open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1838-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ

## Цаутæ

* Елхоты бындур æвæрд æрцыдис.

## Райгуырдысты

## Амардысты

*
Æрыдон (сахар)

**Æрыдон** () у Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы сæйраг сахар. Ис Ирыстонæн йæ тæккæ астæу. 

## Истори
Æрыдоны бындурæвæрджытæй иу уыд Гайттаты Тасо (Пётр), æфсæддон, куыста тæлмацгæнæгæй. Куырттаты комæй рацæуæг.

Æрыдон сæвзæрдис 1824-æм азы, 1838-æм азы йæ цуры æрбынат кодта Æрыдонскæйы станицæ.

1887-æм азы хъæуы байгом ис Æрыдоны семинар. Уыцы ахуыргæнæндонæн уыдис стыр ахадындзинад ирон адæмы ’хсæн ахуырдзинад парахат кæныны хъуыддаджы. Ахуыр дзы кодтой Епхиты Тæтæри, Коцойты Арсен, Барахъты Гино, Малиты Геуæрги, Дзанайты Иван (Нигер) æмæ ирон интеллигенцийы æндæр бирæ хуыздæр минæвæрттæ.

1964-æм азы Æрыдонæн радтой сахары ном.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Литературæ

**Литерату́рæ** ( — «фыст») у кæцыдæриддæр текстты æмдзыгуыр.

## Кæс
* Ирон фысджыты номхыгъд.
* Рифмæ
* Комеди

*
Нар

**Нар** кæнæ **Нарыхъæу** у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хæххон хъæу.

Ирыстоны алчидæр зоны, Нары Хетæгкаты Къоста кæй райгуырдис, уый. Ис дзы Къостайы тыххæй музей дæр. Алы аз дæр Къостайы гуырæнбоны Ирыстоны алы рæттæй Нармæ ссæуынц бирæ адæм.

## Географи
Хъæуæн йæ рахизвæрсты кæлы Лйайы дон, йæ галиувæрсты та — Фаллаг комы дон. Хъæу у æдас зæйæ, донæй æмæ лæсæнæй. 

## Цæрджытæ
* 1780-æм аз — 18 кæрты.

## Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хетæгкатæ, Джиотæ, Мамитæ, Гоцъитæ, Дзидахантæ, Балатæ, Гуыбатæ, Дзапартæ, Бырнацтæ, Исахътæ.

## Къамтæ

File:Narsk Gorge at aul Nar. 1886.jpg
File:Lipoviy Ivan — Nar (Aul Goliat).webp
Ныв:Nar.jpg|Къостайы музей Нары


## Фиппаинæгтæ

## Æрвитæнтæ
* Нар | Фæрдгуытæ (23.12.2019)
* Селение Нар на старых фотоснимках (25.10.2015)

*
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Алтайы Республикæ

**Алтайы Республикæ** (, ) у Уæрæсейы регионтæй иу. Алтайы крайимæ йæ ивддзаггæнæн нæй. 

## Æддаг æрмæг
* Республикæйы официалон сайт 

## Фиппаинæгтæ

*
Уырыссаг æвзаг

**Уырыссаг æвзаг** () у Уæрæсейы Федерацийы паддзахадон æвзаг. Славяйнаг æвзæгтыл дзурæг адæмæн се ’мбис дзурынц уырыссагау. Æппæт дунейы уырыссагау дзурын зонынц 285 милуан адæймаджы (уыдонæй æрмæст 146 милуан сты уырыссæгтæ), ома дзурджыты нымæцмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат, китайаг, англисаг æмæ испайнаг æвзæгты фæстæ.

Уырыссаг æвзагæй пайда кæнынц канд Уæрæсейы нæ, фæлæ æндæр бæстæты дæр. Хъазахстан, Хъиргъиз æмæ Белоруссийы (стæй де-факто хæдбар паддзахæдтæ Абхаз, Приднестровье æмæ Хуссар Ирыстоны) у официалон æвзæгтæй иу. Хъырым æмæ иуæй-иу Украинæйы облæстыты уырыссаг æвзагæн радтой *регионы æвзаджы* сæрмагонд статус, фæлæ 2014-æм азы фæстæ ахæм статус бæстæйы закъæттæй аиуварс кодтой.

Иугонд Нациты Организацийы цы æхсæз официалон æвзаджы ис, уыдонæй иу уырыссаг æвзаг у.

Куыд алы стыр æвзаг, афтæ уырыссаг æвзаг дæр йæ уæзы бын бакодта, уый æмрæнхъ кæмæй пайдагонд цæуы, уыцы чысылдæр æвзæгты.

## Æддаг æрмæг
* Gramota.ru: уырыссаг æвзаджы тыххæй егъау сайт
* Цымыдисаг статья уырыссаг диалектты тыххæй 

*
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Категори:Хъазахстаны æвзæгтæ
Категори:Украинæйы æвзæгтæ
Категори:Белоруссийы æвзæгтæ
Категори:Германы æвзæгтæ
Категори:Хъиргъизы æвзæгтæ
Категори:АИШ-ы æвзæгтæ
2005-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ
* 9 майы — 60 азы размæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст фæци.

## Цаутæ
* Годжыциан-Челдыты Надяйы æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Ирон цырагъ» рацыди чиныгуадзæн «Ир»-ы.
* 23 январы — Украинæйы президент Виктор Ющенко бæстæйы сæргъы æрлæууыд.
* 7 февралы — хицæн серверы скуыста Ирон Википедийы прототип.
* 16 февралы — Киотойы протокол йæ тыхы бацыд.
* 28 февралы — Википеди ирон æвзагыл дæр скуыста.
* 6 апрелæй 7 апрелмæ басыгъд Хетæгкаты Къостайы номыл ирон драмон театр Цхинвалы. 1930-æм азты кæй сæвæрдтой, уыцы телтæ раджы уыдысты раивинаг, фæлæ афойнадыл ивд не ’рцыдысты.
* 7 июны — Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы Парламент сфидар кодта Мамсыраты Таймуразы республикæйы сæргълæууæджы бынатыл.
* 13 октябры — Налцыккмæ лæбурд.
* 21 октябры — Цхинвалы зындгонд фыссæг æмæ критик Джусойты Нафийæн базонгæ кодта ирон Википедиимæ. Википеди Нафийы зæрдæмæ фæцыд, уый баххуыс кодта энциклопедийæн йæ мидисджын фиппаинæгтæй.

## Амардысты
* 14 февралы — араббаг политик æмæ миллиардер Рафик аль-Харири.
* 2 апрелы — Папæ Иоанн Павел II, католикты рæздзог.
* 5 апрелы — Сол Беллоу, америкаг фыссæг, Нобелы премийы лауреат (1976).
* 6 апрелы — Ренье III, Монакойы кънйаз.
* 3 ноябры — зындгонд уæрæсейаг журналист Отто Лацис.
* 5 декабры — Владимир Топоров, уырыссаг филолог (р.&nbsp;1928).

*
Адæймаг

**Адæймаг** у дыкъахыг æхсырæйхæсгæ цæрæгой. Адæймагæн ис вазыгджын магъз, уый фæрцы ис æм мигæнæнтæй архайын æмæ æвзагæй пайда кæныны фадат.

2008-æм азы æппæт адæймагады нымæц уыди 6,7 миллиард адæймаджы.

## Кæс ма
* Аивад
* Æмбаргæ адæймаг (*Homo sapiens*) 
* Дин
* Зонад

*
Цæгæраты Максим

**Цæгæраты Николайы фырт Максим** (1916—1990) у ирон фыссæг.

Йæ уацмысты ’хсæн уацау «Нæ фехъуыстон, ма зæгъ» æмæ æндæртæ.

Цæгæраты Максим у зынгæ фыссæг æмæ æхсæнадон кусæг. Максим райгуырдис 1916-æм азы 27 августы Алагиры. 1941 азы каст фæцис пединститут. Уыди хæсты, сси афицер, бирæ тугкалæн тохты равдыста лæгдзинад, хорзæхджын æрцыдис кады ордентæй. 

Хæсты фæстæ куыста бæрнон бынæтты: уыди чиныгуадзæны сæйраг редактор, Ирон театры директор, журнал «Мах дуджы» редактор, республикæйы культурæйы министр, Фысджыты цæдисы сæрдар. Уыцы куыстытæ домдой бирæ рæстæг æмæ хъару, фæлæ уаддар Максим анувыд æмæ æнтысджынæй лæггад кодта ирон литерæтурæйæн — хаста йæм ног æмæ ног уацмыстæ. 

Максим фыста æмдзавгæтæ, радзырдтæ, уацаутæ, романтæ. Ирон прозæйы зынгæ бынат ахсынц йæ уацаутæ «Сау хохы фыййау» (1961-æм аз), «Нæ фехъуыстон ма зæгъ» (1963-æм аз), «Балцы зарæг» (1965-æм аз), «Хæххон барæг» (1970-æм аз), роман «Райсомы мигъ» (1983-æм аз). Уыдоны автор хуызджын нывты æвдисы Ирыстоны цард, адæмы тох сæрибар æмæ амондыл, сæ хæстон сгуыхтытæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, сæ хъазуатон куыст, сæ зонды тых æмæ сæ уды рæсугъддзинад. Максимæн бантыстис цардæгас фæлгонцтæ саразын, йæ геройтæ сты, адæмы амондыл чи тох кæны, хорз хъуыддаг аразын сæ хæсыл чи нымайы, ахæм адæймæгтæ. Йæ уацмыстæ тæлмацгонд æрцыдысты бирæ адæмты æвзæгтæм. 

