open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
18 июны

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1788 — Карл Кунт, немыцаг ботаник (ам.&nbsp;1850).
* 1882 — Георгий Димитров, болгайраг политик, коммунист (ам. 1949).
* 1886 — Самсон Чанба, абхазаг фыссæг æмæ паддзахадон архайæг (фехстой йæ 1937-æм азы).

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
2 августы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Уæлдæфон десантон æфсæдты бон

## Цаутæ
*

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1788 — Томас Гейнсборо, англисаг нывгæнæг (р. 1727).

Категори:Бонтæ
Бур æфцæг

**Бур æфцæг**, дыгуронау **Бор æфцæг** () у æфцæг Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Стули

**Стули** кæнæ **Æстули** () у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Кæсæг-Балхъары арæныл. Ис Дыгурæй Асыйы æхсæн.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Кæсæг-Балхъары æфцджытæ
Даппагъ

**Даппагъ** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4389 метры.

## Æрвитæнтæ
* Даппагъы къамтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Цæгæрдур

**Цæгæрдур**, дыгуронау: **Цæгæрдор** у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 3868 метры.

## Æрвитæнтæ
* Цæгæрдуры къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Къуымæлдон

**Къуымæлдон**, дыгуронау: **Къумæлдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Айгомæджы доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Наргъы дон

**Наргъы дон**, дыгуронау **Наргъи дон**:
* Наргъы дон — ис хъæу Къумбулты цур, Æрæфы фæрсагдон
* Наргъы дон кæнæ *Къуссуйы дон* — чысыл цæугæдон хъæу Къуссуйы цур
* Наргъы дон, дыгуронау *Мæхчески Наргъи дон* — ис хъæу Мæхчесчы цур

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975
Хърихъупп

**Хърихъупп** кæнæ **зырнæг**, **зæрныг** (бирæон нымæц: **зырнæджытæ**),  () у стыр мæргъты бинонад.

Категори:Мæргътæ
Уыг

**Уыг** кæнæ **тоймон**,  () у тугдзых мæргъты къорд.

## Кæс ноджы
* Ололи

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Хиуа

**Хиуа**,  (, ) у маргъ хиуаты мыггагæй. Йæ буары дæргъ у 15 сантиметры бæрц.

Цуанæтты æвзагыл: *хъихъгæнæг*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Мæхъхъыл

**Мæхъхъыл** кæнæ **мæхъæл**,  (, ) у тугдзых маргъ, уарийы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Нæуæгхъæу (Гуырдзыстон)

**Нæуæгхъæу** кæнæ **Ногхъæу** ( [земо ахалсопели]) уыдис ирон хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзерантæ, Плитæ, Сагкатæ, Кортиатæ, Соттитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Æхсинæг

**Æхсинæг**, бирæон нымæц: **æхсинджытæ** () у мæргъты бинонад.

## Ирон мифологи
Æхсинæг — æхсыргъуыз рæсугъд бæлон.

Кадджытæм гæсгæ зæдтæ зæххмæ тахтысты æхсинæджы хуызы, æмæ-иу кæм æрбадтысты, уым-иу сæ рухсæй ныррухс ис. Уыцы миниуæг уыд Донбеттырты æртæ хомæ дæр. Уыдон æхсинæджы хуызы тахтысты Нарты цæхæрадонмæ Нарты фæткъуы давынмæ. Уыцы хуызы Дзерассæйы йæ фатæй Æхсæртæг фæцæф кодта æмæ йæ тугвæдыл ацæугæйæ ныфтыд Донбеттыртæм.

## Литературæ
* АРВЫ ДУАР. Ирон мифологи æмæ цардыуаджы дзырдуат. Чиныг сарæзта Цгъойты Хазби. – Дзæуджыхъæу, «ИР», 2005 – 232 с.

Категори:Мæргътæ
Бурхъусгæлмытæ

**Бурхъусгæлмытæ** () сты кæлмыты мыггаг.

Категори:Кæлмытæ
Саудзæргæс

**Саудзæргæс** (, ) у стыр тугдзых маргъ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Кæсагдзау

**Кæсагдзау** кæнæ **денджызы уари** (, ), денджызы тыгъдады чи цæры, уыцы мæргъты бинонад.

Кæсагдзаутæ хæрынц кæсæгтæ æмæ денджызы лыстæг цæрæгойты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Дзæнхъадур

**Дзæнхъадур** кæнæ **дзыгъадур**, **[[дзæнхъа]]** () у зæххы цъары æппæты арæхдæр минерал. 

Химион формулæ: SiO2

## Фиппаинæгтæ

Категори:Минералтæ алфавитмæ гæсгæ
Курсчы облæст

**Ку́рсчы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Курск.

Облæст фæзындис 1934-æм азы реформæйы фæрцы, фæстæдæр йæ территори бирæ фæкъаддæр ис (фен картæ).
thumb|left|300px|Курсчы облæсты территорийы ивд

Облæсты ис саумæрон зæххытæ æмæ æфсæнæрзæты егъау гуырæн — Курсчы магнитон аномали.

## Фиппаинæгтæ

*
Бегара

**Бегара** уыдис тыхыбын куыстыты хуыз ирон æхсæнады 1867-æм азы онг, ома, Зæхкусæджы реформæ Кавказы æххæстгонд цы аз æрцыдис, уæдмæ. Бегарайы куыст фылдæр хатт уыдис уæзтæ ласыны куыст, быдираг бæстæты хъауджыдæр (уым та хуымы куыстытæ арæхдæр уыдысты).

Категори:Ирон æхсæнад
Хъасара

**Хъасара** () у нарæг Тырсыгомы. Ис Четырсæй Окрохъанайы ’хсæн.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Иры рагъ

**Иры рагъ** ( — **Харулийы рагъ**) у хохы рагъ Хуссар Ирыстоны. Ис Цхинвалы районæй Ленингоры районы ’хсæн.

## Хохы цъуппытæ‎
* Галаудур (3230 м)
* Гнугъы хох (3284 м)
* Суадонхох (2345,2 м)
* Сырхы хох (3026 м)
* Хуыбылтыхох (2594,5 м)
* Хъелы хох (3627,2 м)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Дзимыры рагъ

**Дзимыры рагъ** ( — *Ломис-Алеуы рагъ*), Дзимыргомæй Хъудыкомы ’хсæн цы рагъ ис, уый.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Диси

**Диси** () у зайæгойты мыггаг.

Хуссар Ирыстоны ис хъæу Дисиджын.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цемса

**Цемса** кæнæ **Семса** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.

## Истори
Нарæй фæндаг цæуы Гуыркъуымты комы Лйайы доны рахиз фæрсты Семсамæ. Ам цæры цалдæр хæдзары. Йæ рагон цæрджытæ — Балатæ æмæ Беритæ — Нары иннæ цæрджытимæ алыгъдысты быдырмæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хетæгкатæ, Балатæ, Еналдытæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ходы дон

**Ходы дон** кæнæ **Сау сыджытты дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Садондоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Тæмисчъы дон

**Тæмисчъы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Æрыдоны фæрсагдон.

Тæмисчъы донмæ хауынц Асламыдон, Дурдзæфтыдон, Сычъитыдон æмæ Топпыхосыдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Елбаттæ

**Елбаттæ** кæнæ **Уелбаттæ** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4649 м.

## Кæс ноджы
* Елбатты цъити

## Æрвитæнтæ
* Caucatalog. Хохы къамтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Цъæйы ком
Куыйан

**Куыйан** кæнæ **Куйан** () у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Тама

**Тама** кæнæ **тамагæрдæг** (, ) у кæрдæг зайæгой, дзалайы хуыз.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Кæрдæджытæ
Тамаджын

**Тамаджын** кæнæ **Габутæ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.

Цардысты дзы Габутæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ксуртæ

**Ксуртæ** кæнæ **Ксурт** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы.

## Истори
Стыр Мызуры галиу фарс Урс хохы хъæбысы нæзы хъæды астæу Ксурты æрцардысты Урсдоны комæй балидзæг Сидæмоны байзæддæгтæ: Баскатæ, Кадитæ, Бидетæ, Уырыстæ, Беджызтæ, Бæройтæ æмæ Дауиатæ. Йæ фыццаг æрцæрджытыл нымад сты Баскатæ. Хъæуы цурты кæлы Ксурты диссаджы хæрзад æмæ уазал дон, кæцы зындгонд у Уæлладжыры комы цæрджытæн. Хъæуы цардæфсæст цард æвдисынц Баскаты æртæ мæсыджы æмæ галуан.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Баскатæ, Кадитæ, Бидетæ, Беджызтæ, Бæройтæ, Дауиатæ.

