ପରିବାର ନିୟୋଜନ

s): ସନ ୧୯୬୦ରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିବା ପିଲ ବା ବଟିକା ପରିବାର ନିୟୋଜନରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଛି ।]]
**ପରିବାର ନିୟୋଜନ** (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ **Family planning**) ସଂଜ୍ଞା:- "ବ୍ୟାପକ ଶିକ୍ଷା, ଡାକ୍ତରୀ ବା ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସାହାଯ୍ୟରେ ନାବାଳକ ସ‌ହିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ସଂଖ୍ୟା ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ଓ ମାଧ୍ୟମ ବାଛିବା କ୍ଷମତାକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କୁହାଯାଏ ।"  ଏହା ସ‌ହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ କରିବା ପିଲା ସଂଖ୍ୟା, ପିଲା ଜନ୍ମ କରିବାର ବୟସ, ଆଦୌ ପିଲା ଜନ୍ମ ନ‌କରିବା ମଧ୍ୟ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ । ବିବାହ ପରିସ୍ଥିତି, ପେଷାଗତ ବିଚାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଓ ପଙ୍ଗୁତ୍ୱ ଭଳି ବାହ୍ୟ କାରକମାନ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ଲାଳନ ପାଳନ କରିବା ଦାୟୀତ୍ୱକୁ ଏହା ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଯୌନ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉପାୟ ଓ ପ୍ରଜନନ (reproduction) ସମୟ ଓ ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପାୟମାନ ବିଚାର କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କୁହାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ପରିବାର ନିୟଜନ ମଧ୍ୟରେ ଯୌନ ଶିକ୍ଷା (sex education), କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ନିରୋଧ ଓ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କଲେ ଗର୍ଭପାତ ସଙ୍କଟ କମିଯାଏ ।

ପରିବାର ନିୟୋଜନ‌କୁ ବେଳେ ବେଳେ ଭୁଲରେ ଗର୍ଭନିରୋଧ (contraception) ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବ‌ହାର କରାଯାଏ । ଗର୍ଭନିରୋଧ ସ‌ହିତ ତାହାର ଉପାୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ନିୟୋଜନ ମଧ୍ୟରେ ଯାଏ । ଅଧିକନ୍ତୁ ଅନେକ ଗର୍ଭନିରୋଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ନିୟୋଜନ ନୁହେଁ ଓ ଏହି ଦଳରେ ଅବିବାହିତ ଯୁବକ  ଯୁବତୀ, ଯୁବାବସ୍ଥାର ବିବାହିତ ଯୋଡ଼ି, ପେଷା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ଗର୍ଭାଧାନ ବିଳମ୍ବିତ କରିବା ଲୋକ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦିଗରେ ଅନେକ କାମ କରାଯାଇଛି । ଅଧୁନା ମହିଳା ଓ ତାହାର ଶିଶୁ ଗର୍ଭଧାରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିଷୟକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ନିଆଯାଉଛି ଓ ପୃଥିବୀର ଅନେକ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଆଯାଉଛି । ସାଧାରଣତଃ ପରିବାର ନିୟୋଜନରେ ଦମ୍ପତ୍ତିଙ୍କର ସୀମିତ ଶିଶୁ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଗର୍ଭାଧାନର ସମୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପ୍ରଥାକୁ ଜନ୍ମ ଅନ୍ତର ବା ଶିଶୁ ଅନ୍ତର (spacing children) କୁହାଯାଉଛି । 

## ଲକ୍ଷ୍ୟ 
ସନ ୨୦୦୬ରେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର ବା ସିଡିସି (Centers for Disease Control (CDC)) ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ ଯେଉଁଥିରେ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଗର୍ଭାଧାନ ଏଡ଼େଇବା (unintended pregnancies), ମହିଳାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଗର୍ଭ ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ନିମନ୍ତେ ଉଭ‌ୟ ସ୍ୱାମୀ ସ୍ତ୍ରୀ ମିଳି ମିଶି ଏକ ପ୍ରଜନନ ଜୀବନ ଯୋଜନା କରିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେଇ ଥିଲେ । 

ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ପରେ ଲାଳନ ପାଳନ ନିମନ୍ତେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପରିମାଣର ସମୟ,ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମର୍ଥ୍ୟ, ସାଧନ ଓ ପରିବେଶ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଏହି ସାଧନ ମିଳିବାକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହିଭଳି ଲକ୍ଷ ହାସଲ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ସାଧନ ମିଳିବାକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହି ସାଧନର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ଏକ ଦମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରସବ, ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭରେ ନିଜର ସନ୍ତାନ ସ୍ଥାନିତ (surrogacy) କରେଇ ଜନ୍ମ କରେଇବା, କୃତ୍ରିମ ବୀର୍ଯ୍ୟରୋପଣ (artificial insemination) ବା ପୋଷ୍ୟ ଶିଶୁ (adoption) ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ । କୌଣସି ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ ଶିଶୁ ଲାଭ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନ କଲେ ଗର୍ଭ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା ସାଧନ ପାଇପାରିବେ ଯେପରିକି ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଗର୍ଭନିରୋଧକ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା ସାହାଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବେ । 

