open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грасиан, Бальтасар

**Бальтасар Грасиан-и-Моралес** (; райгуырдис 1601 азы, Бельмонте-де-Грасьян — амардис 1658 азы 6 декабры, Тарасонæ) — испайнаг фыссæг, философ æмæ литературæйы теоретик; уыдис католикон дины кусæг (иезуит). У бароккойы литературæйы зынгæдæр минæвæрттæй иу.

## Цардафыст
Райгуырдис Испанийы, Калатаюдмæ хæстæг Бельмонте-де-Грасьяны хъæуы, дохтыры бинонты. Уыдис ын æртæ æфсымæры æмæ иу хо. Фидæны фыссæджы йæ сабибонтæй цæттæ кодтой дины кусæджы карьерæмæ. 1619-æм азы Бальтасар Таррагонæйы ссис Иезуитты ордены моладзайнаг.

1623-æм азы Бальтасар Сарогоссæйы ахуыр кодта теологи. 30-аздзыдæй уый каталойнаг сахар Леридæйы амыдта «моралон теологи», 32-аздзыдæй та райдыдта амонын философийы курс валенсиаг Гандийы, иезуитты коллегийы.

Йæ литературон сфæлдыстад райдыдта 1636-æм азы, Арагоны культурон артдзæстытæй иу — Уэскæйы куы æрцардис, уæд. Уыцы ран ын радтой динамонæджы æмæ исповедничы бынат иезуитты коллигийы. Уæдæй афæдзы фæстæ мыхуыры рацыдис йæ фыццаг зынгæ уацмыс — моралон трактат «Хъайтар» (Герой). Чиныгыл цымыдисæй сæмбæлдысты канд Испанийы нæ, фæлæ Европæйы дæр. Цацæг уæды заманты иезуитты ордены уæнгтæн æнæ хицæутты барлæвæрдæй мыхуыр кæнæн нæ уыдис, уацæг Грасиан йæ уацмыс рауагъта йæ фыдыфсымæры фырт — Лоренсо Грасианы номæй.

1657-æм азы «Критикон»-ы æртыккаг хайы рацыды фæстæ, Сарагоссæйы коллегийы ректор адæмы раз скодта Бальтасарæн дзырдæфхæрд, байстой дзы кафедрæ æмæ ахуыр кæнын бар, стæй йæ ахастой Сарагоссæйæ æмæ йыл бафтыдтой епитими — афтид дон æмæ къæбæрæй цæрын. Грасианы царды фæстаг аз уыдис йедзаг æфхæрдтытæ, хъизæмæрттæ æмæ ныфссастдзинæдтæй.

## Æрвитæнтæ
* Грасианы чиныг «Критикон»-æй скъуыддзаг (ирон тæлмац)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Испанийы фысджытæ
Категори:Испанийы философтæ
Симплициссимус

thumb|right
**«Симплициссимус»** у фыссæг Ханс Якоб Кристоффель фон Гриммельсгаузены сатирикон роман (1668).

## Æрвитæнтæ
* Роман «Симплициссимус»-æй скъуыддзаг (ирон тæлмац)

Категори:Романтæ немыцаг æвзагыл
Категори:Сатирикон романтæ
Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ
Озаску

**Озаску** () у сахар æмæ муниципалитет Бразилийы, Сан-Паулуйы штаты. Цæрынц дзы 666 мин ад. (2010).

Бындурæвæрд æрцыд 1962-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бразилийы сахартæ
Америкæйы Самоæ

**Америкæйы Самоæ** () у Сабыр фурды сакъадæхтæ, АИШ-ы дæлбар территори. Америкæйы Самоæйы сæйраг сахар у Паго-Паго.
300px|thumb|right|Офу, Америкæйы Самоæйы был
300px|thumb|right|Офу, Хуссар был

### Америкæйы Самоæйы административон дих
### Зылдтæ æмæ Графадтæ

* **Скæсæн зылд**
**Ваифануа (Vaifanua)
**Итуау (Ituau)
**Маопутаси (Ma'oputasi)
**Саоле (Sa'ole)
**Суа (Sua)

* **Ныгуылæн зылд**
**Леалатауа (Lealataua)
**Леасина (Leasina)
**Туалатаи (Tualatai)
**Туалаута (Tualauta)

* **Мануæ**
**Олосега (Olosega)
**Офу (Ofu)
**Тау (Ta'u)
**Фалеасао (Faleasao)
**Фитиута (Fitiuta)

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:
* 1970 — 27 159
* 1980 — 32 297
* 1990 — 46 773
* 2000 — 57 291

*
Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ

**Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ** () у Сабыр фурды сакъадæхтæ, АИШ-ы дæлбар территори. Цæгат Марианæйы сакъадæхты сæйраг сахар у Сайпан.

Йе сконды ис Сайпан, Тиниан, Ротæ æмæ иуæндæс чысыл сакъадахы.

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:
* 1970 — 9 640
* 1980 — 16 780
* 1990 — 43 345
* 2000 — 69 221

Категори:Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ
Виргины сакъадæхтæ (АИШ)

**Америкæйы Виргины сакъадæхтæ** у Карибы денджызы сакъадæхтæ, АИШ-ы автономон территори. Америкæйы Виргины сакъадæхты сæйраг сахар у Шарлоттæ-Амали.

Архипеладжы стырдæр сакъадæхтæ сты Сент-Томас, Сент-Джон æмæ Санта-Крус.

### Америкæйы Виргины сакъадæхты административон дих
### Районтæ æмæ субрайонтæ

* Сен-Крой
# Anna's Hope Village
# Кристианстед (Christiansted)
# East End
# Фредерикстед (Frederiksted)
# Northcentral
# Northwest
# Sion Farm
# Southcentral
# Southwest

* Сент Томас
# Шарлоттæ-Амали (Charlotte Amalie)
# East End
# Northside
# Southside
# Туту (Tutu)
# Water Island
# West End

* Сент Джон
# Central
# Coral Bay
# Круз Бей (Cruz Bay)
# East End

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:
* 1970 — 62 468
* 1980 — 96 569
* 1990 — 101 809
* 2000 — 108 612

Категори:Америкæйы Виргины сакъадæхтæ
Порт-о-Пренс

**Порт-о-Пренс** (, ) у Гаитийы сæйраг сахар, уыцы бæстæйы стырдæр порт.

Категори:Гаитийы сахартæ
Дохтыр Калигарийы кабинет

thumb|right|200px|
**«Дохтыр Калигарийы кабинет**» () — немыцаг киноэкспрессионизмæн бындур чи æрæвæрдта, уыцы зындгонд æгомыг фильм. Кинойы историйы уый уыдис фыццаг ахæм фильм, адæймаджы зонды уавæртæ экраныл чи равдыста. Фильмы премьерæ уыдис Берлины, 1920 азы 20 февралы.

Категори:Æгомыг кино
Гваделупæ

**Гваделупæ** () у Францы сакъадахон дæлбар территори Карибы денджызы. Гваделупæ у Францы регион æмæ департамент. Сæйраг сахар у Бас-Тер.
Регионы фæзуат у 1 628,43 км², цæрынц дзы 400 мин адæймаджы — ома 246 цæрæджы алы квадратон километрæн.

Экономикæйы бындурон къабæзтæ сты æртæ: туризм, хъæууон хæдзарад (сæкæры хъæз, банантæ) æмæ сервис.
[300px|thumb|right|[Денджызы сæнæфсир (Coccoloba uvifera)]]
[300px|thumb|right|[Карбеты æхсæрдзæнтæ]]

*
Фор-де-Франс

**Фор-де-Франс** () у Францы фæсденджызон регион Мартиникæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы сахартæ
Категори:Мартиникæ
Дзедыр

**Дзедыр** кæнæ **дзедырæг**,  (, ) у, саубын гагатæ чи дæтты, ахæм сындзджын къутæр. Йæ дыргътæ сты хæрынæн бæзгæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.
* Абайты Васо. Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат. I-æм том

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гагадыргътæ
Куырыпп

**Куырыпп** кæнæ **Куырыппы дон** (; ) у цæугæдон Кæсæг-Балхъар æмæ Цæгат Ирыстоны, Терчы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Арыхъхъы рæгътæ
Мартиникæ

**Мартиникæ** () у Францы сакъадахон дæлбар территори (департамент) Карибы денджызы. Сæйраг сахар у Фор-де-Франс.
Регионы фæзуат у 1 128 км², цæрынц дзы 397 мин адæймаджы.

Экономикæйы бындурон къабæзтæ сты æртæ: туризм æмæ хъæууон хæдзарад (ананастæ, банантæ).

