open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Экономикæ

**Экономикæ** ( — дзырдæй-дзырдмæ «хæдзары зылды дæсниад») — ис ын цалдæр нысаниуæгы:

* Экономикæ — зонад, кæцы ахуыр кæны спайда кæнын алыхуызон гæрæнгонд ресурстæй, адæмы хъæуындзинад æмæ ахаст хицæн адаеймæгты æхсæн æнæмæт цæмæй кæнын, кæцы æвзæры хæдзарадон процессы.
* Экономикæ — алы кондады фæрæзы æмдзыгуыр, кæцыйæ пайда кæнынц адæмы домæнтæ ифтонг кæнынæн.
* Экономикæ куыд хæдзарадон архайд — организаци, структурæ æмæ искæцы хæдзарадон фадыгы уавæр.
Дунеон экономикæ, регионалон экономикæ, бæстæйы экономикæ — организаци, структурæ æмæ хъæдзарадон царды уавæр.

Экономикæ — кондадон ахасты æмдзыгуыр, кæцы у ацы къæпхæны æхсæнады кондадон хъомысы тынгады аккаг, æхсæнады кондады амалæн æлдариуæг чи кæны.

## Экономикæйы истори
Незаманон æхсæнады райтынгад уыди дæлейау æмæ мамæлайы къæбæртæй ифтонг кодта адæмы. Сæрæй незаманонтæ хæлц æмæ хойрæгтæ арттой цуан æмæ уидзæнтæй, фæлæ неолитон революцийы руаджы фæзындысты зæххкуыст æмæ фосдард. æхсæнады райтынгад æркодта фæллойдихмæ æмæ социалон нембарадмæ, фæзындысты социалон кълæстæ æмæ паддзахад. Стæй ма цагъардарыны фæтк.

Сабыргай-сабыргай уæййагæмивæн дæр парахат кæнын байдыдта, кæд æмæ фыццаг уыди натуралон æмбаивды хуызы, фæлæ æхцаты фæзындимæ сси базар. Фæлæ уæддæр, Рагон дунейы æмæ Астæузаманты, арæхад кодта натуралон хæдзарад. 
XV æнусы кæронæй байдыдта Стыр географион ссардты дуг, кæцы æркодта дунеон экономикæйы скондмæ æмæ фæзынд райдианон капиталы сæмбырд.
XVIII æнусы фæстаг цыппæрæм хайæ райдыдта индустриалон революци, кæй аххосæй размæдзыд бæстæты адæмы фылдæр 19 æнусмæ архайдтой хъæухæдзарады нæ, фæлæ промисленады. Уæлиуæг экономикон системæ сси капитализм, цыди традиционон æхсæнады фæивд нырыкконмæ, аграрон æхсæнады — индустриалонмæ.

1859—æм азы фыццаг хатт Уæрæсейы империйы, Горы-Горкийы зæххон институты, баконди хæдхъом специалад «Экономикæ». 
XX æнусы кæцыдæр бæстæты рæнхъы скондæуыд административон-командон социалистон экономикæ. Иннæ бæстæты та цыди капитализмы райтынгад. XX æнусы дыккаг хайы райдыдта зонад-техникон революци, йæ фæстиуæгæн индустриалон æхсæнад æппæты размæдзыд стонты, байдыдта фæсиндустриалон кæнын.

## Экономикæйы къæпхæнтæ:
Экономикон зонады, экономикон архайд дихкондæуы микро- æмæ макроэкономикон къæпхæнтыл, æмæ дунеон экономикæйыл.
* Микроэкономикæ æвдыстæуы куыд хибаргонд кондад, йе та куыстуат.
* Макроэкономикæ стгæуы куыд националон экономикæ, кæнæ паддзахады экономикæ.
* Интерэкономикæ амоны дунеон хæдзарады февзæрды æмæ апарахаты закъонбарад.

## Кæс ноджы
* Макроэкономикæ
* Микроэкономикæ

*
Макроэкономикæ

**Макроэкономикæ** ( «даргъ, стыр»,  «хæдзар» æмæ  «закъон») — зонад, кæцы ахуыр кæны бæстæйы экономикæйы куыст æмткæй (кæнæ йæ иу хай, фадыг), ахæм иумæйаг процесс æмæ фæзынд, куыд инфляци, æгуыстдзинад, бюджеты дефицит, экономикон рæзт, экономикæйы паддзахадон уаг æмæ афтæ дарддæр.

Макроэкономикæ пайда кæны ахæм æмбарынæдтæй, куыд ИМП (иумæйаг мидпродукт, ), ИНП (иумæйаг националон продукт, ), æмдзыгуыр бафарст (совокупный спрос), æмдзыгуыр æнхъарæн (совокупное предложение), фиддоны баланс (платёжный баланс), æхцайы массæ, инфляци, æгуыстдзинад, æхцайы, товары æмæ фæллойы базар (рынок денег, товаров и труда), агрегатон æвдисæгтæй пайда кæнгæйæ. 

Фыццаг хатт термин «макроэкономикæ»-йæ архайдта Рагнар Фриш 14 августы 1933-æм азы. Макроэкономикæйы теорийы бындурæвæрæгыл нымайынц Джон Мейнард Кейнсы.

Категори:Экономикæ
Стыр Дыгур

**Стыр Дыгур**, дыгуронау **Стур Дигорæ** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Сыхтæ
* Хизала

## Мыггæгтæ
Устур-Дигорæ, Одола æма Моски гъæути цардæнцæ муггæгтæ: Бегкатæ, Будайтæ, Батæртæ, Бузойтæ, Бурнæцтæ, Биазæртæ, Габетæ, Гегатæ, Гетъотæ, Гобетæ, Гæтдзитæ, Гогатæ, Гæзæутæ, Къургъостæ, Лагкутæ, Лолатæ, Малитæ, Моститæ, Озитæ, Рæмонтæ, Салæгатæ, Скъиатæ, Тургитæ, Тъуритæ, Тæтаонтæ, Тускъатæ, Ужегтæ, Хæмицатæ, Хортитæ, Хуймантæ, Хуадонтæ, Хъодзастæ, Хъарабугъатæ, Цопантæ æма Чихтистæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Осетия-Ирыстон // Стыр Дыгур. Фæрдгуытæ
* Щебровский Константин — Стур-Дигора 

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Ленины халагъуыд

thumb|250px|Ленины халагъуыды бынат
**Ленины халагъуыд** у Бетъырбухы æдде музей, Ленин 1917-æм азы сæрды Рæстæгмæ хицауадæй куы æмбæхсти, уыцы цауты тыххæй.

1917-æм азы 3-4 июлы демонстрацийы фæстæ Рæстæгмæ хицауад бардзырд скодта, большевикты партийы цыппор раззагдæр архайæджы цæмæй ахст æрцæуой. 5—9 июлы Владимир Ленин æмбæхсти Петрограды, уый фæстæ та ацыдис Разливмæ, хосдзауау йæхи акодта, афтæ.

Августы, хосгæрдæн куы фæци, Разливы баззайын тæссаг сси — æмæ уæд Ленин ацыдис Финляндимæ.

Октябры социалистон революцийы дæс азы куы сæххæст ис, 1927-æм азы Ленины халагъуыды ран сарæзтой гранитæй конд цырт (йæ автор — архитектор А. Гегелло). Цыртыл ныффыстæуыд: *«1917-æм азы июль æмæ августы дæргъы дунеон Октябры раздзог кæм æмбæхсти, йæ чиныг „Паддзахад æмæ революци“ кæм фыста, уый мысынæн уыцы ран сарæзтам мах гранитæй конд халагъуыд. Ленины сахары кусджытæ. 1927-æм аз»*.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг Халагъуыды цур уыдис фронты хахх. Уыцы ран советон æфсæддонтæ ард хордтой Фыдыбæстæйæн иузæрдыгддзинады тыххæй.

1964-æм азы гранитын цырты цур сарæзтой ног павильон-музей, В. Д. Кирхогланийы проектмæ гæсгæ.

Ныр дæр музейон комлекс у паддзахадæй хъахъхъæд объект.

## Æддаг æрмæг
* Музей «Ленины халагъуыд»-ы официалон сайт
* Тарховкæ  (музей кæм и, уыцы æфсæнвæндаджы станцæ)

Категори:Сестрорецк
Категори:Ленины музейтæ
Категори:Бетъырбухы музейтæ
Категори:Уæрæсейы истори
Категори:Фенддæгтæ
Хасан (цад)

**Хаса́н** у чысыл æдзæхх цад Уæрæсейы Федерацийы, Денджызгæроны крайы хуссары (Хасаны район). Цадæй Владивостокмæ у 130 км, цадмæ ’ввæхс у КАДР-имæ арæн. Цады фæзуат у 2,23 км².

Хасаны цад Уæрæсейы истори зындгонд сси, 1938-æм азы 29 июлæй 11 августы онг йæ цуры цы хæст цыдис, уый фæдыл. Уæд советон хотыхджын тыхтæ ныддæрæн кодтой Японы императоры æфсад.

