийы цæугæдæттæ
Елбачитæ

**Елбачитæ** кæнæ **Елбакитæ** (; ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Елбачитæ цардысты Стыр Леуахийы комы, Гаглойты хъæу Къусджытæм æввахс. Елбачитæй иу лæг, йæ ном Заза йæ мыггаг раивта Гаглойты мыггагæй. Фæстæдæр алыгъд Карелы районмæ æмæ йæ цæуæты дæр ныффыста Гаглойты мыггагыл. Æцæгæй та Елбачитæй уыдысты. Карелы районы цы Елбачитæ цæры, уыдон æрвадиуæг кæнынц Гаглойтимæ, кæд тугæй хæстæг не сты, уæддæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Елбачитæ (нысаниуджытæ)

* Елбачитæ — ирон мыггаг
* Елбачитæ — хъæу Хуссар Ирыстоны
* Елбачитæ — хъæу Гуырдзыстоны
Елбачитæ (Гуырдзыстон)

**Елбачитæ** (, *Элбакиани*) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы Елбачитæ, Сатхъотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Згъудер (хъæу)

**Згъудер** () у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.

Цардысты дзы Гаглойтæ, Медойтæ, Абайтæ, Мæргъитæ, Гуыбатæ, Бестаутæ, Зæгъойтæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Джабитæ, Чилæхсатæ, Елбачитæ, Плитæ, Цъæриттæ, Кокойтæ, Тулойтæ, Цыбыртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Томайтæ

**Томайтæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Тома, Дзыго æмæ Беккуызар уыдысты хæрз æфсымæртæ. Цардысты Уæлладжыры комы, Холысты. Сæ лæджы бынатмæ куы бацыдысты, уæд Тома ралыгъд Куырттаты коммæ æмæ æрбынат кодта Къорайы. Дзыго алыгъд Хохы Санибамæ, Беккуызар та баззад Холысты. Уыдонæй равзæрдысты Томайтæ, Дзгойтæ æмæ Беккуызартæ.

Томайтæ Къорайы цардысты. Сæ иу Хатæхцыхъо хуынди. Хæтæхцыхъойæн иу лæппу райгуырд æмæ йыл Хæтгар сæвæрдта. Хатæхцыхъо Рукъмæ алыгъд, æмæ Хæтгар уым слæг и. Хæтгарæн æрхастой кæсгон æлдары чызджы, æмæ йын дзы райгуырди æртæ лæппуйы. Сæ кæстæр Созырыхъо хуынди. Уый æрхаста Дыгурæй Хъуыбадты чызджы æмæ йын дзы райгуырди дыууæ фырты: Мæхæмæт æмæ Тасолтан. Хæтгар ноджы иу чындз æрхаста — Мачабелты чызджы. Мачабелты чызгæй райгуырдысты Леуан æмæ Пасул. Мачабелты зондæй Хæтгар ацыди кæсæджы æлдармæ уæзданы гæххæт исынмæ. Кæсæджы æлдар ын радта уæзданы гæххæтт. Дыгуры Хъуыбадтæ, Слонатæ æмæ Бруты Санатæ дæр сæ къух æрфыстой. Уæд Ерыстауы фырт стыр инæлар уыди, æмæ ма хъуамæ уый æрфыстаид йæ къух, фæлæ Ерыстауы фырт йæ къух нал æрфыста, æмæ Томайтæ æххæст уæздан нал систы.

## Фиппаинæгтæ

*
Уырымтæ

**Уырымтæ**, вариант: *Урумтæ* () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Барыкин, Александр Александры фырт

**Барыкин Александры фырт Александр** () 
(райгуырдис 1952-æм азы 18 февралы, Берёзово, Ханты-Мансийы автономон зылд — амардис 2011-æм азы 26 мартъийы, Оренбург) — Уæрæсейы зындгонд рок-музыкант, зарæггæнæг, поэт æмæ композитор.

Уый ракуырдта ирон чызг Галинæйы. Йæ бинойнагимæ схъомыл кодтой иу лæппу — Георгий, цæры Аргентинæйы.

Ныгæд æрцыдис Мæскуыйы Троекуровойы уæлмæрдты.