ଗର୍ଭାଧାନ ନିମନ୍ତେ କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ । ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମତ ଅନୁସାରେ, ଗର୍ଭ ଧାରଣର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବର କୌଣସି ତୁଳନୀୟ ମାପ ନାହିଁ । ସୁଖୀ ଜୀବନ ନିମନ୍ତେ ଅର୍ଥନୈତିକ ପତ୍ର ପତ୍ରିକାମାନଙ୍କର ଅନୁଶୀଳନରେ ଦେଖାଯାଇଛି ଯେ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପିଲା ବ୍ୟତିରେକ ସୁଖୀ ରହୁଛନ୍ତି ଯେପରିକି 
* ଏକାକୀ ପିତା ମାତା  
* ଶିଶୁଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଲାଳନ ପାଳନ କରୁଥିବା କର୍ମରତ ପିତାମାତା   
* ଅବିବାହିତ
* ଛାଡ଼ପତ୍ରଧାରୀ 
* ଗରିବ
* ୩ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ଅଧିକ ଥିବା ପିଲା ଥିଲେ 
* ରୋଗ‌ଗ୍ରସ୍ତ ପିଲା  

### ସାଧନ
ଅଧିକ ଉପାର୍ଜନ ଓ ଶିକ୍ଷା ଖୋଜୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ନିମନ୍ତେ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିପାରିବେ । ଅଳ୍ପ ଭାଇ ଭଉଣୀ ଥିବା ପିଲା ବେଶୀ ଭାଇ ଭଉଣୀ ଥିବା ପିଲାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କାଳ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିପାରିବେ । ପରିବାର ନିୟୋଜନ କରିବା ଫଳରେ ଅସୀମିତ ଜନସଂଖ୍ୟା ଯୋଗୁ ପରିବେଶରୁ ଜାତୀୟ ଓ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବିକାଶ ସାଧନ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।

### ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ ବୟାନ ଅନୁସାରେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ପ୍ରସବ, ଓ ପ୍ରସବ ପର କାଳକୁ ମାତୃ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ । ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ଏକ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଓ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭୁତି ଆଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ମହିଳା ଏହି କାରଣରୁ ଦୁଃଖ, ଖରାପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସମୟ ବିଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରନ୍ତି ।  ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କରେ (less developed countries) ପ୍ରାୟ ୯୯ % ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଅଧାରୁ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ମୃତ୍ୟୁ ସବ‌-ସାହାରାରେ ହୁଏ ଓ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । 

ଶୀଘ୍ର ଓ ବିଳମ୍ବିତ ମାତୃତ୍ୱ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ସଙ୍କତ ଅଧିକ ରହେ । କିଶୋରୀମାନେ ଗର୍ଭ ଯୋଗୁ ଅଧିକ ଜଟିଳତା ସଙ୍କଟରେ ରହନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ଭାବନ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରହେ ।

ଅଧିକ ସନ୍ତାନ ଲାଭର ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ବିଗତ ଶିଶୁ ପ୍ରସବ ପରେ ଅତି କମ୍‌ରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ଗର୍ଭାଧାନ କଲେ ମାତା ଓ ଶିଶୁ ନିମନ୍ତେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟପ୍ରଦ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ୫ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଏହି ସଂସ୍ଥାର ବକ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଗର୍ଭନିରୋଧକ ନ ପାଇଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳା ଯଦି ଆଧୁନିକ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିଥାଆନ୍ତେ, ତେବେ ୨୪ ନିୟୁତ ଗର୍ଭପାତ (୧୪ ନିୟୁତ ଅଣସୁରକ୍ଷିତ) , ୬ ନିୟୁତ ମିସକ୍ୟାରେଜ, ୭୦,୦୦୦ ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ୫୦୦,୦୦୦ ଘଟଣାକୁ ପ୍ରତିରୋଗ କରିପାରିଥାଆନ୍ତେ ।

ପରିବାର ଗଢ଼ିବାର ଆଉ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ହେଲେ ପୋଷ୍ୟ (Adoption) ସନ୍ତାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା । ପୋଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ୭ଟି ସୋପାନ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ହୁଏ । ପୋଷ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା, ଏଥି ନିମନ୍ତେ ଦରଖାସ୍ତ ଦେବା, ପୋଷ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଘରୋଇ ଅନୁଶୀଳନ କରିବା, ପୋଷ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଅନୁମୋଦନ ପାଇବା, ପିଲା ସ‌ହିତ ମିଳାମିଶା କରିବା, ପୋଷ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ପୋଷ୍ୟକୁ କାନୁନୀ ଅନୁମୋଦନ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ସାତଟି ସୋପାନ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ହୁଏ ।

