open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хæрдысæр

**Хæрдысæр** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Хæрдысæры райгуырдис Джусойты Нафи — ирон фыссæг, филологон зонæдты доктор.

## Кæс ноджы
* Уæллаг Хæрдысæр

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. — М.: Наукæ, 2013. I-æм том
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Етим Эмин

**Етим Эмин** (йе ’цæг ном у *Магомед-Эмин Севзиханы фырт* (*Етим* тæлмац кæны куыд «Сидзæр»); 1838-æм аз, Ялцуджы хъæу, ныртæккæйы Дагъистаны Сулейман-Стальскийы район — 1884-æм аз, Ялцуджы хъæу, ныртæккæйы Дагъистаны Сулейман-Стальскийы район) уыди лекъаг поэт æмæ лекъаг фысгæ литературæйы бындурæвæрæг.

Райгуырдис тæрхоны лæджы бинонты ’хсæн. Медресейы сахуыры фæстæ райдыдта кусын йæ фыды бæсты тæрхондоны, фæлæ рæхджы йæ бахъуыди ныууадзын уыцы бынат. Етим Эмин уыди фыццаг ахæм лекъаг, йæ мадæлон æвзагыл æмдзæвгæтæ фыссын чи райдыдта (араббаг дамгъæтæй). Йе сфæлдыстады ис куыд граждайнаг («1877-æм азы растад», «Хæлæрттæн», «Дунейæн»), афтæ лирикон уацмыстæ дæр. Эмин сфидар кодта лекъаг поэзийы ног формæтæ, уыдонимæ астуæнгон силлабикон рæнхъ æмæ рефренон рифмæ.

## Æддаг æрмæг
* Етим Эмин, «Булæмæргъ», «Цыппаррæнхъонтæ» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Лекъаг поэттæ
Категори:Сулейман-Стальскийы районы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Дагъистаны чи амардис, уыдон
Базилæн

**Базилæн** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Базилæны цардысты Абайтæ, Дзæхатæ, Такъæтæ, Зачиатæ, Хъаратæ, Сырхаутæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Категори:Къобы зылды хъæутæ
Джер

**Джер** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Джер нымад у Заза Джугашвилийы райгуырды бынатыл, Заза та уыд Иосифы Сталины фыдæн йæ фыдыфыд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ногхъæу (Алагиры район, хохы)

**Ногхъæу** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хохы хъæу. Лæууы Ногхъæуы комы доны былыл.

## Истори
Цъамадæй балидзæг Калотæ æрцардысты Стыр Мызуры цур. Сæ цæрæн бынат схуыдтой Ногхъæу. Скодтой мыггаджы авдуæладзыгон мæсыг, хъæуы уæлмæрды та дзæппаз. Сæ фæстæ Цъамадæй балыгъдысты Касатæ æмæ æрцардысты Калотимæ Ногхъæуы. Ам ма æрцардысты Хъайтмазтæ, Барахътæ, Боситæ (Боцитæ) æмæ Таболтæ. Уæдмæ Стыр Мызур, Мызур, Ксурт æмæ Ногхъæуы алыварс сæхи сæвдыстой мыггæгты ног хъæутæ: Сулартæ, Сахæгкатæ æмæ Гусойты ног хъæутæ.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Калотæ, Касатæ æмæ Хъайтмазтæ, Барахътæ, Боситæ (Боцитæ) æмæ Таболтæ.

## Фиппаинæгтæ
 

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Стыр Тли

**Стыр Тли** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу. Ис Тлигомы.

Цардысты дзы Мæргъитæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Категори:Тлигомы хъæутæ
Тлигом

**Тлигом** кæнæ **Тылигом** у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.

Цардысты дзы Мæргъитæ, Дзассохтæ, Пухатæ.

Тлигом 1980-æм азты федзæрæг, 1989-æм азы журнал «Фидиуæг» фыста, зæгъгæ, Тлигомы, дам, æрмæстдæр иу хæдзар баззадис — Мæргъиты Бало æмæ йе ’фсин Бетион кæм цардысты, уый.

## Хъæутæ
Тлигомы ис ахæм хъæутæ:
* Абаза
* Бадзыгат
* Стыр Тли
* Тæгæрджын
* Уисто
* Хъæдысæр
* Хъу­гом

## Хæхтæ
* Безеткъар
* Джермугъ
* Калмы къæдзæх
* Лæгæты хох
* Мæнгæфцæг
* Тита
* Хъомгæсбадæн

## Æддаг æрмæг
* Информацион агентад «Рес». Тлигомы къамтæ 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

*
Хæмпæлгом

**Хæмпæлгом** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фæсрагъ

**Фæсрагъ** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

Цардысты дзы Зассетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Арвыком

**Арвыком** кæнæ **Дайраны ком**, дыгурон зæронд вариант: *Тæран* (, ) у Терчы доны ком Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны арæныл.

Дайраны комыл цæуы Арвыкомы фæндаг.

## Этимологи
Персайнагау хуынди «аланты кулдуары» (перс. *Дар-и Алан*), æмæ афтæ йæ хуыдтой адæм аланты номмæ гæсгæ, чи кæй къухы уыд. Персайнагау та ном «дар» нысан кæны «дуар» æмæ «ком». æппынфæстаг, ацы ком схуыдтой «Дариали» гуырдзиаг æвзагыл, æмæ мæхъхъæлонау «Даьра Аьле», æмæ дыууæ дзырды дæр равзæрд тæлмац персайнаг дзырдæй. 

## Фиппаинæгтæ

*
Гæналдон

**Гæналдон** () у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Йæ дæргъ у 22 километры. Цы комыл цæуы, уый Гæналгом хуыйны.

## Фæрсагдæттæ
* Къаурийы дон
* Хъæнидон

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Джимара

* Джимара — хъæу Цæгат Ирыстоны
* Джимара — хъæу Тырсыгомы 
* Джимарайы хох — хохы цъупп Цæгат Ирыстоны
* Джимарайы æфцæг — æфцæг Дæргъæвсгомæй Тырсыгомы ’хсæн
* Джимарайы æфцæг — æфцæг Куырттаты комæй Дæргъæвсгомы ’хсæн
* Джимарайы дон — цæугæдон Тырсыгомы
Гудисгом

**Гудисгом** у ком Хуссар Ирыстоны. Æмарæн кæны ахæм кæмттимæ, куыд: Ципрангом, Хъобы ком, Тылигом, Чъимасгом, Джеры ком, Потнисагом æмæ Чапарухы комимæ. Йæ алыварс бæрзонддæр хæхтæ сты: Джермугъ, Къуырфыты рагъ, Бибылты хох, Котолиты æфцæг, Саболокъ, Чангали, Сидæмонты дзуары хох æмæ а.д.

Гудисгомы сæйраг дон у Гудисы дон. Комы хъæдты æмæ йæ сæрвæтты зайы хъæлæрдзы, цъуй, мыртгæ, дурвæткъуы, уагъылы, мæнæргъы, саунæмыг, къабузæг, дзедыр, æрыскъæф, мæцкъуы æмæ æндæртæ.

## Гудисгомы хъæутæ
* Гуыцмæзтыхъæу
* Къæбултæ
* Пухатыхъæу
* Тадтатæ
* Ходыхъæу
* Чъыбыгъотыхъæу

## Кæс ноджы
* Цъыруйы ком

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Хъугом (Сыбагом)

**Хъугом** кæнæ **Мидæггаг Сыба**, **Уæллаг Сыба** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Сыбагомы.

Цардысты дзы Абайтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Проект «Хæхбæсты фарн»-ы радон алæвæрды Сыбагомы Зораты мæсыг (06.11.2020)

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бихъар

**Бихъар** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Хъæу кæны дыууæ дихы — **Дæллаг Бихъар** æмæ **Уæллаг Бихъар**. Ис Медзыдайы донæн хурскæсæн фарс. 

## Мыггæгтæ
Дæллаг Бихъары цардысты Дудайтæ æмæ Джыгкайтæ. Уæллаг Бихъар цардысты Хъæцлæутæ, Нарыкъатæ, Туатæ, Беппитæ, Дриатæ.