## Уымæй фылдæр кæс
* Хасан (посёлок)
* Хасаны хæст (1938)

[thumb|Хасаны цады хæцгæйæ чи фæмæрд, уыдоны мысæн цырт. Посёлок [Краскино]]

Категори:Денджызгæроны крайы цæдтæ
Батон-Руж

**Батон-Руж** ( — «сырх лæдзæг») у Луизианæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Луизианæйы сахартæ
Кистæгтæ

**Кистæгтæ**, **кистонтæ** дæр (, , ) сты Кавказы цæрджытæ, цæцæйнаг адæмы байзæддæгтæ. 

Кистæгтæ цæрынц Пъанкъисы комы цалдæр хъæуы: Джохъоло, Дуис, Омало, Биркиани, Сакъобиано, Дзибахеви æмæ, раджы гуырдзиæгтæ фылдæр кæм уыдысты, уыцы хъæутæ (Астæуккаг æмæ Уæллаг Халацъан).

## Кæс ноджы
* Бацбийæгтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кавказы адæмтæ
Рённе

**Рённе** () у сахар Данийы. Ис Борнхольмы сакъадахыл.

Категори:Данийы сахартæ
Ногхъæу (Æрæфы район)

**Ногхъæу**, дыгуронау **Нæуæггъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Мыггæгтæ
Нæуæггъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Бекъуртæ, Зехъетæ, Кертантæ, Гацолатæ, Гæтæгтæ, Соскъитæ, Сументæ, Тетцойтæ æма Хамихъотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Тианет

**Тианети** () у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны. Лæууы цæугæдон Иорæйыл. Цæрджыты нымæц у 4 мины бæрц.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тианеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Еврозонæ

**Еврозонæ** (), Европæйы Цæдисы евро кæм пайда кæнынц, уыцы зонæ.

Еврозонæйы бæстæтæ:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Европæйы Цæдис
Категори:Евро
Лолатæ

**Лолатæ** кæнæ **Лолотæ**, **Лолойтæ** (, ) сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Лолаты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы, Дæйыхъæуы. Лолатæ сты Ос-Бæгъатыры къабазæй, Уырызмæгæй равзæргæ. Лолатæн Дыгургомы цæрджытæй хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуынц: Габетæ, Дзайнухътæ æмæ Уазитæ. Ацы мыггæгтæ дæр фæзындысты Дæйыхъæуы, сты Уырызмæгæй равзæргæ мыггæгтæ.

Лолаты мыггаг Дыгургоммæ кæд æмæ цæмæ гæсгæ æрбафтыд, уый ничи зоны, фæлæ Стыр Дыгуры рагæй кæй цæрынц, уымæн æвдисæн сты сæ цæрæнбынæттæ. Лолатæ уырдыгæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.

## Фиппаинæгтæ

*
Евро

**Евро** (ISO&nbsp;4217 код: **EUR**) у еврозонæйы (Австри, Бельги, Болгари, Герман, Грекъ, Ирланди, Испани, Итали, Кипр, Латви, Литва, Люксембург, Мальтæ, Нидерландтæ, Португали, Словаки, Словени, Финлянди, Франц, Хорвати, Эстони) официалон валютæ. 

## Еврозонæйы бæстæтæ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Евройы бæстæтæ:
*  Ватикан
*  Монако
*  Сан-Марино
*  Андоррæ

Æнафициалон евройы бæстæтæ:
*  Косово
*  Черногори

## Банкнотæтæ

File:5 Euro.Recto.png|5 €
File:EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|10 €
File:20 Euro.Recto.png|20 €
File:50 Euro.Recto.png|50 €
File:100 Euro.Recto.png|100 €
File:200 Euro.Recto.png|200 €
File:500 Euro.Recto.png|500 €


*
Категори:Валютæтæ
Сæйраг сахары регион

**Сæйраг сахары облæст** ( — **Ховедстаден**) у административон регион Данийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Данийы административон дих
Цæгат Ютланди

**Цæгат Ютланди** () у регион Данийы цæгаты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Данийы административон дих
Халланд (лен)

**Ха́лланд** () у лен Швецийы хуссар-ныгуылæны, централон сахар у Хальмстад.

## Фиппаинæгтæ

*
Халланд

**Халланд** (Halland):
* Халланд (лен) — лен Швецийы 
* Халланд (провинци) — Швецийы историон провинци
Хальмстад

**Ха́льмстад** ( ) у сахар æмæ порт Швецийы хуссар-ныгуылæны.

## Ам райгуырдысты
* Basshunter (1984) — шведаг музыкант.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Швецийы сахартæ
Веттерн

**Ве́ттерн** () у Швецийы дыккаг стырдæр цад. Йæ фæзуат у 1912 км².

Категори:Швецийы цæдтæ
Гури

**Гу́ри** () у  историон бæстæ æмæ край (мхаре) Гуырдзыстоны ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Озургети.

Категори:Гуырдзыстоны регионтæ
Керчь

**Керчь** (, , , , ) у сахар Хъырымы скæсæны, Керчы донкъубалы былтыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъырымы сахартæ
Йёнчёпинг (лен)

**Йёнчёпинг** () у лен Швецийы, централон сахар у Йёнчёпинг.

## Фиппаинæгтæ

Йёнчёпинг
Дур-Дур (хъæу)

**Дур-Дур** у хъæу Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы. Раздæры ном: **Тугъантыхъæу**, дыгуронау **Туйгъантигъæу** ().

## Дур-Дуры чи райгуырд, уыцы зындгонд адæм
* Мæхæмæтты Ахуырбег (1936) — номдзыд ахуыргонд, историон зонæдты доктор.
* Тугъанты Махарбег (1881–1952) — нывгæнæг, публицист, педагог æмæ этнограф.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Дур-Дур | Фæрдгуытæ (26.04.2021)

Категори:Дыгуры районы цæрæнрæттæ
Нахичеваны Автономон Республикæ

**Нахичеваны Автономон Республикæ** () у автономон республикæ (эксклав) Азербайджаны.

Категори:Азербайджаны административон дих
Кафка, Франц

**Франц Кафка** (, 1883-æм азы 3 июлы, Прагæ, Австри-Венгри — 1924-æм азы 3 июны, Венæ, Австри) у зындгонд фыссæг, фыста немыцагау. Райгуырд дзуттаг бинонты ’хсæн Прагæйы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Фысджытæ-модернисттæ
Категори:Немыцаг фысджытæ
Шёгрен, Андреас

**Андреас Иоганн Шёгрен** (; 1794-æм азы 26 апрелы, Нюланды губернæйы Ситиккалæйы хъæу — 1855-æм азы 18 январы, Бетъырбухы), финнаг шведæгтæй, Уæрæсейы империйы æвзагзонæг, историк, этнограф, бæлццон.

1827-æм азы 19 декабрæй нымад цауы Уæрæсейы зонадон академийы уæнг-корреспондент, 1829-æм азæй 30 сентябрæй — историйы адъюнкт, 1831-æм азы 9 мартъийæ — уырыссаг истори æмæ рагзаманы экстраординалон академик, 1844-æм азы 5 октябрæй — Историон-филологон хайады ординарон академик (Уæрæсейы финнаг æмæ кавказаг адæмты филологи æмæ этнографийыл).

1835-æм азы Шёгрен æрбацыдис Кавказмæ, уым ахуыр кодта ирон æмæ гуырдзиаг æвзæгтæ. 1844-æм азы, йæ балцы фæстиуæгæн, уырыссаг æмæ немыцаг авзæгтыл рацыдис «Ирон грамматикæ ирон-уырыссаг æмæ уырыссаг-ирон цыбыр дзырдуатимæ» — уыцы чиныг сси ирон æвзаджы фыццаг зонадон иртасæн. Чиныджы равзæрстæуыд ахæм грамматикон категоритæ куыд: хауæнтæ, афоны формæтæ, мивдисæджы ифтындзæджы формæтæ æмæ афтæ дарддæр. Шёгрен нымад цæуы ирон кириллон дамгъуаты сфæлдисæгыл. Ацы дамгъуатæй пайдæ чындæуы цасдæр ивддзинæдтимæ абоны онг.

Шёгрены куыстытæ, кæцытæ мыхуырæй рацыдысты 1821 азæй 1854 азмæ, ранымад сты «Императорон Зонæдты Академийы зонадон уацтæ I æмæ III хайæдты».

Дзæуджыхъæуы сахары ис Шёгрены номыл уынг. Бетъырбухы та, кæм цардис, уыцы Академикты хæдзарыл сæвæрдæуыд номарæн фæйнæг.

thumb|Академик Шёгрены уынг Дзæуджыхъæуы

## Æрвитæнтæ
* http://www.darial-online.ru/2002_2/shegren.shtml
* http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=136457
* http://www.vepsia.ru/ludi/Shegren.php 
* В. Уарзиати. Осетиноведческие штудии академика А. И. Шегрена (уырыссагау) 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Категори:Иранисттæ
Категори:Уæрæсейы лингвисттæ
Категори:Зындгонд финнæгтæ
Хафиз Ширази

**Хаджи Шамсаддин Мухаммад Хафизи Ширази** () у зындгонд персайнаг поэт (1325 — 1390). 

Райгуырд 1325-æм азы (кæнæ 1315-æм азы) Ширазы. Йæ фыд Бахауддин уæй кодта æвзалы æмæ фæмард, Хафиз чысыл лæппу ма куы уыди, уæд. Йæ æрыгон бонтæй Хафиз хорз базыдта Хъуыран кæсыны дæсныйад, уый тыххæй сæвæрдтой ын Хафизы ном.