### ଜନ୍ମ ନିରୋଧ
ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଗର୍ଭ ପ୍ରତିରୋଧ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ଉପାୟମାନ ଉପଲବ୍‌ଧ ଅଛି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାୟର ସୁବିଧା ଓ ଅସୁବିଧା ଅନଶୀଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଋତୁସ୍ରାବ ସମୟ ଅନୁସାରେ (calendar-based methods) ଓ ଯୌନ ସଙ୍ଗମର ଶୀର୍ଷ ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗ ବାହାରକରିଦେବା ଭଳି ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନରେ କୌଣସି ଖର୍ଚ୍ଚ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏନି । ଆଇୟୁଡି (intrauterine device) ଓ ଇମ୍ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଗର୍ଭନିରୋଧ (Long-acting reversible contraceptive) ଉପାୟମାନ ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସ‌ହଜ, କୌଣସି ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏନି କିନ୍ତୁ କଛି ସଙ୍କଟ ଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଅପେକ୍ଷା ଆଇୟୁଡି ଓ ଭାସେକ୍ଟୋମିରେ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ । ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା କଣ୍ଡୋମ ବ୍ୟବ‌ହାର କରି ଯୌନ କ୍ରିୟା ସଞ୍ଚାରିତ ରୋଗ ସମୂହରୁ ସୁରକ୍ଷା ମିଳେ । କେବଳ କଣ୍ଡୋମ ବ୍ୟବ‌ହାର କରାଯାଇପାରେ ବା ଅତିରିକ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଯୌନ ସଞ୍ଚାରିତ ରୋଗ କବଳରୁ ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇପାରେ । ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ଥିଲେ ଟ୍ୟୁବାଲ ଲାଇଗେସନ (tubal ligation), ଭାସେକ୍ଟୋମି (vasectomy) ଭଳି ଉପାୟ ଯୋଗେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜନ୍ମ ନିରୋଧ କରାଯାଇପାରେ । 

### ସାହାଯ୍ୟପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରଜନନ ଟେକନୋଲୋଜି
ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାୟରେ କୌଣସି କାରଣ ବଶତଃ ମହିଳା ଗର୍ଭାଧାନ ପାଇଁ ଅକ୍ଷମ ହେଲେ ପ୍ରଜନନ ଟେକନୋଲୋଜିର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ଅନ୍ତସତ୍ୱା ହୋଇପାରିବ ।  ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଜଣେ ମହିଳା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦମ୍ପତ୍ତିର ଭୃଣ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ସମ୍ମତ ହୋଇ ପ୍ରସବ କରିପାରିବ । ଏହାକୁ ସରୋଗାସି (surrogacy) କୁହାଯାଏ । 

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସରୋଗାସି କରାଯାଇପାରେ ଯଥା:- ପରମ୍ପରାଗତ ଓ ଗର୍ଭଗତ । ପରମ୍ପରା ସରୋଗାସିରେ ମହିଳା ନିଜ ଅଣ୍ଡା ବ୍ୟବ‌ହାର କରି ଅନ୍ୟ ଦମ୍ପତ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଡାକ୍ତରଙ୍କର ଅଫିସରେ ଆଇୟୁଆଇ ସାହାଯ୍ୟରେ କରାଯାଏ । ଏହି ଉପାୟରେ ସରୋଗେଟର ଶିଶୁ ସ‌ହିତ ଜେନେଟିକ ସମ୍ପର୍କ ରହେ । ବିଧି ମୁତାବକ ଉକ୍ତ ଶିଶୁ ଉପରେ ସରୋଗେଟ କୌଣସି ସ୍ୱାର୍ଥ ରଖିପାରିବନି । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଜେସ୍ଟେସନାଲ ବା ଗର୍ଭଗତ ସରୋଗାସିରେ ଦାତାର ଅଣ୍ଡା ଶରୀର ବାହାରେ ନିଷିକ୍ତ କରାଯାଏ ଓ ଉକ୍ତ ଭୃଣକୁ ଜରାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ । ଏପରି ମହିଳାଙ୍କୁ ଗର୍ଭବା‌ହକ କୁହାଯାଏ । ଶିଶୁ ସାଥିରେ ଗର୍ଭାଧାନ କରିଥିବା ମହିଳାର ଜେନେଟିକ ସମ୍ପର୍କ ନଥିବାରୁ ବିଧି ସୋପାନ ଅଧିକ ସରଳ ହୁଏ । 

ଶୁକ୍ରଣୁ ଦାନ (Sperm donation) ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ସାହାଯ୍ୟପ୍ରାପ୍ତ ଗର୍ଭଧାରଣ । ପ୍ରଦାନ ହୋଇଥିବା ଶୁକ୍ରାଣୁ ବ୍ୟବ‌ହାର କରି ଅଣ୍ଡାକୁ କୃତ୍ରିମ ଉପାୟରେ ଜରାୟୁ ଗ୍ରୀବାର ବା ଜରାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଶିକ୍ତ କରାଯାଏ; କ୍ୱଚିତ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ ଯାହାକୁ ଆଇଭିଏଫ କୁହାଯାଏ । ଶୁକ୍ରାଣୁଦାତା ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ (sexual intercourse) ରଖି ମଧ୍ୟ ନିଶିକ୍ତ କରିପାରିବେ ଓ ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଇନସେମିନେସନ (insemination (NI)) କୁହାଯାଏ । 