## Æддаг æрмæг
* Ксуртæ (livejournal.com) 

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Хъæцмæзтæ (хъæу)

**Хъæцмæзтæ** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Къуыдаргомы.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дисиджын

**Дисиджын** уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.

## Этимологи
Хъæуы ном зайæгойы номæй цæуы: «диси» бирæ кæм ис, ахæм бынат.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Коламбус (Огайо)

**Коламбус** кæнæ **Колу́мбус** ( []) у сахар Америкæйы Иугонд Штатты, штат Огайойы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 787 033 адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Огайойы сахартæ
Хъуелдаба

**Хъуелдаба** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гуиргуина

**Гуиргуина** ():
* Гуиргуина — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы, Балтайы цур
* Гуиргуина — хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы, Зиулеты цур
Калет

**Калет** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бæлон

**Бæлон** (бирæон нымæц: **бæлæттæ**),  () — æхсинджыты бинонадмæ чи хауы, ахæм маргъ.

Бæлæттæ дарын у, бирæ адæм кæй уарзынц, ахæм рæстæгæрвыст. Бæлæттæ чи дары, ахæм энтузиасттæ ис Дзæуджыхъæу æмæ Цхинвалы дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Къæззатæ (хъæу)

**Къæззатæ** кæнæ **Къæззатыхъæу**, **Сомихгом** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Дзомагъгомы.

## Этимологи
Цæмæн ис Дзомагъы зæххыл Сомихгом? Хистæртæ дзырдтой: кæддæр уыди хъарм замантæ, уæд Бурсамдзелийы хохрæбынты, уæлвæзты зади сæнæфсир. Уыцы рæстæджы ам цардысты сомих. Фæлæ рæстæг ивта, зымæг уазал кæнын байдыдта, æмæ сомих сæхи айстой ардыгæй.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Плитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тлидон

**Тлидон** кæнæ **Т(ы)лийы дон**, **Т(ы)лигомы дон**, **Стыр дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Стыр Леуахийы фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Тæгæрджыны дон

## Литературæ
* 
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Тлигом
Гърамула

**Гърамула** кæнæ **Хъыламура**, **Хъламура**, **Хъырамула**, **Сынтбадæнгомы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Джоджорайы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Бурхох

* Бурхох, дыгуронау **Бор хонх** — хох Цæгат Ирыстоны, Дыгургомы
* Бурхох кæнæ Бурсамдзели — хох Хуссар Ирыстоны
26 августы

## Цаутæ
* 2009 — скуыста газуадзæн «Дзуарыхъæу—Цхинвал».
## Райгуырдысты
* 1978 — Бæззаты Гиуæрги, Уæрæсейы футболист.

Категори:Бонтæ
Неккар

**Неккар** () у цæугæдон Германы. Йæ дæргъ у 367 км. Бассейны фæзуат у 13 900 км².

Доны астæуккаг хардз дæллаг цыды у 145 м³/с.


Ныв:2004-06-08-neckarfront-tueb.jpg|Неккары цыд Тюбингены 
Ныв:Neckar_Fernmeldeturm_Mannheim_2.JPG|Манхаймы уынд
Ныв:SchwenningerMoos.jpg|Неккары гуырæн


thumb|left|800px|Неккары цыд Гайдельберджы
thumb|left|800px|Цвингенберджы уынд
thumb|left|800px|Неккар Неккарштайнахы цур

Категори:Германы цæугæдæттæ
Хуссар Ирыстоны географи

thumb|right|220px|Хуссар Ирыстоны рельеф
Хуссар Ирыстон у бæстæ Кавказы тæккæ астæу. Ис ын арæн Уæрæсеимæ цæгаты æмæ Гуырдзыстонимæ скæсæн, хуссар æмæ ныгуылæнæрдыгæй. Лæууы 42°01' æмæ 42°46' цæгат уæрхады параллелты æхсæн, æмæ 43°31′ æмæ 44°37′ скæсæн дæргъады параллелты æхсæн. Йæ зæххыты фæзуат у 3900 км².

Хуссар Ирыстоны рельеф фылдæр у хæххон. Ивы Стыр хохæй (Кавказы сæйраг рагъæй) цæгаты Картлийы фæзтæм хуссары. Æппæты бæрзонддæр хох у Цъанцъахийы хох (4461,5 м). Йæ территорийы 89,3 % денджызы æмвæзадæй 1000 метрæй бæрзонддæр у. Кавказы сæйраг рагъæй хицæн кæнынц æндæр рæгътæ: Рацъы рагъ, Гудисы рагъ, Иры рагъ, Дзимыры рагъ æмæ æнд. Рацъы рагъ ис цæгат-ныгуылæны, хицæн кæны Къуыдаргом Чеселтгом æмæ Хъæргæнагдоны комæй. Гудисы рагъ цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнмæ хицæн кæны Стыр Леуахийы ком Чысыл Леуахийы комæй. Иры рагъ цæгат-скæсæнæй хуссармæ хицæн кæны Чысангом Чысыл Леуахийы комæй, Медзыдайы комæй æмæ Лехурайы комæй. Дзимыры рагъ скæсæны хицæн кæны Чысангом Арагуийы комæй, йæ рагъыл уагъд у Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæн. Цæугæдæттæ иууылдæр æвзæрынц Хуссар Ирыстоны зæххы æмæ иууылдæр сты хæххон. Стырдæр цæугæдæттæ сты Стыр Леуахи (115 км), Чысыл Леуахи (46 км) æмæ Чысандон (54 км).

### Бæстыхъæд
Хуссар Ирыстоны бæстыхъæд у ромыл. Бæстыхъæды стыр хайад исынц хæхтæ. Уыдон æвзарынц дымгæйы æздæхт. Стыр Кавказы рагъ та нæ уадзы уазал дымгæтæ цæгатæй, æмæ Хуссар Ирыстоны уый тыххæй Цæгат Ирыстонæй хъармдæр вæййы. Бæстыхъæд тынг ивы цæгатæй хуссармæ. Уый у умæн æмæ цæгатæрдæм хæхтæ бæрзонддæр сты. Куыд уæлдæр хæхтæм, афтæ уазалдæр æмæ даргъдæр зымæг.

*
Бирæгътæ

**Бирæгътæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Бирæгъ æмæ Уырым æфсымæртæ уыдысты, цардысты Уæлладжыры комы, Цъамады. Цъамады ныронг дæр ис сæ мæсыг, мæсыгы цур та сæ хуым, æмæ сæ хонынц «Бирæгъты мæсыг», «Бирæгъты хуым». Бирæгъ кæйдæр амардта æмæ Зругмæ алыгъд. Уым уæд цæрæг нæма уыд, хъæд уыд. Ам баззад цæргæйæ. Уырым та баззад Цъамады æмæ йæ номæй рацыд мыггаг — Уырымтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Горький

**Горький**:
* Максим Горький — уырыссаг æмæ советон фыссæг.
* **Горький** — уыдис Дæллаг Новгороды раздæры ном (1932-1990).
Мария Шварновна

**Мария Шварновна** (райгуырдис 1171-æм азы — амардис 19 мартъийы 1205-æм азы Владимиры) — Владимиры стыр кънйаз Всеволод Стыр Ахстоны ус. Уыдис аллон паддзахы чызг (æндæр ратæдзæнтæм гæсгæ моравиаг уыдис).

