ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର

**ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର** (୨୬ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୮୨୦ – ୨୯ ଜୁଲାଇ ୧୮୯୧) ହେଲେ ଉନ୍ନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାର୍ଶନିକ, ଶିକ୍ଷାବିଦ୍, ସମାଜ ସୁଧାରକ, ଲେଖକ, ଅନୁବାଦକ, ମୁଦ୍ରକ, ପ୍ରକାଶକ, ଉଦ୍ୟମୀ ଓ ପରୋପକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି । ତାଙ୍କ ଶୈଶବ କାଳର ନାମ ଥିଲା ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ବନ୍ଦ୍ୟୋପାଧ୍ୟାୟ । ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ଦାର୍ଶନିକତାରେ ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଦେଖି ସଂସ୍କୃତ କଲେଜ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀଜୀବନରେ "ବିଦ୍ୟାସାଗର" ଉପାଧି ଦେଇଥିଲା ।

ସେ ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ପକ୍ଷପାତୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ କଲକାତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବହୁ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ବିଧବାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟନୀୟ ଥିଲା । ବିଦ୍ୟାସାଗର ଲୋକମତ ଗଠନ କରି ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଚାଲାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ୧୮୫୬ ଖ୍ରୀ.ରେ ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ଆଇନ ପାସ ହୋଇଥିଲା । ସେ ନିଜ ଏକମାତ୍ର ପୁଅଙ୍କ ବିବାହ ଜଣେ ବିଧବାଙ୍କ ସହିତ କରିଥିଲେ । ସେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହର ବିରୋଧୀ ଥିଲେ ।

ବଙ୍ଗାଳୀ ଗଦ୍ୟ ଭାଷାକୁ ସହଜ ଓ ଆଧୁନିକ କରିବାରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ । ସେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଲିପିର ଅକ୍ଷରମାଳାକୁ ସରଳ ଓ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ । ବଙ୍ଗାଳୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଶତାଧିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଓ ରାତ୍ରି ପାଠଶାଳା ମଧ୍ୟ ଚାଲୁ କରିଥିଲେ । ସେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ଓ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।

୨୦୦୪ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ସେ ‘ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଙ୍ଗାଳୀ’ ଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲେ ।

## ଜୀବନ ପରିଚୟ 
ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କ ଜନ୍ମ ମେଦିନିପୁର ଜିଲ୍ଲାର ବୀରସିଂହ ଗାଁରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଠାକୁରଦାସ ବନ୍ଦ୍ୟୋପାଧ୍ୟାୟ । ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ପିତାଙ୍କ ସହ କଲକାତା ଗଲେ ଓ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜରେ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଶାରୀରିକ ଅସୁସ୍ଥତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟସ୍ତତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରଥମ ହେଲେ । ୧୮୪୧ ମସିହାରେ ସେ ଫୋର୍ଟ ଉଇଲିୟମ କଲେଜରେ ପ୍ରଧାନ ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ । 

ସେ ୧୮୪୬ ମସିହାରେ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜର ସହକାରୀ ସମ୍ପାଦକ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମତଭେଦ ଯୋଗୁଁ ପଦତ୍ୟାଗ କଲେ । ପରେ ୧୮୫୧ରେ ସେ ସେହି କଲେଜର ମୁଖ୍ୟାଧ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ । ୧୮୫୫ରେ ସେ ଅସିଷ୍ଟାଣ୍ଟ ଇନସ୍ପେକ୍ଟର ଏବଂ ପରେ ସ୍ପେଶାଲ ଇନସ୍ପେକ୍ଟର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ୧୮୫୮ରେ ପୁଣି ମତଭେଦ ହେବାରୁ ପଦତ୍ୟାଗ କରି ସାହିତ୍ୟ ଓ ସମାଜସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କଲେ । 