## Æддаг æрмæг
* Официалон сайт 

Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Уæрæсейы зарæггæнджытæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды чи райгуырдис, уыдон
Дзанайты Сослан

**Дзанайты Тотрадзы фырт Сослан** (; райгуырдис 1987-æм азы 13 мартъийы Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы футболист. «ЦСКА-йы» (Мæскуы) сывæллæтты спортивон скъолайы хъомылгæнинаг. Футболон клуб «Терчы» æмæ Уæрæсейы дыккаг иугонд футболон командæйы дуаргæс.

## Карьерæ
* 2005–2006 — «ЦСКА» (Мæскуы)
* 2007 — «КАМАЗ» (Набережные Челны)
* 2008 — нырмæ — «Спартак» (Мæскуы)
* 2010 — нырмæ — «Терк» (Грозна) 
* 2007–2009 — Уæрæсейы фæсивæды иугонд футболон командæ
* 2011 — нырмæ — Уæрæсейы дыккаг иугонд футболон командæ

## Æнтыстдзинæдтæ
* Уæрæсейы Чемпионаты æвзист призёр (2009)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Сослан
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Сацъала

**Сауцъала**, **Сацъала** кæнæ **Нартыхтыхъæу** дæр (, ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Цардысты дзы Нартыхтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
21 декабры

**21 декабры**, иронау **цыппурсы мæйы 21-æм бон** — азы 355-æм бон ( 356-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1879 — Сталин Виссарионы фырт Иосиф (ам.1953), советон хицауады сæргълæууæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр, генералиссимус.
* 1896 — Константин Рокоссовский (ам.1968), Советон Цæдисы Маршæл, Советон Цæдисы дыууæ хатты хъæбатыр. 
* 1925 — Ольгæ Аросева, советон æмæ уæрæсейаг актрисæ.

## Ацы бон амардысты
* 1993 — Иван Козловский (р.1900), зындгонд уырыссаг зарæггæнæг.

Категори:Бонтæ
Гуццатæ

**Гуццатæ** (, *Гудцовы*, *Гуццовы*) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг цард хохаг хъæу Гнугъы, Цхинвалы районмæ хауд. Хъæуы ма цардысты Мæлдзыгатæ, Гуыззыттатæ, Чысиатæ, Хъабантæ. Уый фæстæ иууылдæр ралыгъдысты быдыры хъæу Цъунармæ, ныры Къостайыхъæумæ. Ам цардысты Хетæгкатæ, Мамитæ, Бигъуылатæ. Уыдон ралыгъдысты Цæгат Ирыстонæй Нарыхъæуæй æмæ ам сæ хъæу схуыдтой Цъунар, ома, Цъуснар.

## Кæс ноджы
* Гуцатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Азитæ

**Азитæ** кæнæ **Адзитæ**, **Аджитæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гуыбатæ

**Гуыбатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Гуыбатæ равзæрдысты нарыхъæуккаг Гуыбайæ. Гуыба, Хетæджы байзæддаг, æрцард Джинаты. Джинаты Гуыбатæй иутæ алыгъдысты Цымимæ æмæ фæстагмæ сæхи хонын байдыдтой Гуыбатæ — Хетæгкатæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Æгайтæ

**Æгайтæ** кæнæ **[[Гайтæ (мыггаг)|Гайтæ]]** () сты ирон мыггаг.

Æгайтæ ралыгъдысты Мамысонæй Захъхамæ туджджыны фæдыл. Стæй Захъхъайæ ралыгъдысты Тырсыгоммæ æртæ æфсымæрæй. Иу дзы ам æрынцад, дыууæ та дзы быдырмæ алыгъдысты, Заманхъул æмæ Хуымæллæджы æрынцадысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Гайтæ

* Гайтæ — ирон мыггаг;
* Гайтæ — денджызон æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ.
Плиты Зауырбег

**Плиты Игоры фырт Зауырбег** (райгуырдис 1991-æм азы 27 сентябры Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы æмæ Хъазахстаны футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг. «Динамо»-йы (Мæскуы) спортивон скъолайы хъомылгæнинаг. Уæрæсейы фæсивæды иугонд футболон командæйы хъазæг (2009–2010). Зауырбег у Плиты Константины ’фсымæр.

