open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Залгъæд

**Залгъæд**,  (; ) у, фугæйы мыггагмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз.

Залгъæды бæрзонд вæййы 2 — 4 метры онг. Йæ дидинджытæ сты бур. Зайы къæдзæхбын зæххыты. 

Залгъæд дæтты расыггæнаг мыд, фæлæ зæгъынц, зæгъгæ, уыцы мыдæй ризæгæй рынчын адæймаг куы бахæра, уæд, дам, йæ ризæджы низæй фервæздзæн. Дидинæг æфтауы майы 10 — 14 боны дæргъы. Залгъæд дæтты бирæ мыд. Залгъæды мыд куы базонæм, уæд æй хъæуы стæвд кæнын, цæмæй нæ ма расыг 
кæна. Куы йæ стæвд кæнæм, уæд йæ марг фесафы. Залгъæды къутæртæ хъæуы куынæг кæнын, уый хъæууон хæдзарады дæр ницы пайда дæтты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ нарты кадджыты
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Фыркъæдæн

**Фыркъæдæн** кæнæ **фырыхъæппытæ**, **фырыхъада**, **фыркъагæрдæг**, **фыркъадæн** (, ) у кæрдæг зайæгой, æстъоппæлæйы хуыз. 

Йæ сыфты сты цъуйы сыфты хуызæн, фæлæ лыстæгдæр æмæ цыбырдæр, ис ын фæлурсбур дидинджытæ. Йæ дидинæг куы азгъæлы, уæд кæны хæрынæнбæзгæ нæмыг. Йæ цъар ын бастигъынц æмæ йæ хæрынц. Мидæгæй йæ апп у хъоппæджы аппы хуызæн. Фыркъæдæн иуæрдыгæй кæрон у цыргъдæр, иннæрдыгæй — гуымыдзагонд, тъæпæн.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тымбылхъæдур

**Тымбылхъæдур** (, ) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз.

## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Хъæдурбæлас

**Хъæдурбæлас**, варианттæ: *акаци*, *акъаци* (, ) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъæдурхуызтæ
Куыдзы мæнæргъы

**Куыдзы мæнæргъы** у зайæгойы ном. Зайы бæрзонд хус, хъæбæр бынæтты. Кæны ныллæг кæрдæг къутæр. Йæ нæмгуытæ сты мæнæргъыйы гагаты хуызæн. Хæрынæн нæ бæззынц, хæры сæ куыдз. Чи зоны йæ уымæ гæсгæ хонынц куыдзы мæнæргъы. 

Ацы зайæгойæн йæ гагаты дон ныллæдарынц æмæ дзы хъæдгом сæрдынц. 

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуыдзых

* Хуыдзых кæнæ хуыдзыхгæрдæг — зайæгой
* Хуыдзых — кæсаг
Æрчъи

**Æрчъи** — йæ бын рæхсæнтæй быд кæмæн у, ахæм къахыдзаума цармæй (хохы цæрæг ирæттæм).

## Кæс ноджы
* Æрчъиаг
* Æрчъибос

Категори:Къахыдарæс
Категори:Ирон дарæс
Арахъхъ

**Арахъхъ** кæнæ *тæбыны дон*, цуанон æвзаг (дыгурон диалект): *цъæхцъиргæ* — исты халсарæй (мæнæу, нартхор, цæхæра æ.æ. ахæмтæй) кæнæ дыргъæй кæй фæуадзынц, ахæм алкоголон нозт.

## Ирон мифологи
Таурæгътæм гæсгæ, ирон адæмы арахъхъ кæнын хæйрæджытæ сахуыр кодтой. Уый тыххæй иу таурæгъ афтæ зæгъы: «иуахæмы Хуыцау уæларвцæрджытæн бахæс кодта алы мыггаг нозтытæ скæнын. Иутæ дзы сфыхтой бæгæны, иннæтæ скодтой сæн, Уацилла та — ронг. Дæлимонтæ хи хъæппæрисæй (уымæн æмæ сын Хуыцау ницы бахæс кодта) скодтой арахъхъ. Хуыцау дзы куы сахуыста, уæд æй ронджы фæстæ банымадта хуыздæр нозтыл. Хуыцау сын сæ нозтæн ахæм стыр аргъ кæй скодта, ууыл хæйрæджытæ тынг бацин кодтой æмæ уайтагъд ирон адæмы арахъхъ уадзын ацахуыр кодтой».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карз нозтытæ
Категори:Ирон хæринæгтæ
Хæрыны хъоло

**Хæрыны хъоло** (, ) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Кæс ноджы
* Хъоло

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сырхæхсырæг

**Сырхæхсырæг** кæнæ **цъиукъуымæл** у кæрдæг зайæгой. Ацы кæрдæг дæр йе ’ддаг бакастæй у æхсыргæрдæджы хуызæн, у æхсырджын, сырх, кæнæ та вæййы бурсырхгонд, зайы бæрзонд уазал рæтты. Фысгæсгæ йæ хæрынц адджынæн, кæнынц æй басыл. Уый фысгæстæн у сæ фыццаг хос тъæнгтæ æмæ ахсæн риссыны рæстæджы, хос дзы кæнынц хъæдгомæн. Фосы хъæдгом куы скæлм вæййы, уæд æй æхсынц уый донвыхæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уарди

**Уарди** кæнæ **розæ**, **мæтæг**, **сырхмæтæг**, **зæрдин** — уагъылыйы мыггагмæ () чи хауы, ахæм декоративон зайæгойты æмбырдон ном.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Донызалф

**Донызалф** у зайæгойы ном. Ис ын стыр сыфтæ, фæлæ залмысыфæй къаддæртæ, зайы уымæл рæтты, донбадæнты. 

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Hardknox

**Hardknox** у биг-бит æмæ брейк-битдзæгъдæг музыкалон къорд Стыр Британийæ æмæ йе сконд у дууæ адæймагæй — Стив Проктор æмæ Линди Лейтонæй.  Æрбатымбыл сты 1996-æм азы æмæ-иу сæрæй кодтой ремикстæ, афтæмæй ма цалдæр сингылы дæр ныффыстой. 1999-æм азы та рауагътой сæ фыццаг æмæ, хъыгагæн, фæстаг альбом.

Æмæ йын кæд иу альбомы едтæмæ нæ рацыд, уæддæр рауади хæрзæвзыгъд, æвдисæн ын у куыд арæх вæййы сæ музыкæ киноты зæлтректы (*Fire like this* «Æз, Мæхæдæг æмæ Ирен» кинойæ æмæ æнд.).

Категори:Музыкалон коллективтæ алфавитмæ гæсгæ
Галæхсæвæр

**Галæхсæвæр** у ставд зæнгджын хæмпæлгæрдæг. Адæмон медицинæйы йын йæ сыфтæ æвæрдтой хъæдгомыл, кæнæ та йыл йе ссад зæрстой. Йæ донвых ын дардтой риухъæнджынтæн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бырæг

**Бырæг**  (, ) у, æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм бирæазон кæрдæг зайæгой. Уый у æхсадгæрдæджы хуыз.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Пакъуысындз

**Пакъуысындз** у зайæгойы ном. Уый зайы хус ран æмæ саумæры. Куыддæр сзыны, афтæ райдайы къабузтæ уадзын æмæ къутæры хуызæн свæййы, йæ зæнгыл лæгъз бынат нæй, иууылдæр у сындзæй æмæхгæд. Бæрзонд нæ цæуы, йæ къалиуыл дæр зайы бур-сырхгонд дидинæг. Фæззæджы куы базæронд вæййы, уæд йæ дидинæг разыны пакъуыйы хуызæнæй, чысыл тымбылтæй-тымбылтæй йæ дымгæ фæхæссы фæйнæрдæм. Ардыгæй цæуы йæ ном — пакъуысындз. 

Йæ донвыхæй æхсадтой хъæдгом, нуæзтой йæ тъæнгтæ æмæ ахсæннизы ныхмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цай

**Цай** ( — «ча́» пекинаг æмæ кантойнаг диалекттыл, «те̂» амойагыл æмæ «тцай-е» тайванаг диалектыл) — нозт, кæнгæ у сæрмагонд уавæртæй развæлгъау цæттæконд, цайы къудзийы сыфтæй — фыцгæйæ, цайласгæйæ æмæ/кæнæ доны ныллæуынгæнгæйæ. Цай ма хуындауы цайкъудзийы сыф йæхæдæг, бакуыст æмæ бацæттæ кæцы баййæфта нозт скæнынмæ, ахæм. Бацæттæмæ хауы развæлгъау хускæнæн, сзилæн, дзæвгар дæргъвæтин ферментативон батуаг, кæрон-хус. Æндæрхуыз операцитæ процессмæ бафтаугæ сты æрмæст хицæн хуыз æмæ цаймыггæгтæ скæнынмæ. Уæрæх мидисы та «цай» хуыйныны бон у алкæцы нуæзтæн, разбацæттæ зайæгойтæй тæвд доны раласгæйæ.

## Кæс ноджы
* Къофи
* Мате

*
Фæткæвæрд фæндаджы змæлдæн

**Фæткæвæрд фæндаджы змæлдæн** (цыб: *ФФЗ*) — фæткæвæрдты æмбырд, фæндаджы змæлды архайджыты (транспортон фæрæзты скъæрджыты, пассажирты, фистæгдзауты æмæ а.д.) хæстæ æрмдарæг æмæ ма фæндаджы змæлды æдасад хизынæн, транспортон фæрæзтæй кургæйæ, техникон домæнтæ.

