ଦାଦାଭାଇ ନାରୋଜୀ

**ଦାଦାଭାଇ ନାରୋଜୀ** (୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୮୨୫ – ୩୦ ଜୁନ ୧୯୧୭) ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକାଳୀନ ଭାରତର ଜଣେ ପାରସୀ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ଶିକ୍ଷାଶାସ୍ତ୍ରୀ, ଲୁଗା ବ୍ୟବସାୟୀ ତଥା ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ନେତା ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ “ଭାରତର ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ” (Grand Old Man of India) ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ୧୮୯୨ ରୁ ୧୮୯୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ୟୁନାଇଟେଡ କିଙ୍ଗଡମ୍‌ର *ହାଉସ୍ ଅଫ୍ କମନ୍ସ*‌ର ସଦସ୍ୟ (ଏମ୍‌ ପି) ଥିଲେ ।

## ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଜୀବନୀ ଓ ଶିକ୍ଷା 
**ନାରୋଜୀ** ଗୁଜରାଟୀ-ଭାଷୀ ପାରସୀ ପରିବାରରେ ନବସାରୀରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ *ଏଲଫିନ୍‌ଷ୍ଟନ୍‌ ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଟ୍ୟୁଟ୍ ସ୍କୁଲ୍*‌ରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ରୟଦାତା ବଡୋଦରା ମହାରାଜା ସାୟାଜୀରାଓ ଗାଇକୱାଡ୍ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୭୪ରେ ସେ ମହାରାଜାଙ୍କ ଦିବାନ୍ (ମନ୍ତ୍ରୀ) ଭାବେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ୧୮୫୪ରେ ସେ *ରସ୍ତ ଗୋଫ୍ତାର* (ସତ୍ୟବାଦୀ) ନାମକ ଗୁଜରାଟୀ ପକ୍ଷାହିକ ପତ୍ରିକାର ସ୍ଥାପନା କଲେ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜରଥୁଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ପାରସୀ ସାମାଜିକ ସୁଧାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

ଭାରତରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଦାଦାଭାଇ *ଏଲଫିନ୍‌ଷ୍ଟନ୍ ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଟ୍ୟୁଟ୍*‌ରେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଜଣେ ମେଧାବୀ ଛାତ୍ର ଥିଲେ । ପରେ ସେଇ ସଂସ୍ଥାନରେ ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବେ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରି, ଶେଷରେ ଗଣିତ ପ୍ରୋଫେସର ହେଲେ, ଯାହା ସେଇ ସମୟରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦବୀ ଥିଲା । ସେ ସାମାଜିକ ସୁଧାରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଥିଲେ ଏବଂ “ଷ୍ଟୁଡେଣ୍ଟ୍‌ସ୍ ଲିଟରେରି ଆଣ୍ଡ ସାଇଣ୍ଟିଫିକ୍ ସୋସାଇଟି” ପରି ସଂଗଠନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଏହାର ଦୁଇଟି ଶାଖା ଥିଲା — ମରାଠୀ ଜ୍ଞାନପ୍ରସାରକ ମଣ୍ଡଳୀ ଏବଂ ଗୁଜରାଟୀ ଜ୍ଞାନପ୍ରସାରକ ମଣ୍ଡଳୀ । ସେ *ରହନୁମାଇ ସଭା*ର ସ୍ଥାପକ ଥିଲେ ଏବଂ “ରସ୍ତ ଗଫ୍ତାର” ନାମକ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ସୁଧାରକ ପତ୍ରିକାର ସମ୍ପାଦନ ଓ ପ୍ରଚାଳନ କରିଥିଲେ ।

ପାରସୀମାନଙ୍କ ଇତିହାସରେ ଦାନଶୀଳତା ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ *କାମାସ୍* ଭାଇମାନେ ଦାଦାଭାଇଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟରେ ଭାଗୀଦାର କରିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ତେଣୁ ସେ ଲଣ୍ଡନ୍ ଓ ଲିଭରପୁଲ୍‌ରେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଇଂଲଣ୍ଡକୁ ଯାଇଥିଲେ । ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିବେଶକୁ ଛାଡ଼ି ବ୍ୟବସାୟରେ ମାତିବାକୁ କେହି *ଅବନତି* ଭାବିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦାଦାଭାଇ ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କର ଆଉ ଗୋଟିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା — ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦେବାକୁ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବା । ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସି ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଥିବା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫିରୋଜଶାହ ମେହତା, ମୋହନଦାସ କରମଚନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ମୁହମ୍ମଦ ଅଲି ଜିନା ଥିଲେ ।