## Кæс ноджы
* Бихъары Мады Майрæмы аргъуан

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Захъхъор

**Захъхъор** ():
* Астæуккаг Захъхъор — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы;
* Дæллаг Захъхъор — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы;
* Уæллаг Захъхъор — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Арцеу

**Арцеу** кæнæ **Уæллаг Арцеу** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гойатæ, Хъазитæ, Бациатæ, Хуыбиатæ, Болататæ, Цæриатæ, Сиукъатæ, Уалытæ, Хуыбылтæ, Кокойтæ, Цæндиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Джимара (Тырсыгом)

**Джи́мара** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Берозтæ, Боцуатæ, Быдартæ æмæ Дзанæгатæ.

## Мæсгуытæ
### Берозты мæсгуытæ
* Амуаты мæсыг
* Быдарты мæсыг
* Дударыхъхъы мæсыг
* Газалыхъойы мæсыг
* Мæцыхъойы мæсыг
* Джитаты мæсыг
* Мæрсагаты мæсыг

### Боцуаты мæсгуытæ
* Джидаты мæсыг
* Быдарты мæсыг
* Хостыхъуаты мæсыг

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* Калоев Б.А. Осетины Восточной Осетии и районов Грузии — Владикавказ: Ир, 2012.

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Монтеррей

**Монтерре́й**  () у Мексикæйы сахар, Нуэво-Леоны штаты административон центр.

## Фиппаинæгтæ

*
Халиско

**Халиско** () у Мексикæйы штат. Сæйраг сахар — Гвадалахарæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Тархъы шамхалад

**Тархъы шамхалад** (*Таркийы шамхалад*) у феодалон æлдарад историон Дагъистаны цæгат-скæсæны. Йæ сæйраг сахар уыдис Тарки.

Тархъы шамхалад фæзындис XV-æм æнусы, хъуымыхъхъæгтæ кæм цардысты, уыцы ран. Уый уыди Хъазхъуымыхъхъы шамхалады дæлбар, фæлæ 1642-æм азы Хъазхъуымыхъхъæй ахицæн ис.

Тархъы шамхалад æмæ Дагъистаны æндæр территоритæ Уæрæсейы империйы скондмæ бацыдысты 1813-æм азы Гюлистаны фидыды бадзырдмæ гæсгæ. 1867-æм азы шамхалад æппæрст æрцыдис, йæ бæсты та арæзт æрцыдис Дагъистаны облæсты Темыр-Хъан-Шурайы зылд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дагъистаны истори
Тарки

**Тарки́** () у сахарæнгæс посёлок Дагъистаны. Цæрынц дзы 17 162 адæймаджы (2010).

## Кæс ноджы
* Тархъы шамхалад

## Фиппаинæгтæ

Категори:Махачкалайы сахары зылды цæрæнрæттæ
Хъызлар

**Хъызлар** ():
* Хъызлар — сахар Дагъистаны.
* Хъызлар — хъæу Цæгат Ирыстоны;
Сæрмæттæ

**Сæрмæттæ** (, ) уыдысты ирайнаг æвзагыл дзурæг цæугæцардгæнæг знæмтæ, скифаг культурæтæй иу, ирон адæмы рагфыдæлтæ.

Бæрæг сæрмæттаг знæмты ’хсæн уыдысты: аорстæ, языгтæ, сирактæ, алантæ, роксолантæ.

Геродотмæ гæсгæ нæ эрæйы агъоммæ V æнусы сæрмæттæ цардысты Донæй скæсæнырдæм. Рагон грекъаг автортæ дис кодтой, сæрмæтаг устытæ хæцынхъом кæй уыдысты, ууыл.

Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ гунты бабырсты фæстæ рагастæузаманы сæрмæтты стыр хай славяйнаг культурæ æмæ æвзаг райстой. Сæрмæттæм чи бавæййы, ахæм иу къорд — ома алантæ — баззадис Цæгат Кавказмæ ’ввахс быдырты æмæ дзы сарæзтой Аланийы паддзахад.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* *Сулимирский Т.* Сарматы. Древний народ юга России. — М., 2008.
* *Балабанова М. А.* Хозяйственно-культурный уклад и образа жизни сарматских племен по данным античных письменных источников . // Вестник Волгоградского государственного университета. Сер. 4, История 2011. № 1.
* *Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.* Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982.
* *Карышковский П. О.* Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2.
* *Федотов В.В.* Типология историко-географических характеристик сарматов и аланов в античных источниках. // Материальная культура Востока. Часть 1. М.: "Наука", 1988. С. 54-68. То же. // Федотов В.В. Историческая география северо-восточной Евразии в эпоху античных цивилизаций. 2-е изд. - М.: Издательство "Спутник+", 2014. - ISBN 978-5-9973-3050-7. С. 205-219.
* *[[Латышев, Василий Васильевич|Латышев В. В.]]* Известия древних писателей о Скифии и Кавказе. СПб., 1993.
* *Хазанов А. М.* Материнский род у сарматов.
* *R. Brzezinski æмæ ин.* The Sarmatians 600 BC — AD 450 (in series Men-At-Arms 373). ISBN 1-84176-485-X
* *Н. Ф. Шевченко*. Сарматы в восточном Приазовье (I в. до н. э. — II в. н. э.)  // Кочевники степей и античный мир (проблемы контактов). Материалы 2-го археологического семинара. — Новочеркасск, 1989.

*
Чысыл Леуахи

**Чысыл Леуахи** (, ) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны, Стыр Леуахийы фæрсагдон.

Йæ дæргъ у  61,11  километры.

## Фæрсагдæттæ
* Гозодон
* Елтъурайы дон
* Пачъуры дон
* Потънисайы дон
* Хъубта
* Хъуырийы цъала
* Цъхъалцъминда
* Чапарухы дон

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Чемерт

**Чемерт** () у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ергнет

**Ергнет** () у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Туалгом

**Туалгом** () у ком Цæгат Ирыстоны хуссары. Цæрынц дзы туалтæ.

Туалгомы ис ахæм кæмттæ: Адайы ком, Джинаты ком, Захъхъагом, Зруггом, Мамысонгом, Нарыком, Цмийаг ком.

## Туалты æхсæнад
Туалты æхсæнад ис централон Ирыстоны: хаудысты йæм Нары, Мамысоны, Зручъы æмæ Захъайы кæмттæ. Æмæ кæмтты нæмттæм гæсгæ дих кодта цыппар сæйраг хайыл – нарæгтæ, мамысойнæгтæ, зрукъæгтæ æмæ захъайæгтыл. Се ’мбисæй фылдæр сæ фыдæлты Уæлладжыры æхсæнадæй рацæуæгыл нымайынц. Туалты æхсæнады уыдис ахæм социалон къордтæ: тыхджын мыггаг, фæрссаг лæгтæ, кæвдæсæрдтæ æмæ цагъайрæгтæ, туалты æхсæнады алы хъæуы цæрæг адæм, социалон æгъдауæй æмбар нæ уæвгæйæ ма хицæн хъæутæ дæр сæ кæрæдзи æмбар нæ хуыдтой. Иутæ дзы сæхи «уæлдæртыл» нымадтой (Нар), иннæты та «дæлдæртæм» хастой (Мамысон).

## Ныхасыздæхтытæ
Мамысон æмæ Зруг дзырдтой *ш*-йæ, уыимæ Мамысон кодтой ивазгæ дзырд. Захъхъа дзырдтой *ц*-йæ, Нар *с*-йæ (Зæрæмæг, Нар æмæ Захъхъайы ныхасыздæхтытæм хæстæг).

## Галерей


Khasaragom2010.jpg|Адайыхох æмæ Зæрæмæджыхохы уынд Нарыкомæй
Развалины Лисри.jpg|Лисыри
Nar.jpg|Нарыхъæу
Тиб.Иристон.JPG|Мæсыг Тибы



## Фиппаинæгтæ

*
Æрхыбыл

**Æрхыбыл** кæнæ **Дзерантæ**, **Дзеранты хъæу** у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзерантæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сыба

**Сыба** кæнæ *Æртæ Сыбайы‎* у Сыбайы комы хъæуты иумæйаг ном:
*Мидæггаг Сыба кæнæ Хъугом, Абайтыхъæу дæр
*Æхсæйнаг Сыба кæнæ Сыба
*Дæллаг Сыба кæнæ Дзаттиатыхъæу

## Фиппаинæгтæ
Дзомагъ

**Дзомагъ** у Дзомагъгомы хъæуты иумæйаг ном.

## Дзомагъгомы хъæутæ
* Гуыбатæ
* Дзугатыхъæу кæнæ Дзугаты къуылдым, Уæллаг Дзомагъ, Уæллагхъæу
* Касатыхъæу
* Къæззатæ кæнæ Сомихгом
* Магъ
* Медойтæ
* Сагджынкъуырф
* Фæзы Дзомагъ

## Литературæ
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бæдоаты Алан

**Бæдоаты Алан** (райгуырдис 1981-æм азы 10 январы Беслæны) у украинаг режиссёр æмæ клипмейкер. Зынгонд сси Уæрæсе æмæ Украинæйы популярон зарæггæнджытимæ æмгуысты руаджы — уыдонæн Алан иста видеоклиптæ. Æнæуый куыста фæсарæйнаг артисттимæ. Æгас дунейы зындгонд сси йæ фыццаг æххæстметражон фильм «OrangeLove»-ы фæстæ; ацы фильм райста преми фестивал «Kinoshock 2006»-ы хуыздæр режиссёры куысты тыххæй.