## ФФЗ-йы истори
Фæткæвæрд фæндаджы змæлдæн йæ райдийæн исы Лондоны. 10-æм декабры 1868 азы Парламенты раз фæзуатыл æвæрд æрцыд механикон æфсæнвæндагон семафор хуызджын дискимæ. Йе ’рхъуыдыгæнæг — Джон Пик Найт (John Peake Knight) — уыд æвсæнвæндаджы семафорты специалист. Архайæн армонкуыст кодта æмæ йын уыд дыууæ семафорон "базыры". Базырты бон уыд æндæр æмæ æндæр æвæрд цæуын: горизонталон — сигнал "стоп"; æмæ 45 градусмæ тигъгонд - арæхсгай цæуыны бар. Талынджы-иу баиу кодтой зæрæ æмæ сырх хуызтæй æрттивгæ, зилгæ газы фанар. Семаформæ уыд лæугæвæрд æххуырст адæймаг ливрейкондæй, йæ хæс-иу уыд "фат" сисын æмæ æрисын, æмæ-иу фанар дæр аразил-базил кæнын. Фæлæ архайæны техникон реализаци нæ фæбæззыдысты: сисæн механизмы рæхысы хъинц-хъинц-иу ахæм тынг уыди æмæ-иу дзы цуртыдзау бæхтæ схъиуттытæ кодтой æмæ сæ фæстæгтыл стадысты. Дыууæ мæй дæр нæ фæкуыста, афтæмæй 1869 азы 2 январы срæмыгъдта æмæ ма дзы йæ цуры лæууæг пъалицайаг дæр цæфтæ баййæфта. 

Нырыккон фæндаджы бæрæгдарты прототиптæ ис схонæн номвæйнæгтæ (табличкæтæ?), кæдоныл æвдыстæуыд чердæм у фæндаджы здæхт цæрæнхъом ранмæ æмæ йæм йæ дæрддзæг. Европæйаг иумæйаг фæндаджы фæткæвæрды змæлды æмбырд райстой 1909 азы, дунеон конференцийыл Парижы, автомобильты нымæцы сфылдæры, тагъдады рæзты æмæ горæтвæндæгтыл змæлды интенсивады тыххæй. Иннæ ахсджиаг санчъех сси "Конвенци фæндæгтыл сигналкæныны иугъæдондзинад бакæныныл" 1931 азы Женевæйы, фæндæгты змæлды сæраппонд Конвенцийыл, кæцыйы, иннæ бæстæты ’хсæн, иста хайад Советон Цæдис дæр.

Фыццаг фæлвæрдтæм горæты змæлдæн ссæрфад кæнынмæ ма бавнæлтта Гай Юлий Цезар, Незаманы Ромы. Йæ бардзырмæ гæсгæ 50-æм азты Ч.А. (Чырыстийы агъоммæ), сахары иуæй-иу уынгтыл райдыдта иуварсон змæлды æгъдау æвæрддзыд. Хуры скастæй æмæ "кусæнбон" фæуынмæ (иу-дыууæ сахат раздæр й’ аныгуылдмæ) хæдласæнты (пъавозкæ?), бæхуæрдæтты æмæ экипажты азмæлд æуцы уынгтыл уыд бархъоды. Æрцæугæ адæм-иу хъуамæ сæ трæнспорт ныууагътаиккой горæтæддæ æмæ фистæгæй змæлыдаиккой Ромыл, кæнæ та паланкин баххуырсгæйæ. Æуцы фæткæвæрдты æххæсткæнынмæ бындурæвæрд æрцыд цæстдарды сæрмагонд куыст, кæцымæ-иу арæхдæр истой ивгъуыд зынгвæдисонты, либертинты (ралхæнгæ цагъайрæгты), хыгъдæй. Ахæм регулацигæнджыты сæйраг хæс-иу уыд, цæутулæн (транспортон) фæрæзты дарджыты хылтæ æмæ хъаугъатæ бахизынæй. Бирæ дзуарвæндæгтæ-иу задысты æнæ уагæвæрдæй. Цытджын æлдæрттæ æмæ-иу стырнæмттæ сæхицæн æнæ къуылымпыйæ ацæуæн ссарттой — сæ "тагъддзуты"-иу экипажты разæй рауагътой, уыдон та-иу сæ хицауы ахизæн асыгъдæг кодтой.

Категори:Транспорт
Криогеникæ

**Криогеникæ** — ныллæг температурæты хай физикæйы, уæлдай-ныллæг (криогенон) температурæты, алыхуызон буарадты миниуджыты, ивынады фæткбæрцад иртасæг. Уымæй уæлдай ма ацы терминæй хуынд цæуынц технологитæ æмæ куысты апаратон-методикон фæрæзтæ ныллæг температурæты уавæрты.

1971-æм азы Уазалы æхсæнадæмон академи сбæлвырд кодта рекомендаци, кæцымæ гæсгæ криогенон температурæтыл нымад цæуынц температурæтæ Кельвины 120-æй дæлдæр (æрдзон газы конденсацийы температурæ) — 0,7 К-мæ (тæнгъæд гелий вакуумы райсыны температурæ). Алкæцы температурæ 0,3 К-йæ дæлдæр нымад цæуы — фыр-ныллæг температурæтыл æмæ-иу сæ райсынæн спайдауы æруазалкæнæны сæрмагонд метод.

*
Ошо

**Ча́ндрæ Мо́хан Дже́ин** (, 1931-æм азы 11 декабры — 1990-æм азы 19 январы), 70-æм азты райдианæй фылдæр номдзыд куыд **Бхагва́н Шри Раджни́ш** ( — ) æмæ **Ачарйæ**, фæстæдæр та куыд **Ошо** ( — ) — индиаг монон лидер æмæ мистик, иуæй-иу иртасджытæй неоиндуизмыл нымад, неоориенталон æмæ динон-культурон разæнгардгæнæг. Ног санньяссæйы амонæг — нысанæвæрд уыд дунейы мидæг аныгъуылынмæ, хи йыл ма сахуыргæнгæ, афтæмæй; цардылцин, эгойы атигъ кæнын æмæ медитаци, кæцы кæны тоталон ссæрибармæ æмæ раирдмæ.

Социализм, Махатма Ганди æмæ традицион динты критикæ нырма йæ царды скодтой Ошойы ныхмæдзырд фигурæ. Уый йеддæмæ ма, сексуалон ахастты сæрибары сæрыл хæцыди, хицæн хæттыты кæнын кодта сексуалон медитацион практикæтæ, цæй тыххæй уыд «секс-гуру» хуынд, æндæр иртасджытæ ма йæ «скандалты гуру» дæр фæхонынц.

Ошо у бирæ бæстæты ашрамты бындурæвæрæг. АИШ-ы уæвгæйæ скодта æхсæнадæмон цæрæнуат Раджнишпурам, цалдæр цæрæджы дзы 1985 азы сентябрьмæ сарæзтой цалдæр зиангонд фыдмийы, уæлдайдæр ма биотеррористон акт. Америкæйæ депортацийы фæстæ йын 21 паддзахады бахизыны бар нал радтой, кæнæ та йæ «нон-граты персонæ» схуыдтой. Уæрæсейы, ГФР-йы æмæ ма хицæн специалистты официалон документты Ошойы организаци хаудта деструктивон сектæтæм. Диссаг нæу, æмæ Советон Цæдисы Раджнишы змæлд тобæгонд уыд идеологон хъуыдытæм гæсгæ.

Куы амарди, уый фæстæ йæм Индийы йæ ахаст фæивта, сси ахсджиаг ахуыргæнæгыл нымад æмæ йæ ахуыр та сси массон культурæйы хай Инди æмæ Непалы. Ошомæ ныхаскæндтæ, мырфыст 1969-1989 æзты, сæмбырд кодтой æмæ йæ фæдонтæй мыхуыргонд æрцыдысты 600 чиныгæй фылдæры бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Индийы дины архайджытæ
Тронты хъазт

**«Тронты хъазт»** () у америкаг драмон сериал фэнтезийы жанры, фыссæг Джордж Мартины романты цикл «Их æмæ Арты зарæджы» мотивтыл конд. Сериал систæуыд (разамонджытæ — Давид Бениофф æмæ Д.Б. Уейс) кабелон телеканал HBO-йæн. Телесериал ист цыдис цалдæр бæстæйы, семæ Цæгат Ирланди, Мальтæ, Хорвати, Исланди æмæ Марокко. Фыццаг сезоны премьерæ канал HBO равдыста 2011-æм азы 17 апрелы. 

«Тронты хъазты» архайд цæуы æрымысгæ континенттыл Уестерос æмæ Ессосы, дæс азы чи ахаста, ахæм сæрды фæстæ, æмбаст дзы ис цалдæр сюжетон линийы. Фыццаг хаххы æвдисынц цалдæр уæздан хæдзæрттæ куыд схæцыдысты Авд паддзахады «Æфсæн трон»-ы сæраппонд, уый тыххæй; дыккаг æвдисы смæгуыруæвгæ ордены фæлварæнтæ, æрбаввахсгæнæг тас-зымæг æмæ Цæгаты мифон фæлдисонтæм ныхмæлæуд; æртыккаг хроникæ æвдисы тыхæппæрст династийы фæстаг хъæбулы, принцессæйы, куыд агуры цæдисонты йæ трон раздахынмæ. 

