open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тбилисы паддзахадон университет

**[[Джавахишвили, Иванэ Алыксандры фырт|Иванэ Джавахишвилийы номыл]] Тбилисы паддзахадон университет** () у Гуырдзыстоны зæронддæр æмæ стырдæр уæлдæр ахуырады уагдон, зонад æмæ культурæйы ахсджиаг артдзæст. Кусы 1918-æм азæй.

## Истори
1917-æм азы сарæзтæуыд Тбилисы университетæн йæ бындур æвæрыны æхсæнад. Сæйрагдæр инициаторыл нымад у историк Иванэ Джавахишвили, æндæр хæппæрисджынты ’хсæн уыдысты скæсæнзонæг Георгий Ахвледиани, историк Шалва Нуцубидзе, психолог Дмитрий Узнадзе, лингвист Акакий Шанидзе. 

Университет кусын байдыдта 1918-æм азы 26 январы (8 февралы), Бетъырбухы университет байгом кæнынæй 99 азы куы рацыдис, уæд. Уыцы иу бон ма уыд сыгъдæг гуырдзиаг паддзах Давид IV Аразæджы (1073—1125) мысæн бон. 1918-æм азы 30 январы Иване Джавахишвили бакасти йæ лекци рагон гуырдзиаг литературæйы тыххæй.

Университеты фыццаг факультет уыдис философон. Бацæуæн экзаментæ нæ уыдысты, райстой-иу, кæй фæндыд, æппæт уыдæтты, чызджыты дæр (фыццаг абитуриенткæ уыд Медея Гамбашидзе) — афтæмæй фыццаг студентты нымæц уыд 360 адæймаджы. Университеты фыццаг ректорæй равзæрстой химик Пётр Меликишвилийы.

## Ректортæ
# Пётр Меликишвили (1918 азы январæй 1919 азы декабры онг)
# Иван Джавахишвили (1919 — 1926)
# Тевдоре Глонти (1926 — 1928)
# Малакия Торошелидзе (1928 — 1930)
# Иване Вашакмадзе (1930 азы январæй 1931 азы сентябры онг)
# Александр Еркомайшвили (1931 — 1932)
# Леван Агниашвили (1933 — 1935)
# Карло Орагвелидзе (1935 — 1937)
# Георгий Кикнадзе (1937 — 1938)
# Давид Кипшидзе (1938 — 1942)
# Александр Джанелидзе (1942 — 1945)
# Николоз Кецховели (1945 — 1953)
# Илья Векуа (1953 — 1953 æмæ 1966 — 1972)
# Ермил Бурчуладзе (1953 — 1954)
# Виктор Купрадзе (1954 — 1958)
# Георгий Дзоценидзе (1958 — 1959)
# Евгений Харадзе (1959 — 1966)
# Давид Чхиквишвили (1972 — 1980)
# Важа Окуджава (1980 — 1985)
# Нодар Амаглобели (1985 — 1991)
# Тамаз Гамкрелидзе (1991 — 1991)
# Отар Джапаридзе (1991 азы сентябрь æмæ октябрь)
# Роин Метревели (1991 — 2004)
# Русудан Лордкипанидзе (2004 — 2006)
# Георгий Хубуа (2006 — 2010)
# Александр Квиташвили (2010 — 2013)
# Владимир Папава (2013 — 2016)
# Дарежан Твалтвадзе (2016 азы апрелæй сентябры онг, бартæ æххæстгæнæг)
# Георгий Шервашидзе (2016 — ныры онг)

## Æддаг æрмæг
* Университеты сайт
* ТПУ-йы истори

## Фиппаинæгтæ

Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гуырдзыстоны университеттæ
Гуры паддзахадон педагогон университет

**Гуры паддзахадон педагогон университет** () у уæлдæр ахуырады уагдон Гуырдзыстоны сахар Гуры, фæзындис 2007-æм азы, Гуры паддзахадон университет æмæ Цхинвалы паддзахадон университет куы баиу кодтой, уæд (Гуырдзыстоны хицауады уынаффæ № 176, 2007 азы 22 августы).

Фæскавказы ахуыргæнджыты семинар байгом и Гуры 1876-æм азы 12 сентябры æмæ йæ кусыны бирæ азты дæргъы бацæттæ кодта бирæ зынгæ ахуыргæнæджы. Йæ рауагъдæтты ’хсæн Важа Пшавела, Михаил Цъинамдзгъвришвили, Иа Къаргаретели æмæ иннæтæ.

1935 азы байгом и дыууæазыккон педагогон институт, 1939-æм азæй хуындис Гуры паддзахадон педагогон институт, радтой ын гуырдзиаг поэт Никъолоз Бараташвилийы ном.

1985 азы Баратишвилийы номыл паддзахадон педагогон институт среорганизаци кодтой, æмæ уый сси *Гуры паддзахадон экономикон институт*, 1997-æм азæй та — *Гуры паддзахадон экономикон-гуманитарон институт*.

1999 азы 16 июлы уагдонæн радтой университеты статус.

Цхинвалы паддзахадон педагогон институты бындур та арæзт æрцыдис 1932-æм азы æмæ йæ фыццаг азы уыдис дзы æрмæст агробиологон факультет. Фæстæдæр æндæр факультеттæ дæр фæзындысты, 1961-æм азы уæды *Сталиниры паддзахадон педагогон институт* йæ ном аивта æмæ сси *Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институт*. Уый уыдис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы зонад æмæ ахуырады ахсджиаг артдзæст.

1991-æм азы Гуырдзыстоны хицауад Хуссар Ирыстоны йæ æлдариуæг куы нал кодта, Цхивалы институты иу хай æрцæрын кодтой Гуры, кæд æмæ Цхинвалы дæр йæ иннæ хай дарддæр куыста, уæддæр. 2000 азы июны Гуырдзыстоны президенты барамындмæ гæсгæ (Гуры архайгæ) Цхинвалы педагогон институтæн радтой паддзахадон университеты статус.

2007-æм азы дыууæ ахуыргæнæндоны — Гуры паддзахадон университет æмæ Цхинвалы паддзахадон университет — баиу кодтой, уæдæй фæстæмæ иугонд уагдоны ном у Гуры паддзахадон педагогон университет.

Ныртæккæ университеты кусынц 299 адæймаджы, уагдонæн ис 7 ахуыры агъуыст, библиотекæ, спортивон фæзтæ, лабораторитæ æмæ а. д.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны университеттæ
Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Маттеос Джугаеци

**Маттео́с Джугаеци́** () — сомихаг хъуыдыгæнæг, литературæиртасæг æмæ теолог XIV—XV æнусты.

## Цардафыст
Райгуырдис XIV-æм æнусы æмбисы Нахичеваны, Джугайы сахары. Ахуырад райста Татевы университеты, Ованес Воротнецийы æмæ Григор Татевацийы къухдариуæджы бын. 1391—1393-æм æзты куыста сыгъдæг Карапеты моладзандоны, Апракунисы гавары; 1393—1395-æм æзты Тандзапарахы моладзандоны, Татевмæ ’ввахс. 1395-æм азæй йæ мæлæты онг (XV-æм æнусы 10-æм æзтæ) куыста ахуыргæнæгæй Татевы университеты. 

Идеологон тох кодта униторты архайды ныхмæ, уымæй уæлдай ма хæцыдис адæмон театры хæлиуæнынады ныхмæ. Адæммæ сидтис, цæмæй «ма цæуой гусантæм, уымæн æмæ уыдон дзурынц Хайчы хъуыддæджыты тыххæй æмæ фæлварынц нæуисæны уд». Йæ уацты арæх фыста æрддзонæны фарстытыл, иртæста æрдзон материты ратæдзæнтæ. Йæ нымадмæ гæсгæ, æрдзы ис 10 «сыгъдæг» материйы — сыгъзæрин, æвзист, æрхуы, къала, зды, æфсæйнаг, лазурит, джынасу, сондон æмæ зынаргъ дуртæ: иннæ материты бындурыл дæр нымадта ацы дæс материйы. Григор Татевацийы философон хъуыдытæ уæрæх кæнгæйæ, Маттеос Джугаец æрбацыд ахæм хъуыдымæ, æмæ адæм фыццагæй хъуамæ уыдаиккой цыппаркъахонтæ, æрмæст стæй, бахъуыды рæстæджы, слæууыдысты сæ фæстаг къæхтыл. 

Адæмы æмæ сырдты æхсæн цы хицæндзинад ис, уый Джугаецы уыдта растдæр ацы «эволюцийы». Сомихаг архуыргонд дзырдта, æмæ «сырдтæ куыд уыдысты, афтæмæй баззадысты цыппаркъахонтæй, уымæн æмæ сын нæ уыд хъуыдыгæныны хъомдзинад». Йæ хъуыдымæ гæсгæ, зонадоны иртæсæны предмет у объективон æцæгдзинад, кæцы гæнæн ис банхъарын зондæй. Объекты зонадон бындурæвæрæд та хъæуы иуыл фыццагдæр, цæмæй рымбырд кæнай теоретикон зонынады бæлвырд бын.
Маттеос Джугаеци йæ мæлæты фæстæ ныууагъта стыр литературон бын — бирæнымæцон аргъуаны гимнтæ, 50-мæ ’ввахс уацы, полемикон куыстытæ. Уæлдай зындгонд у йæ ныхас, бафарста йæ Григор Татевацийы куы ныгæдтой, уæд. Йæ куыстытæй нæм кæцыдæртæ бахæццæ сты оригиналы, ис дзы ахсджиаг мысæн фыстытæ. Стыр хъусдар дардта Сомихы дывыдон царды аххоссæгтæм. 