21 азы йыл куы цыди, уæд поэт Аттары ахуыргæнинаг сси. Фыста æмдзæвгæтæ, куыста поэт æмæ Хъуыраны кæсæгæй Абу-Исхакы цур.

1333-æм азы, Мубариз Музаффар Ширазы сахар куы байста, Хафиз ацыд Исфаханмæ.

Хафизы ингæн у Ширазы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Персайнаг поэттæ
Категори:Ираны поэттæ
Дур-Дур

* Дур-Дур — хъæу Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы
* Дур-Дур — цæугæдон Цæгат Ирыстоны
Бæрæгъуын

**Бæрæгъуын** кæнæ **Красного́р** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы.

## Истори
Хъæу фæзындис 1922-æм азы кæддæры хъазахъхъаг зæххытыл, йæ бындур ын сæвæрдтой Уæлладжыры комæй ралидзæг ирæттæ. Фæстæдæр Красногоры цæрджытæ Бæрæгъуны ’рдæм ралыгъдысты, æмæ дыууæ хъæуы баиу сты — фæлæ сæ ныры онг, уæлдайдæр кар адæм, Бæрæгъуын хонынц.

Ардæм ралыгъдысты Æрхон, Нузал, Уынал æмæ Уæлладжыры комы иннæ хъæутæй:

* Æрхонæй — Икъатæ, Цомайтæ, Хуыдæлтæ, Хъаммæрзатæ; 
* Бады хъæуæй — Дзустæ, Дзасохтæ, Чехойтæ, Нартыхътæ; 
* Дæйыхъæуæй — Сопойтæ, Лолатæ, Хъантетæ, Токтæ;
* Джимийæ — Гаситæ; 
* Луарæй — Цогойтæ; 
* Нæзыджынæй — Дзитойтæ, Гаситæ, Хъуппетæ; 
* Нузалæй — Мзоктæ; 
* Уыналæй — Цæллагтæ, Годжитæ, Хъайттатæ;
* Холыстæй — Беккуызартæ, Притæ, Къутæртæ;
* Цъамадæй — Уырымтæ; 
* Цъусæй — Реуазтæ.

## Националон сконд
Красногоры цæрынц канд ирæттæ нæ, фæлæ уырыссæгтæ æмæ туркæгтæ дæр. Уæрæсейы цæрджыты сфыстмæ гæсгæ

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Артдзӕст. Красногор

Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Азис, Хасан

**Хасан Азис Исмаил** (райгуырд 1969-æм азы 16 апрелы Кырджалийы сахары) у Болгарийы сахар Кырджалийы кмет (администрацийы сæргълæууæг).

Сывæллон куы уыди, царди Мосты хъæуы, Кырджалийы облæсты, туркаг бинонты ’хсæн. Каст фæци архитектурон университет Софияйы, райста дзы арæзтадон инженеры дæсныйад.

2003-æм азæй фæстæмæ у Кырджалийы кмет. 2009-æм азы ноябрæй у туркаг адæмы политикон парти ДПС-ы Кырджалийы хайады разамонæг дæр. 

Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны иу чызг.

## Æддаг æрмæг
* Хасан Азисы официалон сайт  

## Фиппаинæгтæ

Категори:Болгарийы политиктæ
Категори:Кырджалийы чи райгуырдис, уыдон
Дачнæй

**Дачнæй** () у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Ног Саниба

**Ног Саниба** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.

## Истори
Хохы Санибайæ цы адæм ралыгъд, уыдон быдыры сæ хъæу схуыдтой *Ног Саниба*. Куындыхатæ дзы æппæты фыццаг мæзджыт æрцамадтой, 1917-æм азы та дзы, сæ сывæлæтты пысылмон диныл кæм ахуыр кодтой, ахæм скъола райгом кодтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Мичуриныхъæу

**Мичуриныхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы.

Мичуриныхъæуы цæрынц Калотæ, Икъотæ, Гаджитæ, Дзускатæ, Хъайтмазтæ, Хуырымтæ, Дзытиатæ, Балатæ, Цехъойтæ, цæры дзы бирæ уырыссæгтæ.

## Фиппаинæгтæ
 

Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Умм Кульсум

**Умм Кульcум** кæнæ **Культум** (, æцæг ном уыдис **Фатма Ибрахим аль-Бальтаджи**, ; 1904-æм азы 4 майы Тамаз эс-Захайрæйы — 1975-æм азы 3 февралы Каиры) уыд Мысыры зарæггæнæг (контральто), зарджыты автор, актрисæ. Йæ амæлæты бонæй бирæ азтæ рацыдис, афтæмæй ныр дæр нымад у XX æнусы араббаг дунейы зынгæдæр зарæггæнæгыл.

Райгуырдис хъæуккаг имамы хæдзары Нилы дельтæйы. Йæ сабибонтæй ахуыр кодта зарын. 1934-æм азы уый зарыдис Мысыры фыццаг паддзахадон радиостанцæйы фыццаг алæвæрды. Уыцы бонæй фæстæмæ дыууисæдз азы дæргъы алы мæй дæр лæвæрдта радиоконцерт.

1944-æм азы къарол Фарук ын радта бæстæйы уæлдæр хæрзиуæг — «Нишан аль-камаль», кæцы айразмæ лæвæрдтой æрмæстдæр къаролы хæстæджытæн æмæ зындгонддæр политиктæн. Иуæй-иу хатт уый зарыдис къаролы мыггагæн сæрмагонд концертты.

Умм Кульсумы сфæлдыстады тæмæн уыд 1950-æм азты, уæлдайдæр Насеры «Сæрибар афицерты» 1952-æм азы революцийы фæстæ. Цалдæр азы дæргъы йæ зарджытæй иу уыдис Мысыры паддзахадон гимн дæр.

1975-æм азы популярон зарæггæнæг куы амардис, йæ мардæвæрæнмæ æрбацыдысты бирæ араббаг паддзахæдты раздзогтæ, Каиры уынгтæм рагуылф кодтой дыууæ милуан адæймагæй фылдæр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мысыры зарæггæнджытæ
Категори:Араббаг музыкæ
Фæрæскъæттæ

**Фæрæскъæттæ** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Истори
Дигори коми Фæрæскъæтти гъæу дæр нимад æй рагон гъæубæл. Адтæй си æртæ синхи, æма сæ худтонцæ Дæллаг æма Уæллаг Фæрæскъæттæ, уæдта Хъарцати синх æма Хъалай тегъæ. Гъæуи арæнтæ: цæгатæрдигæй — Задæлески зилди зæнхитæ æма Хъалай тегъæ, хорискæсæни — Уорс хонх, хонсар æма хорнифтуйæн æрдигæй ба Мæхчески зæнхитæ æма Айгомуги дон.

Цалдæн, дан, Фæрæскъæтти гъæуи адæм нæма ’рцардæй, уæди агъоммæ гъæуи бунат адтæй гъæдæ, задæй си фæурæ бæлæстæ. Гъæди астæу ци Æрдозæ адтæй, уомæй пайда кодтонцæ синхаг гъæути цæргутæ, сæрдæ си никкæрдиуонцæ сæ фонсæн хуасæ, фонс даруни туххæй си аразтонцæ фæурæ гъæдæй ’скъæттæ. Гъæуæн æ ном дæр рагон адæм аци æрдози номмæ гæсгæ равардтонцæ — Фæрæскъæттæ.

Гъæуи фиццагидæр æрцардæнцæ Хъарцати гъæуæй æрбаледзæг адæм. Аци гъæу æхуæдæг ба адтæй æвæрд Фæрæскъæттæмæ хæстæг Хъалай тегъи хонсарбæл, арæзт æрцудæй раги кæддæр (мангол-тæтæри æрбалæборуни размæ).

Гъæуæн æ хонсарæрдиги ци лигъз будур ес, уой гъæуи цæргутæ худтонцæ Стъона. Ами рæстæгæй-рæстæгмæ гъæуи адæм æрæмбурд уиуонцæ, æвзурст лæгтæ ба си хастонцæ тæрхонтæ царди уавæртæ хуæздæр кæнуни туххæй, федаун си кодтонцæ тоггинти, хастонцæ си хъодий тæрхон цард ихалгутæн æма æнд.

Тъæпæн Дигори гъæутæй раздæр Дзиуарæ арæзт æрцудæй Фæрæскъæтти гъæуи, «Дзæппази дзиуарæ», зæгъгæ.