Максим цардæй ахицæн 1990-æм азы 2 декабры.

Категори:Ирон фысджытæ
Максим
Категори:Алагиры чи райгуырдис, уыдон
Мæздæг

**Мæздæг** (, ) у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы административон центр. 

## Истори
Сахары бындур æвæрд æрцыд 1759-æм азы, сахары статус та Мæздæг райста 1785-æм азы.

## Цæрджытæ
Цæрынц дзы 41,5 мин адæймаджы (2021). Йæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ республикæйы ахсы дыккаг бынат.

Сæ адӕмыхатмӕ гæсгæ мæздæггæгтæ сты уырыссаг (хъазахъхъимæ хынцгæйæ) — 62,73%, ирон (уыдонæй бирæ дыгурон) — 7,66%, сомихаг — 6,12%, хъуымыхъхъаг — 4,55%, цæцæйнаг — 4,25%, кæсгон — 3,16% æмæ корейаг — 2,39%.

### Дин
* Мадымайрæмы дзуар ()

## Инфраструктурæ
Мæздæджы ис дæс астæуккаг скъолайы, музыкалон скъола, бæстæзонæн музей, театр. Сахармæ ʼввахс стыр æфсæддон аэродром.

## Фиппаинæгтæ

*
Гаглойты Федыр

**Гаглойты Захары фырт Федыр** (райгуырдис 1913-æм азы — амардис 1983-æм азы) у ирон фыссæг. **Гафез**, зæгъгæ, ахæм номæй дæр зындгонд.

Йæ уацмысты ’хсæн «Уæ бонтæ хорз, адæм!» (колхозон царды тыххæй) æмæ æндæртæ.

## Фæсномыг
Йæ фæсномыг арæзт у йæ мыггаг, йæ ном æмæ йæ фыды номæй: *Га* — Гаглойты, *Фе* — Федыр, *З* — Захар = Гафез.

## Цардафыст
Гафез райгуырди Бакуйы. Йæ фыд уыди нефтгуырæнты кусæг. 1918 азы ралыгъди Хуссар Ирыстонмæ. Ам Федыр каст фæци педтехникум, стæй та пединститут. Уый фæстæ куыста хъæууон скъолайы директорæй, газет «Коммунист»-ы редакцийы. 

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты райдайæны ацыд æфсадмæ, хæцыди Хъырымы фронты. Йæ хъæбатырдзинады тыххæй йын саккаг кодтой Сырх Стъалыйы орден, æндæр хæрзиуджытæ. Хæсты уæззау цæф фæцис æмæ дыккаг къорды инвалидæй сыздæхт Ирыстонмæ. Куыста газет «Коммунист»-ы редакцийы, журнал «Фидиуæджы» редакторæй, Гуырдзыстоны Фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады бæрнон секретарæй. Амарди 1983 азы. 

Гафез джиппы рауагъта 20 чиныджы бæрц. Сæ сæйрагдæртæ сты «Фарн» (1952), «Уацмыстæ» (1955), «Тулдзы къох» (1956), «Дзаджейы рухс» (1961), «Поэмæтæ» (1963), роман «Уæ бонтæ хорз, адæм» (1966), «Цардбæллон» (1974), «Фыды артдзæст» (1983) æмæ æндæртæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Федыр
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Пуризм

**Пуризм** (*сыгъдæгизм*) у, æвзаджы æрбайсгæ дзырдтæ къаддæр куыд уой, ацы уавæрмæ тырнæг змæлд.

Сæ пуризмæй зындгонд сты араббаг, исландиаг æмæ тамилаг æвзæгтæ. Æндæр æвзæгты пуризм дæргъвæтин политикæ нæ, фæлæ революцион процесс уыди — зынгæдæр дæнцæг у туркаг æвзаг. Бирæ æвзæгтæн сæ рæзынады иу къæпхæн уыди пуризмы фазæ (ахæмты ’хсæн дзуттаг, финнаг, хорватаг æмæ эстойнаг æвзæгтæ), фæстæдæр уыдон уыцы хъуыддагыл фæромыл сты. Ис иуæй-иу ахæм æвзæгтæ дæр, кæцыты пуризмы хъуыдытæн зынгæ нысаниуæг нæй: англисаг, польшæйаг, уырыссаг, япойнаг.

Пуризм æрмæст æрбайсгæ дзырдты ныхмæ (лексикон пуризм) нæ вæййы, фæлæ ис æм æндæр хуызтæ дæр:
* растфыссынады пуризм: æцæгæлон фыссынады элементты ныхмæ кæнæ æцæгæлон растфыссынады нормæты ныхмæ (уырдæм хауы ирон æвзаджы растфыссынады иуæй-иу фарстатæ: *телефон* кæнæ *тилифон* æмæ æнд.);
* фонетикон пуризм;
* морфологион пуризм;
* синтаксисон пуризм.

Пуризм вæййы энтузиастты идейæ æмæ паддзахадон политикæ дæр.

Категори:Æвзагзонынад
Категори:Æвзаджы политикæ
Ирон фысджыты номхыгъд

Иронау чи фыста, уыцы фысджыты номхыгъд.

### XIX æмæ XX-æм æнусы райдиан
*Брытъиаты Елбыздыхъо
*Гаглойты Рутен
*Гæдиаты Секъа
*Гæдиаты Цомахъ
*Гуырдзыбеты Блашка
*Коцойты Арсен
*Къубалты Алыксандр
*Мамсыраты Темырболат
*Хетæгкаты Къоста

### XX-æм æнусы 50-60-æм азты
*Баситы Мысост
*Гаглойты Федыр
*Дзугаты Георги, поэт
*Цæгæраты Максим

### XX-æм æнусы 70-80-æм азты
*Æгъуызарты Æхсарбег
*Астемыраты Изет
*Баситы Михал
*Бестауты Гиуæрги
*Джусойты Нафи
*Дзаболаты Хазби
*Дзесты Куыдзæг
*Къæбысты Зауыр
*Ситохаты Саламджери
*Хостыхъоты Зинæ
*Хъазиты Мелитон
*Цæрукъаты Алыксандр

### XX-æм æнусы фæстаг азты
*Агънаты Гæстæн
*Бицъоты Гриш
*Булкъаты Михал
*Гуыцмæзты Алеш
*Дауырæ
*Джыккайты Шамил
*Дзасохты Музафер
*Дзуццаты Хадзы-Мурат
*Малиты Васо
*Ходы Камал
*Хъайтыхъты Азæмæт
*Хъодзаты Æхсар

### XXI-æм æнусы

*
Категори:Номхыгъдтæ
Хъæдгæрон

**Хъæдгæрон** () у Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы хъæу. Нæ рæстæджы йæ алыварс дæр сты хуымтæ.

## Экономикæ
Æрæджы дзы арæзт æрцыд стыр «Калибровочный завод». Куыд хъуыды уыд, афтæмæй йæ бон армæст Ирыстоны бæрц нартхоры мыггаг нæ, фæлæ анæхъæн Цæгат Кавказы фаг уадзын у. Фæлæ бирæ алыхуызон рæдыдтыты тыххæй йæ фыццаг бонæй нырмæ не скуыста, йæ пълан цы уыди, афтæ. 

Хъæдгæроны адæм сæ фылдæр кусынц сæхи цæхæрадæтты æмæ уымæй цæрынц.

## Спорт
Кæддæриддæр уыди Хъæдгæрон йæ спортсментæй тынг бузныг. Фæстаг цалдæр азы даргъы Уæрæсейы хъæбысхæсты националон командæйæн хæцы хъæдгæройнаг Фæрниаты Ирбег. 2003 азы йæ бон баци Дунейы æмæ Европæйы чемпионатты фыццаг бынæттæ бацахсын, рамбылдта бирæ æндæр турниртæ.

2004 азы æппæт фыццаг Уæрæсейы профессионалон сумойы хæцджытæ систы Хъæдгæронæй рацæугæ дыууæ æфсымæры Борадзатæй: Сослан æмæ Батырадз. Сæ сумо-нæмттæ сты Рохо (ома *Уырыссаг феникс*) Сосланæн æмæ Хакурозан (*Уырыссаг урс къæдзæх*) Батырадзæн. Тынг æхсызгонæй кæсынц хъæдгæройнæгтæ æмæ æгас Ирыстон, Японы тыхджынддæр сумо-лигæйы нæ лæппутæ куыд хæцынц, уымæ. Сослан æмæ Батырадзы йеддæмæ бирæ фæсæрæйнæгты къухы нæ бафтыд уырдæм бахауын. Ис дзы æрмæст иу-цалдæр мангойлаг (абоны лигæйы иунæг Йокодзунæ Асасёрю дæр монгойлаг у), иу хуссар-корейаг, иу болгариаг æмæ иу гуырдзиаг хæцджытæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Æгъуызарты Æхсарбег

**Æгъуызарты Тæтæрхъаны фырт Æхсарбег** (райгуырдис 1922-æм азы Зджыды — амардис 1994-æм азы 11 ноябры) у ирон фыссæг.

Райгуырдис зæхкусæг бинонты ’хсæн, 1924-æм азæй цардис Ставд Дурты, 1935-æм азæй та Алагиры.