Всеволоды усæй уæвгæйæ рауагъта 12 сывæллоны (уымæй йæ лæджы фæсномыг). Уцы сывæллæттæй цыппар систы Владимиры стыр кънйæзтæ (Константин, Юрий, Ярослав æмæ Святослав).

Марияйы хо Аннæ дæр уырыссаг кънйазмæ чындзы фæцыдис — уый уыдис Черниговы кънйаз Мстиславы ус, уымæн райгуырдис цыппар сывæллоны.

Мария сæвæрдта цалдæр моладзандоны бындур, уыдонæй зындгонддæр у Владимиры *Успенский Княгинин монастырь*; ныр дæр кусы. Мария æмæ йæ хо Аннæйы ингæнтæ уыцы моладзандоны сты.

Марияйы ном растуырнæг чырыстæттæ арынц куыд  усы ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уырыссаг кънйæзты устытæ
Категори:Аллон паддзахы сывæллæттæ
Категори:Владимиры чи амардис, уыдон
Джинаты æфцæг

**Джинаты æфцæг** у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Джинаты комæй Зруггомы ’хсæн.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Зруггом
Категори:Джинаты ком
Къуыдары æфцæг

**Къуыдары æфцæг** кæнæ **Сæрдыгон** у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл, Мамысонгомæй Къуыдаргомы ’хсæн.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Мамысонгом
Уилца

**Уилца** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 3861 м.

## Кæс ноджы
* Уилцайы цъити

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Къасарагом
Дезик æмæ Цыган

thumb|300px|Дезик æмæ Цыган ракетæйы мидæг старты агъоммæ
**Дезик æмæ Цыган** уыдысты, атмосферæйы уæлдæр сывæлдæгтæм ракетæйыл чи стахтысты, уыцы фыццаг дыууæ куыдзы. Сæ тахт уыдис 1951-æм азы 22 июлы полигон Капустин Ярæй (Астраханы облæст).

Эксперименты нысан уыдис адæймаджы космосмæ тахтмæ бацæттæ кæнын. Куыйтимæ ракетæ стахтис Карманы хаххыл уæлдæр, 101 километры онг, уый та нымад цæуы космосы тахтыл.

Куыйты фыццаг тахты тыххæй информаци бирæ азты дæргъы сусæг уыдис, фыццаг хатт уый тыххæй радзырдтой ахуыргæндтæ В. Б. Малкин æмæ А. А. Гюрджиан Калугæйы 1991-æм азы, зонадон конференцийы рæстæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Куыйтæ космосы
Категори:Зындгонд куыйтæ
Категори:1951
Цоцитæ

**Цоцитæ** кæнæ **Чочитæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Цоцитæ Астæуккаг Ерманмæ балыгъдысты Ортъеуы хъæуæй. Уырдæм та рафтыдысты Нары комы, Поты фæзæй. Уымы Цуцитимæ сты иу мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъуг

**Хъуг** (бирæон нымæц: **хъуццытæ**),  у къайсæфтæгджын цæрæгой, хæдзарон фос, галы сыл.

Хъуджы лæппыны ном у **род** кæнæ **рæуæд**, , *уæс*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хæдзарон фос
Айларты Измаил

**Айларты Харитоны фырт Измаил** (райгуырдис Хъæдысæры 1924-æм азы 22 августы — амардис 2018-æм азы 14 декабры) у ирон  æмæ , Цæгат Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг. Айларты Измаилы стырдæр уацмыс роман «Мамысоны æфцæгыл» у йæ райгуырæн бынаты тыххæй.

## Цардафыст
Измаил райгуырд зæхкусæг бинонты астæу 1924-æм азы 22 августы Хуссар Ирыстоны Дзауы районы Хъæдысæры хъæуы. Айларты Измаилы фыд Дзаххотт (йæ аргъуыды ном Харитон) райгуырд Хъæдысæры 1887-æм азы. Измаилы мад Челдыты Мелыкъо амард 73-азыкконæй. Йæ фыдымад Чабæ уыди Нузалы цæрæг Хаситы чызг.

1936 азы Измаил ацахуыр кодта чысыл рæстæг Мамысоны комы Калачы хъæуы райдайæн скъолайы 4-æм къласы. 1937 азы ахуыр кæнын райдыдта Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы фæндзæм къласы æмæ 1941 азы каст фæци аст къласы программæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæст кæй райдыдта, уый аххосæй та йын ам дæр дарддæр йæ ахуыр ахæццæ кæныны фадат нал уыди. 

Измаил æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта Кировыхъæуы скъолайы 1938 азы. 1940 азы фыццаг хатт Æрыдоны районы газеты мыхуыргонд æрцыдысты Измаилы дыууæ æмдзæвгæйы æмæ йын ныфсы хос фесты. 

Фыдыбæсты Стыр хæсты райдайæн бонтæ Измаилы æрыййæфтой Хъæдысæры. Дыууæ азы бакуыста Мамысоны æфцæгыл æфсæддон фæндаг аразджытимæ — цалцæггæнджытимæ, уый фæстæ уыд хыгъдхæссæг «Сталины номыл» колхозæн. 1945-1949 азты куыста йæ райгуырæн хъæуы скъолайы ахуыргæнæгæй. 

1949 азы бацыд Цæгат Ирыстоны педагогон институты историон-филологон факультетмæ æмæ йæ каст фæци 1953 азы сырх дипломимæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Айларты Измаилы цыбыр биографи 
* Айларты Измаилы фембæлд 42-æм скъолайы ахуыргæнинæгтимæ (къамтæ, 2013)

Категори:Хъæдысæры чи райгуырдис, уыдон
Категори:РЦИ — Аланийы культурæйы сгуыхт кусджытæ
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ирон поэттæ
Измаил
Астæу дон

**Астæу дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы. Уый у цæугæдон Урсдоны къабаз, Дур-Дуры фæрсагдон.

Цæугæдон Астæу доны былтыл лæууы сахар Дигорæ.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Змисджыны комы дон

**Змисджыны комы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Цраудоны фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Хъабагъуаты дон

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Кæсагджын

* Кæсагджын — хъæу Хуссар Ирыстоны;
* Кæсагджын, дыгуронау **Кæсалггун** — цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Суададжы дон

**Суададжы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Хæтæлдон (цæугæдон)

**Хæтæлдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.

Къæвдæджын рæстæг-иу раивылы, уый ныхмæ арæзт цæуынц бетон кусæнгæрзтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Бæдоаты Хъазыбег

**Бæдоаты Хъазыбег Иссæйы фырт** (райгуырдис 1901-æм азы Тылаттатыхъæуы, ныры Беслæн — амардис 1979-æм азы) — ирон фыссæг, тæлмацгæнæг æмæ журналист. Уый бакаст хъæууон скъолайы æхсæз къласы æмæ куыста уацхæссæгæй.

1930-æм азы каст фæци Мæскуыйы журналистикæйы институт, куыста газет «Рæстдзинады» редакторæй. Фæстæдæр — Даргъ-Къохы районы газеты бæрнон секретарæй, стæй та газет «Социалистическая Осетия»-йы хайады сæргълæууæгæй. 1937-æм азы репрессигонд æрцыдис.

Йæ фыццаг радзырдтæ æмæ очерктæ мыхуыры фæзындысты 1928-æм азы. Ныффыста чингуытæ «Тохæй тохмæ», «Амонд агурджытæ». Тæлмац кодта уырыссаг аив прозæ.

Бæдоаты Хъазыбег амард 1979-æм азы декабры мæйы.

## Æддаг æрмæг
* Бæдоаты Хъазыбеджы биографи 

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны фысджытæ
Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон
Хъазыбег
Джиоты Агуындæ

**Джиоты Сергейы чызг Агуындæ** у Цхинвалы администрацийы ахуырады управленийы сæргълæууæг. Раздæр куыста РХИ-йы фæсивады  хъуыддæгты паддзахадон комитеты сæрдары хæдивæгæй.