## Уацтæ
* «Комментари Евангелимæ Лукайæ» () — æмбарынгæнæг куыст, фыстæуыд 1391-æм азы. Фыст у "фарст-дзуаппы", конд у 22 хæйттæй, иумæйагæй 158-æм фарстимæ.
* «Комментари к Евангелимæ Иоаннæй» () — æмбарынгæнæг куыст, фыст уыд рæхджы «Комментари Евангелимæ Лукайæ» куы ныффыста, уый фæстæ. Уацы бындурыл райста Ованес Воротнецийы куыстытæ.
* Мемуар, ныффыстæуыд рæхджы «Комментарий Евангелимæ Иоаннæй» куы ныффыста, уый фæстæ.
* «Ныхæсты æмбырдгонд» () — ныффыстæуыд 1395-æм азы Татевы
* «Цы заман зонæм уый тыххæй» () — фысæуыд 1402-æм азы Татевы. 
* «Æнæсайд таг» () — аргъуаны гимн, католикос Акопу Мцбнециæн нывондгонд. Фыстæуыд 1386-æм æмæ 1391-æм æзты, Ернджакы сахары, Тамерланы æфсады æрхъулайы рæстæджы.
* аргъуаны гимнтæ (тагтæ), Григор Хлатецйы курдиатмæ гæсгæ фыст. Конд у акростихæй, фыццаг дамгъæтæй цæуы хъуыдиад "ի Մատթէոսէ, խնդրեաց Գրիգոր" (*Маттеосæй, Григоры курдиатмæ гæмгæ*).
* эпитафи Григор Татевацийы мæлæтыл. Автор æй бафарста Татаевецийы зианы 1410-æм азы.
* «Григор Татевацийы цыбыр цардафыст»
* «Апостолты хъуыддæджыты анализ» () — нымады цæуы Джугаеци иуыл хуыздæр кустæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы ахуыргæндтæ
Мамиты Гига

**Мамиты Гига** уыд зындгонд ирон фыссæг æмæ поэт, ирон литературæ иртасæг. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг.

Гига райгуырдис 1909-æм азы 10 мартъийы Хуссар Ирыстоны Къостайыхъӕуы, мӕгуыр зӕхкусӕг лӕджы хӕдзары. Ахуыр кодта Къостайыхъæуы скъолайы, стæй та — Цхинвалы хъӕууон фӕсивӕды скъолайы. 1931-æм азы каст фӕцис Цӕгат Ирыстоны педагогон техникум (ныры педагогон институт) æмæ кусынмæ æрвыст æрцыд Хъобанмæ. Йæ ахуыр адарддæр кодта педагогон институты æмæ йæ каст фæцис 1936-æм азы, стæй та аспирантурæмæ бацыдис.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг службæ кæнын райдыдта æмæ фæстæмæ раздæхтис æрмæстдæр 1949-æм азы. Ногæй байдыдта ахуырады кусын, 1958-æм азы бахъахъхъӕдта кандидаты диссертаци. Йæ царды фылдæр хай куыста Хуссар Ирыстоны педагогон институты лекторӕй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны фысджытæ
Гига
Категори:Цхинвалы районы чи райгуырдис, уыдон
Давид IV Аразæг

**Давид IV Аразæг** (; рагуырд 1073-æм азы — амард 1125-æм азы 24 январы) уыдис иугонд Гуырдзыстоны фæндзæм паддзах 1089—1125 азты, хаудта Багратионты династимæ.

Давид уыдис, Гуырдзыстоны сыгъзæрин дуг (XI-XIII æнустæ) кæмæй райдыд, ахæм паддзах, æмæ æрæх йæ нымайынц уыцы дуджы иууыл стырдæр æмæ хуыздæр паддзахыл. Йæ хицауиуæджы рæстæджы бантыстис ын турк-сельджукты йæ бæстæйæ асурын, 1121-æм азы Дидгоры тох куы рамбылдта, уый фæстæ. Йе 'фсады æмæ хицауады реформæты руаджы бантыстис ын паддзахад баиу кæнын æмæ Кавказы стыр хайттæ Гуырдзыстоны бын байсын. Аргъуаны æмбал æмæ чырыстон культурæйы парахатгæнæг кæй уыд, уый охыл Гуырдзиаг растуырнæг еклези йæ чырыстон сыгъдæгыл нымайы.

Давид пысылмæттимæ уыд фæразон, æмæ йæ паддзахады пысылмæттæ фылдæрæй-фылдæр куы кодтой, уыдонæй иуæй-иуты кæй хуыдтой «Мессийæйы кард» () дæр æхцатыл фыст ис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Багратионтæ
Ос-Бæгъатыр (нысаниуджытæ)

Гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ историйы уыдис цалдæр адæймаджы, ахæм ном чи хастой.

* Ос-Бæгъатыр (V æнус)
* Ос-Бæгъатыр (IX æнус)
* Ос-Бæгъатыр (XIII-XIV æнус)

## Фиппаинæгтæ
Доны Советон Республикæ

**Доны Советон Республикæ** (, ДСР) уыд мидхæсты рæстæджы территориалон иуæг УСФСР-йы сконды, йæ сæйраг сахар Ростов-Доныл, йæ архайд 1918-æм азы 23 мартъийæ 4 майы онг уыдис. Доны æфсады облæсты æнæхъæн территори республикæйы дæлбар никуы уыдис, апрелы онг хуындис **Доны Республикæ**.

Советон хицауад Ростовы ныффидар 1918-æм азы 25 февралы, инæлар Каледины æфсæддонтæ куы ацыдысты, уæд. 23 мартъийы Доны облæсты Хæстон-революцион комитет йæ уынаффæйæ расидтис «хæдбар Доны советон республикæ, кæцы æмтуг цæдисы и Уæрæсейы советон республикæимæ». Уый йеддæмæ Хæстон-революцион комитет йæ уæнгтæ сарæзта Адæмон комиссарты совет:

* Советы сæрдæр æмæ хæстон хъуыддæгты фæдыл комиссар — Ф. Г. Подтёлков, (хæстон комиссар фæстæдæр уыд Е. А. Трифонов)
* разамнды фæдыл комиссар — М. В. Кривошлыков,
* контрреволюцийы ныхмæ тохы фæдыл комиссар — А. Шамов,
* адæмон хæдзарады фæдыл комиссар — С. И. Сырцов,
* фæллойы комиссар — И. П. Бабкин,
* адæмон ахуырады комиссар — И. А. Дорошев,
* зæхкуысты комиссар — Власов,
* финансон хъуыддæгты фæдыл комиссар — Е. А. Болотин,
* фæндæгты комиссар — П. Е. Безруких,
* пост æмæ телеграфы комиссар — Александров,
* хæрзаудæны комиссар — П. П. Жук,
* хъуыддæгты æххæстгæнæг — Я. Орлов.

Республикæн йæ сæргълæуугæй развæрстой хъазахъхъаг большевик В. С. Казаковы, йæ бынат хуындис Доны Республикæйы Советты Централон Æххæстгæнæг Комитеты Сæрдар.

1918-æм азы 16 апрелы (н. с.) ЦÆК-ы цур сарæзтæуыд хъахъхъæнынады сæрмагонд штаб, йæ сæргъы мæскуыйаг комиссар Серго Орджоникидзе, ацы штаб уайтагъд сахары расидтис хæстон уавæр. Ростовы сæрмагонд комендант сси Васильченко. 23 апрелы Ростов-Доныл æмæ йæ цуры Нахичевань расидтысты фæллойы коммунæ, Петрограды хуызæн. ДСР йæ фæзуаты фылдæр хай йæ дæлбар нæ уыд. 

Майы райдиан Совнаркомы сæрдар Подтёлков йæ фæрслæуджыты къордимæ ацыдис ДСР-йы цæгатмæ, йæ ныфс хаста уымы хъазахъхъимæ балымæн уын. Фæлæ хъазахъхъæгтæ йæ бал бауырæдтой, 11 майы Подтёлковы стæрхон кодтой æмæ йæ арцауыгътой. Цалдæр мæйы фæстæ ДСР-йы æппæт фæзуат дæр сырхгвардионтæй асыгъдæг кодтой (регионы ныгуылæн хай — немыцаг æфсады æххуысæй).

1918-æм азы 5 майы Доны республикæйы сæйраг сахар — Ростов-Доныл — 52-æм Вюртембергаг резервон бригадæйы бар баци, Сырх æфсады къамандыгæнджытæ ацыдысты Царицынмæ, æрмæстдæр Батайсчы баззадысты сæдæгай сырхгвардионтæ, уыдон тох кодтой июлы онг.

