open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзоблатæ

**Дзоблатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дзоблатæн фыццаг сæ мыггаг уыд Дзобелатæй, цардысты Гуырдзыстоны. Уым фæтуджджын сты æмæ æртæ æфсымæрæй æрлыгъдысты Цæгат Ирмæ. Ам дыууæ æфсымæрæй æрцардысты Куырттаты комы, æртыккаг æфсымæр та бафтыд Дыгургоммæ æмæ æрцард Доныфарсы, йæ ном хуынд Дзобла. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг скодта йæ номæй — Дзоблатæй. Дзоблатæй бирæтæ алыгъдысты Хæзныдонмæ, Лескенмæ, Цыколамæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъазахтæ (мыггаг)

**Хъазахтæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Цæрынц Мæхческы, сæ сыхæгтæ сты Дзанкистæ. Ацы дыууæ мыггаджы цæрынц иу сыхы. Хъазахтæ ацы сыхмæ куыд æрбафтыдысты, уый тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Фыццаг таурæгъ радзырдта 92-аздзыд Мæхческы хъæуккаг Хъазахты Санге. Раджы кæддæр, дам, Мæхческы хъæумæ æрбафтыд Гæнуатæй иу лæг. Мæхческы хъæумæ хæстæг Æрæфы галиу фарс æрцард. Уыдис ын цыппар фырты: Дзанкис, Саукуыдз, Сæууай æмæ Темир, стæй иу чызг Гурмехан. Семæ ма цард лæппу, йæ ном Хъазах, уый сæ фыд æрбахуыдта Асыйæ, æмæ цард, куыд бинонты уæнг. Ацы таурæгъ ма æндæр хуызы радзырдта Мæхческы цæрæг Секъинаты Таймураз. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, лæппу уыд Дзанкисы фырт. Гæнуатæ æнгом бинонтæй цардысты, фæлæ сыл æрцыд стыр бæллæх. Æфсымæртæй иу цуаны, æвæндонæй амардта сæ хъæуккаг Абысалтæй иу лæджы. Абысалтæ куы базыдтой, сæ лæг барæй мард не ’рцыд, уæд сæ туг исыныл не схæцыдысты, фæлæ загътой сæ туджджынтæн, цæмæй сæ цæрæнбынат аивой. Цы гæнæн ма уыд Гæнуаты æфсымæртæн. Байуæрстой фæйнæрдæм: Темыратæ, Саукуйтæ æмæ Сæууойтæ — Фæрæскъæттæм, Дзанкистæ æмæ Хъазахтæ та ныры Хъазахты сыхмæ. Дзанкистæ фæстæдæр фæлыгъдысты Дур-Дурмæ. Хъазахтæн ам хæдзæрттæ сарæзтой æртæ гуырдзиаг лæджы, Дзапаридзеты мыггагæй. Адон Дыгурмæ æрбафтыдысты Сарийæ (Гуырдзыстон). Ацы æфсымæртæй иу уыд Мæхческы цæрæг Митдзиты мыггаджы фыдæл (Лалойы фыд).

## Фиппаинæгтæ

*
Гæзæутæ

**Гæзæутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Гæзæуты фыд Стыр Дыгурмæ æрбафтыд Асыйæ. Куыд хуынд уый ничи зоны. Стыр Дыгурæй æрбалыгъдысты Дзынагъамæ, фæстæдæр та фæлыгъдысты Дур-Дурмæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Годзойтæ

**Годзойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Раджы кæддæр, дам, Фæснæлмæ Годзойтæн сæ фыдæл Къин æрбафтыд Гуырдзыйæ. Къины бауазæг кодтой Стыр Дыгуры Хуймантæй иу бинонтæ. Уым ус ракуырдта æмæ цæрынмæ ацыд Фæснæлмæ. Къин йæ мыггаг ныууагъта йæ фыды номæй — Годзойтæй. Йæ бинойнаг Хуйманты чызгæй йын райгуырд æртæ фырты: Хъубади, Гори æмæ Тотурухъ.

## Фиппаинæгтæ

*
Габетæ

**Габетæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Габеты мыггаг цард Уæлладжыры комы, Дæйыхъæуы. Мыггаджы фыдæл Габе уыд Ос-Бæгъатыры къабазæй, Сидæмоны фырты фырт Фаттайы фырт Уырызмæджы лæппутæй иу. Уæлладжыры комæй ралыгъди цалдæр лæджы Дыгургоммæ. Æрæнцадысты Стыр-Дыгуры хъæуы. Габетæй ма балыгъди Москимæ дæр.

## Фиппаинæгтæ

*
Бæлотæ

**Бæлотæ**, вариант: *Бæлойтæ* () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Бæлойты фыдæл Бæло уыд Малиты мыггагæй. Уый ракуырдта Хъарабугъаты чызджы æмæ æрцард Æхсæуы. Йæ цотæн сæ мыггаг ам сси Бæлойтæй. Бæлойтæ абоны онг хъуыды кæнынц Малитæй кæй равзæрдысты, уый. Бæлойтæ æмæ Малитæ кæрæдзийы хонынц хæрз æрвадæлтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Тауаситæ

**Тауаситæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Равзæрдысты Астанты мыггагæй. Тауас уыд Астаны фырттæй иу. Фæснæлмæ слыгъд Мæхческæй. Фæснæлы Тауас йæ мыггаг йæхи номæй схуыдта — Тауаситæ. Цыколамæ сæ чи алыгъд, уыдон райстой пысылмон дин, Чырыстонхъæумæ чи алыгъд, уыдон та баззадысты чырыстонæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Амилахуантæ

**Амилахуантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Амилахуанты мыггагæн сæ фыдæл Амилахуан Гуырдзыйы кæддæр фæтуджджын æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгургоммæ, Уæхъæцы хъæумæ. Ам ракуырдта ус, ссис бинонты хицау æмæ йæ мыггаг Амилахуантæй схуыдта.

## Фиппаинæгтæ

*
Нафитæ

**Нафитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгътæм гæсгæ, Нафи, Гæтдзи æмæ Тетцой иу артæй байуаргæ æфсымæртæ уыдысты. Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Гæтдзитæ цæргæ баззадысты Стыр Дыгуры. Тетцойтæ фыццаг фæлыгъдысты Гулæры коммæ Нæуæгхъæумæ, уырдыгæй та фæстæдæр Цыколамæ æмæ Чырыстонхъæумæ. Нафитæй та иутæ фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ, иннæтæ та Доныфарсмæ. Стыр Дыгур æмæ Доныфарсы Нафиты мыггаджы фæлтæртæн Нафи уыд сæ фыд. Фыццаг æрцардысты Æхсæрджыны, фæлæ уым хуымзæхх цъус кæй уыд, уымæ гæсгæ алыгъдысты Одоламæ. Нафитæн се ’рвадæлтыл нымад сты Гæтдзитæ æмæ Тетцойтæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъæдохтæ

**Хъæдохтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг нымад у Гуылæры бындурон цæрæгыл. Се ’рвадæлтыл нымайынц Дзагъиты. Таурæгъмæ гæсгæ, Хъæдохты мыггагæй халерæйæ фервæзтис дыууæ лæппуйы. Лæппутæй иу уыд Уæхъæцы хъæуккаг Амилахуанты хæрæфырт, иннæ та Доныфарсы хъæуккаг хæрæфырт. Уыдон схастой сæ хæрæфыртты, устытæ сын ракуырдтой. Фæлæ сæ Найфонтæ марынмæ хъавыдысты, цæмæй Гулæрыхъæуы Хъæдохты зæххытæ уыдонæн баззадаиккой. Лæппутæн сæ мады æрвадæлтæй нæ бауæндыдысты сæ амарын. Уый фæстæ Хъæдохты лæппутæ æд бинонтæ æрцардысты Гулæры, сæ мыггаджы рагон цæрæнбынæтты. Фæстагмæ доныфарсаг хæрæфырт Гулæрæй алыгъд Кетмæ, уырдыгæй та — Цыколамæ. Амилахуанты хæрæфырт баззад Гулæры. Хъæдохты мыггаг куы сбирæ, уæд сæ иутæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм, иннæтæ та Дзынагъамæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Надгеритæ

**Надгеритæ**, дыгур. **Надгерийтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, дам, раджы кæддæр Гуырдзыйæ Дыгургоммæ æрбафтыд иу стыр лæг, йæ ном Герий, æрцард Къуссуйы, ус ракуырдта, фæзынд ын цæуæт. Йæ цæуæт дæр фыды хуызæн рацыдысты стыртæ. Сыхæгтæ æмæ сæм хъæуы адæм сæ гуырдзиаг мыггагæй нæ дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой «Нард Герийтæ». Фæстагмæ сæ мыггаг сæхæдæг дæр схуыдтой Надгерийтæ. Надгериты мыггагæй иутæ Къуссуйæ фæлыгъдысты Хæзнидонмæ æмæ Лескенмæ, райстой пысылмон дин. Сечермæ чи фæлыгъд, уыдон баззадысты чырыстон диныл хæцгæйæ.

