open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Франц

**Франц** (), официалон ном у **Францаг Республикæ** () у Ныгуылæн Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис, Стыр Аст æмæ НАТО-йы уæнг.

* Цæрджыты нымæц: 66 736 000 мин адæймаджы (2016 азы)
* Фæзуат: 545 630 км²
* Сæйраг сахар: Париж

Франц уыдис дунейы стырдæр æмæ хъомысджындæр паддзахæдты ’хсæн XVII æнусæй фæстæмæ. XVIII-XIX æнусты Франц сарæзта егъау колонион импери — Францы дæлбар уыдис Африкæйы фылдæр хай, хуссар-скæсæйнаг Ази æмæ иуæй-иу æндæр территоритæ. Йæ раздæры колониты политикæмæ Франц ныр дæр стыр тæваг дары.

Туристты ’хсæн Франц у дунейы тæккæ популярондæр бæстæ — æрвылаз бæстæмæ æрцæуы 82 милуан адæймаджы. Францы ис хæххон æмæ денджызон курорттæ, бирæ историон æмæ аивадон фенддæгтæ.

Франц уыд Европæйы Цæдисы бындурæвæрæг бæстæты ’хсæн, æмæ фæзуатмæ гæсгæ у Цæдисы стырдæр паддзахад.

Франц у аппон паддзахад — ис æм атомон хæцæнгæрзтæ (ракетæты хæцæнсæртæ дæр), стæй атомон электростанцæтæ. Йæ аппон хæцæнгæрзты фæстауæрц у дунейы æртыккæгæм стырдæр. Фыццаг аппон фæлтæрæн Франц сарæзта 1960-æм азы 13 февралы Алжиры.

Франц у Иугонд Нациты Организацийы Æдасдзинады Уынаффæдоны фондз иудадзыгон уæнгтæй иу.

## Географи
thumb|320px|Францы къам космосæй. Август, 2002
Франц ахсы Ныгуылæн Европæйы стыр хай. Уыимæ æмарæн у Бельги, Люксембург, Герман, Швейцари, Итали, Монако, Андоррæ æмæ Испаниимæ. Арæнтæ бирæ рæтты цæуынц хохы цъуппытыл (Альпæтæ æмæ Пиренейтыл). Францы бæрзонддæр хох у Монблан (4 810 м).

Францæн ис фæсденджызон территоритæ дæр — Хуссар Америкæйы, Карибы денджыз æмæ Океанийы (Францы Полинези).

## Истори
Францы ном равзæрдис латинаг дзырд *Francia*-йæ, кæцы дзырдæй-дзырдмæ нысан кæны «франкæгты бæстæ», «франчыстон».

Нырыккон Францы арæнтæ сты рагон Галлийы арæнты хуызæн. Галлийы та цардысты кельтæгтæ. Ромы импери Галлийы йæхи дæлбар бакодта нæ эрæйы агъоммæ фыццæгæм æнусы. Рæстæг цыдис, æмæ Галлийы цæрджытæ се ’взаг раивтой латинагæй (фæстагмæ уымæй равзæрдис нырыккон францаг æвзаг). II æнусæй райдыдта чырыстон дуг, IV æнусмæ чырыстон дин уыд Галлийы сæйраг дин.

V æнусæй IX æнусы онг Галли уыд Франкты паддзахады сконды. 843-æм азы, Вердены бадзырдмæ гæсгæ, фæзындис Ныгуылæн Франчы паддзахад нырыккон Францы арæнты мидæг.

## Кæс
* Æртыккаг Республикæ

## Æддаг æрмæг
* France from the BBC News
* France at *UCB Libraries GovPubs*

## Фиппаинæгтæ

*
Сефардаг æвзаг

**Сефардаг æвзаг** кæнæ **ладино** (גﬞודﬞיאו־איספאנייול) у ромайнаг æвзæгтæй иу. Йæ бындур ын сси рагон кастилиаг (испайнаг) æвзаг æмæ иврит. Ладино уыд сефардты дзуттаг æвзаг.

## Литературæ
* Socolovsky, Jerome. «Lost Language of Ladino Revived in Spain», *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007. http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8989551

### Дзырдуæттæ
* Nehama J. avec la col. de Jesus Cantera, «Dictionnaire du judeo-espagnol», Madrid, 1977.
* Pascual Recuero P. «Diccionario basico ladino-español», Barcelona, 1977.
* Kohen Eli, Kohen-Gordon, Dahlia, «Ladino-English, English-Ladino: Concise Encyclopedic Dictionary (Judeo-Spanish)», Hippocrene Concise Dictionary, *Hippocrene Books*, 2000. 

Категори:Ромайнаг æвзæгтæ
Категори:Дзуттаг æвзæгтæ
Хæдтулгæ

thumb|Рог хæдтулгæ «Рено»
thumb|Дунейы бæстæтæ, иу мин цæрджытæн цас хæдтулгæйы хауы, уыцы нымæцмæ гæсгæ
**Хæдтулгæ** (**машинæ** дæр, туркаг дыгурон вариант у *[[уæрдун]]*) у, йæхи тыхæй чи цæуы, ахæм транспортон фæрæз.

Хæдтулгæйы ис мидсудзгæ змæлынгæнæг (кæнæ электрон змæлынгæнæг), гуыффæ, уыромæн æмæ афтæ дарддæр.

Автомобиль, машинæ, хæдтулгæ — цæлхытыл моторджын уæрдонæг, адæмы ласынæн пайдадзыд, кæцы ма хæссы йæхи мотор, кæнæ енджин. Йæ нысаны фылдæр æмбарынгæнæнтæ куыд амонынц, уымæ гæсгæ хæдтулгæтæ сты арызт фыццаджы дæр фæндæгтыл цæуынæн, хъуамæ цын уа бадæнтæ иуæй асты онг адæймагæн, цыппар цæлхон вæййы йæ типикон хуыз, æмæ уа амад фыццагдæр адæмы, уый фæстæ та алы хæрзтæ ласынмæ. 

1886 аз цæуы нымад нырыккон автомобилы райгуырæн азыл, Benz Patent-Motorwagen, гермайнаг æрымысæг Карл Бенцæй срауадзгæ. Моторджын уæрдон тагъд фæивдта цæрæгойтæй-æфтыгъд ласæнты, уæлдайдæр та машинæтæ куы систы æнцонæфтæн бирæ адæмæн æмæ ма 1908-æм азы модель Ford Model T-йы фæзынды фæстæ, гъеуæд.

## Фиппаинæгтæ

*
Тæтæйраг æвзаг

**Тæтæйраг æвзаг** (*татар теле*, *татарча*) у тæтæйраг адæмы æвзаг, хауы тюркаг æвзæгты къордмæ. Æрмæст Уæрæсейы дзурынц йыл 5,3 милуан адæймаджы (2002).

Мингай тæтæйрæгтæ цæрынц АИШ, Финлянди, Герман æмæ æндæр бæстæты; дард бæстæты дæр хъахъхъæнынц сæ мадæлон æвзаг.

Дзæуджыхъæуы ис Габдулла Тукайы номыл тæтæйраг национ-культурон æхсæнад, вæййынц дзы тæтæйраг æвзаг æмæ литературæйы уроктæ.

## Абетæ

## Кæс
* Сыбираг-тæтæйраг æвзаг

## Æддаг æрмæг
* Азатлык  — Фæсивæдон газет тæтæйраг æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
1978-æм аз

## Цаутæ
* 8 сентябры — Ираны сæйраг сахар Тæхраны тыхст адæм рацыдысты уынгтæм сæ ныхмæдзырд зæгъынмæ. Ирайнаг æфсад æхсынтæ райдыдта: 122 адæймаджы фæмардысты, 4 мин æрцыдысты цæф.
* 16 октябры — Польшæйаг Карол Войтылæ сси ног ромаг папæ Иоанн Павел II.
* 27 декабры — Испани сси демократион паддзахад, диктатурæйы 40 азы фæстæ.

## Райгуырдысты
* 9 августы — Одри Тоту (*Audrey Tautou*), францаг киноактрисæ.
* 26 августы — Бæззаты Гиуæрги, Уæрæсейы футболист.

## Амардысты
* 13 январы — Морис Карем (*Maurice Carême*) (райгуырд 1899), бельгиаг поэт, фыста францагау.
* 8 декабры — Голда Меир, Израилы премьер-министр (1969-1974).

Категори:1978
1946-æм аз

## Цаутæ
* 10 январы — Иугонд Нациты Организаци фыццаг хатт æрæмбырди.
* 2 мартъийы — Хо Ши Мин сси Цæгат Вьетнамы президент.
* 7 майы — Японы скуыста ног чысыл компани *Tokyo Telecommunications Engineering*, загъгæ, ахæм номимæ. Фæстæдæр уый зындгонд сси куыд "Сони (Sony)".
* 31 майы — Гречъы цæрджытæ референдумы схъæлæс кодтой монархи рацаразыныл.

## Райгуырдысты
* 31 августы — Ричард Гир, америкаг кинойы актёр.
* 2 ноябры — Кокойты Таймураз, биологон зонæдты доктор, профессор, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат, Республикæ Хуссар Ирыстоны зонæдты сгуыхт архайæг.
* 24 декабры — Леонид Филатов, уырыссаг актёр, режиссёр, поэт.