## Литературæ
* *Голуб П. А.* Правда и ложь о «расказачивании» казаков. — М., 2009. — 144 с.
* *Лазарев В. А.* История донской валюты, или Денежные знаки Всевеликого войска Донского. Донской архив (историко-генеалогический альманах). Выпуск 3. Ростовская областная организация Российского общества историков-архивистов. — Ростов-на-Дону, 2008. — 300 с.
* *Венков А. В.* Атаман Краснов и Донская армия.1918 год.- М., 2008—480 с.
* *Лазарев С. Е.* Донская советская республика // Россия в Гражданской войне. 1918—1922: Энциклопедия: в 3 т. / отв. ред. А. К. Сорокин. Т. 1: А—З. М.: Политическая энциклопедия, 2020. С. 706—708.
* *Сергеев В.Н.* Донская Республика (1917-1918). Ростов-на-Дону: Изд. РГУ, 2005.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы истори
Леонти Мровели

**Леонти Мровели** () уыдис XI æнусы цæрæг гуырдзиаг азгай уацфыссæг æмæ сауджын. Мровели йæ мыггаг нæу, фæлæ у миногон, кæцы æвдисы, Руисийæ кæй у, уый: куыд æнхъалынц, уыцы бынаты алчер уыд.

Леонти Мровелийы тыххæй цалдæр ныхасы ис «Картлис цховребайы» æрæгон аннотациты. Уый йеддæмæ æрмæст цалдæр хатт йæ кой ссарæн ис:

1) йæ ном ис 11-æм æнусы манускрипты Афоны хохæй, академик Марр кæй ссардта, ууым. Уыцы манускрипты мысынц цыдæр алчер Леонтийы, æмæ Марр йæ Леонти Мровелиимæ сбаст кодта, уымæн æмæ æндæр XI æнусы цæрæг алчерты ахæм номимæ историктæ нæ зонынц. 

2) йæ кой иу хатт цæуы Евтимий Афойнаджы «Христосомы ныхасæппæрæнтæ сыгъдæг Матвейыл» тæлмацы; 
 
3) йæ ном ссарæн ис 1066-æм азы фыстыты Трехвийы лæгатты централон Гуырдзыстоны. Уыцы лæгаты 1957-æм азы ссардтой расткъуым кæрдæгхуыз стелæйы, уыцы стелæйыл нынныв кодтой дзуар æмæ рафысстой 16-рæнхъон фыстæг гуырдзиаг нусхохуцури абетæй: «Æз, Леонти Мровели, уыцы лæгæт самадтон хуыцауты сурæтты æмæ Руисийы аргъуаны сывæллæтты ирвæзынмæ, Гуырдзыстон Арп-Арсланæй ныппырх куы уыд, уыцы рæстæджы». 

Цалдæр иртæсджытæ æнхъалынц, Мровели æцæгæй VIII æнусы кæй цард, уый. Адоны æхсæн уыдис зынгонд гуырдзиаг историк Павле Инвороква. Ингвороква, Леонти Мровелийы уацмыстæ тынг сомихофилон кæй сты, уымæ бацамыдта, æмæ зæгъта, ахæм митæ фыссын уыд гæнæн æрмæст сомихæгты æмæ гуырдзиæгты ’хсæн фидар æхсæнконфессион бастдзинæдтæ кæд уыдысты, уыцы рæстæджы: VII-VIII æнусты, X-XI æнусты та адоны æхсæн динон быцæутæ цыдысты, сæ аргъуанты æхсæн та дихдзинад фæци. Æндæр иртасæг К. С. Кекелидзе критикон фиппаинæгтæ ууыл скодта, æвзагон æмæ лексикон хицæндзинадтæ санализ кодта, æмæ Мровелийы тексттæ æрыгондæр кæй сты, ахæм хæтдзаг рахасста.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны истори
Бурдухан

**Бурдухан** () кæнæ **Бордохан** () уыдис Гуырдзыстоны ус-паддзах, аллон паддзах Худданы чызг æмæ паддзахы Георг III бинойнаг. Уыдис ус-паддзах Тамарæн йæ мад.

## Цардафыст
Райгуырдис аллон паддзах Худданы бинонты. 1150-æм азты моймæ рацыд гуырдзиаг паддзахы фырт Георгийыл, йæ фыд Деметре I нырма удæгæс куы уыд, уыцы рæстæджы. Райгуырдта Тамары, фæстæдæр Гуырдзыстоны паддзах чи сси, уыцы. Гæнæн ис, æмæ йын æндæр чызг дæр уыд, йæ ном Русудан, фæлæ уый тыххæй ратæдзæнты фыст цæуы æрмæстдæр иу хатт. Астæузаманы историктæ кад кодтой Бурдуханы æфсæрм æмæ иузæрдæдзинад. Сæ иу, «Паддзахиуæггæнджыты истори æмæ кадгæнæн»-ы æнæном автор, барста йæ чырыстон сыгъдæгтæ Александриаг Екатеринæ æмæ Иринæ-Пенелопæимæ.

Бурдухан фæзиан йæ мойæ раздæр, 1184-æм азæй раздæр. Астæузаманы айгæйфыстытæй йеддæмæ йæ ном баззад, абон Зугдидийы Дадианийы галуаны цы музейы мидæг ис, уыцы Хобийы Мады Майрæмы иконæйыл, æмæ ма Руисийы къулыл фыст фыстæгыл, бынæттон стыр аргъуаны хæрзгæнæгæй кæм æй хонынц, ахæмы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Гусантæ

**Гусан** кæнæ **госан** (, парф. *gōsān* — йе ’цæг нысаниуæг дырысæй бæлвырд нæу) — Сомихы, Парфийы, Сасанидон Ираны адæмон зарæггæнджытæ, рапсодтæ, æмрæстæджы уыдысты мимтæ æмæ актёртæ.

## Этимологи
Мери Бойсы нымадмæ гæсгæ, сомихаг ном — *гусан* рацыдис парфянон *gōsān*-æй, уый та парфянон æвзагæй рацыдис астæупарфянонмæ *kōsān*-ы формæйы, уырдыгæй та сомихаг æвзагмæ. Рачия Ачарянмæ гæсгæ, сомих æвзаджы цы *говасан* дзырд фæзындис, уый ист уыдис рагон перстæй, уым транслитерацийы фæткмæ гæсгæ, йæ хуыз фæивта. Уый фæстæ историон эволюцийы бæлвырд этапыл дзырд *гусан* раздæхт сомихаг æвзагмæ перисаг формæйы.

## Госантæ Парфийы æмæ Сасанидон Ираны

Музыкæ æмæ поэзи ахстой парфянон культурæйы ахсджиаг хай. Ратæдзæнтæй нæ базыдтам парфянон госантæ куыд ахуыр кодтой, фæлæ Рагон Ираны професситæ фыдæй фыртмæ дæтгæйæ уыдысты, уый гæнæн ис æвдисы, æмæ госантæ дæр ахуырад истой сæ бинонты æмæ сæ зонынæдтæ дæттой фыдæй фыртмæ. Гæнæн ис, æмæ алкæцы феодалон мыггаджы уыдис сæхи мыггагон госан-менестрелтæ, кæдон зыдтой мыггаджы истори æмæ æгъдæуттæ, æмæ сыл зарыдысты сæ зарджыты. 

Госанты æмдæвгæты æмæ уацмысты репертуар уыд алыхуызон: лирикæ, элеги, сатирæ æмæ а.д. Растдæр госантæ сæ уацмысты, Авестæйы таурæгътæм ноджы бафтыдтой цыдæртæ, нымадтой йæ парфянты историйыл, эпикон æмæ хъайтарон элементтæй йæ срæсугъд кодтой, æмæ афтæмæй уæрæх кодтой парфянты истори фыдæй фыртмæ. 

Госантæн уыдис бирæ стыр привилегитæ æмæ авторитет рагонираны æхсæнады, æнæ уыдонæй иу нысаниуæгджын мадзал дæр нæ уагътой.

Госанты аивад ноджы тынгдæр рапарахат ис Сасанидты эпохæйы. Госантæй иуыл номдзыдтæй Сасанидты дуджы сæ иу уыдис Барбад.

## Гусантæ Сомихы
Динон æмæ адæмон зарджыты æмæ сæ инструменталон фæсдзыды равзæрд цæуы незаманы дугæй. Зарджытæ фæзынынц сомихаг адæмон аивады алыхуызон раныхасæй. Зæгъæм, ритуалтæ, динон æгъдæуттæ ’мæ мифологон фæлгондзтæ музыкæйы, поэзийы, кафты æмæ театры хуызы. Рагон заманы Сомихы уыдис «*випасантæ*» (таурæгъгæнæгтæ), фæзындысты I миназы нæ э. а, аивад æмæ музыкæйы рахизын кодтой нæуæг æмвæзмæ. VI æнусы нæ э. а. популярон музыкалон-поэтикон формæ куы фæзындис, уæд випасанты аивад йæ тæмæны бацыд. Рæстæджы цыдимæ сæ баивтой «*говасатæ*», кæдоны стæй зындгонд уыдысты куыд «*гусантæ*». 

Фæстæгты аивад лæууы астæузаманон сомихаг культурæйы иуыл ахсджиагдæр разындты æхсæн, ныууагъта æнæссæугæ фæд адæмы æнкъарæнты æмæ удон царды. 

Рагон Сомихы профессионалон театры аивадæн уыдис æртæ хуызы: 

# дзайнарку-гусанты трагедийы театр («мæлæтыл дзурæг»), кæнæ вохбергаков;
# катакагусанты кæнæ катакергакты комедийы театр;
# гусанты-мимосты театр.