Джиоты Агуындæ у Хъотайты Аланы президенты бынатмæ кандидатурæйы фарсхæцæг.

## Фиппаинæгтæ

Агуындæ
Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Хуыгаты Герасим

**Хуыгаты Георгийы фырт Герасим (Резо)** (райгуырдис 1945-æм азы 15 ноябры Дзауы районы хъæу Часавалы) у Цхинвалы мэр 2009-æм азы 12 декабрæй фæстæмæ.

Каст фæци Къуайсайы астæуккаг скъола. 1975-1981 азты ахуыр кодта Мæскуыйы паддзахадон университеты философон факультеты.

1993-æм азы стæй 2001-2003 азты уыдис Хуссар Ирыстоны премьер-министр.

Цхинвалы мэр 2009-æм азæй.

## Æддаг æрмæг
* Биографи ИА «Рес»-ы сайты  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Часавалы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Ирыстоны премьер-министртæ
Категори:Цхинвалы мэртæ
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Герасим
Джебетъа

**Джебетъа** у хуым Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы.

## Кæс ноджы
* Джебетъайы ком
* Джебетъайы рагъ

Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Категори:Мамысонгом
Гасситы Отар

frame|right|Гасситы Отар
**Гасситы Михаилы фырт Отар** (райгуырдис 1954-æм азы 25 апрелы Дзауы) у Хуссар Ирыстоны æнæниздзинад хъахъхъæныны æмæ социалон рæзты министр.

Гасситы Отар каст фæцис Дзауы астæуккаг скъола 1972-æм азы. 1973-75 азты службæ кодта Советон æфсады рæнхъыты. 1982-æм азы каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон медицинон институт æмæ уæдæй куыста Калининграды облæсты. У фыццаг категорийы дохтыр.

2010-æм азы сентябрæй у æнæниздзинад хъахъхъæныны æмæ социалон рæзты министр.

Ис ын ус æмæ дыууæ сывæллоны.

## Æддаг æрмæг
* Биографи ИА «Рес»-ы сайты 

Категори:Дзауы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Ирыстоны министртæ
Отар
Гæбæраты Эдуард

**Гæбæраты Иналы фырт Эдуард** (райгуырдис Цхинвалы 1970-æм азы 16 мартъийы) у Хуссар Ирыстоны артиллерийы полчъы хицау, дæлбулкъон, 2011-æм азы президенты бынатмæ æвзæрстыты 17 сфидаргонд кандидаттæй иу. Æвзæрстыты тæккæ агъоммæ йæ кандидатурæ аиста Къæбысты Георгийы æххуысæн.

Гæбæраты Эдуард ахуыр кодта Цхинвалы 9-æм астæуккаг скъолайы (1977-87). 1987-æм азы уый бацыдис Саратовы арæзтадон техникуммæ, 1988-æм азæй лæггад кодта æфсады, уый фæстæ та йæ ахуыр адарддæр кодта Саратовы. 1991-æм азы, Гуырдзыстоны бабырсты фæдыл раздæхтис йæ райгуырæн бæстæм.

1991-92 азты активонæй архайдта хæсты. 1992-æм азæй 2000-æм азы онг лæггад кодта сабыргæнæг тыхты батальоны.

Йæ ныры бынаты кусы 2004-æм азæй.

2012-æм азы Гæбæраты Эдуард ног политикон партийы бындур сæвæрдта, партийы ном у «Фидæн».

## Æддаг æрмæг
* Гæбæраты Эдуарды интервью ИА «Рес»-æн 
* ИА «Рес»: Габараев Эдуард Иналович — кандидат в президенты РЮО  

## Фиппаинæгтæ

Эдуард
Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Гагабарз

**Гагабарз** кæнæ **Гагайы бæрзонд** у хох æмæ хъæды ном Цæгат Ирыстоны. Хохы бæрзæнд у 1012,1 м. Ис хъæу Дзуарыхъæуы цур.

## Радзырд
Куырттаты коммæ фæзилæны, Дзуарыхъæуы бакомкоммæ, Фыййаджыдоны галиуфарс хæрдмæ бæрзонд фæцыд рагъ. Хæстæг хъæуты цæрджытæ йæ хонынц Гагабарзы рагъ. Æмæхгæд у алыхуызон бæлæстæй. Зайы йыл тæрс, фатхъæд, сусхъæд, тæгæр, кæрз, хъæддаг кæрдо æмæ фæткъуы, бал æмæ æндæр бæлæстæ. Рагъы бын цы къудзитæ зайы, уыдоны ’хсæн ис мыртгæ, æхсæр, уагъылы, мугæ, æхсынцъы, дурвæткъуы æмæ æндæр бæлæстæ. Рагъы фæхстыл цы бæлæстæ зайы, уыдонæй иуæй-иутæ ирон адæмы фыдæлтæн уыдысты ориентиртæ æмæ сæ хуыдтой сæрмагонд нæмттæй: хæстæисæн бæлас, галбæлас, дзæгъæл бæлас, цъуппæхсæст бæлас æмæ æнд. Гагабарзæй ма ирон адæмы фыдæлтæ пайда кодтой, цыма сын зæххы куыстытæ зонæн къæлиндар уыди, уый хуызæн. Дзуарыхъæуы зæронд цæрджытæй Куыдзиаты Алхæст, Гайси, Цопанаты Арсæмæг æмæ Мырзайæ фехъуыстон ахæм ныхæстæ: «Уалдзæг у, уалдзæг сыфтæр рагъыл хæрдмæ, хъæды сæрмæ фæцæуы, хæстæисæн бæлас къуыбыр æфтауы, нартхор тауынæн фæстиат нал хъæуы». Кæнæ та: «Сыфтæр хъæды сæрмæ схæццæ ис, нартхор тауынæн ныр æрæджы у» æмæ афтæ дарддæр.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975
* *Чъерджиаты Барис.* Гагабарзы рагъ // Рæстдзинад. — 2019. — 17 август (№ 146 (24911)).

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъуырæйы дон

**Хъуырæйы дон** () у цæугæдон Стъараполы крайы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъараполы крайы цæугæдæттæ
Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Бровцев, Вадим Владимиры фырт

**Вадим Владимиры фырт Бровцев** (райгуырдис 1969-æм азы 26 июлы Озёрсчы — амардис 2024-æм азы 14 ноябры Челябинсчы облæсты) у Хуссар Ирыстоны паддзахадон архайæг, Республикæйы премьер-министр 2009-æм азы 5 августæй фæстæмæ.

## Бинонтæ
Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны фырт æмæ чызджы.

## Æддаг æрмæг
* Вадим Владимирович Бровцев — новый председатель Правительства РЮО // ИАИ «Осетинское радио и телевидение» 
* Биография на сайте РИА «Новости» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны премьер-министртæ
Категори:Челябинсчы облæсты чи амардис, уыдон
Фæсæвæрд

**Фæсæвæрд** — цы дзырды фæстæ æвæрд вæййы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый. Кæс разæвæрд дæр.

Ирон æвзаджы фæсæвæрдтæ бирæ сты: *фæстæ, æхсæн, размæ, тыххæй* æмæ æндæртæ.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Разæвæрд

**Разæвæрд** — цы дзырды разæй лæууы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.

Ирон æвзаджы арæхдæр сты фæсæвæрдтæ. Разæвæрдтыл нымайынц æрмæстдæр *æд* æмæ *æнæ*. Æндæр индоевропæйаг æвзæгты та арæхдæр сты разæвæрдтæ, уыимæ ирайнаг къорды æвзæгты дæр.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Уанцъылы

**Уанцъылы**, дыгурон вариант: *уанцъили*, *манцъули* (, ) у бирæазон зайæгой, фæдæгъды хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Къаспы муниципалитет

**Къаспы муниципалитет** () у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Къасп.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Карл Марксы цъупп

**Карл Марксы цъупп** () у Шахдарайы рагъы бæрзонддæр цъупп Таджикистаны (6726 м). Цъуппыл цы цъититæ ис, уыдоны æдæппæт фæзуат у 120 км². Цъуппмæ фыццаг чи схызтысты, уыдысты советон альпинисттæ 1946-æм азы.