## Амардысты

## Нобелы преми
Уыцы аз Нобелы литературон преми райста немыцаг фыссæг Гессе Герман.

*
Тæхран

**Тæхран**, **Тегеран**, **Дахран** () у Ираны сæйраг сахар. Цæрынц дзы 9 милуан адæймагæй фылдæр.

Тæхран сси Ираны сæйраг сахар 1795-æм азы.

## Фиппаинæгтæ

*
Неннаг æвзаг

**Неннаг æвзаг** (*ненэцяʼ вада*) самодиаг æвзæгты къордæй у. Дзурынц ыл 25 мин адæймаджы бæрц егъау фæзуатыл: Колæйы æрдæгсакъадахæй суанг Енисейы донмæ.

Нырыккон неннаг алфавит:

Категори:Самодийаг æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Калифорни

**Калифо́рни** () у штат АИШ-ы ныгуылæны. Йæ фæзуатмæ (410 000 км²) гæсгæ у æртыккаг, йæ царджыты нымæцмæ (33 872 мин) гæсгæ та фыццаг АИШ-ы штат. Сæйраг сахар у Сакраменто. 

Калифорни кæддæр уыдис Испайнаг империйы цæгат-ныгуылæн хай. 1847-æм азы, тохы фæстæ, ацы регион ныддих кодтой АИШ æмæ Мексикæ. Уæд нырыккон америкаг хай, «Уæллаг Калифорни» сси хæдбар республикæ, фæлæ дыууæ азы фæстæ (1850) АИШ-мæ бацыд куыд йæ 31-æм штат. 

Æппæтамерикаг æфсæнвæндаг куы аразт æрцыд (1870), Калифорнимæ ныггуылф кодтой адæм. Сæ зæрдæмæ тынг цыдис регионы аламаты бæстыхъæд. 1950-æм азы агъоммæ Калифорни сси АИШ-ы тæккæ цæрæгджын штат.

## Фиппаинæгтæ

*
Дин

**Дин** у адæмы зонындзинады иугонд дунейыл, цардыравзæрстыл, Хуыцауыл, адæймаджы удыл, цардыл æмæ мæлæтыл, æгъдау æмæ рæстдзинадыл. 

Ирон адæм рагон рæстæгæй кувынц Иунæг Стыр Хуыцаумæ. Уый фæстæ ирон адæм хибарæй райстой чырыстон дин, куыд нæ рагон дины дарддæргæнæг.

## Дунеон динтæ
Алфавитмæ гæсгæ цыппар дунеон динтæ сты:
* Буддизм
* Индуизм
* Пысылмон дин
* Чырыстон дин

## Æндæр дины темæтæ
* Атеизм
* Бахаи
* Библи
* Зороастризм
* Иудаизм
* Мифологи
* Оккультизм
* Хъуыран

*
Культурæ

**Культурæ** у дзыллæйы æгъдæуттæ (фыст чи не ’рцыд, ахæмтæ дæр), стереотиптæ, хи дарыны фæтк æмæ сфæлдыстадон куысты дыргътæ.

Адæймаг цы материалон æмæ монон хæзнатæ скодта, уыдон иумæ.

## Æддаг æрмæг

* Cultural Anthropology Tutorials , Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marco, California, United States, as of December 12, 2004.
* UNESCO, "UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity", issued on International Mother Language Day, February 21, 2002.

*
Валор-и-Вивес, Энрик

**Энри́к Вало́р-и-Ви́вес** (*Enric Valor i Vives*) у каталайнаг филолог, фыссæг æмæ ныхасгæнæг.

Валор и Вивес тынг бирæ бацархайдта каталайнаг æвзаджы иудзинадыл. Цы ахуыры чингуытæ ныффыста, уыдонмæ гæсгæ валенсиаг скъоладзаутæ ахуыр кæнынц каталайнаг æвзаг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Испанийы филологтæ
1940-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ

## Цаутæ
* 7 апрелы — инæлар-майор Карсанты Хъазыбегæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.
* 9 апрелы гермайнаг æфсæдтæ æрбабырсыдысты Данимæ æмæ Норвегимæ. Иу мæйы фæстæ æххæст конд уыд «блицкриг» Бельгимæ, Нидерландтæм, Люксембург æмæ Францмæ.
* 27 сентябры — Герман, Итали æмæ Япон Берлины бафыстой Æртæйы пакт.

## Райгуырдысты
* 9 мартъийы — Ларисæ Голубкина, актрисæ.
* 1 сентябры — Хуадонты Зураб, профессор, Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институты ректор.

## Амардысты
* 29 февралы — Василий Адикаевский, поэт-сатирик æмæ журналист. 
* 5 декабры — Ян Кубелик, чехаг композитор æмæ скърипкæдзæгъдæг.

Категори:1940
Хуры системæ

thumb|right|upright=2|Хуры системæйы планетæтæ
**Хуры системæ** у планетæты системæ галактикæ Æрфæныфæды.

## Фиппаинæгтæ

*
Марс

**Марс** (варианттæ: *Балсафæг*, *Балдзæгъдæг*) у Хурæй дардмæ цыппæрæм планетæ Хуры системæйы. Тугау ын сырх хуыз кæй ис, уый тыххæй йыл рагон ромаг адæм сæвæрдтой хæсты хуыцау — Марсы ном. 

Атмосферæйæн йæ 95,32 % сты æвзалытуаг газ, азот — 2,7 %, аргон — 1,6 %. Марсы диаметр у 6792,4 км, йæ массæ у Зæххы массæйы 10,7 %. Перигелийы уый баввахс вæййы Хурмæ 207 млн км, афелийы та адард вæййы 249 млн км.

Марсæн ис дыууæ æмбæлццоны — Фобос ( «тас») æмæ Деймос ( «фыртас»). Деймосы диаметр у æрмæст 13 км, Фобосæн та 23 км.

## Æддаг æрмæг
* Марс // Сиукъаты Никъалайы чиныг «Дун-дуне нæ алфæмблай». Дз., 1994

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Меркурий

**Мерку́рий** кæнæ **Меркури** у Хуры системæйы чысылдæр планетæ, Хурмæ тæккæ хæстæг.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Шогенцуков, Али Асхады фырт

**Шогенцуков Асхады фырт Али** (райгуырдис 1900-æм азы 28 октябры, Кучмазукинойы хъæуы — амардис 1941-æм азы 29 ноябры) — кæсгон советон поэт, Кæсæг-Балхъары сгуыхт аивадон кусæг (1939). Ахуыр кодта Стамбулы (1917—19), стæй йæ фыдыбæстæмæ раздæхтис, бирæ азты дæргъы куыста ахуыргæнæгæй.

Шогенцуковы уацмыстæ мыхуырæй цыдысты 1917-æм азы фæстæ. Уый нымад у кæсгон поэзийы бындурæвæрæгыл.

Кæсгон æвзагмæ бирæ цыдæртæ ратæлмац кодта: йæ тæлмацты ’хсæн Пушкин æмæ Къостайы æмдзæвгæтæ дæр.

## Уацмыстæ
*кæсгон æвзагыл:
** Стиххэмрэ поэмэхэмрэ, Налшык, 1938
** Тхыгъэхэр томитIy, т. 1—2, Налшык, 1961
*уырыссаг тæлмацæй:
** Поэмы и стихотворения, М., 1950 
** Избранное, М., 1957
** Избранное, Нальчик, 1975.

## Литературæ
* Теунов Х., Али Шогенцуков. Путь поэта, Нальчик, 1950
* Либединский Ю., Али Шогенцуков, в его книге: Современники, М., 1958
* Очерки истории кабардинской литературы, Нальчик, 1968
* ХьэкIyащэ А., ЩоджэнцIыкIy Али, Налшык, 1961

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсгон поэттæ
Категори:Советон Цæдисы поэттæ
Категори:Пахсæны чи райгуырдис, уыдон
Гæххæттын хæдтæхæг

right|thumb|300px
**Гæххæттын хæдтæхæг** у гæххæттæй конд хъазыны хæдтæхæг; уый, æввæцæгæн, у тæккæ зындгонддæр оригамийы фигурæ.

Гæххæттын хъазæнтæ арæзтой рагон китайæгтæ (чинтæ) 2 мин азы размæ.

## Æддаг æрмæг
* Paper Airplanes and Paper Boats  
*Papierflieger  
*Paperairplanes.co.uk  
*Paperaircraft.org  

Категори:Аивад
Категори:Улæфт
Географи

thumb|350px|right|Дунейы физикон картæ
**Географи** (бердз. γεωγραφία «зæххы сфыст») у, литосферæ, атмосферæ, гидросферæ æмæ биосферæ чи иртасы, уыцы зонæдты системæ. Фыццаг географион иртасæнтæ фæзынди рагон бердзенаг ахуыргæндтæ (Геродот, Страбон, Птолемей æмæ æндæрты куыстыты).