Раджы кæддæр Надгерийтæй иу лæг Горо Къуссуйæ Асымæ алыгъд. Уым кæмæдæр æххуырстæй фæкуыста, йæ райгуырæн бæстæм фæстæмæ нал æрбаздæхт, ус ракуырдта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл — Горотæ, зæгъгæ, скодта. Уым ын рацыд зæнæг, сбирæ сты. Гороты номыл хъæу фæзынд Асыйы. Гороты мыггаг абон дæр сæхи нымайынц хæстæг æрвадæлтыл дыгуры Надгеритæн. 1886 азы ма Къуссуйы цардысты Тасо, Куцук, Фацбай æмæ Тебойы бинонтæ Надгерийтæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Къочитæ

**Къочитæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Къочи, Салхъазан, Боци, Барахъ, Нани уыдысты иу артæй байуаргæ æфсымæртæ. Уыдысты, дам, Хъалæгаты мыггагæй. Фæстагмæ æфсымæртæй чидæртæ царди Уæлладжыры комы, Мызуры. Уырдыгæй Салхъазан æмæ Къочийы цотæй чидæртæ алыгъдысты Дыгуры коммæ. Салхъазан æрцард Гæлиаты Цирухсхъæуы, Къочийы цот та — Доныфарсы. Ацы хъæуты устытæ ракуырдтой, бинонты хицæуттæ систы. Салхъазаны фырт йæ мыггаг хуыдта Салхъазантæй, Къочийы-фырт та — Къочитæй. Афтæмæй фæзынди ног мыггæгтæ — Салхъазанты мыггаг — Гæлиаты хъæуы, Къочиты мыггаг та — Доныфарсы.

## Фиппаинæгтæ

*
Кæлухтæ

**Кæлухтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Кæлухты фыдæлтæ Уæхъæцмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Сæ фыццаг фыд уыд Болачатæй, сæ мад та — Алчагартæй. Балачайы фыртæн Алчагарты чызгæй райгуырд цыппар фырты: Герий, Зуймон, Кæлух æмæ Езе. Æфсымæртæ куы слæгтæ сты, уæд байуæрстой, сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Боллотæ

**Боллотæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ фыдæл Есе раджы кæддæр Дыгургоммæ æрбафтыд Асыйæ. Йæхицæн цæрæнбынатæн равзæрста Къумбулты хъæу. Боллотæ уыдысты æхсæз æфсымæры. Уыдоны нæмттæй — Галачи, Чихауи, Кебег, Мулук, Глаз-Глаз, Тез — равзæрд мыггæгтæ Галачитæ, Чихауитæ, Кебектæ, Мулукатæ, Глазтæ æмæ Тезтæ. 1886-æм азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Къумбулты адонæй баззадысты æрмæст Боллотæ. Галачитæ алыгъдысты Кæсæгмæ, Озречы хъæумæ, Кебектæ — Лескенмæ, Чихауитæ — Чырыстонхъæумæ, Мулукатæ Гæлиатмæ, Тезтæ та Асымæ. Боллоты хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Глазтæ фæлыгъдысты Æрджынарæгмæ æмæ уым сæ мыггаг Галазтæ скодтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Пендаровский, Стево

**Стево Пендаровский** () у политикон æмæ паддзахадон архайæг, политолог, Цæгат Македонийы фæндзæймаг президент (2019-æм азæй фæстæмæ).

## Фиппаинæгтæ

Категори:Цæгат Македонийы политиктæ
Категори:Цæгат Македонийы президенттæ
Керчелатæ

**Керчелатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Керчелаты æцæг мыггаг у Кокитæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Хъодзастæ

**Хъодзастæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыдæл уыд асыйаг Хъодасларты Хъодзас. Хъодзас Асыйæ Стыр Дыгурмæ куы æрбалыгъд, уæд йæхи номæй мыггаг скодта: Хъодзас — Хъодзастæ. Йæ рагон мыггаджы ном ферох кодта.

Хъодзасты хистæртæ дæр сæ фыдæлыл Хъодзасы нымайынц, Асыйæ æрбацæуæгыл. Асыйы ма сын ис æрвадæлтæ, æмæ, дам, уыдон дæр Хъодаслартæй сæхи нæ хонынц, фæлæ Хъодзастæй. Стыр Дыгуры Хъодзастæ æмæ Асыйы Хъодзастæ сæ хæстæгдзинад абон дæр зонынц, чызг кæрæдзийæ нæ курынц.

Хъодзастæ сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Бырнацты. Бырнацтæн сæ фыдæл Бырнац уыд, Стыр Дыгуры Хъодзастæй. Бырнац йæ лæджы кармæ куы ахæццæ, уæд Хъодзастæй рахицæн æмæ йæхи номæй мыггаг скодта, афтæмæй Стыр Дыгуры фæзынд Бырнацты мыггаг. Хъодзастæн йæ иннæ фыртты нæмттæ ничи хъуыды кæны. Уыдоны цæуæт фæлыгъдысты быдыры хъæутæм: Чырыстонхъæумæ, Дур-Дурмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Миндзайтæ

**Миндзайтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ рагфыдæл уыди гуырдзиаг Миндадзеты мыггагæй, йæ ном та хуынд Смалы. Смалы, дам, Гуырдзыйы кæимæдæр фæтуджджын ис æмæ йæ цæрæнбынат раивта, ралыгъд æмæ æрцард Уæллагкомы, уырдыгæй алыгъд Уæхъæцмæ. Уым ус ракуырдта Уæхъæцы хъæуккаг Хъойбайты чызджы æмæ йæ мыггаг Миндзайтæй ныффыста. Миндзайтæ раджы кæддæр Уæллагкомы зылды кæй цардысты, уый тыххæй баззадысты сæ зæххыты нæмттæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Дадтетæ

**Дадтетæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Сарахъатæ, Гæлитæ, Дадтетæ æмæ Цæрикъатæ сты хæрз æрвадæлтæ, цардысты Æхсæуы хъæуы. Фæстæдæр Дадтетæ æмæ Гæлитæ сæ цæрæнбынат раивтой Къуссуйыхъæумæ. Сарахъатæ та баззадысты Æхсæуы. Æхсæумæ ацы мыггæгты фыдæлтæ æрбафтыдысты Асыйæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Агънаты Гæстæн

**Агънаты Æмзоры фырт Гæстæн** (райгуырдис 1943-æм азы 15 январы Хъарман-Сындзыхъæуы) у ирон фыссæг, прозаик æмæ публицист, РЦИ — Аланийы фысджыты цæдисы сæрдар, Цæгат Ирыстоны адæмон фыссæг, Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат.

## Цардафыст
Гæстæн райгуырд 1943 азы 15 январы Хъарман-Сындзыхъæуы. Дæсæм къласы ма куы ахуыр кодта, уæд журнал «Мах дуг»-ы рацыд йæ фыццаг радзырд. Астæуккаг скъолайы фæстæ бацыд Цæгат Ирыстоны педагогон институтмæ, фæлæ йæм дыууæ азы фæстæ фæсидтысты æфсады рæнхъытæм, æмæ хæстон-денджызон флоты баслужбæ кодта цыппар азы.

1968 азы йын чингуыты рауагъдад «Ир» ныммыхуыр кодта йæ фыццаг чиныг – «Кæстæр чындз». Уыцы аз сси Мæскуыйы Максим Горькийы номыл Литературон Институты студент æмæ йæ æнтыстджынæй каст фæцис.

Куыста алы бæрнон бынæтты: республикон радиойы уацхæссæг, телеуынынады хистæр редактор (стæй та – йæ сæйраг редактор), журнал «Ногдзау»-ы бæрнон секретарь, «Мах дуг»-ы сæйраг редакторы хæдивæг.

Гæстæнæн мыхуыры рацыд къорд чиныджы: «Чындзæхсæвы размæ», «Æнахуыр изæр», «Уазæгуаты», «Фæстаг бæх», «Йæ рухс ном», «Даргъ фæззыгон фæндаг»... Цалдæр ын дзы тæлмац сты уырыссаг æвзагмæ. 2013 азы рухс федта йæ роман «Темыры кæстæр чызг». Уыцы уацмысы тыххæй райста Къостайы номыл преми.

## Æддаг æрмæг
* Агънаты Гæстæнимæ интервью. «Аланийы райсом, 2019-æм азы 10 октябры.

## Фиппаинæгтæ

Гæстæн
Категори:Ирон фысджытæ
Категори:Хъарман-Сындзыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Цомартаты Батыр

**Цомартаты Бесланы фырт Батыр** (1913—1945) у ирон хæстон æмæ поэт.

## Цардафыст
Батыр райгуырдис 1913-æм азы Гæналы хъæуы, фæстæдæр йæ бинонтæ ралыгъдысты Комсомольскы хъæумæ. Авдазон скъола уым куы фæци, уæд бацыдис Цæгат Ирыстоны педагогон техникуммæ, ахуыргæнæгæй кусын райдыдта хъæууон скъолайы.

1933-æм азы Батыр ахуыр кæнынмæ ацыдис Калинины танкистты скъоламæ, уый фæстæ бацархайдта Испанийы мидхæсты фашистты ныхмæ тох кæнгæйæ. Уым фæцис уæззау цæф.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ногæй тох кодта фронты, ногæй фæцæф æмæ бирæ рæстæг уыдис æфсæддон рынчындоны. Уый фæстæ куыста Фрунзейы номыл хæстон академийы. Йе ’нæниздзинад æвзæрæй æвзæрдæр кодта, æмæ 1945-æм азы Батыр амардис.

Йæ къухфыстытæ æмæ æвдисæндартæ æфснайд сты Къостайы номыл Ирон литературæйы музейы.