Æхсарбег къорд азы фæкуыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады сæргълæууæгæй. Йæ уацмысты ’хсæн зынгæ бынат ахсынц романтæ «Куырды фырт», «Хурхæтæны» æмæ æндæр уацмыстæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон фысджытæ
Æхсарбег
Категори:Алагиры районы чи райгуырдис, уыдон
Кировы район

**Кировы районы** у Цæгат Ирыстоны районтæй иу. Йæ фæзуат у 360 кв. км. Районы административон центр у Елхот.

## Цæрджытæ

## Фиппаинæгтæ

*
Елхот

**Елхот** () у Цæгат Ирыстоны хъæу, Кировы районы административон центр. Елхоты цæрынц бирæ пысылмæттæ.

Хъæуы истори райдыдта 1838-æм азы.

Ис дзы колхоз «Кавказ», дзулфыцæн æмæ консервгæнæн заводтæ, хоры комбинат.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Кировы районы цæрæнрæттæ
Хъазан

**Хъазан** (, ) у Тæтæрстаны Республикæйы сæйраг сахар, Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу (йæ бындур æвæрд æрцыд 1005 азы). 

Цæрынц дзы 1,2 милуан адæймаджы фылдæр (2017).

## Фиппаинæгтæ

*
Харири, Рафик

**Рафи́к Хари́ри** (райгуырдис 1944 ноябры — амардис 2005 февралы 14-æм бон) уыд ливайнаг миллиардер, политик æмæ та бирæ азты дæргъы йæ бæстæйы премьер-министр. Араббаг дунейы тынг зындгонд адæймаг уыд.

## Цард
Аль-Харирийы мыггаг дунейы миллиардерты номхыгъды уыдис 108-æм бынаты, сæ хъæздыгдзинад 4,3 миллиард доллары у. Аль-Харирийæн йæ сæйраг архайд баст уыдис арæзтад æмæ цæттæ бæстыхæйтты уæй кæнынимæ.

## Мæлæт

2005 азы 14 февралы, аль-Харири Бейруты туризмы кварталты йæ хæдтулгæйы куы цыдис, срæмыгъта бомбæ. Уыцы срæмыгъдæй дзыхъмард фесты Рафик аль-Харири æмæ, йемæ чи цыдысты, уыдонæй цалдæр адæймаджы.

## Æддаг информаци
* Rafic Hariri: official site 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ливаны премьер-министртæ
Шуя

**Шу́я** () у Уæрæсейы Ивановойы облæсты стырдæр сахартæй æртыккаг. Цæрынц дзы 57 мин адæймаджы.

Шуя у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. Йæ бындур æвæрд æрцыд XIV æнусы, чингуытæ та йæ кой фыццаг хатт скодтой 1539-æм азы — уыцы аз Хъазаны хан Сафа-Гирей ныддæрæн кодта цалдæр уырыссаг сахары, уыдоны ’хсæн Шуя дæр.

1722-агæм аз, Персимæ цæугæйæ, Шуямæ æрбацыд Пётр I. Таурæгъмæ гæсгæ, ам паддзах цыдæр низæй йæхи сдзæбæх кодта æвдадзы Мадымайрæмы иконæйы æххуысæй, æмæ уый фæстæ Пётры æрфæндыд уыцы иконæ Бетъырбухмæ ахæссын. Бынæттон цæрджытæ, дзуары сурæтæн стыр аргъ чи кодта, зæрдиагæй куырдтой паддзахы, цæмæй ма ахастаид Мадымайрæмы сурæт, æмæ паддзах уыдонимæ сразы ис.

Незамантæй Шуя уафæн амалиуæгæй цардис. XVIII æнусы та ам фæзындысты фыццаг уафæн мануфактурæтæ.

Сахары рæсугъддзинад кодтой аргъуантæ, 1917-æм азы ам ссæдз аргъуанæй фылдæр уыдис.

## Зындгонд Шуяйы цæрджытæ
* Шуяйы райгуырд зындгонд уырыссаг поэт, уырыссаг поэзийы «Æвзист æнусы» минæвар æмæ уырыссаг символизмы бындурæвæрæг Константин Бальмонт.
* Боровков, Дмитрийы фырт Виктор Дмитриевич — Советон Цæдисы Хъæбатыр
* Цветаев, Владимиры фырт Иван, уырыссаг ахуыргонд, Марина Цветаевайы фыд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ивановойы облæсты сахартæ
Касимов

**Каси́мов** () у сахар Рязаны облæсты. Раздæры нæмттæ: *Городец Мещёрский*. Сахар у Касимовы районы административон центр. Цæрджыты нымæц: 31,5 мин (2015).

## Истори
Сахары бындур сæвæрдта 1152-æм азы кънйаз Юрий Долгорукий, сахарæн радта ном *Городец Мещёрский*, зæгъгæ. Уæд уыдис Владимир-Суздалы кънйазады арæнгæсты фидар. 1376-æм азы сахар æрцыдис пырх Зæрин Ордайы лæбурдæй, фæлæ рæхджы уыцы бынаты сывзæрд ног сахар. 1471-æм азы агъоммæ йæ ном хуындис *Ног Дæллаг Сахар*.

1452-æм азæй 1681-æм азы онг Касимов уыдис Касимовы ханады сæйраг сахар. Вассалон тæтæйраг ханад куыд уырысы зæххы астæу сæвзæрди, уый тыххæй цалдæр теоритæ ис.

XVII æнусы Касимовы уыдис æртæ хайы: Тæтæйраг слободæ, Ямская слободæ æмæ Марфина слободæ.

Касимовы ма баззадысты мæзджыт 1467, хантæ Сах-Али (1556) æмæ Авган-Мухаммады мавзолейтæ, чырыстон аргъуантæ.

## Фиппаинæгтæ

## Интернеты фæрстæ
* Сахары сайт  
* Касимовы сахары къамтæ 
* Сахар æмæ йæ гербы истори

Категори:Рязаны облæсты сахартæ
1 мартъийы

**1 мартъийы**, иронау **тæргæйтты мæйы 1-æм бон** — азы 60-æм бон ( 61-æм бон).

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

## Цаутæ
* 1803 — Огайо АИШ-ы 17-æм штат сси.
* 1867 — Небраскæ АИШ-ы 37-æм штат сси.
* 1869 — Дмитрий Менделеев раргом кодта элементты периодикон системæ. Уыцы системæ «Менделеевы таблицæ» дæр хонынц.
* 2004 — Михаил Фрадков Уæрæсейы премьер-министр сси.
* 2011 — йæ тыхы бацыдис Уæрæсейы полицæйы тыххæй закъон.

## Ацы бон райгуырдысты
* 1869 — Гуырдзыбеты Блашка, ирон поэт, дыгуронау чи фыста, фыццаг ахæм поэт.

## Ацы бон амардысты
* 1995 — Фыдгæнæджы къухæй амард телеуынынады разагъд архайаг Листьев Владислав.

Категори:Бонтæ
Америкæйы Иугонд Штаттæ

**Америкæйы Иугонд Штаттæ** кæнæ **Америчы Иугонд Штаттæ** () у президентон республикæ, арæзт у фæндзай штатæй æмæ иу федералон районæй. Бæстæйы фылдæр хай ис Цæгат Америкæйы. Уым йæ 48 штаты ахсынц зæххытæ Сабыр фурдæй Атлантикон фурдмæ, цæгаты сты æмарæн Канадæимæ, хуссары та — Мексикæимæ. Йæ штаттæй иу, Аляскæ, ис Цæгат Америкæйы цæгат-ныгъуылæны, æмæ йын ис арæн Канадæимæ, скæсæны, æмæ Уæрæсеимæ, ныгъуылæны. Гавайи, штат, у Сабыр фурды архипелаг. Уый йеддæмæ ма Сабыр фурды æмæ Карибы денджызы дары цалдæр территорийы, кæдон штаттæ не сты. **АИШ**-ы сæйраг сахар у Вашингтон, стырдæр сахар та Нью-Йорк. Йæ зæххыты фæзуат у 9,83 милуан км², æмæ у æртыккаг стырдæр бæстæ. 314 милуан цæрæгимæ дæр ахсы æртыккаг бынат. АИШ у зæххы стырдæр экономикон æмæ политикон тыхтæй иу.

Абоны АИШ-ы зæххытыл фыццаг бацардысты рагон индейæгтæ. Уыдон Цæгат Америкæмæ бацыдысты 15 000 азы размæ, æмæ сæ фæдæттæ уым нырмадæр цъусæй цæрынц. Индейæгтæ тынг цъус кæнын байдыдтой Европæйæгты колонизаци XVII æнусы куы байдыдта, уый фæстæ. Колонизаци фылдæр цыд Англисæй. АИШ-ы бындур равзæрд Атлантикон фурды былыл Æртындæс бритайнаг колонийæ, кæдон сарæзтой сæхи экономикæ æмæ политикон системæ. Уыдон растадысты бритайнæгтæ сын сæ хъалонты политикæмæ кæй бырстой, уый тыххæй. Уый бындурыл 1775-æм азы байдыдта хæст. 1776-æм азы 4-æм июлы уыцы æртындæс колонийы минæвæрттæ рауагътой Хæдбардзинады Сидт, кæцымæ гæсгæ сæвзæрд АИШ. Ног бæстæ, Францы æххуысæй, Британийы рамбылдта. АИШ-ы нырыккон конституци ист æрцыд 1778-æм азы 17-æм сентябры. Уымæ гæсгæ АИШ-ы штаттæ систы иу республикæйы хай.

АИШ у ИНО-йы Æдасдзинады Ныхас æмæ НАТО-йы уæнг.

## Цæрджытæ

## Административон дих

АИШ-ы сконды ис 50 штаты.