## [[Политикон географи]]
* Бæстæ
* Паддзахад
* Бæстæты номхыгъд алфавитмæ гæсгæ
* Бæстæты номхыгъд цæрджыты нымæцмæ гæсгæ
* Бæстæты телефонон префиксты номхыгъд
* Историон бæстæтæ (чи нал ис, ахæмтæ)
* Паддзахæдты цæдистæ

## [[Физикон географи]]

* Быдыр
* Вулкан
* Денджыз
* Донкъубал
* Континент
* Сакъадах
** Ног Зæхх
* Фурд
* Хох
* Цад
* Цæугæдон

*
Ног Зæхх

**Ног Зæхх** () у сакъадæхты къорд Цæгат Ихджын фурды, Карæйы æмæ Баренцы денджызты ’хсæн. У Уæрæсейы Федерацийы Архангельсчы облæсты хай.

Сакъадæхты къорды ис бирæ чысыл сакъадахы æмæ дыууæ егъау сакъадахы: Хуссар æмæ Цæгат, уыдоны ’хсæн та нарæг (2—3&nbsp;км) донкъубал Маточкин Шар. Геологийы цæстæнгæсæй сакъадæхтæ сты Уралы хæхтæн сæ дарддæрдзу.

Ног Зæххы дæргъ хуссар-ныгуылæнæй цæгат-скæсæнмæ у 925&nbsp;км. Æппæт сакъадæхты фæзуат у 83&nbsp;000&nbsp;км&sup2;-æй фылдæр. Цæгат сакъадахы стырдæр уæрх у 123&nbsp;км, Хуссар сакъадахы та — 143&nbsp;км.

Хуссары Ног Зæхх хицæн кæны сакъадах Вайгачæй уæрæх донкъубал Карæйы Кулдуарæй.

## Бæстыхъæд

Бæстыхъæд у карз, арктикон. Æппæты хъармдæр мæй (август) хуссары астæуккаг температурæ у +6,5°С, цæгаты та — +2,5°С. Зымæг вæййы тынг карз æмæ дæргъвæтин.

## Цæрджытæ

Бынæттон цæрджытæй ам цæрынц æрмæст неннæгтæ. Сæ нымæц у 100 адæймаджы бæрц. Цæрынц цуан кæнынæй.

Ам ма ис, полигоны чи кусы, ахæм æртæ мин уæрæсейаг æфсæддоны.

## Полигон
1954-æм азы 17 сентябры Ног Зæххы байгом аппон полигон. Полигоны ис æртæ быдыры:
* Сау Бакæлæн () (70,7° ц. 54,6° с.) — пайда дзы кодтой 1955—1962.
* Маточкин Шар (73,4° ц. 54,9° с.) — дæлзæхх фæлварæнтæ 1964—1990
* Хус Фындз () (73,7° ц. 54,0° с.) — 1957—1962.

1955-æм азы 21 сентябры райдайгæ 1990-æм азы 24 октябры онг ам срæмыгъд 135 аппон ифтыгъды, уыдонæй 42 дæлзæхх, 87 уæлдæфы, 2 денджызы уæлцъар, 3 денджызы дæлцъар.

1963-æм азы августы Советон Цæдис æмæ АИШ бафыстой бадзырд, кæцымæ гæсгæ нал рамыгътой аппон бомбæтæ атмосферæ, космос æмæ денджызы. Дæлзæххон фæлварæнтæ цыдысты 1990-æм азы онг (уæд фехъуысын кодтой аппон фæлварæнты мораторий). Кæд аппон бомбæтæ ам нал фæлварынц, уæддæр полигон кусы.

## Æддаг æрмæг
* Къамтæ æмæ æндæр информаци Ног Зæххыл
* Сакъадæхты деталон картæ 

Категори:Аппон хæцæнгæрзтæ
Категори:Цæгат Ихджын фурд
Категори:Уæрæсейы архипелагтæ
Категори:Архангельсчы облæсты сакъадæхтæ
Карæйы Кулдуар

**Карæйы Кулдуар** () у донкъубал. Ног Зæххæй хицæн кæны сакъадах Вайгач.

Донкъубалы уæрх у 45 километры бæрц, йæ дæргъ та — 33 километры.

## Кæс ноджы
* Карæйы денджыз

Категори:Донкъубалтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Цæгат Ихджын фурд
Категори:Баренцы денджыз
Категори:Карæйы денджыз
Вайгач

**Вайга́ч** у сакъадах Цæгат Ихджын фурды, Евразийы континент æмæ Ног Зæххы ’хсæн.

Категори:Цæгат Ихджын фурд
Бонвæрнон

**Бонвæрнон** у Хурæй дардмæ дыккæгæм планетæ Хуры системæйы. Æрвон буæрттæй Хур æмæ Мæйæ фæстæмæ Бонвæрнонæй тынгдæр ничи рухс кæны. Атмосферæйæн йæ ~96,5 % сты æвзалытуаг газ, азот — ~3,5 %.

Бонвæрноны диаметр у 12092 км, йæ массæ у Зæххы массæйы 81,5%. 

## Нæмттæ
Æндæр нæмттæ: **Боброн**, **Кæрдæджы стъалы**, **Сæууон стъалы**, **Райсомы стъалы**. Æндæр дыгурон вариант: *Бонвæрнæ*.

Йæ рæсугъд хуызы тыххæй йæ схуыдтой **Венерæ** — афтæ хуынди ромаг мифологийы уарзондзинады æмæ рæсугъддзинады хуыцау. 

### Этимологи
Бонвæрнон = *боны [[фарн]]* + фæсæфтуан -*он*.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Сатурн

**Сату́рн** у Хуры системæйы планетæ, газон гигант. Сатурн у Хурæй дардмæ æхсазæм планетæ, системæйы дыккаг тæккæ стырдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуры системæйы планетæтæ
Сакъадах

**Сакъадах** у, алырдыгæй йæ былтæ дон кæмæн æхсы, ахæм æрдзон сурзæххы гæппæл. Материктæй хъауджыдæр сæ фæзуатæй сты къаддæр. Сакъадæхтæ вæййынц иунæгон æмæ къордон (сакъадæхты къорд ма фæхуындæуы архипелаг дæр).

## Сакъадæхты хуызтæ
* континентон, ома континентæй чи рахицæн ис;
* вулканон;
* ;
* кораллон.

## Дунейы стырдæр сакъадæхтæ

**№****Сакъадах****Фæзуат, км&sup2;****Бæстæ**
1ГренландиДани 
2Ног ГвинейПапуæ — Ног Гвиней æмæ Индонези
3Калимантан (Борнео)Бруней, Индонези æмæ Малайзи
4МадагаскарМадагаскар
5Баффины ЗæххКанадæ
6СуматрæИндонези 
7ХонсюЯпон
8Стыр БританиСтыр Британи
9ВикториКанадæ
10ЭлсмирКанадæ
11СулавесиИндонези
12Хуссар сакъадахНог Зеланди
13ЯвæИндонези
14Цæгат сакъадахНог Зеланди
15НьюфаундлендКанадæ
16КубæКубæ
17ЛусонФилиппинтæ
18ИсландиИсланди
19МинданаоФилиппинтæ
20ИрландиИрланди æмæ Стыр Британи
21ХоккайдоЯпон
22СахалинУæрæсе
23ГаитиГаити æмæ Доминиканæйы Республикæ
24БанксКанадæ
25Шри-ЛанкаШри Ланка
26ТасманиАвстрали
27ДевонКанадæ
28Цæгат, Ног ЗæххУæрæсе
29Арты ЗæххАргентинæ æмæ Чили
30Алыксандры ЗæххАнтарктидæ
31Аксель-ХейбергКанадæ
32МелвиллКанадæ
33СаутгемптонКанадæ
34МаражоБразили
35ШпицбергенНорвеги 
36КюсюЯпон
37Ног БританиПапуæ — Ног Гвиней
38ТайванКитай
39ХайнаньКитай
40Принц Уэльсы сакъадахКанадæ
41Хуссар, Ног ЗæххУæрæсе
42ВанкуверКанадæ
43ТиморСкæсæн Тимор æмæ Индонези


## Уæрæсейы стырдæр сакъадæхтæ
* Ног Зæхх
* Франц-Иосифы Зæхх
* Цæгат Зæхх
* Сахалин

*
Шри-Ланка

**Шри-Ланка** ( «Фæрныг сакъадах», 1972-æм азы онг зындгонддæр уыдис куыд **Цейлон**; æнæхъæн ном та **Демократон Социалистон Республикæ Шри-Ланка**) у сакъадахон паддзахад Индийы хуссар-скæсæйнаг былмæ ’ввæхс.

## Тамил-Илам
Шри-Ланкайы цæгаты ис, официалон æгъдауæй кæй ничи паддзахадыл банымадта, ахæм тамилаг паддзахад (Тамил-Илам). Тамилæгтæ сты Шри-Ланкайы цæрджытæй 18% æмæ, уыдон куыд нымайынц, сæ бартæ куыд æмбалы афтæ хъахъхъæд нæ уыдысты — гъе, уый тыххæй саразтой хицæн паддзахад. Тамилаг террористтæ саразтой дунейы æвирхъаудæр терактæй бирæ.