## Цардафыст
Бæдоайы-фырт райгуырдис 1981-æм азы 10-æм январы Цæгат Ирыстоны Беслæны хъæуы, схъомыл та сахар Горловкæйы, Украинæйы Донецчы облæсты.

1998-æм азы бацыди Киевы национ культурæ æмæ аивæдты университеты Киевы кино æмæ телеуынæны институтмæ. Институты ахуыр кæнгæйæ, Бæдоайы-фырт райдыдта исын документалон фильмтæ, кæцытæ фæстæдæр иугонд æрцыдысты цикл «Жизнь дубль два»-мæ, уыимæ иста цыбырметражон кинотæ: «След 2000», «Колос и стерня» æмæ «Пять минут или Легенды убитого времени».

2002-æм азы Алан райста Покровы Сыгъдæг Мады Майрæмы орден «Ангелы живут напротив»-ы сценарийы тыххæй.

Ахуырдон каст фæуыны фæстæ, режиссёр кусын райдыдта музыкалон видеойы жанры. Уый фæстæ украинаг продюсер Юрий Никитин бафиппайдта Аланы æмæ уыдон раидыдтой иумæ кусын. Ацы куысты фæстиуæг уыди видеоклип Иринæ Билыкы зарæг «Мит»-æн (). Ныридæгæн Алан систа 250 видеоклипæй фылдæр.

Æппæтдунейон зынынад райста йæ фыццаг æххæстметражон фильм «Оренджлавы» () 2006-æм азы рацыды фæстæ «Оренджлав» («OrangeLove»). Каннты фестивалы, кæцыйы йæ киноныв æвдыст æрцыд конкурсы æдде, европæйаг критиктæ йæ схуыдтой украинаг кинематографы фыццаг æцæг фильм. Афтæ дæр «Оренджлав» райста преми фестивалы «Kinoshock 2006» хуыздæр режиссёры куысты тыххæй.

## Видеокуыстытæ
### Фильмыфыст

#### Полнометражон фильмтæ

#### Документалон фильмтæ

#### Цыбырметражон фильмтæ

### Видеоклиптæ

## Æрвитæнтæ
* Официалон сайт 

Категори:Украинæйы режиссёртæ
Категори:Украинæйы ирæттæ
Алан
Сацхенет

**Сацхенет** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Терегуан

**Терегуан** у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

## Æрвитæнтæ
* «Хъæуæй хъæумæ». Бестауты Валентинайы алӕвӕрд. (ТЕРЕГУАН)

Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дампъалет

**Дампъалет** кæнæ **Донбын** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Санахъотæ, Багатæ, Тыджытæ, Гæбæратæ, Харебатæ, Хъоцытæ, Тъехтæ, Кæркуыстæ, Тедетæ, Жажитæ, Дзигойтæ, Дзæгъойтæ, Кокойтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Белот

**Белот** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Цæрджытæ

## Литературæ
* 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чавес, Уго

**У́го Рафаэ́ль Ча́вес Фри́ас** (, райгуырдис 1954-æм азы 28 июлы Сабанетæйы — амардис 2013-æм азы 5 мартъийы Каракасы) уыдис Венесуэлæйы президент.

## Цардафыст
Уго Чавес райгуырдис Венесуэлæйы сахар Сабанетæйы, скъолайы ахуыргæнджыты бинонты ’хсæн. Æрыгон куы уыдис, йæ мады бæллиц уыдис, сауджын цæмæй суа, йæхи та фæндыдис бейсболист суын. 1975-æм азы каст фæцис Æфсæддон академи, уый фæстæ службæ кодта Венесуэлæйы десанты.

1992-æм азы 4 февралы Уго Чавес ссис растады фæтæг, фæлæ растад нæ фæрæстмæ, Чавес бахаудис ахæстонмæ. 1994-æм азы ахæстонæй рацыдис уæды президент Рафаэль Кальдерайы хатырæй. Чавес уайтагъд сарæзта политикон «Змæлд V республикæ». 1998-æм азы фыццаг хатт ссис Венесуэлæйы президент.

2009-æм азы 10 сентябры, Мæскуымæ официалон балцы рæстæг, Уго Чавес фехъусын кодта, йæ бæстæ Хуссар Ирыстоны æмæ Абхазы хæдбардзинад «уыциу бон» кæй банымайдзæн, уый тыххæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Венесуэлæйы политиктæ
Категори:Венесуэлæйы президенттæ
Категори:XXI æнусы политиктæ
Категори:1954-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Категори:Баринасы штаты чи райгуырдис, уыдон
Категори:2013-æм азы чи амардис, уыдон
Категори:Каракасы чи амардис, уыдон
Маракайбо (сахар)

**Марака́йбо** () у сахар Венесуэлæйы цæгат-ныгуылæны, Сулийы штаты сæйраг сахар. Æрбынат кодта Венесуэлæйы бакæлæнмæ бацæуæнмæ ’ввахс.

Цæрджыты нымæц — 1 220 мины (2001).

## Фиппаинæгтæ

*
Маракайбо

**Маракайбо**:
* Маракайбо — цад Венесуэлæйы.
* Маракайбо (Венесуэлæйы бакæлæн) — Карибы денджызы бакæлæн Венесуэлæйы цæгат былы.
* Маракайбо — сахар Венесуэлæйы.
Толбоев, Магомед Омары фырт

**Толбоев Омары фырт Магомед** (райгуырд 1951-æм азы 20 январы Согратлы хъæуы, Дагъистаны АССР) — тæхæг-фæлварæг, Уæрæсейы Федерацийы Хъæбатыр, Республикæ Дагъистаны Æдасдзинады уынаффæдоны раздæры сæрдар.

Толбоев Магомед райгуырдис Дагъистаны Гунибы районы хъæу Согратлы солиаг бинонты ’хсæн. Йæ фыд Магомеды фырт Омар куыста шофырæй, йæ мад Алийы чызг Джамгарат та — хуымæтæг колхозон.

1973-æм азы Толбоев каст фæци Ейсчы уæлдæр хæстон авиацион училище, уыцы азæй фæстæмæ службæ кодта Советон Цæдисы хæстон-уæлдæфон тыхты. 1977-æм азы æрвыст æрцыд тæхæг-фæлварæджы куыстмæ, уый тыххæй æфсадæй уæгъд æрцыд.

1984-æм азы каст фæци Мæскуыйы авиацион институт (МАИ). У техникон æмæ историон зонæдты кандидат.

1984-æм азæй куыста куыд космонавт-фæлварæг, космосон нау «Буран»-ы командир.

Ныртæккæ Толбоев у запасы булкъон. Кæны æхсæнадон-политикон куыст. Ис ын æртæ сывæллоны.

## Æддаг æрмæг
* Толбоевы биографи 
* Толбоев куыд космонавт: astronaut.ru 
* Толбоев куыд Паддзахадон думæйы депутат 

Категори:Дагъистаны зындгонд адæм
Категори:Уæрæсейы сгуыхт тæхджытæ-фæлварджытæ
Категори:Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон думæйы депутаттæ
Категори:Согратлы чи райгуырдис, уыдон
Шенгены бадзырд

thumb|right|380px|Шенгены бадзырды паддзахæдтæ
**Шенгены бадзырд** у паспортон æмæ таможнæйы контроль аиуварс кæныны тыххæй бадзырд Европæйы цалдæр паддзахады ’хсæн. Æппын фыццаг бадзырд бафыстой Европæйы Цæдисы фондз паддзахады (Бельги, Нидерландтæ, Люксембург, Франц æмæ Герман) 1985-æм азы 14 июны. Бадзырд йæ тыхы бацыд 1995-æм азы 26 мартъийы.

Уæдæй нырмæ Шенгены бадзырдмæ бацыдысты æмткæй 30 паддзахады, арæны контроль аиуварс æрцыд 25 паддзахады:
* Австри
* Бельги
* Венгри
* Герман
* Грекъ
* Дани
* Исланди
* Испани
* Итали
* Латви
* Литва
* Люксембург
* Мальтæ
* Нидерландтæ
* Норвеги
* Польшæ
* Португали
* Словаки
* Словени
* Финлянди
* Франц
* Чехи
* Швейцари
* Швеци
* Эстони

Иумæ уыцы паддзахæдтæ хонынц **Шенгены зонæ**.