*
Сен-Мартен (Франц)

**Сен-Мартен** (), у Францы сакъадахон дæлбар территори Карибы денджызы. Сæйраг сахар у Мариго.

## Цæрджытæ

*
Джерджитæ

**Джерджитæ**, вариант: **Джерджытæ**, дыгур. **Гергитæ** () сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
*
Бургунди

**Бургу́нди** ( ) у Францы раздæры регион хурыскæсæны. Йæ сæйраг сахар у Дижон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы регионтæ
Германы зæххытæ

**Зæхх** () у Германы административон-территориалон иуæг. Германы ис 16 зæххы.
Бургенланд

**Бургенланд** (, , , , прек. *Gradišče*, , ) у федералон зæхх Австрийы хуссар-скæсæны. Йæ сæйраг сахар у Айзенштадт.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы зæххытæ
Лангедок-Руссильон

**Лангедок-Руссильон** (, , ) у регион Францы хуссары. Йæ сæйраг сахар у Монпелье.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Францы регионтæ
Лимузен

**Лимузе́н** (, ) у регион Францы хуссар-хурныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Лимож.

## Галерей

Ныв:Paysage en Creuse.JPG|Крёзы пейзаж
Ныв:Vienne near Peyrelevade 01.JPG|Цæугæдон Виеннæ
Ныв:PierresJaumatres1.jpg|Pierres Jaumâtres
Ныв:Guéret Monolithe de Chabrières.JPG|
Ныв:Limoges St-Etienne cathedral.jpg|Леможы Сент-Этьены аргъуан
Ныв:Paysagelimousin.JPG|Монт Гарган
Ныв:Chateau de val.jpg|Вал (галуан) /Château de Val
Ныв:Tours de merle - france - corrèze.JPG|Мерлейы мæсыгтæ /Tours de Merle
Ныв:Barrage de bort vue de la route.jpg|Бор-лез-Орджы донмарæн
Ныв:Eglise abbatiale d'Aubazine-monastère.JPG|
Ныв:Collonges-la-Rouge vue arrière de l'église.JPG|Коллонж-ла-Руж


## Фиппаинæгтæ


Категори:Францы историон регионтæ
Дулут

**Дулут** () у сахар АИШ-ы цæгаты, Миннесотæйы штаты стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 84 мин адæймаджы (2009).

Дулут у порт Уæллаг цады былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Миннесотæйы сахартæ
Форарльберг

**Форарлберг** () у федералон зæхх Австрийы хурныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Брегенц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы зæххытæ
Брегенц

**Брегенц** () у сахар Австрийы хурныгуылæны, федералон зæхх Форарльберджы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы сахартæ
Дорнбирн

**Дорбирн** () у сахар Австрийы хурныгуылæны, федералон зæхх Форарльберджы стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы сахартæ
Паго-Паго

**Па́го-Па́го** () у сахар Океанийы, Америкæйы Самоæйы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Америкæйы Самоæ
Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
Апиа

**А́пиа** () у сахар Океанийы, Хæдбар Паддзахад Самоæйы сæйраг сахар.

Категори:Самоæ
Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
Æрсакæ

**Æрсакæ** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Перт (нысаниуджытæ)

**Перт**:

* Перт — сахар Австралийы;
* Перт — сахар Шотландийы.
Маджуро

**Ма́джуро** ( ) у Маршаллы Сакъадæхты сæйраг сахар.

Категори:Маршаллы сакъадæхтæ
Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
Мелекеок

**Мелекеок** (Melekeok) у сахар Океанийы, Палауы сæйраг сахар.

Категори:Палау
Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
Æхсæрджын (Цæгат Ирыстон)

**Æхсæрджын**, дыгуронау **Æхсæргин** уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы Одолайы цур.

## Мыггæгтæ
Æхсæргини гъæу дæр хаудтæй Устур-Дигори зилдмæ. Еци гъæуи цардæнцæ: Бæлотæ, Гардантæ, Гегутæ, Къулитæ, Нафитæ, Сосрантæ æма Хъарабугъатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Æхсæрджын (Цхинвалы район)

**Æхсæрджын** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Итрапис

**Итрапис** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джиотæ, Саулохтæ, Уанетæ, Биазыртæ, Хъæцмæзтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Айзенштадт

**Айзенштадт** (, , , , ) у сахар Австрийы, федералон зæхх Бургенланды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Австрийы сахартæ
Венгрийы административон дих

Венгри у унитарон республикæ æмæ дих кæны:
* 7 регионыл;
* 19 медьейыл (провинцийыл) æмæ медьейы статус кæмæн ис, уыцы сахар — Будапешт;
* 174 районыл ().

## Венгрийы регионтæ
center|550px





## Венгрийы провинцитæ (медьетæ)





*
Бач-Кишкун

**Бач-Ки́шкун** () () у медье Венгрийы хуссары. Йæ сæйраг сахар у Кечкемет.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венгрийы медьетæ
Баранья (медье)

**Ба́ранья** (, , , *Baranja*, ) у медье Венгрийы хуссары. Йæ сæйраг сахар у Печ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венгрийы медьетæ
Централон федералон зылд

**Централон федералон зылд** () у Уæрæсейы европæйаг хайы административон иуæг. Зылды административон центр у Мæскуы.

## Зылды сконд
### Облæстытæ

### Цæрджытæ
Централон федералон зылды цæрынц 37 121 812 ад. (26,16 % Уæрæсейы цæрджыты).  Националон сконд:
# Уырыссæгтæ — 34 703 066 ад. (91,32 %)
# Украинæгтæ —  756 087 ад. (1,99 %)
# Тæтæйрæгтæ — 288 216 ад. (0,77 %)
# Сомихæгтæ — 249 220 ад. (0,66 %)
# Белорусæгтæ — 186 326 ад. (0,49 %)
# Азербайджайнæгтæ — 161 859 ад. (0,43 %)
# Дзуттæгтæ — 103 710 ад. (0,27 %)
# Гуырдзиæгтæ — 80 651 ад. (0,21 %)
# Молдавайнæгтæ — 67 811 ад. (0,18 %)
# Мордовæгтæ — 67 497 ад. (0,18 %)
# Таджикæгтæ — 46 738 ад. (0,12 %)
# Чувашагтæ — 46 101 ад. (0,12 %)
# Цигайнæгтæ — 45 858 ад. (0,12 %)
# Узбекæгтæ — 38 676 ад. (0,1 %)
# Немыц — 33 190 ад. (0,09 %)
# Цæцæйнæгтæ — 28 861 ад. (0,08 %)
# Ирæттæ — 17 655 ад. (0,05 %)
# Корейæгтæ — 16 720 ад. (0,04 %)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
Хур

thumb|right|Хур
**Хур**, дыгуронау *Хор* (символ: ) у Хуры системæйы центрон æмæ иунæг стъалы. Хуры массæ кæны 99,866 % Хуры системæйы æмткæйон массæйæ.

Категори:Хуры системæ
Категори:Стъалытæ алфавитмæ гæсгæ
Питтсбург

**Питтсбург** () у сахар АИШ-ы, цæугæдæттæ Аллегейни æмæ Мононгахелæ кæм баиу вæййынц (цæугæдон Огайойы сырæзт), уым.

Питтсбург у штат Пенсильванийы дыккаг стырдæр сахар. Цæрынц дзы 311 647 адæймаджы (2009).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Пенсильванийы сахартæ
Серравалле

**Серравалле** () у сахар-комуннæ (кастелли) Сан-Маринойы цæгаты.

Категори:Сан-Маринойы сахартæ
Альбукерке

**Альбуке́рке** ( []) у сахар АИШ-ы хуссары, штат Нью-Мексикойы стырдæр сахар. Цæрынц дзы 541 615 адæймаджы (2010).

Лæууы цæугæдон Рио-Грандейы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Нью-Мексикойы сахартæ
Монблан

**Монбла́н** (, , дзырдæй-дзырдмæ «Урс Хох») у хохы цъупп Ныгуылæн Альпæты, Франц æмæ Италийы арæныл. Уый у Францы æппæты бæрзонддæр хохы цъупп.

Категори:Францы хæхтæ
Категори:Италийы хæхтæ
Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Буряти

**Буряти** (официалон ном у **Бурятийы Республикæ**; , ) у республикæ Уæрæсейы Скæсæн Сыбыры, лæууы Иркутсчы облæст, Тыва æмæ Фæсбайкалы крайы ’хсæн, хуссары та — Монголимæ арæн. Бурятийы сæйраг сахар у Улан-Удэ.

Республикæйы сæргълæууæг у Наговицын Вячеслав.