## Литературæ
* Мах дуг. 2005 азы 5-6 иугонд номыр. Ф. 305-306.

Батыр
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ
Категори:Гæналы чи райгуырдис, уыдон
Бегкатæ

**Бегкатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Бегкатæ æмæ Хуймантæ сты æрвадæлтæ. Дыгургоммæ æрбалыгъдысты Хурныгуылæн Гуырдзыйæ. Мыггаджы фыдæлтæ Бегка æмæ Хуйман кæмæй уыдысты, уый бæрæг нæу. Стыр Дыгурмæ кæд æрлыгъдысты — уый дæр. Сæ цæуæты нæмттæ дæр бæрæг не сты. Фæлæ 1886 азы æрфысты бæрæггæнæнтæм гæсгæ Бегкаты Алийы-фырт Иналухъ цард æд бинонтæ Моски хъæуы. Иналухъ нымад цæуы Москихъæуы Бегкаты фыдæлыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Цæлкостæ

**Цæлкостæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Диготæ æмæ Цæлкостæ æрвадæлтæ сты. Таурæгъмæ гæсгæ, Диго æмæ Цæлкос Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйы хъæутæй кæцыйæдæр. Сæ мыггаг уым уыд Сулцалдытæй. Æрцардысты Къаматы, æрхастой устытæ, фæзынд сын цæуæт. Сæ нæмттæй скодтой мыггæгтæ æмæ Къаматы хъæуы фæзындысты нæуæг мыггæгтæ — Диготæ æмæ Цæлкостæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Цохътæ

**Цохътæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ Цохъæн райгуырд æхсæз фырты: Цъебо, Гæуыс, Хъаз, Тепсыхъо, Цакъо, Нало. Цохъы фыды ном нæ хъуыды кæнынц. Ацы æфсымæрты нæмттæй рацыд мыггæгтæ: Цъеботæ, Гæуыстæ, Охъазтæ, Тепсыхъотæ, Цакъотæ, Налотæ. Цохъты мыггаг равзæрд Астанты мыггагæй. Цохъты мыггаг дæр Дыгургомы нымад цæуы рагондæр мыггæгтæй сæ иуыл.

## Фиппаинæгтæ

*
Шалмеликисшвили

**Шалмеликисшвили** сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Шалмеликисшвилитæ уыдысты ирон æлдæрттæ. Туалтæй ралыгъдысты Карталинимæ Палавандовты зæххытæм.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Чочели

**Чочели** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Икъоты цæрæг Чочели — Пицхелаури Венера Иосифы чызг куыд дзуры, уымæ гæсгæ йæ фыдæлтæ уыдысты Цоцитæй. Йæ фыд æмæ йæ фыды æфсымæртæ хорз хъуыды кодтой, Цоцитæй кæй сты æмæ Ортъеуæй кæй уыдысты, уый. Чочелитæ цæрынц Ленингоры районы Гезевреты хъæуы. Ортъеуæй рафтыдысты зæххагур, æрцардысты æлдæртты зæххытыл Гуры районы, стæй та алыгъдысты Ленингоры районмæ. Чочелитæ сæ ирон хæстæджытимæ сæ бастдзинад нæ сæфтой.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Цоциты Герсан

**Цоциты Сардойы фырт Герсан** (райгуырдис 1921-æм азы — амардис 1943-æм азы) у ирон поэт æмæ æфсæддон.

Цоциты Герсан райгуырдис 1921-æм азы Хуссар Ирыстоны Стыркомы хъæуы, ахуыр кодта Сталиниры педагогон скъолайы, фæлæ йæ ахуыр ныууагъта рынчын фæуыны аххосæй. Æрыгон поэты æмдзæвгæттæ мыхуыры цыдысыт газеттæ æмæ журналты.

1942-æм азы ацыдис æфсадмæ. Æфсæддон скъолайы фæстæ æрвыст æрцыдис фронтмæ æмæ дзы фæмард 1943-æм азы Краснодары цур.

## Литературæ
* Джебогъ æмæ сисæй. Сталинир, 1959.
* Мах дуг. 2005 азы 5-6 иугонд номыр. Ф. 307-308.

Герсан
Категори:Ирон поэттæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ
Категори:Стыркомы чи райгуырдис, уыдон
Гобеджишвили

**Гобеджишвили** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Гобеджишвилитæ æрлыгъдысты Дыгургомæй Хъибмæ.

Таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр Туалгомы цардысты æртæ æфсымæры — Гобеджи (გობეჯი), Иа (ია) æмæ Хамиджа (ხამიჯა). Фæлæ XIII æнусы кæроны ирæттæ куы тырныдтой тыхæй байсын Мидæггаг Картли, уæд уыцы заманы æфсымæртæ фæлыгъдысты Рацъмæ. Ам æрбынат кодтой æмæ сæ нæмттæм гæсгæ равзæрдысты уæздан мыггæгтæ. 1840 азы æрфыстмæ гæсгæ сæ фылдæр хай цардысты Оны районы хъæуты: Нигвзнара, Ончеви, Урау, Хъиб, Цъиуæра, Хурути. Гобеджишвилитæ сæхи мидæг дих кæнынц цалдæр къабазы: Ермелеени, Гогеени, Нинеени, Путувеени.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Годабрелидзе

**Годабрелидзе** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ фыдæлтæ уыдысты ирон кънйаз Годайы цæуæт. Года алыгъд Имеретмæ. Имереты паддзах Александры Трактаты нысан у куыд кънйаз. Годабрелидзетæ цæрынц Имерет æмæ Картлийы.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Бурдули

**Бурдули** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Млеты æмæ Ардхветы цы Бурдулиты мыггаг цæры, уыдоны фыдæлтæ Ирыстонæй æрцыдысты.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Цъеретели (мыггаг)

**Цъерете́ли** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъ куыд амоны, афтæмæй Цъеретелитæ ирæттæ сты, сæ фыдæлтæ цардысты Ирыстоны æмæ сæ дæлбар уыд Цадары зылд. Тамерлан куы ’рбабырста, уæд гуырдзиаг æмæ ирон кънйæзтæй бирæтæн тыххæй пысылмон дин райсын кодта. Цъеретелийы нæ фæндыд чырыстон дин ныууадзын æмæ алыгъд Кæсæгыл Имеретмæ. Уый уыди 1395 азы. Имереты паддзах Константин II ыл цингæнгæ сæмбæлд, радта йын кънйазы ном, стæй Сачхер цæрæнбонты уый куыд уа. Цъеретелитæй иутæ Уырысмæ дæр алыгъдысты 1724 азы паддзах Вахтанг æмæ Бакаримæ æмæ сæхи ныффыстой Церетеловтæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Сабайтæ

**Сабайтæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Гæмостæ, Сабайтæ æмæ Биастæ равзæрдысты æртæ æфсымæры — Гæмос, Сабай æмæ Биасы нæмттæй. Кæддæр цардысты Даргъоны æрдузы, фæлæ сæ хъыгдардтой кæсгон хъæутæй тыхгæнджытæ æмæ алыгъдысты Дыгургоммæ. Къумбулты хъæуы æрцардысты æмæ сæ нæмттæй фæзынд мыггæгтæ: Сабайтæ, Гæмостæ, Биастæ.

## Фиппаинæгтæ

*
თ

**თ** (Тани) у гуырдзиаг алфавиты 8-æм дамгъæ.

Категори:Гуырдзиаг алфавит
Хуймантæ

**Хуймантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыдæл Хуйман уыд Хъæдохты мыггагæй. Куы слæг, уæд ус ракуырдта æмæ Хъæдохтæй рахицæн. Цæуæт ын фæзынд æмæ сын йæ номæй скодта мыггаг — Хуймантæ. Афтæмæй Гулæры хъæуы фæзынд Хуйманты мыггаг. Уырыссагау фыссынц Хаймановы. Стыр Дыгуры дæр ис Хуймантæ, фæлæ ацы Хуймантæ æмæ Гулæры цæрæг Хуймантæ кæрæдзийæн ницы хæстæг сты. Стыр Дыгуры Хуйманты мыггаджы хистæр уыд Гуырдзыйæ æрбафтгæ, Гулæры Хуймантæ та равзæрдысты сæхи хъæуы Хъæдохты мыггагæй.

Гуырдзыйæ æрбафтгæ Хуйманты ма Цицайтæ дæр хонынц, Хуйманы фыд Цица кæй хуынд, уымæ гæсгæ. Стыр Дыгуры хъæумæ æрбафтыдысты Гуырдзыйæ. Сæхицæн æрвадыл нымайынц сæхи хъæуккаг Бегкаты мыггаджы. Хуйманы фыццаг цæуæты байзæддæгтæ 1886 аз фыст бæрæггæнæнтæм гæсгæ сты Цæппойы фырт Цæрай, Бабуйы фырт Куцук, Хъасары фырт Мизик.

## Кæс ноджы
* Хаймантæ

## Фиппаинæгтæ

*
Хъодалатæ

**Хъодалатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Чертхъотæ раздæр цардысты Боселтайы, Мидæг хохы, фæстæдæр ралыгъдысты Захъормæ, Боселтайы сын баззад сæрвæттæ. Чертхъойæн уыд æртæ фырты: Сота, Гоцъо, Хъодала. Хъодала царди Боселтайы Гоцъойы цъалайы, Сота та царди Захъоры. Уырдыгæй йæ цæуæт фæлыгъд алырдæм. Æфсымæртæй алкæмæн дæр сæ номыл рацыд мыггæгтæ: Сотатæ, Гоцъотæ, Хъодалатæ. Абоны онг дæр зонынц, Чертхъотæй кæй рацыдысты, уый.

## Фиппаинæгтæ

*
Еларашвили

**Еларашвили** () сты гуырдзиаг мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггагæн сæ фыдæлтæ уыдысты ирон æлдæрттæ. Раджы заманы алыгъдысты Гуырдзыстонмæ. 1719 азы сæ зыдтой Елхъаны цæуæтæй, фæлæ уый размæ та зындгонд уыдысты куыд Илары цæуæт æмæ фыстой Иларашвили. Ацы мыггаг гуырдзиаг паддзæхтæ Таймураз æмæ Вахтанджы рæстæджы дæр трактаты нысан уыдысты куыд æлдæрттæ.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Смартфон

**Смартфо́н** ( — зæнджын телефон) — мобилон телефон (нырыккон — фылдæр сенсорон экранимæ), кæцыйы мидæг ис дзыппон персоналон компьютеры функцитæ.