Гусанты зарджыты тыххæй фыстой рагон сомихаг литературон архайджытæ: V-æм æнусы историктæ Агафангел, Фавстос Бузанд, Мовсес Хоренаци, Егише æмæ æндæртæ. Гусанæ зардысты музыкалон инструментты фæсдзыды, арæхдæр фынгтыл, чындзæхсæвтыл æмæ зиæнттыл. Уымæй уæлдай ма кодтой эпикон зарджытæ, мифологон таурæгътæ æмæ а. д. Чырыстон еклези цыдис гусанты ныхмæ, уымæн æмæ зарыдысты зæххон уарзондзинадыл, адæмон хъайтарты фесгуыхтдзинадыл, хуыдтысты аръуаны æгъдæуттыл. XVIII—XIX æнусты гусанты фæивтой ашугтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы музыкæ
Категори:Ираны музыкæ
Агатангелос

**Агатангело́с**, Агатангехос кæнæ Агафангел () у V-æм æнусы сомихаг историк.

## Цардафыст

Агатангелосы цардафысты тыххæй нæ заманы онг ницы æрбахæццæ. Таурæгъмæ гæсгæ, уыдис паддзах Трдат III Цытджыны (298—330) секретарь æмæ Григорий Рухстауæджы ’фсымæр, Сомихы фыццаг историон фыссæг. Фыста сомихаг адæм муртатдзинадæй чырыстон динмæ IV-æм æнусы куыд рацыдысты, уый тыххæй, æмæ чырыстон дин куыд сси Сомихы паддзахадон дин. Уыцы фыстытæ сты йæ чиныджы «Сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыцы истори». Нырыккон зонадон æй нымайы V-æм æнусы фæстаг æртыццаг хайы авторыл.

## «Сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыцы истори»
Агатенгелосы истори биноныгæй дзуры политикон æмæ динон хъуыддæджыты тыххæй, иуыл фыццагдæр сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыимæ баст кæдон сты, уыдоныл. Фыццаг хатт уыцы чыныджы кой VI-æм æнусы райдайæны ракодта Лазаро Парпеци.

Уыцы куыст баззадис 30 къухфыстæй фылдæры, уыдонæй иуыл рагон фæзынд X-æм æнусы. Нæ заманы онг бахæццæ ис бердзенаг тæлмац сомихаг æвзагæй, кæцы арызт уыд, гæнæн ис, в 464—468-æм æзты. 

Уымæй уæлдай ма чиныг цыбырæй дзуры чырыстон дины ахуырады тыххæй. Автор ма фыссы историйыл дæр. Йæ уацмысы центры лæууы сомихаг паддзах Трдат III Цытджын æмæ Григори Рухстауæг. Агатенгелосы «Истори» тынг бандавта рагонсомихаг литературæйыл. 

Фыццаг хатт æй мыхуыры рауагътой Константинополы 1709з-æм æмæ 1824-æм æзты, æмæ Венецийы — 1838-æм азы.

Ацы куыстæн ма ис араббаг верси дæр, ис ма дзы гуырдзиаг верси.

## Мысæн
Агатангелосы номæй схуыдтой уынг Ереваны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихы историктæ
Ованес Гермонеци

**Ованес Гермонеци** (), ноджы ма зындгонд у куыд **Колотик** () уыди сомихаг теолог æмæ аргъуаны архайæг XV-æм æнусы. Йæ райгуырды бон æмæ бынат бæлвырд не сты. 

## Цардафыст
Райдайæн ахуырад райста Гермоны моладзандоны, уый фæстæ йæ адарддæр кодта Татевы университеты Григор Татевацийы къухдариуæггаджы бын. Григор Татевацийы мæлæты фæстæ райдыдта кусын ахуыргæнæгæй Татевы, стæй раздæхт Гермоны моладзандонмæ æмæ райдыдта уым кусын. Йæ разамынды рæстæджы Гермоны моладзандон сси иуыл стырдæр чиныджы центр. Иуыл фылæр дзы фыстой теологион куыстытæ. Ованес цы къухфыстытæ ракуырдта, уыдонæй иуыл ахсджиагдæр сты «Псалтырты æмбарæнгæнæны» копи Вардан Аревелцийы (1415-æм аз), «Хæзнадон» Кирилл Александрийагы (1418-æм аз), Григора Татевацийы чиныг (1419-æм аз), æмбырдгонд  «Уацты чиныг» (1421-æм аз) æмæ «Манрусум» (1424-æм аз). Уымæй уæлдай ма ныффыста дыууæ теологион куысты — Исаийы разагъды æмбарынгæнæн æмæ комментаритæ Диониссийы куыстытæм, ноджы ма иу «Чарынтиры» редакци. 1441-æм азы Товма Мецопециимæ иумæ скодта Эчмиадзины аргъуан, уым рахастой уынаффæ, цæмæй католикосат аргъæвой Эчмиадзинмæ. Амардис 1440-æм азы кæроны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы ахуыргæндтæ
Аристакес Себастаци

**Аристакес Себастаци** () — сомихаг фыссæг æмæ къухфыстыты рафыссæг XIV—XV-æм æнусты. Литературæйы йæ кæддæрты фæхонынц Рстакес дæр ().

Ахуырад райста Ерзнкайы, Аваг Ванчы моладзандон скъолайы, зындгонд вардапет Геворг Ерзнкацийы къухдариуæггаджы бын. Уым аддарддæр кодта йæ аивадон архайад дæр. Зынгонд сси цы къухфыстытæ-иу рафыста, уыдоны руаджы. 1412-æм азы йæ йе ’мбал æмæ йæ ’мкълассон Ованес Ерзнкаци фæхуыдта æмæ Аристакес рацыд Татевмæ, фæстæдæр та Хермонмæ, стæй та уырдыгæй Егварды моладзандонмæ.

## Куыстытæ
Аристакес цы къухфыстытæ рафыста, уыдонæй абоны онг бахæццæ: 

* «Евангели» (1383)
* «Хазгирк» (музыкалон-педагогон чиныг, 1405)
* «Хазгирк» (музыкалон-педагогон чиныг, 1408)
* «Жамагирк» (аргъуаны чиныг, 1409)
* «Златочрев» Григор Татевацийы (1412)
* «Истолкование» Ованес Воротнецийы (1412)

Аристакес йæхæдæг дæр фыста уацмыстæ. Ныры онг дзы æрмæст стæмтæ бахæццæ, се ’хсæн — «Уынаффæтæ ахуыр адæмæн» (), уыцы уац автор бафтыдта йæ «Златочревы» редакцимæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихаг фысджытæ
Геворг Ерзнкаци

**Геворг Ерзнкаци** () у сомихаг фыссæг, теолог æмæ педагог XIV—XV-æм æнусты.

## Цардафыст
Райгуырдис Ерзнкайы, XIV-æм æнусы æмбисы. Ахуырад райста Татевы университеты Ованес Воротнецимæ, уыд Григор Татевацийы æмкъласон æмæ ’мбал. Хицæн кодта риторикон курдиатæй. Григор Татевациимæ иумæ рафыстой йæ ахуыргæнæгы уац «Комментари Аристотелы куыстмæ „Райхалды тыххæй“». Ахуырады фæстæ раздæхтис йæ райгуырæн бæстæмæ æмæ активонæй райдыдта архайын педагогон къабазыл. 1405—1412-æм æзты куыста ахуыргæнæгæй Авагванкы моладзандоны, уый фæстæ сси моладзандон Капосы къухдариуæг.

Йæ разамынды рæстæджы куыд Авагванкы, афтæ Капсы дæр литературон архайад йæ тæмæны бацыд. Ерзнкацийы райдыдтой хонын «Рабуни» (*раввин*). Ахуырад райсынмæ-иу йæм æрцыдысты Сомихы алыхуызон бæстæтæй æмæ Хъырымы сомихаг колонитæй. Фæстагмæ йæ ахуыргæнинæгтæй иуыл номдзыддæр ссисты Аристакес Себастаци æмæ Акоп Крымеци. Амардис 1416-æм азы Капосы. 

Йæ мæлæты фæстæ ныууагъта стыр теологион-литературон бынтæ. Ныффыста уацтæ, полемикон куыстытæ еретикты ныхмæ, зондæн ахъазон куыстытæ «Зондамынд дзуарæфтауыныл» () æмæ «Зондамынд донæй аргъауыныл» (), поэмæ «Панегирик архангелтæн» (), сыгъдæг Назианзы Григорийы () куыстыты редакцигонд райхæлдтæ. Ныффыста сæ йæ ахуыргæнæг Ованец Воротнецийы лекциты бындурыл, Ованес Одзнецийы «Канонты чиныджы» редакцигонд æмæ æххæстгонд верси. Ерзнкацийы уацтæ хицæн кæны хуыцауы ныхасы райхæлды фидауц, йæ стиль фæзмы классикон авторты комментаритæ. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихаг фысджытæ
Ованес III Одзнеци

**Ованес III Одзнеци** () кæнæ **Иованнес Одзнеци** (райгуырдис 650-æм азмæ ’ввахс, Одзуны — амардис 729-æм азы, Двины) — сомихаг католикос, теолог æмæ бариртасæг, лæууы Сомихаг аргъуаны иуыл зынгæ минæвæртты æхсæн, сыгъдæг. 