## Цæрджытæ
Æдæппæт цæрджыты нымæц у 963 492 адæймаджы, уыдонæй 56,5% цæрынц сахарты.
Националон сконд 2002-æм азмæ гæсгæ::
# Уырыс — 665 512 ад. (67,82 %);
# Бурятæгтæ — 272 910 ад. (27,81 %);
# Украинæгтæ — 9 585 ад. (0,98 %);
# Тæтæр — 8 189 ад. (0,83 %);
# Сойотæгтæ — 2 739 ад. (0,28 %);
# Эвенкæгтæ — 2 334 ад. (0,24 %);
# Белорусæгтæ — 2 276 ад. (0,23 %);
# Сомих — 2 165 ад. (0,22 %);
# Азербайджанæгтæ — 1 674 ад. (0,17 %);
# Немыц — 1 548 ад. (0,16 %);
# Чувашæгтæ — 864 ад.;
# Хъазахæгтæ — 711 ад.;
# Мордовæгтæ — 685 ад.;
# Китайæгтæ — 635 ад.;
# Узбекæгтæ — 596 ад.;
# Корейæгтæ — 596 ад.;
# Дзутт — 553 ад.;
# Башкирæгтæ — 539 ад.;

### Бурятийы цæрæнуæттæ




### Административон дих
Республикæйы ис 21 районы, 6 сахары, 29 посёлочы æмæ 614 хъæуы.

## Фиппаинæгтæ

*
Селенга

**Селенга́** (; ) у цæугæдон Мангол æмæ Уæрæсейы (Буряти). Йæ донæфтæн у Байкал. Йæ дæргъ у 1 024 километры.

Селенгайы бындурон фæрсагдæттæ сты Эгийн-Гол, Джида, Темник, Орхон, Чикой, Хилок, Уда.

Сахартæ: Сухэ-Батор, Улан-Удэ.
[thumb|right|350px|Селенгайы [дельтæ]]

Категори:Бурятийы цæугæдæттæ
Категори:Манголы цæугæдæттæ
Ольгети

**Ольгети** (, ) у хъæу Мæхъхъæлы Дзæрæхы районы. Лæууы цæугæдон Мæхъхъæлдоны былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Багъдати

**Багъдати** () у чысыл сахар Гуырдзыстоны Имереты, Багъдатийы муниципалитеты административон центр.

Зындгонд уырыссаг фыссæг Маяковский Владимир райгуырдис уыцы сахары.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Имереты сахартæ
Арагацотн

**Арагацо́тн** () у бæстæ (марз) Сомихы. Административон центр у Аштарак.

## Галерей


Karmravor Surb Astvatsatsin.JPG|Кармраворы аргъуан, VII æнус
Katoghike galleryfull.jpeg|Талины аргъуан, VII æнус


Tegher.jpg|Тегеры моладзандон, XIII æнус
Vahramashen Church general view.jpg|Ваграмашены аргъуан,  XI—XIII æнустæ



Категори:Сомихы марзтæ
Сиукъатæ (Ленингоры район)

**Сиукъатæ** ( [шиукъаани]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Æрбынат кодта районы цæгат-скæсæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сиукъатæ (Дзауы район)

**Сиукъатæ** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тыва

**Тыва́** (официалон ном у **Тывайы Республикæ**; , ) у Уæрæсейы республикæ Скæсæн Сыбыры, лæууы Красноярсчы край, Хакаси, Буряти, Иркутсчы облæст æмæ Алтайы Республикæйы ’хсæн, хуссары æмæ скæсæны та — Монголимæ арæн. Тывайы сæйраг сахар у Кызыл.

Республикæйы хицауады сæрдар у Кара-оол Шолбан.

Тывайы æмæ Скæсæн Сыбыры æппæты бæрзонддæр хохы цъупп у Монгун-Тайга.

### Административон дих
400px|left|thumb|Тувайы административон дих
Республикæйы ис 17 районы æмæ 5 сахары.

* I Сахар Кызыл
* II Сахар Ак-Довурак
# Бай-Тайгайы кожуун
# Барун-Хемчичы кожуун
# Дзун-Хемчичы кожуун
# Каа-Хемы кожуун
# Кызылы кожуун
# Монгун-Тайгайы кожуун
# Овюры кожуун
# Пий-Хемы кожуун
# Сут-Холы кожуун
# Тандыйы кожуун
# Тере-Холы кожуун
# Тес-Хемы кожуун
# Тоджайы кожуун
# Улуг-Хемы кожуун
# Чаа-Холы кожуун
# Чеди-Холы кожуун
# Эрзины кожуун

## Цæрджытæ
Æдæппæт цæрджыты нымæц у 317 056 адæймаджы, уыдонæй 51,22% цæрынц сахарты.
Националон сконд 1959-2002 азмæ гæсгæ:

## Разагъды тувайæгтæ
* Шойгу Сергей —  уæлвæткон уавæрты фæдыл министр.
* Чинаг, Галсан — Тывайы фыссæг
* Ажикмаа-Рушева Наталья — балеринæ.
* Надя Рушева — Уæрæсейы нывгæнæг
* Мунзук Максим — Тывайы актёр

## Политикæ
Тувæйы политиктæ:
* Анчимаа-Тока Хертек — Чысыл Хуралы президиумы сæрдар (1941−1944)
* Ооржак Шериг-оол — Тывайы фыццаг президент.
* Кара-оол Шолбан — Хицауады сæрдар
* Салчак Тока — ТАР-ы генералон секретар

## Галерей

Sajano-Shushenskoe_reservoir.JPG|Саяно-Шушенскы донмарæны уынд
Khovdgol.jpg|Ховд гол
Chagytaj.JPG|Чагытайы цад
Kyzyl orth.jpg|Кызылы чырыстон аргъуан
Subedej.JPG|Спортивон комплекс "Субедей"


## Фиппаинæгтæ

*
Сан-Диего

**Сан-Диего** () у сахар АИШ-ы хуссар-ныгуылæны, Калифорнийы. Цæрынц дзы 1,42 млн адæймаджы (2017).

Лæууы Сабыр фурды былгæроныл, Мексикæйы арæныл.

## Фиппаинæгтæ

*
Либери

**Либе́ри** ( ), æнæхъæн ном у **Либерийы Республикæ** () у паддзахад Ныгуылæн Африкæйы, кæддæры АИШ-ы территори (1822—1847). Йæ сæйраг сахар у Монрови.

## Административон дих

*
Антропологи

**Антропологи** ( ἄνθρωπος — адæймаг; λόγος — «дзырд, ныхас») у, адæймаджы равзæрд æмæ эволюци, алыхуызон адæмты фæзынд æмæ адæймаджы физикон сконды хуызтæ чи иртасы, уыцы ахуырад, зонад.

Категори:Антропологи
Норвегийы æрдзон æмæ техникон зонæдты университет

thumb|right|300px|
**Норвегийы технологион университет** (, **NTNU**; комкоммæйы тæлмац: *Норвегийы æрдзон æмæ техникон зонæдты университет*. Æхсæнадæмон ном: *Norwegian University of Science and Technology*) у, йæ студентты нымæцмæ гæсгæ бæстæйы дыккаг университет. Æрбынат кодта Тронхеймы. Ацы ахуырдон у Норвегийы техникон æмæ инженерон ахуырады сæйраг артдзæст, фæлæ уыимæ ма дзы ис райсæн ахуырдзинад æндæр къабæзты (медицинæ æмæ æнд.). Ахуырдон сарæзтæуыд 1996-æм азы цалдæр кусæндоны баиуы фæрцы: Норвегийы уæлдæр техникон скъола (йæ бындур æвæрд æрцыдис 1910-æм азы), Зонæдтæ æмæ аивæдты коллеги, Æрдзон истори æмæ археологийы музей, Медицинон факультет æмæ Тронхеймы музыкалон консерватори.

Университеты ис авт факультеты:

* архитектурæ æмæ аивæдтæ;
* инженерон-техникон;
* гуманитарон;
*æрдзон зонæдтæ æмæ технологитæ;
* информацион технологитæ, математикæ æмæ электроникæ;
* медицинон;
* æхсæнадон зонæдтæ æмæ технологион разамынд.

Университеты ма ис Æрдзон историйы музей æмæ чиныгдон.

Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Норвегийы университеттæ
Сиукъатæ (нысаниуджытæ)

* Сиукъатæ — ирон мыггæгтæй иу;
* Сиукъатæ — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы;
* Сиукъатæ — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Сиукъатæ

**Сиукъатæ** ( *Сиукаевы*, *Шиукаевы*; სიუკაშვილი [Сиукашвили], შიუკაშვილი [Шиукашвили]) сты ирон мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Дзукъатыхъæу (нысаниуджытæ)

**Дзукъатыхъæу**:

* Дзукъатыхъæу — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы;
* Дзукъатыхъæу (Дзауы район) кæнæ Фæзы Челиат — хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Кот-д’Ивуар

**Кот-д’Ивуар** ( ; **Пылыстæджы Был**) у паддзахад Африкæйы ныгуылæны.
* Цæрджыты нымæц: 20&nbsp;617 мин адæймаджы (2009 азы);
* Фæзуат: 322&nbsp;460 км²;
* Сæйраг сахар: Ямусукро (242 000 адæймаджы);
* Официалон æвзаг: францаг, æндæртæ — диулæ, бауле, бете;
* Стырдæр сахартæ:

### Административон дих

thumb|right|300px|Кот-д’Ивуары картæ
thumb|right|300px|Кот-д’Ивуары сылгоймаг

*
Саламты Мадинæ

**Саламты Хетæджы чызг Мадинæ** (райгуырдис 1985-æм азы 30 майы, Дзæуджыхъæу) у норвегиаг фыссæг, журналист æмæ блогер. Чиныгкæсджытæ йæ хуыздæр зонынц йæ литературон фæсномыгæй — *Мария Амели*. У норвегиагау фыст чиныг «Ulovlig norsk»-ы («Æнæзакъон норвегиаг») автор. Ацы уацмыс арæзт у йæ боныгты бындурыл æмæ дзы ныхас цæуы, Норвегимæ æнæзакъонæй чи æрлыгъдис, ахæм адæймæгты царды тыххæй. Цæры Ослойы.

## Цардафыст, сфæлдыстад
Мадинæ райгуырдис Дзæуджыхъæуы, ахуыр кодта 5-æм гимназы. Йæ фыд уыдис æнтыстджын бизнесмен. Мадинæйыл 14 азы куы цыдис, уæд бинонтæ сфæнд кодтой алидзын Норвегимæ. 2000-æм азы бинонтæ алыгъдысты Финляндимæ, уырдыгæй та, 2002-æм азы — Норвегимæ.

Лигъдæтты статус раттыны фæдыл Саламтæ цы курдиат ныффыстой, уым загъдæуыд, Кавказы цæргæйæ барцух æмæ цъистытæ кæй æййæфтой æмæ уым сæ цардæн тас кæй у, уый. Фæлæ сæ курдиатыл не сразы сты паддзахады æмбæлон службæтæ, æмæ уый фыдæй бинонтæ Норвегийы цардысты æнæзакъонæй. Цалынмæ сæ курдиатмæ каст цыдис, уæдмæ Мадинæ бацыдис скъоламæ, уый фæстæ ахуыр кодта Норвегийы æрдзон  æмæ техникон зонæдты университеты (Тронхейм). Ис ын бакалавры къæпхæн антропологийы къабазы.

## Æрцахст, тæрхон
2011-æм азы январы Норвегийы миграцион оргæнты кусджытæ йыл æрхæцыдысты, бæстæйы æнæзакъонæй кæй цардис, уый охыл.

## Æрвитæнтæ
*Саламты Мадинæйы блог 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Норвегийы фысджытæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1985-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Мадинæ
Того

**Того** (, æнæхъæн ном —  —**Тоголезаг Республикæ**) у паддзахад Ныгуылæн Африкæйы, кæддæры Францы колони. Йæ сæйраг сахар у Ломе.

## Административон дих

thumb|left|200px|Тогойы административон картæ
thumb|right|300px|Тоголезаг сылгоймæгтæ

*
Габатæ (хъæу)

**Габатæ**:
* Габатæ — хъæу Цæгат Ирыстоны;
* Габатæ — хъæу Хуссар Ирыстоны.
Хъабанты Тамарæ

**Хъабанты Тамарæ Батырбеджы чызг** (райгуырдис 1949-æм азы 24 апрелы) у Тæбæхсæуты Балойы номыл паддзахадон академион театры актрисæ, 2011-æм азæй у Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артисткæ.

Æрмæст театры нæ хъазыдис, уыдис æм кинойы ролтæ дæр — уыдонæй иу кинолентæ «11 фыстæджы Хуыцаумæ»-йы («11 писем к Богу», 2007).

## Фиппаинæгтæ

Тамарæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Категори:Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артисттæ
Чиуауæ

**Чиуауæ** () у штат Мексикæйы цæгаты. Штаты сæйраг сахар у Чиуауæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Чиуауæ (сахар)

**Чиуа́уæ** () у сахар Мексикæйы цæгаты, штат Чиуауæйы сæйраг сахар (штаты дыккаг стырдæр сахар Сьюдад-Хуаресы фæстæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мексикæйы сахартæ
Яндаре

**Я́ндаре** () у хъæу Мæхъхъæлы Назраны районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Назраны районы цæрæнрæттæ
Хуссар Америкæйы Иугонд Провинцитæ

**Хуссар Америкæйы Иугонд Провинцитæ** () уыдис Хуссар Америкæйы паддзахад 1810-æм азæй 1830-æм азы онг. Уый фæзындис, Испанийы вице-къаролад Рио-де-Ла-Платæ йæ хæдбардзинад куы схъæр кодта, уæд.

Уыцы раздæры паддзахады территорийыл ныртæккæ сты Аргентинæ, Уругвай æмæ хæйттæй Уругвай, Парагвай, Бразили æмæ Боливи.

Категори:Историон бæстæтæ
Категори:Аргентинæйы истори
Категори:Парагвайы истори
Категори:Уругвайы истори
Малави

**Мала́ви** (; 1964-æм азы агъоммæ — **Ньясаленд‎**) у паддзахад Африкæйы хуссар-скæсæны, Стыр Британийы раздæры колони.

Бæстæйы экономикæйы бындур у хъæууон хæдзарад. Сахарты цæры малавийæгты æрмæстдæр 19%.

## Административон дих
left|thumb|300px|Малавийы регионтæ æмæ районтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Ока

**Ока́** () у Уæрæсейы европæйаг хайы стырдæр цæугæдæттæй иу, Волгæйы ахсджиагдæр рахиз фæрсагдон (Волгæмæ бакæлы Дæллаг Новгороды сахары).

Окайы дæргъ у 1498,6 км. Бассейны фæзуат — 245 мин км².

Калугæйæ дæлæмæ Ока у наудзæуæн.

## Фæрсагдæттæ
* Клязьмæ
* Ушна
* Тёшæ
* Мокшæ
* Гусь
* Пра
* Пара
* Проня
* Солотчæ
* Трубеж
* Мæскуы
* Осётр
* Нарæ
* Протва
* Угра
* Жиздрæ
* Упа
* Зуша

## Галерей


C0324-NN-Oka-and-Kremlin.jpg|Ока æмæ Дæллаг Новгороды Кремль
Oka River Bend.jpg|Дæллаг Новгороды облæст, сахар Павловомæ ’ввахс
IceDriftOka.jpg|Ихдзæуæн Окайыл



Категори:Мæскуыйы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Орёлы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Тулæйы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Калугæйы облæсты цæугæдæттæ
Категори:Рязаны облæсты цæугæдæттæ
Категори:Владимиры облæсты цæугæдæттæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты цæугæдæттæ
Категори:Волгæйы фæрсагдæттæ
Ока (цæугæдон)

Уæрæсейы цалдæр цæугæдоны хуыйнынц **Ока**:

* Ока (Волгæйы фæрсагдон)
* Ока (Ангарайы фæрсагдон)
* Ока (Томы фæрсагдон)
Саламтæ

**Саламтæ**, вариант *Саламатæ* (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Саламты мыггаг царди Уæлладжыры комы Донысæр æмæ Уыналы. Иу рæстæджы Саламты цыппар æфсымæры цуанæй куы æрцæйздæхтысты, уæд сыл хъæуыхицау амбæлд æмæ сæ бафарста иумæйаг куысты, хид аразыны хъуыддаджы, зæгъ, хайад цæмæннæ райстат? Уыдон ын дзуапп радтой: «Ницы фехъуыстам».

Фæлæ сæ хъæуыхицау бафхæрдта. Æфсымæртæ йын нæ ныббарстой се ’фхæрд æмæ йæ амардтой. Сæхæдæг алыгъдысты Дæргъæвсы коммæ. Иу ран сæ улæфт уадзынмæ иу стыр дуры цур æрбадтысты. Уыцы рæстæджы сæ сæрты халон атахт хъуахъгæнгæ. Æфсымæртæ сцин кодтой, уый зæгъы, халон дурæн дзуры, хъахъхъæн сæ, зæгъгæ. Æфсымæртæ ам æрцардысты, бынат схуыдтой Хъахъхъæдур, XVII æнусы кæрон æмæ XVIII æнусы райдианы Хъахъхъæдурæй Дыгуры коммæ алыгъдысты Саламтæй дыууæ æфсымæры: Орса æмæ Салат, Хъахъхъæдуры кæй фæтуджджын сты, уымæ гæсгæ. Уыдон сты Дыгургомы цы Саламтæ цæры, уыдоны фыдæлтæ. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ, Гæгкутæ, Дзæгъойтæ, Фадзайтæ æмæ Саламтæ Хуссар Ирыстоны цæрæг иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ сты.Уырдыгæй ралыгъдысты, кæимæдæр кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй. Æрбалыгъдысты Дыгуры коммæ, æрцардысты Мæхческы. Уырдыгæй Фадзайтæ алыгъдысты Хæнæзы хъæумæ. Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ та баззадысты Абысалтæм кусгæйæ. Абысалтæ быдырмæ куы алыгъдысты, уæд сын сæ зæххытæй бирæ бахай кодтой, афтæмæй Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ систы Мæхческы бындурон цæрджытæ. Дыгургомы цæрæг Дзæгъойтæ, Гæгкутæ æмæ Фадзайты адæмтæ абон дæр сæхицæн хæстæгыл нымайынц, Хуссар Ирыстоны цы Зæгъойтæ æмæ Саламтæ цæры, уыдоны.