**Коммуникатор** () — дзыппон персоналон компьютер, кæцыйы мидæг ис мобилон телефоны функцитæ.

Нæ бон у зæгъын мобилон телефонты алыхатт дæр кæй уыдис уæлæмхасæн функцитæ (калькулятор, къæлиндар), фæлæ уæддæр азæй азмæ уагъд цыдысты зæнджындæр моделтæ. Цæмæй бæрæг хицæндзинад уа хуымæтæг телефонты ’хсæн æмæ сæ «зæнджын» æмгæртты ’хсæн, уый тыххæй ног термин фæзынд «смартфон». ДзПК популярон куы сси, уæд уагъд цыдысты ахæм фæрæзтæ мобилон телефонты функцитимæ, сæ ном та коммуникатор. Ныр ничи уал сæ хицæн кæны смартфонтимæ, уый тыххæй æмæ дыууæ дзырд дæр нысан кæнынц иу фæрæз: миниатюр алыфадыгон компьютер, кæцыйы ис архайæджы интерфейс æмæ мобилон телефоны радио-интерес.

Категори:Смартфонтæ
Диготæ

**Диготæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Адон æрвадæлтæ сты. Таурæгъмæ гæсгæ, дам, Диго æмæ Цæлкос Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйы хъæутæй кæцыйæдæр. Сæ мыггаг уым уыд Сулцадитæй. Æрцардысты Къаматы, æрхастой устытæ, фæзынд сын цæуæт. Сæ нæмттæм гæсгæ скодтой мыггæгтæ дæр æмæ Къаматыхъæуы фæзынди нæуæг мыггæгтæ — Диготæ æмæ Цæлкостæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хуссар Ирыстоны экономикæ

Хуссар Ирыстоны экономикæ.

## Индустри
Советон Цæдисы цы куыстуæттæ уыд, уыдонæй сæ фылдæр хай сты æхгæд æви сты æхгæды ’ввонг. Ахæм ситуаци фæзынд Гуырдзыстонимæ хæсты тыххæй, экономикон бастдзинæдты сæфтыты тыххæй æмæ Гуырдзыйы æрхъулайы тыххæй.

### Завод «Вибромашина»
Арæзт æрцыд 18 августы 1958 азы. Уыд иунæг завод æнæхъæн Советон Цæдисы, кæцы уагъта электрорызт машинæтæ. Куыста дзы 480 кусæджы. Ныр та ма тых куыст кæны. Тынг цъус уадзы продукци. Сæ фылдæр хай сты вибропитателтæ. Завод ма аразы ноджы æфсæйнагæй æндæр конструкцитæ.
Хицауад хъавы радтын субсидитæ, цæмæй завод сног кæна фæлындæнтæ.

## Инфраструктурæ
Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны конфликты тыххæй Хуссар Ирыстоны транспортон уавæр хуыздæр хъуаг у. Фæндæгты фылдæр сты æвзæр уавæры.

Хуссар Ирыстон цы енергийæ пайда кæны, уый иууылдæр исы Уæрæсейæ. Пайда кæны фылдæр æрмæст æртæ енергийы хуызæй: газ, рухс æмæ æртæгæй. 1990-æм æзты онг суг æмæ æвзалыйæ дæр. Нæуæггæнгæ энергийы хуызты тыххæй бæрæг нæй. Кæд рухс 2008-æм азæй фæстæмæ хæххон хъæутæм байдыдтой уадзын, уæд газ æрмæст цалдæр цæрæнраны ис. Газ 2008-æм азы размæ цыд Гуырдзыстонæй, æмæ-иу арæх æрлæууыд, фæлæ 2009-æм азы скуыста газуадзæн «Дзуарыхъæу—Цхинвал». Ног газуадзæн скусынæй республикæйы газ тынг фæаслам ис, æмæ йæ куыст та фæхуыздæр.

## Фен ноджы
* Хуссар Ирыстон

*
Компьютер

**Компью́тер** (,  — «нымайæг») — фæрæз æви системæ, кæцыйæн йæ бон у сæххæст кæнын бæлвырд бæрæг ивгæ операциты фæдфæдондзинад. Арæхдæр нымæцон операциты кой кæнынц æви æвдисæйнæгтыл манипуляциты кой. Уырдæм хауынц баконд-раконды операцитæ дæр. Операциты фæдфæдондзинады афыст та хуыйны *[[компьютерон программæ|программæ]]*.

**Компьютерон системæ** — цыфæнды фæрæз æви æмкъул æви кæрæдзимæ баст фæрæзты къорд, кæдонæй иу кæнæ фылдæр, автоматикон æгъдауæй кусынц æвдисæйнæгтимæ, программæмæ гæсгæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Салæгатæ

**Салæгатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Салæгаты хистæртæ куыд нымайынц, уымæ гæсгæ сæ фыдæл Салæга уыд, Тимуры ныхмæ чи тох кодта, уыцы алантæй. Фæлæ Салæга кæмæй уыд, чи уыд йæ фыд, Стыр Дыгуры Одолайы хъæумæ куыд æрбафтыд, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Салæгаты абоны фæлтæртæ сæ фыдæлтыл нымайынц Бадзай, Темболат æмæ Даукуйы. Сæ байзæддагæй ма абон дæр ис цæрджытæ Чырыстонхъæу æмæ Цыколайы.

Салæгаты Бадзай æмæ Даукуй зыдтой бирæ рагон таурæгътæ æмæ кадджытæ. Цагътой сæ хъисын фæндырæй. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Салæгатæ Кæсæджы æлдæрттæй балхæдтой зæхх Кæсæджы. Сæ фос уым хызтой, хызта сæ фынддæсаздзыд Бадзай. Уæд иубон кæсгон æлдæрттæ бацыдысты æмæ Бадзайæн йæ фос ратардтой, йæхицæн ын йæ къæхтыл хъадамантæ бакодтой. Афтæмæй сæ фæрæт баззад Бадзайы цур. Бадзай асаста йæ хъадамантæ æмæ ралыгъд. Иу хъæды мæра бæласы бабырыд, фæдисонтæ йæ не ’ссардтой. Бадзай рахызт бæласы мæрайæ æмæ дарддæр ацыд, бахауд иу хъæумæ. Хъæуы хистæртæ ныхасы бадтысты. Бадзай зæронд лæгты раз йæ зонгуытыл æрлæууыд, ракодта сын йæ хабар. Ныхасы лæгтæ йæ бафарстой кæцæй у, кæмæй æмæ йæ йæ хæдзарыл сæмбæлын кодтой.

## Фиппаинæгтæ

*
Седантæ

**Седантæ** кæнæ **Сидантæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Седанты мыггаг, дам, Хæнæзмæ æрбафтыд Иры кæмттæй кæцыйæдæр, сæ æрвадæлтæ сты Гурдзибетæ. Седанты мыггаджы тыххæй ис цалдæр таурæгъы. Сæ иумæ гæсгæ, Персы æфсæдтæ Гуырдзыйы куы ныппырх кодтой, уæд перс, Цæгат Кавказы цы алантæ цард, уыдоны басæттынмæ æрбацыдысты. Ам сын Седанты мæсыг байсын нæ бантыст. Седанты авд æфсымæры æмæ æртæ хойы сæ мæсыгмæ персайнæгты хæстæг бацæуын нæ бауагътой. Мæсыгмæ уыд сусæг цæуæнтæ. Æртæ хойы сын ууылты хастой дон. Уый фæфиппайдтой знæгтæ. Хотæн сæ разы бабадтысты, фæлæ куы нæ сразы сты хотæ мæсыгмæ сусæг фæндаг бацамоныныл, уæд æртæйы дæр амардтой. Сæхæдæг хохы рæбынмæ афардæг сты. Уыцы æхсæв, дам, стыр уарын ’рцыд æмæ персайнæгтæ цы хохы рæбын хуыссыдысты, уыцы хохæй лæсæн рацыд æмæ сæ иууылдæр фæцагъта. Райсом авд æфсымæры мæсыгæй куы рахызтысты, уæд федтой сæ хоты мæрдтæ. Адæмæн фехъусын кодтой ацы æнамонд хабар æмæ сæ æгъдауыл баныгæдтой Задæлескы бын. Абон дæр сæ æртæ цыртдзæвæны уым сты.

## Фиппаинæгтæ

*
Уызегатæ

**Уызегатæ** кæнæ **Узегатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Еси, Уызег æмæ Мамыхъ æртæ æфсымæры уыдысты. Еси Карцамæ алыгъд, Мамыхъ — быдырмæ, Уызег та Дæллагхъæуы баззад. Абон дæр æрвадиуæг кæнынц Есиатæ Мамыхъатимæ.

## Кæс ноджы
* Ужегтæ

## Фиппаинæгтæ

*
Android Studio

**Android Studio** у интегрирон æхсæнады бакуыст (IDE) платформæ Android-имæ архайдæн. Фыццаг хатт æвдыст æрцыд 16 майы 2013 азы конференци Google I/O.

IDE-мæ сæрибар бацæуæны уыд версийæ 0.1, кæцыйы равдыстой 2013 азы Зæрдæвæрæны мæйы, стæй рацыд бетæ-тесты стадимæ( 0.8 версийæ райдаугæйæ). 0.8 верси уагъд æрцыд июны 2014 азы. Фыццаг стабилон верси 1.0 уагъд æрцыд декабры 2014 азы. Тæккæ дæр уæд плагинæн Android Development Tools(ADT) Eclipse-æн æрлæууын кодтой йæ ахъаз.