Сериалы фæзынынц фантастикон фæлдисондтæ, зæгъæм, залиаг кæлмытæ (драконтæ) æмæ алы ’нæзæгъинæгтæ. «Тронты хъазтæн» характерон у, кæй дзы нæй цæхгæр-хорз, кæнæ цæхгæр-æвзæр персонажтæ, хъайтартæй бирæтæн сæ бон дынысанон митæ равдисын æмæ ма сæ бирæтæ та æнæнхъæлæджы мард дæр фæвæййынц. Сериалы æвнæлд цæуынц политикæ, дин, мидхæст, сылгоймæгты уавæр æхсæнады, фыдракæнд æмæ æфхæрды фарстатæ. Сæрмагондæй ма йын цалдæр аразгæ æвзаджы дæр æрымысыдысты, зæгъæм, дотракиаг æмæ валариаг.

«Тронтæ» нырыккон америкаг телеуынынады нымад у стырбюджетонтæй сæ иуыл, афтæмæй ма фэнтезийы жанры мидæг — æппæты зынаргъдæрыл. «Тронты хъазт»-æн критиктæ скодтой хорз аргъ, æниу æм сæ бирæтæ ракастысты æппæрццæг цæстæй йæ тугджын фыдми æмæ эротикон сценæты тыххæй. 

Сериал номинаци цыд бирæ престижон хорзæхты, дыууæ хатты «Эмми»-йы преми (номинаци «хуыздæр драмон сериал»), райста «Хьюгойы» преми (номинаци «хуыздæр авæрды»); уымæй уæлдай ма, хорзæхджынгонд æрцыдысты сериалы архайæг актёр — Питер Динклейдж (Трион Ланнистеры чи ахъазыд). Лæвæрд ын æрцыд «Эмми» æмæ «Зæрин глобусы» преми (номинаци «нæлгоймаджы дыккаг пъланы хуыздæр ролы»).

Категори:Телесериалтæ
Категори:Телесериалтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуан Вальдес

**Хуан Вальдес** () у æрымысгæ нæлгоймаджы хуызæвдыст, кæцы фæзынд Колумбийы къофисадзæгты Националон Федерацийы рекламæты 1958-æм азæй, колумбиаг фермеры фæлгонц æвдисгæ. Рекламон дизайнгонд æрцыд Дойл Дейн Бернбахы рекламон агентадæй, нысанæвæрдæй, цæмæй колумбиаг къофи 100% базонæн суа æндæр бæстæты къофиты æмхæццæгтæй. Рекламæты æмæ рекламнывты типикон зынд фæкæны йæ хæргæфс Кончитæимæ, ног тынд къофийæ над голджытæ уæргъхæссгæ. «Вальдес», къофийæн йæхиау, сси Колумбийы равдисæг, æмæ арæх фæзыны фæзмынд æмæ пародигондæй медиа æмæ телеуынады.

## Истори

Æппæты сæрæй Хуан Вальдес уыди Хосе Ф. Дувалæй нывгонд рекламон хуызты æмæ телеуынады суанг 1969 азмæ. Хосе Дувал амарди 1993 азы, цыдис ыл 72. 

Компани «Хуан Вальдес» уыд Карлос Санчезæй гуырæвдыст 1969-æм азæй æмæ хъæлæсæвдыст Норман Роузæй. 2006 азы Санчез расидыд йæ куыстуагъды фæнд æмæ Карлос Кастаньеда, зæххкусæг сахар Андтæй, Антиокийы департаменты, уыд æвзæрст Колумбийы къофисадзæгты Националон Федерацийæ, куыд Хуан Вальдесы нæуæг "цæсгом".

## Бренд

2013-æм азы дзы уыди 238 «Хуан Вальдес» къофи-шопы, 135 Колумбийы æмæ 35 къофи-шоп та æндæр стонты. Хуан Вальдес брендæй къофи къухмæфтгæ у Чилийы, Коста-Рикæйы, Эквадоры, Эль-Сальвадоры, Панамæйы, Испани æмæ Америкæйы Иугонд Штатты супермаркетты æмæ Хуан Вальдес къофи-шопты.

Категори:Къофийы брендтæ
Категори:Колумбийы культурæ
Торнтон, Биг Мамæ

**Вилли Мэй Торнтон** (), фæсномæй зындгонддæр куыд **Big Mama** — у зарæггæнаг, зардджыты автор ’мæ ’ххæстгæнæг блюз æмæ ритм-энд-блюзы стильты. Райгуырдис 1926-æм азы 11 декабры Аритоны, Алабамæйы. Музыкæимæ базонгæ ис баптистты аргъуаны, йæ фыд кæм уыди сауджын, йæ мад та дзы зæлхоры зарыд. Йæхæдæг дæр æмæ йе ’хсæз хо ’мæ æфсымæры дæр иттæг æрæджийауæй райдыдтой зарын. Стыр Мамæ цагъта цалдæр инструментыл, фæлæ уæлдай дæсны æмæ йæ уарзондæр инструмент та уыди былвæндыр (harmonica). Торнтон йæ рæстæджы нымад цыди «здыхст» æххæстгæнæгыл: нæлгоймæгты пысултæ-иу дардта, дымтта, нуæзта æмæ ма афтæмæй (*[[Allmusic]]*-ы ныхæстæ ’рхæсгæйæ) «никæмæй дæлдæр æвæрдта йæхи, æгæр-мæгуыр ма дзы джиранкатæ, хъæз аразгæйæ, иу иннæйы фæдыл куы райдыдтой æзгъæлын, йæ кæддæры хъомысджын фигурæйæ». 1984-æм азы Стыр Мама уыди хуынд Блюзы Кады Залмæ. 

### Альбомтæ
* 1965 — *Big Mama Thornton in Europe* (Arhoolie)
* 1967 — *Big Mama the Queen at Monterey* (MCA Records)
* 1968 — *She’s Back*
* 1969 — *Stronger Than Dirt*
* 1970 — *Maybe* (Roulette Records)
* 1970 — *The Way It Is* [live] (Mercury Records)
* 1973 — *Saved* (Pentagram Records)
* 1975 — *Jail* [live] (Vanguard Records)
* 1975 — *Sassy Mama!* [live] Vanguard
* 1978 — *Mama’s Pride* (Vanguard)
* 1994 — *The Rising Sun Collection* [live] (Just A Memory Records)
* 2004 — *With the Muddy Waters Blues Band 1966* [live] (Arhoolie)
* 2005 — *Sassy Mama [Justin-Time]* [live] (Just A Memory Records)

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы зарæггæнджытæ
Халондзæст

**Халондзæст** у зайæгойы ном. Ис ын раст лæугæ зæнг. Йæ уидаг у даргь, йæ сыфтæ сты фæтæн бургонд. Зайы йыл сау гагатæ, сты хъæcтæ. Йæ нæмгуытæ-иу ын бацъæл кодтой æмæ дзы стæгнизæй рынчынтæ сæхи сæрстой, кодтой дзы ваннæтæ. Ног лыг æхсадтой уый донæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Азербайджаны манат

**Азербайджаны манат** () у Азербайджаны валютæйы ном. ISO 4217-мæ гæсгæ йæ код у **AZN**. 1 манат = 100 центы (). *Манат* (уырыссагау *монета*) нысан кæны «æхца».
мини|left|93px|Азербайджаны манаты æнæофициалон символ
Курс:2014-æм азы июлы иу АИШ-ы доллармæ фыстой 0,78 манаты.
2014-æм азы июлы иу Евромæ фыстой 1,06 манаты.

## Æддаг æрмæг
* Азербайджаны манат — Галерей   

Категори:Азербайджаны экономикæ
Категори:Валютæтæ
Ломоносов, Михаил Василийы фырт

**Ломоносов Василийы фырт Михаил (Михайло)** (1711-æм азы 19 ноябры, хъæу Мишанинская – 1765-æм азы 15 апрелы, Бетъырбух) — фыццаг уырыссаг ахуыргонд-æрддзонæг, энциклопедист, химик æмæ физик; историмæ бахызт куыд фыццаг химик, кæцы снысаниуæг кодта физикон химийы йæ нырыккон мидисмæ хæстæг æмæ сбæрæг кодта физикон-химион иртæстты уæрæх программæ; йæ хъармы молекуларон-кинетикон теори бирæ цæмæйдæрты дисы æфтыдта уæдыккон фæлгæнцтæ материйы сконды тыххæй æмæ ма бирæ фундаменталон закъæттæ дæр, сæ номхыгъды термодинамикæйы райдайæнтæй сæ иу, бавæрдта ма райдиан авджы зонадæн.

Астроном, гæрзгæнæг, географ, металлург, геолог, поэт, нырыккон уырыссаг литературон æвзаджы бындурæвæрды æрфидаргæнæг, нывгæнæг, историк, фыдыбæстон ахуырады, зонады æмæ экономикæйы райтынджыны сæрылхæцæг. Бакуыста Мæскуыйы университеты проектыл, кæцыйыл ма фæстæдæр йæхи ном сæвæрдæуыд. Бонвæрнонæн атмосферæ кæй ис, уый раргом кодта. Зонæдты æмæ аивæдты Академиты Бæлвырд уæнг (физикон къласы адьюнкт 1742-æм азæй, химийы профессор 1745 азæй).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы ахуыргæндтæ
Категори:Уырыссаг поэттæ
Категори:Холмогорыйы районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Физиктæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Химиктæ алфавитмæ гæсгæ
Фистæгдзау

Фистæгдзу – фæндаджы змæлды хайадисæг, фæндагæн сæрмагонд фарсмæ здæхт цæуæг, кæнæ тулвæндаджы хайы сæртылхизгæ адæймаг.

