ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା

**ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା** ବା **ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଡ଼ା** ବା **ମହାମଣ୍ଡଳ ସାପ** (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ '''Russell's viper'*, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ *Daboia russelii*) ହେଉଛି ଭାଇପରିଡାଏ ପରିବାରର ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସାପ । ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ, ଚୀନ ଓ ତାଇୱାନରେ ଏହି ସାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହି ସାପର ଇଂରାଜୀ ନାମ ସ୍କଟ୍ ସର୍ପବିଜ୍ଞାନୀ ପ୍ୟାଟ୍ରିକ୍ ରସେଲ୍‍ଙ୍କ (୧୭୨୬-୧୮୦୫) ନାମାନୁସାରେ ରଖାଯାଇଛି । ରସେଲ୍ ଭାରତର ବହୁ ସାପଙ୍କ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ପ୍ରଜାତିର ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା – “ଲୁଚି ରହିଥିବା” ବା “ଲୁକ୍କାୟିତ ବିଚରଣ କରୁଥିବା” । *ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା*ର ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ରହିଥିବା ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ ହେଲା *ଚେନ୍ ଭାଇପର୍ (chain viper)* । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୋଷ ଅନୁସାରେ ହଳଦିଆ ଦେହରେ ତିନି ଧାଡ଼ି ବଡ଼ ବଡ଼ କଳା ଗୋଲ ଚିହ୍ନଥିବା ଭୟାନକ ବିଷଧର ସାପକୁ ଚନ୍ଦନବୋଡ଼ା ବା ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଡ଼ା କୁହାଯାଏ । ଦେହରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚିହ୍ନ ରହିଥିବାରୁ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସାପକୁ *ଚନ୍ଦ୍ରୋବୋଡ଼ା* ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମରାଠୀ ଭାଷାରେ ଏହି ସାପ *ଘୋଣସ* ନାମରେ ପରିଚିତ । ଭାରତରେ ଯେଉଁ ୪ ସାପଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ସର୍ବାଧିକ ସାପକାମୁଡ଼ା ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ, ତା’ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ଅନ୍ୟତମ । ନିଜ ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପକତା, ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ସ୍ୱଭାବ, ଜନବସତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି କାରଣରୁ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ଅନ୍ୟ ବିଷାକ୍ତ ସାପଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ମାରାତ୍ମକ ।

## ସାଧାରଣ ନାମ
ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାଧାରଣ ନାମ *D. russelii* ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା, ଶିକୁଳି ବୋଡ଼ା, ସାଧାରଣ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା, ସେଭେନ୍ ପେସର୍, ଶିକୁଳି ସାପ ଓ କଇଁଚି ସାପ ଆଦି ସମସ୍ତ ନାମଙ୍କୁ ବୁଝାଏ । ପୂର୍ବେ ସିଂହଳୀ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ାକୁ ଏକ ଉପପ୍ରଜାତି *D. r. pulchella* ରୂପେ ବିବେଚିତ କରାଯାଉଥିଲା କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାକୁ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ପ୍ରଜାତି ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି ।

ନିଜ ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତିରେ ଏହି ସାପଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କେଉଁଠି ଅଧିକ ତ କେଉଁଠି କମ୍ । ଭାରତର ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳ, ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ (ବିଶେଷ କରି କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟରେ) ଓ ଉତ୍ତର ବଙ୍ଗର ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହି ସାପର ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ । କିନ୍ତୁ ଗାଙ୍ଗେୟ ଉପତ୍ୟକା, ଉତ୍ତର ବଙ୍ଗଳା ଓ ଆସାମ ପ୍ରଭୃତି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଦେଶରେ ଏହି ସାପ ବହୁମାତ୍ରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡର ପଟ୍ଟାୟା ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସହରମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁଥିବାରୁ ମୂଷାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ଓ ତେଣୁ ମୂଷାଙ୍କ ଶିକାର କରି ଖାଉଥିବା ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଧିକ । 

## ପରିବାସ
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବାସରେ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ରହନ୍ତି ବୋଲି କହିହେବ ନାହିଁ । ଏହି ସାପ ବେଶୀ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ । ଖୋଲା, ଘାସ ପଡ଼ିଆ, ବୁଦାଳିଆ ଜଙ୍ଗଲ, ତୋଟା ବା ବଗିଚା, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ତେଣୁ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଉପକୂଳସ୍ଥ ସମଭୂମି ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସମୁଦ୍ରପତନରୁ ୨୦୦୦-୩୦୦୦ ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମାନେ ରହିବା ଦେଖାଯାଇଛି । ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଭୂମି, ବୃଷ୍ଟିବଣ ଓ ଜୁଆରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିବାକୁ ଏମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାପ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଅଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଅଛି ତାହା ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ କିଛି ସ୍ନାୟୁର ଶେଷରେ ରହିଥିବା ସୁପର୍‍ନାଜାଲ୍ ଥଳୀ ତାପ ସମ୍ବେଦନ ଅଙ୍ଗ ପରି କାମ କରିଥାଏ ।
ର ଏକ ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା]]