Android Studio арæзт æрцыд IntelliJ IDEA бындурыл, кæцыйы уадзы компани JetBrains, — официалон бакуысты æхсæнад Android æфтуантæн . Уыцы бакуысты æхсæнад арæзт у ацы платформатæ :Windows, OS X и Linux. 17 маяйы2017, конференцийы Google I/O, Google анонс скодта Kotlin æвзаджы ахъаз. Уымæй фæстæмæ Android Studio-йы у куыд официалон бакуысты æвзаг (Java æмæ С++-имæ иумæ).

## Миниуджытæ
Ног функцитæ фæзынынц Android Studio-йы ног верситимæ иумæ. Ныр дзы ис мæнæ ахæм функцитæ:

* Макетты уæрæх редактор : WYSIWYG, ис ын хъару UI компоненттимæ кусын Drag-and-Drop функцийы фæрцы, макетты къаддæргонды функци цалдæр экраны конфигурацитимæ.
* Ӕфтуанты æмбырд (Gradle).
* Алыхуызон æмбырдтæ æмæ цалдæр .apk файлты генераци.
* Коды рефакторинг 
* Коды статикон анализатор (Lint), кæцыйы фæрцы ис гæнæн ссарын æнтысындзинады проблемæтæ ссарын, верситы æмбынаты проблемæ æмæ æнд.
* Мидæгæвæрд ProGuard æмæ æфтуанты бафысты утилитæ.
* Android-ы сæйраг макетты æмæ компонентты шаблонтæ .
* Android Wear æмæ Android TV-йæн æфтуанты бакуысты ахъаз.
* Мидæгæвæрд Google Cloud Platform-ы ахъаз, кæцыйы ис интеграци Google Cloud Messaging-мæ æмæ App Engine-имæ.
* Android Studio 2.1-ы ис ахъаз Android N Preview SDK-æн, уый та нысан кæны уый æмæ аразджытæн сæ бон у райдауой куыст æфтуантыл ног программон платформайæн.
* Ног верси Android Studio 2.1-йæн йæ бон у кусын ног компилятор Jack-имæ æмæ ма ноджы райста хуыздæр Java 8-ы ахъаз æмæ хуыздæр функци Instant Run.
* Platform-tools 23.1.0 -æй фæстæмæ Linux-тæн у 64-рæнхъон.
* Android Studio 3.0-йы бавæрдзысты Kotlin-ы инструменттæ стандартмæ гæсгæ(JetBrains IDE-ы бындурыл).

## Фиппаинæгтæ

## Системон домæнтæ

## Ӕрвитæнтæ
* Официалон фарс developer.android.com.
* Google I/O 2013 video YouTube-æй

Категори:Программæтæ
Категори:Сæрибар программæтæ
Категори:Интегрирон æхсæнæды бакуыст
Категори:Программон фæрæзтæ
Гуфтайы хид

**Гуфтайы хид** — автотранспортон ахызт-хид Пацъайы сæртыл. Ис ын стратегион ахадындзинад. 2008 азы хæсты рæстæджы сси популярон. 

Фыццаг хатт хид арæзт æрцыд 1929-æм азы. Аразгæ йæ кодтой немыцаг инженертæ. Ныртæккæ Пацъайы (æмæ Леуахийы баиуы сæртыл) сæртыл ис дыууæ хиды. Йæ хуссар фарсы ис ФПС-ы пост æмæ саггом Къуайсайы ’рдæм.

### Истори
Гуфтайы хид арæзт у Дзауыком æмæ Къуыдаргомы ’хсæн. Эксплуатаци кæнын æй райдыдтой 1929 азы 1 ноябры. Арæзтой йæ 10 мæйы. Дæргъмæ у 72 метры, 22 метры та у йæ бæрзонд. Йæ арæзтады аргъ слæууыд 159 344 сомы. Йæ рæстæджы Фæскавказы нæ йын уыд ныхмæдзæуæг арæзтады тагъдзинадмæ гæсгæ Ныртæккæ ис тынг æвзæр уавæры.

Зæронд хиды арæзтады куыстой ирон инженертæ дæр (Коцты Умар). 

Нырттæккæ зæронд хидæй ничиуал пайда кæны.

1980-æм æзты арæзт æрцыд ног хид. Транскамы арæзтады рæстæджы. Бынæттон адæм дзурынц: «Арызтой йæ гуырдзиæгтæ».

Ног хидыл фылдæр бахардз кодтой, уый тыххæй æмæ арæзт æрцыд цæттæ æфсæнбетон конструкцитæй.

#### Гуфтайы хиды сæрвæлтау тох

Гуфтайы хиды кой «хъæрдæр» райдыдтой 2012 азы. Инæлар Хрулёв, кæцы хайад иста уыцы хæсты рæстæджы, фехъусын кодта уæды ситуацийы тыххæй лæмбынæгдæр. *БТГрты размæлды размæ хистæртæн радтон хæслæвæрд: куыд тагъддæр Цхинвалмæ ныццæуын, гуырдзиæгты та ма уадзын фæндаг æрыхгæнын.Заставатæ æмæ блокпостытæ пырх кæнын, сæйраг дæр у — бацахсын Гуфтайы хид, гуырдзиæгты аппарын куыд дарддæр, афтæ хуыздæр æмæ уый фæстæ иу БТГрæй цæуын [[Тамарес]]мæ, иннæмæй та — [[Зары фæндаг]]ыл миротворецтæм æххуысы фæдыл*.

Бирæты нæ уырны ацы тох кæй уыд, уый. Цæвиттонæн, ирон иртасджытæ (æмæ хайадисджытæ) дзурынц, ома, хæст хиды алывæрсты бынтондæр нæ уыд. Дзурынц, ома, Хрулёв ацы хъуыддаг мысгæ ркодта. Ноджы ма иу диссаг: ацы тохы кой булкъон Козаченко дæр ницы дзуры (батальонты хистæр), кæцы, кæй зæгъын æй хъæуы, иннæ аспекттæ лæмбынаг радзырдта. Уый хæсты рæстæджы уым уыд, фæлæ дзырдта цыдæр гæрæхты тыххæй, кæмдæр дард. Æгæрыстæмæй, йæ ныхæстæм гæсгæ сæ хæдтулгæ ничи спырх кодта, афтæ йæхигъæдæй æрлæууыд.

Гуырдзиæгтæ дæр ацы тохы кой нæ кæнынц, фæлæ уыдонæн пайда ай тыххæй хъусын кæнын.

Хæсты рæстæджы стыр æвхæлцытæ йыл не ’рцыд хидыл.

### Архитектурæ
Хид архитектурон æгъдаумæ гæсгæ у æфсæнвæндагон фæндагы хуызæн. Дыууæ бетонон æнцайæныл лæууы, кæцытæн ис, кæй зæгъын æй хъæуы, примитивон дизайн.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Хидтæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Транспорты фæрæзтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны транспорт
Категори:Транскам
Тайсаутæ

**Тайсаутæ** (, ) сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Тайсау æмæ Абай æфсымæртæ уыдысты, цардысты Къобы. Къобæй, дам, Тайсау цæмæдæр гæсгæ алыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцарди Лезгоры. Ам ракуырдта ус, рацыд ын зæнæг. Зæнæг сæ мыггаг райстой сæ фыды номæй — Тайсаутæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Хацхартæ

**Хацхартæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг равзæрд Æхсæуы Бузойты мыггагæй. Мыггаджы фыдæл уыд Бузойты Хацхар. Йæ лæджы кары Бузойтæй рахицæн æмæ йæ бинонтимæ æрцард Æхсæуы. Йæ мыггаг рауагъта йæхи номыл æмæ афтæмæй Æхсæуы фæзынд Хацхарты мыггаг. Хацхарæн йæ цæуæты нæмттæ ничи зоны. Къорд азты фæцардысты Æхсæуы, стæй алыгъдысты Туркмæ, абон дæр уым цæрынц. Фæлтæртæ дыууæрдыгæй дæр зонынц хæстæгдзинад æмæ хæстæджы æгъдау кæнынц кæрæдзийæн.

## Фиппаинæгтæ

*
Гæзæнтæ

**Гæзæнтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Гæзæнты рагфыдæл, дам, раджы кæддæр Асыйæ æрбалыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Доныфарсы. Йæ ном, æвæццæгæн, уыд Гæзæн. Ам ын райгуырд æртæ фырты. Куы байуæрстой, уæддæр сæ мыггаг нæ аивтой, баззадысты Гæзæнтæй. Æфсымæртæй иу æрцард Лескены, иннæ — Хæзнидоны, иннæ та Уæхъæцы. Гæзæнтæ æмæ Хуты мыггæгты хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, дам, сæ рагфыдæл уыди алайнаг, йæ ном хуындис Газай, царди Уæлладжыры комы. Ам ын райгуырд дыууæ лæппуйы: кæстæр Дзау, хистæры ном нæ хъуыды кæнынц. Гæзæнтæ æмæ Хуты царды тыххæй ис дыууæ таурæгъы: Фыццаг таурæгъ ракодтой Дзæуджыхъæуккаг Гæзæнты Резван æмæ Уæхъæцы цæрæг Гæзæнты Бегæз. Адон дыууæ дæр Хуты мыггаджы фыццаг фыдыл нымайынц Газайы. Газай, дам, амардта йæ фырт Дзауы æмæ уымæ гæсгæ фæлыгъд Дыгуры коммæ Лезгоры хъæумæ. Ам ракуырдта Уаниты чызджы, райгуырд сын дыууæ фырты: Сата æмæ Бузар. Сатайы фырт хуынд Хай æмæ, дам, Хуты мыггаг Сатайы фырт Хайæ равзæрд, Хай уыд Хуты мыггагæн сæ фыццаг фыд. Хуты мыггаджы равзæрды тыххæй дыккаг таурæгъ радзырдта Хуты Мухадин, Дзæуджыхъæуы цæрæг. Йæ хистæртæй куыд фехъуыста, уымæ гæсгæ Хуты æмæ Газанты фыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы, Хонсары хъæуы. Газайæн уыд дыууæ фырты, кæстæр фырт Дзау. Газайы хистæр фырт лæг амардта, стæй Газайæн йæхи дæр амардтой. Газайы дыккаг фырт Дзау дæр Уæлладжыры комы кæйдæр амардта æмæ алыгъд Дыгургоммæ. Æрцард Лезгоры, ракуырдта Уаниты чызг. Райгуырд ын дыууæ фырты: Бузар æмæ Сата. Афтæмæй Бузарæй равзæрд Гæзæнты мыггаг, стæй та Хуты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ

*
Гæуистæ

**Гæуистæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы хистæртæ сæ фыдæлыл нымайынц Астаны аст фыртæй иу — Гæуисы. Гæуис, дам, йæ фыдæй куы рахицæн ис, уæд Мæхческы хъæуæй йæ цæрæн бынат раивта Мæстинокы хъæумæ. Ам ын райгуырд фырт Зулун. Зулунæн уыд дыууæ фырты: Келемет æмæ Масур. Келеметæн уыд æртæ фырты: Мæрзабег, Цеца æмæ Тотурухъ. Гæуисты мыггаджы равзæрды хабæрттæ фыст æрцыдысты 91-аздзыд Гæуисты Келеметы фырт Ибрихины ныхæстæм гæсгæ.

## Литературæ
* 
* 
* 

*
Хуссар Ирыстоны зонадон иртасæн институт

thumb|300px|Институты нысан. 2006-æм азы ист къам.
**Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институт** — зонадон уагдон  Цхинвалы, Хуссар Ирыстоны.  ХИПУ-имæ иумæ сты æмбырдон зонадон иртасæн хыз. Хæссы Уанеты Захарийы ном. Институты хæстæм хауынц Ирыстоны историйы иртасынвад, Нарты каджджыты иртасынад,  ирон æвзаджы райрæзт æмæ хъахъхъæнынад, хъæууон хæдзарады хъуыддæгтæ, индустри æмæ æрдзон ресурсты сбæрæггæнынад. 

Йæ адрис: Цхинвал, Ленины уынг, 3.

Кусынц дзы:
* Гаглойты Роберт
* Гаглойты Юри
* Джиоты Мурат
* Дзиццойты Юри
* Санахъоты Мурат
æмæ æндæр ахуыргæндтæ.

## Директортæ
* Уанеты Захар (1941—1943)
* Абайты Владимир Дауыты фырт
* Гæбæраты Сослан (1954—1962)

Категори:Ахуыргæнæндæттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæнæндæттæ
Чограйы донæвæрæн

**Чограйы донæвæрæн** () у донæвæрæн Уæрæсейы хуссары, Стъараполы край æмæ Хъалмыхъхъы æхсæн арæныл. Йæ айдæны бæрзæнд у 24,2 м. Айдæнæй пайда кæнынц 1969-æм азæй фæстæмæ; проектмæ гæсгæ цас дон дзы бацæуы, уыйас дон æрæмбырд ис 1973-æм азы. Проектмæ гæсгæ донæвæрæны нормалон æмвæзад уыдис 23,8 м, уыимæ йæ бæрцуат та 0,72 км³, айдæны фæзуат — 193 км², донæвæрæны дæргъ — 48,8 км, уæрх — 9 км онг, рæстæмбис арф — 3,6 м. Донæвæрæнæн йæ ныры æмвæзæд у проектон нымæцæй къаддæр, айдæны фæзуат æрмæстдæр 130,4 км², бæрцуат та — 0,28 км³.

Донæвæрæнæн ис ахсджиаг нысаниуæг, йæ донæй пайда кæнынц мелиорацийы æмæ уадзынц хæтæлты, цæмæй æй нуазой Ики-Бурулы æмæ Приютноейы районты цæрджытæ, стæй та, Элистайы сахары чи цæры, уыдон дæр.

## Физикон-географион характеристикæ
Донæвæрæн æрбынат кодта Хъуым-Манычы къуырфы мидæг, цæугæдон Скæсæйнаг Манычы тæрфы. Донмарæн у зæххæй конд, йæ дæргъ у 9850 м, йæ вæзн та 8 метры.

Донæвæрæны ис сакъадахтæ (цалдæр сæдæйы гектары), тæнæг рæттæ, хъæзджын пыхсбынтæ. Уæрхæн донæвæрæн у иу километрæй 5 км онг.

Бæстыхъæд у континенталон. Къавдатæ сты стæм. Рæстæмбис нымадæй афæдз донмарæны цур посёлок Южныйы рауары 315 мм. Афæдзы рæстæмбис температурæ у +10,2 С.

### Гидрологи
Доны сæйрагдæр ратæдзæн у Терк æмæ Хъуымæй цæуæг дон, Терк-Хъуымы æмæ Хъуым-Манычы къанауты ууылты. Уыцы доны æфтауæн схизы 60 м³/с. Уый йеддæмæ донæвæрæнмæ кæлы цæугæдон Скæсæйнаг Манычы дон дæр.

Донæвæрæны дон цæуы дарддæр Саузæххон магистралон къанаумæ (Черноземельский магистральный канал), уырдыгæй та йæ байуарынц хицæн хæдзæрæдтæм.

Афæдзы дæргъы донæвæрæны æмвазад ивы дыууæ метры онг. Цад-иу асæлы декабрæй февралы кæронмæ.

Афæстаг азты дæргъы донæвæрæны мидæг дон дзæвгар фæкъаддæр ис, уыимæ фæкъаддæр доны хæрзхъæддзинад дæр. Цæугæдон Хъуымæй цæуы минерализацигонд дон, Теркæй та — лакъон, кæцы æрæмбырд вæййы донæвæрæнæн йæ быны.

Донæвæрæн фæкæсынхъуаг у, хъуамæ ногæй рацаразой йæ гидротехникон амæддзæгтæ.

## Фаунæ
Чограйы донæвæрæны мидæг цæрынц 23 хуызæгæй фылдæр кæсаг. Бирæ сты окуньтæ, сардзантæ.

Ахсджиаг у мæргъты миграцитæн дæр, алыхуызон хъазтæ дзы æрлæууынц сæ фæллад суадзынмæ, Сыбырæй Африкæмæ куы фæтæхынц, уæд. У Уæрæсейы стырдæр ахæм мæргъты æрлæууæн.

Донæвæрæны цæрынц пеликантæ (пыхцыл пеликан æмæ зæрдинхуыз пеликан) æмæ ма æндæр мæргътæ, Уæрæсейы Сырх чиныгмæ кæй бахæстой, ахæм.

## Транспорт
Чограйы донæвæрæн наудзон нæу уый тыххæй æмæ йæм ницы бастдзинад ис æндæр цæугæдæттæм. 

Уыцы уæвæр раивдзæн, ног наудзон къанауы арæзтад куы райдайдзæн, уæд. Проектмæ гæсгæ ног къанау хъуамæ сбæтта Хъаспы денджыз æмæ Дон. Проекты реализацимæ тынг æнхъæлмæ кæсынц Хъазахстаны.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Уæрæсейы донуæттæ
Категори:Хъалмыхъхъы географи
Категори:Стъараполы крайы географи
Гегутæ

**Гегутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ фыдæлтæ Æхсæрисæрмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Сæхицæн æввахс мыггагыл нымайынц Суккойты. 1886 азы ма Æхсæрисæры Гегутæй цард фондз хæдзары.

## Фиппаинæгтæ

*
Гобатæ

**Гобатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дзынагъайы хъæумæ Гобатæ æрбафтыдысты Туалгомæй Гобатыхъæуæй. Сæхицæн хæстæджытыл нымайынц Етдзаты.

## Фиппаинæгтæ

*
Уанитæ

**Уанитæ** кæнæ **Уаниатæ** (, ) сты ирон æмæ дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаг раджы рæстæджы цард Уæлладжыры комы, Дагомы. Раджы кæддæр, дам, Уанитæй иу æфсымæр амардта йæ хъæуккаг лæджы, фæтуджджын, æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Лезгоры. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг ныууагъта Уанитæй. Лезгоры Уаниты мыггаджы хистæртæ зонынц, Бадзи æмæ Хазби сæ фыдæлтæм кæй хауынц. Уыдоны цæуæт æмæ цæуæты цæуæтæй иутæ Лескенмæ, иннæтæ та Хæзнидонмæ алыгъдысты.

### Уаниатæ
Уаниаты рагфыдæлтæ куыд дзырдой, афтæмæй иу мадызæнæг, цыппар æфсымæры — Уани, Бигъа, Джыгка æмæ Каса — æрбынат кодтой Куырттаты комы Дæллагхъæуы (Цъыфтыхъæуы). Афтæмæй райдыдтой зæххы куыст кæнын æмæ фос дарын. Хæхты цæрын зын уыдис, нæ фаг кодта зæхх. Цыппар æфсымæры бауынаффæ кодтой æмæ сабырæй сæ исбон байуæрстой, алчидæр йæхицæн равзæрста ног цæрæнбынат. Афтæмæй æфсымæрты сæ хъысмæт ахаста алы кæмттæм. Æфсымæртæй равзæрдис цыппар мыггаджы: Уаниатæ (Уанитæ, Уанетæ), Бигъатæ, Джыккайтæ æмæ Касатæ. Уæдæй фæстæмæ цыппар мыггаджы кæнынц æрвадиуæг.