*
Æрдз

## [[Удæгас æрдз]]
* Цард 
* Мæлæт

* Биологи 
** Альгологи
** Анатоми
** Биохими
*** Урсаг
*** ДНК
** Ботаникæ 
*** Зайæгой 
** Вирусологи
*** Вирус 
** Генетикæ
*** Генон инженери
** Зоологи 
*** Цæрæгой
** Микологи
*** Зокъо
** Физиологи
** Цитологи
*** Чырæг

## [[Æдзæргæ æрдз]]
* Математикæ
* Физикæ
* Хими
* Геологи
** Гидрогеологи
* Гидрологи
** Дон
* Аэрологи
** Уæлдæф
* Астрономи
** Планетæ
** Стъалы

## Æддаг æрмæг
* A Guide to Nature and Wildlife Conservation 
* Nature Pictures
* Animal Photos 

*
Аивад

**Аивад** (бирæон нымæц: **аивæдтæ**) у æнкъæрæнты разæгъæн фæлгонцы.

## Классификаци
Йæ материалон формæмæ гæсгæ хицæн кæнынц ахæм аивады хуызтæ:
* сурæтгæнæн аивад
** нываивад
** скульптурæ
** графикæ
** батик
** фотоаивад
** киноаивад
** архитектурæ
** дизайн
* музыкалон аивад
** хореографи, кафт
** театралон аивад
** зард, оперæ
* литературæ
** прозæ
** поэзи

Алы архайды дæр йæ бон у аивады хуыз суæвын, йæ архайæг йе ’нкъæрæнтæ ног æмæ нысангæнæг хуызы куы разæгъы ацы архайдæй, уæд. Афтæ фæзындысты архитектурæ æмæ къухамындтыты аивад.

## Истори
Фыццаг аивады хуызæгыл нымад у къæдзæхон нывтæ.

*
Гренланди

**Гренла́нди** (гренландиагау *Kalaallit Nunaat*, ома «Гренландиæгты Зæхх»; даниагау *Grønland*, ома «Кæрдæгхуыз Зæхх») у дунейы тæккæ стырдæр сакъадах.

Гренланди у Данийы паддзахады хай, фæлæ йын 1980-æм азæй фæстæмæ ис уæрæх автономи.

Гренландийы фæзуат у 2&nbsp;166&nbsp;086 км², уыдонæй 81% у егъау цъитийæ æмбæрзт.

Файл:Greenland big.png|Гренландийы картæ
Файл:Proposed flag of Greenland (1984).svg|Гренландийы альтернативон тырыса

## Истори

Исландиаг адæм æрбаленк кодтой Гренландимæ 982-æм азмæ ’ввæхс. Уыдон дзы æртæ хъæуæн бындур æрæвардтой, сакъадахы тæккæ хуссар-ныгуылæны. Уым цардысты цалдæр æнусы дæргъы.

Сакъадахы ном, Кæрдæгхуыз Зæхх, зæгъгæ, исландиаг адæмæй баззад. Уыдоны балхон, Сырх Эрик (Eiríkur Rauði), сырд æрцыд йæ райгуырæн бæстæйæ, адæймаджы кæй амардта, уый аххосæй. Эрик ссардта йæхицæн ног цæрæнуат æмæ йæ, цæмæй ног цæрджытæ уырдæм гуылф кæной, уый тыххæй рахуыдта «кæрдæгхуыз», кæд дзы карз бæстыхъæд уыди, уæддæр. Цæрджыты нымæц, æцæгæй, рæзти, æмæ 1386-æм аз Гренланди норвегиаг паддзахады хай сси, стæй норвегиаг-даниаг иугонд паддзахады хай дæр.

Сæ сæвзæрдæй фондз æнусы куы рацыд, уæд æппæт Гренландийы хъæутæ æдзæрæг фесты, чи зоны, æмæ амы цæрджытæ æххормагæй фæмардысты — XV æнусы бæстыхъæд тынг фæкарздæр и. Ахуыргæндтæ цы стæгдартæ ссардтой, уыдонмæ гæсгæ фæстæг гренландиаг викингтæ хæлцхъуагæй цардысты.

Сакъадах æдзæрæгæй бирæ нæ лæууыди: Канадæйæ йæм æвæццæгæн, ихтыл æрбацыдысты эскимосаг (инуитаг) адæм. Стæй Европæйæ даниæгтæ æмæ æндæртæ.

## Цæрджытæ

Ныр Гренландийы цæры 56 мин адæймаджы бæрц. Æрвылаз иу мин адæймагæй гуырынц 16,85 сывæлæтты. Ноггуырдты иу минæй амæлынц 18,26 сабийы. Царды рæстæмбис дæргъ у 68,07 азы.

Гренландийы цæрджыты ’хсæн ис АИШ-ы æфсæддонтæ дæр. Сакъадахмæ æрбацæуынц бирæ туристтæ Европæ æмæ Америкæйæ.

## Экономикæ

Бирæ азты дæргъы Гренланди экспорт кодта зды æмæ цинк, фæлæ 1990-æм азы уыдон фесты. Уæдæй фæстæмæ йæ сæйраг экспорты товар сси кæсаг æмæ креветкæ. Туризм афтæ бирæ æхца нæ дæтты, уый тыххæй æмæ хæрдзтæ сты тынг бирæ.

## Æддаг æрмæг
* Гренландийы хиуынаффæйады официалон сайт
* CIA World Factbook: Greenland 
* Гренландийы статистикæ

*
2 мартъийы

**2 мартъийы**, иронау **тæргæйтты мæйы 2-æм бон** — азы 61-æм бон ( 62-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1956 — Марокко фехъуысын кодта йæ хæдбардзинад.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1859 — Алейхем Шолом, зындгонд дзуттаг фыссæг.
* 1931 — Михаил Горбачёв, Советон Цæдисы фыццаг æмæ фæстаг президент.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Сахар

**Сахар** (**горæт**, **калак** дæр) у, йæ цæрджытæ кæмæн хъæууон хæдзарады æдде кусынц, ахæм цæрæнуат.

Цæрæнуат свæййы сахар закъонмæ гæсгæ. Иу бæстæйæ иннæмæ сахары критерийтæ иухуызон не сты: Данийы, зæгъæм, ис 250 адæймаджы кæм цæрынц, ахæм сахартæ, Японы та цæрæнуаты хъуамæ цæрой 30 мин адæймаджы, сæ цæрæнуатæй сахар скæнынмæ.

## Нырыккон сахартæ
XX æнусы кæрон Уæрæсейы уыдис 1030 сахартæй фылдæр, уыдон мидæг цæрынц бæстæйы цæрджытæй 74%.

## Æндæр æрмæг
* Уæрæсейы сахартæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ
* Архитектурæ
* Урбанистикæ

## Фиппаинæгтæ

*
3 мартъийы

**3 мартъийы**, иронау **тæргæйтты мæйы 3-æм бон** — азы 62-æм бон ( 63-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Болгарийы: национ хæдбардзинады бæрæгбон.

## Цаутæ
* 1845 — Флоридæ сси АИШ-ы 27-æм штат.
* 1878 — Сан-Стефанойы бадзырдмæ гæсгæ Болгари сси Оттоманы империйæ хæдбар (æцæгæй 1908 азмæ уыд автономон кънйазад).
* 1905 — Паддзах Николай II сразы æвзæрст парламент (Думæ) саразыныл. 
* 1918 — Герман, Австри æмæ Уæрæсе бафидыдтой сахар Брест-Литовсчы. Ууыл Уæрæсейæн фæци Фыццаг Дунеон хæст; Финлянди, Латви, Литва, Польшæ æмæ Эстони хæдбар паддзахæдтæ баисты.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Астрономи

**Астроно́ми** ( — «стъалы» æмæ  — «закъон») у æрвон буæрттæ æмæ сæ системæтæ чи иртасы, ахæм зонад.

Астрономи иртасы Хур, Хуры системæйы планетæтæ æмæ сæ æмбæлццæттæ, астероидтæ, кометæтæ, стъалытæ, галактикæтæ æмæ бирæ æндæр цыдæртæ.

Астрономийæн йæ сæйраг хайтæ сты:
* Астрометри — æрвон буæртты уынгæ ран æмæ змæлынад иртасы.
* Астрофизикæ — æрвон буæртты арæзт, сконд æмæ физикон миниуджытæ иртасы.
* Космогони — æрвон буæртты равзæрд æмæ эволюци иртасы.
* Космологи — дун-дунейы эволюци иртасы.
* Æрвон механикæ — уæзтырнæн тыхæй æрвон буæрттæ куыд змæлынц, уый иртасы.

## Ирон нæмттæ
Æрмæст иуцалдæр стъалыбардз æмæ стъалыйæн ис ирон нæмттæ: Фисынмæдзæуджытæ, Арвы цæджындз, Галгæс (Арктур), Авдхойы, Фыййауы Лæдзджытæ (Орион), Æрфæныфæд. Планетæтæй ирон ном ис æрмæст иуæн — Бонвæрнон. 

## Æддаг æрвитæнтæ
* Уæрæсейаг Астрономион Хыз (Astronet)

*
5 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1912 — италиаг æфсæддонтæ дунейы историйы фыццаг хатт спайда кодтой хæдтæхæгæй хæсты рæстæг; уыдон хæцыдысты Турчы ныхмæ.
* 1933 азы Германы парламентмæ æвзæрстыты нацистты парти сæ бынаты нымæц рейхстагы фæфылдæр кодтой. Гитлер се ’ххуысимæ райста 52% хъæлæстæ æмæ сси президент.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
* 1953 — Сталин Виссарионы фырт Иосиф (р.1879), советон хицауады сæргълæууæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр, генералиссимус.   
* 1966 — Ахматова Аннæ, уырыссаг поэт.