## Карьерæ
* 2008–2009 — «Динамо» (Мæскуы)
* 2009-2010 — «Спартак» (Налцыкк)
* 2011 — «Локомотив» (Астана)
* 2011-æм азæй — «Алани» 

## Æддаг æрмæг
* Футболисты статистикæ

## Фиппаинæгтæ

Зауырбег
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Ножай-Юрты район

**Ножай-Юрты район** (, ) у район Цæцæны ныгуылæны. Ныгуылæны æмарæн у Дагъистанимæ. Районы административный центр у хъæу Ножай-Юрт.

## Фиппаинæгтæ

*
Сариаг

**Сариаг**, варианттæ: **суанаг**, **суайнаг**:
* Адæмы тыххæй кæс Сариаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Сариаг æвзаг.

## Фиппаинæгтæ
Яшин, Лев Иваны фырт

**Яшин Иваны фырт Лев** (райгуырдис 1929-æм азы 22 октябры Мæскуыйы — амардис 1990-æм азы 20 мартъийы Мæскуыйы) — советон футболист, «Динамо» (Мæскуыйы) æмæ Советон Цæдисы иугонд футболон командæйы дуаргæс. Олимпаг хъæзтыты (1956) æмæ Европæйы чемпион (1960), Советон Цæдисы фондз хатты чемпион (1954, 1955, 1957, 1959, 1963), Советон Цæдисы хъалацы хицау (1953, 1967, 1970), Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957). Яшин у XX æнусы дунейы хуыздæр дуаргæстæй иу World Soccer, France Football æмæ Placar-ы верситæм гæсгæ.

Ныгæд æрцыдис уæлмæрдтæ «Ваганьковское»-йы, Мæскуыйы.

## Хæрзиуджытæ æмæ кадджын нæмттæ
* Социалистон Фæллойы Хъæбатыр (1990)
* Ленины орден (1983)
* Фæллойы Сырх Тырысайы орден (1957, 1971)
* Сызгъæрин порти — Европæйы хуыздæр футболисты приз (1963)
* Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957)

## Æддаг æрмæг
* Футболæй Уæрæсейы æмбырдгонд командæ 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Советон Цæдисы футболисттæ
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
22 октябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 1870 — Иван Бунин (ам.1953), зындгонд уырыссаг фыссæг.
* 1926 — Спартак Мишулин (ам.2005), театр æмæ кинойы артист.
* 1929 — Лев Яшин (ам.1990), советон футболист, дуаргæс.
* 1949 — Арсен Венгер, францаг футболон тренер.

## Ацы бон амардысты
* 1883 — Майн Рид (р.1818), англисаг фыссæг.
* 1990 — Николай Рыбников (р.1930), актёр, Уæрæсейы æдæмон артист. 
* 2001 — Георгий Вицин (р.1917), советон театр æмæ кинойы артист, Советон Цæдисы  адæмон артист (1990)

Категори:Бонтæ
Хъороты Дауыт

**Хъороты Гигойы фырт Дауыт** (райгуырдис 1890-æм азы Хуссар Ирыстоны Астæуккаг Ерманы — амардис 1924-æм азы 10 декабры) у ирон фыссæг æмæ драматург.

## Цардафыст
Дауыты фыд Гиго уыдис мæгуыр зæххкусæг лæг, бинонты фæдарын йæ бон нæ уыди æмæ ралыгъди Цæгат Ирыстонмæ, Алагирмæ. Дауыт райдытда кусын дуканийы цумайы лæппуйæ. Уыцы рæстæг йын-иу чиныгмæ æркæсыны фадат фæцис. Габо баныхас кодта сæ хъæуккаг ахуыргæнæг Дзасохты Алыксыимæ, цæмæй Дауытæн фыссын æмæ нымайын бацамона. Лæппу ахуыргæнæджы зæрдæмæ фæцыд йæ сæрæндзинадæй. 

Дацыт ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы училищейы, каст фæцис Калачы бухгалтеры курсытæ. Уый фæстæ æххæст кодта алыхуызон æхсæнадон-культурон куыстытæ.

Фыссæг, æвæццæгæн, бирæ литературон бынтæ ныууагътаид, фæлæ йын 1924-æм азы декабры мæй æгъатыр мæллæт æнафон йæ цард аскъуыдта.