## Æддаг æрмæг
* Шенгены бæстæтæ 
* Шенгенские соглашения и кодекс о границах  
* Вопросы и ответы по шенгенской зоне и правилам въезда 

Категори:Европæйы Цæдис
Стыр Итали

[thumb|right|400px|«Стыр Италийы» картæ: бур хахх æвдисы, [1940-æм азы проект цы зæххытæм хъавыд, уыдон; цъæх хахх æвдисы, Италийы дæлбар фылдæр зæххытæ куы уыди, уыцы 1942-æм азы ноябры уавæр.]]
**Стыр Итали** (), **Империон Итали** дæр, уыдис зæххытæ тыхæй байсыны италиаг фашистты проект. Уыцы проектмæ гæсгæ Италийы дæлбар хъуамæ бахаудаиккой Корсикæ, Ниццæ, Далмаци, Мальтæ, стæй Албани, Черногори, цæгат Тунис æмæ цæгат Ливи. Уыцы пъланмæ гæсгæ Итали фæстæмæ райстаид кæддæры Ромы империйы тых. Проекты сæйраг хъуыдыгæнæг уыдис Чезаре Мария де Векки.

Уыцы пълан сæххæст кæнын италиаг фашистты къухы бафтыд, фæлæ, æппæт уыцы зæххытæ Италийы дæлбар куы уыдысты (1942), Дыккаг дунеон хæст йæ цыд аивта æмæ Сæмæны бæстæтæ, уыимæ Итали дæр, тагъд рæстæджы фембылды.

Категори:Италийы истори
Категори:Ирредентизм
Сæмæны бæстæтæ

thumb|right|300px|Сæмæны бæстæтæ (оранжхуыз)
**Сæмæны бæстæтæ** (хуымæтæджы **Сæмæн** дæр) уыдис бæстæты къорд, Цæдисонты ныхмæ чи тох кодта, Дыккаг дунеон хæсты уыцы фарс. Къорды сæйрагдæр уæнгтæ уыдысты Герман, Итали æмæ Япон, кæцытæ бафыстой цæдисон бадзырд 1940-æм азы 27 сентябры.

Категори:Дыккаг дунеон хæст
Баффин, Уильям

**Уильям Баффин** (; 1584 — 1622-æм азы 23 январы) у бритайнаг наудзæуæг, 1616-æм азы Баффины денджыз æмæ Баффины Зæххы сакъадах чи ссардта, уый.

Баффины биографийæ бирæ цыдæртæ зындгонд нæу. Уый райгуырд Лондоны, фыццаг хатт йæ кой кæнынц 1612-æм азы, уæд уый æххуыс кодта капитан Джеймс Холлæн Индимæ цæгат-ныгуылæн фæндаг (Цæгат Америкæйы цæгатырдыгæй) ссарыны хъуыддаджы.

1615-æм азы йæ нау «Дискавери»-йыл Баффин ногæй ацыд цæгат-ныгуылæн фæндаг агуырынмæ, фæлæ уыцы экспедици дæр нæ фæрæстмæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Денджыздзаутæ
Категори:Арктикæ иртасджытæ
Горет

**Горет** у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.

Ис дзы дыууæ хъæуы: **Дæллаг Горет** кæнæ **Хацыртыхъæу** æмæ **Уæллаг Горет** кæнæ **Куыдзетыхъæу**. Хацыртыхъæуы цардысты Хацыртæ, Куыдзетыхъæуы цардысты Куыдзетæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Арифметикæ

**Арифметикæ** (грекъаг дзырдæй *αριθμός* «нымæц») у математикæйы рагондæр æмæ бындурондæр къабаз. Арифметикæйы традицион операцитæ сты æфтауын, рацух, бæр кæнын æмæ дих кæнын.

*
Категори:Ахуырад
Фаулз, Джон

**Джон Роберт Фаулз** (; 1926-æм азы 31 мартъийы, Ли-он-Си, Эссексы графад — 2005-æм азы 5 ноябры, Лайм-Реджис, Дорсеты графад) уыди англисаг фыссæг, романист æмæ эссеист. У постмодерны литературæйы зынгæдæр минæвæрттæй иу.

## Цардафыст
Райгуырдис æнтыстджын сигарæтæуæйгæнæджы бинонты ’хсæн.

Каст фæци престижджын скъола Бедфорды. Ахуыры рæстæг йæхи равдыста арæхстджын спортсмен æмæ курдиатджын ахуырдзауæй. Скъола фæуыны фæстæ бацыди Эдинбурджы университетмæ, фæлæ 1945-æм азы, Дыккаг дунеон хæсты фæудмæ ма чысыл хъуыдиc, афтæмæй ныууагъта ацы ахуырдон æфсæддон службæйы сæраппонд. Дыууæ азы денджызон фистæгæфсады фæслужбæйы фæстæ Фаулз ныууагъта йæ æфсæддон карьерæ æмæ бацыди Оксфорды университетмæ. Йæ специализаци уыди францаг æмæ немыцаг æвзæгтæ.

1950–1963 азты Фаулз касти лекцитæ Францы, Пуатьейы сахары университеты, уый фæстæ та Гречъы сакъадах Спецесы гимназы, стæй Сыгъдæг Годричы Лондоны Колледжы. Спецесы сакъадах сси фыссæджы роман «Кæлæнгæнæг»-ы архайд кæм цæуы, уыцы раны прототип.

1963-æм азы йæ фыццаг чиныджы æнтыст йын ахъаз фæци, цæмæй Фаулз ныууадза йæ лекторы куыст æмæ æххæстæй йæхи снывонд кæна литературон архайдæн. 1968-æм азы Фаулз æрцарди Англисы хуссары чысыл сахар Лайм-Реджисы. Ам, денджызгæрон хи хæдзары фыссæг арвыста йæ царды фылдæр хай æмæ афтæмæй басгуыхти æхгæд-зæрдæ адæймаджы ном.

1979-æм азы фыссæг слæууыди сахары музейы сæргъы æмæ куыста уыцы бынаты дæс азы дæргъы. 1988-æм азы йын уыди инсульт æмæ йæ æнæниздзинад тынг фæцудыдта. Джон Фаулз ус æрхаста дыууæ хатты. Йæ фыццаг бинойнаг фæзиан ис 1990-æм азы.

Фаулзы сæйраг уацмыстæ систы зындгонд æгас дунейы, уыдонмæ гæсгæ систæуыд, чингуытæ чи фæпопулярондæр кодта æмæ сæ коммерцион æнтыстæн ахъаз чи фæци, ахæм кинонывтæ.

## Библиографи
* (1963) The Collector
* (1964) The Aristos (ISBN 0-586-05377-8)
* (1965) The Magus (revised 1977)
* (1969) The French Lieutenant's Woman
* (1973) Poems by John Fowles
* (1974) The Ebony Tower
* (1974) Shipwreck by John Fowles
* (1977) Daniel Martin
* (1978) Islands
* (1979) The Tree
* (1980) The Enigma of Stonehenge
* (1982) A short history of Lyme Regis
* (1982) Mantissa (Hardback: ISBN 0-224-02938-X; Paperback: ISBN 0-316-29027-0)
* (1985) A Maggot
* (1985) Land (with Fay Godwin)
* (1990) Lyme Regis Camera
* (1998) Wormholes — Essays and Occasional Writings
* (2003) The Journals — Volume 1
* (2006) The Journals — Volume 2

## Фиппаинæгтæ

Категори:Англисаг фысджытæ
Категори:Стыр Британийы фысджытæ
Категори:Стыр Британийы чи райгуырдис, уыдон
Сарсуэлæ

**Сарсуэ́лæ** () у, йæ мидæг вокал, дзургæ диалогтæ æмæ кафт кæмæн баиу сты, ахæм испайнаг музыкалон-драмон жанр; хæстæг у опереттæмæ. Йæ ном райста, Мадридмæ хæстæг чи уыди, Испанийы къаролы уыцы резиденцийæ. Уыцы ран XVII æнусы арæзт æрцыд ацы жанры фыццаг ахæм спектакль.

Сарсуэлæтæ чи фыстой, уыцы иуæй-иу композитортæ: Рамон Франсиско де ла Крус, Исаак Альбенис.

Категори:Музыкæ
Категори:Испанийы культурæ
Пизæйы мæсыг

thumb|300px|Хаугæ мæсыг
**Пизæйы мæсыг** () у дзæнгæрæгджын мæсыг, у Пизæйы сахары Санта-Мария Ассунтæйы аргъуаны ансамблы хай. Мæсыджы арæзтад фæци 1360-æм азы. Амаддзагæн радтой «Хаугæ мæсыджы» ном. Зындгонд та сси, къулгонд кæй у æмæ уый охыл цыма «хаугæ» кæны, уыйау кæй зыны, уый тыххæй.

Мæсыгæн йæ бæрзонддæр фарсы ’рдыгæй йæ бæрзæнд у 56,7 метры, ныллæгдæр фарсы ’рдыгæй та — 55,86 метры. Бынæй мæсыджы уæрх у 4,09 метры, уæлейы та — 2,48 м.