ଜଣେ ମହିଳାର ଡିମ୍ବାଶୟ ସଞ୍ଚୟ (ovarian reserve), ଡିମ୍ବାଶୟ ଫଲିକ୍ଲ ଡାଇନାମିକ (follicular) ଓ ମହିଳାର ପ୍ରଜନନ ବାୟୋମାର୍କର (biomarkers) ମ୍ୟାପିଙ୍ଗ କରି ଗର୍ଭାଧାନ ସମ୍ଭାବନା ବିଷୟରେ ପୂର୍ବାଭାଷ ଦେବା ଫଳରେ ଭବିଷ୍ୟତ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ପସନ୍ଦ ମୁତାବକ କରିହେବ ।

### ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ପରିବାର ନିୟୋଜନ ହେଉଛି ସର୍ବାଧିକ ଲାଭଜନ‌କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ।

ସନ ୧୯୯୬ରେ ପ୍ରସବ ଓ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଯତ୍ନ ନିମନ୍ତେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ସାଧାରଣ ପ୍ରସବ ନିମନ୍ତେ ୭,୦୯୦ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଥିଲା ।  ଜନ୍ମ ହେବା ପରଟାରୁ ପିଲାର ବୟସ ୧୭ ବର୍ଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର କୃଷି ବିଭାଗ (U.S. Department of Agriculture) ଅନୁଶୀଳନ ଅନୁସାରେ ପିଲା ପିଛା ବାର୍ଷିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରାୟ ୧୧,୦୦୦ରୁ ୨୩,୦୦୦ ଡଲାର ହୁଏ ।   ପୃଥିବୀବ୍ୟାପୀ ଯୌନ ଓ ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଯୋଗାଣ ଓ ଜନ୍ମନିରୋଧ ଆବଶ୍ୟକତା ପୁରଣ କଲେ ପ୍ରାୟ ୬୪୦,୦୦୦ ନବଜାତ ମୃତ୍ୟୁ, ୧୫୦,୦୦୦ ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ୬୦୦,୦୦୦ରୁ କମ୍ ପିଲା ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ହରେଇବାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଯିବେ । ସେହି ସମୟରେ ଅଳ୍ପ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବେ ଓ ଅଧିକ ମହିଳା କାର୍ଯକ୍ଷମ ହୋଇ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଗ୍ରଗତିକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ । ଜନ୍ମନିରୋଧ ଉପଲବ୍‌ଧ କରେଇବାକୁ ବାର୍ଷିକ ୩.୬ ବିଲିଅନ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବ କିନ୍ତୁ ତାହାଦ୍ୱାର ୪୦୦ ବିଲିଅନ ଡଲାରର ଉପକାର ମିଳିବ ଓ ମାତୃମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦.୦୦୦ କମିଯିବ । 

### ଉର୍ବରତ୍ୱ ସଚେତନତା
ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ଋତୁଚକ୍ରରେ ଉର୍ବର (fertile) ଓ ଅନୁର୍ବର ଚରଣ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ସେହି ସଚେତନତା ଯୋଗୁ ଗର୍ଭ ଏଡ଼େଇବା, ଗର୍ଭାଧାନ କରିବା ବା ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କ‌ହିବାକୁ ଗଲେ ମହିଳା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ (gynecological) ସୁରକ୍ଷା ଲାଭ କରିହେବ । ଅନୁର୍ଭର ସମୟ ଆଦିମ କାଳରୁ ଜଣାଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ ଯୋଗୁ ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଉପାୟମାନ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି । ଅନେକ ଉପାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟବ‌ହାର କଲେ ସିମ୍ପ୍ଟୋଥର୍ମାଲ ଉପାୟର ସଫଳତା ପ୍ରାୟ ୯୯% ହୋଇଛି ।  

ଏହି ଉପାୟମାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅନେକ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଔଷଧର ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିହୀନ, ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବ‌ହାର, ସ୍ୱଳ୍ପ ଖର୍ଚ୍ଚ, ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଯୋଗୁ କାଥୋଲିକ ଚର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବ୍ୟବ‌ହାରକୁ ଗ୍ରହଣ‌ କରିଥାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଉର୍ବର ଦିବସମାନଙ୍କରେ ଏହାର ବ୍ୟବ‌ହାର ବିପଦମୁକ୍ତ ନୁହେଁ ଓ ସଙ୍ଗମ ନ କରିବା ଓ କଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଏହା ସାଥିରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ।  ଏହା ଯୌନ ସଞ୍ଚାରିତ ସଂକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏନି । 

