ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ

**ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ** (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ **Spot-billed Pelican** ବା **Grey Pelican**, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ *Pelecanus philippensis*) ପେଲିକାନ୍ ପରିବାରର ଏକ ସଦସ୍ୟ ପକ୍ଷୀ । ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ପାକିସ୍ତାନର ଦକ୍ଷିଣାଂଶରୁ ନେଇ ଭାରତ ଓ ପୂର୍ବରେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଏହି ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରଜନନ ଓ ନିବାସ କ୍ଷେତ୍ର । ଉପକୂଳ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗ ମଧ୍ୟସ୍ତ ବୃହତ ଜଳାଶୟମାନଙ୍କରେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଯଦିଓ ଆକାରରେ ସାମାନ୍ୟ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ଦୂରରୁ ଏମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପେଲିକାନ୍ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ନିକଟରୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଏମାନଙ୍କ ଥଣ୍ଟର ଛିଟଛିଟ ଚିହ୍ନ, ପାଉଁଶିଆ ଦେହରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ସହଜରେ ଠଉରାଇ ହେବ । କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନବସତିରୁ ଅନତି ଦୂରରେ ଏହି ପକ୍ଷୀଙ୍କ ବୃହତ ସମାଗମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।

## ବର୍ଣ୍ଣନା 
ବାଆଁ|thumb|ନୀଡ଼ରେ ବୟସ୍କ ଓ କିଶୋର ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ
ଦଦରାହଣା ପେଲିକାନ୍‍ ପରିବାରର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଆକାରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ବଡ଼ । ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧୨୫-୧୫୨ ସେଣ୍ଟିମିଟର୍ ଏବଂ ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୪.୧-୬ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ । ଏହାର ରଙ୍ଗ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧଳା, ଛାତି ତଥା ବେକର ପଛପଟର ରଙ୍ଗ ପାଉଁଶିଆ ଏବଂ ଲାଞ୍ଜର ରଙ୍ଗ ଖଇରିଆ । ବେକର ପଛ ପଟର ପରଗୁଡ଼ିକ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ ଓ ଏକ ପାଉଁଶିଆ ଚୂଳ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଥଣ୍ଟ ତଳର ଖାଦ୍ୟ ଥଳୀ ଗୋଲାପୀ ବା ବାଇଗଣୀ ପରି ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଏଥିରେ ଅନେକ ଛିଟ ଦାଗ ରହିଥାଏ । ଥଣ୍ଟର ଅଗ୍ର ଭାଗ ହଳଦିଆ ବା କମଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରଜନନ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଥଣ୍ଟ ମୂଳର ଚର୍ମ କଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଉଡ଼ିବା ବେଳେ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ପ୍ରାୟ ଡାଲମାସିଆନ୍ ପେଲିକାନ୍ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଓ ତୃତୀୟକ ପରର କଳା ରଙ୍ଗରୁ ଦଦରାହଣାଙ୍କୁ ଠଉରାଇ ହେବ । ଏମାନଙ୍କ ଲାଞ୍ଜଟି ବଙ୍କେଇ ଗୋଲିଆ ହୋଇଯାଇଛି ।

ସଦ୍ୟ ଜାତ ଦଦରାହଣା ଶାବକମାନେ ଧଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାନ୍ତି । କ୍ରମଶଃ ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ପାଉଁଶିଆ ପର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଜନ୍ମର ପ୍ରାୟ ବର୍ଷେ ପରେ ଥଣ୍ଟର ଛିଟ ଦାଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ପରିପକ୍ୱ ପକ୍ଷୀର ରଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ହେବାର ପ୍ରାୟ ୩ ବର୍ଷ ପରେ ଆସିଥାଏ ।

