ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା

thumb|300x300_ପିକସେଲ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୯ରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଚୈତ୍ୟ ସଭା

**ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା** (ଇଂରାଜୀରେ **Ajanta Caves**,ମରାଠୀ ଭାଷାରେ **अजिंठा लेणी** - ଅର୍ଥାତ୍ *ଅଜିଣ୍ଠା ଗୁମ୍ଫା*) ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରାୟ ୩୦ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପ୍ରସ୍ତରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବହୁ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଜୀବନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ।

ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଅନୁସାରେ ଭାରତୀୟ କଳାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ କଳାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଅଜନ୍ତା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମ ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ନିର୍ମାଣ ପାରମ୍ପରିକ ଲେଖା ଅନୁସାରେ ଖ୍ରୀ. ୪୦୦-୬୫୦ ମଧ୍ୟରେ ଓ ନୂତନ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦-୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ୧୯୮୩ ମସିହାରୁ ଏହାକୁ  ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ବିଶ୍ୱଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି । 

ଅଜନ୍ତାରେ ୭୫ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଏକ ପଥର ଚଟାଣକୁ ଖୋଳି ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନ ବିହାର ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଆର୍ଯ୍ୟସୁରଙ୍କ *ଜାତକମାଳା* କଥା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ଅଭିଲେଖ ଅନୁସାରେ ମୌସୁମୀ ଋତୁରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଅଜନ୍ତାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବିଶ୍ରାମ ବା ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ୱାଘୋରା ନଦୀରେ ସୃଷ୍ଟ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗଣ୍ଡର ଉତ୍ତର ପ୍ରସ୍ତରକାନ୍ଥରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଳ ପ୍ରପାତ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅଧିକ ଜଳପ୍ରବାହ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରପାତମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ ।

ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ମିଳିତ ଭାବେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ମରାଠୱାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେୟ ବହନ କରିଥାନ୍ତି । ଅଜନ୍ତା ଫର୍ଦାପୁରରୁ ୬ କିଲୋମିଟର, ଜଳଗାଓଁରୁ ୫୯ କିଲୋମିଟର, ଔରଙ୍ଗାବାଦରୁ ୧୦୪ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ମୁମ୍ବାଇରୁ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ୩୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ସମସାମୟିକ ଏଲୋରାରୁ ଅଜନ୍ତାର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୧୦୦ କିଲୋମିଟର । ଏହି ଅଜନ୍ତା ଶୈଳୀ ଏଲୋରା ବ୍ୟତୀତ ଏଲିଫେଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା, ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫା ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।

## ଇତିହାସ 
thumb|ବାଆଁ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ମାନଚିତ୍ର
ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ - ଖ୍ରୀ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଓ ତା’ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ – ଏପରି ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

ସମୁଦାୟ ୩୬ଟି ଗୁମ୍ଫା ଭିତ୍ତି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି । ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୧୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବେ । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୩୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୨୨୦ ମଧ୍ୟରେ ରାଜୁତି କରିଥିବା ହିନ୍ଦୁ ସାତବାହନ ବଂଶର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଆଉ କିଛି ଗବେଷକ ମୌର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ଶାସନ କାଳରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦) ମଧ୍ୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା କୁହନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ *ସ୍ତୁପ* ପରି ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ ଓ ୧୦ ଭିତରେ ଚୈତ୍ୟଗୃହ ପରି ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା - ୧୨, ୧୩ ଓ ୧୫A ପ୍ରତ୍ୟେକ *ବିହାର* ପରି । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସାତବାହନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସ୍ତୁପ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦର୍ଶିତ । 

ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ସାତବାହନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଥରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇସାରିବା ପରେ ଖ୍ରୀ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ (୪୦୦ ଖ୍ରୀ.) ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଚୀନର ପରିବ୍ରାଜକ ଫାହିୟାନ୍‍ଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିବରଣୀରୁ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧିରେ ହୋଇଥିବା ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସମୟସୀମା (ଖ୍ରୀ ୪୬୦-୪୮୦) ଅତି ଛୋଟ ଥିଲା । କିଛି ଗବେଷକ ଏହି ମତର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ହେଁ ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍, ହାର୍ଲେଙ୍କ ଓ ଆହୁରି ଅନେକ ଲେଖକ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି ।

thumb|ବାଆଁ|ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ରାଜୁତି କାଳରେ ନିର୍ମିତ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା ୧-୮, ୧୧, ୧୪-୨୯ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ । ଗୁମ୍ଫା – ୧୯, ୨୬ ଓ ୨୯ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ଅଟନ୍ତି । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ନିର୍ମାଣ ଓ କଳାକୃତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏହି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ନତିକରଣ ବା ନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା ।

ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସଠିକ ଭାବେ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ । ଯଦିଓ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ, ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶକୁ ସଭିଏଁ ପ୍ରାୟ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ କିନ୍ତୁ ନିଜ ୱେବସାଇଟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପାରମ୍ପରିକ ସମୟ କାଳ ସମ୍ପର୍କୀୟ ତଥ୍ୟ (ଖ୍ରୀ. ୫ମ-୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିବା) ଲେଖିଛନ୍ତି । 

ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୪୮୦ ବେଳକୁ ଅନ୍ୟ ବିତ୍ତଶାଳୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆଉ ମନ ବଳାଇଲେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ସେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସମୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ନିଜର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗରେ ଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃଗୋଷ୍ଠୀ କଳହ ଓ ହୁଣଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ ଗୁପ୍ତ ବଂଶର ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା । କେବଳ ବାକାଟକମାନେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ତୋରାମନାର ଆଲ୍‍କନ୍ ହୁଣ ମାଲୱା ଓ ପଶ୍ଚିମ ଡେକାନ୍ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରି ସେଠାରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ । ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହୁଣ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗାନ୍ଧାର ଓ ଡେକାନ କଳାର ଆଦାନପ୍ରଦାନର ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥିଲା । ଅଜନ୍ତା ଓ ପିତଳଖୋରା ଗୁମ୍ଫାରେ ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରଭାବ ଏହାର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୋଇପାରେ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବହୁ ଭାଙ୍ଗ ଥିବା ପୋଷାକ ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ।

ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍‍ସାଂଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଜଣାଶୁଣା ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ନଥିଲା । “ଅଜନ୍ତାରେ ୨୪ଟି ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଥିବା” ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରଚିତ ଆଇନ୍-ଇ-ଅକବରି ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ । କପ୍ତାନ ସ୍ମିଥ୍ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କୁ କାତି, କୁରାଢ଼ି, ବର୍ଚ୍ଛା, ମଶାଲ ଓ ଢୋଲ ଇତ୍ୟାଦି ନେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟକୁ ଆସିବାକୁ ଓ ଲଟାବୁଦା କାଟି ସଫା କରି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଇବାକୁ କହିଥିଲେ । ଏହାପରେ ୱିଲିୟମ୍ ଏର୍ସ୍କାଇନଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲେଖା ୧୮୨୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ସାହିତ୍ୟିକ ସମାଜରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା ।

thumb|୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଆବିଷ୍କାର କରିବା ପରେ ଜନ୍‍ ସ୍ମିଥ୍ ନିଜ ନାମ ଓ ତାରିଖ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଗାରେଇ ଲେଖି ଦେଇଥିଲେ
ମନୋରମ ପରିବେଶ, ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତା ବିଶ୍ୱ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲା । ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଏହାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ କରି ନୂତନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ୧୮୪୮ ମସିହାରେ “ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟି” ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ସଫେଇ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ "ବମ୍ବେ କେଭ୍ ଟେମ୍ପଲ୍ କମିଶନ (Bombay Cave Temple Commission)" ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଓ ଜନ୍ ୱିଲ୍‍ସନ୍‍ଙ୍କୁ ଏହାର ସଭାପତି ଘୋଷିତ କରାଗଲା । ପରେ ଏହି କମିଶନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ମୂଳଦୁଆ ସାଜିଥିଲା ।