Категори:Бонтæ
6 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Ганæ: 6 мартъийы ацы африкаг паддзахады у хæдбардзинады бон.

## Цаутæ
* 1869 — Дмитрий Менделеев Уырыссаг химийы æхсæнадмæ равдыста йæ периодикон таблицæйы фыццаг верси.
* 1945 — ССР Цæдисы Cæйраг Советы Президиумы указмæ гæсгæ тохы быдыры командæгæнджыты хæстон бардзырдтæ цæсгомджынæй æххæст кæнын æмæ немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ стыр арæхст æмæ хъайтардзинад равдисыны тыххæй Гæджиты Максимы фырт Алыксандрæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1475 — Микеланджело Буонарроти, италиаг нывгæнæг.
* 1937 — Терешкова Валентинæ, советон сылгоймаг-космонавт.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Сумо

250px|thumb|right|Япойнаг сумойы хъæбысæйхæцджытæ
**Сумо** (яп. 相撲 *Sumō*) у япойнаг хъæбысхæсты хуыз. Япойнæгтæ сумойы нымайынц уæздан хæстон дæсниадыл.

## Сумойы уагæвæрд

Сумойы хъæбысæйхæцджытæ (*[[рикиси]]*) хæцынц тымбыл бынаты æмæ цын ис дууæ сæйрагдæр уагæвæрды: йæ фады йеддæмæ æндæр буаруæнгæй зæххыл чи аныдзæва, кæнæ та хæцæн фæзы æдде фыццаг чи аныдзæва зæххыл, уый фæхæрды вæййы.

## Сумо Ирыстоны

Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ дæр сумойæ хæцынц. Уыдонæй тæккæ зындгонд систы Хъæдгæронæй рацæугæ æфсымæртæ Борадзаты Сослан æмæ Борадзаты Батырадз. Уыдоны йеддæмæ Уæрæсейæ рикиситæ нæй (2005-æм азы уавæрмæ гæсгæ).

Борадзаты æфсымæрты йеддæмæ сумойæ хæцы æндæр ирон богъал — Гаглойты Сослан (йæ фæсномыг Ваканохо).

## Æддаг æрмæг
* Сумойы тыххæй бындурон хабæрттæ   
* Гаглойты Сослан æмæ йæ фыдимæ интервью  

*
Категори:Япойнаг хæстон дæсниад
Рикиси

**Рикиси** () у, сумойæ чи хæцы, уыцы хъæбысæйхæцджыты ном.

Категори:Сумо
Плиты Грис

**Плиты Дзамболаты фырт Грис** (**Григорий**) (1913-æм азы 30 октябры, Астæуккаг Ручъы, Хуссар Ирыстон — 1999-æм азы 4 мартъийы, Дзæуджыхъæуы) у зындгонд ирон фыссæг æмæ поэт, тæлмацгæнæг, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, йæ уацмысты Грис фыста хæстон намысы тыххæй.

Плиты Грисы ном хæссы Горæтгæрон районы Октябрыхъæуы ног культурæйы галуан æмæ библиотекæ.

## Цардафыст
Грис райгуырди 1913-æм азы Астæуккаг Ручъы хъæуы. Астæуккаг скъолайы фæстæ кæронмæ бакасти ахуыргæнджыты техникумы, стæй та сси Мæскуыйы театралон аивады институты студент. Уыд ирон театры актёр, йæ литературон хайады сæргълæууæг. 

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Грис хъазуатонæй хæцыди фашистон лæбурджыты ныхмæ йæ райдианæй йæ кæронмæ. Тохы быдырæй куы сыздæхт, уæд куыста Ирон театры директорæй, журнал «Мах дуджы» бæрнон редакторæй.

## Æддаг æрмæг
* Плиты Грисы æмдзæвгæтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Грис
Категори:Ручъы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреаттæ
Категори:Советон Цæдисы фысджытæ
4 мартъийы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Католикон дин: Сыгъдæг Казимиры бæрæгбон.

## Цаутæ
* 1791 — Вермонт сси АИШ-ы 14-æм штат. 
* 1921 — Абхазы сфидар советон хицауад, Абхазаг Советон Социалистон Республикæйы бындур сæвæрдæуы.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1678 — Вивальди Антонио, италиаг композитор (фæмард 1741-æм азы).

## Ацы бон амардысты
* 1852 — Гоголь Николай, уырыссаг фыссæг (райгуырд 1809-æм азы).
* 1999 — Плиты Грис, ирон поэт, фыссæг, тæлмацгæнæг, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат.

Категори:Бонтæ
Хæринаг

**Хæринаг** у, цæрæгойтæн хæрынæн æмæ нуазынæн чи бæззы, цыфæнды ахæм буаргъæд.

Хæринагæн йæ сæйраг хæс у цæрæгойæн энерги дæттын, адæмæн æхсызгондæр вæййы адджын хæринаг.

## Ирон фынджы хæринæгтæ

Ирон адæмон хæринæгтæ сты:
* Фых хæринаг
** Давонджын
** Картофджын
** Уæлибæх (уæливых)
** Фыдджын
** Хъæдындзджын
** Цæхæраджын
* Карз нозт
** Арахъхъ
** Бæгæны
* ...

## Æддаг æрмæг
* Хæринаджы тыххæй rambler.ru-йы хай 

*
Джыккайты Шамил

**Джыккайты Федыры фырт Шамил** (1940 — 2011) уыд ирон фыссæг, поэт, ирон литературæ иртасæг, профессор æмæ æхсæнадон архайæг. Куыста ЦИПУ-йы.

## Цардафыст
Джыккайты Шамил райгуырдис Хуссар Ирыстоны Дзомагъы хъæуы 1940-æм азы. 1952-æм азы йæ бинонтæ ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Камбилеевкæйы хъæуы. Шамил каст фæци астæуккаг скъола, Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты филологон факультет æмæ ЦИНИИ-ы аспирантурæ. Куыста телевизион студийы. Фæстæдæр та уыдис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ирон филологийы факультеты декан.

Поэты æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Æфсарм» рацыди 1964-æм азы. Уый фæстæ ма рауагъта фондз поэтикон æмбырдгонды. Сæ сæйрагдæртæ сты «Æхсæвы æртытæ» (Ордж., 1990) æмæ «Саст дзæнгæрæг» (Дз., 2000). Шекспирау ныффыста йæхи 100 сонеты дæр.

Шамил канд поэт нæу, фæлæ драматург, прозаик, литературæиртасæг æмæ тæлмацгæнæг дæр. Йæ пьесæтæ «Хъодыгонд зæд» æмæ «Цомахъ» æвæрд æрцыдысты Ирон театры сценæйы. Джыккайы-фырт бирæ бакуыста ирон фысджытæй иукъорды сфæлдыстадон бынтæ бабиноныг кæныныл æмæ джиппы рауадзыныл, ныффыста Коцойты Арсены, Брытъиаты Елбыздыхъойы, Гæдиаты Цомахъы, Барахъты Гинойы, Байаты Гаппойы, Нигеры, Плиты Грисы, Цæрукъаты Алыксандры æмæ иннæты сфæлдыстадон портреттæ. 2002-æм азы та рауагъта «Ирон литературæйы истори (1917—1956)». Ацы куыст автор ныффыста иронау æмæ стыр ахъаз у канд студенттæн нæ, фæлæ скъолаты ахуыргæнджытæн дæр.

Шамил ирон æвзагмæ раивта Шекспиры «Къарол Лир», Софоклы «Эдип-паддзах», Э. Ростаны «Сирано де Бержерак», У. Сарояны, Р. Лоуренсы, Ж. Шехадейы драмæтæ, Байроны, Бёрнсы, Лермонтовы æмæ бирæ æндæр авторты уацмыстæ.

2011-æм азы 26 майы Джыккайты Шамилы мард ссардтой Дзæуджыхъæуы хуссары, куыд фехъусын кодтой барадхъахъхъæнджытæ, уый амардис уæззау цæфтæй. 31 майы Мурасты Давид, Шамилы марæг, фæмард спецоперацийы рæстæджы. Куыд рабæрæг, уый уыдис радикалон исламист, æмæ амардта Шамилы йе ’мдзæвгæ «Фæцæуынц бирæгъы цот хадзы»-йы тыххæй. Ацы æмдзæвгæ поэт ныффыста 2009-æм азы, уый уыдис йæ дзуапп 2007 азы цауæн, сыхæг республикæйæ хадзмæ цæуæг пысылмæтты къорд Беслæны сывæлæтты цыртдзæвæнæй куы фæхынджылæг кодтой, уымæн.