Цъуппы раздæры ном уыдис *Сабыргæнæг Паддзахы цъупп*, Уæрæсейы император Александр III-æмы кадæн. Советон дуджы цъуппæн радтой æндæр ном, коммунизмы теоретик Карл Марксы номыл.

## Æддаг æрмæг
* Пик Карла Маркса в БСЭ .

Категори:Таджикистаны хæхтæ
Категори:Памир
Дмитров

**Дми́тров** у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 68,4 мин адæймаджы (2021).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Джысджиуы дон

**Джысджиуы дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, Джызæлдоны фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Лахъайы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ
Рутулы район

**Рутулы район** () у Дагъистаны районтæй иу. Ис Дагъистаны хуссары. Районы административон центр у Рутул.

## Фиппаинæгтæ

*
Ван

* Ван — цад Турчы.
* Ван — сахар Турчы.
* Ван — сахар Францы.
* Ван — провинци Турчы.
Дæргъæвсы æфцæг

**Дæргъæвсы æфцæг** кæнæ **Джысджиу** (, *Зелёный* дæр) у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Дæргъæвсы комæй Санибагомы ’хсæн.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Дæргъæвсы ком
Категори:Санибагом
Рамины рагъ

**Рамины рагъ** у къуылдым Цæгат Ирыстоны, Чызджыты хохы къабаз. Ис хъæу Дæргъæвсы цур.

## Кæс ноджы
* Дæргъæвсы зæппæдзтæ

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975. Ф. 37

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Пензæйы облæст

**Пе́нзæйы облæст** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Пензæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Митмитгæнаг

**Митмитгæнаг**, диалект — *бызецъа* (, ) у чысыл маргъ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Æхсыргур

**Æхсыргур**,  (, ) у рæсугъд маргъ. Йæ буары дæргъ у 27–29 сантиметры бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæргътæ
Гæналгом

**Гæналгом** () у ком Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, цæугæдон Гæналдоны дæргъмæ.

Категори:Санибагом
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Стай

**Стай** () у тугдзых гæдыты мыггаг. Стайы уæз вæййы 5-30 кг.

Цуанæтты æвзагыл: *тугцъир*, *цыбырдым*.

## Хуызтæ
* Канадæйаг стай (*Lynx canadensis*)
* Хуымæтæджы стай (*Lynx lynx*)
* Испайнаг стай (*Lynx pardinus*)
* Бурхил стай (*Lynx rufus*)

## Кæс ноджы
* Стайыцармдарæг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Чысыл Арс

thumb|right|300px|Чысыл Арс
**Чысыл Арс** кæнæ **Чысыл Цолпы** (, ) у Цæгаты æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.

Арвы цæджындз (α UMi) у Чысыл Арсы рухсдæр стъалы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Стъалыгуппар

**Стъалыгуппæрттæ** кæнæ **стъалыбардзтæ**, **стъалыты дзыгуыртæ** сты арвы сферæйы хæйттæ. Æхсæнадæмон астрономион цæдисмæ гæсгæ ис дзы 88 стъалыгуппары.

Стъалыгуппары æрттивагдæр стъалыйы йæ номæй хоныны бæсты фæнысан кæнынц грекъаг алфавиты фыццаг дамгъæйæ (α — альфæ). Уымæй лæмæгъдæр дзы цы стъалы вæййы, уый нысан кæнынц алфавиты дыккаг дамгъæйæ (β — бетæ), стæй пайда кæнынц алфавиты æртыккаг дамгъæйæ (γ — гаммæ) æмæ аф. д. 

## Стъалыгуппæртты номхыгъд

## Фиппаинæгтæ

*
Гæды (нысаниуджытæ)

* **[[Гæды]]** — хæдзарон цæрæгой.
* **Гæды** — мæнгдзинад, сайд.
* **Гæды** кæнæ **[[гæдыбæлас]]** — бæлæсты мыггаг.
Ахсахъ-Темур

***Ахсахъ-Темур** кæнæ Арвы цæджындз — стъалыйы ном
***Ахсахъ-Темур** кæнæ Тамерлан (Тимур) — астæузаманы зындгонд тыхæйбайсæг.
Гуыбатыхъæу (Цæгат Ирыстон)

**Гуыбатыхъæу** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы.

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Джинаты комы хъæутæ
Цеджетæ

**Цеджетæ** кæнæ **Седжетæ** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы, Захъхъайы доны галиу былыл.

Ныртæккæ æдзæрæг у. Цардысты дзы Балатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Фаллагкомы хъæутæ
Суарх

**Суарх** у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.

## Истори
1922-1925 азты хъæуы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.

Цардысты дзы Калотæ æмæ Битартæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Цмийаг ком

**Цмийаг ком** (*[[Цыми (Алагиры район)|Цыми]]* + *ком*) у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, цæугæдон Цмийаг комы доны дæргъмæ.

## Хъæутæ
* Сагол
* Тоборза
* Цыми

## Кæс ноджы
* Цмийаг комы цъити

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. 1975

Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Цъæззиу

* Цъæззиу — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Цъæззиу — хох Цæгат Ирыстоны;
* Цъæззиуы дон — цæугæдон Цæгат Ирыстоны;
* Цъæззиуы ком — ком Цæгат Ирыстоны.
Цъата дон

**Цъата дон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, Дæргъæвсгомы. Уый у Стырдоны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ
Мощёная

**Мощёная** () у хъæу Украинæйы Волыны облæсты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Волыны облæсты цæрæнрæттæ
Палтога

**Па́лтога** () у хъæу Уæрæсейы. Ис Вологдæйы облæсты.

Хъæу фæзындис 2001-æм азы июны — раздæр цалдæр хъæуы баиу кæнынæй.

2002-æм азы сфыстмæ гæсгæ Палтогайы цæрынц 295 адæймаджы, сæ фылдæр хай уырыссæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Вологдæйы облæсты цæрæнрæттæ
Андромедæ (стъалыгуппар)

**Андромедæ** () у Цæгат æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Кемеровойы облæст

**Кемеровойы облæст** () кæнæ **Кемеровойы облæст — Кузбасс** () у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Йæ административон центр у Кемерово.

## Кæс ноджы
* Кузбасс

## Фиппаинæгтæ

*
Хакаси

**Хака́си**, официалон ном у **Хакасийы Республикæ** (, ) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ фæзуат у 61,5 мин км². Цæрынц дзы 532 319 адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

*
Дарвин, Чарльз

**Чарльз Ро́берт Да́рвин** ( []; 1809-æм азы 12 февралы — 1882-æм азы 19 апрелы) уыдис англисаг натуралист æмæ бæлццон. Йæ хъуыдытæ æрдзон æвзæрсты тыххæй систы нырыккон эволюцийы синтетикон теорийы бындур.