Фæткæвæрд Фæндаджы Змæлдæн-ы æмбæрстгонд цæуынц фистæгдзауы бартæ æмæ хæстæ. Фистæг адæмы æдасы сæраппондæн скондæуыдысты фистæгдзу-ахизæнтæ, фистæгдзу-фæндæгтæ (тротуартæ), зæххы-уæлæ фистæгдзу-ахизæнтæ æмæ ма уæлзæхх æмæ дæлзæхх фистæгдзу-ахизæнтæ дæр.
Фистæгдзаутæ хъуамæ цæуой тротуартыл, кæнæ фистæгдзу-фæндæгтыл, æмæ дзы сæ иу дæр куынæ уа, уæд та – фæндагвæрсты. Фистæгдзаутæн, кæдон фæласынц, кæнæ фæхæссынц егъау дзаумæттæ, æмæ ма гоймæгтæн, кæдон пайда кæнынц æнæ змæлынгæнæгæй нæбойнаг-коляскæтæй, сæ бон у цæуын тулæнвæндаджы кæрæтты, кæд æмæ сæ цыд тротуартыл, кæнæ фæндаджывæрстыл иннæ фистæгдзаутæн къуыхцыйы аххос у, уæд.
Куынæ дзы уа тротуартæ, фистæг-фæндæгтæ йе та фæндагвæрстæ,  кæнæ та цыл цæуынвадат куынæ уа, уæд фистæгдзауты бон у лисапъедон фæндагыл змæлын, кæнæ иу рæгъы цæуын тулæнвæндаджы хайы (дих-хаххимæ фæндæгтыл – тулвæндаджы хайы æддаг кæроныл).
Тулвæндаджы хайы цæугæйæ, фистæгдзаутæ хъуамæ цæуой æрбацæугæ-æрбацæугæ транспорты размæ.
Мæлæтмондæгтæ

**Shigurui** () — **«Мæлæтмондæгтæ»** («**Одержимые смертью**») у — мангæты сериал, илл.страцигонд æрцыд Такайуки Ямагучийæ, бæстонгонд у Нарио Нанджойы чиныг Suruga-jo Gozen Jiai-йы фыццаг хайыл. Анимацигонд теле-адаптаци, бындурæвæрд мангæйы фыццаг 32 хайыл, WOWOW телекомпанийæ рауагъд 19 июлы 2007 — 12 октябрмæ 2007. Мультхæйтты режиссёр у Хироши Хамасаки, сценарист Сеиши Минаками æмæ продюсгонд Madhouse Studio-йæ. Сериал зындгонд у реалистон фыдми æмæ эротикон сценæтæй.

Истори райдайы 1629 Шизуокайы, Токугава Таданагайы барады рæстæджы. Даймё скæнын кодта турнир æмæ дзы й' архайджытæ боккенты (хъæдын-цирхъ) бæсты æцæг хъаматæй хъуамæ хæцыдаиккой æмæ уыцы карзвæнд уыд йæ вассалты ныхмæ. Хабар зылд цæуы фыццаг матчы, иу-армон æхсаргардджын Фуджики Генносуке æмæ куырм самурай Ирако Сейгены уæлхъус, æмæ æвдисы ивгъуыд цаутæ, кæдон тыххæй æуцы дыууæ хæстонлæджы фæзындысты Токугаваты турнирмæ.

Генносуке Фуджики — Коганы доджойы хъæбатыр ахуыргæнинаг. Ацы рæстæджы йæ Сейгенимæ дуелы йыл иу цонг ис æрмæст. Фæлæ бæрæггонд у йæ фæсонты хæцъæфтæ дæр афтæ фидар кæй сты æмæ йын дыккаг къухы бæсты баланс æмæ тыхæй æххуыс кæнынц. Фуджики тынг иузæрдион у Коганмæ, йæ мастермæ, æмæ у æппæты фыццаг претендент, цæмæй йын йæ марды фæстæ йæ бынат бацахса.

Категори:Мангæ
Хъыргъатæ

**Хъыргъатæ** () сты ирон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Хъиргъутæ

## Фиппаинæгтæ

*
Хъиргъутæ

**Хъиргъутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Кæс ноджы
* Хъыргъатæ

## Фиппаинæгтæ

*
Бестаутыхъæу (Цхинвалы район)

**Бестаутыхъæу** кæнæ **Накалак** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бестаутæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Картье, Жак

**Жак Картье́** (; райгуырдис 1491-æм азы Сен-Малойы — амардис 1557-æм азы 1 сентябры Сен-Малойы) — францаг (бретойнаг) денджыздзау, фыццаг ахæм, Цæгат Америкæйы Францы колонийæн бындур чи æрæвæрдта. Сæххæст кодта æртæ экспедици йæ донбылтæм æмæ сси фыццаг ахæм европæйаг, картæмæ Сыгъдæг Лаврентийы бакæлæн æмæ Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдоны былтæ æд зæххытæ чи бахаста. Радта сын ахæм ном — «Канадты бæстæ».

Кэбот æмæ Шампленимæ нымад у Канадæйы фыццагдæр байгомгæнæгыл.

Йæ райгуырды бæлвырд датæ бæрæг нæу, фæлæ райгуырдис 1492-æм азы июны фæстæ Бретаны цæгат-скæсæны. 1532-æм азы Бретань бацыдис Францы скондмæ, къаролты æмкъайады фæрцы.

Картьейы фыццаг экспедици уыдис 1534-æм азы. Уый базонгæ и алыхуызон индейаг знæмтимæ, сæ иуы минæвæртты æрбаласта йемæ Францмæ. Дыккаг экспедици ахаста 14 мæйы — уыдис 1535–36-æм азты, уый дæргъы бæлцæттæ ссардтой егъау Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдон, иртæстой бынæттон зайæгойтæ. Къарол уымæй бузныг уыд æмæ Картьейæн балæвар кодта экспедицийы наутæй иу, «Гранд Эрмин», зæгъгæ.

1450-æм азы Картье ногæй афтыдис Америкæмæ, ацы хатт къаролы фындыдис цæмæй экспедици бындур æрæвæра колонийæн. Ацы хатт францæгтæ индейæгтимæ фæхыл сты, иуæй-иутæ дзы фæмардысты. Уый фæстæ Картьейы ног экспедицитæм нал æрвыстой. Йæ царды кæрон арвыста йæ райгуырæн сахары, уыдис португайлаг æвзагæй тæлмацгæнæг.

Амардис эпидемийы рæстæг, цот нæ ныууагъта.

Картьейы ном хæссы Монреалы фæзтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджыздзаутæ
Категори:Сен-Малойы чи райгуырдис, уыдон
Джеки Чан

**Дже́ки Чан** (, , райгуырдис 1954-æм азы 7 апрелы Гонконджы) у гонконгаг æмæ америкæйаг актёр, каскадёр, кинорежиссёр, продюссер, сценарист, трюктæ æмæ хылон сценæты æвæрæг, зарæггæнæг, филантроп, ЮНИСЕФы хæрзбары минæвар. 

Чан у дунейы боевик-киноты популарондæр геройтæн сæ иу, номдзыд у йæ акробатон-хылон стилæй, комедион курдиатæй æмæ ма алыхуызон «къухтæм бахаугæ» дзаумæттæй спайда кæнынæй, хылгæнгæйæ. 100 кинойæ фылдæры ахъазыд сæйраг ролты æмæ у дунейы номдзыддæр азиаг актёртыл нымад, бæгуыдæр.

Киноты йеддæмæ ма зарæггæнæджы карьерæ дæр æххæст кæны — зары йæхи киноты зарджытæ æмæ сæ албомты рауадзы 1980-æм азтæй фæстæмæ.

Чан у Бритайнаг империйы ордены кавалер.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сценаристтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Режиссёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гонконджы чи райгуырдис, уыдон
Кон-Тики

**«Кон-Ти́ки»** уыд тъиуи, кæцыйыл абалц кодта норвегиаг иртасæг æмæ фыссæг Тур Хейердал йæ 1947-æм азы экспедицийы Сабыр фурды ’хсæн Хуссар Америкайæ Полинезийы сакъадахтæм. 

«Кон-Тики» хаста бирæнымæцон полнинезийаг таурæгъты легендарон хъайтары ном. Ноджы ма «Кон-Тики» хуыйны Хейердалы чиныг æмæ драматикон сюжетимæ кино, кæцы райста «Оскар» куыд Хуыздæр Кино Фæсарайнаг æвзагыл.

«Кон-Тики» экспедици цæттæгæнгæ йæ нысан уыдис равдисын, æрмæст дæр уыцы адæмы æмæ уыцы рæстæг цы амыдта, уымæ гæсгæ æнцонвадат материалтæй æмæ технологитæй куы пайда кæной, уæд дзы нæй ницæй техникон аххосæг, кæцы сæ бахиза йæ сæххæст кæнынæй.