### ମିଡିଆ ଅଭିଯାନ
ସାମାଜିକ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତାକୁ ଆଧାର କରି ମଧ୍ୟ  ପରିବାର ନିୟୋଜନ ମାସ ମିଡିଆ ଅଭିଯାନ ଓ ଜନ୍ମନିରୋଧ ବ୍ୟବ‌ହାର ଦ୍ୱୟର ଦୃଢ଼ ସମ୍ପର୍କ‌କୁ ଜାତୀୟ ପ୍ରତିନିଧି ସର୍ଭେ ସମର୍ଥନ କରୁଛି । ସନ ୧୯୮୯ର କେନିଆ ଡିମୋଗ୍ରାଫିକ ଆଣ୍ଡ ହେଲଥ ସର୍ଭେ ସମୟରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ରେଡିଓ, ଛାପା ଓ ଟେଲିଭିଜନ ଦେଖିବା ପରେ ପ୍ରାୟ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ଜନ୍ମନିରୋଧ ବ୍ୟବ‌ହାର କରିଥିଲେ ଓ ପ୍ରାୟ ୧୪% ପରିବାର ନିୟୋଜନ ବିଷୟ ଦେଖିବା ବା ଶୁଣିବା ମନେପକେଇ ପାରିଲେନି ।

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ, ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ଅର୍ଥଦାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିକାଶ ଏଜେନ୍ସି ଗୋଟିଏ ତାଞ୍ଜାନିଆ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କମ୍ୟୁନିକେସନ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ସନ ୧୯୯୧ରୁ ୧୯୯୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ ।

ସନ ୨୦୧୩ରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ‌କୁ ୧୯୭ ସରକାର ମଧ୍ୟରୁ ୧୬୦ ସରକାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । କୋଡ଼ିଏଟି ଦେଶ ଘରୋଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଏନ‌ଜିଓମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାହାଯ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ । ସତରଟି ସରକାର ପରିବାର ନିୟୋଜନ‌କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁନଥିଲେ । ସନ ୧୯୯୬ରେ ୮୨% ସରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସନ ୨୦୧୩ରେ ୯୩% ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିକଶିତ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ସନ ୧୯୬୭ର ୫୮%ରୁ କମିଯାଇ ସନ ୨୦୧୩ରେ ୪୫%ରେ ପ‌ହଞ୍ଚିଛି । ପରିବାର ନିୟୋଜନ ନିମନ୍ତେ ଲାଟିନ ଆମେରିକା ଓ କାରିବିଆନର ୯୭%, ଆଫ୍ରକାର ୯୬% ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାହାଯ୍ୟ ସରକାର ଦିଅନ୍ତି । ପରିବାର ନିୟୋଜନ‌କୁ ୟୁରୋପରେ ୪୫% ସରକାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳେ । ସନ ୨୦୧୨ ସୁଦ୍ଧା ୧୭୨ଟି ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ  ମିଳିଥିବା ଡାଟା ଅନୁସାରେ ୧୫୨ଟି ଦେଶରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ୨୦୦୯-୨୦୧୪ ଲକ୍ଷରେ ବାସ୍ତବିକ ଉପାୟମାନ ଉପଲବ୍‌ଧ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିରେ ୯୫% ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ ଓ ୬୫% ବିକଶିତ ଥିଲେ । 

ସାମାଜିକ ମାର୍କେଟିଙ୍ଗରେ ମାର୍କେଟିଙ୍ଗ ଟେକନିକ ସାହାଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବ‌ହାରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହାସଲ କରି ଜନ୍ମ ନିରୋଧକ ଉପଲବ୍‌ଧ କରାନ୍ତି । ସାମାଜିକ ମାର୍କେଟିଙ୍ଗରେ ଘରୋଇ ସଂସ୍ଥା, ଭୌଗଳିକ ଓ ସମାଜ-ଅର୍ଥନୈତିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ କମେଇଦେଇ ପୁରୁଷ ଓ ବାଳକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପ‌ହଞ୍ଚିଯାଆନ୍ତି ।

## ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିରୀକ୍ଷଣ
ବ୍ୟାପକ ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଅଧୁନା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଛି । ଜାତିସଂଘର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲକ୍ଷରେ (Sustainable Development Goals)  ଏହି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଏକମତ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘ ସରକାର ଓ ବିଲ ତ‌ଥା ମେଲିଣ୍ଡା ଗେଟ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ସନ ୨୦୧୨ରେ ଲଣ୍ଡନ ସମ୍ମିଟ ସଭାରେ ଆତିଥେୟତା ପ୍ରଦାନ କରି ରାଜନୈତିକ ଓ ଅଧିକ ଅର୍ଥଦାନ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ‌ର ଭୂମିକାକୁ ସଶକ୍ତ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ । ସନ ୨୦୧୨ରେ ହୋଇଥିବା ଲଣ୍ଡନ ଶୀର୍ଷ ସମ୍ମିଳନୀ ଫଳରେ ସନ ୨୦୨୦ରେ ୨୦ଟି ସରକାର ଏହି ପଲିସି, ଅର୍ଥଦାନ, ମହିଳାଙ୍କର ଜନ୍ମନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାରରେ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ବାଧା ଦୂରୀଭୂତ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରତି ମହିଳା ନିଜେ କେତେବେଳେ ଓ କିପରି ଓ କେତେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରିବେ ସେ ନିଜେ ସେ କଥା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ଏଫପି ୨୦୨୦୨ (ପରିବାର ନିୟୋଜନ ୨୦୨୦) ବିଶ୍ୱ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମର୍ଥନ କରିଛି । ଏହି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ପ୍ରତି ଦେଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ଏହି ଏଫପି ୨୦୨୦କୁ ଆତିଥେୟତା ଦିଏ ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘର ସେକ୍ରେଟାରୀ ଜେନେରାଲଙ୍କର ଏହି ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ କିଶୋରମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ବିଶ୍ୱ ରଣନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରି କାର୍ଯ୍ୟକରେ । 

ଜନତା ଓ ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଯୋଜନା ନିମନ୍ତେ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଜନସଂଖ୍ୟା ଫଣ୍ଡ (United Nations Population Fund (UNFPA)) କରେ । ସନ ୧୯୯୪ରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ବିକାଶ ସଭାରେ ନିମ୍ନ ଲିଖିତ ଲକ୍ଷ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି । 
* ୨୦୧୫ ସୁଦ୍ଧା ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ (reproductive health) ଜାଗତିକ ପ୍ରବେଶ ସେବା ଦିଆଯିବ ।  
* ୨୦୧୫ ସୁଦ୍ଧା ଜାଗତିକ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଦାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ପୁଅ ଝିଅ ଭେଦଭାବ ବନ୍ଦ କରାଯିବ । 
* ୨୦୧୫ ସୁଦ୍ଧା ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ହାର ୭୫% କରାଯିବ । 
* ନବଜାତ ମୃତ୍ୟୁ infant mortality ହାର କମାଯିବ ।
* ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବଞ୍ଚିବା ଆଶା ବା ଆୟୁସର ବୃଦ୍ଧି କରିବା ।  
* ଏଚଆଇଭି ସଂକ୍ରମଣ ହାର ୧୫-୨୫ ବର୍ଷ ବୟସ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକାଂଶ ଦେଶରେ ୨୦୦୫ ସୁଦ୍ଧା ୨୫% କମାଯିବ ଓ ୨୦୧୦ ସୁଦ୍ଧା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ୨୫% କମାଯିବ । 

ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ ଓ ପୃଥିବୀ ବ୍ୟାଙ୍କ ହିସାବ କରି ଦେଖେଇଛନ୍ତି, ପରିବାର ନିୟୋଜନ, ମାତା ଓ ନବଜାତ ଶିଶୁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଯତ୍ନ ନିମନ୍ତେ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ଜଣେ ଲୋକ ପିଛା ବାର୍ଷିକ ୩ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ କଲେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସେବା ପାଇପାରିବ । ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମନିରୋଧକ, ପ୍ରସବପୂର୍ବ, ପ୍ରସବ ଓ ପ୍ରସବପର ଯତ୍ନ ସ‌ହିତ ପ୍ରସବପର ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଓ ଯୌନ ସଂଚାରିତ ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ କଣ୍ଡୋମ ନେବାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ‌କୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଆଯିବ ।  

## ପରିବାର ନିୟୋଜନରେ ବଳପୂର୍ବକ ବାଧା 
### ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ 
ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ସରକାରମାନେ ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ମତି ନଥାଇ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବା ବଳପୂର୍ବକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରାନ୍ତି । ସ୍ୱଳ୍ପ ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ସମାଜ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣର ଅଧିକ ଶିକାର ହୁଏ ।  ପୂର୍ବ ୟୁରୋପରେ ରୋମା ମହିଳାଙ୍କର ବଳପୂର୍ବକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରାଯାଇଛି, ଓ ପେରୁରେ ସ୍ଥାନୀୟ ମହିଳାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ ୧୯୯୦ରେ ବଳପୂର୍ବକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରାଯାଇଛି ।  ଲୋକ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସୀମିତ କରିବାକୁ ଚୀନର ଏକ ସନ୍ତାନ ପଲିସି (China's one-child policy) କରାଯାଇଥିଲା କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ବଳପୂର୍ବକ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣରେ ପରିଣତ ହେଲା । 

### ଯୌନ ହିଂସା
ଧର୍ଷଣ ଫଳରେ ଗର୍ଭ ଉପୁଜିପାରେ । ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ଧର୍ଷଣ (war rape), ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବେଶ୍ୟାବୃତ୍ତି (forced prostitution) ଓ ବୈବାହିକ ଧର୍ଷଣ (marital rape) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ଷଣ ହୋଇପାରେ ।  

