ନଜରୁଲ ଇସଲାମ

**ନଜରୁଲ ଇସଲାମ** ( ୨୪ ମଇ ୧୮୯୯ - ୨୯ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୭୬ ) ଜଣେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ କବି, ଲେଖକ, ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର *ଜାତୀୟ କବି* ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ବିଦ୍ରୋହର ସ୍ୱର ବେଶୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲେଖା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ *ବିଦ୍ରୋହୀ କବି* ଆଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ତାଙ୍କର କବିତା ଓ ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ଧାରା *ନଜରୁଲ ଗୀତି* ନାମରେ ପ୍ରଚଳିତ ।

## ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 

Kazi Nazrul very Young.jpg|ବାଳକ ବୟସର ନଜରୁଲ
Nazrul in British Army.jpg|ବ୍ରିଟିଶ ସେନାବାହିନୀ ପୋଷାକ ପରିହିତ ନଜରୁଲ

ନଜରୁଲ ୧୮୯୯ ମସିହାରେ ପରାଧୀନ ଭାରତର ବେଙ୍ଗଲ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଶ୍ଚିମ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଜିଲ୍ଲାର ଚୁରୁଲିଆଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଏକ ବଙ୍ଗାଳୀ ମୁସଲିମ କାଜୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ କାଜୀ ଫକୀର ଅହମ୍ମଦ ଥିଲା ଓ ସେ ସ୍ଥାନୀୟ ପୀରପୁକୁର ମସଜିଦର ଇମାମ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଦାୟିତ୍ୱରେ  ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଜହିଦା ଖାତୁନ । କାଜୀ ସାହିବଜାନ ଓ କାଜୀ ଅଲ୍ଲୀ ହୁସେନ ନାମରେ ନଜରୁଲଙ୍କର ଆଉ ଦୁଇ ଜଣ ଭାଇ ଓ ଉମ୍ମେ କୁଲସୁମ ନାମରେ ଏକ ଭଉଣୀ ଥିଲେ । ନଜରୁଲଙ୍କର ଡାକ ନାମ ଥିଲା ଦୁଃଖୁ ମିୟାଁ । ସେ ସ୍ଥାନୀୟ ଏକ ମଦ୍ରାସାରେ ଇସଲାମିକ ଧର୍ମପାଠ, କୁରାନ ଇତ୍ୟାଦି ପଢ଼ିଥିଲେ । ୧୯୦୮ରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିଧନ ପରେ, ନଜରୁଲ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ମସଜିଦର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଦାୟିତ୍ୱରେ ରହିଥିଲେ ଓ ସେଥିରୁ ମିଳୁଥିବା ଦରମାରେ ତାଙ୍କର ପରିବାର ପୋଷଣ ହେଉଥିଲା । 

ପିଲାବେଳେ ସେ ନାଟକ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ନିଜ କକା ଫାଜେଲ କରିମଙ୍କ *ଲେଟୋ*ରେ ( ଭ୍ରାମ୍ୟମାଣ ନାଟ୍ୟଦଳ ) ଯୋଗଦେଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ଅଭିନୟ ସହିତ ସେ ଗୀତ ଲେଖିବା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଲେଟୋରେ ସେ ବଙ୍ଗଳା ଓ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ସହିତ ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ, ମହାଭାରତ ଆଦି ପଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ସେ *ଚଷାର ସଙ୍ଗ*, *ଶକୁନି ବଦ୍ଧ*, *ରାଜ ଯୁଦ୍ଧିଷ୍ଟିରରେ ସଙ୍ଗ*, *ଦାତା କର୍ଣ୍ଣ*, *ଆକବର ବାଦଶାହା* , *କବି କାଳିଦାସ*, *ବିଦ୍ୟାନ ହୁତୁମ* ଓ *ରାଜପୁତେର ସଙ୍ଗ*  ଆଦି ନାଟକ ଲେଖିଥିଲେ ।

ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ପାଠ ଅସମାପ୍ତ ଛାଡ଼ି, ୧୯୧୭ ମସିହାରେ ନଜରୁଲ ଅଠର ବର୍ଷ ବୟସରେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନାବାହିନୀରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ ୪୯ତମ ବେଙ୍ଗଲ ରେଜିମେଣ୍ଟରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର କରାଚି କାଣ୍ଟନମେଣ୍ଟରେ ପୋଷ୍ଟିଂ ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଥିବା ସମୟରେ ସେ ନିଜର ପ୍ରଥମ କବିତା ପୁସ୍ତକ *ମୁକ୍ତି* (୧୯୧୯) ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ *ବାଉନ୍ଦେଲର ଆତ୍ମକାହାଣୀ* ( ୧୯୧୯ ) ଲେଖିଥିଲେ ।

## ବୃତିଗତ ଜୀବନ 
୧୯୨୦ ବ୍ରିଟିଶ ସେନାବାହିନୀ ଛାଡ଼ି, ନଜରୁଲ କଲିକତାରେ ବସବାସ କରିଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ *ବଙ୍ଗୀୟ ମୁସଲମାନ ସାହିତ୍ୟ ସମିତି*ରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୨୦ ମସିହାରେ ସେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଉପନ୍ୟାସ *ବନ୍ଧନ ହାରା* ଲେଖିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ କବିତା ସଂକଳନକୁ ସମୀକ୍ଷକମାନେ ପସନ୍ଦ କରିଥିଲେ ।