Гъæути цæргутæн еци дзиуари бунат адтæй ковæндонæ. Адтæй ма, æвæдзи, гъæути æндæр ковæндæнттæ дæр, фал «Дзæппази дзиуарæ»-й кадгиндæр ба еци рæстæги нæма адтæй Тъæпæн Дигорæн.

Цалдæн Мæхчески гъæуи арæзт нæма æрцудæй дзиуарæ, уæдмæ синхаг гъæути хестæр адæм ковунмæ цудæнцæ Фæрæскъæтти «Дзæппази дзиуарæмæ». Ами абони дæр ауигъдæй лæууй Темирати муггаги тъæригъоси рæхис.

Фæрæскъæтти гъæу æма Хъазахти синх астæу къулдуни хонсари раги кæддæр æвæрд æрцудæнцæ æмвæрстæ Дигорон-Айдарухъ æма æ фурт Хъабани мæрдтæ.

Фæрæскъæтти гъæуи рагон цæргутæн дæр сæ царди уавæртæ, се ’гъдæуттæ адтæнцæ æмхузон Дигори коми иннæ гъæути цæргути хæццæ. Абони ма аци гъæуи цæргæ байзадæнцæ цалдæр бийнонти, иннетæ ба фæллигъдæнцæ æндæр рауæнтæмæ.

## Мыггæгтæ
Фæрæскъæтти гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Айдартæ, Бесатæ, Гæбæйратæ, Дзагкойтæ, Дзарасутæ, Колитæ, Маматæ, Легкойтæ, Рæмонтæ, Темиратæ, Текъитæ, Худæлтæ, Хъабантæ æма Чегемтæ. Хъалай тегъæбæл ба — Хъалатæ, Цæукъатæ, Елджартæ æма Гæтийтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Одола

**Одола** кæнæ **Уодола** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Балц Одоламæ I Фыдæлты уæзæгмæ (11.02.2021)

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Хъахъхъæдур (Кировы район)

**Хъахъхъæдур** кæнæ **Даргъкъох**‎ () у Цæгат Ирыстоны Кировы районы хъæу. 

## Этимологи
Даргъкъох — хъæу ис даргъ къохы, æмæ йын йæ ном дæр уымæн афтæ схуыдтой.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Артдзӕст. Дарг-Кох
* Хъахъхъадур | Фæрдгуытæ

Категори:Кировы районы цæрæнрæттæ
Москæ

**Москæ** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Æрвитæнтæ
* Москæ | Фæрдгуытæ

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Уæллагком

**Уæллагком** у ком Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Дыгургомы.

Уæллагкомы ис фæрсаг æртæ комы: Донысæр, Сонгуытæ æмæ Скъæттыком.

## Истори
Ахуыргæнæг Хъæрджынты Алыксандр, зæгъы афтæ: 

## Уæллагкомы хъæутæ
* Ахсиаг
* Гæлиат, дыгуронау *Гæлиатæ*
* Дымтæ, дыгуронау *Дунтæ*
* Къæмынтæ, дыгуронау *Къæмунтæ*
* Хуссар, дыгуронау *Хонсар*
* Цирохс

## Кæс ноджы
* Уæллагкоймаг ныхасыздæхт

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Хъæни

* Дæллаг Хъæни — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы; 
* Уæллаг Хъæни — хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы;
* Хъæни — зайæгойы ном.
Санæ

**Санæ** кæнæ **Санаа** () у Йемены сæйраг сахар. 

Категори:Йемены сахартæ
Бандар-Сери-Бегаван

**Банда́р-Сери́-Бега́ван** () у Брунейы сæйраг сахар. 

Категори:Брунейы сахартæ
Мале

**Мале́** () у Мальдивты сæйраг сахар. 

Категори:Мальдивты цæрæнрæттæ
Путраджая

**Путраджая**, официалон ном у **Путраджаяйы федералон территори** () у Малайзийы ног административон сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Малайзийы сахартæ
Сари (нысаниуджытæ)

* Сари — историон бæстæ Гуырдзыстоны;
* Сари кæнæ сариаг адæм — Сарийы чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд;
* Сари — сахар Ираны;
* Сари — Индийы сылгоймаджы дарæс.
Сæна

**Сæна** кæнæ **Сæнайы хох**, **Хъазыбег**, **Хъазыбеджы хох**, **Чырыстийы цъупп‎** (, , ) у хохы цъупп (стратовулкан) Кавказы, Цæгат Ирыстон (Уæрæсе) æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Уый у Цæгат Ирыстоны æппæты бæрзонддæр хохы цъупп. Хохы бæрзæнд у 5033,8 метры.

## Кæс ноджы
* Сæнайы дон
* Сæнайы хæхтæ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Кавказы хохы цъуппытæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Категори:Уæрæсейы вулкантæ
Адайыхох

**Адайыхох** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Хохы бæрзæнд у 4408 метры.

## Æддаг æрмæг
Адайыхохы уынд (Эдуард Манукянцы ист къамтæ):
* Цъæййаг рагъæй (), уыцы ранæй егъау къам,
* цъуппы уынд Цъæйæй,
* Цъæйы комæй,
* Цъæйы комы уæлдæр бынатæй.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Нарты кадджыты географи
Хъæриуы хох

**Хъæриуы хох** кæнæ **Хъæриу** () у Уæлладжыры æмæ Куырттаты кæмтты ’хсæн хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Йæ бæрзæнд у 3438 м.

[thumb|left|300px|Хъæриуы хохы уынд [Дзæуджыхъæуæй]]

## Кæс ноджы
* Хъæриуы дон

## Литературæ
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æддаг æрмæг
Хъæриуы хохы уынд сахар Дзæуыджыхъæуæй, Сырхыбæрзонды цъуппæй. Эдуард Манукянцы конд къамтæ.

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бурсамдзели

**Бурсамдзели** кæнæ **Бурхох**, **Хурбадæны хох** у хохы цъупп Кавказы, Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Этимологи
Хох Бурсамдзелийæн йæ фыццагон ном уыдис *Хурбадæны хох*. Афтæ йæ хуыдтой, хурон бардуаджы кувæндон кæй у, уый тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Джимарайы хох

**Джима́райы хох‎** () у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстон (Уæрæсе) æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 4780 метры.

Категори:Кавказы хохы цъуппытæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Мадыхох

**Мадыхох** кæнæ **Мат хох** (, ) у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, ууыл цæуы Цæгат Ирыстон æмæ Мæхъхъæлы ’хсæн арæн. Хохы бæрзæнд у 2993 метры.

Мадыхохы цъупп иттæг хорз фенæн ис Дзæуджыхъæуæй, уый тыххæй уый сси Дзæуджыхъæуы сахары символтæй иу, суанг йæ гербыл дæр ис.

## Æддаг æрмæг
Мадыхохы уынд сахар Дзæуыджыхъæуæй (хæстæгдæргонд) æмæ ныгуылæнырдыгæй. Эдуард Манукянцы конд къамтæ.

## Галерей

Coat_of_arms_of_Vladikavkaz.png|Мадыхох Дзæуджыхъæуы гербыл (сау)
Stolovaya Mt from Vlz September 2009.jpg|2009-æм азы сентябрь
Stolovaya Mt from Vlz November 2009.jpg|2009-æм азы ноябрь
Stolovaya Mt from Vlz April 2010.jpg|2010-æм азы апрель


## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Мæхъхъæлы хохы цъуппытæ
Победит (завод)

**«Победит»** у хуызджын металлургийы куыстуат Дзæуджыхъæуы. Уадзы вольфрам, молибден æмæ рений.

Завод аразыны тыххæй уынаффæ Советон Цæдисы Хуызджын згъæркуысты министрад рахаста 1946-æм азы, фыццаг згъæртæ уагъд æрцыдысты 1948-æм азы. Ныртæккæ заводы кусынц 1000 адæймагæй фылдæр.

## Æддаг æрмæг
* Сайт ОАО «Победит» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны экономикæ
Категори:Дзæуджыхъæу
Беккуызарты Виталий

frame|right|Беккуызарты Виталий
**Беккуызарты Виталий** у Дзæуджыхъæуы вагæттæ цалцæггæнæн заводы генералон директор.

Раздæр куыста Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы индустрийы министрæй. 2004-æм азы сентябры Дзасохты Алыксандр республикæйы хицауад куыстæй куы суæгъд кодта, Беккуызарты Виталийы снысан кодтой Вагæттæ цалцæггæнæн заводы директорæй, Уæрæсейы Æфсæнвæндæгты президент Геннадий Фадеевы бардзырдмæ гæсгæ (2004-æм азы 29 сентябры). Уыцы азы 4 октябрæй кусы йæ бынаты.

## Фиппаинæгтæ

Виталий
Категори:Цæгат Ирыстоны куыстуæтты разамонджытæ
Ихсæттæг

[thumb|350px|Уæрæсейы [Ямал (ихсæттæг)|атомон ихсæттæг «Ямал» (кусы 1992-æм азæй)]]
**Ихсæттæг** у сæрмагонд нау, кæй фæрцы салд дæтты навигаци кæнынц. Ихсæтджытæ иттæг ахсджиаг сты, цæгатаг денджызты былгæрон цы бæстæтæ и, уыдонæн. Дунейы стырдæр ихсæттæг флот и Уæрæсе (51 науы, æппæты фылдæр), АИШ, Канадæ, Финлянди æмæ Швецийæн.