2012-æм азы 29 майы ЦИПУ-йы байгом кодтой Джыккайты Шамилы номыл аудитори. Уым фыссæн фæйнæджы сæрмæ Къоста æмæ Абайты Васойы хуызистыты ’хсæн кадджын бынат бацахста Шамилы портрет дæр. Хатæнæн йæ иннæ кæрон къулыл ирон æмæ уырыссаг кълассикты хуызистыты бынмæ скъапыты æмæ стъолтыл Шамилы сфæлдыстад æнæхъæнæй: чингуытæ, уацтæ, зонадон куыстытæ. Къултыл — йе ’мдзæвгæтæй скъуыддзæгтæ.

## Æддаг æрмæг
* Уацмыстæ
** Ирон аив дзырды зæрингуырд (Коцойты Арсены сфæлдыстадыл афæлгæст)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Категори:ЦИПУ
Шамил
Категори:Дзомагъы чи райгуырдис, уыдон
Категори:1952-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Цæгат Ирыстоны чи амардис, уыдон
Хъырым

**Хъырым**,  (, , ) у æрдæгсакъадах, йæ иу фарсæй Сау денджыз у, йæ иннæ фарсæй та — Азовы денджыз. 1441 азæй 1783 азы онг уыдис хæдбар паддзахад (Хъырымы ханад).

Советон Цæдисы сконды Хъырымы облæст уыдис Уæрæсейы Советон Федеративон Социалистон Республикæйы хай, фæлæ йæ радих кодтой Украинæйы ССР-мæ 1954-æм азы.

Æрдæгсакъадахы фылдæр хай сси дзырддаг Уæрæсе æмæ Украинæйы ’хсæн, Хъырым æмæ Уæрæсе куы баиу сты 20014-æм азы мартъийы, уыцы рæстæгæй. Уæрæсейы конституцимæ гæсгæ Хъырымы фылдæр хай у Хъырымы Республикæ, Севастополь та у федеративон нысаниуæджы сахар, фередацийы хицæн уæнг. Украинæйы закъæттæм гæсгæ Хъырымы фæзуат хауы Хъырымы Автономон Республикæмæ æмæ сæрмагонд статусы сахар Севастопольмæ. 2014-æм азы мартъийæ æрдæгсакъадахыл фактон хицауиуæг кæны Уæрæсейы Федераци.

Хъырымы цæрынц 2,4 милуан адæймагæй фылдæр, сæ нымæц рæзы. Æрдæгсакъадахы стырдæр сахар у Севастополь (522 мин адæймаджы), дыккаг у Симферополь, æртыккаг у Керчь.

*
Категори:Æрдæгсакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Европæ

**Европæ** у дунейы хай. Европæ æмæ Ази иумæ кæнынц материк Еврази.

Европæйы фæзуат у 10 млн км²-мæ ’ввахс. Цæрынц дзы 727 млн. адæймаджы.

## Бæстæтæ
Европæйы ис 49 паддзахады.


1 Кæд æмæ Кавказы хæхтæм гæсгæ Европæйы арæн у, уæд ацы бæстæтæ сты Европæйы. Фæлæ ахæм цæстæнгас тæккæ популярон нæу.

² Хъазахстаны европæйаг хай у цæугæдон Уралæй ныгуылæнырдæм.
³ Уæрæсейы территори, Уралы хæхтæй ныгуылæнырдæм, нымад у Европæйыл.
4 Европæйаг Турк у Босфор æмæ Дарданеллты донкъубалтæй цæгат æмæ ныгуылæнырдæм.


[thumb|200px| 
<font color=#4080FF>██</font> [Цæгат Европæ
██ Ныгуылæн Европæ
██ Скæсæн Европæ
██ Хуссар Европæ]]

## Кæс ноджы
* Европæйы Цæдис

*
Мангол

**Манго́л**, **Монголи** дæр () у паддзахад Азийы, Уæрæсе æмæ Китайы сыхаг.

* Фæзуат: 1 565 000 км² (дунейы 18-æм).
* Цæрджыты нымæц: 2 712 315 адæймаджы (2003-агæм азы).

Манголы цæрджытæй сæ фылдæр цæрынц быдыры, хизынц фос. Уыцы бæстæйы бирæ сахартæ нæй (фен Манголы сахарты номхыгъд). Алы Манголы цæрæгæн хауы 12 стуры. Фосдарынады кусынц мангойлæгты 42%.

## Истори
XIII æнусы Мангол уыдис дунейы историйы стырдæр империйæн йæ зæрдæ. Уыцы империйы бындур сæвæрдта мангойлаг адæмы иугæнæг Чингисхан.

Нырыккон Мангол, куыд хæдбар паддзахад, сæвзарди 1911-æм азы. Китай 1949-æм азы онг разы нæ уыд Манголы хæдбардзинадыл.

## Административон дих

Манголы 22 провинцийы ис (провинци та мангойлагау у *аймаг*). Сæйраг сахар Улан-Батор у хицæн административон субъект.

## Политикæ
Манголы ис цалдæр политикон партийы, уыдонæй тæккæ тыхджындæр сты Адæмон революцион парти æмæ Демократион парти.

Манголы президент у Халтмаагийн Баттулга, 2017-æм азы равзæрст.

## Экономикæ

### Экспорт
Æрхуы, молибдены концентрат, флюорит, кæсæмир, къуымбил, стуры царм сты сæйраг экспортон товартæ. Манголы ис æфсæнæрзæт æмæ дурæвзалыйы рæдзæгъдтæ, æндæр минералон ресурстæ.

2003 азы уавæрмæ гæсгæ сæйраг экспортон партнёртæ уыдысты: Китай — 46,7%, АИШ — 32%, Уæрæсе — 6,5%, Хуссар Корей — 5,1%.

### Импорт
Нефтæй конд продукттæ, индустрион ифтонггæрзтæ, фæлхасгæнæн товартæ.

2003 азы уавæрмæ гæсгæ сæйраг импортон партнёртæ уыдысты:
Уæрæсе — 33,9%, Китай — 19,8%, Хуссар Корей — 12,1%, Герман — 5,2%.

### Транспорт
#### Авиаци
2004 азы уавæрмæ гæсгæ бæстæйы ис 36 аэропорты. Уыдонæй 11 аэропорттæн ис хъæбæр стæхæн таг.

Кусынц:
* Авиакомпани «Ульгий-Транс»
* Авиакомпани «Aero Mongolia»
* Мангойлаг авиакомпани МИАТ

## Фиппаинæгтæ

*
Мах дуг

[thumb|460px|Галиуырдыгæй рахизырдæм: [Хъодзаты Æхсар, Гусалты Барис, Кокайты Тотырадз, Хъæрæцаты Зæирæ, Хæмыцаты Албег]]
**«Мах дуг»** у Цæгат Ирыстон — Аланийы Фысджыты цæдисы æрвылмæйон журнал. Цæуы ирон æвзагыл.

Журнал цæуы 1934 азы майæ фæстæмæ. Мыхуыргонд дзы цæуы аив-литературон уацмыстæ, æхсæнадон-политикон уацтæ.

## Сæйраг редактортæ
* Къосираты Сæрмæт (1934—1935)
* Дзаттиаты Алыксандр (1935)
* Боциты Барон (1936—1937)
* Бæдоаты Хъазыбег (1937)
* Епхиты Тæтæри (1937—1941)
* Дзаттиаты Тотырбег (1945—1948)
* Плиты Грис (1948—1952)
* Токаты Асæх (1952—1954)
* Мæрзойты Сергей (1956—1980, 1985—1986)
* Цæгæраты Максим (1960—1963, 1978—1985)
* Цырыхаты Михал (1963—1977)
* Богазты Умар (1977—1978)
* Хъодзаты Æхсар (1986—2018)
* Мамыкъаты Хъазыбег (2018—2019)
* Хетæгкаты Оксанæ (2019-æм азæй)

## Редакци
frame|right
: Бæрнон секретарь, прозæйы хайад — Гусалты Барис;
: Поэзи æмæ драматургийы хайад — Мамыкъаты Хъазыбег.

### Журналы æхсæны уынаффæдон
Бзарты Руслан, Бицъоты Грис, Дзантиаты Анатоли, Косты Лизæ, Къусраты Анатоли, Нæкуысаты Наирæ, Ходы Камал.

## Æддаг æрмæг
* Официалон сайт

Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Категори:Ирон мыхуыр
Категори:Цæгат Ирыстоны журналтæ
Категори:Журналтæ ирон æвзагыл
Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Мифологи

**Мифоло́ги** у, мифтæ чи иртасы, ахæм зонад, стæй мифты системæ йæхæдæг дæр.

Ирон адæмы мифологи у Нарты кадджытæ.

## Æндæр адæмты мифологи
Калевалæ, финаг адæм

## Æддаг æрмæг
* Нарты кадджытæ

*
Карæйы денджыз

**Карæйы денджыз** () у Цæгат Ихджын фурды хай. Йæ æрдзон арæнтæ сты: Евразийы былтæ, Ног Зæххы сакъадæхтæ, Франц-Иосифы Зæххы сакъадæхтæ æмæ Цæгат Зæххы сакъадах.

Денджызы фæзуат у 883 000 км2. Йæ тæккæ арф бынаты дзы 600 метры ставд дон ис.

Карæйы денджызы æййафынц цæугæдæттæ Обь æмæ Енисей.

Карæйы денджыз у тынг уазал. Афæдзы фылдæр хай ихæй æмбæрзт у.

Сæйраг порт у Диксон. Карæйы денджызы цæуы Цæгат денджызон фæндаг.