୧୯୨୨ ମସିହାରେ ନଜରୁଲଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ କବିତା *ବିଦ୍ରୋହୀ*, *ବିଜଲୀ* ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲେ । ଭାରତରେ ସେହି ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଚାଲିଥାଏ । ଏ କବିତାଟି ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା । ଏହା ପରେ ପରେ ତାଙ୍କର ୨ଟି କବିତା ପୁସ୍ତକ *ପ୍ରଳୟୋଲ୍ଲାସ* ଓ *ଅଗ୍ନିବୀଣା* ( ୧୯୨୨ ) ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ *ବ୍ୟଥାର ଦିନ* ଓ *ଯୁଗବାଣୀ* ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।  ୧୯୨୨ ଅଗଷ୍ଟ ମାସରେ, ସେ *ଧୁମକେତୁ* ପତ୍ରିକା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏଥିରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ କ୍ରମାଗତ ଲେଖା ବାହାରୁଥିଲା । ଏଥି ପାଇଁ ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ ପୋଲିସ ଗିରଫଦାର କରିଥିଲା । ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ୪୦ ଦିନ ବ୍ୟାପି ଅନଶନ ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଜେଲରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥିଲା । ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ, ନିଜର ଏକ ନାଟକ *ବସନ୍ତ*କୁ ନଜରୁଲଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ । ୧୯୨୪ରେ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ *ବିଷେର ବଂଶୀ*ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇଥିଲେ ।

୧୯୨୪ ମସିହାରେ ନଜରୁଲ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ମହିଳା *ପ୍ରମିଳା*ଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ପ୍ରମିଳା ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିବାରୁ, ଏହି ବିବାହ ବହୁ ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା । ନଜରୁଲଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହୀ କବି ପରିଚୟ ଅଧିକ ମଜବୁତ ହୋଇଥିଲା । ବିବାହ ପରେ ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ବାବୁଲ ସହିତ କ୍ରୀଷ୍ଣାନଗରଠାରେ ବସବାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଶ୍ରମିକ ଓ ଦିନ ମଜୁରିଆଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ ।ନଜରୁଲ ମୁସଲିମ ଧାର୍ମିକ ସଙ୍ଗୀତ, ହିନ୍ଦୁ ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ୟାମାସଙ୍ଗୀତ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ବନ୍ଦନା ଆଦି ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ । ସେ ଏଚଏମଭି କମ୍ପାନୀ ପାଇଁ ଅନେକ ଗୀତିକବିତା ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ।

ନଜରୁଲଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରଚନାବଳୀ ଥିଲା, *ନଜରୁଲ ଗୀତି* । ସଠିକ ସଂଖ୍ୟା ଜଣା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରାୟ ୪୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ଗୀତ ଏହି ଧାରାରେ ରଚନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ୨୨୬୦ଟି  ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୀତ ସଂରକ୍ଷିତ କରାଯାଇଛି ଓ ୨୨୮୭ଟି ଗୀତର ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ିଟି ଜଣାଅଛି । 

## ଅସୁସ୍ଥତା ଓ ମୃତ୍ୟୁ 
୧୯୩୯ ମସିହାରେ ନଜରୁଲଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରମିଳା ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ଓ ନଜରୁଲ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୁସ୍ତକ ଓ ରେକର୍ଡ଼କୁ ମାତ୍ର ୪୦୦ଟଙ୍କରେ ବନ୍ଧା ରଖି ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୪୦ ମସିହାରେ ସେ *ନବଯୁଗ* ନାମକ ବଙ୍ଗଳା ପତ୍ରିକାର ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପାଦକ ଭାବରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୪୧ରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଗଭିର ଆଘାତ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା । କିଛି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଗଭିର ଭାବରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୪୨ରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ମାନସିକ ହାସପାତାଲରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା । ୧୯୫୨ରେ ତାଙ୍କୁ ରାଞ୍ଚୀ ମାନସିକ ହାସପାତାଲକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ଲଣ୍ଡନ ଓ ଭିଏନାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କୁ *ପିକ୍ସ ବେମାରୀ* ନାମରେ ଏକ ଦୂରାରୋଗ୍ୟ ବେମାରୀ ହୋଇଥିଲା ଓ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଡାକ୍ତରମାନେ କହିଥିଲେ । ୧୯୫୩ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୫ତାରିଖରେ ସେ ଭାରତ ଫେରି ଆସିଥିଲେ । ୧୯୬୨ ମସିହାରେ ପତ୍ନୀ ପ୍ରମିଳାଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିଥିଲା । ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ପରେ, ସେଠାକାର ସରକାରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଢାକା ପଠା ଯାଇଥିଲା । ୧୯୭୬ ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ତାଙ୍କୁ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ନାଗରିକତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ୧୯୭୬ ଅଗଷ୍ଟ ୨୯ ତାରିଖରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିଥିଲା । ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ଢାକା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ କବର ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

## ସମ୍ମାନ ଓ ପୁରସ୍କାର 
* ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଜାତୀୟ କବି ଉପାଧୀ - ୧୯୭୨ ( ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ସରକାର )
* ଡି ଲିଟ - ୧୯୭୪ ( ଢାକା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ )
* ଏକୁଶେ ପଦକ - ୧୯୭୬
* ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ - ୧୯୬୦

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ ସମ୍ମାନିତ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୯୯ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୭୬ ମୃତ୍ୟୁ