Амаддзаджы массæ ахуыргæндтæм гæсгæ у 14453 тоннæйы. Мæсыджы ныртæккæйы фæкъулы бæрц у 5° (ома æмуырдыг хаххæй фæиуварс 4,9 метры). Мидмæсыджы асинæн ис 294 къахæвæрæны.

## Мæсыджы арæзтад
Мæсыг арæзтой æртæ этапæй. Райдыдтой йæ аразын 1173-æм азы 9 августы, дыууæ хатты дæргъвæтин рæстæгмæ куыст урæд кæй уыди, уый фыдæй куыст ныддаргъ 1360-æм азмæ, ома агъуыст саразынæн æдæппæтæй бахъуыди 200 азы. Мæсыг у католикон аргъуан *Campo dei Miracoli*-йы (диссæгты быдыр) дзæнгæрæгдон. Проекты автор бæрæг нæу.

Раздæр нымад уыди, зæгъгæ, мæсыг къулгонд кæй у, уый æвæрд уыди проекты мидæг, фæлæ ныртæккæ ацы верси банымадæуыд æнæрастыл. Мæсыг спроект чынди «вертикалонæй», фæлæ аразыны рæстæг райдыдта къул кæнын.

Куыд йæ фæкъулы, афтæ йæ хæдхуыз архитектурæйы фæрцы мæсыгмæ, йæ сарæзтæй фæстæмæ, уыди лæмбынæг цæстдард. Иудадзыгдæр инженертæ архайдтой мæсыг фæфидардæр кæныныл. Зæгъæм, цалдæр хатты ивд æрцыдысты йæ хæлгæ колоннæтæ. Ныртæккæ фылдæр æххæстгонд цæуынц, бындур чи хъуамæ бафидар кæна, ахæм зæххыбыны куыстытæ.

Категори:Арæзтад
Категори:Итали
Категори:Фенддæгтæ алфавитмæ гæсгæ
Пацъа

**Пацъа** кæнæ **Пацъайы дон** у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Стыр Леуахийы фæрсагдон. 

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Дзарцъем

**Дзарцъем** () у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Математикæ

**Математикæ** у нымæц, структурæ, тыгъдад æмæ ивыны тыххæй иртасæн æмæ зонад. Уыцы зонады бындуры сты абстракци æмæ дедукци.

Уæрæсейы Федерацийы Технологиты æмæ зонады министрады стандартмæ гæсгæ, математикæ дих кæны мæнæ ацы къабæзтыл:
* Математикон анализ ()
* Дифференциалон æмбæртæ (*[[:ru:Дифференциальные уравнения|Дифференциальные уравнения]]*)
* Математикон физикæ (*[[:ru:Математическая физика|Математическая физика]]*)
* Геометри æмæ топологи (*[[:ru:Геометрия|Геометрия]] и [[:ru:топология|топология]]*)
* Æввæцæгæнæдты теори æмæ математикон статистикæ (*[[:ru:Теория вероятностей|Теория вероятностей]] и [[:ru:математическая статистика|математическая статистика]]*)
* Математикон логикæ, алгебрæ æмæ нымæцты теори (*[[:ru:Математическая логика|Математическая логика]], [[:ru:алгебра|алгебра]] и [[:ru:теория чисел|теория чисел]]*)
* Хынцæн математикæ (*[[:ru:Вычислительная математика|Вычислительная математика]]*)
* Дискретон математикæ æмæ математикон кибернетикæ (*[[:ru:Дискретная математика|Дискретная математика]] и [[:ru:математическая кибернетика|математическая кибернетика]]*)

## Æддаг æрмæг
* Дзæуджыхъæуы математикон журнал

## Фиппаинæгтæ

*
Курта (Цхинвалы район)

**Курта** (, ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къадзатæ (Каджашвили), Хъоцытæ (Кочишвили), Гаглойтæ, Багатæ, Гæззатæ, Елбачитæ (Елбакидзе), Букылтæ, Бæзатæ, Тедетæ, Къæбыстæ, Тыбылтæ, Болататæ, Æлбортæ, Джиотæ, Кæркуыстæ, Баситæ (Басишвили).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Икъот

**Икъот** () у Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хъæу Ленингорæй тæккæ цæгатæрдæм. Икъоты цæрынц 1089 адæймаджы, афтæмæй Ленингоры фæстæ у районы дыккаг стырдæр цæрæнран.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къоринта

**Къоринта** у Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хъæу, цæугæдон Алеура Чысандонмæ кæм бакæлы, уыцы ран.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Дæллаг Бол

**Дæллаг Бол** () у Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хъæу Чысандоны былгæрон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бол

**Бол**:
* **[[Уæллаг Бол]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы 
* **[[Дæллаг Бол]]** — хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы
Ессæ

**Ессæ** (, , , ) у цæугæдон Кавказы, Сунжæйы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæхъхъæлы цæугæдæттæ
Категори:Цæцæны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Косет

**Косет** ( [квешети]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хады комы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Урстуалтæ

**Урстуалтæ** () у историон бæстæ Хуссар Ирыстоны цæгат-скæсæны. Урстуалтæ зындгонд сты сæ бирæ мæсгуытæ, уымæ гæсгæ йæ «фольклорон» ном у **Мæсгуыты бæстæ**. 

## Географи
Урстуалты бæстæ ис Кавказы сæйраг рагъæн сæ хуссарварс. Йæ сæйраг хъæу у Едыс.

### Хъæутæ
* Едыс
* Брытъат
* Челиат
* Ерман
* Къабузтæ
* Ходз
* Гæлуатæ
* Саумæсыг
* Хусурт æ. æнд.

## Ноджы ма кæс
* Урстуалты хъæусовет 

## Фиппаинæгтæ

*
Суатъис

**Суатъис** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. Лæууы цæугæдон Суатъисы доны былыл.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæциатæ, Æгкацатæ, Самбегатæ, Бекъойтæ, Тхостатæ, Бызыккатæ, Касатæ æмæ Елойтæ.

## Уæлмæрдтæ
* Царцаты уæлмæрд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къабузтæ

**Къабузтæ** кæнæ **Дæллаг Къабузтæ** у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу. Ис Урстуалты.

Цардысты дзы Еккатæ, Тотыратæ, Буратæ, Джелытæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæллаг Бол

**Уæллаг Бол** (, ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы, Ленингорæй 1 км цæгат-ныгуылæнырдыгæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Арвыкомы фæндаг

[thumb|right|300px|Арвыкомы фæндаг [Цымийы]]
**Арвыкомы фæндаг**, вариант: *Паддзахы фæндаг* (, ) у фæндаг Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн. 

2006-æм азы 11 июлы фæндаг æхгæд æрцыдис Уæрæсейы ’рдыгæй, Уæллаг Ларсы таможнæ рацаразыны охыл. 2009-æм азы ноябры фæндаг ногæй скуыста, Гуырдзыстон æмæ Уæрæсейы ’хсæн арæн куы байгом, уый фæрцы. Уæллаг Ларсы таможнæ скуыста 2010-æм азы 1 мартъийы.

## Кæс ноджы
* Арвыком
* Косет-Къобы фæндаг
* Тæгиаты æхсæнад
* Уæлладжыры фæндаг
* Хиу

## Фиппаинæгтæ

Категори:Арвыком
Категори:Цæгат Ирыстоны транспорт
Категори:Гуырдзыстоны транспорт
Пасанауыр

**Пасанауыр**, вариант: *Фæснауыр* () у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Пизæ

**Пи́зæ** () у сахар æмæ коммунæ Тосканæйы, Пизæйы провинцийы административон центр.

## Кæс ноджы
* Пизæйы мæсыг

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тосканæйы сахартæ
Джоджора

**Джоджора**, **Джеджора** кæнæ **Стырдон**, Леты хъæуы æй хонынц **Цъала** () у Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны цæугæдон. Йæ дæргъ у 45 км.

## Фæрсагдæттæ
* Гърамула
* Дзедойы дон (Жедойы дон)
* Леты комы дон
* Морæхдон
* Уезура
* Цъитидон

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Категори:Рионы фæрсагдæттæ
Уæхъæц

**Уæхъæц**, дыгуронау **Уæхъæцæ** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. 

## Истори
Уæхъæци гъæу æвæрд æй Сонгути дон æма паддзахи надæн сæ галеу фарс, Галаузи донæн ба — æ рахес фарс. Гъæу æй Мæхчески æма Къамати гъæутæмæ 2-3 километри идарддæр Хонсар æрдæмæ.