## Фиппаинæгтæ

*
Эритрей

**Эритрей**, æнæхъæн ном у **Эритрейы Паддзахад** ( [hagärä ertra],  — *Dawlat Iritrīya*) у паддзахад Африкæйы цæгат-хурыскæсæны, кæддæры Эфиопийы территори. Йæ сæйраг сахар у Асмэрæ.

## Административон дих

*
Мартъиани

**Мартъиани** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гду

**Гду** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Индийы фурды Британийы территори

**Индийы фурды Британийы территори** () у Стыр Британийы сакъадахон фæсденджызон территори Индийы фурды хуссары.

*
Реюньон

**Реюньо́н** () у Францы сакъадахон фæсденджызон департамент æмæ регион Индийы фурды. Реюньоны сæйраг сахар у Сен-Дени. Регионы фæзуат у 2 512 км², цæрынц дзы 808 250 адæймаджы.

Экономикæйы бындурон къабæзтæ сты: туризм æмæ хъæууон хæдзарад (банантæ, манготæ).

right|thumb|300px|Питон-де-ла-Фурнез
right|thumb|300px|Реюньоны картæ

## Цæрджытæ

right|300px|thumb|Plaine-des-Palmistes
right|300px|thumb|

*
Джэксонвилл (Флоридæ)

**Джэксонвилл** () у сахар АИШ-ы хуссар-скæсæны, штат Флоридæйы стырдæр сахар. Цæрынц дзы 813 518 адæймаджы (2010).

Лæууы цæугæдон Сент-Джонсы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Флоридæйы сахартæ
Къудухты Бесик

**Къудухты Серодины (Нодары) фырт Бесик** (райгуырдис 1986-æм азы 15 августы Уæллаг Цхилоны — амардис 2013-æм азы 29 декабры Армавиры цур) уыдис Уæрæсейы хъæбысæйхæцæг (55 кг онг уæз), дунейы чемпион (2007, 2009, 2010), 2008-æм азы Олимпаг хъæзтыты бронзæйы призёр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы спорты сгуыхт мастертæ
Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ
Категори:Цхилоны чи райгуырдис, уыдон
Бесик
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Къудухтæ

**Къудухтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Литературæ
* Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф.
* Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд

*
Сомалиленд

**Сомалиле́нд** (, , ) у æнæбанымад де-факто паддзахад (йæ хæдбардзинадыл дунейы паддзахæдтæ нæма сразы сты) Африкæйы цæгат-хурыскæсæны, Сомалийы цæгаты.

Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Харгейсæ.

Йæ сыхæгтæ сты Джибути, Эфиопи æмæ Сомали. Цæ фæзуат йæхи хоны, уый у 176&nbsp;120 кв. км, цæрджыты нымæц та — 5,7 милуаны (2021).

Раздæры Бритайнаг Сомалийы колони, Сомалиленд йæ хæдбардзинады тыххæй тох кодта 1961 æмæ 1981-æм азæй фæстæдæр. 1991-æм азæй цæ фæзуат йæхи хоны, уый у Сомалиленды дæлбар, бæстæйы хицауад у демократон хуызы æвзæрст.

Кæд Сомалиленды хæдбардзинадыл ничи ма сразы и, бирæ хицауæдтæ æмæ фирмæтæ ацы бæстæимæ кусынц, Эфиопи дзы байгом кодта йæ базарадон минæварад.

Сахарты чи цæры, уыцы цæрджыты ’хсæн бирæтæ дзурынц дыууæ кæнæ æртæ официалон æвзагыл: англисагау, араббагау æмæ сомалиагау. Хъæуты цæрджытæ дыууæ æвзаджы стæм хатт зонынц. Скъолаты фылдæр хай кусынц англисагау.

Сæ динмæ гæсгæ сомалилендæгты фылдæр хай сты суннæйаг пысылмон.

## Административон дих

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ
Хъумбала

**Хъумбала** кæнæ **дзыккайы сыф**, **сыгъды сыф**, **сыгъдысыф** (, ) у, астрæты мыггагмæ чи хауы, ахæм бирæазон халхуыз зайæгой. Иунæг хуыз у **хуымæтæджы хъумбала** (*Tussilago farfara*).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Скъæлдзой

**Скъæлдзой** кæнæ **скъæлдзо**, **урс фарин**, **[[хъæни (зайæгой)|хъæни]]** (, ) — астрæты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.


Image:Artemisia dracunculus 5.jpg|Мæзæрæу (''Artemisia dracunculus'')
Image:Artemisia absinthium P1210748.jpg|Ризæджы хос (''Artemisia absinthium'')
Image:Artemisia cina - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-165.jpg|Хоросан (''Artemisia cina'')
Image:Artemisia caucasica 1.jpg|Дохиран (''Artemisia vulgaris'')


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ Библийы
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Рейн

**Рейн** (, , ) у цæугæдон Ныгуылæн Европæйы. Йæ дæргъ у 1 233 км. Бассейны фæзуат 185 000 км².
Рейны бындурон фæрсагдæттæ сты: рахизырдыгæй — Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур; галиуырдыгæй — Ааре, Мозель, Маас.

Доны астæуккаг хардз дæллаг гуылфæны у 2 330 м³/с. Рейны донвæд наудзон у 952 км уæлæмæ суанг Базелы уонг.

Рейны былы бындурон сахартæ сты (дæлæйæ уæлæмæ): Арнем (Нидерландтæ), Дюссельдорф, Кёльн, Бонн, Майнц, Мангейм, Вормс (Герман), Страсбург (Франц), Базель (Швейцари).

## Галерей

Ныв:Река Рейн в Кёльне.jpg|Рейны цыд Кёльны 
Ныв:Loreley von Spitznack.jpg|Лорелейы уынд
Ныв:Abfluss_des_Rein_da_Tuma_aus_dem_Tumasee.jpg|
Ныв:Swiss_Grand_Canyon.jpg|Рейны ком (Ruinaulta), (Граубюнден, Швейцари)
Ныв:Rhein_bei_Gottlieben.jpg|Рейны уынд Оберзее æмæ Уберзеейы астæу 
Ныв:Rhine_falls.jpg|Рейны æхсæрдзæн Шаффхаузены цур
Ныв:Rhine_Rhein_Basel_2006_871.JPG|Рейны цыд Базелы
Ныв:FR-67-Strasbourg35.JPG|Рейны уынд Страсбург æмæ Кёльны астæу
Ныв:BrueckeMaxau.jpg|Хид Рейны сæрты
Ныв:Cologne (Köln) Rhine River view.jpg|Рейны цыд Кёльны
Ныв:Vue aérienne du Rhin à Dusseldorf.jpg|Рейны цыд Дюссельдорфы
Ныв:Rhine at Wagenigen.jpg|


Категори:Германы цæугæдæттæ
Категори:Швейцарийы цæугæдæттæ
Категори:Нидерландты цæугæдæттæ
Категори:Францы цæугæдæттæ
Хъотайтæ

**Хъотайтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Хъотайтæ æмæ Хъоцытæ æрвадæлтæ сты. Хистæр мыггаг уыд Хъоцытæ. Хъотайтæн сæ хъæу дæр — Хъотайтыхъæу — уыд Чеселты комы. Хъотайтæ æмæ Хъоцытæ кæрæдзийæ чызг нæ куырдтой.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Фамильный праздник Котаевых 1 хай 2 хай

*
Рейхенбахы æхсæрдзæн

**Рейхенбахы æхсæрдзæн** () у æхсæрдзæн Швейцарийы, Майрингены фарсмæ. Йæ бæрзæнд у 250 м, доны хардз у 30 м³/с.

right|300px|thumb|

Категори:Швейцарийы æхсæрдзæнтæ
Балтийск

**Балтийск** (1626—1946 æзты сахар хуынди **Пиллау**, , ) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты. Цæрынц дзы 34 мин адæймаджы (2010).

