ମାହିଷ୍ୟ

**ମାହିଷ୍ୟ** ଏକ ବଙ୍ଗାଳୀ ହିନ୍ଦୁ ପାରମ୍ପାରିକ କୃଷକ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଯୋଦ୍ଧା ଜାତି ଅଟେ, ଏବଂ ଅବିଭକ୍ତ ବଙ୍ଗଳାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜାତି ଥିଲା। ମାହିଷ୍ୟମାନେ ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ତର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବିଧ ଜାତି ଥିଲେ ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବଙ୍ଗଳାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷି, ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବର ଇତିହାସ ରହିଛି।

## ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅଭିଲେଖ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ
ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୪୪୦ର କଳାଇକୁରି-ସୁଲତାନପୁର ତାମ୍ରପତ୍ର ଅଭିଲେଖ ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମୟର ବରେନ୍ଦ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଭା (ଅଧିକରଣ)ରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଟୁମ୍ବୀ (କୃଷକ ଜମି ମାଲିକ) କୈବର୍ତ୍ତଶର୍ମନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରେ।

### ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଏବଂ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଗୌତମ ଧର୍ମସୂତ୍ର ପରି କିଛି ହିନ୍ଦୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ମାହିଷ୍ୟମାନେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପିତା ଏବଂ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟ ମାତାଙ୍କ ମିଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ପାରମ୍ପାରିକ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଅନୁକୂଳ ବଂଶ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରିତ ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ କୃଷି କରୁଥିବା କୈବର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସମାନ ଉତ୍ପତ୍ତି (କ୍ଷତ୍ରିୟ ପିତା ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ମାତା) ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କରିଛି, ଯାହା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ। ପାରମ୍ପାରିକ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଜଡିତ କରୁଥିବା ଏହି ବଂଶ, ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅନ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଉତ୍ପତ୍ତିମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟେ। 'ମାହିଷ୍ୟ' ଶବ୍ଦ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ, ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଜଳିଆ କୈବର୍ତ୍ତ ପରି ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବୃତ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ପାରମ୍ପାରିକ ଭାବରେ ମାଛଧରା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ।

ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗର ଗ୍ରନ୍ଥ ଚଣ୍ଡୀମଙ୍ଗଳରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଦାସମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ କୃଷକ ଥିଲେ। 'ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ' ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଭାରତଚନ୍ଦ୍ର ରାୟଙ୍କ ଅନ୍ନଦା ମଙ୍ଗଳ (୧୭୫୩)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

## ଇତିହାସ
ବର୍ତ୍ତମାନ ମାହିଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମୂଳତଃ କୈବର୍ତ୍ତ ବା କୈବର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଥିଲା। ଅଷ୍ଟମରୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରଶାସକ ଏବଂ ଆଇନ ଅଧିକାରୀ ପଦରେ କୈବର୍ତ୍ତମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ଅଛି। ପାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମୟରେ, ଅନେକ କୈବର୍ତ୍ତ, ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ରାଜକୀୟ ଦରବାରରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଏକ ବିଦ୍ରୋହୀ ଶତ୍ରୁତାରେ, ମୂଳତଃ ଜଣେ ସାମନ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଦିବ୍ୟ, ମହିପାଳ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ବରେନ୍ଦ୍ର ଅଧିକାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ବରେନ୍ଦ୍ର ତିନିଜଣ କୈବର୍ତ୍ତ ରାଜା - ଦିବ୍ୟ, ରୁଦୋକ ଏବଂ ଭୀମଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚତାରେ ନଇଁଥିଲା। ଐତିହାସିକ ରୋମିଲା ଥାପରଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ହୁଏତ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ପ୍ରଥମ କୃଷକ ବିଦ୍ରୋହ ଅଟେ। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ଭୀମ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିତାଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ କୃଷକମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇଥିଲେ। ଏକାଦଶ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କେତେକ କୈବର୍ତ୍ତ ସଂସ୍କୃତରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ ଏବଂ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ମାହିଷ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ବାଣିଜ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବୃତ୍ତିରେ ନୂତନ ସୁଯୋଗର ଲାଭ ଉଠାଇଥିବା ସଫଳ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପାରମ୍ପାରିକ ସମାଜପତି (ଭୂମିଧାରୀ ସାମାଜିକ ନେତା)ମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ବେଳେବେଳେ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ ଜନସଂଖ୍ୟା, ବିଶେଷକରି ମେଦିନୀପୁର ଜିଲ୍ଲାର ପୂର୍ବ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଜମି ଉଦ୍ଧାର କରି, ଜମିଦାର ଏବଂ ଯୋତଦାର ଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଅଧିକାର କରି କୃଷି ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ଥାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ମେଦିନୀପୁର ଡିଭିଜନ୍ର ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ଦ୍ଧ-ରାଜକୀୟ ପରିବାର, ଯେଉଁଥିରେ ତାମଲୁକ ରାଜ ପରିବାର, କାଜଲାଗଡ଼ ରାଜ ପରିବାର, ଏବଂ ମୟନା ରାଜ ପରିବାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ନିଜକୁ ମାହିଷ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି।