## Кæс ноджы
* Америкæйы Конфедеративон Штаттæ

## Фиппаинæгтæ

*
Ирон алфавит

[thumb|354px|Газет «[Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр, 1923-æм азы 14 мартъийы. Шёгрены кириллон алфавит]]
**Ирон алфавит** кæнæ **ирон абетæ** у ирон æвзаджы алфавит. Нырыккон фыссынад райрæзти, Андреас Шёгрен цы алфавит 1844-æм азы сарæзта, уымæй.
frame|right|Латинаг фыссынад, 1923-1938. 1935-æм азы уагъд чиныгæй сыф

1923-38 азты ирæттæ фыстой латинаг алфавитæй, стæй нырыккон алфавитæй. Хуссар ир та 1938-54 азты фыстой гуырдзиаг дамгъæтæй, 1954-æм аз уыдон дæр раивтой нырыккон кириллон алфавитмæ.

Нырыккон ирон алфавит:

Дамгъæтæ Ё, Ж, Ш, Щ, Ь, Э, Ю æмæ Я æрмæст уырыссаг æвзагæй байсгæ дзырдты амбæлæн ис: *якорь*, *экономикæ*, *женьшень* æмæ æндæртæ.

## Фыссынад
### Ирон латинаг алфавит

### Ирон гуырдзиаг алфавит

## Æддаг фæрстæ
* Ирон фыссынады истори (ru)

Категори:Алфавиттæ
Категори:Ирон æвзаг
Бетъырбух

**Бетъырбух** () у Уæрæсейы империйы кæддæры сæйраг сахар, Нева Финнаг бакæлæнмæ кæм æфты, уыцы ран. Абон дæр Уæрæсейы мидæг Бетъырбух тынг ахадгæ сахар у, бæстæйы дыккаг стырдæр. Бетъырбух у, йæ цæрджыты нымæц иу милуанæй фылдæр кæмæн у, дунейы ахæм цæгатагдæр сахар. Цæрынц дзы 5 милуан адæймагæй фылдæр.

Бетъырбух хæссы Хъæбатыр сахары кадджын ном, йе сконды ис æртæ Хæстон намысы сахары (Кронштадт, Колпино, Ломоносов).

Æрæджы Бетъырбухмæ ралидзын кодтой Уæрæсейы Федерацийы Конституцион тæрхондон.

## Боныхъæд
Боныхъæд у ромыл æмæ уымæл. Хурджын бонты растæмбис нымæц афæдзы дæргъы у 62. Зымæгон бонтæ сты иттæг талынг, фанартæ судзынц суткæйы 18 сахаты.

## Истори
1703-æм азы 27 майы паддзах Пётр I указмæ гæсгæ Пётр æмæ Павелы гæнахæн йæ бындур сæвæрдтой Невайы дельтæйы. Уыцы цау нымад у Бетъырбухы бындурæвæрды боныл.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг уыдис Ленинграды блокадæ.

1955-æм азæй кусы Бетъырбухы метро.

## Бетъырбухы бынат ирон культурæйы

Бетъырбух ахсы зынгæ бынат нырыккон ирон культурæйы. Ам ахуыр кодтой Хетæгкаты Къоста, Брытъиаты Елбыздыхъо, Абайты Васо æмæ бирæ æндæртæ. Ам XX æнусы райдиан мыхуырæй цыдис фыццаг ирон журналтæй иу — «Хуры тын», зæгъгæ (йæ редактор уыди Брытъиаты Е.).

Ныр дæр Бетъырбухы бирæ ирæттæ цæрынц. Ис дзы Цæгат Ирыстоны минæварад æмæ ирон æхсæнад дæр.

## Æддаг æрмæг
* Iriston.ru: ирон диаспорæтæ (ис дзы Бетъырбухы тыххæй хайад дæр)

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Уæрæсейы порттæ
Категори:Балты денджызы порттæ
Мæскуы

**Мæскуы** () у Уæрæсейы стырдæр æмæ сæйраг сахар, хъæбатыр сахар. Мæскуыйы мэр у Сергей Собянин.

Мæскуы у Уæрæсейы æхсызгон туристон центр. Мæскуыйы кремль, Сырх фæзуат, æмæ бирæ æндæр культурæ æмæ архитектурæйы цырттæ сты ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы номхыгъды.

Уый у æхсызгонддæр транспортон æлхынцъ. Сахары ис 6 аэропорты, 9 æфсæнвæндагон вагзалы, 3 доны порты. 1935-æм азы Мæскуыйы кусы метрополитен.

## Ирон диаспорæ
Мæскуыйы ис тыхджын ирон диаспорæ (10,5 мин адæймаджы).

Кæс: Аллон æвзаджы Мæскуыйы клуб.

## Кæс ноджы
* Мæскуыйы административон дих

## Фиппаинæгтæ

*
Категори:Уæрæсейы Зæрин цæг
Лапландийы хæст

thumb|right|300px|Лапланди Европæйы картæйыл
**Лапландийы хæст** (фин. *Lapin sota*), зæгъгæ, афтæ хуыйны Финлянди æмæ Германы ’хсæн 1944-æм азы сентябрæй 1945-æм азы апрелы онг цы тох цыдис, уый. Ахæм ном ын радтой уый тыххæй æмæ хæст цыдис Финляндийы тæккæ цæгаты чи ис, уыцы провинци Лапландийы.

Раджы, 1943-æм азы, Германы хицауад, Финлянди Советон Цæдисимæ бафидауыны ныхмæ йæхи цæттæ кæнын райдыдта. Герман пълантæ арæзта йæ тыхтæ цæгатырдæм аиуварс кæнын, цæмæй уыдон хъæздыг никелы гуырæнтæ бахъахъхъæной. Немыцæгтæй, уацармæ чи бахаудтой, уыдоны тыхтæй фæхуыздæр кодтой Норвегийæ Финляндийы цæгатмæ цы фæндæгтæ цæуынц, уыдон. Уацайрæгтæй сæ фылдæр уыдысты Хуссар Европæйæ, ласт æрцыдысты Лапландимæ рог сæрдыгон дарæсы, æмæ уый тыххæй уыдонæй тынг бирæ фæмардысты. Гъе уæдæ Герман йæхи хорз бацæттæ кодта, Советон Цæдис Финляндимæ куы бафидыдтой, уыцы цаумæ. Советон Цæдис Финляндийæ бадомдта, йæ территори немыцаг салдæттæй куыд расыгъдæг кæна, уый. Финляндийы хæстон лæгтæн уый æнцон хъуыддаг нæ рауади, уый тыххæй æмæ советон хицауад æмрæстæджы домдта Финляндийы æфсады фылдæр хай демобилизаци скæнын.

Финнаг инæлар Хйалмар Сииласвуо, йе ’фсад разæнгард кæнгæйæ, дæрæн кодта немыцæгты æмæ 1944-æм азы кæронмæ расырдта фашистты Финляндийы цæгаты фылдæр бынæттæй. Фæлæ немыцаг командыгæнæг инæлар Лотар Рендулик уæддæр йæ фæстæ ныууагъта æрмæст «сыгъд зæхх». Бынæттон адæм кæм цардысты, уыцы хæдзæрттæй æртыккаг хай æрцыдис хæлд, провинцийы сæйраг сахар Рованиеми та бынтондæр пырх æрцыдис. Регионæй хуссармæ ралыгъдысты 100 мин адæймаджы бæрц.

Дыккаг дунеон хæст куы фæци, уæд инæлар Рендулик тæрхондонмæ бахаудта, æмæ йын цæдисонтæ рахастой карз тæрхон: йæ хæстон фыдракæндты аххосæй ахæстоны фæбадти ссæдз азы дæргъы.

Лапландийы хæсты рæстæг иннæ хæстытимæ абаргæйæ бирæ салдæттæ нæ амардысты: иу мины бæрц финляндиаг фарсæй æмæ дыууæ мины бæрц гермайнаг фарсæй.

## Æддаг æрмæг
* Хæдбар Финлянди кæм архайдта, уыцы хæстыты тыххæй сайт: Лапландийы хæст (картæтæ, къамтæ, зарджытæ æмæ радиойы ныхæстæ)

Категори:Дыккаг дунеон хæст
Категори:Финляндийы истори
Категори:Германы истори
Гуырдзиаг алфавит

**Гуырдзиаг алфавит** у, картвелаг къордмæ хауæг æвзæгтæ кæмæй пайда кæнынц, уыцы алфавитон фыссынад.

## Фыссынады афыст
Гуырдзиаг дамгъæтæ кæсынц галиуæрдæгæй рахизæрдæм. Нырыккон гуырдзиаг алфавиты ис 33 дамгъæйы; стыр дамгъæтæ дзы нæй.

## Равзæрд æмæ истори
Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ гуырдзиаг фыссынад равзæрди скæсæны-арамейаг фыссынады хуызтæй ииуæй. V — IX æнусты пайда кодтой, йæ ном мргловани (асомтаврули) кæмæн уыди, уыцы раггуырдзиаг фыссынадæй; IX-æм æнусæй — нусхури-йæ; XI-æм æнусæй та — мхедрули-йæ.

## Гуырдзиаг алфавит æндæр (æнæкартвелаг) адæмтæм
1938–54 азты гуырдзиаг алфавитæй пайдагонд чындæуыд абхазаг æмæ ирон (æрмæстдæр Хуссар Ирыстоны) æвзæгтæн.