Атомон ихсæттæгыл ис реактор (атомон электростанцæ), æмæ, уый цы электрон тых дæтты, уымæй кусынц науы электрон змæлынгæнджытæ. Дунейы фыццаг атомон ихсæттæг сси «Ленин» (1959). Дыккаг атомон ихсæттæг сси «Арктикæ». Уый фæстæ ноджы цалдæр атомон ихсæттæджы сарæзтой, уыдонæй фæстæг сси «50 лет победы» («Уæлахизы 50 азы»).

Ихсæтджыты фæрцы наутæ цæуынц Цæгаты денджызон фæндагыл, æрвылаз ууыл ласт цæуы 1,2 млн тоннæйы бæрц алыхуызон уæргътæ.

## Æддаг æрмæг

* «Современные ледоколы» — статья о принципах конструкций ледоколов 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Науты типтæ
*
Категори:Доны транспорт
Салвадор

**Салвадо́р** (, æххæст ном у *São Salvador da Baía de Todos os Santos*) у сахар Бразилийы, штат Баияйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Бразилийы сахартæ
Категори:Бразилийы штатты сæйраг сахартæ
Баия

**Баи́я** () у штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Салвадор.

## Фиппаинæгтæ

*
Рио-де-Жанейро (штат)

**Рио-де-Жанейро** (, () у штат Бразилийы хуссар-скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Рио-де-Жанейро.

## Фиппаинæгтæ

*
Хиуæгтæ

**Хиу** кæнæ **хиуæгтæ** (, ), Хиуы чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

Дзæуджыхъæуы гуырдзиаг диаспорæйы бирæ мыггæгтæ хиуаг равзæрдæй сты. Суанг 2006-æм азы Уæллаг Ларсы арæнгæсты пост Мамсыраты Таймуразы курдиатмæ гæсгæ æртæ боны æмгъуыдмæ байгом кодтой, цæмæй, Хъазыбеджы районы йæ фæллæд чи уагъта, уыцы сæвæллæттæн æнцонæй фæстæмæ раздæхæн уа.

Дзæуджыхъæуы цæрæг хиуæгты уавæр бæргæ фæхуыздæр уыдзæн, Гуырдзыстоны хицауад 2009-æм азы ноябры Уæллаг Ларсы пост скусын кæныныл кæй сразы, уыцы цауы фæдыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг адæм
Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Категори:Хиу
Лалели

thumb|330px|Лалели. Уырыссаг фыстытæ
thumb|330px|Лалелийы бирæ уазæгдзæрæнтæй иу
**Лалели** у Стамбулы европæйаг хайы сыхтæй иу, Фатихы районы. Зындгонд у куыд егъау базар, кæцыйы Уæрæсейы æмæ æндæр раздæры советон республикæты уæйгæнджытæ æлхæнынц дарæс æмæ æндæр товартæ. Бынæттон уæйгæнджытæй бирæтæ дзурынц уырыссагау кæнæ, уырыссагау чи дзуры, ахæм кусджыты æххуырсынц (сæ фылдæр Украинæ æмæ Молдовæйæ). Уынгты ис бирæ фыстытæ æмæ рекламæтæ уырыссаг æвзагыл.

Лалелийы ис бирæ чысылдæр æртæстъалыджын уазæгдзæрæнтæ. Цыбыр туры цы туристтæ æрбацæуынц Стамбулмæ (Болгарийы курорттæй æмæ æндæр рæттæй), уыдоны дæр æрцæрын кæнынц-иу Лалелийы уазæгдзæрæнты.

Категори:Стамбул
Мегрелæгтæ

**Мегрелæгтæ** ( [маргалепи]; : [мегрелеби]), Мегрелийы чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

Категори:Гуырдзиаг адæм
Суэцы къанау

thumb|330px|Суэцы къанау картæйыл
**Суэцы къанау** (, *Qanā al-Suways*) у Атлантикон æмæ Индийы фурдтæ чи бæтты, уыцы наудзæуæн къанау Сырх æмæ Зæххастæуы денджызты ’хсæн. Къанауы дæргъ у 163 километры, æппæтæй у Мысыры территорийыл, сахартæ Порт-Саид æмæ Суэцы ’хсæн.

Суэцы къанау у Мысыры паддзахадон æфтиæгтæй стырдæр. Нæдæр нефт, нæдæр туризм дæтты уый бæрц æхца уыцы паддзахадæн. 2003-æм азы къанауыл фæцыдысты 17224 науы.

Бæстæйы стырдæр хай Синайы æрдæгсакъадахимæ сбæттынмæ Суэцы къанауы бын сарæзтæуыд тъунел, стæй 2001-æм азы скуыста къанауы сæрты егъау хид.

Рагзаманы, нæ эрæйы агъоммæ 500-æм азы, уыдис, Сырх денджыз æмæ Нил чи баста, ахæм къанау. Ууыл дæр наутæн уыдис фадат Сырх денджызæй Зæххастæуы денджызмæ цæуын. Фæстæдæр фæзаууат и.

Категори:Мысыры географи
Категори:Къанæуттæ
Килиманджаро

**Килиманджа́ро** () у стратовулкан Танзанийы цæгат-скæсæны. Йæ бæрзонддæр цъупп у вулкан Кибойы хай Ухуру — 5895 м. Килиманджаройы дыууæ æндæр цъуппытæ сты Мавензи (5149 м.) æмæ Ширæ (3962 м.).

Килиманджаро ссардта æмæ афыста немыцаг пастор Иоханес Ребман 1848-æм азы. 1902-æм азæй 1918-æм азмæ хохы ном уыдис *Кайзер Вильгельмы цъупп* ().

## Истори
Незаманон знæмтæ хохы цъуппыл цы мит уыдтой, уый хуыдтой æвзист. Фæлæ йæ бабæрæг кæнын нæ уæндыдысты, уымæн æмæ хъуыстой алыхуызон тæссаг таурæгътæ. Иуахæмы бынæттон фæтæг хохмæ арвыста къорд адæймаджы. Йæ цъупмæ схæццæ сты, сгарын байдыдтой, фæлæ «Æрттиваг хохы» мит йеддæмæ цымыдисагæй ницы ссардтой. Дисы æфтыдысты, «æвзист» кæй хуыдтой, уый-иу сæ къухты кæй атади, ууыл. 

Æппæты фыццаг ацы хохы кой скодтой нæ эрæйы II æнусы. Фæзынди, Птолемей цы картæ сарæзта, ууыл. Официалон документтæм гæсгæ та хох иртасын райдыдтой 1861 азы. Ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, Килиманджаро равзæрди цалдæр вулканы срæмыгъдæй иу милуан азы размæ.

Хохæн йæ фæтæн æдæппæт у 64 километры, йæ дæргъ та – 97 километры. Цы чысыл цæугæдæттæ дзы гуыры, уыдон æфсадынц фæзтæ æмæ сæрвæттæ. Тынг алыхуызон сты Килиманджаройы флорæ æмæ фаунæ. Хохы бинаг хайы цæрынц маймулитæ, фыранктæ æмæ æндæр сырдтæ. Зайы дзы къофийы плантацитæ, банантæ æмæ нартхор. Хохы алыварс æхгæд у цъымаратæ, фæзтæ æмæ хъулон-мулон дидинджытæй. 

Килиманджаройы бынмæ цæрынц хохаг адæм – чагæ, сæ рагфыдæлтау уыдон дæр кæнынц зæххы куыст.

Килиманджаро нымад у Национ паркыл. 1987 азы хаст æрцыди, ЮНЕСКО цы хæзнатæ хъахъхъæны, уыдоны номхыгъдмæ.

Категори:Танзанийы вулкантæ
Бæрзæфцæг

**Бæрзæфцæг** кæнæ **Хъилы æфцæг** (, ) у æфцæг Гуырдзыстоны цæгаты, Арвыкомы фæндагыл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
Констанцæ

**Констанцæ** () у сахар æмæ ахсджиаг порт Румынийы, Сау денджызы былгæроныл, Добруджæйы бæстæйы астæу. Сахары цæрынц 300 мин адæймагæй фылдæр.

Констанцæйы цæгæтырдæм ис фæлладуадзæн пляжтæ. Сахары ис архитектурон æмæ историон фенддæгтæ.

8-æм азы ардæм рарвыстæуыд рагон ромаг поэт Овидийы, æмæ йæ амæлæты онг царди уыцы ран. 1419-æм азæй 1878-æм азмæ — Османты империйы сконды.