ରୁଆଣ୍ଡାର (Rwanda) ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଫିସ ହିସାବ କରି ଦେଖିଛି, ରୁଆଣ୍ଡା ସାମୁହିକ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡରେ (genocide) ପ୍ରାୟ ୨,୦୦୦ରୁ ୫,୦୦୦ ପିଲା ଯୌନ ହିଂସା ଯୋଗୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ହିସାବରେ ଏହା ୧୦,୦୦୦ ହେବ । 

## ମାନବିକ ଅଧିକାର, ବିକାଶ ଓ ଜଳବାୟୁ
.]]

ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଏକ ମାନବିକ ଅଧିକାର, ଯାହା ଲିଙ୍ଗ ଏକତା ନିମନ୍ତେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ଓ ମହିଳାଙ୍କର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ସଶକ୍ତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ (poverty reduction) । ପ୍ରାୟ ୨୨୫ ନିୟୁତ ମହିଳା ଗର୍ଭ ଏଡ଼େଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବ‌ହାର କରୁଥିବା ଉପାୟମାନ ଅଣସୁରକ୍ଷିତ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ବା ସମାଜଠାରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ସମର୍ଥନ, ଖବର ବା ସେବା ପାଇପାରୁନାହାନ୍ତି - ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟ ଫଣ୍ଡ (United Nations Population Fund (UNFPA)) କ‌ହୁଛି । 

ବିଗତ ୫୦ ବର୍ଷରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଯୋଗୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଚକ୍ର ଭଗ୍ନ ହୋଇ ନିୟୁତ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି ।

## ଗୁଣବତ୍ତା-ପରିମାଣ ବୁଝାମଣା
ସନ୍ତାନ ଲାଭରେ ଗୁଣବତ୍ତା-ପରିମାଣ ବୁଝାମଣା ହୁଏ । କେତେ ପିଲା ଜନ୍ମ କରିବେ ଓ ତାଙ୍କ ପିଛା କେତେ ଅର୍ଥ ନିବେଶ କରିବେ ତାହା ଦମ୍ପତ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।  ପିଲାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ ପିଛା ଆନୁସଙ୍ଗିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ଅନୁସାରେ ବୁଝାମଣା କରାଯାଏ ।  ଶିଶୁର ଗୁଣବତ୍ତା ନିମନ୍ତେ ନିବେଶ କଲେ ଅଧିକ ପୁଞ୍ଜି ଆବଶ୍ୟକ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ କଲେ ଅବଶେଷରେ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିପରିତ ଫଳ ମିଳିପାରେ । ନିଜର ଆୟ, ଶିଶୁଙ୍କ ଉପରେ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ଓ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ଦମ୍ପତ୍ତି କେତେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ କରିବେ ସେ କଥା ଭାବିବକୁ ହୁଏ । ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ରୋଜଗାର କ୍ଷମତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ । 

### ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶସମୂହ
 as of 2018]]
ପୃଥିବୀ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୧୮% ଥିବା ଦେଶମାନେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ (population growth) ୩୮% ଦାନ କରନ୍ତି । ଧନୀ ହେବା ନିମନ୍ତେ ଅଧିକ ଲୋକସଂଖ୍ୟାକୁ ସମର୍ଥନ ନ‌କରି ଲୋକ ପିଛା ଆୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଅନୁପାତରେ ସରକାର ସ୍ୱସ୍ଥ୍ୟ, ମାନବ ପୁଞ୍ଜି ଓ ସଂସ୍ଥାନ ପୁନର୍ନିମାଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।  

ଡାଙ୍ଗ ଓ ରୋଜରସ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ, ଭିଏତନାମରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଯୋଗୁ ଶିକ୍ଷାରେ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ପରିବାରକୁ ଶିଶୁ ଗୁଣବତ୍ତା ବୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ଉତ୍ସାହିତ କରାଗଲା ।  