## Æрвитæнтæ
* Гуырдзиаг-англисаг транслитераци
* Гуырдзиаг-уырыссаг транслитераци 
* Л. Чхаидзе, Гуырдзиаг алфавиты равзæрды тыххæй гипотезæтыл афæлгæст 

*
Герман

**Герман** (), официалон æгъдауæй **Германы Федеративон Республикæ** (), у Астæуккаг Европæйы федералон парламентон республикæ. Бæстæйы ис 16 зæххы, æмæ йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Берлин. Герман ахсы 357 021 квадратон километр æмæ у Европæйы стырдæр бæстæтæй иу. 82 милуан цæрæгимæ у Европæйы Цæдисы цæрæгджындæр бæстæ. Герман у Европæйы стырдæр политикон æмæ экономикон тых.

Герман у Европæйы Цæдисы бындурæвæрджытæй иу æмæ хауы Евро æмæ Шенгены зонæмæ. Уый йеддæмæ хайад исы ахæм æхсæнадæмон организациты, куыд ИНО, G7, НАТО æмæ æнд. Рæстæгæй рæстæгмæ исы хайад ИНО-йы Æдасдзинады Ныхасы.

## Истори

Дыккаг дунеон хæсты фæстиуæгæн 1990-æм азы 18 мартъийы агъоммæ Герман уыдис дыууæ паддзахады: ГФР æмæ ГДР. Кæс Германы иугонд.

## Демографи
Германы стырдæр сахартæ сты Берлин (3424,7 мин адæймаджы), Гамбург (1773 мин), Мюнхен (1315 мин) æмæ Кёльн (996 мин).

Германы цæрджытæй 6 милуаны бæрц дзурынц уырыссагау, уыдонæй 3 милуаны бæрц сты Советон Цæдисæй ралидзгæ адæм (уæрæсейаг немыц æмæ сæ бинонтæ).

## Кæс статьятæ
* Æртыккаг Рейх
* Германы сахарты номхыгъд
* Германы цæдис

### Галуæнттæ æмæ фидæрттæ

Ныв:Heidelberg corr.jpg|Гейдельберджы гæнах, Гейдельберг (Баден-Вюртемберджы зæхх)
Ныв:Burg Eltz 1.jpg|Эльцы гæнах Мозелы доныл (Рейнланд-Пфальц)
Ныв:Schloss Hohenschwangau.jpg|Паддзахы гæнах Хоэншвангау (Баварийы зæхх)
Ныв:Castle Neuschwanstein.jpg|Нойшванштайны Фидар (Баварийы зæхх)


### Историон бæрæг арæстытæ

Image:Brandenburger Tor Blaue Stunde.jpg |Бранденбурджи дуæрттæ (Берлин)
Image:Bremen-rathaus.jpg|Бремены ратушæ (Бремен) 
Image:Trier Porta Nigra BW 1.JPG|Портæ Нигрæ, Трир (Рейнланд-Пфальцы зæхх)
Image:Berlin Reichstag BW 2.jpg|Рейхстаджи галуан (Берлин)


### Аргъуантæ æмæ кувæндæттæ

Ныв:Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|Аахены аргъуан, Аахен (Цæгатаг Рейн-Вестфалийы зæхх)
Ныв:Dresden Frauenkirche Saint Mary october 2005.jpg|Фрауэнкирхе, Дрезден (Саксони)
Ныв:Koelner Dom bei Nacht 1 RB.JPG|Кёльны аргъуан, Кёльн (Цæгатаг Рейн-Вестфалийы зæхх)
Ныв:Berlin_Eiermann_Memorial_Church.JPG|Кайзер Вильгельмы мемориалон аргъуан, Берлин


### Ландшафттæ æмæ æндæр рæсугъд бынæттæ

Ныв:BrockenTopFromWest.jpg|Гарцы комы Броккены-Хох (Саксони-Анхальты зæхх)
Ныв:Koenigstuhl von viktoriasicht.jpg|Рюгены сакъадахы къæдзæх (Мекленбург - Раззаг Померанийы зæхх)
Ныв:Zugspitzmassiv_von_Westen_aus.jpg|Альпты хæхбæстымидаг Цугшпитцæйы-Хох (Баварийы зæхх)
Ныв:Skyline Frankfurt am Main.jpg|Сахар Франкфурты (Майныдоныл кæцы лæууы) астæу


### Техникæ æмæ культурæ

Ныв:Allianz_Arena_Pahu.jpg|Аллианц Аренæ, Мюнхен (Баварийы зæхх)
Ныв:Deutsches_Museum.jpg|Германы Музей, Мюнхен (Баварийы зæхх)
Ныв:ICE3 in Cologne.jpg|Тагъд тæвдцу ICE Кёльны вокзалы мидæг


## Æддаг æрмæг
* Vorota.de: Советон Цæдисæй Германмæ чи ралыгъд, уыдоны интернетон клуб


## Фиппаинæгтæ

*
Дани

**Да́ни** ( ), официалон ном у **Данийы къаролад** ( ) у Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйаг Цæдисы уæнг.

Паддзахад йæ фæзуатмæ гæсгæ (43&nbsp;094 км²) дунейы ахсы 130-æм бынат. Цæрынц дзы 5&nbsp;397&nbsp;640 адæймаджы (2004).

Данийы тæккæ стырдæр сахар у Копенгаген, уый дæр паддзахады сæйраг сахар у.

Данимæ хауы дунейы стырдæр сакъадах — Гренланди.

Йæ интернеты домен у .*dk*.

*
Польшæ

**По́льшæ** (), официалон ном у **Польшæйы Республикæ** ( ), у астæуккаг Европæйы парламентон республикæ. Æмарæн у Уæрæсейы Калининграды облæстимæ цæгаты, Украинæ, Беларусь æмæ Литваимæ скæсæны, Чехи æмæ Словакиимæ хуссары æмæ Германимæ ныгуылæны. Уый йеддæмæ ма йын цæгаты ис Балты денджызмæ ахизæн. Польшæйы сæйраг æмæ стырдæр сахар у Варшавæ. Йæ зæххыты фæзуат у 312 679 квадратон километры, æмæ уымæ гæсгæ у Европæйы фарæстæм стырдæр бæстæ. 38,5 милуан цæрæгимæ та у Европæйы Цæдисы 6-æм цæрæгджындæр бæстæ. Польшæ у НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. 

Польшæ дихгонд у 16 воеводæйадыл.

## Истори
Польшæйаг паддзахады бындурæвæрды азыл нымад у 966-æм аз, Мешко I чырыстонад куы райста, уыцы рæстæг. 1025-æм азы Польшæ къаролад сси. 1569-æм азы, Литвайы Стыр кънйазадимæ баиугондæй Польшæ сси Речь Посполитæйы хай. 1795-æм азмæ æртæ радихы фæстиуæгæн Польшæйы зæххытæ рауæрстæуыдысты Австри, Прусси æмæ Уæрæсейы ’хсæн æмæ 1918-æм азы онг польшæйаг паддзахад нæ уыдис æппын. 1918-æм азы Польшæйы республикæ рацарæзтæуыд ногæй.

Кæд æмæ Польшæ стыр зиан баййæфта Дыккаг Дунеон хæсты рæстæг, уыцы хæсты фæстиуæгæн йæ фæзуат дзæвгар фестырдæр и Силези æмæ Скæсæйнаг Пруссийы зæххытæ байсынæй.


## Польшæйы сахарты нывтæ

Ныв:Views from Palace of Culture and Science in Warsaw, Poland, 2019, 13.jpg|Варшавæ
Ныв:Wilanów Palace.jpg|Варшавæ
Ныв:Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 004.jpg|Варшавæ
Ныв:Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0010.jpg|Варшавæ
Ныв:Kraków_Sukiennice.jpg|Краков
Ныв:Piazza_del_Mercato_di_Cracovia.JPG|Краков
Ныв:Wyspianski Pavilion Krakow IMG 1034- fot K Ingarden 01.jpg|Краков
Ныв:Krakow_Boze_Cialo-2.jpg|Краков
Ныв:20110514 Krakow Teatr Slowackiego 9264.jpg|Краков. Словацкийы театр (Teatr Slowackiego)
Ныв:Stare_Miasto_w_Lublinie_-_kaplica_św._Trójcy_i_donżon_na_zamku.jpg|Люблин
Ныв:5 Lublin 04.jpg|Люблин
Ныв:Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|Люблин
Ныв:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|Гданьск
Ныв:Gdańsk, Długie Pobrzeże (HB2).jpg|Гданьск
Ныв:Oliwa kathedraal.jpg|Гданьск
Ныв:Wroclaw 1.jpg|Вроцлав
Ныв:Breslau-rathaus.jpg|Вроцлав
Ныв:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|Вроцлав
Ныв:Zamek Sulkowskich 2020.jpg|Бельско-Бялæ
Ныв:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|Торунь
Ныв:Torun-palac-dambskich.jpg|Торунь
Ныв:Poznan Fara 106-07.jpg|Познань
Ныв:Pałac w Rogalinie (4).jpg|Рогалин
Ныв:Jasna Góra 20050919.JPG|Ченстоховæ


## Кæс статьятæ
* Польшæйы сахарты номхыгъд

## Æддаг æрмæг

*
Чехи

**Че́хи** () у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.

Чехийы сæйраг сахар у Прагæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Мыст

**Мыст**,  () у чыcыл æхсырæйхæссæг цæрæгой, æхсынджытæй.

Мыстытæ хæцгæ низтæ хæссынц, уыдонæй æрцæуы хъæууон хæдзарадæн дæр зиан.

Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Лимон

**Лимон** () у туаг дыргъ, цитрус.
Хæстæг хуызтæ: цитрон, лайм.

## Галерей

Citrus limon1001.jpg|Лимоны дидинæг
Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|Лимон
Lemon Orchard in the Galilee by David Shankbone.jpg|Дыргъдон Израилы
Lemon - whole and split.jpg|Лимонтæ


## Кæс ноджы
* Лайм

Категори:Дыргътæ
Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Аргъуан

**Аргъуан** у чырыстон дины кувæн агъуыст.

Категори:Амаддзæгтæ
Категори:Чырыстон дин
Мæзджыт

**Мæзджыт** ( ) у пысылмæтты кувæн агъуыст.

## Кæс ноджы
* Дзылат

*
Гуыдыр

thumb|Гуыдыр
**Гуыдыр**, дыгур. *къума* — дуар цæмæй сæхкæнынц, ахæм сæрмагонд механизм. Вæййынц дуарыл ауыгъд æмæ дуары мидæг баконд.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Механизмтæ
Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгты номхыгъд

Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгты номхыгъд

Ацы номхыгъдмæ бахаудтой, кириллон алфавитæй чи пайда кæны (кæнæ кæддæр кодта), уыцы æвзæгтæ.

## [[Индоевропæйаг æвзæгтæ]]
* индоирайнаг æвзæгтæ
** индиаг (индоариаг) æвзæгтæ
*** цигайнаг (æрмæст Серби æмæ Черногорийы мидæг æмæ раздæры Советон Цæдисы)
** ирайнаг æвзæгтæ
*** курдаг (раздæры Советон Цæдисы)
*** ирон (XVIII æнусæй фæстæдæр, нырыккон алфавит 1938-æм азæй)
*** таджикаг
*** татаг

* ромайнаг æвзæгтæ
** румынаг (XIX æнусы онг; Молдовæйы та 1940—1989 (кæс молдавайнаг æвзаг])
** ладино, дзуттаг æвзæгтæй иу, Болгарийы чи уагъд æрцыдис, уыцы цалдæр чиныджы.
thumb|360px|Дины славяйнаг æвзагæй фыст. Лукайы Евангелийæ скъуыддзаг
* славяйнаг æвзæгтæ
** рагон славяйнаг (дины рагон славяйнаг)
** дины славяйнаг
** белоруссаг
** болгайраг
** македойнаг
** уырыссаг
** русинаг
** сербаг
** украинаг

## [[Кавказаг æвзæгтæ]]
* абазаг
* абхазаг
* адыгъейаг
* солиаг
* даргинаг
* кæсгон (кæсæг-черкесаг)
* лакаг
* лекъаг
* табасарайнаг
* цæцæйнаг (1938-æм азæй фæстæмæ; 1991—2000 латинаг алфавитæй дæр)

## [[Китай-тибетаг æвзæгтæ]]
* китайаг къабаз
** дунгайнаг (1953-æм азæй фæстæмæ)

## [[Чукоткæ-камчаткæйаг æвзæгтæ]]
* чукотаг (1936-æм азæй фæстæмæ)
* корякаг (1936-æм азæй фæстæмæ)

## [[Монгойлаг æвзæгтæ]]
* бурятаг
* хъалмыхъхъаг
* монгойлаг

## [[Тунгус-маньчжуйраг æвзæгтæ]]
* нанайаг
* удыхейаг (удэгейаг) (фыссынадæй нал пайда чиндæуы)
* эвенкаг
* эвенаг

## [[Тюркаг æвзæгтæ]]
* алтайаг
* азербайджайнаг (азери-туркаг) (1939—1991)
* балхъайраг (æссон)
* башкираг
* долгайнаг (иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ у якутаг æвзаджы диалект; 1973-æм азæй фæстæдæр)
* гагаузаг (1957-æм азæй фæстæдæр)
* хъазахаг
* каракалпакаг (1940-тæ—1990-тæ)
* хъæрæсейаг
* хъырымтæтæйраг (1938-æм азæй фæстæмæ)
* хъуымыхъхъаг
* хъиргъизаг
* ногъайаг
* тæтæйраг (1939-æм азæй фæстæмæ; 2000-æм азæй хатгай латинагау дæр)
* туркменаг (1940—1994)
* тувайаг
* узбекаг (1941—1998; 1998-æй азæй дæр пайда чындæуы латинаг фыссынадæй)
* хакасаг
* чувашаг
* якутаг

## [[Урайлаг æвзæгтæ]]
* самодиаг æвзæгтæ
** неннаг (1937-æм азæй фæстæдæр)
** селкупаг (фыссынадæй нал пайда чындæуы)
* финн-угойраг æвзæгтæ
** карелаг (1940—1991)
** мансиаг (вогулаг) (1937; фыссынадæй парахатæй пайдагонд никуы цыдис)
** коми
*** коми-зыряйнаг (XVII æнусæй, нырыккон алфавит 1930-тæй)
*** коми-пермякаг
** мариаг (XIX æнусы райдианæй)
** саамаг (æрмæст Уæрæсейы)
** мордвайаг æвзæгтæ
*** мокшайаг (XVIII æнусæй)
*** эрзяйаг (XVIII æнусæй)
** удмуртаг
** хантыйаг (остякаг)

## Æндæр æвзæгтæ
* ассириаг (айсораг) (æрмæст Советон Цæдисы)
* алеутаг (унаҥанаг) (æрмæст Аляскы æмæ Уæрæсейы)
* алютикаг (æрмæст Аляскы)
* тлингитаг (æрмæст Аляскы)
* пъланон æвзæгтæ
** æхсæнславяйнаг æвзаг

Категори:Æвзæгтæ
Категори:Алфавиттæ
Категори:Номхыгъдтæ
Хуры тын

**«Хуры тын»** уыд ирон журнал, Бетъырбухы Брытъиаты Елбыздыхъо кæй уагъта, уый.

Рацыди дзы æрмæст æртæ номыры.

Категори:Ирон мыхуыр
Газет

**Газет** у гæххæтын рауагъд ног хабæртты тыххæй. Газеттæй сæ фылдæр хай цæуы æрвылбон кæнæ та къуырийы дæргъы иу хатт. Мыхуыр чындæуы аслам гæххæтыл.

Ном «газет» рацыд италиаг дзырд «гасетæ»-йæ (афтæ хуынди лыстæг æхца). XIX æнусы цыди æрвылбойнон информацион сыф, йæ аргъ уыди иу гасетæ, ома тæккæ лыстæгдæр æхца.

## [[Ирон æвзаг|Иронау]] чи рацæуынц, уыцы газетты номхыгъд
* Рæстдзинад (Цæгат Ирыстоны мыхуыргонд, æрвылбойнон)
* Хурзæрин (Хуссар Ирыстоны мыхуыргонд, æрвылбойнон)
* Дигорæ (дыгуронау цæуы)
* Мæздæггаг фидиуæг (цæуы Мæздæджы уырыссагау, фæлæ вæййынц дзы иронау уацтæ)
* Слово-Ныхас (цæуы уырыссагау, фæлæ вæййынц дзы иронау уацтæ)
æмæ æндæртæ.

## Æддаг æрмæг
* Бирæ нырыккон газетты фыццаг фæрстæ

*
Кириллон алфавит

thumb|250px|Дунейы кириллон алфавитæй кæм фыссынц, уыцы бæстæтæ
**Кириллон алфавит** (**кириллицæ** дæр) у рагон славяйнаг алфавит, кæцы X æнусы дыккаг æмбисы сарæзта Охриды Климент, æмæ йын радта йæ ахуыргæнæг Кириллы ном. Кирилл æмæ Мефодий, нырыккон зонадон уырнæнмæ гæсгæ, кириллцæ нæ, фæлæ глаголицæ сарæзтой. Кириллон алфавиты глаголицæйы тæваг дæр зыны, фæлæ йæ дамгъæтæй фылдæр бердзенаг алфавитæй сты.

Кириллон алфавитæй фыстой славяйнаг чырыстæттæ (уæлдайдæр хуссар æмæ скæсæйнаг дæлкъордты адæмтæ), уыимæ румынаг адæм дæр. Румынийы кириллон алфавитæй латинагмæ рацыдысты æрмæст XIX æнусы (уыимæ æнусы астæу пайда кодтой хæццæ алфавитæй — уыдысты дзы куыд кириллон, афтæ латинаг дамгъæтæ дæр, зæгъæм, «клоs вine» [клос вине]).

1708—1711 азты Пётр I реформæты фæрцы славяйнаг дамгъæтæ райстой сæ нырыккон уынд, афтæ хуынд «граждайнаг шрифт».

Кириллон алфавиты йæ фыццаг сконд бæрæг нæу, фæлæ йæ классикон «рагон славяйнаг» сконды ис 43 дамгъæйы. Уыдоны нæмттæ ивынцы бынæттон традицимæ гæсгæ, таблицæйы сты уырыссаг традицийы верси:

thumb|right|250px|Самуилы фыст кириллон дамгъæтæй. 11 рæнхъы
Рагондæр кириллон фыст, кæцыйы датæ бæлвырд у, у Болгарийы паддзах Самуилы фыст. Уый у паддзахы хионты цыртыл конд. Фысты ис азы кой — 993. Цырт ссардтой XIX æнусы кæрон, ныр Македонийы паддзахад кæм и, уыцы бæстæйы.


## Кириллон алфавит æмæ компьютертæ
thumb|300px|Уырыссаг клавиатурæйы равæрд
thumb|300px|Болгайраг клавиатурæйы равæрд
Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгтæн цы клавитуарæйы равæрдтытæ ис, уыдон æппæндæр иухуызон не сты. Зæгъæм, болгайраг æмæ уырыссаг равæрдтыты ’хсæн иудзинад бынтондæр нæй — æрмæст дамгъæ «З» иу бынаты у (кæс схемæтæ).