Тъиуи уыд конд 9 балса-бæласы хъæдæй, 14 метры онг сæ дæргъ, 60 см сæ диаметр, кæрæдзимæ 3 см-ставдæн гæн-бæндæнтæй баст. 
Ахæм амалæй æвæрд уыд æмæ тъиуийæн йæ фындз цъуппгонд уади, уыдис ма йын расткъуымон пæлæз, фæстаг хайы конд къохар æмæ швертты (бæлæгъы корпусæй бынмæ хъил фæйнæджытæ, рул æмæ килы бæсты) дыууæ параллелон рæгъы, «Кон-Тикийы» конструкци æнæхъæнæй фæзмыдта тъиуиты конструкцитæ, кæдоныл инкæтæ кодтой 50 денджыз-миляйыдæргъæн документвыст фурдбалцытæ.

Хейердалы уырныдта, хуссарамерикæйæгтæ Полинезийы кæй æрцардаиккой пре-Колумбы рæстæгты, кæд æмæ антропологтæн сæ фылдæры ныр дæр нæ уырны, уæддæр.

## Экипаж
* Тур Хейердал (1914—2002) — экспедицийы раздзог.
* Эрик Хессельберг (1914—1972) — штурман æмæ нывгæнæг. Кон-Тикийы хуызæвдыст пæлæзыл уый нынныв кодта.
* Герман Ватцингер (1916—1986) — техникон барæнты инженер. Экспедицийы афон кодта метеорологион æмæ гидрологион хъусдард.
* Кнут Хаугланд (1917—2009) — радиойы специалист.
* Турстейн Робю (1918—1964) — дыккаг радист.
* Бенгт Даниельссон (1921—1997) — къочы хæс æххæст кодта. Миграциты теори йæм касти цымыдис æмæ ма тæлмацгæнæджы æххуыс дæр кодта, уымæн æмæ уый йеддæмæ экипажæй испайнагау ничи дзырдта.

## Экспедици
«Кон-Тики» перуйаг Кальяойæ раленчыд 1947-æм азы 28 апрелы. Фыццаг 50 миляйы тъиуи уыд Перуйы Æфсæддон-денджызон тыхтæ науæй сыфцласт суанг Гумболдты гуылфæнмæ. Экипаж сурзæхх федта æртæ мæйы фæстæ, 30 июлы, уый уыд Пукæ-Пукæйы сакъадах. 7 августы та тъиуи йæ балцы кæроны стъалфмæ — Туамоту архипеладжы атолл Рароиамæ — бахæццæ ис. Афтæмæй 101 бонмæ ленкдзыд фесты 3770 миляйы (6980 км), æмбис-тагъдадимæ — 1,5 æлхынцъы (денджызы миляйы бæрцæн у).

## Зонадон æнтыстытæ
* Сбæлвырдæуыд теоретикон гæнæн Хуссар Америкæйы централон хайæ Сабыр фурды сæртыхызт ныгуылæны ’рдæм.
* Сбæлвырдæуыд, кокос-æхсæртæ денджызы цæхджын доны бирæ кæй нæ фæразынц, æмæ уый адыл нæ уыд æнæнхъæлæджы гæнæн бахауын (гуылфæнты руаджы) кокосы палмæтæн Хуссар Америкæйæ Полинезийы сакъадахтæм, ома, гæнæн ис, æмæ кокосы палмæтæ æрластой адæм, кæдон-иу балц кодтой тъиуитыл.

Категори:Тъиуи
Зевс

**Зевс** () — рагон грекъаг мифологийы сæйраг хуыцау, арвы, арвнæрды æмæ арвырттывды  бардуаг. Зевс у Кроносы æмæ Рейы фырт, уый тыххæй арæх йæ хуыдтой «Кронид» дæр. Йæ цæрæнуат у Олимпы хох. Зевс у алы æрдзон фазындты хицау — йæ эгидæ куы зилы, уæд къæвдатæ æмæ тымыгътæ уарынц; уый дæр æмвæндагон дымгæ æрвиты æмæ ирд бонтæ дæтты. Арæх йæ хонынц хъысмæты хицау, иннæ хатт тæ йæхадæг у Мойрæты дæлбар.

Зевсы миниуæгтæ уыдысты эгидæ, скипетр, арвырттывдтæ æмæ цæргæс.

Зевсы ус у Герæ. Сæ зæнæгтæ сты Арес, Гебæ æмæ Гефест. Уымæй уæлдæй бирæ зæнæг йæн уыди æндæр сылгоймагтæй — Аполлон, Артемидæ, Персефонæ, Гермес æмæ а.д.

Ромаг мифологийы Зевсы æмхуызон хуыцау уыди Юпитер.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мифологи
Ломоносов (нысаниуджытæ)

* Ломоносов, Михаил Василийы фырт — фыццаг уырыссаг ахуыргонд-æрддзонæг, энциклопедист, химик æмæ физик;
* Ломоносов — Уæрæсейы сахар.
Димитровград (Болгари)

**Димитровгра́д** () у Болгарийы сахар, Димитровграды хъæубæстæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хасковойы облæсты сахартæ
Тугдар

**Тугдар** — туг исыны æгъдауы комкоммæ аххосджын адæймаг, искæйы амарыны, (чызг аскъæфыны, фæхудинаг кæныны æмæ æнд.ах.) фæстæ-иу марæг (фыдгæнæг) йæхи бааууон кодта, кæй бафхæрдта, уый хæстæджытæй, цалынмæ-иу уыдон сæ маст нæ райстой (уыимæ-иу фылдæр хатт байсæфтис аххосджын нæ, фæлæ йе ’ввахс хæстæджынтæй исчи), кæнæ-иу цалынмæ æхсæнад сæ бафидауынæн исты мадзал не скодта, уæдмæ. Ирон æвзаджы тугдар æмæ тугагуры мыггæгты уæнгтæн ис сæрмагонд нæмттæ. Ацы хабар этнографион æмæ фольклорон æрмæгимæ дзурæг у ууыл, æмæм ирон адæммæ туг исыны хъуыддаг арæх кæй æмбæлд æмæ фидар æвæрд кæй уыдис.

Категори:Ирон æхсæнад
Категори:Ирыстоны истори
Категори:Этнографи
Радомир

**Ра́домир** () у Болгарийы сахар, Радомиры хъæубæстæйы административон центр. Цæрынц дзы 14 978 адæймаджы (2010).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Перничы облæсты сахартæ
Æлутон

**Æлутон** — чысыл фæхъæстæйæ дæр адæймагæн йæ низтæ чи дзæбæх кæны, адæймаджы цæрæнбон чи дыргъдæр кæны, уыцы диссаджы бæгæны ирон адæмон сфæлдыстады. 

## Литературæ
* Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат : 4 томæй / Гæбæраты Никъалайы иумæйаг редакцийæ ; Уæрæсейы зонæдты академи ; Дзæуджыхъæуы зонадон центр ; Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. — М. : Наука, 2007. I-æм том, 253-254 ф.

Категори:Бæгæны
Категори:Ирон хæринæгтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Стыр каньон

**Стыр каньон** (, , ) у дунейы къуырфдæр каньонтæй иу. Æрбынат у Колорадойы фæзы, штат Аризонæ, АИШ, национ парк «Гранд-Каньон» территорийы. Цæрынц дзы индейæгты знæмтæ — навахо, хавасупай æмæ хуалапай. 1976-æм азæй Стыр каньон у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнадоны номхыгъды.

Стыр каньон у 446 км дæргъ, йæ уæрх у 29 км æмæ арф 1800 метры. Цалымнæ геологон процесстæ æмæ æмгъуыд, кæцыйы сфæлдыст уыд Стыр каньон, сты дебатты сæр, æрæджыон бæрæггæнæнтмæ гæсгæ Колорадойы дон цæуы каньоныл 17 милуан азы дæргъы. Уæдæй фæстæмæ цæугæдон cаразта каньон йæ нырыккон формæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:АИШ-ы географи
Милон

**Милон**, цæугæдон Милоны комы дон кæм кæлы, уыцы ком Хиуы. Ис Ухатмæ ’ввахс.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Хиу
Категори:Къобы зылды географи
Милоны комы дон

**Милоны комы дон** у цæугæдон Гуырдзыстоны Хиуы, Наруаны доны фæрсагдон.

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623. 

Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Къобы зылды географи
Джебетъайы рагъ

**Джебетъайы рагъ** у æфцæг Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Хейердал, Тур

**Тур Хейерда́л** ( [], 1914-æм азы 6 октябры, Ларвик, Норвеги — 2002-æм азы 18 апрелы, Андорæ, Итали) — норвегиаг бæлццон æмæ антрополог. Бирæ чингуыты автор.

## Цардафыст
### Рагазтæ
Тур Хейердал райгуырд чысыл сахар Ларвичы, Норвегийы хуссары, Тур æмæ Алисон Люнг Хейердалы бинонты. Йæ фыдæн уыди бæгæнывыцæн, йæ ма та антропологион музейы куыста æмæ гыццыл Тур раджы базонгæ ис Дарвины эволюцийы теориимæ. Уый дæр, йæ мадмæ гæсгæ, уæдæ куыд, зоологийæ цымыдис кæнын райдыдта. Кæцы хæдзары цардысты уыцы азты, уым ма чысыл музей дæр скодта. 