## Галерей

Vistula_Lagoon_and_Spit_from_Baltiysk.jpg|
Pillau_Citadel.jpg|Пиллауы гæнах
Baltic_fleet_ships_in_Baltiysk.jpg|Балты флоты æфсæддон наутæ
Baltic_Fleet_museum.jpg|Балты флоты музей


## Фиппаинæгтæ

Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Категори:Балты денджызы порттæ
Юпитер

**Юпи́тер** у Хуры системæйы стырдæр планетæ, газон гигант.

## Юпитеры æмбæлццæттæ
Юпитерæн ис 95 æмбæлццоны (2023-æм азы). 

Юпитеры стырдæр æмбæлццæттæ (Галилейаг æмбæлццæттæ):
* Ганимед
* Каллисто
* Ио
* Европæ

## Галерей

Image:Jupiter.jpg|Юпитер
Image:Jupiter, Earth size comparison.jpg|Зæхх æмæ Юпитер
Image:Jupiter_interior.png|Юпитеры мидæггаг арæзт
Image:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|Юпитеры зилдух


## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Уран (планетæ)

**Ура́н** у Хуры системæйы æвдæм планетæ.

thumb|right|Зæхх æмæ Уран
thumb|right|Ураны цæгтæ æмæ æмбæлццæттæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Нептун

**Непту́н** у Хуры системæйы планетæ. Нептунæн ис 16 æмбæлццоны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Рейны æхсæрдзæн

**Рейны æхсæрдзæн** () у Швейцарийы æхсæрдзæн, Нойхаузен-ам-Райнфаллы фарсмæ. Йæ бæрзæнд у 23 м, доны фæтæн у 150 м, доны хардз у 460 м³/с.

## Галерей

Ныв:Rheinfall bei Schaffhausen 04.JPG|
Ныв:001-Rheinfall.jpg|
Ныв:SchaffhausenRheinfall1.jpg|
Ныв:Rheinfall_bei_Schaffhausen_02.JPG|
Ныв:Rhine_Falls.jpg|
Ныв:Rheinfall2.JPG|
Ныв:Rheinfall_-_Schloss_W%C3%B6rth_IMG_3787_ShiftN.jpg|
Ныв:Rheinfall_(Steg).jpg|


Категори:Швейцарийы æхсæрдзæнтæ
Хъонтхора

**Хъонтхора**, чыс.ныхас. *[[басгæрдæг]]* (, ) у иуазон халхуыз зайæгой.

## Кæс ноджы
* Адджын хъонтхора
* Кирдицæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Джеджджын

**Джеджджын**, вариант: *джеджы*, дыгуронау: *гедигин*, *гæдигин* (, ) у иуазон зайæгой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Плутон

**Плуто́н** (чысыл планетæты каталогмæ гæсгæ: **134340 Pluto**) у Хуры системæйы карликон планетæ (раздæры — планетæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Сагхъæд

**Сагхъæд**, вариант: *саггъæд* кæнæ **тыфхъæд** (, ) у æнусонцъæх зайæгойты мыггаг, зайы хуссар бæстæты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фидаратæ

**Фидаратæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Фидаратæ Æхсæуæй ралыгъдысты. Уым Тегатæй уыдысты. Лæг амардтой æмæ ралыгъдысты Дыгурæй. Хъахъхъæдурмæ æрбафтыдысты, æмæ уым фарстой, ам бонджындæр мыггаг чи у, зæгъгæ. Уыдонмæ бафысым кодтой, стæй уым цæргæйæ баззадысты. Сæ фыдæлтæй иу хуынди Фидар, æмæ уый номæй рацыд сæ мыггаг. Рагон цæрæг кæй не сты Дæргъæвсгомы, уый уымæй дæр бæрæг у, æмæ сын æлхæд зæххæй æндæр фыды зæхх нæ уыди. Фидар æмæ Дзиу уыдысты æфсымæртæ. Сæ нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ: Фидаратæ, Дзиуатæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
*Индира Тедеева. Фидаровы.

*
Василий I Македойнаг

**Василий I Македойнаг** (; райгуырдис 811-æм азы — амардис 886-æм азы) — Византияйы император (867—886), Македойнаг династийы бындурæвæрæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Византияйы императортæ
Категори:Эдирнейы чи райгуырдис, уыдон
Тыфхъæд

**Тыфхъæд** у ахæм зайæгойты ном:
* Тыфхъæд кæнæ сагхъæд ()
* Тыфхъæд кæнæ къæбырттæг ()
Какон

**Какон** кæнæ **какон сындз**; хуссар ныхасыздæхтыты ис æндæр вариант: *како*, *къуырынцхы*,  (, ) у, цъæх дыргътæ чи дæтты, ахæм сындзджын къутæрты мыггаг.



Image:Closeup of blackthorn aka sloe aka prunus spinosa sweden 20050924.jpg|Дыргътæ
Image:Prunus spinosa001.jpg|Какон
Image:Blackthorn or sloe (Prunus spinosa) - geograph.org.uk - 1568825.jpg|Какон
Image:Schlehe1.jpg|Какон уалдзæджы 



## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Дзабиты 3арбег. Ирон адæмон хостæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1995 — 201 ф.

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойтæ Библийы
Больцано

**Больцано**:

* **[[Больцано (сахар)|Больцано]]** (Боцен) — сахар Италийы
* **[[Больцано (провинци)|Больцано]]** — автономон провинци Италийы
Тæргайдон

**Тæргайдон** у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны къабаз. Цæугæдоныл лæууы сахар Æрыдон.

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Категори:Æрыдоны дон
Моймар

**Моймар** (; «бирæгъы гагадыргътæ / гагатæ») у, маргджын кæнæ мастгæнæг дыргътæ чи дæтты, ахæм иуæй-иу зайæгойты æмбырдгæнæн ном.


Image:Atropa bella-donna0.jpg|Æррабал
Image:Rhamnus frangula.jpg|Бурæхъæд
Image:Lonicera xylosteum - baies de chèvrefeuille des haies sur l’arbre 6.JPG|Сæгъысыф
Image:Symphoricarpos albus 7927.jpg|Митынгага


Категори:Ботаникæ
Категори:Маргджын зайæгойтæ
Гвадалахарæ (нысаниуджытæ)

**Гвадалахарæ** ():

* Гвадалахарæ (Мексикæ) — сахар Мексикæйы, штат Халискойы административон центр.
* Гвадалахарæ (Испани) — сахар Испанийы.
* Гвадалахарæ (провинци) — провинци Испанийы.
Уæллаг Пона

**Уæллаг Пона** () у хъæу Гуырдзыстоны Лагодехы муниципалитеты. Цæрынц дзы ирæттæ.

Понайы райгуырди поэт Харебаты Леонид. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джиотæ, Санахъотæ, Цхуырбатæ, Гуыбетæ, Багатæ, Козатæ, Плитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лагодехы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цъæйдон

**Цъæйдон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны фæрсагдон.

## Фæрсагдæттæ
* Сачъерппайы дон
* Схъаздон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Цъæйы комы цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны фæрсагдæттæ
Хæмыцырихи

**Хæмыцырихи** (, ) у бирæазон кæрдæджы мыггаг, зайы тыгъдбыдырты æмæ зонæты ромыл бæстыхъæдимæ.


Image:Stipa joannis1.jpg|*Stipa pennata*
Image:Stipa borysthenica kz.jpg|*Stipa borysthenica*
Image:Stipa tenuifolia.jpg|*Stipa tenuifolia*
Image:Stipa tenacissima.jpg|*Stipa tenacissima*


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æфсирджынтæ
Якутаг æвзаг

**Яку́таг æвзаг** () у якутаг адæмы мадæлон æвзаг. Уый у тюркаг æвзæгтæй иу, Якутийы официалон æвзаг.

Якутаг æвзаджы ис 4 къорды æвзаджы здæхтытæ:
* Централон
* Вилюйаг
* Цæгат-ныгуылæн
* Таймыраг
Долганаг æвзаг нымайæн ис якутаг æвзаджы диалектыл. Якутаг æвзаджы формæтыл дзурæг адæм сæ кæрæдзи æмбарынц хорз, хицæндзинæдтæй сæ фылдæр сты фонетикон.

## Грамматикæ

### Номивджытæ
Якутаг номивджытæ.

### Нымæцонтæ

Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Сабанты Григорий

**Сабанты Григорий Луарсабы фырт** уыд Быдыры фронты 46-æм æфсады хæстон сгарæг, Советон Цæдисы хъæбатыр.

Райгуырдис 1910-æм азы 20 апрелы Кедигорайы, ныр Ленингоры районы Хуссар Ирыстоны, зæхкусæг бинонты. 

Хъæбатыры хуындад райста 1944-æм азы 3 апрелы. Хайад иста бирæ тугкæлæн тохты. Фæсхæст куыста йæ райгуырæн хъæуы, сси колхозы сæрдар. 1962-æм азы ралыгъдис Цхинвалмæ, уым куыста партийы обкомы.