Иронау фыссынмæ стандартон кириллон (уырыссаг) шрифтæй уæлдай хъæуы æрмæст иунæг дамгъæ — Æ. Уый тыххæй ирон равæрдтытæ сты уырыссаг клавиатурæйы бындурыл, фæлæ дзы дамгæ Æ лæууы Э кæнæ Щ-йы бынаты. Ирон клавиатурæйæ ис фыссæн куыд иронау, афтæ уырыссагау дæр.

Популярондæр кодировкæтæ кириллон тексттæ дарынмæ сты KOI8-R, Windows-1251 æмæ UTF-8.

## Кæс
* Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгты номхыгъд

## Фиппаинæгтæ

Категори:Алфавиттæ
Европæйы Цæдис

**Европæйы Цæдис** (, *EU*) у 27 Европæйы паддзахæдты иугонд, кæцытæ Маастрихты бадзырд бафыстой. Европæйы Цæдисæн ис паддзахад æмæ æхсæнадæмон организацийы миниуджытæ, фæлæ нæдæр иу у, нæдæр иннæ.

Официалон валютæ у евро.

### Европæйы парламент
Европарламентмæ фæстаг æвзæрстытæ уыдысты 2004-æм азы. Парламенты æмбырдтæ вæййынц Брюссель æмæ Страсбурджы. Æдæппæт депутатты нымæц у 754.

### Европæйы Цæдисы бæстæтæ
*  Австри
*  Бельги
*  Болгари
*  Венгри
*  Герман
*  Грекъ
*  Дани
*  Ирланди
*  Испани
*  Итали
*  Кипр
*  Латви
*  Литва
*  Люксембург
*  Мальтæ
*  Нидерландтæ
*  Польшæ
*  Португали
*  Румыни
*  Словаки
*  Словени
*  Финлянди
*  Франц
*  Хорвати
*  Чехи
*  Швеци
*  Эстони

## Кæс ноджы
* Европæйы Цæдисы æвзæгтæ

*
Амундсен, Руал

**Руал Амундсен** (, **Ру́аль Э́нгельбрегт Гра́внинг А́мундсен**; райгуырдис 1872-æм азы 16 июлы — амардис 1928-æм азы 18 июны) — норвегиаг полярон бæлццон æмæ иртасæг. Хуссар полюсмæ фыццаг чи ныххæццæ ис, уыцы лæг. Уый йеддæмæ никæй къухы бафтыдис Цæгат-хурыскæсæйнаг (Сыбыры былты дæргъмæ) æмæ Цæгат-хурныгуылæн (Канадæйы сакъадæхты ’хсæн) денджызон фæндагыл дæр науыл фæцæуын.

Бæлццоны кадæн рахуыдтой Амундсены денджыз, Амундсены бакæлæн, Амундсены хох æмæ америкаг иртæсæн станцæ Амундсен-Скотт Антарктидæйы континентыл.

## Цыбыр хронологи
* 1890-1892 ахуыр кодта медицинон факультеты, сахар Христианийы (ныртæккæ хуыйны Осло).
* 1894-æм азæй 1899-æм азы онг матросæй, стæй штурманæй дæр ленк кодта алыхуызон наутыл.
* Сси фыццаг адæймаг, хуымæтæджы науыл Цæгат-хурныгуылæн фæндагыл чи ахызтис Гренландийæ Аляскæмæ (1903-1906, нау "Йоа").
* "Фрам", зæгъгæ, уыцы науыл ныххæццæ ис Антарктикæмæ æмæ 1911-æм азы 14 декабры куыйтыл æрбацыдис Хуссар полюсмæ. Уымæй фæсте ныууагъта Роберт Скотты бритайнаг экспедици.
* 1918-æм аз, сæрды, Амундсены экспедици рацыдис Норвегийæ нау «Мод»-ыл æмæ 1920-æм аз Беринджы донкъубалмæ æрхæццæ ис.
* 1926 Амундсен разамындæй дирижабль «Норвеги» скодта фыццаг æппæт Арктикæйыл атахт: Шпицбергенæй Цæгат полюсмæ, уымæй та — Аляскæмæ. 
* 1928, Умберто Нобилейы сæфт италиаг экспедици агуыргæйæ, Амундсен 18 июны хæдтæг «Латам»-ыл Баренцы денджызмæ ныххаудта æмæ 56-аздыздæй амардис.

## Литературæ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Æддаг æрмæг
* Руаль Амундсен. Журнал «GEO» (2001/№5) цы статья раууагъта, уый.
* Норвегийы тыххæй уырыссагау Амундсены биографи; Амундсен æмæ Бетъырбух

## Фиппаинæгтæ

Категори:Зындгонд бæлцæттæ
Категори:Арктикæ иртасджытæ
Категори:Антарктикæ иртасджытæ
Категори:Эстфоллы чи райгуырдис, уыдон
Австри

**А́встри** ( ), официалон ном у **Австрийы Республикæ** () у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдисы уæнг.

Цæрынц дзы 8 206 524 адæймаджы (2005). Паддзахады фæзуат у 83&nbsp;858 км&sup2;.

Немыцаг æвзаг у Австрийы официалон æвзаг. Регионалон æвзæгтæ: словенаг (Каринти), хорватаг, венгриаг (Бургенланд).

Сæйраг сахар: Венæ.

## Истори
Австрийы зæхх ромаг æфсæдтæ бацахстой 15-æм азы Чырыстийы райгуырды агъоммæ.

1804-æм азæй Австри сси Габсбургты импери, стæй 1867-1918 уыд Австри-Венгрийы хай.

## Политикон структурæ
Австри у, фараст сæрмагонд зæххы чи иу кæны, ахæм федераци. Нырыккон конституци райст уыд 1920-æм азы, дыккаг хатт ныффидар конд уыд 1945-æм азы.

## Административон дих

thumb|left|400px|Австрийы федералон зæххытæ

Австри у федераци, ис дзы 8 зæххы æмæ зæххы статус кæмæн ис, уыцы сахар — Венæ.
Зæххыты номхыгъд:
# Бургенланд
# Каринти
# Дæллаг Австри
# Уæллаг Австри
# Зальцбург
# Штири
# Тироль
# Форарльберг
# Венæ

## Географи
thumb|left|250px|Рофаны хох Бранденберджы Альпты

### Рельеф
Австрийы фæзуаты цыппарæм хай сты хæхтæ.

## Цæрджытæ
### Адæмыхæттытæ
98% австриæгтæ, 0,3% хорватæгтæ, 0,2% словенæгтæ, 0,1% æндæртæ.

*
Эстони

**Эсто́ни** ( ), официалон ном у **Эстонийы Республикæ** () у Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг, кæддæр Советон Цæдисы республикæ.

## Цæрджытæ
Эстонийы цæрынц 1 347 510 адæймаджы (2005). Уыдонæй:

* эстойнæгтæ 68.4 %,
* уырыс 25,7 %,
* украинæгтæ 2,1 %,
* белоруссæгтæ 1,3 %,
* финнæгтæ 0,9 %,
* æндæртæ — 1,6 % (2003).

thumb|right|400px|Эстонийы административон дих

## Фиппаинæгтæ

*
Испани

**Испа́ни**, вариант у *Испан* ( ), официалон ном у **Испанийы къаролад** (, , ) у Европæйы ныгуылæны паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Испанийы сæйраг сахар у Мадрид.

Сурвæндагон арæнтæ Йын ис:
# Португалиимæ ныгуылæны;
# Гибралтаримæ хуссары, кæцы хауы Стыр Британимæ;
# Мароккоимæ Цæгат Африкæйы, (æмбисанклавтæ Сеутæ, Мелилья æмæ Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомерæ);
# Франц æмæ Андоррæимæ цæгаты.

## Цæрджытæ

Цæрджыты нымæцы ивд:
* 1 аз — 6,5 млн ад.;
* 500 аз — 4,5 млн ад.;
* 1000 аз — 6 млн ад.;
* 1300 аз — 11,3 млн ад.;
* 1500 аз — 6,2 млн ад.;
* 1800 аз — 11,6 млн ад.;
* 1900 аз — 18,6 млн ад.;
* 1932 аз — 24,1 млн ад.;
* 1959 аз — 29,9 млн ад.;
* 1977 аз — 36,3 млн ад.;
* 2009 аз — 45,9 млн ад.;
* 2011 аз — 46,2 млн ад.;
* 2013 аз — 47,1 млн ад..
Сахары цæрджытæ — 76 %. Цæрджыты æнгомад — 79,7 ад./км².

Официалон æвзаг — кастилаг; автономон облæстыты ма ноджы официалон æвзæгтыл нымад сты: 
* каталайнаг-валенсиаг-балеараг æвзаг Каталонийы, Валенсийы æмæ ма Балеары сакъадæхты; 
* баскаг æвзаг Баскæгты Бæстæйы æмæ Наваррæйы;
* галисиаг æвзаг Галисийы;
* арайнаг æвзаг Каталонийы.

## Испанийы административон дих

## Æддаг æрмæг
* Casa Real — испайнаг къаролы мыггаджы официалон фарс.
* Испанийы фæсарæйнаг хъуыддæгты министрад

## Фиппаинæгтæ

*
Итали

**Ита́ли** ( ), официалон ном у **Италиаг Республикæ** () у хуссар Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг, Шенгены бадзырды паддзахæдтæй иу. Италийы сæйраг сахар у Ром.