Ис ма æндæр таурæгъ дæр. Цыппар æфсымæры Уани, Бигъа, Джыгка æмæ Каса райдианы цардысты Дагомы, стæй сæ иу Хъæриуы хохыл ныххызт Куырттаты коммæ æмæ æрбынат кодта Дæллагхъæуы, иннæ æфцæгыл ахызти Хуссар Ирмæ, аннæ — Дыгургоммæ, Уæлладжыры комы дæр дзы иу баззад.

Уанийæ чи равзæрд, уыдоны Куырттаты комы хонынц Уаниатæ. Уæлладжыры комы æмæ Дыгургомы — **Уанитæ**, Хуссар Ирыстоны — **[[Уанетæ]]**. Кæд Уанийæ равзæргæ мыггæгты чысыл хицæндзинæдтæ ис, уæддæр сæ уидаг у иу. Уымæн ис ахæм цымыдиссаг бæрæггæнæн: Уанийы байзæддæгтæ Дагомы цардысты Цъыфтыхъæуы, Куырттаты комы — Цъыфтыхъæуы, Хуссар Ирыстоны, къордæй кæм цæрынц, уыцы хъæу дæр хуины Цъыфтыхъæу.

Куырттаты комы Дæллагхъæуы æрцæрæг Уаниатæ куыд нымайынц, афтæмæй сæ хистæр уыд Хъасболат. Уымæн, дам, уыдис фондз фырты: Уани, Куыдзи, Хæдарц, Бзи æмæ Хуыдзи. Уыдонæй та фæстагмæ равзæрдис мыггæгтæ: Уаниатæ, Куыдзиатæ, Хæдарцатæ, Бзитæ æмæ Хуыдзиатæ.

Уанийæн уыдис иунæг фырт Таджи. Таджийæн уыдис дыууæ фырты: Уыци æмæ Дударыхъо. Уыци æмæ Дударыхъойæ рацыдысты дыууæ мыггаджы.

Хуссар Ирыстоны Уанитæ (Уанетæ) æрвадиуæг скодтой Гаглойтæ, Гæбæратæ æмæ Санахъотимæ.

Куырттаты комы Дæллагхъæуы Уаниатæ самадтой мыггаджы мæсыг æмæ æнгом къонатæй йæ алыфарс цæрынтæ райдыдтой, абон дæр
цæрынц йæ алфамблай.

## Кæс ноджы
* Уанетæ

## Фиппаинæгтæ

*
Спотти

**Спотти** — робот, кæцы сарæзта ВКонтакте Роскосмосимæ иумæ. Космосмæ йæ хъавыдысты суадзын мартъийы 2017 азы. Фæлæ сæ пълан ахастой февраль-мартъимæ 2018 азмæ, цæмæй хуыздæр бацæттæ кæной роботы. Пъланы ис, цæмæй фæкуса 10 азы дæргъы МКС-ыл, уым бастдзинад æфсадын кæндзæн космонавтты æмæ социалон хызы архайджыты ’хсæн.

## Æрвитæнтæ

* Роскосмос. Космобот Вконтакте станет членом экипажа МКС

## Фиппаинæгтæ

Категори:Робот
Категори:Вконтакте
Къелойтæ

**Къелойтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Фыдæй фыртмæ цы таурæгъ уыд ацы мыггаджы тыххæй, уымæ гæсгæ Дыгуры комы, Къуссуйы цæрæг Къелойты мыггаджы мад уыд цæцæйнаг Къелойты чызг Фатимæ. Фатимæйы бинонтæ, дам, Цæцæны кæимæдæр фæтуджджын сты, æмæ уый тасæй Фатимæ йе ’фсымæртимæ ралыгъди сæ хъæуæй Дыгуры коммæ, Къуссуйы хъæумæ. Къуссуйы хо æмæ æфсымæрты бауазæг кодтой Хъантемырты æлдæрттæй иу бинонтæ. Уыдонмæ цардысты, куыстой сын. Цас фæцардысты афтæ, уый ничи зоны, фæлæ, дам, хæдзары хицауæн йæ ус куы амард, уæд дыккаг усæн ракуырдта Фатимæйы. Райгуырд сын æртæ фырты: Айтег, Хъазибек æмæ Алибек. Ацы æртæ лæппуйы Хъантемырты хæдзары слæгтæ сты. Уый фæстæ æфсымæртæ æмæ сæ мад цæмæдæр гæсгæ рахицæн сты æмæ хицæн бинонтæй цардысты Къуссуйы. Æфсымæртæн кæд сæ фыд Хъантемыртæй уыд, уæддæр хицæнæй цæргæйæ сæ мыггаг скодтой сæ мады мыггагæй — Къелойтæй. Афтæмæй Къуссуйы хъæуы дæр фæзынд Къелойты мыггаг. Æфсымæртæн фæзынд цæуæт, цæуæты цæуæт.

## Фиппаинæгтæ

*
Аргъуан Сурб Хач (Ростов-Доныл)

**Аргъуан Сурб Хач** ( , ) у сомихаг апостолты еклезийы аргъуан Ростовы-Доныл. Цы аргъуан баззадис, уый у кæддæры моладзандоны иунæг бæстыхай. Сарæзтой йæ XVIII æнусы кæрон Хъырымæй ралидзæг сомихаг адæм уыцы иу номæй цы моладзандон сæм уыдис Хъырымы, уый кадæн. У сахарæн йæ зæронддæр агъуыст йæ ныры арæнты.

## Афыст
Аргъуаны алыварс ис бирæуæладзыгон цæрæн хæдзæрттæ, афтæ хуынд Цæгаты цæрæн массив. Храм æмæ йæ алфамбылай парк лæууы донæвæрæны бæрзонд фарсыл æмæ дардæй зыны. Йæ фасадæй у донырдæм, хуссармæ. Цы обауыл лæууы аргъуан, уый бынæй цæуы суадон. Суадоны цур сарæзтæуыд фæлладуадзæн фæз æмæ хинайæн. Моладзандоны найæн у Ростовы популярондæр бынæттæй иу Доныскъæфæны ленкæн.

Аргъуаны архитектурон стиль у классицизм. Композицийы ахсджиаг элементтæ сты портиктæ, къулты фæзуат та дих кæнынц пилястрытæ æмæ карнизтæ. Аргъуан у цыппæртигъон æд апсидæ скæсæнырдæгæй.

Аргъуанæй цæугæдон Темерникмæ схизы дурын асин. Раздæр уый дыууæ хиды сæрты цыдис гакъоны паркмæ.

Аргъуаны сæйрагдæр реликви у VI æнусы хачкар (дурæй конд дзуар), таурæгъмæ гæсгæ уый рахастой Сомихы рагон сæйраг сахар Анийæ. Ома йæ фыццаг æрбахастой Хъырыммæ, стæй та цалдæр æнусы фæстæдæр уырдыгæй — ныры Ростовмæ. Лæмбынæгдæр уыцы хачкары тыххæй кæс: Сурб Хач (хачкар).

Аргъуаны кæрты ныгæд сты сомихаг поэттæ æмæ фысджытæ Арутюн  Аламдарян, Микаэл Налбаднян æмæ Рафаэл Патканян.

## Истори
Сурб Хачы моладзандоны аргъуанæн йæ бындур сæвæрдтой 1783-æм азы, арæзтад та райдыдта 1786-æм азы æмæ 6 азы адаргъ кодта. 1792-æм азы 27 ноябры аргъуан саргъауын кодтой, æмæ уæдæй кусын райдыдта. 

Арæзтад цыдис архитектор Иван Старовы проектмæ гæсгæ, уый у Бетъырбухы Тавридæйы галуан æмæ Æртæиууоны аргъуаны автор дæр.

1862-æм азы аргъуаны ныгуылæн фасадмæ ’ввæхс сарæзтæуыд дзæнгæрæджы мæсыг бæрзонд цыппæртигъон сатыримæ. Аргъуанæй скæсæнырдæм æрбынат кодта архиерейты хæдзар. Уым 1791-æм азæй куыста иумæйаг скъола, кæцы фæстæдæр семинар сси. Семинары цур куыста библиотекæ дæр, стæй Уæрæсейы хуссары фыццаг типографи дæр. Æхсæз азы дæргъы уым ныммыхуыр кодтой 20 чиныджы. Дзæнгæрæджы мæсыг æмæ архиерейты хæдзар ныры онг нæ аирвæзтысты.

Революцийы агъоммæ моладзандоны бар уыдис 50 гектары зæхх, хаццон æй лæвæрдтой зæхкусджытæн.

1920-æм азы моладзандон сæхгæдтой, фæлæ аргъуаны службæтæ ма 11 азы цыдысты 1931-æм азы онг. Амы колхоз аргъуанæй хоры æфтауцдон скодта.

1968—1972 азты моладзандон реставрацигонд æрцыдис бынæттон цæрæг Марк Григоряны проектмæ гæсгæ. Реставраци куы фæцис, аргъуаны бæстыхай бацахста уырыссаг-сомихаг хæлардзинады музей (), йæ фонды æрæмбырд кодта 10 минæй фылдæр экспонаттæ. Музей-иу баззадис аргъуаны 2007-æм азы онг.


Файл:Фото ночю.JPG|thumb|Моладзандоны панорамæ изæры
Файл:Лестница от родника к церкви.jpg|Дурын асин суадонæй аргъуанмæ
Файл:PatkanyanNalbandyan.jpg|Рафаэл Патканян æмæ Микаэл Налбандяны уæлмæрдтæ
Файл:Сурб-Хач Каптажная надстройка родника.JPG|Суадоны каптажон бæстыхай
Файл:Stamp of Russia 2001 No 693 Surb Khach Church.jpg|thumb|Аргъуан Сурб Хач Уæрæсейы посты маркæйыл (2001 аз)


## Фиппаинæгтæ

Категори:Ростов-Доныл
Категори:Сомихаг аргъуантæ
Цæцæны зæрдæ

**Кадыров Ахматы номыл мæзджыт «Цæцæны зæрдæ»** () у XXI æнусы арæзт мæзджыт Грознайы центры, Уæрæсе æмæ Европæйы тæккæ стырдæртæй. Арæзтад райдыдта 2006-æм азы апрелы æмæ 2008-æм азы фæззæг фæци.