## Цардафыст
Райгуырдис Одзуны хъæуы историон провинци Гугарчы Стыр Сомихы, ахуыр кодта уæды заманы иуыл номдзыд теологмæ Теодорос Кртенавормæ. 718-æм æнусы сси сомихæгты католикос. Куы йæ равзæрстой, уый фæстæ рæхджы схуыдта Двины аргъуан, уым дзырдтой сомихаг литургийы реформацийы æмæ моладзанты дисциплинæйы фарстыты тыххæй. Уыцы рæстæджы Одзнеци сарæзта Сомихаг аргъуаны канонты æмбыргонд. Уый уыд фыццаг ахæм канонты æмбыргонд, рæстæджы цыдимæ йæм ноджы æфтыдтой æмæ йæ аивдæр кодтой. 726-æм азы Маназкерты схуыдта аргъуан, уым дзырдтой Сирийы якобитты аргъуанимæ бадзырды фарсты тыххæй. Архайдта цæмæй Сирийы æмæ Сомихы христологи бафидауын кæна чырыстон бæрæггæнæнтимæ. Сомихы араббæгтæ куы схицау сты, уæд нæ бауагъта, цæмæй чырыстон адæмы тыхæй кæной пысылмон динмæ.

Иованнес Одзнеци ма зындгонд у куыд фыссæг, ныстуанты æмæ хъуыдыты автор.

## Аивад
Сарæзта «Канонты сомихаг чиныг», сомихаг æцæгады аръуаны барады фыццаг æмбыргонд. Одзнеци иумæ ’ртымбыл кодта хæлиугонд канонон æрмæджытæ, куыд оригиналон сомихаг, афтæ бердзенагæй æмæ сириагæй тæлмацтæ. Оригиналонтæ сты Шаапиваны канонтæ 444-æм азы, национ аргъуаны соборты уынаффæтæ Двины, уымæй уæлдай ма сомихаг уæлдæр сауджынты сконд канонтæ — Сыгъдæг Хъизæмаргæнæг Григорийы, Саак Партевы, Иоанн Мандакунийы, Абраам Мамиконяны æмæ Саак Дзоропорецийы. Абоны онг махмæ бахæццæ сты цалдæр редакцийы бын, баззад дзы 200 къухфысты, уыдонæй 48-ы текст у æххæстæй. Иуыл рагон номхыгъд датæгонд у 1098-æм азæй. Астæузаманы Сомихы уыцы куыстæн уыдис официалон нысаниуæг.

Уацмыстæ фыстæуыдысты павликианты æмæ иннæ еретикты ныхмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Георги IV (Гуырдзыстоны паддзах)

**Георги IV**, зындгонд у куыд **Лаша Гиорги** дæр (; райгуырдис 1191-æм азы — амардис 1223-æм азы) уыдис Гуырдзыстоны паддзах 1213-æм азæй 1223-æм азы агъоммæ.

## Цардафыст
Георги IV уыдис Тамар-паддзах æмæ Сослан-Дауыты фырт. Йæ мадимæ æмхицауиуæг кæнын райдыдта 1207-æм азы. Гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ йæ фæсномыг Лаша нысан кæны *Дунейы рухсгæнæг* (æмæ ныхас *а-лаша* æцæгæй дæр нысан кæны «рухс» абхазаг æвзаджы). Æлдариуæг кодта Джавахетийы бæстæйы, йæ сæрсахар уыдис Аластани, æмæ уый тыххæй зындгонд сси куыд "Джавхтупали", кæнæ та "Джавахæгты хицау" — ахæм ном фыст уыдис йæ бæстæйы кæй уагътой, уыцы згъæрæхцайыл.

Георги IV Тамар-паддзахы политикæ дарддæр кодта, Гуырдзыстоны феодалон паддзахады тыхтæ сыстыр кæнынмæ бæллыд. Цалдæр пысылмон дæлбарты растадтæ ныппырх кодта, æмæ 1210 азты цæттæ кæнын байдыдта стыр балц Иерусалиммæ, дзуархæссджыты фæндзæм дзуары балцæн баххуыс кæнын йæ фæндыд. Фæлæ манголты бацыд йæ пълантæ фехæлдта. Фыццаг манголты балц 1221-1222 азты дыууæ гуырдзиаг æфсады ныппырх кодта æмæ мидæггаг Кавказы сæртыл ацыд. Уыцы хæсты гуырдзиагтæн стыр зиан æрцыд, бирæ хæстонтæ сын фæмард æмæ паддзах дæр цæфгонд æрцыд. Инвалид сси, æмæ амард Багаваны 31-аздзыдæй. Йæ бынтæ райста йæ хо Русудан.

Лаша Гиорги зындгонд уыдис куыд тынг сæрибархъуыды адæймаг æмæ цы феодалон консервативон æхсæнады цардис, уыдон йæ уый тыххæй нæ уарзтой. Уæздæттæн æмæ чырыстон сауджынтæн йæ ус сæ зæрдæмæ нæ фæцыд, æмæ йæ бон не сси йæ ус-паддзахæй сæвæрын. Уый уыд, уæздæттæ чи нæ уыдысты, ахæм хуымæтæг адæмы бинонтæй чызг. Паддзах компромисс скодта æмæ официалон æгъдауæй йемæ ахицæн кодта, фæлæ ног ус никуыуал æрхаста.

Цалдæр астæузаманы ратадзæнтæм гæсгæ уый уыд хъаруджын хæстонлæг æмæ куырыхон паддзах, иннæтæ та зæгъынц, æнæгъдау цардыуагыл хаст кæй уыд, æмæ мистицизм æмæ суфизм кæй уарзта, уый.

Йæ амæлæты фæстæ йын баззад фырт Давид, фидæны паддзах Давид VII Улу чи сси, уый. Фæлæ фыццагæй йæ бынтæ райста йæ хо Русудан, Давид æнæуаздæн сылгомагæй кæй райгуырдис, уый тыххæй. Георгийы та баныгæдтой Гелаты моладзандоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Багратионтæ
Аластани

**Аластани** (, ) у хъæу Гуырдзыстоны Ахалкалачы муниципалитеты.

Æрбынат и историон Джавахеты бæстæйæн йæ цæгат-ныгуылæн хайы, Ахалкалачы сахарæй 20 километры. Йæ хæстæгдæр цæрæнрæттæ сты Гокъио æмæ Варевани.

Национ скондмæ гæсгæ цæрынц дзы сомихæгтæ, кæцытæ 1829-1830 азты уырдæм рацыдысты Ныгуылæн Сомихыстоны (Осмайнаг империйы мидæг историон бæстæ) Эрзурумы облæстæй. Æппæтæй та 1829-1830 азты, архиепископ Карапет Багратунийы сидтмæ хъусгæйæ æмæ йæ сæрдариуаджы бын, 50 мин эрзурумаг сомихæгты (7298 бинонты) æрцардысты Ахалцихе, Ахалкалак, Богдановкæ, Цъалкъа, Лори-Памбак æмæ Шорагялы. 25 бинонты, 200 адæймагмæ ’ввæхс, æрцардысты нырыккон Аластанийы.

Йæ историмæ гæсгæ у Гуырдзыстоны рагондæр хъæутæй сæ иу. XIII-XIV æнусты уыцы ран уыдис галуын, гуырдзиаг æлдарты æмæ паддзæхты цæрæн бынат. Гуырдзиаг паддзах Георги IV хицауиуæг кодта уыцы хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ахалкалачы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Джуаншер Джуаншериани

**Джуаншер Джуаншериани** () уыдис XI æнусы (кæнæ, иуæй-иу иртасджытæм гæсгæ, VIII æнусы) цæрæг гуырдзиаг азгай уацфыссæг æмæ ерыстау. Тумановмæ гæсгæ цардис VIII æнусы æмæ баст уыдис Иберийы Хосроидты династиимæ, кæцытæ хицауиуæг кодтой нырыккон Мидæггаг Картли æмæ Къахеты зæххыл.

Цалдæр иртасджытæм гæсгæ уый уыдис Арчилы æфсымары чызджы мой, æмæ «Картлис цховребайы» иу хайæн, «Вахтанг Горгасалийы цард»-æн, йæ автор. «Вахтанг Горгасалийы цард» афыссы Иберийы истори Вахтанг Горгасалийы хицауиуæджы рæстæгæй (V æнус) суанг Арчилы рæстæджы онг (VIII æнус). Æндæр иртасджытæ та ацы хъуыдыимæ разы не сты, æмæ зæгъынц, уыцы куысты сæйраг хæйттæ ныффыста XI æнусы цæрæг Леонти Мровели; куысты æндæр хæйтты авторы та æрæхдæр хонынц псевдо-Джуаншерæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историктæ
Степанос Сюнеци

**Степано́с Сюнеци́ ** (; райгуырдис 680-æм азмæ ’ввахс — амардис 735-æм азы 21-æм июлы) — сомихаг теолог, грамматик, тæлмацгæнæг, поэт æмæ музыкант. Сомихаг апостолон аргъуаны сыгъдæг, митрополит.