ଢାକା ପରି ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ, ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଶ୍ରେଣୀ (ଯେଉଁମାନେ ପରାଶର ଦାସ ବା ହାଲିକ ଦାସ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) ମୁସଲମାନ ଶାସନ ସମୟରୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଜମିଦାର ଏବଂ ଯଥେଷ୍ଟ ଜମି ମାଲିକ ଥିଲେ। ବର୍ଦ୍ଧମାନ, ହୁଗୁଳି, ନଦିଆ, ୨୪ ପରଗଣା, ଏବଂ ଫରିଦପୁର ପରି ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେମାନେ କୃଷିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଯଥେଷ୍ଟ ଜମି ମାଲିକ, ଶସ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଏବଂ କୃଷକ-ମାଲିକ ଥିଲେ। କଲିକତାର ପ୍ରମୁଖ ଜମିଦାର ପରିବାର ଯଥା ଜନବଜାରର ମାର ପରିବାର ଏବଂ ବାଓଲିର ମଣ୍ଡଳ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ମାହିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ସହରାଞ୍ଚଳରେ, ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାହିଷ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ବାଣିଜ୍ୟ, ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଆଇନ ପରି ବୃତ୍ତିରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ।

## ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭୂମିକା
ନଦିଆ ଜିଲ୍ଲାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଜମିଦାର ଓ ମହାଜନ ଦିଗମ୍ବର ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ବିଶ୍ୱାସ ନଦିଆ ଓ ଯଶୋରର କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରି 'ଲାଠିୟାଲ' ଓ ବର୍ଚ୍ଛାଧାରୀଙ୍କ ଏକ ସେନା ଗଠନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ନୀଳ ବିଦ୍ରୋହର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ଓ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କର ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିଥିଲେ। ନୀଳ କାରଖାନାର ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପୂର୍ବତନ କର୍ମଚାରୀ, ଗ୍ରାମ ମୁଖିଆ (ମଣ୍ଡଳ), ଓ କିଛି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ଇଉରୋପୀୟ ବଗିଚା ମାଲିକଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହୋଇଥିବା ଏହି ବିଦ୍ରୋହରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ମାହିଷ୍ୟମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। 'ଦେଶପ୍ରାଣ' ବୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଶାସମଲ ୧୯୧୯ରେ ୟୁନିଅନ୍ ବୋର୍ଡ଼ ଟିକସ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ଯାହା ପରେ ମେଦିନୀପୁରରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମିଶିଯାଇଥିଲା। ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ମାହିଷ୍ୟମାନେ ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ଯାହା ତାମଲୁକ ଓ କଣ୍ଟାଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପତନ ଘଟାଇଥିଲା।

୧୯୪୦ ଦଶକ ସୁଦ୍ଧା, ମାହିଷ୍ୟମାନେ ମେଦିନୀପୁର ଓ ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ବଙ୍ଗଳାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ସାମରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଥିଲେ। ବାସ୍ତବରେ, ମେଦିନୀପୁରରେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଧିକାଂଶ ନେତା ଓ କର୍ମୀ ମାହିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାମଲୁକରେ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ବର୍ଷ (୧୯୪୨-୪୪) ପାଇଁ ଏକ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ତାମ୍ରଲିପ୍ତ ଜାତୀୟ ସରକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ସେନା, ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଏବଂ ଅର୍ଥ ବିଭାଗ ଥିଲା। ମେଦିନୀପୁରରେ ସମାନ୍ତରାଳ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସରକାରର ମୁଖପତ୍ର 'ବିପ୍ଲବୀ' ପରେ ଇଂରାଜୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ମାତଙ୍ଗିନୀ ହାଜରା, ଯାହାଙ୍କର ବିବାହ ପୂର୍ବର ଉପାଧି 'ମାଇତି' ଥିଲା ଏବଂ ଯିଏ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଜଡିତ ଥିଲେ, ସେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶହୀଦ ଥିଲେ।

## ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିତି
ବଙ୍ଗଳାରେ ପାରମ୍ପାରିକ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କେତେକ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଅଣ-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ସ୍ଥିତିର ଦାବି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଅଣ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ କେତେକ ବର୍ଗୀକରଣରେ ସାଧାରଣତଃ ଶୂଦ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରାୟତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ 'ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣ' ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ 'ଶୂଦ୍ର' ଭାବରେ ବିବେଚନା କରୁଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲେ। ତେବେ, ମାହିଷ୍ୟମାନେ ନିରନ୍ତର ଏକ ଭିନ୍ନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାବରେ, ଉପରୋକ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସ୍ମୃତି, ଗୌତମ ଧର୍ମସୂତ୍ର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ପରି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମାହିଷ୍ୟ (ବା କୈବର୍ତ୍ତ, ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଜଡିତ)ଙ୍କୁ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପିତା ଏବଂ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟ ମାତାଙ୍କ ମିଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁରୂପ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲା, ୧୯୦୧ ଜନଗଣନାରେ ବୈଶ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ୧୯୩୧ ଜନଗଣନାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ମାହିଷ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ଥିତି ଦାବି କରିଥିଲା। ସ୍ୱପନ ଦାସଗୁପ୍ତା ପରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଦାବିକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନଙ୍କର କୃଷକ-ମିଲିସିଆ ଇତିହାସକୁ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ, ଓଡ଼ିଶାର ଖଣ୍ଡାୟତ ପରି ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସମାନତା ଦର୍ଶାଇ। ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିତି ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ରହିଆସିଛି। ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ମାହିଷ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଜଳିଆ କୈବର୍ତ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଯେଉଁମାନେ ପାରମ୍ପାରିକ ଭାବରେ ମାଛଧରା ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ପୃଥକ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ।

ସେମାନଙ୍କର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଆତ୍ମ-ପରିଚୟ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କେତେକ ବର୍ଗୀକରଣ, ଯଥା ୧୯୨୧ର "ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ" ତାଲିକାରେ 'ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ'କୁ ସାମିଲ କରିବା, ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଧନୀ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ବର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ବର୍ଗୀକରଣକୁ ସେମାନଙ୍କର "ଉଚ୍ଚ ଜାତି ହିନ୍ଦୁ" ସ୍ଥିତିର ଦାବି ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ପରେ, ୧୯୪୬ରେ, ଅନୁଭୂତ ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଏକ ଜାତି ସଂଗଠନ "ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଏବଂ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ" ଜାତି ଭାବରେ ପରିଚୟ ଦେଇ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଖୋଜିଥିଲା, ସୁଯୋଗରୁ ସେମାନଙ୍କର ବାଦକୁ ଉଜାଗର କରି, ଏହା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ନିମ୍ନ ସ୍ଥିତିର ସ୍ୱୀକୃତି ଅପେକ୍ଷା ଏକ ରଣନୈତିକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ଆଧୁନିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, ଯଦିଓ ମଣ୍ଡଳ କମିଶନ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ୧୭୭ "ପଛୁଆ ଶ୍ରେଣୀ" ତାଲିକାରେ ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ ଏବଂ ମାହିଷ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କୁ ସାମିଲ କରିଥିଲା, ସ୍ଥିତି ଜଟିଳ ରହିଛି। ସେନ କମିଶନ 'ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ' (ପଛୁଆ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିବା) ଏବଂ 'ମାହିଷ୍ୟ' (ପଛୁଆ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ନ ହୋଇଥିବା) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଓବିସି ସ୍ଥିତି 'ଚାସୀ-କୈବର୍ତ୍ତ' ଭାବରେ ଦଲିଲଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ମାହିଷ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ସମଗ୍ର ଭାବରେ ସାଧାରଣ ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛି, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜାତି ଗଠନ କରୁଛି। ଯଦିଓ ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ ମୂଳତଃ ଶାସମଲଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଚାକିରି ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ, ସହରର କାୟସ୍ଥ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ବିରୋଧ କରିବେ ବୋଲି ଜାଣିବା ପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ପ୍ରସ୍ତାବରୁ ଓହରି ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଏପରି ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ: 'ମେଦିନୀପୁରରୁ ଜଣେ କେୱଟ ଆସି କଲିକତାରେ ଶାସନ କରିବ କି?' ଶାସମଲ ବଙ୍ଗଳା ପ୍ରାଦେଶିକ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି (BPCC)ର ଏକ ବୈଠକରେ ନିଜ ଗୁରୁ ଦାସଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥିଲେ: '(୧) ସୁଭାଷ ବୋଷ ସ୍ୱରାଜ ଦଳ ଦ୍ୱାରା କଲିକତା କର୍ପୋରେସନର ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶରତ ବୋଷ ଆଲଡରମ୍ୟାନ୍ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ। କାହିଁକି BPCC କର୍ପୋରେସନ୍ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ପରିବାରର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଲାଗିପଡ଼ିଥିଲା? (୨) କର୍ପୋରେସନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପଦରେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହା ତାଙ୍କର ନିମ୍ନ ଜାତି ହେତୁ ତାଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରାଯାଉଥିଲା କି?' ଦାସ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବିରକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନର ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ ଯାହା ଶାସମଲଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିନଥିଲା। ଶାସମଲ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନ ଓ କ୍ରୋଧରେ BPCC ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆଇନ ବ୍ୟବସାୟ ଓ କଣ୍ଟାଇ ଓ ମେଦିନୀପୁରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୀତିରେ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ।

ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଫଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେମାନେ ବେଳେବେଳେ ସାମାଜିକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ କୃଷିଗତ ମୂଳ ସହିତ ଜଡିତ ଥିବାରୁ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ କରିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିନାହିଁ, ଯାହାକୁ ପାରମ୍ପାରିକ ଭାବରେ "ଉଚ୍ଚ ଜାତି"ର କିଛି ଅଂଶ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଗତିଶୀଳତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥିବା ସହରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ପ୍ରମୁଖ ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ନା କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରତିରୋଧର ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

୧୯୮୦ ଦଶକରେ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରାଜ୍ୟରେ ପଛୁଆ ଜାତିମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଅଭାବ ଥିଲା।

ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ, ପାର୍ଥ ଚାଟାର୍ଜୀ ମାହିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗଳାରେ ଏକମାତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ 'ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ-ଜାତି' ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବହୁଳ ସଂଖ୍ୟକ ଅଟନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ମେଦିନୀପୁର, ୨୪ ପରଗଣା, ହୁଗୁଳି, ହାବଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଯେତେବେଳେ କି ବିଚ୍ ଏବଂ ବିଚ୍ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଦୁଇଟି ଜିଲ୍ଲାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ। ନଦିଆ ଏବଂ ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଟନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ମାହିଷ୍ୟମାନେ ସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଅଟନ୍ତି।

## ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ
ରାନୀ ରାସମଣି, ଭାରତୀୟ ଜମିଦାର, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପରୋପକାରୀ, ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା

ଦିୱାନ ମୋହନଲାଲ, ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ଏବଂ ନବାବ ସିରାଜୁଦ୍ଦୌଲାଙ୍କର ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ସେନାପତି

ବୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଶାସମଲ, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ବାରିଷ୍ଟର ଏବଂ ରାଜନେତା, ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବରେ 'ଦେଶପ୍ରାଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ

ହେମଚନ୍ଦ୍ର କାନୁନଗୋ, ବୋମା ତିଆରି ଶିଖିବା ପାଇଁ ବିଦେଶ ଯାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ବିପ୍ଳବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଅନୌପଚାରିକ ପତାକାର ସହ-ସ୍ରଷ୍ଟା

ବସନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାସ, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, କମ୍ ବୟସର ଶହୀଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ଲର୍ଡ଼ ହାର୍ଡିଂଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ

ମାତଙ୍ଗିନୀ ହାଜରା, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟର ଶହୀଦ, ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବରେ "ଲେଡି ଗାନ୍ଧୀ" ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କର ବିବାହ ପୂର୍ବର ଉପାଧି 'ମାଇତି' କିମ୍ବା 'ମୈତି' ଥିଲା ଏବଂ ସେ ଏହି ମାହିଷ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଜଡିତ ଥିଲେ।

ସୁଶୀଳ କୁମାର ଧାରା, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ବ୍ରିଟିଶ ରାଜ ସମୟରେ ତାମଲୁକରେ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଅନାଥ ବନ୍ଧୁ ପଞ୍ଜା, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ବଙ୍ଗଳା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀଙ୍କର ସଦସ୍ୟ, ଜିଲ୍ଲା ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ୍ ବର୍ନାର୍ଡ ଇ. ଜେ. ବର୍ଜଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ ଶହୀଦ ହୋଇଥିଲେ।

ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଣ୍ଡାରୀ, ସ୍ୱାଧୀନତା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ରାଜନେତା, ଓକିଲ ଏବଂ ବଙ୍ଗଳାରେ ସର୍ବୋଦୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ ନେତା

ଆଲୋମୋହନ ଦାସ, ଅଗ୍ରଣୀ ଶିଳ୍ପପତି ଏବଂ ଇଣ୍ଡିଆ ମେସିନାରୀ କୋ.ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ଦାସନଗର ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ନାମିତ

ଶରତ କୁମାର ରାୟ, ଭାରତୀୟ ଆମେରିକୀୟ ଭୂବିଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁଃସାହସୀ। ଉତ୍ତର ମେରୁକୁ ଏକ ଅଭିଯାନରେ ଯାଇଥିବା ଭାରତୀୟ ବଂଶୋଦ୍ଭବ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି

ପ୍ରବୋଧ କୁମାର ଭୌମିକ, ପ୍ରଫେସର, ଲେଖକ, କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ମାନବ ବିଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବତନ ଡିନ୍, ଲୋଧା ଜନଜାତି ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ସୌରେନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ସରକାର, ମହାନ ଭାରତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ସେ ISCAର ସାଧାରଣ ସଭାପତି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

ତାରକ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ, ମାନବ ବିଜ୍ଞାନୀ, ଲେଖକ, କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ମାନବ ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଫେସର
*ସୁନୀଲ ଜନାହ, ବାମପନ୍ଥୀ ଫଟୋ ସାମ୍ବାଦିକ ଏବଂ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଫଟୋଗ୍ରାଫର, କଲିକତା ଫିଲ୍ମ ସୋସାଇଟିର ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା
*ନିର୍ମଳେନ୍ଦୁ ଚୌଧୁରୀ, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶଂସିତ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ, ସଙ୍ଗୀତ ରଚନାକାର ଏବଂ ଗାୟକ, ପୂର୍ବ ଭାରତର ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତରେ ବହୁଳ ଅବଦାନ

ମଣି ଲାଲ ଭୌମିକ, ଭାରତୀୟ ଆମେରିକୀୟ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନୀ, ଉଦ୍ୟୋଗପତି, ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବେଷ୍ଟସେଲିଂ ଲେଖକ ଏବଂ ପରୋପକାରୀ

ଅନିଲ କୁମାର ଗୈନ, ଭାରତୀୟ ଗଣିତଜ୍ଞ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାବିଜ୍ଞାନୀ, ବିଦ୍ୟାସାଗର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା

କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ସୁରେଶ ବିଶ୍ୱାସ, ଭାରତୀୟ ଦୁଃସାହସୀ, ରିଙ୍ଗମାଷ୍ଟର ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ବ୍ରାଜିଲ ନୌସେନା ବିଦ୍ରୋହ ଦମନରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ପବିତ୍ର ସରକାର, ଭାରତୀୟ ଭାଷାବିଜ୍ଞାନୀ, ଲେଖକ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାବିତ୍, ଜାପାନ ସରକାରଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଡର ଅଫ ଦ ରାଇଜିଂ ସନ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ।

ଦୀନେଶ ଦାସ, ବଙ୍ଗାଳୀ କବି, ସ୍ୱାଧୀନତା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଲେଖକ

ଅନିଲ ଘୋରାଇ, ଭାରତୀୟ କବି, ଉପନ୍ୟାସିକ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ଲେଖକ, ୨୦୧୦ରେ ବଙ୍କିମ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ।

ଅନିଲ ବିଶ୍ୱାସ, ଭାରତୀୟ ରାଜନେତା, ପ୍ରମୁଖ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, CPIMର ପଲିଟବ୍ୟୁରୋର ପୂର୍ବତନ ସଦସ୍ୟ।

ଆଭା ମାଇତି, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ରାଜନେତା, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଶରଣାର୍ଥୀ ରିଲିଫ୍ ଏବଂ ପୁନର୍ବାସ ମନ୍ତ୍ରୀ (୧୯୬୨-୧୯୬୭), ୧୯୭୭ରୁ ୧୯୭୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ।
*ଶୈଲେନ ମାନ୍ନା, ଭାରତୀୟ ଫୁଟବଲର, ୧୯୫୩ରେ ଇଂରାଜୀ ଏଫଏ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାମିତ ହୋଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ଏସୀୟ ଫୁଟବଲର

## ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ବଙ୍ଗାଳୀ ହିନ୍ଦୁ ଜାତି
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ଜାତି
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ଇତିହାସ
ଶ୍ରେଣୀ:ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