Мæзджыты фæзуат у 5000 квадратон метры, йæ бæстыхай лæууы егъау парчы астæу.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Мæзджыттæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Грозна
Категори:Уæрæсейы мæзджыттæ
Базардюзю

**Базардюзю** (;   [kiˈtʃʼe suv]; ) у Стыр Кавказы бæрзонддæр цъуппытæй иу Дагъистан æмæ Азербайджаны ’хсæн арæнмæ ’ввæхс. Йæ бæрзæнд у 4467 метры денджызы æмвæзадæй.

Категори:Кавказы хохы цъуппытæ
Категори:Азербайджаны хохы цъуппытæ
Категори:Дагъистаны хохы цъуппытæ
Хъалæгатæ

**Хъалæгатæ** () сты ирон мыггаг.

## Равзæрд
Раджы заманы Джимарайы царди æртæ æфсымæры: Хъалæг, Гусал, Дзанæг. Æфсымæртæ куы байуæрстой, уæд æрцардысты æндæр æмæ æндæр кæмтты — æмæ сæ нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ: Хъалæгатæ, Гусалтæ, Дзанæгатæ. Хуыздæр цардагур алыгъдысты Быдыры Хъахъхъæдурмæ.

## Фиппаинæгтæ

*
Батæртæ

**Батæртæ** кæнæ **Батæратæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Ацы мыггаджы хистæртæ сæ фыдæл Батæры нымайынц Будайты Буда æмæ Темырты Темыры æфсымæрыл. Уый дæр Стыр Дыгуры Нæуæгхъæуы йæ мыггаг йæхи номыл скодта. Батæрæн Нæуæгхъæуы райгуырд фырт — Æфсадæг. Уымæн уыд авд фырты, уыдон цæуæты нæмттæ таурæгъгæнæг нæ зоны, зоны æрмæстдæр кæстæр фырты ном — Ужек. Иу рæстæджы Дыгуры коммæ фæзындысты цавæрдæр тыхгæнджытæ. Ужек бахауд уацары, фæлæ ралыгъд æмæ æрцард Къуссуйы. Уым ын райгуырд фырт — Алибек, уымæн та — Тебек, Тебекæн уыд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Раивгъуыдта бирæ рæстæг æмæ Батæрты мыггаг сбирæ.

## Кæс ноджы
* Батыртæ

## Фиппаинæгтæ

*
Гæгкутæ

**Гæгкутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Дзæгъойтæ, Фадзайтæ æмæ Саламтæ Хуссар Ирыстоны цæрæг иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ сты. Уырдыгæй ралыгъдысты, кæимæдæр кæй фæтуджджынтæ сты, уый тыххæй. Æрбалыгъдысты Дыгургоммæ, æрцардысты Мæхческы хъæуы. Уырдыгæй Фадзайтæ алыгъдысты Хæнæзмæ. Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ та баззадысты Абисалтæм кусгæйæ. Абисалтæ быдырмæ куы алыгъдысты, уæд сын сæ зæххытæй бирæ бахай кодтой, афтæмæй Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ систы Мæхческы бындурон цæрджытæ. Дыгургомы цæрæг Дзæгъойтæ, Гæгкутæ æмæ Фадзайтæ абон дæр сæхицæн хæстæгыл нымайынц, Хуссар Ирыстоны цы Зæгъойтæ æмæ Саламтæ цæры, уыдоны.

## Фиппаинæгтæ

*
Магатæ

**Магатæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггаджы фыд Мага Къæмынты хъæумæ æрбафтыд раджы кæддæр Туалгомæй. Сæхицæн æрвадæлтыл нымайынц Секъинаты мыггаджы. Мага Къæмынты йæхицæн хæдзар сарæзта, ус æрхаста, цæуæт ын рацыд æмæ йæ мыггаг йæхи номыл скодта — Магатæй. Магатæй ам бирæтæ халерæйæ амардысты, чи ма сæ баззад, уыдон уыдысты: Бидзи, Ислам, Болат, Ако, Саулæг æмæ Бæза. Уыдоны цæуæт быдыры хъæутæм фæлыгъдысты.

## Фиппаинæгтæ

*
Майрæмсаутæ

**Майрæмсаутæ**, дыгур. **Майрæнсаутæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Майрæнсауты мыггаг равзæрд грекъаг лæгæй, йæ ном ын таурæгъгæнджытæ нæ хъуыды кæнынц. Уымæн Къуссуйы хъæуы райгуырд фырт — Майрæнсау. Майрæнсауæй рацыд мыггаг, æмæ афтæмæй Къуссуйы фæзынд Майрæнсауты мыггаг. Майрæнсаутæ сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Гуылæр æмæ Дзынагъайы хъæуты цæрджыты — Найфонты æмæ Асеты, фæлæ куыд хæстæг æййафынц мыггæгтæ кæрæдзимæ, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Майрæнсауы фæстæ, дам, мыггаджы хистæр уыд Бута. Бутайы фырттæй сæ иу хуынд Тотурухъ, фæсномыгæй йæ хуыдтой «Сæркъуыр», йæ фыды марæджы сæр кæй ракодта, уымæ гæсгæ. Тотурухъ уыд Дæгуйты хæрæфырт, цард Цыколайы. Уым ын райгуырд фырттæ: Даукуй, Темырхъан, Мæхæмæт. Цардысты хицæн хæдзæрттæй. Майрæнсауты мыггагæй иутæ фæлыгъдысты Сечермæ, иннæтæ — Хæзнидонмæ. Хæзнидонмæ чи алыгъд, уыдон 1930 азы кулак кæнынмæ хъавыдысты, æмæ уымæ гæсгæ сæ мыггаг раивтой Найфонтæй, æмæ абон дæр ацы мыггагыл фыссынц сæхи Хæзнидоны Майрæнсаутæ.

Майрæнсаутæ абон цæрынц Сечеры, Дзæуджыхъæуы, Душанбейы, Налцыччы æмæ æндæр рæтты.

## Фиппаинæгтæ

*
Малтъызтæ

**Малтъызтæ** кæнæ **Малтъизтæ** () сты дыгурон мыггаг.

## Равзæрд
Малтъизты мыггаг равзæрд Олисаты мыггагæй, цардысты Хæнæзы. Олисатæй иу лæг, йæ ном Малтъиз алыгъд Мæздæгмæ æмæ уым йæ мыггаг рацыди Малтъизтæй.

## Фиппаинæгтæ

*
Болат

**Болат** у рагон æндоны сæрмагонд хуыз, фидар æмæ хъæддых, арæзтой дзы уазал хæцæнгæрзтæ. Ирон æвзаджы ацы æндоны ном райдыдта нысан кæнын «фидар, тыхджын, фæразон».

## Фиппаинæгтæ

Категори:Згъæркуыст
Авдæн

**Авдæн** у сæрмагонд сынтæг ноггуырд сывæллæттæн.

## Æддаг æрмæг
* Алæвæрд «Авдæн — аудæг» ирон традицион авдæны тыххæй 

## Фиппаинæгтæ

Категори:Ирон æхсæнад
Лалисайы дзуар

**Лалисайы дзуар**, вариант: **Лалисы дзуар** — Гæбæраты кувæндон, ис Залдайы хъæуы. Йæ бæрæгбон вæййы уалдзæджы, Куадзæны фæстæ дыккаг майрæмбоны.

Арæзт кæд æрцыд, уый бæлвырд бæрæг нæу. 

Аргъуанмæ бацæуæны лæууы цыппæрдигъон 1 метрæй бæрзонддæр сырх гранитæй конд культон дур, йæ уæлæ уыцы гранитæй фыры сæр сыкъатæ састæй (æви æндæр цавæрдæр цæрæгойы сæр) — кæддæры æвирхъау цауты фæд. Хистæртæ куыд дзурынц (Залдайаг Платоны фырт 85 аздзыд Барис), афтæмæй Лалисайы дзуарыбон ас лæгтæй исчи хъуамæ йæ хъус дардтаид табуйаг дурын сæрмæ, цæмæй йæ æнахъом кæстæртæй мачи разила æмæ къæвда ма рацæуа, бæрæгбон ма бахъыгдара.

Бацæуæны аргъуаны фыццаг тигъыл зæххæй гыццыл уæлдæр сисы амады æвæрд рагон рельефæй (къуыппнывæй) фыстытимæ сау дур.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Гæбæратæ
Категори:Кувæндæттæ
Алгъуызы кадæг

**«Алгъуызы кадæг»** — Æгъуызаты Иуанейы аивадон уацмыс, хъайтарон кадæг «Алгъузиани», гуырдзиаг æвзагыл фыст. Ирон æвзагмæ йæ 1962-æм азы ратæлмац кодта Бестауты Гиуæрги. «Алгъуызы кадæджы» — йæ номыл дæр бæрæг у — сæйраг нысан у Ир æмæ Кæсæджы паддзах Алгъуызы хъæбатыр фæлгонц сныв кæнын. Уый сгуыхтдзинæдтæ, йæ рæстдзинад, йæ хæрзвæндон æмæ хæрзæгъдауæн кад скæнын. Алгъуыз та æвдыст у хъæбатыр адæмы хъæбатыр фæтæгæй.

## Фиппаинæгтæ

Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ
Категори:Гуырдзыстоны литературæ