Сывæллонæй донæй тынг тарсти Тур, уымæн æмæ фæцæйныгъуылыд дыууæ хатты. Фæстæдæр, йæ хъуыды куыд дзырдта, иу-æвддæсаздзыдæй, дам, мын исчи куы загътаид æмæ фурдыл ленкдзу кæндзынæн цыдæр хæлæдздзаг бæлæгъыл, уæд æй сæрхъæныл банымадтаин, зæгъгæ. Уыцы тасæй фервæзын æрмæст 22 аздзыдæй сси йæ бон, цæугæдоны ныххаугæйæ, йæхимæ тых ссардта сурзæххмæ хигъæдæй баленк кæнын.

1933-æм азы 19-аздзыд Тур Хейердал хыгъдæвæрд æрцыд Ослойы университетмæ æрдзон-географион факультетмæ. Уым бæстонгаст кодта зоологи æмæ географи. Гъеуæд ма Бергены уæвгæйæ, Тур базонгæ ис Бьёрн Крепелинимæ, норвегиаг бæлццонимæ, Фыццаг дунеон хæсты рæстæджы Полинезийы цæргæйæ, Таитийы. Бьёрн Крепелин, сакъадахы фæдæгты аргъуцы аккаг сси æмæ алыхуызон дзауматы æмæ ма чингуыты стыр æмбырд скодта. Турæн радтæуыд бар Крепелины чиныгдонмæ æмæ дзы йæхигъæдæй ахуыр кодта Полинезийы истори æмæ æгъдæуттæ (фæстæдæр уыцы коллекци Крепелины бындартæй уыд райст Ослойы университеты чиныгдонæй æмæ алæвæрд æрцыд Кон-Тикийы музейы зонадон-иртасæн хайадмæ). Уыцы фембæлд стыр тæфаг скодта æвзонг студентыл æмæ йын йæ фидæны иртасæг æмæ бæлццоны цардгуысты бындурæвæрæгау уыди.

Ахуыр æмæ консультациты авд семестры фæстæ Берлины эксперттæм, зоологийы профессортæ Кристинæ Бонневи æмæ Яльмар Брок рагуыстой æмæ бацæттæ кодтой проект, кæцы рагхыгъд кодта Полинезийы иппæрд иуæй-иу сакъадæхтæм абалц кæнын æмæ йæ раиртасын, абоны цæрæгойтæ дзы куыдæй æмæ кæцæй бахаудысты.

1936-æм азы декабры, Тур ракуырдта Лив Кушерон-Торпы, кæимæ базонгæ ис университетмæ бацыдæй гыццыл раздæр (Лив дзы экономикæ ахуыр кодта).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы бæлццæттæ
Категори:Норвегийы ахуыргæндтæ‎
Категори:Ларвичы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Савонæйы провинцийы чи амардис, уыдон
Тбилса

**Тбилса** () у хохы цъупп Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Къутуйауы хох

**Къутуйауы хох** у хохы цъупп Тырсыгомы.

## Кæс ноджы
* Къутуйауты лæгæт

## Литературæ
* Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623.

Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Æрыдон

* Æрыдон — Цæгат Ирыстоны цæугæдон
* Æрыдон — Цæгат Ирыстоны сахар
Белеккатæ

**Белеккатæ** кæнæ **Белыккатæ**, **Белегкатæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Режиссёр

**Режиссёр** ( — *«сæргълæууæг»*, цæуы -йæ — *«(æз) фæтк дæттын»*) – аивады тæмæсуын (джихгæсæн, ирдгæс, хуызты сфæлдыстадон кусæг: театры, телеуынады, циркы, эстрадæйы. Режиссурæйы нысан – пьесæйы бындурыл, музыкалон-драмон уацмысы, кæнæ театралон спектаклы сценарийы, эстрадон йе та цирчы равдыстты, фильмты (киноты).

**Кинорежиссёртæ** скæнынц иумæйаг уынд, кæй фæрцы кино кæдæй-уæдæй среализаци вæййы. Реализаци скæнынмæ хауынц – аивадон æмæ техникон элементты контроль кинойы продукцийы, æмæ ма армдариуагкæнын нывистты рæстæг амайынмæ æмæ æмгъуыдтæ æххæсткæнынмæ. Уый фæдласы (влечёт?) нывисæн-къорд (съёмочная команда) ахæм хъæды сорганизаци кæнын, цæмæй йæ кино куыд уыны, афтæ сисын ын æй бантыса. Ай домы группон лидерады фæлтæрдтæ, афтæмæй ма иу-истæуыл фокусæвæрд дарын, стрессон ситуациты, кино исгæ-исын. Ноджы ма у æнæмæнг аивадон цæстдард кадртæ кæнынмæ æмæ актёртæн ‘мæ нывисæн-къордæн рæстмæ бардзыртæ дæттын зонын, ома, ма йын ирдгæнæг ныхасгæнæн миниуджытæ хъуамæ уа. 

Кæд æмæ режиссоры куыст баст у алыхуызон креативон индивидуалты æнтыстджын æмгуыстимæ, гæнæн ма ис, æмæ карз ныхмæлæугæ аивадон идеатимæ æмæ уындтимæ, режиссоры ма бахъæудзысты конфликттæ æрмынæггæнæн миниуджытæ, исты хъаугъа куы æрцæуа нывисæн-фæзы, уæд. Афтæмæй режиссор баныфсæвæрды вæййы, кино исæн процессы хæццæ, алы гоймаг дæр дарддæр кæй кусы æмхуызон бакастæй, цæмæй фильмист фæуа. 

Иуæй-иу режиссортæ райдыдтой куыд сценаристтæ, монтажгæнджытæ, кæнæ актортæ. Æндæр киноисджытæ-иу цыдысты кино-скъолатæм, «сæ профессийы официалон тренинг æмæ ахуыр райсынмæ». Фильмисæн студенттæ-иу ахуыр кæнынц бæстон фæлтæрдтæ, кæдонæй пайда кæнынц киноисгæ-исын. Уымæ хауы, дæнцæгæн: бацæттæкæнын, кадрты номхыгъд æмæ кадрдихтæ (раскадровкæ) скæнын, блокгæнын, профессионалон актёртимæ кусæны протоколтæ, æмæ сценаритæ кæсын. Кæцыдæр кино-скъолатæ ма-иу ифтонг вæййынц зæлвыссæн-уат æмæ фæс-продукцийы амæлттæй.

Бæстон техникон æмæ логистон убонты (skills?) йеддæмæ ма студенттæ исынц ахуырад профессионалон ахастдзинæдты уагæвæрдмæ гæсгæ, кæцытæ фæзынынц фильмкæнгæ. Æнæхъæн уæлкъæпхæн ахуыр фæуæн ис фондз азыдæргъмæ. Бирæ киноисджытæ-иу æнтыстдзæттæ вæййынц.

*
Категори:Дæсныйæдтæ
Рухснысан

**Рухснысан** — сигналдæттæн электрон фонар, йæ æвгтæ æртæ хуызæй (бур, кæрдæгхуыз, сырх) сæрст, уынгты æмæ фæндæгтыл транспорты змæлдæн уаг дæттæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фæндаджы змæлд
Сирактæ

**Сирактæ** уыдысты сæрмæтаг знæмтæй иу. Ацы знæм фæзынди нырыккон Хъазахстаны территорийы, фæлæ 5 æнусы нæ дуджы агъоммæ йæ цæрæнуат баивта æмæ бацæрдис быдырмæ Хъобаны цуры, Кавказы æмæ Сау денджызы ’хсæн. Ромагтæ ацы бæстæ хуыдтой «Сиракенæ».

Сирактæ уыдысты фыццаг знæм, бердзенаг колониагцарæгтæ Сау денджызы донгæроны контакттæ кæимæ скодтой. Дарддæры азты Сирактæ тынг хорз ахастæй уыдысты Боспораг паддзахадимæ. Бирæ сирактæ систы æрдæг-цæугæцардгæнæгтимæ, æмæ сахуыр кодтой бердзенаг культурæ æмæ æвзаг. Афтæ сæ хонынц æппæты сбердзенаг чи скодтой, ахæм знæмтæй иу.

Сирактæ уыдысты Сау денджызы цуры чи цæрдтой, ацы сæрмæтаг знæмтæй стырдæр иу. Грекъаг историк Страбон куыд фыссы, афтæмæй ахæм сирактæн, боспораг паддзахæн Фарнагæн II лæггæд чи кодтой, уыдонæн сæ бон уыди 20 000 бæхæфсæддонты радæттын.

Категори:Кавказы истори
Категори:Сæрмæттæ
Кинематограф

**Кинематограф** ( «змæлд» æмæ  «фыссын», змæлдвыссæн) у адæмы архайды хай, йæ нысан у змæлгæ хуызтæ скæнын. Хаттæй-хатт ма-иу æй *синематограф*, йе та *кинематографи* дæр фæхонынц. Кинеметографы сконд хауы XIX æнусы кæронмæ æмæ сси фыр популярон XX-æмы.

Киноматографы æмбарынадмæ хауынц киноаивад — нырыккон хуызæвидсæн аивады хуыз, кæцыйæн йæ уацмыстæ скондæуынц змæлæг нывæвдысттæй, æмæ киноиндустри — экономикæйы къабаз, кæцы кæны кинофильмтæ, спецэффекттæ кинотæм, мультипликаци æмæ æвдисы æуцы киноуацмыстæ фæлгæсджытæн. 

Киноаивады уацмыстæ сæвзæрды вæййынц кинотехникæйы фæрцы. Кинематогрæфы иртасы зонад — кинофæсмæрæн. Кинотæ сæхæдæг истæуынц хъазæн æмæ документалон киножанырты.