## ପରିବାସ, ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ସ୍ଥିତି 
ବାଆଁ|thumb|ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂରଚନାରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଦଦରାହଣା ଦଳ
କେବଳ ଭାରତୀୟ ଉପଦ୍ୱୀପ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ କାମ୍ବୋଡ଼ିଆରେ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜନନ କରୁଥିବାର ତଥ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଭାରତୀୟ ଦଦରାହଣା ଗାଙ୍ଗେୟ ଉପତ୍ୟକାରେ ଶୀତ ଦିନେ ପ୍ରବାସ କରିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମାଳଦ୍ୱୀପ, ପାକିସ୍ତାନ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ଏମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସନ୍ଦେହ ଘେରରେ ରହିଛି । ୧୯୪୪ ମସିହାରେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତିରେ ମାତ୍ର ୧୦ଟି ଦଦରାହଣା ବସା ଓ ୨୦୦ଟି ଚିତ୍ରିତ କ୍ରୌଞ୍ଚ ବସା ରହିଥିଲା ।

ବ୍ରହ୍ମଦେଶର ସୀତାଙ୍ଗ ନଦୀରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଦଦରାହଣା ବାସ କରୁଥିବା ବିଷୟ ୟୁଜିନ୍ ୱିଲିୟମ୍ ଓଟ୍‍ସ୍ ୧୮୭୭ ମସିହାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । ୧୯୨୯ ମସିହାରେ ଇ ସି ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ବେକର୍ ସେଠାରେ ବଡ଼ ହାଡ଼ଗିଳା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସହ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଦଦରାହଣା ବସା ବାନ୍ଧିଥିବା କଥା କହିଛନ୍ତି:
 
କିନ୍ତୁ ୧୯୩୦ ଦଶନ୍ଧିରୁ ୧୯୪୦ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶାଳ ଦଦରାହଣା ବସ୍ତି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ବିଷୟ ବେର୍ଟ୍ରାମ୍ ସ୍ମିଦିସ୍ କହିଥିଲେ ।

୧୯୦୨ ମସିହାରେ କଡ଼ପ୍ପା ଜିଲ୍ଲାର ବୁଚୁପାଲେରେ ଆଉ ଏକ ଦଦରାହଣା ବସ୍ତି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରେ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଚିତ୍ରିତ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ମିଶି ବସା ବାନ୍ଧୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ବସ୍ତି ପୁନର୍ବାର ଦେଖାଯାଇନାହିଁ । ୧୯୭୫ ମସିହା ବେଳକୁ ଏହି ଦଦରାହଣା ବସ୍ତି ମଧ୍ୟ ଉଭାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ପରିବାସ କ୍ଷୟ ଓ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି । ଏପରିକି ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଅନେକ ସ୍ଥାନର ଦଦରାହଣା ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇସାରିଲେଣି । ଏହାର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନର ନାମ ରହିଛି, ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ସେହି ଫିଲିପାଇନ୍ସରେ ବହୁ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ରହିଥିଲେ । ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦଦରାହଣା ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ୁଥିବା ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା । ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇଦେବାରୁ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ୁଛି ଏବଂ IUCN ସଂସ୍ଥାର ତାଲିକାରେ ପୂର୍ବେ ଅତି ସଙ୍କଟାପନ୍ନ (vulnerable) ସ୍ଥିତିରେ ରହିଥିବା ଏହି ପ୍ରଜାତିକୁ ୨୦୦୭ ମସିହାରେ ଅଳ୍ପ ସଙ୍କଟାପନ୍ନ (near threatened) ସ୍ଥିତିକୁ ଉନ୍ନୀତ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଅନ୍ୟ ପେଲିକାନ୍ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ପାଣିରେ ପହଁରିବା ସମୟରେ ମାଛ ଧରି ନିଜ ଥଣ୍ଟ ନିମ୍ନସ୍ଥ ବଡ଼ ଥଳୀରେ ରଖିଥାଏ । ଧଳା ପେଲିକାନ୍ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ଦଳରେ ଆହରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଏକାକୀ ବା ଛୋଟ ଦଳରେ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଦଳରେ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ବେଳେ ଏମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ମାଛମାନଙ୍କୁ ଅଗଭୀର ପାଣି ଆଡ଼କୁ ଘଉଡ଼ାଇ ସେମାନଙ୍କର ଶିକାର କରନ୍ତି । ନୀଡ଼କୁ ବା ଖାଦ୍ୟ ଆହରଣ ଜଳାଶୟକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଏମାନେ ଅବିରତ ଡେଣା ହଲାଇ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂରଚନାରେ ଦଳବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ । ଦିନର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଗରମ ସମୟରେ ଏମାନେ ଉତ୍ତପ୍ତ ପବନ ସ୍ରୋତକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କେବଳ ଡେଣା ଖୋଲି ରଖି ଉଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ । ବେଳେବେଳେ ଏମାନଙ୍କୁ ରାତିରେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି ।