Хъороты Дауыты сфæлдыстады зынгæдæр бынат ахсынц йæ драмон уацмыстæ: «Æз нæ уыдтæн, гæды уыди», «Дæсны», æмæ «Уарзæттæ» Уæлдай тынгдæр ын зонæм йæ пьесæ «Æз нæ уыдтæн, гæды уыди». Ныффыста йæ 1910-æм азы. Мыхуыры рацыд 1913-æм азы. Йæ комеди уыцы рæстæджы тынг актуалон уыдис, равдыста нын, паддзахы чиновникæй ирон хъæуты чи уыди, ахæмты.

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ерманы чи райгуырдис, уыдон
Дауыт
Уæсæг (хох)

**Уæсæг** кæнæ **Цмийаг комы хох** у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Йæ бæрзæнд у 4117,3 м.

## Кæс ноджы
* Уæллаг Уæсæг

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Деретич, Йован И.

**Йован И. Деретич** (; райгуырдис 1939-æм азы 8 январы, Ораховацы, Югославийы къаролады) у сербаг публицист æмæ историк, сербаг автохтонон историон скъолайы бæрнлæг, политикон организаци «Сæрибар Сербийы» () бындурæвæрæг.

Традицион историон зонады сæрты ахизгæйæ, Деретич рæгъмæ хæссы рагон сербаг историйы хабæрттæ, кæцытæ æндæр æмæ æндæр бæстæты, дам, ивд æрцыдис. Зæгъæм, Деретичмæ гæсгæ сербаг фыссынад уыдис Европæйы рагондæр фыссыны системæтæй иу, уымæй та фæстæдæр равзæрдысты æндæр алфавитон системæтæ — уираг, грекъаг æмæ ромаг.

## Æддагон æрмæг
* «Сæрибар Сербийы» официалон сайт  
* Йован И. Деретичы сайт  

Категори:Сербийы публицисттæ
Категори:Псевдоисториктæ
Гæбысы хъæбыс

**Гæбысы хъæбыс** кæнæ **Урс хох** ( — «гæмæх хох») у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Дзæуджыхъæуы сæрмæ. Хохы бæрзæнд у 1038,8 метры.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
5 августы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1844 — Илья Репин (ам.1930), зындгонд уырыссаг нывгæнæг.
* 1987 — Бахъаты Михаил, «Аланийы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Калотæ

**Калотæ** () сты ирон мыггаг.

Захъхъайы Калотæ цардысты цыппар хъæуы æмæ хастой æвæрд нæмттæ: Зригæттæ, Хусмæсыг, Байыком æмæ Суарх.

## Æрвадæлтæ
* Калотæ — Уататæ — Тлаттæ — Хъайттатæ

## Зындгонд Калотæ
* Калоты Барис, Алыксандры фырт (1916–2006)
* Калоты Витали, Къостайы фырт (1956)
* Калоты Хазби, Алыксандры фырт (1921–1943)

## Фиппаинæгтæ

*
Джелытæ

**Джелытæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Урстуалтæм ралыгъдысты Куырттаты комы Дзуарыхъæуæй. Уым Чъерджиаты мыггагæй фæхицæн сты Джелы, Гæбуа æмæ Гаха. Уыдонæй иутæ æрцардысты Куырттаты комы Барзыхъæуы, иннæтæ æфцгуытыл ахызтысты Хуссар Ирмæ æмæ æрцардысты Уæллаг Ерманы æмæ Ходзы. Равзæрди сæ мыггæгтæ — Джелытæ, Гæбуатæ, Гахатæ. Барзыхъæуы Джелытæй фæдих сты дыууæ æфсымæры байзæддаг æмæ сæ рауади дыууæ мыггаджы — Гелдытæ æмæ Гæджынатæ. Джелытæй Гуырдзыстонмæ чи афтыд, уыдон та фыссынц Гелдиашвилитæ. Афтæмæй Чъерджиатæ, Гæбуатæ, Джелытæ, Гелдытæ, Гахатæ, Гæджынатæ, Гелдиашвилитæ сты æрвадæлтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Лæгæтгомы дон

**Лæгæтгомы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Мамысондоны фæрсагдон. Кæлы Лисрийы хъæуы астæуты.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Торчынатæ