Нæ дуджы культурæйы кинематограф ахсы нысаниуагджын хай бирæ бæстæты. Сæ фылдæры киноиндустри вæййы экономикæйы бæркадджын къабаз. 

Киноты истæвзæрд арæхдæр æрцæуы киностудиты. Фильмтæ æвдыстæуынц кинотеатырты, телеуынады, хæлиубæрц цæуынц «видеойыл» — видеокассетæтыл, кæнæ видеодисктыл, æмæ ма тагъд интернеты февзæрдимæ, фæзынди фадат кинотæ равгæнын видеофайлты формæйы, сæрмагонд сайттыл йе та пирингон хызты руаджы, ноджы ма ис онлайн бакæсыны гæнæн дæр (кæцы-иу свæййы кинофильмыл бардарæджы барты басæттынау).

*
Ирыхъæу

* Ирыхъæу () у Дзæуджыхъæуы хай;
* Ирыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Ирыхъæу () у хъæу Гуырдзыстоны.
Ирыхъæу (Дзæуджыхъæу)

**Ирыхъæу** () у Дзæуджыхъæуы историон хай, Терчы доны рахиз был.

## Истори
1805-æм азы Дзæуджыхъæуы фидармæ хæстæг ирæтты ногæй æрцæрын кодтой. Ныртæккæ сахары уыцы хай хуыйны Ирыхъæу.

## Æддаг æрмæг
* КРЫЛЬЯ TV // Народная карта. Осетинка

Категори:Дзæуджыхъæу
Категори:Дзæуджыхъæуы истори
Дзывгъисы дзуар

**Дзывгъисы дзуар** – Уастырджийы номыл æппæты кадджындæр кувæндæттæй иу Куырттаты комы. Дзывгъисы дзуар кæддæр уыди Дзывгъисы хъæубæсты бардуаг. Хъæуы цæрджытæ, ам цы кувæндон ис, уый хонынц **Уастырджийы кувæндон**.

## Æддаг æрмæг
* Уарзиаты Вилен. Дзывгъисы дзуар  

Категори:Ирон мифологи
Категори:Куырттаты ком
Цыкурайы фæрдыг

**Цыкурайы фæрдыг** — нарты кадджыты у зынаргъ дуры мыггаг. Мард æгас кæныны, цæфтæ дзæбæх кæныны тых кæмæ ис, ахæм фæрдыг. Ома, цы курай, уый дæдтæг.

Категори:Ирон мифологи
Категори:Нарты кадджытæ
Уалдзæг

**Уалдзæг** у азы афонтæй иу, цæуы зымæджы фæстæ æмæ сæрды æрцыдмæ. Цæгаты æрдæгтымбылæджы уалдзæг куы вæййы, уæд Хуссары æрдæгтымбылæджы вæййы фæззæг.

*
Ронг

**Ронг** — мыдæй кæй кодтой, ахæм карзгомау нозт. Нарты кадджыты ронг у нарты уарзондæр нуазинаг. Фыццаг хатт ронг скодта Уацилла, нарты кадджыты иуæй-иу варианттæм гæсгæ йын æххуыс кодта Сатана.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Карз нозтытæ
Категори:Ирон хæринæгтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Категори:Мыд
Мультипликаци

**Мультипликаци** () кæнæ **анимаци** () — киноаивады хуыз, кæй уацмыстæ сæвзæрынц фæд-фæдыл цæуæг нывты змæлды фазæты кадргай хуызисгæ методæй (графикон æмæ нывгонд мультипликаци), æмæ бæрцуатон (бæрцуатон æмæ гыкъына-мультипликаци) объекттæй.

Мультипликацийы аивады кусынц мультипликатортæ (аниматортæ).

## Технологи
Мультфильмтæ (мультипликацийы æххæстдзыд продукт) скондæуынц кæнæ æнæзмæлгæ объектты санчъехгай æрмон равæр-бавæргæнгæйæ æмæ сæ кадргай исгæйæ, кæнæ та объектты змæлды фазæтæ ныннывгæнгæ (целлулоидыл, гæххæтыл йе та компутеры) æмæ сæ дарддæр иу видеорæгъмæ сæмбынат кæнын. 

## Истори
Мультипликацийы истори райдыдта 1877 азы 20 июлы Францы, хæдахуыр-индзылер Эмиль Рейно куы сарызта праксиноскоп. 1982 азы 28 октябры Гревины Музейы, Парижы «оптикон театр»-аппаратæй пайдагæнгæ, фыццаг хатт æвдисы графикон тæлм.

Фыццаг мультфильмтæ уыдысты къухæй нывтæ æмæ хъулæттæ пантомимæтæ суанг 15 минуты дæргъæнæн. Уыцы рæстæджы дæр ма уыди сæ бон хуызисттимæ синхронизацигонд зæлвæсдзыд кæнын. Рейно ноджы скодта мультфильмтæ, кæдоны пайдауыдысты куыд нывтæ, афтæ ма къамтæ дæр. Мультипликацийы райтынгады тыххæй дарддæр бавæрд хастой æндæр мультипликатортæ, алыхуызон жанрты æмæ техникæты сæхи хуызнывтæ аразгæ. 

## Номджын датæтæ
* 1987-æм аз — А. Мелбурн-Купер систа фыццаг мультипликацион нывтæн сæ иуы (кремтæ кæнынæн ссадæджы рекламæ)
* 1906-æм аз — Марияйы театры балетмейстер Ширяев Алыксандыр сæвзæрын кодта фыццаг гыкъынон мультфильм 12 фигурæтæй æнæзмæлгæ декорациты фоныл кафгæйæ. 
* 1906-æм аз — Америкæйаг компани «Vitagraph Company of America» рауагъта фыццаг мультфильм киноплёнкæйыл — «Humorous Phases of Funny Faces».
* 1936-æм аз — Советон Цæдисы бындурæвæрд æрцыд киностуди «Союзмультфильм» (сæрæй уыд куыд — «Союздетмультфильм»).
* 1958-æм аз — фыццаг мультипликацион фильмтæ Японы фæзынын кодтой дæлжанр аниме.
* 1968-æм аз — экрантыл рацыд Качанов Роман мультфильм «Кæфхъуындар Генæ», кæцыйы ма фæзынд Чебурашкæ.
* 1969-1993-æм азтæ — фыццаг советон-уырыссаг мультсериал Котёночкин Вячеславы ист «Ну, погоди!»
* 2003-æм аз — «Ёжик в тумане» нымад æрцыд алы заманты ’мæ адæмыхаттыты хуыздæр мультфильмыл, 140 æндæр ’мæ ’ндæр бæстæтæй кинокритикы æхсæн æрфæрстыты фæстиуæгмæ гæсгæ.

## Истори персонажты
* 1914 азæй 1928 азмæ алкæмæй фыццаг номдзыд мультперсонаж уыд гæды Феликс.
* 1920-æм æзты — нывгоймæгтæ клоун Коко æмæ Бетти Буп, наудзог Попай æмæ гæды Крейзи.
* 1928-æм азы фæзынд мыст Микки.
* 1938-æм азы — тæрхъус Багз, кæцымæ бамбал сты гæды Сильвестр, дзиба Туитти, бабыз Даффи, хъыбыл Порки, койот Уайл И. æмæ Фæндаглидзæг.
* 1940-æм азы рацыдысты «Том æмæ Джерри» æмæ ма хъæдхой Вуди.
* 1960-1966-æм азмæ Флинстоунты бинонтæ.
* 1987-æм азы фæстæмæ — Симпсонты бинонтæ.
* 1999-æм азы та — Футурамæ, Гриффинтæ æмæ Квадратон Хæлаф Мæцъæг Боб.

*
Хыбархыбургæнæг

**Хыбархыбургæнæг** у кæрдæг зайæгой. 

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Зымæг

**Зымæг** () у азы афонтæй иу, æрлæууы фæззæджы фæстæ æмæ фæвæййы уалдзæджы размæ.

*
Ело

**Ело** кæнæ **елло** у хуымонты зарæджы базард.

## Литературæ
* Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат : 4 томæй / Гæбæраты Никъалайы иумæйаг редакцийæ ; Уæрæсейы зонæдты академи ; Дзæуджыхъæуы зонадон центр ; Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. — М. : Наука, 2007. II-æм том, 307 ф.

Категори:Ирон зарджытæ
Категори:Ирон культурæ
Рувасы битъына

**Рувасы битъына** (; ) у бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Марихуанæ

**Марихуа́нæ** () — гæнæй исгæ психоактивон хос. Адæймаджы организмыл тæфагдард сты гæны цы психоактивон буарæдтæ ис, уыдон (каннабиноидтæ), се ’ппæтæй ахадæгдæр у — дельтæ-9-тетрагидроканнабинол. Специалисттæ дзы уæлдайнымад кæнынц гæны æртæ хуызы: *[[Cannabis sativa]]*, *[[Cannabis indica]]* æмæ *[[Cannabis ruderalis]]*, фæстагы тетрагидроканнабинолы бæрц æппæты къаддæр у.