## Цæрджытæ

thumb|left|330px|Констанцæйы порты уынд. Уæргъты æрзылдмæ гæсгæ Констанцæ у Сау денджызы стырдæр порттæй иу

## Фиппаинæгтæ

*
Хевсурæгтæ

**Хевсурæгтæ** кæнæ **хевсуртæ**, **хъепсуртæ** (), Хевсуреты чи цæры, уыцы гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг адæм
Шатъили

**Шатъили** () у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хевсуреты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хъуымыхъхъаг адæм

**Хъуымыхъхъæгтæ** кæнæ **хъуымыхъхъ**,  (, ) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистаны. Уыдон дзурынц хъуымыхъхъаг æвзагыл.

Хъуымыхъхъаг цæрджытæ рагæй ис Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы дæр.

Хъуымыхъхъаг уырнджытæй фылдæр сты пысылмæттæ (шафиитаг æмæ ханафитаг мазхабтæ).

## Кæс ноджы
* Хъуымыхъхъ (бæстæ)
* Терчы хъуымыхъхъ

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Тюркаг адæмтæ
Стыр Акбар

**Акбар Джелал-ад-Дин Мухаммад** (**Стыр Акбар**; райгуырдис 1542-æм азы 14 октябры — амардис 1605-æм азы 17 октябры) у Стыр Моголты династийы æртыккаг падишах, тимурид, Бабуры фæдон.

## Цардафыст
Йæ адæмыхатмæ гæсгæ уыдис тюркаг, райгуырд Умеркоты (ныр Пакистаны), уым арвыста йæ царды фыццаг 12 азы. 1555-æм азы йæ фыд Хумаюнимæ ралыгъди Делимæ.

1556-æм азы Хумаюн фæзиан ис, æмæ 14-аздзыд Акбар сси хицауиуæггæнæг. Цыппар азы ма куы рацыди, уæд йæ регент Байрам-ханы ратардта æмæ йæ империйы арæнтæ уæрæхдæр кæнын байдыдта.

Акбар иртæста алыхуызон динтæ, йе ’мбæстонтæн радта дин равзарыны бар. Уый-иу дзырдта: «Æрмæстдæр зонд кæй хорзыл нымайы, уыцы дин раст у» æмæ «Иуæй-иу æдылытæ, традициты уарзджытæ, сæ фыдæлты æгъдау зонды амындыл нымайынц æмæ уымæй сæхи худинаг кæнынц æнусмæ». 1582-æм азæй уый парахат кодта йæхи динон ахуырад, дин-и иллахи («Хуыцауы дин»), уыцы дин уыд пысылмон дин, индуизм, зороастризм æмæ чырыстон дины синтез. Йæ архайд нæ фæрæстмæ, зæгъæн ис, æмæ уый уыди иунæг ахæм адæймаг, йæхи диныл чи æууæндыди.

Акбар фæзиан ис 1605-æм азы, йæ бынаты сбадти йæ фырт Салим, Джахангиры ном райста, афтæмæй.

## Литературæ
* *Б.Гаскойн.* Великие моголы. М. 2003.

## Æддаг æрмæг
* Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме

## Фиппаинæгтæ

Категори:Азийы истори
Категори:Индийы хицауиуæггæнджытæ
Категори:Стыр Моголтæ
Категори:XVII æнусы хицауиуæггæнджытæ
Дин-и иллахи

**Дин-и иллахи** ( «Хуыцауы дин») у, император Стыр Акбар кæй скодта, уыцы синкретон дины доктринæ. Дины бындуры сты индуизм, ислам æмæ иуæй-иу æндæр динты элементтæ (чырыстон дин, джайнизм æмæ зороастризм). Акбары ныфс уыди йе ’мбæстæгты æрбаиу кæнын ног дины æххуысæй.

Акбары хъæппæрисы фæрцы пысылмон дунейы фæзындысты æндæр динты табуйаг чингуыты араббаг тæлмацтæ, уыдоны ’хсæн  «Рамаянæ», «Махабхаратæ» æмæ Евангели.

Дин-и иллахийы фæдонтæ бирæ никуы уыдысты. Ног ахуырад уыдис дин нæ, фæлæ этикон системæ. Акбары дины хи табуйаг тексттæ кæнæ сауджынты иерархи никуы уыди.

## Литературæ
* Makhan Lal Roy Choudhury 1952 (1985): *The Din-i-Ilahi or the Religion of Akbar*, Calcutta: Dasgupta & Co. (Oriental Books Reprint Corporation); ASIN B0007JXFZG
* «Children’s Knowledge Bank», Published 2004 (Pustak Mahal), ISBN 81-223-0292-0

Категори:Дин
Категори:Индийы истори
Хъæбæлоты Билар

**Хъæбæлоты (Хъæбæлоти) Емæзайы фырт Билар** (райгуырдис 1917-æм азы 24 ноябры, Зæронд Лескен, Терчы облæст — амардис 2009-æм азы 1 апрелы, Дзæуджыхъæу) уыд Советон Цæдисы паддзахадон æмæ партион архайæг, Цæгат Ирыстоны партион комитеты фыццаг секретарь, фактæй республикæй разамонæг, 1961-æм азæй 1982-æм азы онг.

Коммунистон партийы уæнг 1940-æм азæй.

Хъæбæлойы-фырт каст фæцис Налцыччы педагогон училище, стæй Мæскуыйы педагогон институты историон факультет (1939). Ахуыр кодта Партийы уæлдæр скъолайы фæсаууонмæ æмæ йæ каст фæцис 1948-æм азы.

* 1939—1942 азты куыста Кæсæг-Балхъары педагогон институты ахуыргæнæгæй, уыдис уыцы вузы партион секретарь.
* 1942—1943 — партийы Кæсæг-Балхъар æмæ Цæгат Ирыстоны облæстон комитетты лектор.
* 1943—1944 — пропагандæ æмæ агитацийы хайады сæргълæууæджы хæдивæг Кæсæг-Балхъары.
* 1944—1951 — Фæскомцæдисы Кæсæджы облæстон комитеты фыццаг секретарь.
* 1951—1952 — партийы Кæсæджы облæстон комитеты секретарь.
* 1952—1961 — Цæгат Ирыстоны облæстон комитеты секретарь.
* 1961—1982 — Цæгат Ирыстоны облæстон комитеты фыццаг секретарь.
* 1982—1987 — Советон Цæдисы генералон консул Манголы, куыста сахар Эрдэнэты.
* 1987-æм азы рацыдис пенсимæ.

Хъæбæлоты Билар амардис 2009-æм азы 1 апрелы Дзæуджыхъæуы.

## Æддаг æрмæг
* Кабалоев Билар Емазаевич
* Умер Билар Кабалоев

Категори:Советон Цæдисы Уæлдæр Советы депутаттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Билар
Категори:Лескены районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Кырджалийы уынг

**Кырджалийы уынг** () у Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу. Йæ ном ын радтой æфсымæрон сахар Кырджалийы (Болгари) кадæн.

Кырджалийы уынджы ис 35-æм микрорайоны бирæуæладзыгон цæрæн хæдзæрттæ.

Категори:Дзæуджыхъæуы уынгтæ
Раздзог

**Раздзог** у хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы цæгаты, Арыхъхъы рагъмæ ’ввахс. 

## Этимологи
Раздзог нысан кæны «разæй цæуæг» — *раз* (разæй) + *цог* (цæуæг).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Мисьонес (провинци)

**Мисьонес** кæнæ **Мисионес** () у Аргентинæйы цæгат-скæсæны провинци, Парагвай æмæ Бразилийы ’хсæн. Хуссары æмарæн у Корриентесы провинциимæ.

Провинцийы ном равзæрди иезуитаг мисситæй, 11 ахæмы уыдысты Мисионесы.

Мисионесы сæйрагдæр фенддæгтæ сты дунейы стырдæр æхсæрдзæн Игуасу æмæ рагон иезуитаг мисситы хæлддзæгтæ.

thumb|left|250px|Департаменттæ

## Экономикæ
Хъæууон хæдзарад (мате, цитрустæ, тамако, пырындз, къофи), хъæдырмæджы куыст (буд, эвкалипт). Туризм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Женевæ

**Женевæ** (, , ) у Швейцарийы дыккаг стырдæр сахар.

## Фиппаинæгтæ

*
Тыбауы хох

**Тыбауы хох**, вариант: *Урсхох* () у хохы цъупп Кавказы. Ис Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Хохы бæрзæнд у 2980 метры.

## Кæс ноджы
* Уациллайы хох

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Меркосур

**Меркосур** (, , ) у Хуссар Америкæйы бæстæты æхсæны базар.

## Уæнгтæ

* 
*  
* 
*  
* 

### Ассоцииацигонд уæнгтæ
* 
* 
* 
* 
* 

### Цæстдарджытæ
* 

Категори:Организацитæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Æхсæнадæмон организацитæ
Астæуккаг Хурыскæсæн

**Астæуккаг Хурыскæсæн** (, , , , , ) у Азийы бæстæты къорды иумæйаг ном. Уыцы къордмæ хауынц Æввахс Хурыскæсæн бæстæтæ стæй иуæй-иу æндæр: Афгъанистан, Пакистан. Афтæ дæр вæййы æмæ æрмæст уыцы æртæ паддзахады тыххæй зæгъынц «Астæуккаг Хурыскæсæн».