## Дарвин æмæ дин
Чарльз Дарвин рацыд нонкомформистонты æхсæнæй. Кæд æмæ йæ иуæй-иу бинонтæ æргомæй идæудтой традицион дины уырнынæдтæ, сæрæй йæхæдæг дæр нæ дызæрдыггаг кодта Библийы буквалон уацады. Цыдис англикайнаг скъоламæ, фæстæдæр та, Кембриджы, ахуыр кодта англикайнаг теологи, цæмæй пастыр суа, æмæ уыди Уильям Пейлийы телеологикон аргументы фыдуырнæг, кæцымæ гæсгæ, æрдзы зынгæ рæзумон арæзт, бæлвырд кæны Хуыцауы уæвынад. Фæлæ йæ уырнынад райдыдта æнкъуысын фурдбалцы «Биглыл». Дарвин гуырысхойыл æфтыдта ахæм фæлгондзтæ, дисгæнгæ, зæгъæм, арфдоны æвиллон фæлдисондтыл, кæдон-иу ахæм æрфыты цæрынц æмæ сын сæ рæсугъддзинадæй дæр ничи бафсæддзæн; барызтис-иу, куы-иу федта дыдынбындзы сынтъыты æндзыггæнгæйæ, цæмæй сæ фæстæдæр æгасæй йæ быртæн, йæ едзæтæн, бахæрын кæна. Фæстаг дæнцы уыдта æргом ныхмæдзырдтæ Пейлийы ныхæстæм хæрзæгас дунескондыл. «Биглыл» дондзæугæйæ, Дарвин ма ортодоксалон хъуыдытыл хæцæг уыди æмæ йæ бон бæргæ уыди Библийы авторитет моралы фарстаты æрхæссын, фæлæ куыд фæстагæй-фæстагмæ, афтæ райдыдта креацион концепцимæ кæсын куыд мæнгонмæ æмæ æнæууæнкмæ: «… æрцыдтæн уый æмбарынадмæ æмæ Зæронд Фæдзæхст, йæ дунейы историйы тыххæй æргом сайдимæ, йæ Вавилоны мæсыгимæ, арвыронимæ, фæдзæхсты „нысаны“ бæсты æмæ а.д… Нæу индусæгты чингуытæй, кæнæ та исты хъæддаг адæмы уырнынандтæй, фылдæр æууæнчы аккаг».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Натуралисттæ
Категори:Ботаниктæ
Категори:Биологтæ
Категори:Эволюционисттæ
Категори:Шрусберийы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Лондоны чи амардис, уыдон
Октябры революци

thumb|Зымæгон галуаны штурм. Фильм «Октябры» кадр, 1927-æм аз
**Октябры революци** (, æххæст официалон ном Советон Цæдисы — **Октябры Стыр социалистон революци** кæнæ та иронау **Цытджын Октябры социалистон революци**, иннæ нæмттæ: **Октябры фæфæлдæхт**, **большевикон фæфæлдæхт**, **æртыккаг уырыссаг революци**) уыдис XX æнусы стырдæр политикон цаутæй иу, 1917-æм азы Уæрæсейы революцийы хай. 

Хотыхджын растады фæстиуæгæн Рæстæгмæ хицауад раппæрстой. Растад чи цæттæ кодтой, уыдоны ’хсæн уыдысты В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов æмæ æндæртæ. Растады разамынд кодта Æфсæддон-революцион комитет (, уый сконды уыдысты большевикты йеддæмæ галиу эсертæ дæр.

Октябры революцийы фæстæ Уæрæсейы райдыдта мидхæст.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Революцитæ
Категори:1917
Иудаизм

thumb|Давиды стъалы
**Иудаи́зм**  () у дзуттæгты динон, адæмон æмæ этикон дунемæбакаст, рагонддæр монотеистикон динтæй иу.

*
Хетæгкатæ

**Хетæгкатæ**, **Хетæггатæ** (, ) сты ирон мыггаг, рацыдысты Нарыкомæй.

## Зындгонд Хетæгкатæ
* Хетæгкаты Къоста — ирон фыссæг, поэт, публицист, нывгæрдæг æмæ нывгæнæг.
* Хетæгкаты Аслан — РЦИ-Аланийы сгуыхт нывгæнæг.
* Хетæгкаты Владимир — ирон хореограф, педагог.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъыргъы

**Хъыргъы**,  (, ) у тугдзых маргъ хъæрццыгъайы дæлбинонтæй.

## Литературæ
* Абайты Васо. Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат. II-æм том 

Категори:Мæргътæ
Наруаны дон

**Наруаны дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны Хъазыбеджы муниципалитеты, Терчы фæрсагдон.

Наруаны доны былыл лæууынц Къоб æмæ Ухат.

## Фæрсæгдæттæ
* Милоны комы дон

## Кæс ноджы
* Наруан

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Къобы зылды географи
Быдарты дон

**Быдарты дон**, рагон ном: **Урсдон** () у цæугæдон Гуырдзыстоны Хиуы, Терчы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 567. 

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Къобы зылды географи
Хергъума

**Хергъума** у хохы цъупп Гуырдзыстоны Тырсыгомы. Йæ бæрзæнд у 3291,4 м.

## Кæс ноджы
* Хергъумайы дон
* Хергъумайы æфцæг

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Хурхæтæн (хох)

**Хурхæтæн** кæнæ **Хурхæтæны хæхтæ** у хохы цъупп Гуырдзыстоны Тырсыгомы. Йæ бæрзæнд у 3352 м.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Десхуа

**Десхуа** кæнæ **Децхуа** () у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Хъеуа дон

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Мынагом

**Мынагом**, цæугæдон Десхуа кæм кæлы, уыцы ком Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Мынагомы цардысты Хъуыссæтæ, Цæболтæ, Кокайтæ, Касатæ, Кæсойтæ, Сухитæ, Гутнатæ æмæ Абайтæ.

## Географи
### Хæхтæ
* Æлхойау
* Бузайы къæдзæх
* Касабуртæ
* Сырх дзуар
* Сырхысæр
* Тымбыл хуыр
* Тыппыры къæдзæх
* Цъыфты къæдзæхтæ
* Чъырынаутæ

### Лæгæттæ
* Абырджыты лæгæт
* Гагуаты лæгæт
* Къуыдзиаты лæгæт
* Къуымауы лæгæт

### Æфцæджытæ
* Æфсады ком
* Мынайы сæр
* Сабаткъне

### Цъититæ
* Мынайы цъити

## Кæмттæ
* Хъимизтæ

### Суартæ
* Гадзейы дзыхъхъы суар
* Гугуыты суар
* Къузмайы суар
* Мæсты дзыхъхъы суар
* Чъреба

### Дæттæ
* Десхуа
* Дзуары дон
* Фæссырх цад
* Хъимизты дон

### Хизæнуæттæ, уыгæрдæнтæ, хуымтæ
* Авдæнаутæ — хизæнуат
* Алоскайы хуым — хуым 
* Анто — хизæнуат
* Æгасыуалы — хизæнуат
* Æркалæнтæ — уыгæрдæн
* Бæласы уыгæрдæн — уыгæрдæн
* Бæхты къуым — хизæнуат
* Бери — уыгæрдæн
* Гæдытæ — уыгæрдæн
* Гудзайы къæдзæхтæ — хизæнуат
* Гуылхæрæн — хизæнуат
* Гуырдзыйы дарæн — хизæнуат
* Дæллаг хуссар — уыгæрдæн
* Дæргьы хуым — хуым
* Дзуары сæр — хизæнуат
* Дзыхъхъы хуым — хуым
* Комы хуым — хуым
* Къæбæлаутæ — хизæнуат
* Къулы хуым — хуым
* Лæгæты рæзтæ — хизæнуат
* Лæгъз фæтæн — хизæнуат
* Лилатæ — хизæнуат
* Лыстæг адæгтæ — хизæнуат
* Мынайы сæр кæнæ Къалод — уыгæрдæн
* Рæбинæгтæ — уыгæрдæн
* Сабаткъне — хизæнуат
* Сабурта — хизæнуат
* Сасилет — уыгæрдæн
* Сау къæдзæхтæ — уыгæрдæн
* Сердила — хуым
* Стыр дзыхъхъы хуым — хуым
* Суайы дарæнтæ — хизæнуат
* Суары сæр — хизæнуат
* Тъехеты хуым — хуым
* Уæлвæзы сæр — хизæнуат
* Уæллаг хуссар — уыгæрдæн
* Фæрæтау — хуым
* Худернизтæ — уыгæрдæн
* Хуссары хуым — хуым 
* Хъæдысæр — хизæнуат, уыгæрдæн
* Хъеуты фæз — хизæнуат, уыгæрдæн
* Хъолоджын — хизæнуат
* Хъуыдæты хуым — хуым 
* Цынатæ — уыгæрдæн
* Цынаты фæтæн — хизæнуат, уыгæрдæн
* Цъитийы рæбын — хизæнуат