**Торчынатæ** кæнæ **Торчынтæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъуылатæ

**Хъуылатæ**, дыгурон вариант: **Хъулатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себетты хонынц æрвадæлтæ, иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ. Равзæрдысты Ос-Бæгъатыры фырты фырт Цъæхилы дыккаг усæй, цардысты Дагомы хъæуы. Æфсымæртæ Дагомы сæ нæмттæй мыггæгтæ скодтой æмæ фæзындысты мыггæгтæ: Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себеттæ. Сбирæ сты æмæ сын зæххытæ нал фаг кодтой. Уымæ гæсгæ ацыдысты Дыгуры коммæ, Лезгоры хъæумæ. Фæстæдæр Гæбутæ фæлыгъдысты Къæмынты хъæумæ, Хъуылатæ та — Дымтæм, Хъаратæ баззадысты Лезгоры.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъаллæ

* **Хъаллæ** кæнæ фидар  — арæзтад
* **Хъаллæ** кæнæ станицæ — хъазахъхъаг хъæуы традицион ном
* **Хъаллæ** кæнæ Джермецыкк — станицæ Дыгуры районы
Золойтæ

**Золойтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Золойты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы, Стыр Мызурмæ хæстæг, Сæхæггаты хъæуы. Сæ фыдæл Сихъоты Сæхæг (хъæу дæр уый номыл уыд) уыди Цæразонтæй. Сæхæгæн Сæхæггаты хъæуы райгуырд цыппар фырты: Толпар, Магка, Цæрæк æмæ Золо. Фæстагмæ ацы æфсымæрты нæмттæй равзæрди мыггæгтæ: Толпартæ, Магкатæ, Цæрæктæ, Золойтæ. Абон дæр ацы мыггæгтæ æрвадиуæг кæнынц, сæ хæстæгдзинад нæ рох кæнынц.

Сæхæджы фырт Золойæн ус нæма уыд, афтæмæй æрбалыгъд Дыгургоммæ æмæ æрцард Гуылæры хъæуы. Ам ус ракуырдта æмæ мыггаг скодта йæхи номыл — Золойтæ, зæгъгæ. Фæстагмæ Гуылæры хъæуы цæрджытæ: Золойтæ, Етдзатæ, Хуймантæ, Сабетæ æмæ Найфонтæ кæрæдзийæ æфсымæртæ загътой æмæ сæ дарддæр царды хъуыддæгтæ иумæ кодтой. Ард бахордтой кæрæдзийæ ус нæ курыны тыххæй, тугисын кæнæ тугфидын æгъдæуттæ иумæ кæнын, æзнæгты ныхмæ иумæ тох кæныны тыххæй. Фæлæ 1912 азы Етдзатæй иу Сабеты чызджы куы ракуырдта, уæд ацы фондз мыггаджы ардбахæрд фехæлд.

1886-æм азы Гуылæры цардис Золойтæй авд хæдзары. Тауасийы дыууæ фырты — Хосдзау æмæ Хъанцау. Бодзойы фырттæ: Хазби, Елизбар. Айдарухъы фырт — Абисал, Алийы фырттæ — Фацбай æмæ Дударыхъо. Бирæтæ сæ ралыгъдысты быдыры хъæутæм — Дур-Дур, Чырыстонхъæу, Сырх-Дыгурмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Махъоты Алихан

**Махъоты Амурханы фырт Алихан** (; райгуырдис 1922-æм азы 17 июлы – амардис 1981-æм азы 27 мартъийы) — Советон Цæдисы хъæбатыр. 295-æм æхсæг дивизийы 1042-æм (раздæр 885-æм) Сырхтырысаджын æхсæг полчы батальоны командир. Дæлбулкъон.

## Цардафыст
Махъоты Алихан райгуырдис 1922-æм азы 17 июлы Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы Цыколайы. 

1941-æм азы январы ацыдис Сырх Æфсадмæ. Каст фæцис Дзæуджыхъæуы дыккаг фистæгæфсæддон училище. Сси кæстæр лейтенант, уырдыгæй 1942-æм азы январы ацыд фронтмæ куыд пулемётон взводы командир.
1942-æм азы майы — лейтенант, пулемётон ротæйы командиры хæдивæг.
1942-æм азы августы — ротæйы командир.
1942-æм азы декабры — хистæр лейтенант.
1943-æм азы июны — батальоны штабы хистæр.
1943-æм азы ноябры — батальоны командир.
1944-æм азы июны — капитан.
1944-æм азы декабры — майор.
Стыр Уæлахизы бон æрыййæфта Берлины.