Амардис 1968-æм азы 2 апрелы. Сабаны-фырты ном хæссы Цхинвалы уынгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Григорий
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Категори:Хуссар Ирыстоны зындгонд адæм
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Кедигорайы чи райгуырдис, уыдон
Картинг

thumb|Картты ерыс АИШ-ы
**Картинг** у спортивон ивхæрсæн. Карттæ сты хуымæтæг тагъд автомобилтæ æнæ гуыффæйæ. Вæййы ахæм карттæ, кæцытæн сæ тагъддзинад схизы 260 км/с.

Категори:Спорт
Мёльнлюкке

**Мёльнлюкке** () у сахар Швецийы хуссар-ныгуылæны, лен Вестрæ-Гёталанды, историон провинци Вестергётланды. Сахар æрбынат кодта Гётеборджы 10 км æддæдæр.

## Æрвитæнтæ
* Вендельсберджы университет 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швецийы сахартæ
Якутаг

**Якутаг**:
* Адæмы тыххæй кæс Якутаг адæм.
* Æвзаджы тыххæй кæс Якутаг æвзаг.
Хъæдурхуызтæ

**Хъæдурхуызтæ** кæнæ **хъæдургъуыз зайæгойтæ**, **хъæдуронтæ** ( кæнæ *Leguminosae*, ) сты дыхайон зайæгойты бинонад.

## Хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойтæ

Image:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|Хъæдур
Image:Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg|Тымбылхъæдур
Image:Rotklee Trifolium pratense.jpg|Æртæсыфон
Image:Vicia orobus1 eF.jpg|Хъæдурхос
Image:Acacia Negev.JPG|Хъæдурбæлас
Image:Ab food 15.jpg|Тъæпæн хъæдуры мыггæгтæ
Image:Люпины.JPG|Бирæгъхъæдур
Image:Ab plant 470.jpg|Цилик


## Фиппаинæгтæ

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
*
Миссури

**Миссури** ():

* Миссури (цæугæдон) — цæугæдон АИШ-ы.
* Миссури (штат) — штат АИШ-ы.
Бæрз

**Бæрз**,  () у бæлæсты мыггаг. Бæрзы æрдзон ареал у Цæгаты æрдæгтымбылæг.

## Иуæй-иу хуызтæ
* Зæбул бæрз (*Betula pendula*)
* Сырх бæрз (*Betula raddeana*)
* Урс бæрз (*Betula litwinowii*)

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Канзас-Сити (Миссури)

**Канзас-Сити** () у сахар АИШ-ы, штат Миссурийы стырдæр сахар. Цæрынц дзы 480 мин адæймаджы (2009).

Лæууы цæугæдон Миссурийы былыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Миссурийы сахартæ
Канзас-Сити

**Канзас-Сити** ():

* Канзас-Сити — сахар штат Канзасы.
* Канзас-Сити — сахар штат Миссурийы.
Арарат (нысаниуджытæ)

**Арарат**:

* Арарат — хох Турчы, Сомихы арæнгæрон.
* Арарат (облæст) — облæст Сомихы.
** Арарат — Сомихы сахар.
Евпатори

**Евпато́ри** (, , , ) у сахар Хъырымы Сау денджызы былыл. Цæрынц дзы 119 мин адæймаджы. Æрбынат кодта Хъырымы хуссар-ныгуылæны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъырымы сахартæ
Мырзаганты Гицо

thumb|right|200px|Мырзаганты Гицойы цырт
**Мырзаганты Гицо** (1746-1913). Мырзаганты мыггаджы фылдæр-фылдæр фæцард Гицо, йæ цыртдзæвæн æвæрд ис Хилачъы, Цъæззиуы хиды был.

Уый у стыр къæдзæхдур. Фыдæлты ныхæстæм гæсгæ, уыцы дур Гицо æрласта хохæй, куыд æмæ цæмæй, уый ничиуал зоны. 

Куыд дзурынц, афтæмæй Гицо уыд куырысдзау, хæйрæджытæй йын уыдис ус. Кæд бæрзонд лæг нæ уыд, уæддæр уыд бæрджын, æмæй йæм дзурын ничи уæндыд.

Мыггагæн та уыд разамонæг, уынаффæгæнæг. Гицойæн уыд уылынгмæ æввахс даргъ æмæ бæзджын æрфуытæ-æлвынгæ сæ нæ кодта. Куы-иу фæмæсты, уæд-иу æрфгуытæ арц алæууыдысты, æмæ дзы алчидæр тарсти. Гицомæ уыд цавæрдæр уæларвон тых. Фæрсынмæ йæм чи цыд, уыдонæн æххуыс кодта. Гицойы тыххæй баззадис бирæ æцæг хабæрттæ, уыдон фыст сты Мырзаганты мыггаджы чиныджы.

## Литературæ
* Мырзаганты М. Куырттаты ком æмæ курттатæгтæ. Дзæуджыхъæу: «Аланыстон», 2007.

Гицо
Категори:Хæрисджыны чи райгуырдис, уыдон
Æхсынцъы

**Æхсынцъы** (, ) у, чылауийы мыггагмæ чи хауы, ахæм бæлас. 


Image:Prunus cerasifera branch fruits bgiu.jpg|Æхсынцъыйы дыргътæ
Image:Cherry plums.jpg|Дыргътæ
Image:Prunus cerasifera Nigra.jpg|Дидинджытæ
Image:Prunus cerasifera Nigra boom.jpg|Æхсынцъы уалдзæджы 


Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Бæлæстæ
Цъымарайы мæнæргъы

**Цъымарайы мæнæргъы** (, ) у, оранжхуыз гагатæ чи дæтты, ахæм бирæазон кæрдæг зайæгой. Зайы цæгат бæстæты.


Image:Rubus chamæmorus.jpg|Цъымарайы мæнæргъы
Image:Cloudberries.jpg|Гагадыргъ
Image:Moltebeere Bluete.JPG|Дидинæг
Image:Hjortron.png|Цъымарайы мæнæргъы


## Литературæ
* 

Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гагадыргътæ
Цæрикъаты Тъæрæс

**Цæрикъаты Таймуразы фырт Тъæрæс** (райгуырдис 1989-æм азы 17 июны Дзæуджыхъæуы) у «Аланийы» футболист, къорды капитан, хъахъхъæнæг (раздæр уыдис размæбырсæг).

## Æнтыстдзинæдтæ
* Уæрæсейы Хъалацы финалист (ФК «Алани») 2010/11
* Хъазахстаны суперхъалац (ФК «Актобе») 2013/2014

## Æддаг æрмæг
* Цæрикъаты Тарасы статистикæ

## Фиппаинæгтæ

Тъæрæс
Категори:Уæрæсейы футболисттæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирон футболисттæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Мёльндаль

**Мёльндаль** () у сахар Швецийы хуссар-ныгуылæны, лен Вестрæ-Гёталанды, историон провинци Вестергётланды. Сахар æрбынат кодта Гётеборджы 7 км æддæдæр.

## Æрвитæнтæ
* Официалон  сайт 

Категори:Швецийы сахартæ
Æмбалтæ

**Æмбалтæ** () сты ирон мыггаг. Цъамады хъæуæй рацæуджытæ. Æрвадиуæг кæнынц Зæнджиатимæ, Агънатимæ, Карсанатимæ, Цъæхилтимæ æмæ Цæбитимæ.

Цъамады хъæуæй ралидзджытæ нымад сты стыр ирон мыггæгтæй цалдæры бындурæвæрджытыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Æмбалты Цоцко

**Æмбалты Бицойы фырт Цоцко** (аргъуыды ном — *Увар*; райгуырдис 1871-æм азы Æрыдон — амардис 1937-æм азы) у педагог, рухстауæг, этнограф, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг, æвзагиртасæг æмæ тæлмацгæнæг.

## Цардафыст
Цоцко райгуырдис 1871 азы Æрыдоны. Каст фæцис дины семинар 1891 азы. Семинар каст чи фæцис, уымæн уыдис бар ахуыргæнæджы кæнæ сауджыны куыст кæнын. Цоцко равзæрста рухсады куыст.

Ахуыргæнæджы æмæ æхсæнадон куыстæй уæлдай Цоцко архайдта адæмон сфæлдыстад æмбырд кæныныл, уырыссаг æмæ немыцаг æвзагæй зындгонддæр фысджыты уацмыстæ тæлмац кæныныл («Вильгельм Телль», Шиллер, «Макары фын» — Короленко æмæ а.д.).

Цоцкойы зæрдæмæ тынг цыдысты фыссæг Андерсены аргъæуттæ. Уыдонæй дæр цалдæр ратæлмац кодта ирон æвзагмæ («Фыдуынд бабызы цъиу» «Булæмæргъ»).

Цоцко стыр аргъ кодта Къостайæн. Йæ амæлæтæй йæхи бабыны онг фæдардта сау Хетæджы-фырты зианы фæдыл, нал адаста йæхи.