ସେଇ ସମୟରେ *ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭିସ*‌ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନୁକୂଳତାହୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ଏହି ଅସୁବିଧାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦାଦାଭାଇଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା — ଇଂଲଣ୍ଡ ଓ ଭାରତରେ ଏକା ସମୟରେ ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭିସ ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବା । ୧୮୯୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହିପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କଲେ ଏବଂ *ହାଉସ୍ ଅଫ୍ କମନ୍ସ*‌ର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେଲେ ।

## ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତିରେ ଯୋଗଦାନ 
ସେତେବେଳେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବେଦନା ଥିଲା ଭୟାବହ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ । ଦାଦାଭାଇ ପ୍ରଥମେ ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତୀୟମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଡୁବିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଂସାରରେ ସର୍ବାଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚାଳୁ ଥିଲା । ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ଦେଶର ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ଆୟ ସର୍ବମାତ୍ର ୨୦ ଟଙ୍କା ଥିବା ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା । ୨୭ ଜୁଲାଇ ୧୮୭୦ରେ ସେ *ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ ଆସୋସିଏସନ୍*‌ର ସାମ୍ନାରେ *ୱାଣ୍ଟ୍ସ ଆଣ୍ଡ ମିନ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ* ନାମକ ନିବନ୍ଧ ପଢ଼ିଥିଲେ । ଭାରତରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟତ ଉନ୍ମୂଳନ ପାଇଁ ସେ ସର୍ବଦା ଚେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ ।

୧୯ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଭାଗରେ ସେ ବହୁ କମିଟି ଓ କମିଶନ୍‌ର ସାମ୍ନାରେ, ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ବିଷୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତି *Poverty and Un-British Rule in India* ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖା, ଭାଷଣ, ନିବନ୍ଧ, ପତ୍ରାଚାର, ସାକ୍ଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ସଂଗ୍ରହ ଥିଲା । ଏହି ବହି ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ।

୧୯୦୬ରେ କଲିକାତାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଅଖିଲ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ସେ “ସ୍ୱଶାସନ” (Swaraj)‌ର ପକ୍ଷରେ ଜୋରଦାର ଦାବୀ କଲେ। ସେ କହିଥିଲେ — “ଆମେ କୌଣସି କୃପା ନୁହେଁ, କେବଳ ନ୍ୟାୟ ଚାହୁଁଛୁ।”

## ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ 
ସେ ୧୧ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୁଲବାଇଙ୍କ ସହିତ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେ ୧୯୧୭ ଜୁନ ୩୦ ତାରିଖରେ, ୯୧ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବମ୍ବେରେ ତାଙ୍କରି ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ମୁମ୍ବାଇର ଏକ ଐତିହ୍ୟବାହି ରାସ୍ତା ‘ଦାଦାଭାଇ ନରୋଜି ରୋଡ୍’ ତାଙ୍କ ନାମରେ ରହିଛି, ସେପରି ପାକିସ୍ତାନର କରାଚିରେ ‘ଦାଦାଭାଇ ନରୋଜି ରୋଡ୍’ ଏବଂ ଲଣ୍ଡନର ଫିନ୍ସବୁରୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ନରୋଜି ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍’ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଅଛି । ଦିଲ୍ଲୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆବାସିକ କଲୋନୀକୁ ମଧ୍ୟ ‘ନରୋଜି ନଗର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତାଙ୍କର ନାତୁନୀମାନେ, ପେରିନ୍ ଓ ଖୁର୍ଶେଦବେନ୍, ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମଧ୍ୟ ଜଡିତ ଥିଲେ । ଏପରିକି ୧୯୩୦ ମସିହାରେ, ଖୁର୍ଶେଦବେନ୍ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପ୍ଲବୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆହମଦାବାଦର ଏକ ସରକାରୀ କଲେଜରେ ଭାରତୀୟ ଝଣ୍ଡା ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ପାଇଁ ଗିରଫ ହୋଇଥିଲେ ।"

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