### ବିକଶିତ ଦେଶ
ଅଧୁନା ବିକଶିତ ଦେଶରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ ଦେଖା‌ଯାଉଛି । ଏହା ଫଳରେ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି ଓ ଏହା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପେନସନ ଓ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ନିମନ୍ତେ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଲୋକ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଛନ୍ତି । ଉର୍ବରତା ବୃଦ୍ଧିର ଓଲଟା ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବା ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ରହୁଛି । ଅଧିକ ଉର୍ବରତାକୁ ଅନୁମୋଦନ କଲେ ମହିଳା ଶ୍ରମିକ ବଳ ଓ ଶିଶୁ ପୁଞ୍ଜି ଲଗାଣର ଉପକାରୀତା ଓଲଟି ଯିବ । ସୀମିତ ଜନ୍ମନିରୋଧ ଉପଲବ୍‌ଧ ଉପାୟ, ସୀମିତ ପସନ୍ଦ, ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଡର, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିରୋଧ, ମିଳୁଥିବା ଦରିଦ୍ର ସେବା, ବ୍ୟବ‌ହାରକାରୀ ଓ ପ୍ରଦାତାର ପକ୍ଷ‌ପାତ, ଲିଙ୍ଗାତ୍ମକ ବାଧା ଇତ୍ୟାଦି କାରଣମାନଙ୍କ ଯୋଗୁ ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତି ଜାତ ହୋଇପାରେ । ଆଫ୍ରିକାରେ ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ୨୪.୨% ମହିଳା ଆଧୁନିକ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞ ଅଛନ୍ତି । ଏସିଆ, ଲାଟିନ ଆମେରିକା ଓ କାରିବିଆନ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ୧୦-୧୧% ମହିଳାଙ୍କର ଏହି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହୋଇପାରିନି । ଏହା ଯୋଗୁ ବର୍ଷକୁ ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁ ୧୦୪,୦୦୦ କମ୍ ହୋଇପାରନ୍ତା, ପ୍ରସବପର ରକ୍ତସ୍ରାବ ବା ଅସୁରକ୍ଷିତ ଗର୍ଭପାତ ଯୋଗୁ ୨୯% ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କମିଯାଇପାରିବ । 

ମିଳିତ ଜାତିସଂଘର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ: ପୃଥିବୀର ୬୪% ଜନ୍ମନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାର କରନ୍ତି, ୧୨% ଲୋକଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପୁରଣ ହୋଇପାରେନି । ସବୁଠାରୁ ଅଳ୍ପ ବିକଶିତ ଦେଶରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୨୨% ଲୋକଙ୍କୁ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ଉପଲବ୍‌ଧ ହୁଏନି ଓ ୪% ଜନ୍ମନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାର କରନ୍ତି । ସବ-ସାହାରା ଆଫ୍ରକା, ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ଆଧୁନିକ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ସଂଖ୍ୟା ବ‌ହୁତ ଅଧିକ । ଆଫ୍ରିକାରେ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାର ହାର (୩୩%) ଓ ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ହାର (୨୨%) । ଉତ୍ତର ଆମେରିକାରେ ସର୍ବାଧିକ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାର (୭୩%) ଓ ସବୁଠାରୁ କମ ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ (୭%) । ଏହି ହାର ଲାଟିନ ଆମେରିକା ଓ କାରିବିଆନରେ ଯଥାକ୍ରମେ ୭୩% ଓ ୧୧% । ୟୁରୋପରେ ଏହି ହାର ୬୮% ଓ ୧୦%, ଏସିଆରେ ୬୮% ଓ ୧୦% । ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ଏସିଆରେ ୪୪୩ ନିୟୁତ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ସ୍ଥଳେ ୟୁରୋପରେ କେବଳ ୭୪ ନିୟୁତ ମହିଳା । ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ସର୍ବାଧିକ ୮୨% ବ୍ୟବ‌ହାର ହୁଏ ଓ ୫% ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ହୁଏ । ବଲିଭିଆ ଓ ଇଥିଓପିଆର ଗରିବ ମହିଳାଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ଆବଶ୍ୟକତା ଦୁଇ ତିନି ଗୁଣ ଅଧିକ ଅଛି ।  ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଧନୀ ମହିଳାମାନେ ଛୋଟ ପରିବାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୋଇ ଅଧିକ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଉପାୟମାନ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି ।    ଉର୍ବରତା ଓ ଜନ୍ମ ନିରୋଧକ ବ୍ୟବ‌ହାର ବିଷୟରେ ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇନାହିଁ । ଦାବୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ତର୍କ ଅନୁସାରେ ଅଧିକ ମୃତ୍ୟୁହାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଉର୍ବରତା ବଦଳାଯାଇପାରେ, ସମାଜର ଆଧୁନିକୀକଣ ହୁଏ, ପିଲାଙ୍କ ଲାଳନପାଳନ ଖର୍ଚ୍ଚ ବଢ଼ିଯାଏ, ଅର୍ଥନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ କମିଯାଏ ଓ ଏହା ଫଳରେ ପିଲା ଜନ୍ମ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ମରିଯାଏ । ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନର ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ । ବୋଙ୍ଗାର୍ଟସ ସନ ୨୦୧୪ରେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପରିବେଶରେ ଉଭୟ ସବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ ପରିବାର ପ୍ରୋଗ୍ରାମ ଯୋଗୁ ଅଣଉପଲବ୍‌ଧ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ କମିଯାଏ ଓ ଅଧିକ ଆଧୁନିକ ଜନ୍ମନିରୋଧକ ଉପଲବ୍‌ଧ ହେବା ଯୋଗୁ ଆବଶ୍ୟକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

## ଗର୍ଭପାତ
ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସୂଚନାରେ କୁହାଯାଇଛି, "ଏହା ପରିବାର ନିୟୋଜନ ନିମନ୍ତେ କେବେ ଗର୍ଭପାତକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏନି ।"  

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ପରିବାର ନିୟୋଜନ