Итали æмарæн у Францимæ (арæны дæргъ — 488 км), Швейцариимæ (740 км), Австриимæ (430 км) æмæ Словениимæ (232 км). Уыимæ ма Италийы территорийы мидæг æрбынат кодтой дыууæ чысылдæр паддзахады — Ватикан (арæны дæргъ 3,2 км) æмæ Сан-Марино (39 км).

Италийы президент у Серджо Маттарелла, премьер-министр — Марио Драги.

## Истори
1861-æм азы Итали сси Италийы къаролад.

Стыр Итали уыдис италиаг фашистты проект Дыккаг дунеон хæсты рæстæг.

## Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:
* 1931 азы — 41,2 млн ад.
* 1960 — 51,0 млн ад.
* 1977 — 56,3 млн ад.
* 2000 — 57,7 млн ад.
* 2007 — 60,1 млн ад.
* 2008 — 59,9 млн ад.
* 2010 — 60,6 млн ад.

## Географи
### Зæххæнкъуыстытæ
Итали лæууы хохы зæххыл, арæх дзы вæййынц зæххæнкъуыстытæ. Уыдонæй стырдæртæ уыдысты:
* 1908: Реджо æмæ Мессинæйы.
* 1915: Марсикæйы.
* 1929: Болоньяйы.
* 1932: Абруццойы.
* 1972: Анконæйы.
* 1976: Фриулийы.
* 1990: Санта-Лючияйы.
* 1997: Умбри æмæ Маркейы.
* 2002: Молизейы.
* 2009: Л’Акуилæйы.

### Италийы административон дих

*
Стыр Британи

**Стыр Брита́ни** (æххæстæй йæ англисаг ном у *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*, ома **Стыр Британи æмæ Цæгат Ирландийы Иугонд Къаролад**) у сакъадахон европæйаг паддзахад, НАТО-йы уæнг. Йæ сæйраг сахар у Лондон. Дих кæны Англис, Шотланди, Уэльс æмæ Цæгат Ирландийыл.

## Цæрджытæ
Стыр Британийы цæрджыты нымæц у 66,2 милуаны бæрц. Стырдæр сахартæ сты Лондон (8,4 млн. ад.), Бирмингем (935 000 ад.), Глазго (654 000 ад.), Шеффилд (500 000 ад.), Ливерпуль (450 000 ад.), Эдинбург (421 000 ад.), Манчестер (398 000 ад.), Белфаст (280 000 ад.). Цæрджыты нымæц рæзы, фæсæрæнттæй кусынмæ чи æрбацæуы, уыцы адæймæгты фæрцы. Стыр Британийы цæрджытæй 4% бæрц у Инди, Пакистан æмæ Бангладешы рацæуæг бинонтæ.

*
Бельги

**Бе́льги** ( ;  ;  ), официалон ном у **Бельгийы Къаролад** (, , ) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.

Фæзуат: 30 510 км². Цæрджыты нымæц: 10,6 милуан адæймаджы (2008).

## Бельгийы административон дих

Бельги дих кæны 3 регионыл: Брюссель, Валлони æмæ Фландри. Регионтæ Валлони æмæ Фландри та дих кæнынц провинцитыл.

*
Грекъ

**Грекъ** ( []), официалон ном у **Гречъы Республикæ** ( []) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг. Гречъы фæзуат ахсы Балканы æрдæгсакъадахы хуссайраг хай æмæ 2 мин сакъадахы, æмæ æдæппæтæй у 131 940 км² (дунейы 94-æм). Цæрынц дзы 10&nbsp;964&nbsp;020 (2003-æм азы; уымæй у дунейы 70-æм).

Административон æгъдауæй дихгонд у 13 зылдыл (хуыйнынц *[[перифери]]тæ*), периферитæ та дихгонд сты лыстæгдæр иуæгтыл — 51 префектурæйыл.

Грекъ йæ хæдбардзинады бон бæрæг кæны 6 апрелы. Хæдбар паддзахад сси 1821-æм азы, Османты империйæ йæхи ссæрибар кæнгæйæ.

Нырыккон Бердзен у дунейы ахсджиагдæр туристон бæстæтæй иу. Бердзен экспорт кæны хъæууон хæдзарады продукци. Гречъы компанитæм ис дунейы базарадон наутæй сæ фылдæр хай.

## Истори
### Рагон Грекъ
Рагон Грекъ нымад у ныгуылæн цивилизацийы авдæныл. Нæ эрæйы агъоммæ III миназонмæ ’ввахс Криты сакъадахы фæзындис размæцыд минойаг цивилизаци, фæстæмæ сæ культурæ фæхæлиу ис материкыл. Фæстæдæр райдыдта критаг-микенаг (æндæр ныхасæй эгейаг) цивилизацийы дуг. Фæзындысты грекъаг полистæ; Стыр Грекъ, Къаннæг Ази æмæ Цæгат Сау денджызы былыл антикон колонитæ дæр. 

Полистæ Афинæтæ æмæ Спартæ фæуæлахиз сты Персийыл, фæлæ сæ уый фæстæ Фивтæ ныппырх кодтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Нидерландтæ

**Нидерла́ндтæ** (), официалон ном у **Нидерландты Къаролад** () у Европæйы паддзахад, НАТО-йы æмæ Европæйы Цæдисы уæнг.

## Административон дих

Нидерландтæ сты унитарон паддзахад æмæ дих кæны 12 провинцийыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Словаки

**Слова́ки** ( ), официалон ном у **Словакийы Республикæ** () у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг. Словакийы сæйраг сахар у Братиславæ.

*
Швеци

**Шве́ци** ( []), официалон ном у **Швецийы къаролад** () у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдисы уæнг. Швецийы сæйраг сахар у Стокгольм.

## Политикон структурæ
Паддзахады сæр у къарол. Фæлæ уæддæр Швеци конституцион монархи у, æмæ уый тыххæй къаролы тых дзы стыр нæу.

## Административон дих

*
Португали

**Португа́ли** ( ), официалон ном у **Португайлаг Республикæ** ( ) у Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Португалийы сæйраг сахар у Лиссабон.

*
Мальтæ

**Ма́льтæ** (), официалон ном у **Мальтæйы Республикæ** (, ) у сакъадахон Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдисы уæнг.

* Фæзуат: 316 км2
* Цæрджыты нымæц: 519&nbsp;562 (2021)

Сæ динмæ гæсгæ Мальтæйы цæрджыты фылдæр сты католиктæ (97,3%).

[thumb|[Валлеттæ]]

*
Люксембург

**Люксембу́рг** (; ; ; уæллаг немыцаг æвзагыл — *гыццыл сахар*) у Ныгуылæн Европæйы паддзахад, НАТО, Европæйы Цæдис æмæ Бенилюксы уæнг. Люксембургæн денджызмæ бацæуæн нæй. Арæнтæ йæм ис Бельги, Герман æмæ Францимæ. Йæ сæйраг сахар у Люксембург.

Бæстæйы фæзуат у 2 586 км², уымæй у дунейы чысылдæр паддзахæдтæй иу. Цæрынц дзы 442 972 адæймаджы.

Бæстæйы паддзах у Номдзыд Герцог Анри æмæ йæ сæйраг министр у Жан-Клод Юнкер.

Люксембурджы валютæ у евро.

Люксембурджы адæм сты чырыстон (сæ фылдæр сты католиктæ).

*
Литва

**Литва́** ( ) у Европæйы паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Лæууы Балты денджызы былгæрон, Латви, Уæрæсе, Польшæ æмæ Белоруссийы ’хсæн, кæддæр Советон Цæдисы республикæ.

Литвайы цæрынц 2 854 649 адæймаджы (2016).

## Цæрджытæ
### Сахартæ
Литвайы сæйраг сахар у Вильнюс. Бæстæйæн йæ иннæ ахсджиаг сахар у Каунас (1919—1939 азты уый уыди рæстæгмæ сæйраг сахар).

*
Латви

**Ла́тви** ( ), официалон æгъдауæй **Латвийы Республикæ** (), у паддзахад Балты денджызы хуссайраг былтыл, кæддæры Советон Цæдисы республикæ. Латви у Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.

*
Венгри

**Ве́нгри** () у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг. Венгрийы сæйраг сахар у Будапешт.

## Административон дих

Венгрии у унитарон республикæ æмæ дих кæны 19 медиейыл æмæ медиейы статус кæмæн ис, уыцы сахар — Будапешт.

## Цæрджытæ
Венгрийы цæрджыты фылдæр хай сты венгриæгтæ (92,3 %).

Иннæ адæмтæ: немыцæгтæ (1,2 %), цигайнæгтæ (1,1 % — 8 %), дзуттæгтæ (1 %), румынæгтæ (0,8 %), словакæгтæ (0,4 %), хорватæгтæ (0,2 %) æмæ сербæгтæ (0,2 %).

*
Кипр

**Кипр** (), официалон ном у **Кипры Республикæ** ( ) у сакъадахон паддзахад Ныгуылæн Азийы, Европæйы Цæдисы уæнг.

thumb|300px|right|

*
Ирланди

**Ирла́нди**, вариант: **Эйре** ( , ) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдисы уæнг. Ирландийы сæйраг сахар у Дублин.

* Фæзуат: 70,273 км².
* Цæрджыты нымæц: 3,917,336 (2002).

1840-æм азты фæстæ афæдзæй афæдзмæ Ирландийы цæрджыты нымæц кæны къаддæр.

## Ноджы ма кæс
* Ирландийы музыкæ

## Фиппаинæгтæ

*