Махъоты хæсты авд хатты цæф фæцис.

1946-æм азы 15 майы ССР Цæдисы сæйраг Советы Президиумы указмæ гæсгæ тохы быдыры командæгæнджыты хæстон бардзырдтæ цæсгомджынæй æххæст кæнын æмæ немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ стыр арæхст æмæ хъайтардзинад равдисыны тыххæй Махъоты Амурханы фырт Алиханæн лæвæрд æрцыдис Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

Æфсадæй рацыд 1956-æм азы дæлбулкъоны цины. Цардис Октябрыхъæуы Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

Амардис 1981-æм азы 27 мартъийы. Ныгæд æрцыдис Цыколайы мемориалон уæлмæрдты.

## Хæрзиуджытæ

* Советон Цæдисы хъæбатыр
* Ленины дыууæ орденæй (1944), (1946)
* Фыдыбæстæйы хæсты фыццаг къæпхæны орден (1944)
* Сырх Тырысайы орден (1943)
* Александр Невскийы орден (1945)
* «Кавказ бахъахъхъæныны тыххæй» майдан
* «1941-1945 азты Германы фæуæлахизы тыххæй» майдан æмæ æндæр хорзæхтæй

## Хъæбатыры ном мысгæйæ
Махъоты ном хæссы Цыколайы уынг.
Ирыстоны ис Махъоты номыл турнир уæгъдибар хъæбысхæстæй.

## Фиппаинæгтæ
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8558
* http://dlib.eastview.com/browse/doc/4164883

Алихан
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Цыколайы чи райгуырдис, уыдон
Математикон статистикæ

**Математикон статистикæ** у зонад, кæцы иртасы статистикæ математикæйы бындурыл. Математикон статистикæ архайы уæвæны теорийæ æмæ йæм хæстæг лæууы. Кæд уæвæны теори иртасы процесс цæмæй дзы цы рауайа, уый тыххæй исты бæрæг уа, уæд математикон статистикæ та зыгъуыммæ архайы. Уый иртасы цавæрдæр процессы фæстиуæг æмæ уый бындурыл процесс бæрæгдæр кæны.

## Бындурон хъуыдытæ
Статистикон рардтæ математикон статистикæйы сты бындурон æрмæг. Уыцы рардтæ арæхдæр вæйынц æрхаугæ асты æмбырд X = (X_1, X_2, \dots,X_n) æмæ æвдисынц процессы фæстиуæг. Æрхаугæ астæ X = (X_1, X_2, \dots,X_n) иумæ хонынц ''хуызæг'', хицæнтæй та (X_i) *хуызæджы элементтæ*. Математикон статистикæйы хуызæг иртаст цæуы, æрхаугæ асы равæрд æвдисынæн. Уыцы иртасынмæ хауынц равдисын равæрды миниуджытæ. Зæгъæм равæрды функци, æнгомад, æнхъæл бæрц, дисперси æмæ æнд.

*
Категори:Математикæ
Арша

**Арша** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты, Хъазыбеджы муниципалитеты. Лæууы Терчы рахиз былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сиони

**Сиони** ():
* Сиони — хъæу Гуырдзыстоны Хъазыбеджы муниципалитеты
* Сиони — хъæу Гуырдзыстоны Тианеты муниципалитеты
* Сиони — хъæу Гуырдзыстоны Марнеулы муниципалитеты
Голет

**Голет**, **Голетыхъæу** кæнæ **Гуелет** ( — **Гвелети**, ) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты, Хъазыбеджы муниципалитеты. Ис Арвыкомы. Лæууы Терчы галиу былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бурдидин

**Бурдидин**, **бурдидинæг** кæнæ **хæфсыкъах**, **баййа**, **хурхæтæны бур дидинæг** (, ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг. Зайæгойы ис маргджын тæнгъæд.

thumb|left|300px|Бурдидин

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Карчыкъах

**Карчыкъах** (, ), бæлæсты зæнгтыл, къабузтыл цы чысыл паразитон æнусонцъæх къутæр разайы, уый.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