Уæхъæци гъæуæн æ Хонсар æрдигæй ес бæрзонд къулдун (Узунæги тегъæ), идарддæр ба Сау хонхи бæрзæндтæ. Еци хонх зумæги бæнтти хор нихгæнуй, æма гъæуи æрдæг дууæ къуæрей дæргъци фæууй æнæ хор.

Политикон æма социалон æгъдауæй Уæхъæци гъæу рагон рæстæгути ахæста устур бунат. Раздæр рæстæгути гъæуи ном адæм худтонцæ «Авд Уæхъæци», зæгъгæ, уой туххæй æма адтæй авд гъæуей унаффæгæнæн бунат (Нихæс). Ами гъæутæй æрвист хестæр лæгтæ рæстæгæй-рæстæгмæ æрæмбурд уиуонцæ æма си тæрхонтæ хастонцæ адæми цард хуæздæр кæнуни туххæй, лух си кодтонцæ тугъдон фарстатæ æма æндæртæ. Фиццагдæр, дан, «Авд Уæхъæци» хестæртæ рахастонцæ унаффæ, цæмæй тог райсуни бæсти тоггинтæ тоги цитæ кодтайуонцæ зиангун муггагæн, — е ба адтæй бафедауни бæрæггæнæн дууæ муггагей æхсæн.

Уæхъæци гъæу Дигори коми æй тæккæ рагондæр гъæутæй сæ еу. Уой туххæй бæрæггæнæнтæ æнцæ рагон мæсгутæ, уæдта гъæуи алли фарс уобæйттæ, рагон уæлмæрдтæ æма циртдзæвæнтæ.

Гъæуи астæу ци дууæ устур мæсуги ес, уонæй сæ еуей Цакъоти адæм сæхе хонунцæ, иннæ адæм ба зæгъунцæ, зæгъгæ, дан, еци мæсуг исаразтонцæ Туйгъантæ, Цакъотæ ба си æрцардæнцæ, Туйгъантæ будурмæ ку фæллигъдæнцæ, уæд уой фæсте. Миндзайти мæсуг ке хонунцæ адæм, е дæр Миндзайти нæ адтæй, æндæр кедæр адтæй, фал, ке мæсуг адтæй, ка ’й исаразта, е ба абони уалæнгæ дæр бæрæггонд нæма æрцудæй.

Уæхъæци цæргути уавæртæ Тъæпæн Дигори Хонсари гъæути цæргути уавæртæй адтæнцæ дзæвгарæ хуæздæр. Сæ нæдтæ адтæнцæ хуарз, алли афони дæр си зилдæй уæрдун. Аразæн гъæдæ æма согбæл дæр уони хузæн нæ тухстæнцæ, гъæдæ сæмæ адтæй хæстæг. Сæ хумзæнхитæ дæр адтæнцæ гъæумæ хæстæг, уæдта ниллæгути, хуæздæр рауæнти. Фал се ’гуæрдæнтæ æма сæ фонси хезнитæ ба адтæнцæ идард æма зин уавæрти, фал уæддæр уони фæрци сæ бон адтæй фонс дарун: листвонс (фустæ, сæгътæ), уæдта гъоцитæ, косунмæ ба — галтæ, бæхтæ æма хæргутæ.

Дигори иннæ гъæути цæргути хузæн Уæхъæци гъæуи цæргутæ дæр сæ фиддæлти æгъдæуттæн сæ хуæздæрти фæнзтонцæ. Устурдæр æма кадгиндæр ковæндæнттæбæл нимадтонцæ Узунæги дзиуари æма Тухуæстæги ковæндæнттæ. Æууæндтæнцæ Хуцаубæл æма изæдтæбæл. 

## Мыггæгтæ
Уæхъæци гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Амилахуантæ, Гæзæнтæ, Дзидзойтæ, Кæлухтæ, Миндзайтæ, Митцитæ, Таматæ, Туйгъантæ, Хадатæ, Хубатæ, Хъараонтæ, Хъиргъутæ, Хъойбайтæ, Цакъотæ, Цъугкитæ æма Цъебойтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975.

## Æрвитæнтæ
* Уæхъæц бахæсдзысты историон нысаниуæг кæмæн ис, ахæм хъæуты хыгъдмæ

Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Категори:Дыгуронау фыст
Мустыздæх

**Мустыздæх**, дыгуронау **Мостиздæх** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы. 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Дыгуры районы цæрæнрæттæ
Лесковац

**Лесковац** () у Сербийы сахар æмæ муниципалитет, Ябланицæйы зылды административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Сербийы сахартæ
Додот

**Додот** у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. 

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гаглойтæ, Санахъотæ, Уанетæ, Зæгъойтæ, Чилæхсатæ, Дзабитæ, Джиджойтæ, Плитæ, Тедетæ, Таугазтæ, Цхуырбатæ, Дзанайтæ, Тъехтæ, Дзигойтæ, Лалытæ, Тыджытæ.

## Сыхтæ
* Дæллаг Додот кæнæ Цъала
* Уæллаг Додот
** Зæгъойты хъæу
** Гаглойты хъæу
** Плиты хъæу
** Санахъоты хъæу кæнæ Цицоты хъæу

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Быз

**Быз** () у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы. Йæ цæрджытæн сæ фылдæр уыдысты Цъамадæй æрлидзæг æмæ сæхи хуыдтой Сидæмонтæй.

Бызы зæронд раны ном у *Æддаг хъæу* кæнæ *Зæронд хъæу*, ног раны ном та *Æргъайтæ*. «Дæллаг» Бызы ном у **Бызыбын**.

Хъæумæ хæстæг ис Саубарæджы дзуар, адæймаджы къах кæдæм нæ хæццæ кæны, ахæм лæгæты. Саубарæг у къæрныхты æмæ абырджыты бардуаг.

Бызы комкоммæ Æрыдоны доны рахиз былыл, рагон фæндаг кæуылты цыди, уым къæдзæхы рындзыл нырма лæууы Чъырамад.

## Мыггæгтæ
Бызы цардысты Уырымтæ, Кæсæбитæ, Пагæтæ, Тотыккатæ, Гозымтæ, Фардзинтæ, Бутатæ, Дудиатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Быдыры Дæргъæвс

**Быдыры Дæргъæвс** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Лæууы цæугæдон Æрæфы былыл.

## Истори
Быдыры Дæргъæвсы цæрджыты фыдæлтæ 1882-æм азы размæ цардысты Хохы Дæргъæвсы. Хохæгтæ сæ зæхмæ лидзын райдыдтой 1882 азы. Æрцардысты дзы Хъантемыратæ, Мамсыратæ, Баймæтатæ, Фидаратæ, Дзуццатæ, Цъæхилтæ, Хъуыдаккатæ, Æлборатæ, Сасиатæ, Бæдтиатæ, Сугъаратæ, Мыкагъатæ, Дретæ, Хабæтæ, Цырыхатæ, Къуымæллæккатæ, Тменатæ, Дегъуатæ, Токатæ, Рæмонатæ, Бадзуатæ, Дзантиатæ, Хъодзатæ, Джыбылатæ, Блитæ, Дзарасатæ, Гуыбиатæ, Гадзиатæ, Æмбалтæ.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* Цагъаты Анастасия. Цæгат Ирыстоны топоними. II-æм хай. Дзæуджыхъæу, 1975 

## Æрвитæнтæ
* ГТРК Алания // Артдзӕст. Средний Урух

*
Хъаратыхъæу

**Хъаратыхъæу** () у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уртатæ, Булацатæ, Кæлутæ æмæ Къуымæллæггатæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Тырсыгомы хъæутæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Барзыхъæу

**Барзыхъæу** () у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Барзыхъæу æрбынат кодта Фыййагдоны рахизфарс, ныры Уæллаг Фыййагдонæй чысыл цæгатырдæмдæр.

1854-æм азы ам уыдис 22 хæдзары æмæ 242 цæрæджы. Хъæуы цæрджытæ фыццагдæр кодтой æмæ ныр дæр кæнынц фосдарыны æмæ цæхæрадæтты куыст. Раджы заманæй ма хъæуы баззадис 6 мæсыджы, 4 зæппадзы, 3 уæлмæрды æмæ 2 кувæндоны.

Сæ иуы æрбынат кодта фæсивæдон центр «Фыранк».

## Мыггæгтæ
Барзыхъæуы цардысты Биджелтæ, Гæбуатæ, Гуыриатæ, Гæджынатæ, Джелытæ, Дзодзиатæ, Датъритæ, Парсиатæ, Тохтиатæ, Хæдарцатæ.