## Цардафыст
Йæ мад æмæ фыды тыххæй бæлвырдæй зонæм æрмæст уый, æмæ йæ фыд уыдис сауджын Двины. Райдайæн ахуырад райста Вагаршапаты, уый фæстæ — Сюничы семинары Макеняцы моладзандоны Сотчы гавары, ахуыр дзы кодта Мовсес Кертогмæ. Йæ хъуыдыты тыххæй йæ фæдыл зылдис Смбато Багратуни, уый руаджы 710-æм азмæ æввахс ацыд Афинæтæм, уым йæ ахуырад фæхуыздæр кодта. 712-æм азмæ ’ввахс та ацыдис Константинополмæ, ахуыр дзы кодта бердзенаг æмæ латинаг æвзæгтæ, сахуыр кодта хуыцауы ныхас, философи, музыкæ ’мæ афтæ дарддæр. Йæ райгуырæн бынатмæ куы раздæхт, уый фæстæ цыдæр рæстæг архайдта тæлмацтыл, стæй йын радтой Сюникаепископы цытном. 

Амардис Ехегнадзоры гавар Вайоц Дзоры иу сылгоймаджы къухæй уацы рæстæджы. 

## Аивад

Степанос Сюнеци лæууы сомихаг патристикæйы иуыл номдзыддæр минæвæртты ’хсæн. Сюнеци у Мовсесы грамматикон уацы равзæрсты автор. Ноджы ма 715—718-æм æзтæм æввахс ратæлмац кодта Дионисий Фракийсоны грамматикон куыст. 

Степанос Сюнеци ма ныффыста хуыцабонон «Сæйраг гимнтæ» 8 хъæлæсæн, алкæцы дæр дзы конд у 10 *кцурдтæй* æмæ баст у библион зарджытæй, иуимæ.
Банысан кæнын ма хъæуы уый, æмæ йæ арæх хæццæ кæнынц Степаносом Сюнециимæ I.

Абоны онг нæм бахæццæ ис къухфыст *«Давид æмм Порфирийы бæрæггæнæнты ахъазджын анализ»*, уым анализ кæны трактаттæ Давид Анахты *«Философийы бæрæггæнæнтæ»* æмæ Порфирийы *«Разныхас»*.

## Фиппаинæгтæ

## Историон ратæдзæнтæ
* Мхитар Айриванеци, Сыгъдæг Степанос Сюникскийы истори

## Кæс ноджы
* Сомихаг литературæ
* Сомихаг музыкæ

Категори:Сомихаг поэттæ
Мириан III

**Мириан III** () уыдис III-IV æнусы Иберийы паддзах, хицауиуæг кодта Ромы император Константин Стыримæ (306-337) иу рæстæджы. Нымад цæуы Ибери æмæ Гуырдзыстоны фыццаг чырыстон паддзахыл, æппæт бæстæйыл дзуæрттæ чи сæфтыдта, ахæмыл. Гуырдзиаг растуырнæг еклезимæ гæсгæ у чырыстон сыгъдæг, йæ ном официалон æгъдауæй у **Сыгъдæг Апостолтимæ Æмбар Паддзах Мириан** ().

У Иберийы Хосроидты династийы бындуравæрæг.

## Хæдзарвæндаг
Мириан уыдис Михраны хæдзары (мыггаджы) уæнг, кæцы уыд Ираны авд стыр мыггагæй сæ иу. Йæ бинонтæ цардысты бынат Рейы, цæгатаг Ираны, æмæ æнхъæлдтой сæхи Аршакидты империйы хицауиуæг династийы фæдонтыл. Мириан йæхæдæг дæр Ираны райгуырд æмæ фыццаджы зороастриаг лæг уыд. 284-æм азы шаханшах Бахрам II Иберийы паддзахы бынат Мирианæн радта, æмæ афтæ райдыт Михранидты рæстæг Иберийы. Хосроидты мыггаг та, Мириан йæ хистæр кæмæн уыд, уыдис Михранидты мыггагæн йæ къабаз. Бахрам II-ы бæллиц уыд Сасанидты хицауад Кавказы сфидар кæнын æмæ Цхетайыл къухдариуæг кæнын.

Михранидты мыггагæн йæ æндæр къабæзтæ дæр Кавказаг бæстыты хицауиуæг кодтой, афтæ сæ иу æрбынат уыд Гугаркы, æмæ æндæр Гардманы.

## Чырыстон дин райсыны хабар
Мириан чырыстон дин райста 333-æм азмæ ’ввахс, стæй та 337-æм азы уый паддзахадон дин сси. Афтæмæй уыд, чырыстонад паддзахадон диныл чи бафтдытой, ахæм дунейы фыццаг паддзахтæн сæ иу. Тæурæгъмæ гæсгæ Цхетайы цур цуаны куы уыд, уæд зæххмæ талынгдзинад бацыд æмæ паддзах куырмæйæ дзы баззад. Цалынмæ «Нинойы хуыцаумæ» не скуывта, уæдмæ дзы рухс нæ фæзындис. Стæй та фæстæмæ куы æрыздæхт, уæд Ниноимæ бадзурын бахъавыд, æмæ уый фæстæ рæхджы чырыстонад райста. Традицимæ гæсгæ, Мирианы дыккаг ус, Нана, Мирианæй раздæр чырыстонад райста.

Уыцы цауы руаджы Иберий хицауад фæтыхджын и, зæронд муртаккон кувæндæттæй алы хæзнатæ-иу иста æмæ сæ уæздæттæн æмæ аргъуанæн-иу дæтта. Æстæузаманы хроникæтæ дзурынц, паддзах æмæ йæ уæздæттæ чырыстонад парахат кæныны охыл тынг разæнгæрдæй кæй архайдтой, æмæ хæххон адæм семæ кæй нæ разы кодтой, ууыл. Ромаг историк Руфинус дæр афтæ фыссы, æмæ дзуарæфтыды фæстæ ибериæгтæ райдыдтой император Константинæй курын йæ сауджынты сæм рарвитын, æмæ уый æхсызгонæй сын рарвыста дины лæгты æмæ динон артефакттæ дæр. Гуырдзиаг тæурæгътæм гæсгæ Цхетайы стыр аргъуан самадта æмæ стæй Иерусалиммæ кувынмæ кæй ацыд йæ мæлæтæй гыццыл раздæр. Тæурæгътæм гæсгæ йæ баныгадтой Самтавройы моладзандоны Цхетайы, æмæ дзы сæ дзæппæдзтæ ныры онг дæр лæууынц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Категори:Хосроидтæ
Зурабишвили, Саломе

**Саломе́ Зурабишви́ли** (, ) у гуырдзиаг æмæ францаг паддзахадон æрхайæг, Гуырдзыстоны республикæйы фæндзæм президент æмæ бæрзонддæр сæйрагкъамандыгæнæг, раздæры Францы минæвар Гуырдзыстоны. У Гуырдзыстоны историйы фыццагдæр сылгоймаг-президент.

У «Гуырдзыстоны фæндаджы» партийы сæрдар. Раздæры та уыд «Саломе Зурабишвилийы æхсæнæдон змæлды» сæрдар (2005-2006), Гуырдзыстоны Æддæгон хъуыддæгты министр, Францы минæвар Гуырдзыстоны, Францы Генералон национ хъæхъхъæнынады секретариат æхсæнадæмон фарстатæ æмæ стратегийыл сæрдар (2001-2003).

## Цардафыст
Райгуырд Францы, гуырдзиаг политикон эмигранттæ Зурабишвили Зураб æмæ Зейнаб Кедиайы бинонты. 

Йæ фыды фыд, Иван Зурабишвили, фыццаг Гуырдзыстоны республикæйы хицауады уæнг уыд 1918-æм æмæ 1921-æм азты.

1972-æм азы каст фæци Парижы политикон зонæдты институт, 1973-æм азы та АИШ-ы Колумбийы университет.

1974-æм азæй куыста Францы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады.

1974-1977 азты уыд францаг минæварады Италийы æртыккаг секретарь, 1977-1980 азты та дыккаг секретарь Францы æппæтрæстæгон миссийы ИНО-йы.

1980-1984 азты куста анализ æмæ прогнозкæнынады центры æддæгполитикон уагдоны централон аппараты.

1984-1988 азты уыд Францы минæварады АИШ-ы фыццаг секретарь.

1989-1992 азты уыд дыккаг секретар Францы минаварады Чады.

1992 азы сси фыццаг секретар Францы æппæтрæстæгон миссийы НАТО-йы, 1993 азы та сси Францы æппæтрæстæгон бæрнлæджы ЕЦ-йы хæдивæг.

1996 азæй уыд министрады къабинеты техникон уыннæфæгæнæг, 1997 азæй та сси Францы ÆХъМ-ы инспектор.

1998-2001 азты куыста ÆХъМ-ы стратеги, æдасдзинад æмæ гæрзты æрæвæрды фарстатыл фæткдаруаты.

2001 азы сси Францы национ хъæхъхъанынады æхсæнадæмон фарстатæ æмæ стратегийыл генералон секретариаты сæрдар.

2003-æм азы сси Францы минæвар Гуырдзыстоны.

2004-æм азы мартъийы Гуырдзыстоны ногæвзæрст президент Саакашвили Зурабишвилийæн радта Гуырдзыстоны æмбæстагад æмæ Фæсарæйнаг хъуыддæгты министры бынат.

Йæ сæйрагдæр æнтыстыл уыцы бынаты нымайы Уæрæсейы æфсаддон базæтæ Гуырдзыстонæй кæй ракодтой, уый, æмæ хоны йæ Гуырдзыстоны историон æнтыстæй.