## Ном æмæ синонимтæ
Ис цалдæр версийы йæ номы февзæрдæн. Фыццаг фыссгæ кой, дам, ыл скодта этнограф Джон Г. Бурк 1894 азы, куы ’мбарын кодта Рио-Грандейы былтыл цы зайæгой *mariguan* зади, уыйы. Англисаг æвзагмæ бахауди Мексикæйæ рацæугæ кусджыты фæрцы æмæ уый тыххæй нымад у, цыма "индейæгты" æвзагæй æрбайсгæ у. Фæлæ зайæгой йæхæдæг Ног Дунемæ Зæрондæй ласт кæй уыди, уыйадыл "мæрихуанæ" этимологон баст кæнынц китайаг, кæнæ семиттаг бынтимæ.

Гæнæн ис бирæ сленгон æмæ "бынатмæгæсгæ" нæмттæ.

Индийы цы гæн фæлхас кæнынц, уый этæлоныл нымадау у æмæ дзы хицæн кæнынц æртæ мыггаджы: бханг, гæнджа æмæ чарас. С’ æдыхдæр æмæ асламдæр у бханг, истæуы хус æмæ карст сыфтæртæй, æппытæй æмæ хъæдтæй. Ганджа та æвзæргæ у, хæрззылд кæмæ цæуы, ахæм сылон гæны æмдидинтæй æмæ у бхангæй дууæ-æртæ хатт хъæддыхдæр. Чарас у — сыгъдæг писи, Æввахс Скæсæны хуыздæр зонгæ у куыд гашиш.

**Анаша́** — сленг-ном мæрихуанæ æмæ гашишæн. Уырыссагаудзурæг адæмы ’хсæн апарахат ис 1970-æм æзты, продуктты стыр импортимæ Чуйы дæлвæзæй. 1986-æм азæй фæстæмæ, Айтматов Чингизы роман "Плахæ"-йы руаджы, ныхас "анаша" ахъуызыд литературон æвзагмæ æмæ дзы пайда кæнын райдыдтой канд публицистикæйы нæ, фæлæ ма аивадон литературæйы дæр.

**Ганджа** — тауæн-гæны æмæ ма гæнæй конд психæтропон продуктты индиаг ном. Ганджа рауадзынæн нæгуырдзуагъд сылон æмдидинтæ æркалынц иу рæдзæгъдмæ æмæ цæ къахæй æртъæпп-æрътæпп кæнынц, кæнæ цæ чысыл тахынæгты хуызон стухынц; стæй цæ ныууадзынц хурмæ, атухтытæ æмæ та сæ ахустæ кæнынц, цалынмæ æнæхъæн массæ суа раст консистенци æмæ йе ’мдидинтæ та рауадзой фаг писи, цæмæй гæны кæрæдзийыл хæцын кæна.

**Гаши́ш** (, «хаше́ша» — «хус кæрдæг, хос») — психотропон буаргъæдты æнæхъæн рæгъы иумæйæг ном, кæдон ма хонынц "каннабиноидтæ". Сæ иу, ТГК (дельтæ-9-тетрагидроканнабинол) у сæйраг психотропон хай гæны мидæг. 

1970-ты æмæ 1980-æм æзты иртæстытæм гæсгæ, хуымæтæджы хусгонд гæн æд сыфтæртæ æмæ æд хъæдтæ, хæддардта 2-4% тетрагидроканнабинолæй (хицæн сериты та йæ бон уыди 10% фæфылдæр уæвын), каннабинолæй 0,31%, æмæ каннабинолы туагадæй æндæр скæнгæтæй 0,05%. 

Гæны селекцигæнæн мыггæгты ТГК-йы хæддард вæййы фылдæр, кæнæ та йын æй бынтон дæлæмæ æруадзынц, садзыны нысанмæ гæсгæ. ТГК иунæг зондыл тæфаггæнæг буаргъæд нæу, фæлæ уæддæр у йæ сæйраг дæр. Адæм æмæ цæрæгойтыл иртастытæм гæсгæ, гæны экстракттæ, дам, дæттынц дууæ, кæнæ фылдæр хатт тынгдæр эффект хуымæтæджы тетрагидроканнабинолæй цы ’нхъæлды уа, уымæй.

Категори:Гæн
Категори:Наркокультурæ
Цъæйтæ

**Цъæйтæ** кæнæ **Цæйтæ**, **Чиатæ** (, *Чиаевы*) сты ирон мыггаг, цардысты Æрдзынарæджы. 

## Истори
Ацы мыггаг цæуы Цъæйы хъæуы номæй æмæ, таурæгъмæ гæсгæ, равзæрд мæнæ афтæ: Цъæйтæ цардысты Громæй мидæгдæр хæххон хъæу Лекъуаны. Сæ адджын сыхæгтæ уыдысты Къудухтæ. Цъæйтæй иу хъæбатыр лæппу арæх цыд Цъæйы коммæ йæ хæстæджытæм. Уым бауарзта иу чызджы æмæ йæ ракуырдта. Лæппу йæ каистæн стыр аргъ кодта, арæх сæм цыдис, æмæ-иу дзырдта «Цъæймæ». Ахæм дзуапп лæвæрдта, фæстæмæ-иу куы æрыздæхт, уæд дæр æмæ йæ адæм дæр хъазгæйæ фæцъæй кодтой. Фæстагмæ уыцы фæсномыг сфидар æмæ дзы равзæрд мыггаг Цъæйтæ. Ацы мыггаг цæуы Цъæйы хъæуы номæй. Дзырд «Цъæй» æнæзæрдæмæдзæугæ кæй у, уый тыххæй йæ аивтой Чиатæй. Мыггаджы равзæрдыл ма ис æндæр таурæгътæ дæр. Сæ иумæ гæсгæ, Лекъуаны цы Цъæйтæ цæры, уыдон раздæр цардысты Цæгат Ирыстоны Цъæйы хъæуы. Уырдыгæй ралыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ. 

Иннæ таурæгъмæ гæсгæ, Цъæйтæ раздæр уыдысты Цуцитæй, цардысты Наргомы. 

Æртыккаг таурæгъмæ гæсгæ, Цъæйтæ раздæр уыдысты Цоцитæй, цардысты Ортъеуы (Хуссар Ир). Ам цыдæр знаггад ракодтой æмæ дыууæ æфсымæрæй ралыгъдысты 
Лекъуанмæ. Лекъуаны уыд дынджыр дур, уымæй сæрдæй-зымæгæй тагъд дон. Æфсымæртæй сæ иуы бинойнаг загъта: ацы дурæн цæуы йæ цъæй. Уымæ гæсгæ йæ схуыдтой Цъæйтæ. Мыггаг чысыл у, уырыссагау фыссынц «Чиаевы».

## Фиппаинæгтæ

*
Вилда

**Вилда** кæнæ **Уилда** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Уилдайы хъæу ис Медзыдайы донæн ныгуылæн фарс. Хъæу кæны дыууæ дихы — **Дæллаг Уилда** æмæ **Уæллаг Уилда**.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Быцентæ, Генгеуритæ, Елиауритæ. Куыд дзурынц, афтæмæй Генгиуритæ нæ, фæлæ сты Зæнджиатæй. Сæ фыдæлтæ æрыфтыдысты Цæгат Ирыстонæй Гуырдзымæ. Уым сгуырдзийæгтæ сты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сæрд

**Сæрд** у азы афонтæй хъармдæр иу. Цæуы уалдзæджы фæстæ æмæ фæззæджы рæзмæ. Сæрды хурхæтæны дæргъы бонтæ сты дæргъдæр æмæ æхсæвтæ цыбырдæр.

Æххæстдзыд у æртæ мæйæ: Цæгаты æрдæгтымбылæджы — июнь, июль æмæ августæй, Хуссары та — декабрь, январь æмæ февралæй.

## Астрономон сæрд
Зæххы уæлцъары сезонон ивддзинæдты аххосджын сты планетæйы Хуры алывæрсты æрзылды афæдзон æмгъуыд æмæ йæ зилгæ-зилыны сæмæны акъул орбиталон фæзоймæ абаргæйæ. 

Астрономийы позицийæ сæрд у — период сæрдыгон хурхæтæн æмæ фæззыгон бонæмиасады ’хсæн. Цæгат æрдæгкъорийы цæуы 20 (21) июнæй — 22 (23) сентябырмæ, Хуссар æрдæгкъорийы та 21 (22) декабрæй — 20 (21) мартъимæ. 

Цæгаты æрдæгтымбылæджы сæрд вæййы 93,6 бонмæ ’ввахс, Хуссары æрдæгтымбылæджы — 89,0 боны. 

## Бæстыхъæды сæрд
Æндæр ’мæ ’ндæр географон ронæгты, Хур æмхуызон кæй нæ рухс кæны Зæххы цъар, уымæн сæрды сезон хицæн кæны зымæджы онæй алыхуызон къæпхæнты. Уæрхады фæфылдæримæ стырдæр кæны уæлдай рухсбонты дæргъæн сæрд æмæ зымæджы, максимумтæм сæххæсгæ вæййы йæ полюстыл, Хур-иу æрдæг аз кæм нæ аныгуылы.

*
Фæззæг

**Фæззæг** у азы афонтæй иу, æрлæууы сæрды æмæ зымæджы ’хсæн. Фæззæг у фæлдзæуæн афон — бæрæг вæййы йæ боны рухс кæй фæцыбырдæр вæййы, æхсæв та даргъдæр æмæ температурæ дæр уазалдæр кæнын райдайы. Фæззыгон мæйтæ Цæгаты æрдæгтымбылæджы сты сентябрь, октябрь æмæ ноябрь, Хуссары æрдæгтымбылæджы та — мартъи, май æмæ апрель.

*