Астæуккаг Хурыскæсæн дырыс термин нæу, æмæ уый тыххæй уымæй пайда кæнынц суанг африкаг паддзахæдтæй дыууæйæн: Мысыр æмæ Суданæн. Араббаг кæнæ пысылмон бæстæтæ иугæнæг термин кæй у, афтæ дæр зæгъæн нæй, уый тыххæй æмæ Ливи (араббаг у) кæнæ Бангладеш (пысылмон у) Астæуккаг Хурыскæсæны бæстæтыл никуы нымайынц.

Термин критикæ кæнынц куыд æгæр европæйаг, уый тыххæй æмæ уыцы регион Европæйæ у скæсæн, фæлæ æндæр паддзахæдты цæстæнгасæй у ныгулæн кæнæ хуссар. Араббаг æвзагыл ис, æндæр æвзæгты дæр чи спайдачындæуыд, дыууæ ахæм термины: Магъриб (Цæгат Африкæйы араббаг паддзахæдтæ) æмæ Машрихъ («скæсæн», Азийы араббаг паддзахæдтæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ази
Æвастхъæр

**Æвастхъæр** — адæймаджы æнкъарæнтæ æмæ зæрдæйы уаг цы ныхасы хай æвдисы, уый. Æвастхъæртæ хауæнтæм гæсгæ нæ ивынц, фæрстытæн дзуапп нæ дæттынц, нæ вæййынц хъуыдыйады уæнгтæ. Ирон æвзаджы æвастхъæртæ сты *додой, тæхуды, оххай* æмæ æндæртæ.

## Æддаг æрмæг
* Е. В. Середа. Классификация междометий по признаку выражения модальности
* Е. В. Середа. Нерешенные проблемы изучения междометий

Категори:Ныхасы хæйттæ
Мивдисæг

**Мивдисæг** у предметы архайд æвдисæг ныхасы хай. Йæ сæйрагдæр морфологион миниуджытæ сты хуыз, афон, здæхæн æмæ цæсгом. Хъуыдыйады уæнгтæм гæсгæ арæхдæр вæййы зæгъинаг.

* æнæцæсгом мивдисæг
* мивдисæджы æбæлвырд формæ
* æххуысгæнæг мивдисæг 
* ифтындзæг

Категори:Мивдисæг
Миногон

**Миногон** у, предметы миниуæг, æууæл цы ныхасы хай æвдисы, уый. Грамматикон категоритæй йын ис бæрцбарæн, æрд (ирон æвзаджы нæй), нымæц æмæ хауæн. Дзуапп дæтты фæрстытæн: *цавæр? цы хуызæн? кæцы? цахæм?*

Хъуыдыйады мидæг миногон арæхдæр вæййы бæрæггæнæн æмæ зæгъинаджы номон хай.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Лекъаг адæм

**Лекъæгтæ** кæнæ **лекъ** (, ) сты Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистан æмæ Азербайджаны. Уыдон дзурынц лекъаг æвзагыл. Лекъæгтæ сты пысылмæттæ.

## Ахæлиу
Адæмы историон бæстæ у Лезгистан (лекъ кæм цæрынц, уыцы бæстæйы æнæофициалон ном).

Дагъистаны цæрынц Ахтыйы, Дербенты, Докузпарайы, Курахы, Магарамкенты, Сулейман-Стальскийы, Хивы районты.

Азербайджаны цæрынц Кусарыйы, Кубайы, Хачмазы, Габалайы, Исмаиллыйы, Огъузы, Шекийы районты.
thumb|left|250px|Лекъ кæм цæрынц, уыцы бæстæ

## Номдзыд лекъæгтæ
* Сулейман Стальский — Дагъистаны адæмон поэт
* Етим Эмин — поэт æмæ лекъаг фысгæ литературæйы бындурæвæрæг

Категори:Дагъистаны адæмтæ
Категори:Азербайджаны адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Лезгистан

thumb|right|250px|Лезгистан картæйыл
**Лезгистан** кæнæ **Лечъы бæстæ** (), лекъ кæм цæрынц, Хуссар Дагъистаны æмæ Цæгат Азербайджаны бæстæйы æнæофициалон ном.

Категори:Дагъистаны истори
Категори:Азербайджаны истори
Нымæцон

**Нымæцон** у, предметты нымæц кæнæ рæнхъæвæрд цы ныхасы хай æвдисы, уый. Дзуапп дæтты фæрстытæм *Цалæм? Цал? Цас?*

Этимологийы цæстæнгасæй нымæцонтæ сты, æппын къаддæр чи ивы, ахæм дзырдтæ. Цæвиттон, ирайнаг æвзæгты нымæцонтæ баззадысты иухуызон.

Ирон æвзаджы нымæцонты дыууæ системæйы ис: дæсон æмæ ссæдзон. Цæвиттон, нымæц **25** дæсон системæйы у *дыууын фондз*, ссæдзоны та — *фондз æмæ ссæдз*; **40** — *цыппор* æмæ *дыууиссæдз*. Кæд ссæдзон системæ адæмы ’хсæн популярондæр уыдис, литературон æвзаджы — ирон мыхуыры æмæ националон ахуырады — фылдæр пайда кæнынц дæсон системæйæ.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Номивæг

**Номивæг** у, предмет, предметы миниуæг кæнæ предметы бæрц цы ныхасы хай амоны, уый.

* цæсгомон номивæг (*æз, ды* æмæ æнд.)
* здæхгæ номивæг (*мæхи, мæхицæн* æмæ æнд.)
* амонæн номивæг (*ай, уыцы* æмæ æнд.)
* фарстон-ахастон номивджытæ
* æлвасæн номивæг
* æбæлвырд номивæг
* æппæрццæг номивджытæ

Категори:Ныхасы хæйттæ
Фæрсдзырд

**Фæрсдзырд** у архайд кæнæ миниуæджы æууæл æвдисæг æнæивгæ ныхасы хай.

Иуæй-иу æвзæгты фæсдзырд у æнцон сбæрæг кæнæн дзырдтæ, ис сæм сæрмагонд форманттæ. Цæвиттон, эсперантойы æппæт фæрсдзырдты кæроны ис -e: bele, rapide; францаг æвзаджы бирæ фæрсдзырдты кæроны ис -ment: heureusement, joyeusement.

Ирон æвзаджы сæрмагонд фæрсдзырды форманттæ нæй, уый тыххæй зæгъæн и æмæ формалон цæстæнгасæй фæрсдзырдтæ ирон æвзаджы нæй. Æндæр æвзæгтæ фæрсдзырдтæй кæм пайда кæнынц, уым иронау пайда кæнынц иртæстон æмæ хуызæнон хауæнты формæтæй: *хорзæй, æхсæвæй, зымæгæй, иронау* æмæ афтæ дарддæр.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Бæттæг

**Бæттæг** у æххуысгæнæг ныхасы хай хъуыдыйады æмхуызон уæнгтæ кæнæ хъуыдыйæдтæ кæрæдзийыл бæттынæн.

Бабæтгæбастдзинады бæттæгтæ. Домгæбастдзинады бæттæгтæ.

Категори:Ныхасы хæйттæ
Миногми

**Миногми** у, мивдисæг æмæ миногоны æууæлтæ кæмæн ис, мивдисæджы ахæм сæрмагонд формæ. Ирон æвзаджы миногмийы нырыккон афоны кæрон у *-æг* (*цæуын — цæуæг, дзурын — дзурæг*).

Категори:Ныхасы хæйттæ
Лоихи

thumb|300px|Гавайи æмæ Лоихи (сырх зиллаччы мидæг)
**Лоихи** () у дæлдон архайгæ вулкан сакъадах Гавайимæ æввахс. Лоихийы цъупп у денджызы æмвæзады 980 м ныллæгдæр. У Гавайийы сакъадæхты æрыгондæр вулкан.

Лоихийы фæстаг скалд уыдис 1996-æм азы.

## Æддаг æрмæг
* Loihi Seamount — Лоихи на сайте USGS
* Loihi Submarine Volcano: A unique, natural extremophile laboratory — Лоихи на сайте NOAA.
* Энциклопедия о вулканах

Категори:АИШ-ы вулкантæ
Категори:Архайгæ вулкантæ
Тоборза

**Тоборза** у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. 

## Истори
Цмийаг комы доны фæрсты фæндаг цæуы Тоборзамæ. Доны галиуæрдыгæй уæлæуæз сынæгæй зынынц Хуырымты цæрæн хæдзæрттæ æмæ æртæ хæстон мæсыджы. Сæ иуы фарс æркъахыр, иннæмæй цалдæр дуры рахауд, æртыккаг, авдуæладзыгон мæсыг, у æнæхъæн æмæ йæ диссаджы кондæй адæймаджы стыр дисы ’фтауы.

Ардæм Æрхонæй балыгъд Хуырым æмæ æрцардис Бигъуылайы зæххыл. Йæ хъæуы схуыдта Тоборза. Абайты Васо куыд амоны, афтæмæй Тоборза у венгрийаг дзырд æмæ амоны кафт. Кæй зæгъын æй хъæуы, Æрхоны комимæ абаргæйæ, Цмийаг комæй Хуырымы зæрдæ кодта рухс æмæ агуырдта кафын. Уымæн æрцардис тыххæй Бигъуылайы зæххыл дæр.