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ କଞ୍ଜୁସ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ଦୟାସାଗର’ କରିଥିଲା । ଶିକ୍ଷାଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନେକ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ନିଜ ଧନରେ ଦରିଦ୍ର ଛାତ୍ର, ବିଧବା ଓ ନିରାଶ୍ରୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ । ସେ ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରମୁଖ ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ବେଥ୍ୟୁନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍କୁଲ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ ତାହାର ପରିଚାଳନା ନିଜେ କଲେ । ସେ ନିଜ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ମେଟ୍ରୋପୋଲିସ କଲେଜ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲିଥିଲେ । ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସହଜ ପ୍ରଣାଳୀ ରଚିଥିଲେ ଓ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅନେକ ସୁଧାର କଲେ ।

ସେ ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଧାର ଦେଇ ତାହାକୁ ବୈଧ ପ୍ରମାଣ କଲେ । ୧୮୬୫ର ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବିବାହିତ ବିଧବାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ବୈଧ ସ୍ୱୀକାର କରାଇଲେ । ସେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ବିବାହ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଧବା ସହ କଲେ । ସେ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜର ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରକୁ ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ଜାତି ପାଇଁ ଖୋଲିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟ ସାଧନାରେ ସେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଗଦ୍ୟର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ସେ ୫୨ଟି ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ — ସେଥିରୁ ୧୭ଟି ସଂସ୍କୃତରେ, ୫ଟି ଇଂରାଜୀରେ ଓ ଅନ୍ୟସବୁ ବଙ୍ଗାଳୀରେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି *"ବୈତାଳ ପଞ୍ଚବିଂଶତି"*, *"ଶକୁନ୍ତଳା"* ଓ *"ସୀତାବନବାସ"* ।

ସେ ଜୁଲାଇ ୧୮୯୧ ରେ ପରଲୋକ ଗମନ କଲେ । ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର କହିଥିଲେ — "One wonders how God, in the process of producing forty million Bengalis, produced a man!"*“**"ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଏହି ଯେ, ଈଶ୍ୱର ଚାଳିସ ଲକ୍ଷ ବଙ୍ଗାଳୀମଧ୍ୟରେ କିପରି ଏଭଳି ଏକ ମଣିଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ !”*ତାଙ୍କ ନିବାସ *“ନନ୍ଦନ କାନନ”* ପରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ୧୯୭୪ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୯ରେ ବିହାର ବଙ୍ଗାଳୀ ସଂଘ ଗୃହେ ଗୃହେ ଏକ ଟଙ୍କା ଦାନ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଥିକୁ କିଣିଲେ ଓ ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ବାଳିକା ବିଦ୍ୟାଳୟ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ନିଶୁଳ୍କ ହୋମିଓପାଥିକ ଚିକିତ୍ସାଳୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଚାଲୁଅଛି । ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ନିବାସ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି । ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ତାଙ୍କ ୧୫୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ପାଲକୀ, ଯାହା ସେ ନିଜେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।

## ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ 
ବିଦ୍ୟାସାଗର ଏକ ରୂଢ଼ିବାଦୀ ହିନ୍ଦୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଉଦାର ମନୋଭାବ ରଖୁଥିଲେ । ସେ ବହୁତ ଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବାତ୍ୟ (Oriental) ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଧାରଣାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ । ବିପରୀତପକ୍ଷେ, ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମହଂସଙ୍କର ଔପଚାରିକ ଶିକ୍ଷା ନଥିଲା । ତଥାପି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀରାମକୃଷ୍ଣ ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ, ସେ ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କୁ “ଜ୍ଞାନ ସାଗର” (ବୁଦ୍ଧିର ସମୁଦ୍ର) ବୋଲି ପ୍ରସଂଶା କଲେ । ବିଦ୍ୟାସାଗର ହସି ମଜାରେ କହିଲେ ଯେ, ଶ୍ରୀରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସେହି ସମୁଦ୍ରର କିଛି ଲୁଣିପାଣି ଆଣିବା ଉଚିତ ଥିଲା । ତେବେ, ଶ୍ରୀରାମକୃଷ୍ଣ ଗଭୀର ନମ୍ରତା ଓ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲେ  “ସାଧାରଣ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ଲୁଣିଆ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ସାଗରର ପାଣି ଲୁଣିଆ ନୁହେଁ।”

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୨୦ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୯୧ ମୃତ୍ୟୁ