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
* ଧୂଳିଆ ବୋଡ଼ା ସାପ
* ଡାଳୁଆ ବୋଡ଼ା
* ରଣା ସାପ
* ସାପକାମୁଡ଼ା

## ଆଧାର
## ଆହୁରି ପଢ଼ନ୍ତୁ
*
*
*Boulenger GA (1890). *The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Reptilia and Batrachia.* London: Secretary of State for India in Council. (Taylor and Francis, printers). xviii + 541 pp. (*"Vipera russellii"*, pp.&nbsp;420–421, Figure 123).
*Boulenger GA (1896). *Catalogue of the Snakes in the British Museum (Natural History). Volume III., Containing the...Viperidæ.* London: Trustees of the British Museum (Natural History). (Taylor and Francis, printers). xiv + 727 pp. + Plates I.- XXV. (*"Vipera russellii"*, pp.&nbsp;490–491).
*
*Cox M (1991). *The Snakes of Thailand and Their Husbandry*. Malabar, Florida: Krieger Publishing Company. 526 pp.&nbsp;.
*Daniels JC (2002). *Book of Indian Reptiles and Amphibians* Mumbai: Bombay Natural History Society/Oxford University Press. viii + 238pp.
*Das I (2002). *A Photographic Guide to Snakes and other Reptiles of India''. Sanibel Island, Florida: Ralph Curtis Books. 144 pp. . (Russell's viper, *"Daboia russelii"*, p.&nbsp;60).
*
*
*Gharpurey K (1962). *Snakes of India and Pakistan*. Bombay, India: Popular Prakishan. 79 pp.
*Groombridge B (1980). *A phyletic analysis of viperine snakes*. Ph-D thesis. City of London: Polytechnic College. 250 pp.
*Groombridge B (1986). "Phyletic relationships among viperine snakes". '''*In*:'* *Proceedings of the third European herpetological meeting; 1985 July 5–11; Charles University, Prague*. pp 11–17.
*Jena I, Sarangi A (1993). *Snakes of Medical Importance and Snake-bite Treatment*. New Delhi: SB Nangia, Ashish Publishing House. 293 pp.
*
*Mahendra BC (1984). "Handbook of the snakes of India, Ceylon, Burma, Bangladesh and Pakistan". *Annals of Zoology* (Agra, India) **22**.
*
*Minton SA Jr. (1974). *Venom Diseases*. Springfield, Illinois: CC Thomas Publishing. 386 pp.
*Morris PA (1948). *Boy's Book of Snakes: How to Recognize and Understand Them''. A volume of the Humanizing Science Series, edited by Jacques Cattell. New York: Ronald Press. viii + 185 pp. (Russell's viper, *"Vipera russellii"*, pp.&nbsp;156–157, 182).
*
* (in German).
*Reid HA (1968). "Symptomatology, pathology, and treatment of land snake bite in India and southeast Asia". '''*In*:'* Bucherl W, Buckley E, Deulofeu V (editors). *Venomous Animals and Their Venoms. Vol. 1*. New York: Academic Press. pp 611–42.
*Shaw G, Nodder FP (1797). *The Naturalist's Miscellany. Volume 9*. London: Nodder and Co. 65 pp. (*Coluber russelii*, new species, Plate 291).
*
* 130 pp.
*
*Smith MA (1943). *The Fauna of British India, Ceylon and Burma, Including the Whole of the Indo-Chinese Sub-region. Reptilia and Amphibia. Vol. III.—Serpentes.* London: Secretary of State for India. (Taylor and Francis, printers). xii + 583 pp. (*"Vipera russelli"*, pp.&nbsp;482–485).
*
*
*
*Tweedie MWF (1983). *The Snakes of Malaya*. Singapore: Singapore National Printers Ltd. 105 pp. ASIN B0007B41IO.
*
*
*Wall F (1921). *Ophidia Taprobanica or the Snakes of Ceylon.* Colombo, Ceylon [Sri Lanka]: Colombo Museum. (H.R. Cootle, Government Printer). xxii + 581 pp. (*"Vipera russelli"*, pp.&nbsp;504–529, Figures 91-92).
*Whitaker R (1978). *Common Indian Snakes*. New Delhi (India): MacMillan. 85 pp.
*
*
*Zhao EM, Adler K (1993). *Herpetology of China''. Society for the Study of Amphibians and Reptiles. 522 pp.&nbsp;.

## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ 
* 
* Russell's viper at Michigan Engineering. Accessed 5 September 2007.
* Russell's viper  at SurvivalIQ . Accessed 5 September 2007.
* Mark O'Shea in Sri Lanka  at Mark O'Shea. Accessed 5 September 2007.
* Common Poisonous Snakes in Taiwan  at Formosan Fat Tire. Accessed 5 September 2007.
* . Accessed 5 September 2007.
* . Accessed 5 September 2007.
* Toxicology