## Кæс ноджы
* Карæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ихджын фурды денджызтæ
Категори:Уæрæсейы денджызтæ
Донкъубал

**Донкъубал** кæнæ **хуыйæндон** у доны фæзуат, дыууæ зæххы гæппæлы чи хицæн кæны, ахæм.

## Цалдæр зындгонд донкъубалы
* Беринджы донкъубал
* Босфор
* Гибралтары донкъубал
* Дарданеллтæ
* Карæйы Кулдуар
* Каттегат
* Керчы донкъубал
* Мессинæйы донкъубал
* Ормузы донкъубал
* Скагеррак
* Тæтæры донкъубал

## Фиппаинæгтæ

*
Цæгаты Стыр хæст

**Цæгаты Стыр хæст** уыди 1700—1721 азты Уæрæсе æмæ Швецийы ’хсæн, Балты денджызы æлдариуæг кæныны сæраппонд. Хæсты Уæрæсейы цæдисонтæ уыдысты Дани æмæ Саксони (сæ коалицийы ном: «Цæгат цæдис»), фæлæ тагъд рæстæджы уыцы цæдис фехæлд æмæ ногæй райтынг ис æрмæст 1709-æм азы. Цæгаты Стыр хæсты архайдтой æндæр паддзахæдтæ дæр: Швецийы ныхмæ — Англис, Ганновер, Голланди, Прусси æмæ Польшæ; Уæрæсейы ныхмæ — Англис æмæ Ганновер.

Фæстиуæгæн 1721-æм азы Швеци фембылды, Ништадты сабырдзинады бадзырдыл йæ къух æрæвæргæйæ.

Цæгаты Стыр хæсты фæрцы бынтон æндæрхуызон сси тыхты райуæрст Балты денджызы былтыл. Уæрæсе сси уæзгæ паддзахад, Скæсæн Европæйы уæлиуæг чи кодта, ахæм. Уæрæсейы скондмæ бахаудтой Ингри, Карели, Эстлянди, Лифлянди, стæй Финляндийы хуссар хай (Выборджы онг). Пётр I алыг кодта йæ æлдарады сæйраг фарста: йæ бæстæ сифтонг кодта денджызон фæндæгтæй, райдыдта денджызыл æндæр бæстæтимæ сæудæджер кæнын, саразта йæхи дуджы раззагкълассон æфсад æмæ флот.

Швеци та йæ хъомыс фесæфта, сси дæлахъазон паддзахад. Балты денджызы хуссар былыл Швецийæн цы зæххытæ уыд, уыдон иууылдæр хæсты фæстæ бацыдысты Уæрæсейы скондмæ кæнæ та сæрибар фесты.

## Литературæ
* Тарле Е. В. Русский флот и внешняя политика Петра I. – СПб.: Фирма «БРАСК», Морской исторический сборник, 1994

## Æддаг æрмæг
* Цæгаты Стыр хæст 1700-1721 
* XVII-XVIII æнусты хæстыты картæтæ

Категори:Хæстытæ
Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Европæйы истори
Категори:Швецийы истори
Категори:Балты денджыз
Стамбул

**Стамбу́л** (), зындгонд у куыд **Константино́поль** (), ирон-чырыстон вариант: **Константины сахар** кæнæ **[[Ром]]** дæр у Турчы тæккæ дынджырдæр сахар, Византия æмæ Османты империйы кæддæры сæйраг сахар. Цæрынц дзы 15 милуан адæймаджы бæрц, уымæй у Европæйы стырдæр сахар. Стамбул лæууы Босфоры былтыл æмæ у дунейы ахсджиагдæр порттæй иу.

Турчы кæддæры сæйраг сахар, 1923-æм азæй фæстæмæ сси хуымæтæджы сахар (ныр бæстæйы сæйраг сахар у Анкара). Ныры ном (İstanbul) йын официалон æгъдауæй радтой 1930-æм азы.

### Стамбулы историон районтæ æмæ сыхтæ
*Европæ:*
* Султанахмет
* Галатæ
* Бейоглу
* Бешикташ
* Вефа
* Фатих
* Таксим
* Лалели
* Эминёню
* Сулукуле
* Долмбахче
* Айвансарай
* Касымпаша
* Джибали
* Чукурджума
* Каракёй
* Зейрек
* Кабаташ
* Фенер
* Балат
* Эйюп
* Ортакёй
* Влахерны
* Бебек

*Ази:*
* Ускюдар
* Кадыкёй

## Зонад æмæ ахуырад
Стамбул у Турчы зонадон центр. Сахары мидаг ис цалдæр паддзахадон университеты, уыдоны ’хсæн сты: Стамбулы университет, Стамбулы техникон университет, Мармарæ æмæ Богазичийы университет. Стæй ма Стамбулы ис Стамбулы экономикæйы академи, Уæлдæр техникон скъола, Аивады академи, Стамбулы консерватори æмæ æндæр уæлдæр ахуыргæнæндæттæ.

Сахары архайынц цалдæр зонадон æхсæнады: Турчы медицинон æхсæнад, Турчы биологон æхсæнад, Турчы химион æхсæнад. Сахары стырдæр библиотекæтæ сты Стамбулы университеты библиотекæ æмæ Стамбулы техникон университеты библиотекæ, Сулейманиейы библиотекæ, Баязиды библиотекæ.

## Культурæ
### Музейтæ
Сахары сæйрагдæр музейтæ: Æрвхуыз мæзджыт, Сулейманиейы мæзджыт, Сыгъдæг Софияйы Аргъуаны Музей, Стамбулы археологон музей, Нывкæнынад æмæ скульптурæйы музей, Топкапыйы галуаны музей, Мозаикæйы музей, Туркаг æмæ пысылмон культурæйы музей æмæ æндæртæ.

## Экономикæ
Стамбул у Турчы экономикон центр æмæ сæйраг индустрион сахар. Паддзахады стырдæр банктæ, фæсарæйнаг æхсæнæдтæ æмæ агенстæдтæ сты Стамбулы.

## Цæрджытæ

Стамбул у Европæйы стырдæр сахар. Сахары цæрынц 15 млн. адæймаджы.

## Транспорт
Стамбул у Турчы стырдæр транспортон æлхынцъ. Ис дзы дыууæ æхсæнадæмон аэропорты — Ататюрчы аэропорт (IST) (Atatürk International Airport) æмæ Сабиха Гёкчены номыл аэропорт (SAW) (Sabiha Gökçen International Airport).

Стамбулы кусы метрополитен.

## Фиппаинæгтæ

*
Ром

**Ром** () у Итали æмæ италиаг провинци Лациойы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 2,8 милуан адæймаджы.

Рагон легендæмæ гæсгæ, Ромы бындурæвæрæг уыд Ромул.

Сахар лæууы цæугæдон Тибры былыл.

## Æвсымæрон сахартæ
*  Париж, Франц, 1956

## Фиппаинæгтæ

*
1900-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ

## Цаутæ
* 6 январы — дуне базыдта, Индийы кæй милуантæ мæлынц æххормагæй, уый.

## Райгуырдысты
* 15 декабры — Абайты Васо, зынгонд ирон лингвист, ирайнаг æвзæгты иртасæг.

## Амардысты
* 25 августы — Германы фæмард Фридрих Ницше, философ, фыссæг.

*
Токио

**То́кио** (; *Tōkyō*, ома «скæсайнаг сæйраг сахар») у Японы сæйраг сахар æмæ префектурæ. Токио у Японы тæккæ стырдæр сахар, йæ алфæмблай цæрынц 34 милуан адæймаджы бæрц.

## Æддаг æрмæг
* Tokyo Travel Guide 
* Tokyo Weather Forecast

## Фиппаинæгтæ

*
1905-æм аз

## Цаутæ
* 22 январы — Ныхмæлæууыд бынцагъд Зымæгон галуаны раз Бетъырбухы. Уымæй райдыдта 1905 азы революци.
* 3 мартъийы — Уæрæсейы паддзах Николай II сразы æвзæрст Думæйы саразыныл.
* 5 мартъийы — Уæрæсейаг æфсад æртæ боны дæргъы сафы 100 мин адæймаджы Маньчжуры, фæлæ уæддæр цæуы фæстæмæ.
* 28 майы — Уæрæсейы флоты сæфт сакъадах Цусимæйы цур.

## Райгуырдысты
* 12 декабры — Дзесты Куыдзæг, ирон фыссæг, журналист æмæ тæлмацгæнæг.

## Амардысты
* 24 мартъийы — Жюль Верн, францаг фыссæг, æппæт дунейы зындгонд фантаст (райгуырд 1828 азы).
* 1 июлы — Гуырдзыбеты Блашка, ирон поэт, дыгуронау чи фыста, фыццаг ахæм поэт.

## [[Нобелы преми]]
* Медицинæйы: Роберт Кох.
* Литературæйы: Хенрык Сенкевич (ацы фыссæджы тыххæй кæс: англисагау, поляккагау).

Категори:1905
1901-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ
* 1 январы: Æппæт дуне ног æнусы бæрæгбон æрвиты. Райдыдта XX æнус.