Репресситы дуджы æрцыд ахст æмæ 1937-æм азы йæ фехстой.

2007-æм азы Цæгат Ирыстоны Республикæйы Æмбалты Цоцкойы номыл сарæзтæуыд журналистикæйы къабазы кусджытæн сæрмагонд преми.

## Æрвитæнтæ
* Цоцкоимæ баст æрмæджытæ (Сайт iriston.com)

## Фиппаинæгтæ

Цоцко
Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон
Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ
Категори:Ирон тæлмацгæнджытæ
Ирон цыхт

**Ирон [[цыхт]]** — хъуджы кæнæ фысы æхсырæй ахсын у ирон адæмы рагон куыст. Хъуыстгонд у канд Кавказы нæ, фæлæ ма æппæт Уæрæсейы дæр (ирон цыхтæн ис паддзахадон стандарт — ГОСТ). Йæ æргом æм æрыздæхта Бетъырбухы æфсæддон-медицинон академи дæр, лабораторийы дзы систой анализ æмæ йын лæвæрд æрцыд бæрзонд бæрæггæнæн.

Цыхт ахсыны бар лæвæрд у сылгоймагмæ. Процесс у ахæм: æхсыр æрцæуы фæрсудзæны уылты уагъд стæй йæм бафтауынц ахсæн. Сахатмæ æхсыр бацахсы, æмæ йæ уæд хъæуы къухæй æрбамбырд кæнын, стæй та ныккæнын цыхтахсæн мигæнæны. Айзæрдынц йыл цæхх. Рæстæгæй рæстæгмæ цыхт афæлдахынц иу фарсæй иннæмæ.

Цыхт бæззы куыд айдагъæй хæрынмæ, афтæ чъиритæ, дзыкка кæнынмæ дæр. Зымæгмæ цыхтытæ хæндыджы сцæхджын кæнынц.

## Æддаг æрмæг
* Осетинский сыр

Категори:Ирон хæринæгтæ
Каддафи, Муаммар

**Муа́ммар Муха́ммад Абу́ Минья́р аль-Кадда́фи** (, райгуырдис 1942-æм азы 7 июны сахар Сирты — амардис 2011 азы 20 октябры сахар Сирты) уыдис Ливийы политикон æмæ паддзахадон архайæг, Ливийаг революци æмæ паддзахады æцæг лидер растады агъоммæ; булкъон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ливийы политиктæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:Сирты чи райгуырдис, уыдон
Категори:Сирты чи амардис, уыдон
Сирт

**Сирт** () у Ливийы сахар. Уым райгуырдис Ливийы раздзог Муаммар Каддафи. Сиртæй Аль-Хумсмæ уæрæсейаг специалисттæ аразынц ног æфсæнвæндаг.

Категори:Ливийы сахартæ
Маори (æвзаг)

**Ма́ори** (*Māori* кæнæ *te reo Māori*) у маорийы мадæлон æвзаг, Ног Зеландийы бындурон адæмы. Уый у Ног Зеландийы 2 официалон æвзæгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ног Зеландийы æвзæгтæ
Маори (нысаниуджытæ)

**Маори**:
* Маори — Полинезийы адæм.
* Маори (æвзаг) — Полинезийы æвзаг.
Нæртон симд

**Нæртон симд** кæнæ **æттæгуæлæ кафт** — рагон ирон дыууæуæладзыгон кафт.

Раджы заманы Ногбоны æртыты алыварс 35-40 аздзыд нæлгоймæгтæ кафыдысты нæртон симд. Фыццаг къорд-иу кæрæдзимæ æнгом балæууыдысты, алчи хæцыд йæ сыхаджы роныл. Нæлгоймæгты дыккаг къорд-иу схызт фыццæгты уæхсчытæм. Адон дæр кæрæдзийы рæттыл хæцыдысты. Уæллаг къорды архайджытæ бынмæ хъæр кодтой: «Бакувут!» Дзуапп сын-иу радтой: «Дæлæмæ æрхаут!» Стæм хатт, цæмæй быннæгты уæхсчытыл уæз тынгдæр æрцæуа, уый тыххæй-иу уæллæгтæ семæ гал систой. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый мæстæй марыны тыххæй нæ уыд — ацы кафт бæрæг кодта тыхджындæр æмæ сæрæндæрты.

Зарæггæнгæйæ æгас мæсыг сындæггай зилын райдыдта: уæд рахизырдæм, уæд галиуырдæм.

Нæртон симд кафыдысты сабыргай, заргæ-зарын; хицæн кодта йæ фидауц змæлдæй.

Ацы кафтæй-иу фесты стыр бæрæгбæттæ. Кафыдысты айдагъ иу хъæуы нæ, фæлæ æгас зылды цæрджытæ, нæлгоймæгты нымæц-иу 200 уæлæмæ ахызт.

Рæстæгимæ ивтой кафты миниуджытæ дæр. Кафыны бар æрмæст аслæгтæн нæ, фæлæ фæсивæды сæрæндæртæн дæр лæвæрд æрцыд.

Фæстæдæр кæцыдæр нæртон симды сылгоймæгты фенæн дæр уыд. Æгас мæсыгы алыварс, къухтæ фæйнæрдæм айтындзгæйæ, уæздан кафт кодтой, раст цыма урс цъиутæ уæлæрвты тæхынц, уыйау. Дыккаг уæладзыджы архайджытæ иу бынмæ куы æргæппытæ кодтой, уæд быннæгтимæ-иу зиллаччы алæууыдысты. Уый фæстæ нæлгоймæгтæ сылгоймæгтимæ тымбыл сарæзтой æмæ дарддæр сæ кафты куыст кодтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон кæфтытæ
Мыкалгабыртæ

**Мыкалгабыртæ**,  — ирон мифологийы у хорарæх æмæ бæркады, фарны бардуаг.

## Кувæндæттæ
Раздæр ирон адæммæ тынг парахатгонд уыдис бæрæгбон **Мыкалгабыр**. Цæгат Ирыстоны йæ номыл кувæндон ис Къасарагомы, Хуссар Ирыстоны та Къобеты æмæ Къусджыты хъæуты. Хуссар Ирыстоны Мыкалгабыры стырбон арæзтой Куадзæнæй дыууæ къуырийы фæстæдæр, Уæлладжыргомы та — сентябры æмбисы. Мыкалгабыр ирон адæммæ афтæ кадджын уыдис, æмæ-иу бирæ хатт афæдзы мидæг дыууæ-æртæ хатты скодтой куывдтæ йæ номыл. Нывондæн æргæвстой гал. Уæлладжыры комы Уыналы хъæумæ ’ввахс йæ номыл цы кувæндон ис, уый Галты дзуар дæр, æвæццæгæн, уымæн хонынц. Раджы кæддæр-иу алы хæдзар дæр æргæвста гал. Мыкалгабыры кувæндоны-иу ирон адæм ард хордтой, туджджынты-иу фидауын кодтой.

## Кæс ноджы
* Мыкалыгабыры кувæндон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон мифологи
Фæлвæра

**Фæлвæра** — ирон адæммæ фосы бардуаг. Йæ æхсæв йын бæрæг кæнынц Алардыйы бæрæгбоны фæстæ, дыццæджы.

Раджы заманы ацы бардуагмæ куывтой сæрмагондæй, кодтой йын кусарт. Кувинæгты ’хсæн ахъаззаг бынат ахста дзыкка.

Ирон зæдты ’хсæн Фæлвæра у æппæты зæрдæхæлардæр æмæ фæлмæндæр.

Фæлвæрайæн æрмæстдæр-иу цæст ис. Иу афон, дам, Фæлвæра æмæ Тутыр лæууыдысты, фæлмæн ныхæстæ кодтой. Æвиппайды йын Тутыр йæ галиу цæст акъахта.

Категори:Ирон мифологи
Дзыкка

200px|thumb|Дзыкка тæбæгъты
**Дзыкка** у ирон хæринаг. Фæфыцынц æй урссагæй æмæ мæнæуы ссадæй, стæм хатт ма йæм æфтыд æрцæуы ирон цыхт дæр.

Дзыкка фыцыны хуызтæ цалдæр сты. Кæнынц ма йæ нæлхæйы бынтæй дæр: нæлхæ куы батайын кæнынц, йæ царв йын куы сисынц, уæд ма дзы цы бынтæ баззайы, уыдоныл ссад акæнынц æмæ йæ афтæмæй афыцынц.

Дзыкка фыццаджыдæр фенæн уыд Фæлвæрайы, ирон зæдты фæлмæндæр æмæ зæрдæхæлардæры номыл конд фынгыл.

## Ноджы ма кæс
*Уæлкъæй дзыкка
*Цæрвæхсидæн
*Хару

Категори:Ирон хæринæгтæ