2005-æм азы 20 декабры Зурабишвилийы куыстуæгъдмæ рарвыстой, Гуырдзыстоны ног ÆХъМ-ы сæрдар сси Гела Бежуашвили. Куыстуагъдæй раздæр Зурабишвили «Рустави-2»-йы эфира дзырдта, парламенты спикер Нино Бурджанадзе ацы бæстæйы кланон диктатурæ саразынмæ кæй хъавы. уый, æмæ йæ оппонентты гуырдзиаг ныхас «каджи»-йæ схуыдта, кæцы нысан кæны «хъæуккаг/хъæддаг талынг лæг».

2018-æм азы президентон æвзæрстыты хайад райста куыд хæдбар кандидат («Гуырдзиаг бæллицы» парти уымæн æххуыс кодта), æмæ 38,6% хъæлæсты райста æмæ дыккаг туры фæуæлæхиз (59,52 %). Уымæй сси Гуырдзыстоны фыццаг сылгоймаг президент.

Уæлæхизы фæстæ загъта, Уæрæсеимæ иумæ кæй нæ кусдзæн, уый — уымæн æмæ Уæрæсе, уымæ гæсгæ, у знаг æмæ оккупант.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны президенттæ
Гуырдзыстоны президент

**[[Гуырдзыстон|Гуырдзыстоны]] президент** () у Гуырдзыстоны паддзахады сæргълæууæг. Гуырдзыстон 2017-æм азæй у парламентон республикæ, æмæ йæ президент уæлдайдæр церемониалон хæстæ æххæст кæны, хицауады сæрдарæн фæлдæр хъомыс ис.

Президенты æвзарынц фондз азмæ (2018-24 азты — æхсæз азмæ), дыууæ æмгъуыдæй фылдæр президент уæвæн нæй.

Гуырдзыстон Советон Цæдисæй фæиппæрд 1991-æм азы 9 апрелы. Уыцы иу аз 27 майы фыццаг президенты æвзæрстыты фæстиуæгæн Гуырдзыстоны президент сси Звиад Гамсахурдия.

1991-æм азы декбры — 1992-æм азы январы бæстæйы сарæзтæуыд хæстон рафæлдæхт, уый фæстæ Гуырдзыстоны сæргъы слæууыд Эдуард Шеварднадзе, фæлæ президенты бынат 1995-æм афтид баззадис. 1995-æм азы 5 ноябры ног æвзæрстыты фæстиуæгæн Э. Шеварднадзе сси Гуырдзыстоны президент, ногæй йæ равзæрстой адæм 2000-æм азы 9 апрелы. Афтæ хуынд «уардиты революцийы» фæстæ Шеварднадзейы йе ’мгъуыды кæроны агъоммæ ацæуын бахъуыди.

2004-æм азы 4 январы Гуырдзыстоны цæрджытæ президентæй равзæрстой Михаил Саакашвили. 2013-æм азы бæстæйы цыппар президент сси Георгий Маргвелашвили.

2018-æм азы 28 октябры æвзæрстытæ фæуæлахиз ис Саломе Зурабишвили. 

Гуырдзыстоны ног конституцимæ гæсгæ (2017) паддзахад парламентон уагмæ куы рацæуы, уый тыххæй президенты æвзардзысты æппæт адæм нæ, фæлæ 300 æвзарæджы, се ’рдæг парламенты уæнгтæ уыдзысты, æндæр æрдæг та — регионты минæвæртæ.

## Гуырдзыстоны президентты номхыгъд

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Гуырдзыстоны президенты официалон сайт  

*
Фæскавказы комиссариат

**Фæскавказы комиссариат** — коалицийы бындурыл арæзт рæстæгмæ хицауад, кæцыйы сæ хайад райстой гуырдзиаг меньшевиктæ, рахиз эсертæ, сомихаг дашнактæ æмæ азербайджайнаг мусаватисттæ. Ацы хицауад сарæзтой 1917-æм азы 28 ноябры (ног стильмæ гæсгæ) Тбилисы. Фæскавказы комиссариат аивта, йæ размæ чи уыд, уыцы ОЗАКОМ — Уæрæсейы Рæстæгмæ хицауады оргæн.

Кавказы фронты къамандыгæнæг инæлар М. А. Пржевальский æрсидтис æфсадмæ, цæмæй комиссариаты хицауиуæджы ныхмæ ма уой.

Фæскавказы комиссариат Советон Уæрæсейы ’рдæм знæджы цæстæй кастис, æххуыс кодта Цæгат Кавказы большевикты ныхмæ чи тох кодта, уыцы тыхтæм — Хъобан, Дон, Теркыл æмæ Дагъистаны. Националон æфсæддон къордты руаджы Фæскавказы комиссариат йæ дæлбар бакодта æппæт Фæскавказ, æрмæстдæр Бакуйæ æмæ йæ алфамбылай ныффидар советон хицауад. Афтæмæй 1918-æм азы райдиан Фæскавказы фæзындысты дыууæ тохгæнæг лагеры — сæ иуы центр уыд Бакуйы индустриалон район, сæ иннæйы — регионы рагæй ахсджиаг сахар Тбилисы.

Комиссариат архайдта вазыгджын æууæлты, сомихæгтæ æмæ азербайджайнæгты ’хсæн райтынг ис конфликт, туркаг æфсад бæстæ бацахсынмæ хъавыдис, цæрджытæй бирæтæ — уæлдайдæр та Кавказы фронты æфсæддонтæ — большевикты фарс лæууыдысты.

1918-æм азы 26 мартъийы Фæскавказы сейм Фæскавказы комиссариаты куыстуагъдыл сразы æмæ уый фæстæ сарæзта Фæскавказы рæстæгмæ хицауад.

Фæскавказы сейм кусын куы байдыдта, комиссариат куыстуагъд æрцыдис. Сеймы сæрдар сси Н. Чхеидзе. 1918 азы 22 апрелы сейм расидтис Фæскавказы демократон федеративон республикæ, кæцы тагъд рæстæджы æртæ бæстæйыл ныппырх и: Азербайджан, Гуырдзыстон æмæ Сомих. 

Файл:RussiaPS601-1Ruble-1918-donatedoy f.jpg|
Файл:RussiaPS601-1Ruble-1918-donatedoy b.jpg| Бонæ Фæскавказы комиссариаты сом, 1918

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Арутюнян А. А. Кавказский фронт Первой мировой войны: армянские добровольцы в борьбе за общую победу // Великая война 1914—1917 гг.: возвращение памяти : сб. ст. и докл. / Под редакцией М.Б. Смолина, К.А. Залесского. — М.: РИСИ, 2015. — С. 199—205. — ISBN 978-5-7893-0239-2.
* В. М. Муханов. Кавказ в переломную эпоху (1917—1921). — Москва: Модест Колеров, 2019. — 360 с. — ISBN 978-5-905040-47-4.
* Автандил Ментешашвили. Из истории взаимоотношений Грузинской Демократической Республики с Советской Россией и Антантой. 1918—1921 гг.
* Эдуард Оганесян. Век борьбы. Мюнхен, 1991
* Базанов С. Н. Великая война: как погибала Русская армия. — М.: Вече, 2014. — 384 с. — ISBN 978-5-4444-2020-1.
* Арутюнян А.О. Кавказский фронт 1914 - 1917 гг. — Ер.: Айастан, 1971. — 416 с.

Категори:Сомихы истори
Категори:Азербайджаны истори
Категори:Гуырдзыстоны истори
Мовсес Кертог

**Мовсе́с Керто́г**, зынгонд ма у куыд **Мовсе́с Сюнеци́** () у сомихаг теолог æмæ грамматик VII—VIII-æм æнусты, рагон сомихаг Диониси Фракийаджы «Грамматикæйы аивады» æмбарынгæнджытæй, сæ иу.

## Цардафыст
Йæ райгуырæн бон æмæ бынат бæлвырдæй бæрæг не сты. Уыдис Сюничы алчер æмæ Степанос Сюнецийы ахуыргæнæг. Фæстæдæр æй Сюнеци фæивта Сюничы паддзахы бадæныл. Астæузамнон сомихаг литературæйы йæ арæх хæццæ кодтой Мовсес Хоренаци. Ноджы ма зындгонд у куыд Диониси Фракийаджы «Грамматикæйы аивады» æмбарынгæнæг, уымæй уæлдай ма йæ зонынц цалдæр тæлмацы, теологион куыстыты æмæ динон зарджыты руаджы (шараканты).

## Аивад
Мовсесы бакаст грамматикон зонадмæ Диониси Фракийаджы хъуыдыты хуызæн нæ уыд. Сæрмагондæй, Мовсес грамматикæ æмæ æндæр аивæдтæ æмбæрста рационалонæй.

«Аивады ратæдзæн — зонд, гениалон хъуыдыйы — аивады архайæг, аивад та — зонды стыргæнæг».

Фонетикæйы хицæн кодта мыр æмæ дамгъæ, йæ нымадмæ гæсгæ, дыккаг у фыццагы фæлгондз. Мыртæ дих кодта дыууæ хуызыл — «æмбаргæ уæвæгты хъæлæстæ» æмæ «æнæмбаргæты зæлтæ». Архайдта, цæмæй ссара æрдзы цы хъæлæсонтæ ис, уыдоны æххæст нымæц, æмæ радта бæрæггæнæн, кæцы дырысæй æвисдзæн хъæлæсонты æмæ мидвисагæй хицæндзинад. Ис ын цымыдисон хъуыдытæ хауæнты, тасынндзæгты тыххæй æмæ а.д.