## Цаутæ
* 1 январы: Британийы колонитæ Ног Хуссар Уэльс, Виктори, Хуссар Австрали æмæ Ныгуылæн Австрали баиу сты куыд Австралиаг Æмбалад. Ног бæстæйы фыццаг премьер-министр сси Эдмунд Бартон.
* 10 январы: ссардæуыд фыццаг нефты гуырæн Техасы.

## Райгуырдысты
* 29 апрелы: Японы император Хирохито (фæмард 1989 азы).

## Амардысты
* 22 январы — Ус-паддзах Виктори, Стыр Британийы паддзах æмæ Индийы император (райгуырд 1819 азы).
* 27 январы — Джузеппе Верди (), италиаг композитор (р. 1813).

*
1902-æм аз

## Цаутæ
* 15 февралы — Берлины байгом метро (*U-Bahn* дзы хуыйны).
* 15 майы — Португали фæкъотыр и.

## Райгуырдысты
* 5 октябры — Рей Крок, Мак-Дональдсы бындурæвæрæг

## Амардысты
* 29 сентябры — Эмиль Золя () (р.&nbsp;1840-æм азы), францаг фыссæг.

*
1903-æм аз

## Цаутæ
* 17 декабры — Райт æфсымæрты хæдтæхæг стахти АИШ-ы. Уый уыд дунейы фыццаг хæдтæхæджы тахт.

## Райгуырдысты
* 12 январы (30 декабры зæронд стилмæ гæсгæ) — Игорь Курчатов, сгуыхт советон физик, академик. Фыццаг советон атомон бомбæ чи саразта, уыцы лæг.
* 28 майы — Иосиф Уткин (ам. 1944), советон поэт.
* 12 ноябры (25 ноябры зæронд стилмæ гæсгæ) — Плиты Иссæ (ам.1979), советон инæлар, дыууæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр.
* 6 декабры — Гæздæнты Гайто (ам. 1971), зындгонд уырыссаг фыссæг ирæттæй.

## Амардысты
* 11 июны — Александр Обренович, Сербийы къарол. Амардтой йæ «Сау къух», зæгъгæ, ахæм организацийæ террористтæ.

Категори:1903
1904-æм аз

## Цаутæ
* 8 февралы — Япон райдыдта Уæрæсейы ныхмæ хæст.
* 4 майы — Конд æрцыд фыццаг Роллс-Ройс хæдтулгæ.
* 16 августы — скуыста Дзæуджыхъæуы трамвайы фыццаг хахх.

## Райгуырдысты

* 11 майы — Сальвадор Дали, нывгæнæг (амард 1989 азы).

## Амардысты
* 1 майы — Антонин Дворжак (*Antonín Dvořák*), чехаг композитор (р. 1841).
* 29 августы — Мурад V, Оттоманаг империйы султан (райгуырд 1840 азы).

## [[Нобелы преми]]

* Уырыссаг иртасæг Павлов Пётры фырт Иван райста Нобелы преми медицинæйы.

*
4 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Лесотойы: Хъæбатырты Бон.

## Цаутæ
* 1581 — Френсис Дрейк йæ дунеон балцæй раздахти.
* 1949 — 12 бæстæйы бафыстой Цæгат-Атлантиаг бадзырд, уымæй скуыста НАТО-йы цæдис.
* 1989 — Тбилисы (Калачы) райдыдтой стыр демонстрацитæ æмæ цыдысты 7 апрелы онг.
* 1993 — Турк сæхгæдта йæ арæн Сомихимæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 4 апрелы — Дзæуджыхъæуы райгуырдис уæгъдибар хъæбысхæстæй Европæ æмæ ССР Цæдисы цалдæр хатты чемпион, дунейы цыппар хатты чемпион, Дунейы Олимпион хъазтыты дыууæ хатты чемпион Андиты Сослан.

## Ацы бон амардысты

Категори:Бонтæ
Ригæ

**Ри́гæ** () у Латвийы сæйраг сахар æмæ Балты денджызы порт. Лæууы цæугæдон Ныгуылæн Двинайы (Даугавæйы) былыл.

## Æддаг æрмæг
* Ригæйы тыххæй туристон сайт 

## Фиппаинæгтæ

*
Бангладеш

**Бангладе́ш** () у Азийы паддзахад, кæддæр уыдис Стыр Британийы колони.

## Цæрджытæ
Цæрынц дзы 150 милуан адæймагæй фылдæр; ныртæккæ æндæр паддзахæдты ’хсæн йæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ Бангладеш ахсы 7-æм бынат.

*
Сири

**Си́ри** кæнæ **Сам** (æнæхъæн ном — *Сирийы Араббаг Республикæ*; , *al-Jumhūrīyah al-ʻArabīyah as-Sūrīyah*) у паддзахад Ныгуылæн Азийы. Цæрынц дзы 19 милуан адæймагæй фылдæр. Уыдонæй æрдæгæй фылдæр сты суннитон пысылмæттæ, ис ма дзы куыд шииттæ, афтæ чырыстон диныл хæст адæм дæр (цæрджытæй 10%).

2011-æм азæй Сирийы цæуы мидхæст. Паддзахады зæххытæ дих кæнынц цалдæр къорды, уыдонæй иу у афтæ хуынд Пысылмон паддзахад. Сирийы ма архайынц алыхуызон паддзахæдты хотыхджын тыхтæ, уыдоны ’хсæн Уæрæсейы хæстон тæхджытæ дæр (хæцынц официалон хицауады фарс).

[мини|рахиз|300px|«Аллах хъахъхъæны Сири». Плакат президенты сурæтимæ [Дамаск (сахар)|Дамасчы]]
мини|300px|Егъау мæзджыт Дамасчы

## Фиппаинæгтæ

*
Китай

**Кита́й** (; «астæуккаг паддзахад» — рагон китайæгты уырныдта, Китай дунейы астæу кæй у, уый) у егъау паддзахад Азийы. Цæрынц дзы 1,3 миллиард адæймагæй фылдæр, уымæй у дунейы, тæккæ фылдæр адæм кæм и, ахæм паддзахад. Китайы сæйраг сахар у Пекин, Китайы стырдæр сахар у Шанхай.

Китайы официалон ном 1949-æм азæй у **Китайы Адæмон Республикæ** (). Ис дзы æрмæст иу политикон парти — Китайы коммунистон парти.

## Этимологи
Нырыккон ирон æвзаджы нæй оригиналон дзырд ацы бæстæйæн. Фæлæ, æвæццæгæн, рагон ирон адæмæн кæнæ æллон адæмæн уыди æндæр ном.

Абайты Васомæ гæсгæ «хатиаг» нысан кæны «китайаг», æмæ дзырд *Хатай* у Китайы номы реконструкци.

## Цæрджытæ
### Китайы адæмтæ
Конституцимæ гæсгæ Китайы ис 56 адæмыхатты, сæ фылдæр сты ханьтæ (92 %).

### Китайы стырдæр сахартæ

## Фиппаинæгтæ

*
Лаос

**Лаос** () у хуссар-скæсæйнаг Азийы паддзахад. Йæ сæйраг сахар у Вьентьян. Бæстæмæ денджызмæ бацæуæн нæй.

right|frame|Лаосы провинцитæ

*
Вьетнам

**Вьетна́м** (, ), официалон ном у **Вьетнамы Социалистон Республикæ** у паддзахад Азийы, Сабыр фурды былгæрон. Йæ цæрджыты нымæц у 87 милуан адæймаджы, уымæй ахсы дунейы 13-æм бынат. Цæрджыты нымæц рæзы афæдз 1%.

Официалон æвзаг: вьетнамаг.

Вьетнамы сæйраг сахар у Ханой. Æндæр ахсджиаг сахар, у Хошимин бæстæйы хуссары.

*
Непал

**Непа́л** ( ) у Азийы паддзахад, Индийы цæгатаг сыхаг.

## Дин
Официалон бæрæггæнæнтæмæ гæсгæ, Непалы цæрджытæй фылдæр хай сты индуисттæ.

## Галерей

Flight Kathmandu-Himalayas-38-Kathmandu-2014-gje.jpg|Катманду
Pashupatinath-Votivstupas-04-Bagmati-2007-gje.jpg|Пашупатинатх
Bhaktapur-14-Brunnen-1976-gje.jpg|Бхактапур
Patan-Menschen-10-Barttraeger-2014-gje.jpg|Патан
Phakding-Namche-78-Larja-Bruecke-2007-gje.jpg|Гималайтæ
Lobuche to Gorak Shep-20-Weg-Wolken-Berge-Traeger-2007-gje.jpg|Гималайтæ
Mustang-Tsele to Samar-26-Haengebruecke nach Ghyakar-2015-gje.jpg|Mустанг
Changu Narayan-Garuda Narayana-24-suedost-2007-gje.jpg|Чангу Нараян


*
2 апрелы

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ

## Ацы бон райгуырдысты
* 1881 — Темырханты Сослан, ирон фыссæг æмæ историк, уæрæсейаг æфсады афицер.

## Ацы бон амардысты
* 1872 — Самуил Морзе, Морзейы код чи æрымысыд, уыцы лæг.
* 1974 — Жорж Помпиду, Францы премьер-министр æмæ президент.
* 2005 — Папæ Иоанн Павел II.

Категори:Бонтæ