## Фенддæгтæ
thumb|left|230px|Цырт Куырттаты комы
Барзыхъæуы зындгонддæр цыртдзæвæнтæй иу у, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты чи фесæфтис, уыцы хæстонты номыл. Цыртдзæвæн æвæрд æрцыдис хъæуы сæрмæ гыццыл обауыл. Скодта йæ скульптор Цорæты Дауырбег.
Куырттаты комы цæрджытæй йын уыдис æххусгæнджытæ. Уыдонæй уæлдай æнувыддæрæй бакуыстой Хъуыбадты Джерихан, Гуыриаты Умар æмæ Циппус.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Къадат

**Къадат** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Куырттаты комы.

## Истори
1854-æм азы Къадаты цардис 19 хæдзары, æдæппæт 171 адæймаджы. Хъæуæй ма баззадис мæсыджы хæлддзæгтæ æмæ цалдæр зæппадзы. Геологон-сгарæн куыстатæ куы кодтой хъæуы раз, уæд ын йæ цæрджыты арвыстой. Сæ иу хай æрцард Уырыхъæуы æмæ Уæллаг Фыййагдоны.

## Мыггæгтæ
Къадаты цардысты Хъуылатæ, Мæзлуатæ, Налдыхъуатæ, Таучелатæ, Сехъотæ, Брциатæ, Гæгуылатæ, Калмантæ, Гуымецтæ, Габысатæ, Цехъотæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уæлладжыры фæндаг

**Уæлладжыры фæндаг** () у, Кавказы Сæйраг рагъыл (Стыр хохыл) чи цæуы æмæ Кутаис æмæ æфсæнвæндаджы станцæ Даргъкъох чи бæтты, уыцы фæндаг. Сарæзтæуыд 1897-æм азы. Ирон текстты йæ хонынц **Уæлладжыры комы фæндаг** æмæ **Паддзахфæндаг**, **Паддзахвæндаг**, **Æфсæддон-Ирон фæндаг**, **Мамысоны фæндаг**.

Йæ дæргъ у 275 км. Фæндаджы бæрзонддæр фадыг у Мамысоны æфцæг (2911 м). Иры хæстон фæндагыл траспорты цыд баст у, ацы фадыгыл цы боныхъæд ис, уыимæ.

Административон æгъдауæй фæндаг дих у æртæ фадыгыл:
* Дзæуджыхъæу — Алагир — Мамысоны æфцæг (*[[Уæрæсе]]*);
* Хъæдысæр (*[[Хуссар Ирыстон]]*);
* Кутаис — Тъхъибул — Он (*[[Гуырдзыстон]]*).

Транскавказы автомагистралы сарæзтæй фæстæмæ Иры хæстон фæндаджы транспортон ахадындзинад дзæвгар фæкъаддæр.

## Кæс ноджы
* Арвыкомы фæндаг

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг
* Iriston.com // Уæлладжыры комы фæндаг

Категори:Уæлладжыргом
Категори:Мамысонгом
Категори:Туалгом
Категори:Цæгат Ирыстоны транспорт
Категори:Хуссар Ирыстоны транспорт
Категори:Гуырдзыстоны транспорт
Чысангом

**Чысангом** кæнæ **Чысаны ком** (, ) у ком Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы, цæугæдон Чысандоны дæргъмæ.

## Географи
Чысангомы ис Дзимыргом, Ломисы ком, Уехеры ком, Дочиты ком, Цъуртайы ком, Мудзыхгом, Алеугом, Баланы ком, Карцухы ком, Цъорцъохы ком, Цхразмайы ком, Цхаватъы ком æ. а. д.

## Кæс ноджы
* Чысайнæгтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Гватемалæ (сахар)

**Гватема́лæ** (, æххæст ном у *Nueva Guatemala de la Asunción*) у Гватемалæйы сæйраг сахар.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гватемалæйы сахартæ
Пистоя (провинци)

**Пистойя** () у провинци Италийы. Ис Тосканæйы регионы.

Категори:Тосканæйы провинцитæ
Потто, Василий Александры фырт

**Василий Александры фырт Потто** (1836-æм азы 13 январь — 1911-æм азы 11 ноябрь) уыдис Уæрæсейы империйы Кавказы æфсады генералон штабы сæргълæууæг, инæлар-лейтенант, æфсæддон историк. В.А. Потто зындгонд сси, Кавказы хæсты тыххæй цы историон куыстытæ ныффыста, уыдоны фæрцы.

## Цардафыст
Василий Потто райгуырдис Тулæйы губернæйы. Æфсæддон ахуыр райста Паддзах Александры Тулæйы кадетон корпусы (), Бахтины номыл Орёлы кадетон корпусы æмæ Дворянты полчъы.

1855-æм азы йын лæвæрд æрцыд прапорщичы цин æмæ йæ снысан чынди Новороссийсчы драгунты полкъмæ. Уыцы полчъы уæвгæйæ архайдта Хъырымы хæсты Хъарсы блокадæ кæныны æмæ байсты, стæй 1863-æм азы Польшæйы растад басæттыны.

1866-æм азы Потто куыста Паддзах Никъалайы кавалерион училищейы ахуыргæнæгæй. Уæд ын уыди капитаны цин. Фæстæдæр та йæ аивтой Паддзахы Уланты лейб-гвардийы полкъмæ.
1870-æм азы октябрæй 1881-æм азы декабрьмæ Василий Потто службæ кодта Оренбурджы хъазахъхъы юнкерон училищейы сæргълæууæгæй æмæ нымад уыди Лейб-гвардийы Уралы хъазахъхъы эскадроны сконды.
1877-æм азы февралы йын лæвæрд æрцыд булкъоны цин, 1899-æм азы та сси инæлар-майор.
Потто ма акуыста Кавказы æфсæддон зылды штабы цур æфсæддон-историон хайады сæргълæууæгæй.
Отставкæйы рацыди инæлар-лейтенанты цинимæ.

## Æддаг æрмæг
* В. А. Поттойы чиныг Кавказы хæсты тыххæй «Кавказская война въ отдѣльныхъ очеркахъ, эпизодахъ, легендахъ и бiографияхъ» 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы истори
Платон (фильм)

**«Платон»** (2008) у Уæрæсейы ист фильм, режиссёр Вартан Акопяны фыццаг æххæстметражон фильм. Сæйраг ролы дзы ахъазыди Павел Воля. Фильм фыццаг хатт æвдыст æрцыд 2008-æм азы 20-æм ноябры.

## Фильмы сюжет
«Амонд уæйгæнæг» Платоны куыст уый мидæг ис, æмæ уый агуры Уæрæсейы тæккæ рæсугъддæр чызджыты æмæ сæ дæтты хъæздыг лæгтæм. Йæ рæсугъддзинад æмæ зонды фæрцы Платон алыхатт исы, цы йæ фæнды, уый. Фæлæ иу хатт уый бауарзта  модæйы дарæсы дуканийы уæйгæнæг Любæйы. Уыдоны 'хсæн æвзæры уарзт, фæлæ Платоны тæккæ зынгæдæр клиенттæй иу, лакаг олигарх Абдул, куры Платонæй, цæмæй Любæ уыимæ фембæла. Фильмы кæроны Любæ моймæ цæуы Абдулмæ æмæ æрцæры йæ лæджы хæдзары Лондоны. Уый фæстæ Платон кæмдæр фесæфы.

## Актёртæ
* Павел Воля — *Платон*
* Елизаветæ Лотова — *Любæ*
* Эвелинæ Блёданс — *Эллæ*
* Олегар Федоро http://en.wikipedia.org/wiki/Olegar_Fedoro — *Лæг*
* Станислав Бондаренко — *Бандерас*
* Ксения Князева — *Настя*
* Александр Лымарев — *Антон*
* Мухтар Гусенгаджиев — *Абдул*
* Алексей Гришин — *Олигарх*
* Патимат Давыдова — *Патимат*
* Олег Каменщиков — *Пит-Буль*

## Æрвитæнтæ
* Фильмы официалон сайт
Кресты

[thumb|right|300px|«Кресты» [Невайæ]]
**«Кресты»** у Бетъырбухы зындгонддæр ахæстон, Уæрæсейы стырдæр æмæ зынгæдæр ахæстæттæй иу. Йæ официалон ном: *Бетъырбухы [[НÆФС]]-ы [[слестон изолятор]] № 1 (ИЗ № 47/1)*.

Ахæстоны арæзтад цыдис 1884-æм азæй 1892-æм азы онг.

2006-æм азы уынаффæмæ гæсгæ ахæстонæн радих кодтой ног бынат Бетъырбухы Колпинойы районы (28 га).

## Литературæ
* Ольминский М. С. Три года в одиночной тюрьме (1896—1898 гг.). 2-е изд. М.; Пг., 1923;
* Гернет М. Н. История царской тюрьмы. 3-е изд. М., 1961. Т. 3. С. 377, 381—382;
* Фёдор Раскольников о времени и о себе: Воспоминания. Письма. Документы. Л., 1989. С. 208—261.