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା ଓ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତର ଅଂଶ ନଥିଲା ।

ଅଜନ୍ତା ଓ ଏଲୋରା ବର୍ତ୍ତମାନ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି । ଛୁଟିଦିନମାନଙ୍କରେ ଏଠାରେ ବହୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ସମାଗମ ହୁଏ ଯାହା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଏହାର ଚିତ୍ରକଳାର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର କମ୍ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଚିତ୍ରକଳାକୁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବେ ଓ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଯିବେନାହିଁ – ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିକାଶ ନିଗମ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫା ୧, ୨, ୧୬ ଓ ୧୭ର ନକଲ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲା ।

## ଅଜନ୍ତାର ବିହାର ଓ ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର 
### ସ୍ଥାନ 
ଡେକାନ ଟ୍ରାପ୍ ମାଳଭୂମିର ଆଗ୍ନେୟଶିଳା ଚଟାଣରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସବୁ ଶିଳା ଭୂବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କ୍ରିଟେସିୟସ୍ ଯୁଗରୁ ରହିଆସିଛନ୍ତି । ଏହି ପଥର ଚଟାଣରେ ଭୂସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସ୍ତରୀକୃତ ଏବଂ ପଥରର ମାନ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ନୁହେଁ । ପ୍ରସ୍ତରରେ ଏପରି ମାନର ତଫାତ ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥପତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପାଇଁ ଅଲଗା ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ପଥରର ପ୍ରକୃତିରେ ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବା ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ଭଷୁଡ଼ିପଡ଼ିଛି (ଯଥା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ବେଦୀମଣ୍ଡପ) । ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ତଳକୁ ଏକ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳି ଓ ତାହା ପରେ ସୁଡ଼ଙ୍ଗକୁ ଓସାରିଆ ଭାବେ ଖୋଳି ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଆଂଶିକ ରୂପେ ନିର୍ମିତ ବିହାର ୨୧-୨୪ ଏବଂ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ରୁ ଏପରି ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରସ୍ତରଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥର ବା ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳିବା ସହ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ, କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପୁଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକା ସମୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଅଶ୍ୱ ଖୁରାକୃତି ପାହାଡ଼ ମଝା ମଝି (ଗୁମ୍ଫା ୧୫ ଓ ୧୬ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ) ଅଜନ୍ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ତୋରଣ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହସ୍ତୀ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନାଗ ଦେବତା ରହିଥିଲେ । ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା, ବାଦାମୀ ଗୁମ୍ଫା, ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ତୋରଣ, ଜଗୁଆଳୀ, ନାଗ ଦେବତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରୁ କିଏ କେତେ ଦାନ କରିଥିଲା ତାହାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାୟ ଜଣେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ରାଜା, ସଭାଷଦ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଏ ବିଷୟରେ କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ । ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଛୋଟ ପୀଠ ବା ଅତିରିକ୍ତ ନିର୍ମାଣମାନ କରାଯାଇଥିଲା । କିଛି ଚିତ୍ର ମୂଳ ଗୁମ୍ଫାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ ପରି ବୋଧ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ଏପରି ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା ।

### ବିହାର 

File:061 Cave 4, Side View (34280359075).jpg|ଗୁମ୍ଫା ୪ର ବିହାର, ମଝିରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ଚାରି ପଟେ ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ କୋଠରୀ
File:Ajanta Cave 12 plan to scale.jpg| ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୨ର ନକସା
File:GrundrissAjantaHoehle1.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧ର ନକସା
File:Ajanta Cave 6 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୬ର ନକସା
File:Ajanta Cave 16 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୬ ବିହାରର ମଝିରେ ପଛପଟକୁ ଏକ ଦେବପୀଠ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରଗୁଡ଼ିକ ସରଳତର ଓ ସେଥିରେ କୌଣସି ଦେବପୀଠ ବା ବର୍ଭଗୃହ ନଥାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିହାର ମଧ୍ୟରେ ଦେବପୀଠ ବା ଗର୍ଭଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଶୈଳୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦେବପୀଠ ଏହାର ଯୋଜନାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।