Йæ теологион куыстытæй иуыл цымыдисаг у «Аргъуаны чины тыххæй райхæлд» (). Уым,сæрмагондæй ис уникалон информаци астæузаманон сомихаг музыкæйы зонадоны æма аргъуаны музыкæйы тыххæй. 

Нырыккон историктæ Мовсесы нымайынц «О таинстве Вардавара»-йы (Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ) куысты авторыл, традицимæ гæсгæ иу-æй æрфыссынц Мовсес Хоренацийыл.

## Мысæн
Сомихаг апостолон аргъуан æй бафтыдта Сыгъдæгтæм. Йæ мысæн бон нысан кæны октябры, саббаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фысджытæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Сомихаг фысджытæ
Шаракан

**Шарака́н** — Сомихаг рагондæр дины æмдзæвгæты æмбыдргонд, кæдон сфæлдыстой V-æм æнусæй XIII-æнусмæ периоды. Сомихаг историон традици бæтты Шараканты фæзынды райдиан Месроп Маштоцы æмæ Саак Партевы нæмттимæ. Нырыккон иртæсджытæ та уыцы хъуыды нымайынц æнæбæлвырдыл. Бæлвырд æмæ бирæ нысаниуæгджын шираканты автортæ сты католикос Саак II (VI-æм æнус), католикос Комитас Ахцеци (VII-æм æнус), католикос Ованес III Одзнеци (VIII-æм æнус), Степанос Сюнеци (VIII-æм æнус), католикос Петрос I Гетадарц (XI -æм æнус), католикос Нерсес Шнорали (XII-æм æнус), Нерсес Ламбронаци (XII-æм æнус), Хачатур Таронаци (XII-æм æнус), Ованес Ерзнкаци Плуз (XIII-æм æнус). Аргъуаны гимнты фыццаг æмбыдргонд сарæзта Погос Таронеци в XI-æм æнусы, раст уый йæ æмбыргонд схуыдта «Шаракан»

Афтæ ма хуыйны æмдзæвгæ (зарæг) уыцы æмбырдгондæй. Зарджытæ (шаракантæ) иу кæнынц шаркиты — рæгътæ, аргъуаны къæлиндарæй бæрæг бонæн нывондгонд. Шаркты æмбырдгонд — шаракноц.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Шаракан / Тагмизян Н. К. // Хейнце — Яшугин. Дополнения А — Я. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 6).

## Æрвитæнтæ
* Шаракантæ

Категори:Сомихы культурæ
Категори:Сомихы литературæ
Мухадзырты донбыластæрд

**Мухадзырты донбыластæрд** () у Сухумы сахары уынг, раздæры *Михайловская*, цæуы Сау денджызы былгæрон. Уый у Сухумы зæронддæр уынг. Уарзынц æй туристтæ. Донбыластæрдæн йæ даргъ у 850 метры.

Мухадзырты донбыластæрдыл ис æрмæстдæр фистæгæй цæуæн. Йæ денджыгæрон фарс бирæ рæтты ис пляжтæ дæр.

Донбыластæрдæн йæ райдиан у Академик Сахаровы уынджы тигъыл, йæ кæрон та — Званы уынджы тигъыл. Дарддæр цы уынг цæуы, уый хуыйны Читанавайы уынг.

1921-æм азæй донбыластæрд хаста Ленины ном, 1937-æм азæй та — Шота Руставелийы ном.

1994-æм азы схуыдтой йæ мухадзырты донбыластæрд — XIX æнусы депортацигонд абхазæгты мысынæн.

Абхазы дыккаг президент Сергей Багапшы номыл фæзы ис ног фонтан.

Донбыластæрдыл ис бирæ кафетæ æмæ ресторантæ — уыдоны ’хсæн «Нартаа» æмæ «Брехакловка».

Изæрыгон кусынц цырæгтæ, ис бандæттæ.

## Литературæ
Агумаа А. С. Старый Сухум: архитектура Сухума на рубеже XIX—XX века. Абгосиздат. Сухум, 2016 г. 304 с. илл. 400.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сухум
Погос Таронеци

**Погос (Павел) Таронеци** () — сомихаг теолог, философ, зынгæ аргъуаны архайæг XI—XII æнусты.

## Цард æмæ аивад
Райгуырдис Тароны бæстæйы XI-æм æнусы æмбисы. Уыдис Сыгъдæг Апостолты моладзаны къухдариуæг Мусы, хаста вардапеты (архимандриты) титул. Зынгонд сси йæ анти-халкидонон æмæ анти-тонтракийон уацмысты руаджы. Таронеци иуыл зынгæ уацмыс у «Ромеон философ Феописты ныхмæ æрвыстæг» (). Уыцы полемикон куыст уыд фыст сасуны æлдар Чордванел Мамиконяны, Торничы фырты (1073—1120) курдиатмæ гæсгæ, уый уыд дзуапп бердзенаг философ Феописты куыстæн. 

Уацмысы фыццаг хайы Таронецы дзуры теологон фарстыты тыххæй, критикæ кæны Халкидоны æмбырды уынаффæтæ, дыккаг хайы анализ кæны фарстытæ, кæдон баст сты аргъуаны бæрæгбонтимæ, дзуры ахсджиаг хабæрттыл тондракиæгты, манихейты æмæ цатты протестанон змæлды тыххæй, кæцы парахат кодта уыдис Сомихы. Уыцы уацмыс ын æрбахаста стыр зынгæдзинад сомихаг сауджынты æхсæн. Смбат Спарапет æй хуыдта «цытджын вардапет», Маттеос Урхаеци та йæ хуыдта сомихæгты «дыккаг рухстауæг».
1122-æм азы Таронеци фæуæрæхдæр кодта «Æрвыстаг», бафтыда йæм ног полемикон ныхæстæ. Куыст мыхуыры рацыд Константинополы 1752-æм азы (Ованес Чнчины рауагъдад, 358 фарсы). «Æрвыстаджы» йеддæмæ ма Погос Таронацийæн баззад æндæр уацмыстæ дæр, сæрмагондæй:

* «Аргъуаны цытнæмтты барлæвæрд» (),
* «Дыууиссæдзбонон мархо» (),
* «Раззаг мархойы тыххæй» (),

кæдон нырма мыхуыргонд не ’рцыдысты. Уымæй уæлдай ма зындгонд уыдис йæ музыкалон аивады руаджы, Таронеци сарæзта фыццаг æмбырдгонд сомихаг аргъуаны гимнтæ — «Шаракан». Амардис 1123-æм азы, баныгæдтой йæ Сыгъдæг Апостолты моладзандоны Мусы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сомихы фысджытæ
Саубарæг

**Саубарæг** у абырджыты бардуаг ирон мифологийы, талат кæнынмæ æмæ балцмæ чи цæуы, уыдоны чи хъæхъхъæны, ахæм.

## Саубарæджы дзуар
Куыд дзурынц, афтæмæй **Саубарæджы дзуар** кæддæриддæр сау бæхыл æмæ сау дарæсы вæййы, давынмæ æмæ стигъынмæ цы фыдгæнджытæ фæцæуы, уыдон разæй. Саубарæджы дзуар кадджыты æвдыст цауы, куыд Уастырджийы антипод, афтæ, хицæн вариантты та – холыдзуан æхсæвдзу бирæгъты бардуагæй. Саубарæджы дзуар Уæлладжыры комы йеддæмæ никуы кувынц, Бызмæ хæстæг йæ номыл ис хъæды къох. Куыд дзырдтой, афтæмæй уыцы къохы йæ бон бамбæхсын уыдис алы фыдгæнæгæн дæр. Иуæй-иу таурæгътæм гæсгæ Саубарæджы къох уыдис фæрныджы дзуары бадæн дæр. Фæрныджы дзуары та нымадтой æппæт фыдгæнджыты, суанг марджыты бардуагыл дæр. Бызы хъæуы-иу алы уалдзæг дæр Саубарæджы номыл уыдис бæрæгбон, алы хæдзары дæр æргæвстой нæл фыс, хъæугуывдæн та – æхсæны фæрæзтæй æлхæд гал, стыр цæджджинæгты æхсыстой бæгæны, уагътой арахъхъ. Куывдмæ-иу æрцыдысты хæстæджытæ æмæ хъæуæй æндæр рæттæм алидзæг адæм. Бæрæгбон-иу ахаста иу цалдæр боны. Саубарæджы дзуар ХVII-ХVIII æн. райдианæй фæстæдæр нæ фæзындаид, ома йæ фæзынд ын ахæссæн ис иры мыггæгты ’хсæн тохы дугмæ, тæлæт-ныббырстытæ сабыргай æфтиаджы ахсджиаг фæрæз куы сысты, уыцы заманмæ. Къæрныхтæн æмæ абырджытæн уыдис сæхи æвзаг – «Абырджыты æвзаг».

Агънаты Гæстæн йæ чиныг «Ирон æгъдаутты» афтæ афыссы Субарæджы культ:

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Категори:Ирон уырнынæдтæ