## Æрвитæнтæ

* Слестон изоляторы официалон сайт  
* Ахæстоны истори 

Категори:Уæрæсейы ахæстæттæ
Категори:Бетъырбухы ахæстæттæ
26 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Йемен, Революцийы бон.
* Европæйы æвзæгты бон.

## Цаутæ
* 1687-æм аз — Венецийы æфсад Афинæтæм куы æхста, Парфенон фехæлди.
* 1887-æм аз — Эмиль Берлинер райста граммофоны патент.
* 1960-æм аз — Иугонд нациты организацийы историйы тæккæ дæргъватин ныхас скодта Фидель Кастро — уый ныхас кодта 4 сахаты 29 минуты дæргъы.
* 1995-æм аз — Украинæ бацыд Европæйы Советмæ.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1941-æм аз — Вадим Гловна (), немыцаг актёр æмæ режиссёр.
* 1945-æм аз — Брайан Ферри (), бритайнаг рок-музыкант.
* 1955-æм аз — Эдмунд Шклярский, композитор, поэт, музыкант, нывгæнæг.
* 1959-æм аз — Илья Кормильцев (ам. 2007-æм азы), уырыссаг поэт, тæлмацгæнæг, критик, «Наутилус Помпилиус»-ы продюсер æмæ текстты автор.

## Ацы бон амардысты
* 1932-æм аз — Пьер Дегейтер () (р. 1848-æм азы), «Интернационал»-ы музыкæйы автор.
* 1935-æм аз — Пётр Козлов (р. 1863-æм азы), Центрон Азийы иртасæг, хæлд сахар Хара-Хото чи ссардта, уыцы лæг.

Категори:Бонтæ
27 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Бельги, францагау дзурджыты бæрæгбон.
* Туризмы æппæтдунеон бон.
* Уæрæсе, Сывæлæтты рæвдауæндæтты кусджыты бон (2003-æм азæй фæстæмæ)
* Советон Цæдис, Уæрæсе, Украинæ, Машинæаразджыты бон.

## Цаутæ
* 1130-æм аз — Хуссар Итали æмæ Сицили баиу сты иугонд Сицилийы къаролады.
* 1540-æм аз — Ромы папæ Павел III сфидар кодта иезуитты ордены (Чырыстийы æхсæнады) статус.
* 1791-æм аз — Францы дзуттæгтæм радтой Францы граждандзинад исыны бар.
* 1821-æм аз — Мексикæ ссис хæдбар паддзахад.
* 1940-æм аз — Герман, Итали æмæ Япон Берлины бафыстой Æртæйы пакт.
* 1977-æм аз — Украинæйы фыццаг атомон электростанцæ Чернобылы АЭС электрон тых дæттын райдыдта.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1991 — Плиты Зауырбег, Уæрæсейы æмæ Хъазахстаны футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг.

## Ацы бон амардысты
* 1944-æм аз — Сергей Прокудин-Горский (р.&nbsp;1863-æм азы), зындгонд уырыссаг къамисæг.
* 1959-æм аз — Ганс Гримм, немыцаг фыссæг, немыцаг националистты идеолог.
* 1983-æм аз — Михайло Стельмах (р.&nbsp;1912-æм азы), украинаг фыссæг.
* 1986-æм аз — Клиффорд Ли Бёртон, рок-къорд Metallica-йы басист.

Категори:Бонтæ
Пизæ (провинци)

**Пизæ** () у провинци Италийы. Ис Тосканæйы регионы.

Категори:Тосканæйы провинцитæ
Дубровник

**Дубровник** () у сахар Хорватийы хуссары, Адриатикон денджызы курорт, Дубровник-Неретвæйы жупанийы административон центр.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хорватийы сахартæ
28 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Чехи — Сыгъдæг Вацлавы бон (Чехийы паддзахаддзинады бон).

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
29 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* 

## Цаутæ
* 1739-æм аз — Белграды фидыды бадзырдмæ гæсгæ Уæрæсе Туркæй райста Азов æмæ Очаков.
* 1793-æм аз — Англисаг спорты журнал фыццаг хатт теннисы кой кæны.
* 1897-æм аз — Буэнос-Айресы, спектакль «Креолаг тæрхон»-ы премьерæйы рæстæг, фыццаг хатт акафыдысты танго.
* 1907-æм аз — Бетъырбухы цæуын райдыдтой трамвайтæ.
* 1964-æм аз — Скуыста Нововоронежскы АЭС-ы фыццаг агрегат.

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
* 1902-æм аз — Эмиль Золя () (р.&nbsp;1840-æм азы), францаг фыссæг.
* 1909-æм аз — Владимир Видрич () (р.&nbsp;1875-æм азы), хорватаг поэт.
* 1913-æм аз — Рудольф Дизель (р.&nbsp;1858-æм азы), немыцаг инженер æмæ æрхъуыдыгæнæг.
* 1930-æм аз ― Илья Репин (р.&nbsp;1844-æм азы), уырыссаг нывгæнæг.
* 1954-æм аз ― Александр Абашели (р.&nbsp;1884-æм азы), гуырдзиаг поэт æмæ фыссæг-фантаст.

Категори:Бонтæ
30 сентябры

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ
* Тæлмацгæнджыты æппæтдунеон бон, сфидар æй кодта Тæлмацгæнджыты æхсæнадæмон федераци 1991-æм азы.
* Интернеты бон.
* Зæрдæйы æппæтдунеон бон.

## Цаутæ
* 

## Ацы бон райгуырдысты
* 

## Ацы бон амардысты
*

Категори:Бонтæ
Къасарагом

**Къасарагом** кæнæ **Къасара** (; ) у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Буронæй Зæрæмæджы ’хсæн. Къасарагом æдзæрæг у. Къасарагомыл цæуы Уæлладжыры фæндаг.

Буронæй Зæрæмæджы ’рдæм æртæ километры æрбацæугæйæ рахизырдыгæй ис иу ком, хуыйны Сидæныком. Ис дзы Мыкалгабыры кувæндон. Иутæ йæ хонынц *Къасарайы Мыкалгабыр*, иннæтæ — *Зæрæмæджы Мыкалгабыр*. Ардæм Зæрæмæджы цæрджытæ алы аз дæр цыдысты стыр куывды бадынмæ.

## Этимологи
Комы дæргъ у 14 км æмæ дуарау нарæг кæй у, уымæ гæсгæ йæ хуыдтой къæсæр æмæ дзы рауад Къæсæры — Къасарайы ком.

## Кæс ноджы
* Месы ком

## Фиппаинæгтæ

*
Къæрæугом (нысаниуджытæ)

* Къæрæугом — ком Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы;
* Къæрæугомы цъити — цъити;
* Къæрæугомы дон — цæугæдон.
Хæзныдон (цæугæдон)

**Хæзныдон**, дыгуронау **Хæзнидон** кæнæ **Хæзнæ** (, ) у Цæгат Ирыстон æмæ Кæсæг-Балхъары цæугæдон, Æрæфы фæрсагдон.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Кæсæг-Балхъары цæугæдæттæ
Категори:Æрæфы районы цæугæдæттæ
Хъæдысæр

**Хъæдысæр** кæнæ **Айлартæ** () у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы æдзæрæг хъæу, Уæлладжыры фæндагыл. Хъæуы бынаты лæггад кæнынц Хуссар Ирыстоны арæнгæстæ.

Хъæуы кæрон тæккæ былыл лæууы *Батъарайы мæсыг*.

## Истори
Хъæдысæры хъæубæстæ паддзахы заман хаудта Цæгат Ирыстоны Тибы приходмæ (зылдмæ). Хъæдысæры цæрджытæ баст уыдысты Туалгомы адæмимæ.

Хъæдысæры 1924-æм азы райгуырд æмæ дзæвгар фæцарди Айларты Измаил, ирон поэт æмæ фыссæг. Йе стырдæр уацмыс роман «Мамысоны æфцæгыл» у йæ райгуырæн бынаты тыххæй.

## Мыггæгтæ
Хъæдысæры цардысты Айлартæ.

## Кæс ноджы
* Æфсæйнаг хид

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 

Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хевсурет

**Хевсурет** () у историон-этнографион регион Гуырдзыстоны цæгаты. Цæрынц дзы хевсурæгтæ (гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд).

Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Мамысоны æфцæг

**Мамысоны æфцæг** кæнæ **Мамысоны ’фцæг** (, ) у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл.

## Æфцæг аивады
Ирон фыссæг Айларты Измаил йе стырдæр уацмыс — роман «Мамысоны æфцæгыл» — ныффыста уыцы æфцæджы хабæртты тыххæй.

## Къамтæ

Категори:Цæгат Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Хуссар Ирыстоны æфцджытæ
Категори:Мамысонгом
Категори:Дзауы район