ଗୁମ୍ଫା-୧ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତ୍ ବିହାର । ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ବିହାର ସାମାନ୍ୟ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳ ବିହାର ।
### ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ 

File:Interior of Buddhist chaitya hall, Cave XXVI, Ajanta, c.1868.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଅଭ୍ୟନ୍ତର (ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍‍ଙ୍କ ୧୮୬୮ର ଫଟୋ ଚିତ୍ର)
File:Ajanta by Fergusson, cave 19.jpg|ଜେମ୍‍ସ୍ ଫର୍ଗୁସନଙ୍କ ଅଙ୍କିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଚୈତ୍ୟଗୃହ
File:Ajanta Chaitya 10 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ନକସା
File:Ajanta Chaitya 9 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୯ ସ୍ତୁପକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଥାଏ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ ପରିକ୍ରମା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଥିବା ପ୍ରସ୍ତରକଳା ସୁନ୍ଦର ଓ ନିଖୁଣ ଭାବେ ଖୋଦିତ । କିଛି ଚୈତ୍ୟଗୃହରେ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଝରକା ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଚୈତ୍ୟ ବାହାର ପଟେ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଥାଏ । ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ସବୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨ୟ-୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ନୂତନ ଚୈତ୍ୟଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଉଭୟ ସମୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ବଡ଼ ଗୀର୍ଜାଘରର ଗଠନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ବିହାର ରାଜ୍ୟର ଗୟା ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋମଶ ଋଷି ଗୁମ୍ଫାରେ (ପଥରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର) ମଧ୍ୟ ଅଜନ୍ତା ଓ ଗୀର୍ଜାଘରଙ୍କ ପରି ଗଠନ ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜା ଗୃହ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ ଓ ୧୦ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଓ ୨୬ ନିର୍ମାଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଚୈତ୍ୟଗୃହ । ସମସ୍ତ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ପ୍ରାୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରୁ ସ୍ତୁପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଗଣା (ଗୃହ) ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପଟି ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପ ଚାରୁପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ ଓ ୨୬ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତକୁ ଦେଖିଲେ କାଷ୍ଠ ନିର୍ମିତ ଛାତ ପରି ମନେ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତରେ ପ୍ରକୃତ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ୧୯ ଓ ୨୬ ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି (୧୯ରେ ଛିଡ଼ା ଓ ୨୬ରେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ) ଖୋଦିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକି ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ଏଗୁଡ଼ିକରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଟିଳତର । ଏଥିରେ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପଦ୍ମ, ଅଁଳା ପରି ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗୁମ୍ଫା ୧ ପରି ସୁନ୍ଦର ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର, ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀ, ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଫୁଲ, ମାଳା ପ୍ରଭୃତି ରହିଛି ।

## ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା 

File:Life circle of Lord Buddha - A marvel of painting inside Ajanta Cave.jpg|ଗୁମ୍ଫା ଛାତରେ *ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ ଚକ୍ର* ଅଙ୍କିତ
File:050 Cave 17, White Elephants (33488663403).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରଟି *ରାଜାଙ୍କ ଧଳା ହାତୀ* ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ
File:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|ଗୁମ୍ଫା-୨ର ବହୁ ଚିତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିଯାଇଛି ଏବଂ କିଛି ଅଂଶ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି । ଏଥିର୍ ବିଦୁର ଜାତକ କଥା ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି ।
File:Ajanta cave 17, frescoes above a lintel.JPG|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ବାରଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ଉପରେ ୮ଟି ଯୁଗଳ ଉପରେ ୮ଟି ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର
File:Coming Of Sinhala (Mural At Ajanta In Cave No 17).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ସିଂହଳର ରାଜକୁମାର ବିଜୟଙ୍କ ଚିତ୍ର 
File:Hamsa jâtaka, Ajanta, India.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ହଂସ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର (ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ପୂର୍ବ ଜୀବନରେ ଏକ ସୁନେଲି ହଂସ ଥିବା ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଇଛି)
File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ର । ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚିତ୍ର ଓ ରଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି । 

ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏହି ଜାତକ କଥା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ । ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଲେଖାମାନଙ୍କ ଭଳି ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଜୀବନଧାରା ଓ ନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବ ଶହେ ଜନ୍ମରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ତ୍ୟାଗ ଓ ବଳିଦାନ ଜାତକ କଥାର ଗଳ୍ପମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।

ଉଭୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ଓ ୧୧ର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାତବାହନ ଶାସନକାଳର । ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅତି ପୁରାତନ କାଳରୁ ଏକ ସରଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଚତ୍ରଶୈଳୀ ଆପଣେଇ ଆସୁଥିଲେ ବୋଲି ଅଜନ୍ତା, ସାଞ୍ଚି ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନର କଳାରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ କିଛି ଚିତ୍ର ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ୪ଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଶାଳ ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭଲ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଛି । ଜେମ୍‍ସ୍ ହାର୍ଲେଙ୍କ ମତରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ବୈଭବ ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ଦେଇଥାନ୍ତି । ଶୈଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ୨ଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଗୋଟିଏ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ୧୭ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ୨ରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା । ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ବହୁ ବର୍ଷ ପରର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯୁଗକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ନୂତନ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଆଗମନ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଗର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଇପାରେ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀ, ନିଖୁଣତା, ସୌକୁମାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜକୀୟ ଠାଣି, ଶାରୀରିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଯୌନୋଦ୍ଦୀପକତା ଆଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଓ ସନ୍ୟାସୀ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା ।

ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥକୁ ଚୂନରେ ଲିପାହୋଇ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିବା ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଙ୍କା ଯାଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତାର ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କୁ ନଗର ସଭ୍ୟତାର ବିତ୍ତଶାଳୀ ଓ ରଙ୍ଗମୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କଠାରୁ ପାଉଣା ମିଳୁଥିଲା । ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ଚିତ୍ରକଳା ଅତି ଆଦୃତ ଥିଲା ବୋଲି ସାହିତ୍ୟିକ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକଳା ରେଖାର ବନ୍ଧନୀ ବା ରେଖା-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍କାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ତାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ଥ ବା ଛାତକୁ ଗୋଟିଏ ଚିତ୍ରରେ ବା ଏକାଧିକ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବାଛି ବାଛି ସେହି ଜାତକ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଛି ଯେଉଁ ସବୁ କାହାଣୀରେ ବୁଦ୍ଧ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହରିସେନ ହିଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧ରଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ରାଜକୀୟତା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶିତ ।

ଶେଷ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର (ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୁମ୍ଫା ୨ ଓ ୧୬) ଖୋଦନ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଖୋଳା ସରିଥିବା ଅଂଶର ଚିକ୍କଣ କାନ୍ଥରେ ସମସାମୟିକ ଭାବେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ । ୪୭୮ ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥଗିତ ହେବାକୁ ଗୁମ୍ଫା ୪ ଓ ୧୭ରେ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଚିତ୍ର ନଥିବାର କାରଣ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନରାରମ୍ଭ ସମୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚୂନ ଲିପାଗଲା କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇପାରି ନଥିଲା ।

କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହେଲା କିନ୍ତୁ ୪୭୭ରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ସ୍ଥଗିତ ହେଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଖୋଦନ ପାଇଁ ଅସ୍ମକମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ଅସ୍ମକମାନେ ହରିସେନଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ବାକାଟକ ବଂଶର ପତନ ଘଟିଲା । ଖ୍ରୀ. ୪୭୮-୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅନୁଦାନକାରୀଙ୍କ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହେଉନଥିଲା । ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଳ୍ପସମୂହ ଦାତାମାନେ ନିଜର ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ କରାଇ ପାରିନଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସମୟର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦନ କରାଇଲେ । ମୁଖ୍ୟ ଚଟାଣର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ, ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାନ୍ଥ ଓ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହି ସବୁ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି ଯେ ୪୮୦ ଖ୍ରୀ. ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ ଗୋଟିଏ ବି ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା ୨୬ ବାହାରେ ୭ମଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ସମୟର ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ । 

କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇ ବର୍ଷର ଭୁଲ ରହିପାରେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ସମୟକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅନୁମାନରେ "ଆନୁମାନିକ (circa)" ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି ।
### ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା 
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଆଦୃତ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏକାଧିକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଦେବୀଙ୍କର ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର କାରିଗରମାନେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

## ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫାର ବିବରଣୀ 
### ଗୁମ୍ଫା ୧ 

File:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|ମହାଜନକ ଜାତକ କଥାର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଜୀବନଧାରଣ କରିବାକୁ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱଘୋଷଣା
File:Ajanta Cave 1 Mahajanaka Jataka mural detail.jpg|ଶିବି ଜାତକ କଥାର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ
File:Padmapani Bodhisattva-Ajanta Caves-Aurangabad-Maharashtra.jpg|ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ପଦ୍ମପାଣି

୩୫.୭ ମି × ୨୭.୬ ମି ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ଛାତ୍ରଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ସମ୍ମୁଖ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ ପଛ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉନଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

୩୫.୭ ମି × ୨୧.୬ ମି ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ରହିଛି ଓ ଦ୍ୱାରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଲୁଅ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଛି । 

### ଗୁମ୍ଫା ୩ 
ଗୁମ୍ଫା-୩ରେ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାରରେ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀ. ୪୭୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଓ ସମୟକ୍ରମରେ ଶେଷତମ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି । ସମ୍ରାଟ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଅବ୍ୟବହିତ ପୂର୍ବରୁ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଖୋଳାଯିବା ପରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
### ଗୁମ୍ଫା ୪ 

File:Ajanta Cave 4 Exterior.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ବହିର୍ଭାଗର ଚିତ୍ର
File:060 Cave 4, Main Shrine (34280369085).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 4 Hall door.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୪ର ସଭାଗୃହ ଦ୍ୱାରର ନକସା ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 4, Decorated back pillars.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ସ୍ତମ୍ଭର ନକସା ଚିତ୍ର
File:067 Cave 4, Buddhas, Sitting and Standing (34123205802).jpg|ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ଗୌତମବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତି (ଗୁମ୍ଫା-୪)

ଗୁମ୍ଫା-୪ ଏକ ବିହାର ଯାହା ମଥୁରାନାମକ କୌଣସି ଜଣେ ବିତ୍ତଶାଳୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତାକାର ବିହାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କର ବହୁ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସମ୍ଭବତଃ ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଚଟାଣ ନିମ୍ନସ୍ଥ ପଥରର ମାନ ସେତେଟା ଭଲ ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ କିଛି ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା । ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କୋଠରୀ ଖୋଳିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯିବା ଆଉ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ ହୋଇପାରେ ।

ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ । ଏହାର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଦ୍ୱାରର ଡାହାଣ ପଟେ ଅଷ୍ଟଭୟରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ବାରଣ୍ଡା ପଛପଟ କାନ୍ଥରେ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଗୁମ୍ଫା ଛାତ ଭୁଷୁଡ଼ିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ଯୋଜନାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ଏବଂ ଏହା ଗୁମ୍ଫାର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ପ୍ରମୁଖ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ ।

### ଗୁମ୍ଫା ୫ 
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୫ଟି ୧୦.୩୨×୧୬.୮ ବର୍ଗ ମିଟରର ଏକ ବିହାର ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଗୁମ୍ଫା-୫ରେ କୌଣସି କଳାକୃତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମହିଳା ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କଳାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ପୌରାଣିକ *ମକର* ଜୀବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ।