### Хъæдтæ
* Дзуарыхъæд

### Кувæндæттæ
* Аларды
* Зæйы бардуаг
* Мадымайрæм
* Сырх дзуар
* Урсдзуар
* Хъолацъминда

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Гагуатæ (хъæу)

**Гагуатæ** уыдис хъæу Тырсыгомы, Мынайы хъæумæ хæстæг. Ныртæккæ æдзæрæг у. Цардысты дзы Абайтæ æмæ Кокайтæ. 1944-æм азы хъæуы цæрджытæ алыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Урсдонгом

**Урсдонгом** кæнæ **Быдарты ком** (), цæугæдон Быдарты дон кæм кæлы, уыцы ком Хъазыбеджы муниципалитеты.

## Литературæ
* А.Дз. Цагаева. Топонимия Северной Осетии. Владикавказ: Ир, 2010 — с. 559. 

Категори:Хиу
Категори:Къобы зылды географи
Урсдоны ком

* Урсдоны ком — ком Цæгат Ирыстон;
* Урсдонгом — ком Гуырдзыстоны Хъазыбеджы районы.
Дæллаг Дес

**Дæллаг Дес** у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мырыкатæ æмæ Сæлбитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Абана (нысаниуджытæ)

* Абана — дон æмæ тæвдгонд уæлдæфæй кæнæ дондæфæй хи буар æхсынæн арæзт чи у, ахæм агъуыст.
* Абана — хъæу Тырсыгомы.
* Абана — хъæу Хуссар Ирыстоны.
* Абана — Нарыхъæуы сых.
Самтъеро

**Самтъеро** — хизæнуæттæ æмæ уыгæрдæнтæ Тырсыгомы, Базилæн æмæ Ногхъæуы ’хсæн.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы географи
Толгоз

**Толгоз** у хизæнуæттæ æмæ уыгæрдæнтæ Тырсыгомы, Базилæн æмæ Суардены ’хсæн

Категори:Тырсыгомы географи
Рубайтæ

**Рубайтæ** (, , ) сты ирон мыггаг, рацыдысты Хъудæй.

## Равзæрд
Рубайты мыггаг рацыди Хъудæй. Уырдыгæй фæйнæ ранмæ цардагур фæлыгъдысты — чи Зилгæмæ, чи Елхотмæ, чи — æндæр кæдæмдæр. Рубайтæ æрвадиуæг кæнынц Кодзыртæ, Мамиатæ æмæ Къæбойтимæ. Уыдон, дам, цыппар æфсымæры уыдысты, æмæ сæ нæмттæй рацыдысты сæ мыггæгтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Берозтæ

**Берозтæ** ( *Берозовы*, *Березовы*, , ) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гуыдиатæ

**Гуыдиатæ** кæнæ **Гудитæ** () сты ирон мыггаг.

## Истори
Гуыдиатæ равзæрдысты Хъобаны. Уырдыгæй пырх кæнын райдыдтой фæйнæрдæм. Сæ иутæ фæлыгъдысты Хуымæллæгмæ, уырдыгæй та Зилгæмæ слыгъдысты. Иннæтæ та хохы ’рдæм алыгъдысты, Къобы æрцардысты. Уырдыгæй та Окрохъанамæ балыгъдысты. Уым сæ иу лæг амардта, æмæ уырдыгæй фæстæмæ ралыгъдысты Куырттаты комы, Хидыхъусмæ.

Уæд, уым сæ мыггаг аивтой сæ фыдæлы номæй æмæ сæхи хонын байдыдтой Ахболæттæ. Ныртæккæ дæр Æхболæттимæ æрвад сты.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

*
Æрхы дон (Тырсыгом)

**Æрхы дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон. Йæ донæфтæн ис хъæу Четырсы цур. 

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Мынайы цъити

**Мынайы цъити** () у цъити Гуырдзыстоны. Ис Тырсыгомы.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Тырсыгомы цъититæ
Категори:Гуырдзыстоны цъититæ
Ресы хох (Тырсыгом)

**Ресы хох** у хохы цъупп Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны арæныл; Тырсыгом, Дæргъæвсгом  æмæ Хилачъы комы ’хсæн. Йæ бæрзæнд у 3821 м.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Тугъантæ

**Тугъантæ**, дыгуронау **Туйгъантæ** (, ) сты дыгурон мыггаг. Тугъантæ æмæ Тугъанатæ æрвад не сты.

## Равзæрд
Сæ фыдæл уыд Бадилаты Баделы фырт кънйаз Туйгъан, цард Уæхъæцы. Туйгъанæн Уырысы паддзах зæххытæ куы балæвар кодта быдыры, уæд Туйгъантæ хохы хъæутæ ныууагътой æмæ фæлыгъдысты Дур-Дурмæ, Туйгъантыхъæумæ. Уымæй бирæ раздæр та сæ бирæтæ Туркмæ алыгъдысты. Туйгъанты мыггаг равзæрд Бадилатæй. Бадилайы фырттæ: Хъубады, Туйгъан, Абисал æмæ иннæтæ балхæдтой зæххытæ. Туйгъан æлдариуæг кодта Фæснæлы дæр.

## Зындгонд Тугъантæ
* Тугъанты Махарбег — нывгæнæг, публицист, фольклорон уацмыстæ æмбырдгæнæг æмæ иртасæг, педагог æмæ этнограф

## Фиппаинæгтæ

*
Кокайтæ

**Кокайтæ** (, , ) сты ирон мыггаг.

Кокайтæн се ’рвадæлтæ сты Гæриатæ, Зæлойтæ, Солатæ, Кæсойтæ æмæ Цæриатæ.

## Истори
Кокайтæ Дæргъæвсы комæй алыгъдысты Тырсыгоммæ. Уым сæ мыггаг уыд Мысыкъатæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Болгайраг туркæгтæ

thumb|300px|Туркæгтæ кæм цæрынц, уыцы рæттæ
**Болгайраг туркæгтæ** (**Болгарийы турк** дæр; ;  [булгаристандаки тюрклер]) — Болгарийы цæрджыты дыккаг стырдæр этникон къорд болгайрæгты фæстæ. 2001-æм азы сфыстмæ гæсгæ уыдоны нымæц у 746 664 адæймаджы, ома æппæт цæрджыты 9,4%. Уырнджыты фылдæр хай — суннитаг пысылмæттæ, цалдæр хъæуы цæрджытæ сты шиитæгтæ.

Болгарийы иу облæсты — Кырджалийы — туркæгтæ кæнынц цæрджыты фылдæр хай (62 %).

Тодор Живковы æлдæриуæгкæныны рæстæг туркæгтæй бирæ ацыдысты Туркмæ; кæд уыдонæй иуæй-иутæ раздæхтысты, уæддæр ныры онг Турчы цæрынц Болгарийæ рацæугæ 326 мин туркаджы.

Категори:Болгарийы адæмтæ
Категори:Туркæгтæ
Бахъаты Нугзар

**Бахъаты Ильяйы фырт Нугзар** (райгуырдис 1934-æм азы 25 сентябры Бахъатыхъæуы — амардис 2018-æм азы 21 декабры) — уыд ирон поэт, публицист, критик. Советон Цæдисы фысджыты цæдисы уæнг, Республикæ Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг. Бахъаты Нугзар у 16 чиныджы автор, йæ уацмыстæ канд иронау нæ цыдысты, фæлæ ма уырыссагау æмæ белоруссагау дæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон поэттæ
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Категори:Знауыры районы чи райгуырдис, уыдон
Нугзар
Наруан