ଏମାନେ ଗୋଠ ହୋଇ ବସ୍ତିରେ ନିଜର ନୀଡ଼ ନିର୍ମାଣ କରିଥାନ୍ତି । ଅଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତାବିଶିଷ୍ଟ ଗଛର ମୋଟା ଡାଳରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଡାଙ୍ଗ ସହାୟତାରେ ନିଜ ବସା ବାନ୍ଧନ୍ତି । ଅକ୍ଟୋବର ମାସରୁ ନେଇ ମଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରଜନନ ସମୟ । ବିଭିନ୍ନ ଜଳଜୀବୀ ପକ୍ଷୀ; ବିଶେଷ କରି ଚିତ୍ରିତ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ବସ୍ତି ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଏମାନେ ନିଜର ବସା ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି । ମାଈ ଦଦରାହଣା ଏକା ବେଳକେ ୩-୪ଟି ଚୂନ ପରି ଧଳା ଅଣ୍ଡା ଦେଇପାରେ । ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେବା ସହିତ ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକ ମଇଳା ହେବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି । ପୋଷା ମନାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ଦଦରାହଣା ଜନ୍ମ ହେବାର ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରଜନନ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦେଖାଯାଇଛି । ଅନ୍ୟ ପେଲିକାନ ଜାତୀୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କଣ୍ଠ କୋଷିକାର କମ୍ପନ ଓ ଧଇଁସଇଁ ହେଲା ପରି କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶରୀରର ଉଷ୍ମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିଥାନ୍ତି ।

ଲଣ୍ଡନ ଚିଡ଼ିଆଖାନାରେ ମୃତ ଯାଇଥିବା ଏକ ସିଂହଳୀ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀ ନମୁନାର ବୃକକ୍‍ରୁ *ରେନିକୋଲା ପେଲିକାନି (Renicola pelecani)* ପରଜୀବୀ ମିଳିବା ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ।

## ସଂସ୍କୃତିରେ ଦଦରାହଣା 
ପୂର୍ବେ ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ମାଛ ଧରିପାରୁଥିଲେ । ଦଦରାହଣା ଦେହରୁ ଏକ ପ୍ରକାରର ତେଲିଆ ତରଳ କ୍ଷରିତ ହୁଏ ଯାହା କଉ ଓ କଉଫାସିଆ ପରି ମାଛଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ ।

ଜନବସତି ନିକଟରେ ଏହି ପକ୍ଷୀଙ୍କ ନୀଡ଼ ବାନ୍ଧିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରାଣୀବିଜ୍ଞାନୀ ଥୋମାସ୍ କ୍ୟାଭର୍‍ହିଲ୍ ଜେର୍ଡନ୍ କହିଥିଲେ:

ଦଦରାହଣା ପକ୍ଷୀଙ୍କର ଏପରି ଅନେକ ବସତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଏମାନେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବେଳେ ଆଉ କେତେ ସ୍ଥାନ ଓ ଗ୍ରାମ ଏମାନଙ୍କ ବସତି ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି । କୋକ୍ରେବେଳୁର୍, କୁତାନକୁଳମ୍ ଓ ଉପ୍ପଲପଡ଼ୁ ପରି ଗ୍ରାମ ଏହାର କିଛି ଉଦାହରଣ ।

## ଆଧାର 
## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ 
* Photos and videos
* A pelican regurgitating 

ଶ୍ରେଣୀ:ପକ୍ଷୀ