Цыдысты азтæ, бонтæ. Фылдæрæй-фылдæр кодтой Цмийы Бигъуылатæ, Тоборзайы — Хуырымтæ. Фæстæгмæ нал фидыдтой сæ зæххытыл. Сæ быцæу азæй азмæ тынгæй-тынгдæр кодта. Хыл хылы фæдыл, над нады фæдыл, афтæмæй рæстæг рæстæджы ивта.

Фæстагмæ сæм адæмы уайдзæфтæ бахъардтой. Кæрæдзийæ чызг курын райдыдтой. Æрсабыр, æрлымæн сты, æмæ сыл зæххытæ дæр æххæссын байдыдтой.

Ууыл Туалты ахæм ныхас баззади: «Ау, Хуырымтæ æмæ ма Бигъуылаты хæст дæр куы банцади».

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хуырымтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Захъхъайы дон

**Захъхъайы дон**, вариант: *Захъадон* у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Туалгомы. Уый у Нарыдоны фæрсагдон.

## Фæрсæгдæттæ
* Байыкомы дон
* Джинатдон
* Земцъынагомы дон
* Мидæггаг комы дон
* Пуриаты дон
* Стæнты дон
* Стырдон
* Тæхгæдон
* Фаллаг комы дон (Саубыны дон)

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Зикъарайы æфцæг

**Зикъарайы æфцæг** (, ) у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл.

Зикъарайы æфцæг денджызы æмвæзадæй у 3184 метрæй бæрзонддæр.

## Кæс ноджы
* Зикъарайы хох

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Бирæгътыхъæу

**Бирæгътыхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.

Цардысты дзы Бирæгътæ, Гуссалтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Категори:Зруггомы хъæутæ
Аргентинæгтæ

**Аргентинæгтæ** (), Аргентинæйы чи цæры, уыцы адæм. Аргентинæгтæ сты галисиаг, баскаг, италиаг æмæ испайнаг равзæрдæй.

Категори:Аргентинæ
Категори:Хуссар Америкæйы адæмтæ
Сантæ-Фе (провинци)

**Сантæ-Фе** () у провинци Аргентинæйы центры.

## Фиппаинæгтæ

*
Ходз

**Ходз** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урстуалты.

Цардысты дзы Тотыратæ, Джелытæ, Хъоротæ, Гахатæ.

## Истори
Таурæгъмæ гæсгæ, ардæм æппæты фыццаг æрлыгъдысты Тотыратæ. Уым, Куырттаты фæтуджджын сты æмæ сын дзы цæрæн нал уыд.

## Кæс ноджы
* Ходзы дон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бразилиæгтæ

**Бразилиæгтæ** (), Бразилийы чи цæры, уыцы адæм. Дзурынц португайлаг æвзагыл. Бирæ бразилиæгтæ цæрынц АИШ æмæ Парагвайы.

Бразили у бирæнацион паддзахад æмæ бразилиæгты стырдæр расæтæ сты (2008):
* урс бразилиæгтæ ( 48,43%);
* сау бразилиæгтæ ( 6,84%);
* хæццæ расæтæ ( 43,80%);
* азиæгтæ ( 0,58%);
* индейæгтæ ( 0,28%).

Категори:Бразили
Категори:Хуссар Америкæйы адæмтæ
Венесуэлæгтæ

**Венесуэлæгтæ** (), Венесуэлæйы чи цæры, уыцы адæм. Венесуэлæгтæ сты испайнаг, баскаг, индейаг æмæ негрты равзæрдæй.

Категори:Венесуэлæ
Категори:Хуссар Америкæйы адæмтæ
Мар-дель-Платæ

**Мар-дель-Плата** ( — *æвзист денджыз*) у Аргентинæйы стырдæр сахартæй иу. У порт æмæ курорт Атлантикон океаны былгæроныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Аргентинæйы сахартæ
Чанба, Самсон

**Самсон Яковы фырт Чанба** (1886 азы 6 (18) июны — 1937) уыди абхазаг фыссæг æмæ паддзахадон архайæг.

Райгуырдис Сухумы зылды Атарæйы хъæуы. Ахуыр кодта Драндæйы моладзандоны скъолайы. 1914-æм азы каст фæци Хонийы ахуыргæнджыты семинар. Цасдæр рæстæг фæкуыста ахуыргæнæгæй.

Фыста абхазаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл. Йæ уацмыстæ мыхуыры цæуын райдыдтой 1916-æм азæй.
Чанба æндæр æмæ æндæр азты куыста газеты редакторæй, Абхазы ССР-ы рухсады адæмон комиссарæй, Абхазы ССР-ы ЦÆК-ы сæрдарæй.

1930-æм азты, репресситы дуджы æрцыд ахст æмæ 1937-æм азы йæ фехстой.

Амарды фæстæ æрцыд реабилитацигонд.

Самсон Чанбайы ном хæссы Абхазы Паддзахадон драмæйы театр Сухумы сахары. Йæ ном хæссынц Абхазы бирæ цæрæнрæтты уынгтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Абхазаг фысджытæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ
Категори:Абхазы фысджытæ
Категори:Абхазы чи райгуырдис, уыдон
Шогенцуков, Адам Огурлийы фырт

**Адам Огурлийы фырт Шогенцуков** (1916-æм азы 13 сентябры — 1995-æм азы 5 майы) уыди кæсгон поэт, прозаик, драматург, публицист. Фыста кæсгонау æмæ уырыссагау.

## Цардафыст
Адам Шогенцуков райгуырдис Кучмазукинойы хъæуы (ныртæккæ Кæсæг-Балхъары Пахсæны сахар). Ахуыр кодта хъæуы райдиан скъолайы. Фæстæдæр, 1940-æм азы, каст фæци Кæсæг-Балхъары паддзахадон университеты æвзаг æмæ литературæйы факультет. 1938-æм азы фыццаг хатт мыхуыры рацыдысты йæ уацмыстæ, 1939-æм азы та æмдзæвгæты циклы тыххæй йæ райстой ССР Цæдисы Фысджыты цæдисмæ.

1941-æм азы ноябрæй æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæуды онг Адам хæцыди фронты, хæцгæйæ фæцыд Кавказæй Прагæ, Будапешт æмæ Венæмæ.

Демобилизацийы фæстæ Адам Шогенцуков куыста Кæсæджы Зонадон-иртасæн институты (уырыс. КНИИ) зонадон кусæгæй, Кæсæджы паддзахадон педагогон институты ахуыргæгнæгæй. Иу рæстæг уыди Горькийы номыл Литературон институты цур уæлдæр литературон курсыты ахуыргæнинаг. Фæстæдæр сси журнал «Ошхамахо»-йы сæйраг редактор.

Бирæ азты дæргъы Шогенцуков фæкуыста Кæсæг-Балхъары Республикæйы Фысджыты цæдисы правленийы сæрдарæй (1951–54, 1956–58, 1970-æм азæй).

Адам Шогенцуков у къорд поэтикон æмбырдгонды автор: «Зæрдæйæ зæрдæмæ» (1962), «Тæрккъæвдайы размæ» (1966), «Зæххы хорздзинад» (1974), «Зæххон цин» (1977), «Зæрдæйы фæд» (1980), «Фæндæгтæ» (1981), «Зараг гага» (1986), «Æнæхъæн æхсæв уаргæ кодта» (1991). Ноджы ма фыста прозаикон уацмыстæ. Уыдонæй зæнгæдæртæ сты: уацаутæ «Софиаты уалдзæг» (1955), «Дæ ном ын ратдзынæн» (1970), «Рухс рудзынг» (1984), стæй радзырдтæ «Фембæлд», «Райдзаст фæззæг», «Æнæкъах мæнгдзинад», «Кунайы тæргай».

Шогенцуковæй фыст æрцыд, национ сценæйы кæй сæвæрдæуыд, ахæм цалдæр пьесæйы: пьесы «Мадинæ», «Уарзæттæ», «Уарзт æмæ лæгдзинад».

Литератор ма зындгонд уыди куыд дæсны тæлмацгæнæг. Уый кæсгон æвзагмæ раивта куыд уырыссаг, афтæ фæсарæйнаг классикты уацмыстæ (Навои, Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Шекспир æмæ Лопе де Вега).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кæсгон поэттæ
Категори:Советон Цæдисы поэттæ
Категори:Пахсæны чи райгуырдис, уыдон
Хъæдласæны дон

**Хъæдласæны дон** кæнæ **Хъæлласæны дон** () у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Æндæр ном у **Едысы дон** — Хъæдласæны доны ном Челиатдонæй Къабузты хъæумæ.

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Зилгæ хох

**Зилгæ хох** кæнæ **Зилгæхох**, **[[Ресы хох]]** () у хохы цъупп Хуссар Ирыстон (Дзауы район) æмæ Гуырдзыстоны арæныл.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