କୌଶଲ୍ୟା କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

thumb|1. Vikramaditya Memorial, Ujjain
**କୌଶଲ୍ୟା କାହାଣୀ** ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଏକତିରିଶିତମ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା  । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଏକତିରିଶିତମ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ଏକତିରିଶିତମ ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” **କୌଶଲ୍ୟା** ନାମକ ଏକତିରିଶିତମ ପ୍ରତିମା କହିଲେ — “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ।  ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ଏକତିରିଶିତମ ପ୍ରତିମା **କୌଶଲ୍ୟା** ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଏକତିରିଶିତମ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

## ଏକତିରିଶିତମ କାହାଣୀ 
ବତ୍ରିଶ ସଂହାସନର ଏକତିରିଶିତମ ପୁତ୍ତଳିକା ନିଜ କଥା ଏଭଳି କହିଲା–

ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଯୋଗବଳରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁର ପୂର୍ବାଭାସ ପାଇସାରିଥିଲେ । ସେଥିପାଇଁ ସେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ ରଖୁଥିଲେ । ସେ ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରି ସେଠାରେ ନିଜର ଧ୍ୟାନସାଧନା ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଥରେ ଏକ ରାତିରେ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଗୋଟିଏ ଅଲୌକିକ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଦେଖାଗଲା । ସେ ସାବଧାନ ହୋଇ ଦେଖିଲେ, ସେହି ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ସାମ୍ନାର ପାହାଡ଼ରୁ ଆସୁଥିଲା । ସେହି ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକ ଚମକୁଥିବା ସୁନ୍ଦର ଭବନ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ସେହି ଭବନକୁ ଦେଖିବାର ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମିଲା ଏବଂ ସେ କାଳୀଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇ ବେତାଳଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ବେତାଳମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ସେମାନେ ଯାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ରାଜା ପଚାରିଲେ କାରଣ କଣ? ସେମାନେ କହିଲେ ଯେ ସେହି ଭବନ ଚାରିପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଯୋଗୀ ତନ୍ତ୍ର ମଣ୍ଡଳ ରଚିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେ ତା ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି। ସେହି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ସେହିଁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ଯାହାର ପୁଣ୍ୟ ସେହି ଯୋଗୀଠାରୁ ଅଧିକ । ଏକଥା ଜାଣି ବିକ୍ରମ ସେହି ଭବନ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଲେ । ସେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ସେହି ଯୋଗୀଠାରୁ ଅଧିକ କି ନୁହେଁ । ଚାଲି ଚାଲି ସେ ଭବନର ଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ । ହଠାତ୍ କେଉଁଠୁ ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନିପିଣ୍ଡ ଆସି ତାଙ୍କ ପଥ ଓଗାଳିଲା । ତା ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ ଆଜ୍ଞାଭରା ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା । ତେବେ ଭିତରୁ ଶୁଣାଗଲା, ରାସ୍ତା ଛାଡିଦିଅ, ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଅ । ସେହି ଅଗ୍ନିପିଣ୍ଡ ପଛକୁ ଅପସରିଗଲା ଏବଂ ଦ୍ୱାର ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲା । ବିକ୍ରମ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତେ ଏକ ସ୍ଵର ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ପଚାରିଲା ଏବଂ କହିଲା ଯେ ସବୁ ସତ୍ୟ କହିବା ଆବଶ୍ୟକ, ନହେଲେ ସେ ଶାପ ଦେବ । ବିକ୍ରମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟକହି କକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଯେ ଯୋଗୀ ଉଠି ଠିଆ ହେଲେ । ସେ ପଚାରିଲେ "ତୁ କିଏ, ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛୁ" ? ସେ ଯେତେବେଳେ କହିଲେ ଯେ ସେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ, ଯୋଗୀ ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେବ ବୋଲି ସେ ଆଶା କରି ନଥିଲେ । ଯୋଗୀ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ କୃତାର୍ଥ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କିଛି ମାଗିବାକୁ କହିଲେ । ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସେହି ଭବ୍ୟ ଭବନ ସହ ସମସ୍ତ ସୁବିଧାସହ ନିଜ ପାଇଁ ମାଗିଲେ । ଯୋଗୀ ସେହି ଭବନ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତ୍ର  ଚାଲିଗଲେ। ଅନତି ଦୂର ଯାଇ ସେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ ହେଲେ । ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ଯେ ସେ ଏପରି ଭାବରେ କାହିଁକି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ ଯେ ନିଜ ଭବନ ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଏହା ଶୁଣି ଗୁରୁ ହସିପକାଇଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଏହି ପୃଥିବୀର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଦାନ କଲ ? ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ?” ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ ଯେ ଯୋଗୀ ଅବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେଇ ଭବନକୁ ମାଗିନିଅ । ଯୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଯେଉଁଠି ସେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ । ସେ ରହିବାକୁ କିଛି ଜାଗା ମାଗିଲେ। ବିକ୍ରମ ତା’କୁ କହିଲେ ଯେ ଯେଉଁ ଜାଗା ଚାହୁଁଛନ୍ତି ମାଗନ୍ତୁ । ସେ ଯେବେ ସେହି ଭବନକୁ ମାଗିଲେ, ବିକ୍ରମ ହସି କହିଲେ ଯେ ସେହି ଭବନକୁ ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ଛାଡି ଆସିଛନ୍ତି; ସେ କେବଳ ତାଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ନେବା ପାଇଁ ଏହା ମାଗିଥିଲେ । ଏହା କହି ସେହି କୌଶଲ୍ୟା ପୁତ୍ତଳିକା ନିଜ କଥା ଶେଷ କରିନଥିଲେ । ସେ କହିଲା– “ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଯଦିଓ ଦେବତାଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁଣୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ମାନବ ଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ଏକ ଦିନ ସେ ଇହଲୀଳା ତ୍ୟାଗ କଲେ ।”

ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ହାହାକାର ଦେଖାଗଲା । ପ୍ରଜା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଚିତା ସଜହେଲା, ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ସେହି ଚିତା ଉପରେ ଝାସ ଦେଇ ସତୀ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଚିତା ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ । ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଘୋଷିତ କରାଗଲା ଏବଂ ଧୂମଧାମରେ ରାଜତିଳକ ହେଲା । କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ କାହିଁକି ସେହି ସିଂହାସନ ଉପରେ ସେ ବସିପାରୁନାହାନ୍ତି । ଏକ ଦିନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବାକୁ ହେଲେ ଆଗେ ଦେବତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କର । ସେ କହିଲେ, “ଯେଉଁଦିନ ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯଶ ମୋ ସହ ସମାନ ହେବ, ସେଦିନ ମୁଁ ତୁମ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସି ତୁମକୁ ଏହାର ଅଧିକାର ଦେବି ।” ପରେ ବିକ୍ରମ ଆଉ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ସିଂହାସନର କ'ଣ କରିବେ । ପଣ୍ଡିତ ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ସେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶୋଇଲେ । ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିକ୍ରମ ଆସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ସିଂହାସନକୁ ଭୂମି ଭିତରେ ପୋତିଦିଅ ଏବଂ ଉଜ୍ଜୟନୀ ଛାଡ଼ି ଅମ୍ବାବତୀରେ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ଗଢ଼ । ସେ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ଗୋଟିଏ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେବ, ସେ ସିଂହାସନ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଆସିଯିବ।” ପରଦିନ ସକାଳେ ସେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ଖାତ ଖୋଳିଲେ ଏବଂ ସେହି ସିଂହାସନକୁ ତା’ଭିତରେ ପୋତି ଦେଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଅମ୍ବାବତୀରେ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନା କରି ଶାସନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।" 

ଗପଟି କହି ଏକତିରିଶିତମ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ତଥା ଦାନୀ ହୋଇପାରିବେ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଏକତିରିଶିତମ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