**Наруан** у ком Хиуы. Ис Ухатмæ ’ввахс.

## Кæс ноджы
* Наруаны дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними — Дзæуджыхъæу: Ир, 2010 — ф. 623. 

Категори:Хиу
Категори:Къобы зылды географи
Бахъатыхъæу

**Бахъатыхъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Литературæ
* 

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Туатæ

**Туатæ**, дыгурон вариант: *Туайтæ* (; ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
### Дыгургомы Туатæ
Туатæн Дыгургоммæ, Нары хъæумæ сæ фыццаг фыдæл æрбалыгъд Туалгомæй. Фæстаг халерæйы агъоммæ ма Нары Туаты мыггагæй царди иунæг бинонтæ: мад æмæ йæ авд фырты. Бинонтæ халерæйæ амардысты, удæгасæй ма баззад иу сылгоймаг йæ лæппуимæ. Уыцы рæстæджы ацы ус йæ лæппуимæ уазæгуаты уыд быдыры хъæутæй кæмæдæр. Хабар куы фехъуыста, уæд Нарыхъæумæ нал æрбаздæхт. Афтæмæй Дыгургомы, Нары хъæуы Туайты мыггагæй цæрæг нал баззад.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 
* 
** Туатæ кæцæй æрцыдысты хæхбæстæм — Ф. 606–607.
** Туаты мыггаджы тыххæй — Ф. 607.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

## Æрвитæнтæ
* Индира Тедеева. Туаевы. (08.03.2022)

*
Тыхостатæ

**Тыхостатæ** кæнæ **Тхостатæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы ном баст у ирæтты рагон бардуаг Тыхосты номимæ. Ж. Дюмезилы хъуыдымæ гæсгæ, Тыхост æрцахста скифты рагон бардуаг Аресы бынат. Арес та уыд хæсты бардуаг. Тыхостæн уæлдай тынгдæр куывтой Уæлладжыры комы, Уыналы. Фæстæдæр Тыхостаты мыггаг нымад уыд Тæгиаты æлдариуæггæнæг мыггæгтæн сæ иуыл. Сæ фыдæл Тыхосты нымадтой Тæгайы фырты фырты фыртыл, цард Дæргъæвсы. Тыхостаты иу хай XIX æнусы 60 азты алыгъд Туркмæ. Ирыстоны сæ чи баззад, уыдонæй бирæтæ уыдысты æфсады. Ирон адæмы цард æмæ æгъдæуттæ чи ахуыр кодта, уыдонæй иу уыд Тыхостаты Гæдойы фырт Инал.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Мыггаджы тыххæй 

*
Непискъалойы къæдзæхтæ

**Непискъалойы къæдзæхтæ** ( — «паддзахы мус») сты хæхтæ Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл, Ерæтомæ ’ввахс.

## Кæс ноджы
* Епитыхох (Дæллаг Непискъало)
* Арсау (Уæллаг Непискъало)

## Кæс ноджы
* Авд æфсымæры

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Хъуды ком
Бибылтæ

**Бибылтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Бебилтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Цæрикъатæ

**Цæрикъатæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Зындгонд Цæрикъатæ
* Цæрикъаты Феликс — дыгурон зарæггæнæг, Уæрæсейы сгуыхт артист, Цæгат Ирыстон—Аланийы адæмон артист
* Цæрикъаты Тъæрæс — «Аланийы» футболист

## Фиппаинæгтæ

*
Бибылты Шота

**Бибылты Геннадийы фырт Шота** (райгуырдис 1990-æм азы 6 августы Дзæуджыхъæуы) у Дæллаг Новгороды «Волгæйы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг. Раздæры уыдис «Аланийы» хъазæг.

## Фиппаинæгтæ

Шота
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Тлаттæ

**Тлаттæ** () сты ирон мыггаг.

## Зынгæ Тлаттæ
* Тлатты Хох (1880–1932) — ирон фыссæг.

## Фиппаинæгтæ

*
Сумгаит

**Сумгаит** кæнæ **Сумгайыт** () у сахар Азербайджаны, Къаспы денджызы былыл, Бакуйæ 30 километры æддæмæ. 

Уый у паддзахады æртыккаг стырдæр сахар Баку æмæ Гандзайы фæстæ. Сахары цæрынц 308 мин адæймаджы (2009).

Категори:Азербайджаны сахартæ
Магомаев, Муслим Мæхæмæты фырт

**Муслим Мæхæмæты фырт Магомаев** (, ; 1942-æм азы 17 августы, Баку, Азербайджаны ССР, Советон Цæдис — 2008-æм азы 25 октябры, Мæскуы, Уæрæсе) уыд советон, азербайджайнаг æмæ уæрæсейаг оперæйы æмæ эстрадæйы зарæггæнæг (баритон), композитор, ССРЦ-ы адæмон артист (1973).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азербайджаны зарæггæнджытæ
Категори:Советон зарæггæнджытæ
Категори:Бакуйы чи райгуырдис, уыдон
Æртæкъуымон (стъалыгуппар)

**Æртæкъуымон** () у Цæгат æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.

Категори:Стъалыгуппæрттæ
Хады ком

**Хады ком** (, [мтиулети]) у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгаты. Цæрынц дзы хад (гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Хуырысæр

**Хуырысæр** кæнæ **Хуыры сæр**, **Хуыр** у хохы цъупп (вулкан) Гуырдзыстоны Тырсыгомы. Йæ бæрзæнд у 3736 м.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Секъа

**Секъа** у ирон нæлгоймаджы ном.

## Кæс ноджы
* Гæдиаты Секъа

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Метр

**Метр** у Иуæгты Æхсæнадæмон Систæмæйы (SI) бындурон дæргъ барæн. Йæ абоны бæрæггæнæн ныффидар ис 1983-æм азы. Уымæ гæсгæ иу **метр** у ахæм дæргъы бæрц, кæцы рухс ацæуы вакуумы \frac{1}{299\,792\,458} секундмæ.

Категори:Дæрддзæг барыны иуæгтæ
Категори:SI-йы барæнтæ
Родс, Сесил

**Се́сил Джон Родс** (, 1853-æм азы 5 июлы — 1902-æм азы 26 мартъийы) — англисаг æмæ хуссарафрикæйаг политикон архайæг, амалиуæггæнæг, англисаг колониалон экспансийы идеолог æмæ йæ разæнгардгæнæг, алмасикъахæн компани «Де Бирс»-ы бындурæвæрæг.

Сесил Родс йæхи нымадта Британийы империйы идеологтæй иу премьер-министр Бенджамин Дизраэлийы фæдоныл. Дизраэлимæ гæсгæ Стыр Британийы уæвынæн ахсджиаг у йе ’гæрон колониалон экспанси. Сесил Родс «Уырнынады символ», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ цы чиныг ныффыста, уый мидæг фыссы, дунейы хицауад хъуамæ суа амалхъомтæ æмæ политикты сусæг къорд. Уыцы къорд, дам, хъуамæ йæхи дæлбар бакæна «хъæддаг дунейы» алы адæм дæр æмæ, дам, уый фæстæ «æппæтдунеон империйыл» æцæгæй дæр Хурзæрин никуы кæндзæн ныгуылгæ.

Кæй зæгъын æй хъæуы, Родсы хъуыдымæ гæсгæ уыцы ног дунейы разæнгардгæнджыты бынатмæ схызтаиккой англис. «Мæн фидар уырны, — фыста Родс, — мах дунейы æппæты хуыздæр наци кæй стæм, уый. Æмæ та дунейы цас фылдæр хай æрцæрын кæндзыстам мах, уыййас хуыздæр уыдзæн æппæт адæймагадæн дæр». Уыдæттæ куы фыста, цыдис ыл фонд æмæ ссæдз азы.

1891-æм азы Родс ус-паддзахæй райста Хуссар Африкæйы ног «паддзахады мидæг паддзахад» саразыны бар. Уый ном уыдис «Бритайнаг Хуссар Африкæйы компани». Компанийы хицауы бартæ уыдысты æгæрон: йæ бон уыдис йæхи æфсад аразын, ног фидæрттæ æмæ сахарты бындур æвæрын æмæ афтæ дарддæр. Родсы дæлбар тагъд рæстæджы баци егъау зæхх, фондз Англисы æмиас. Уыцы ног бæстæйæн радтой Родсы ном — Родези.

Сесил Джон Родс амардис 48-аздзыдæй. Бинонтæ йын нæ уыдис.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Стыр Британийы политиктæ
Категори:Хартфордширы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хуссар Африкæйы чи амардис, уыдон