୧୬.୮୫ ମି × ୧୮.୦୭ ମି ମାପର ଗୁମ୍ଫା – ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳବିଶିଷ୍ଟ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ ଓ ଉଭୟ ତଳରେ ସଭାଗୃହ ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରରେ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ସଂଲଗ୍ନ କୋଠରୀମାନ ରହିଛି । ଉପର ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସଂଲଗ୍ନ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଉଭୟ ତଳର ପୀଠରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧ ବସିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଏବଂ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା ପରି କାହାଣୀର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଅଙ୍କିତ । ଗୁମ୍ଫା-୬ର ତଳ ସ୍ତରଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପର ସ୍ତରରେ କିଛି ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବାଘ ଗୁମ୍ଫାରୁ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଆସିଥିବା ସମ୍ଭବପର ।

### ଗୁମ୍ଫା ୭ 

File:Aurangabad - Ajanta Caves (57).JPG|ବାହରପଟୁ ଗୁମ୍ଫା-୭
File:080 Cave 8, Main Shrine and Reliefs (34123127702).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୭ର ମୁଖ୍ୟ ସିଂହାସନ ପୀଠ
File:Plan of Ajanta Cave 7, 1850 sketch.jpg|୧୮୫୦ ମସିହାରେ ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଗୁମ୍ଫା-୭ର ନକସା
File:1880 sketch antechamber reliefs Cave 7 Ajanta Maharashtra India.jpg|ଉପକକ୍ଷ ବାମ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଏକ ରେଖା ଚିତ୍ର (ଜେମ୍ସ ବର୍ଗେସ୍, ୧୮୮୦)
File:Ajanta si01-0403.jpg|ଉପକକ୍ଷ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି
File:Ajanta Caves 47.jpg|ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ପତଳା ଅଗଣା

୧୫.୫୫ ମି × ୩୧.୨୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା – ୭ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିହାର । ଏହି ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ ୮ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଛନ୍ତି । ନାଗମୁଚଳିନ୍ଦ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ବୌଦ୍ଧ ସାଙ୍କେତିକ କଳା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୯ର ଗମ୍ବୁଜର ଅବଶେଷରୁ ଏଥିରେ ପୂର୍ବେ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ ଗଠନ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟର ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ୟୁରୋପରେ ନିର୍ମିତ ଗୀର୍ଜାଘରମାନଙ୍କ ପରି । ଗୁମ୍ଫାରେ ୨୩ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଝିରେ ଏକ ସ୍ତୁପ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଦକ୍ଷଣପଥ ରହିଛି । ସ୍ତୁପଟି ଏକ ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ବାମ କାନ୍ଥରୁ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ତୁପ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ ହୋଇପାରେ ।

ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଙ୍କନ କରାଯାଇଥିଲା । ସ୍ତୁପ ପଛକୁ ଓ ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପର ପଟକୁ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଳଙ୍କାର ସଜ୍ଜିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି, ସାଧାରଣ ଜନତା, ଯୋଗୀ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ମାଳ ଓ ପ୍ରସାଦ ଚଢ଼ାଇବା, ପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନେ ଧୋତି ଓ ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିହେବ । କାନ୍ଥରେ ରହିଥିବା ଜାତକ କଥା ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ପରି ମନେ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଭିତର ଓ ବାହାରର କିଛି ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସେମାନେ କଣ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଅଜଣା । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପରି ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନମୁତାବକ ଓ ଅନୁଦାନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ଉପୁଜିଥିବ । ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ମଧ୍ୟରେ ୪ଟି ଛୋଟ ପୀଠ (୯A, ୯B, ୯C, ୯D) ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।

### ଗୁମ୍ଫା ୧୦ 

File:*Plate 3* == Ajunta-- Interior of Chaitya Cave, No. 10.jpg|୧୮୩୯ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ସ୍ଥିତି
File:089 Cave 10, Buddha Drawing on Column (33896473480).jpg|ବୁଦ୍ଧ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲମ୍ବା ଓ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ ଅଙ୍ଗବସ୍ତ୍ର ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ
File:Ajanta Caves 71.jpg|ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଛାତରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର 
File:106 Cave 10, Paintings in Arches (33438399444).jpg|ତୋରଣରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 10 outside view.jpg| ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ବାହାର ପଟରୁ ଦୃଶ୍ୟ
File:Ajanta caves aurangabad 14.JPG|ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ଅଭ୍ୟନ୍ତର 

ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ବା ଚୈତ୍ୟଗୃହ । ଗୁମ୍ଫା-୧୨ରେ ଥିବା ବିହାରର ସମସାମୟିକ ଏହି ଚୈତ୍ୟର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହୋଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ପରେ ପିତଳଖୋଡ଼ାର ଗୁମ୍ଫା-୩, ତା’ ପରେ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧, ଆଳଙ୍କାରିକ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୯ ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଲିଖିତ ଅଛି ଯେ:

;ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା : 
ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଚିତ୍ରସମୂହରେ କିଛି ପୁରାତନ (ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ), କିଛି ନୂତନ (ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ) ତ ଆଉ କିଛି ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ (୪୭୯-୪୮୦ ମସିହାରେ) ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବରୁ ରହିଆସିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥିଲେ ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୂରଣ କରାଯାଇଛି ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଏପରି ସମୁଦାୟ ୩୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ସମ୍ପର୍କୀୟ । ଉଭୟ ହୀନଯାନ ଓ ମହାଯାନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ; ପୁରାତନ ସମୟର ହୋଇଥିବାରୁ ହୀନଯାନ ଚିତ୍ର ସବୁ କ୍ରମଶଃ  ଲିଭିଯାଇଛି । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଅଟି ଦାନ୍ତ ଥିବା ଏକ ହାତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷଡ଼ଦନ୍ତ ଜାତକ କଥା, ଅନ୍ଧ ମାତାପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ପୁତ୍ର ନିଜ ଜୀବନକୁ ସମର୍ପିତ କରିବା ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଶ୍ୟାମ ଜାତକ ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ଚିତ୍ର ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ ସମୟର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସାଞ୍ଚି ଓ ଅମରାବତୀର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପରି ।

ଆଗ ପଟର କାନ୍ଥ ଭୁଷୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ଅନ୍ୟ ତିନି କାନ୍ଥରେ ୧୨ଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତି ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ପଥର ଖଟ ରହିଛି । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଳାଲେଖ ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବରାହଦେବ ଉଭୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଏକ ମହାଯାନ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର, ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇଟି ଝରକା ରହିଛି । ବିହାରର ବାରଣ୍ଡାଟି ୧୯.୫ ମି × ୩ ମି । ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ୧୯.୫ ମି × ୧୯.୫ ମି ପରିମିତ ଏକ ବର୍ଗାକାର ଗୃହ ।

ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଚିତ୍ରସମୂହ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର । ହସ୍ତୀ, ମହୌମ୍ମଗ, ସୁତସୋମ ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହାଛଡ଼ା ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ସୁଜାତାଙ୍କ ଭୋଗଦାନ, ଅସିତଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ, ତ୍ରପୁଶ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ କଥା, ହଳ ପର୍ବ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି । ଶ୍ୱେତବସନ ପରିଧାନ କରିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସୁଜାତା ଭିକ୍ଷାଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ତପୁସ୍ସ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଗହମ ଓ ମହୁ ଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ହଳ ଉତ୍ସବରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ଚିତ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାରୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରୁଥିବାର ଏକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଧୋତି ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ।
File:017 Cave 16, Colonnaned Hall (34141160892).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୬ରେ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଦୃଶ୍ୟ

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ୩୦ଟି ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ; ଯଥା – ବିପଶ୍ୟୀ, ଶିଖୀ, ବିଶ୍ୱଭୂ, କ୍ରକୁଚ୍ଛାନନ୍ଦ, କନକମୁନି, କଶ୍ୟପ ଓ ଶାକ୍ୟମୁନି । ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଉଦୟିନ ଓ ଗୁପ୍ତ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର, ନଳଗିରିର କଥା, ଭବଚକ୍ର (ଜୀବନ ଚକ୍ର), ରାଜକୁମାର ସିଂହଳଙ୍କ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଯାତ୍ରା, ପ୍ରାଚୀନ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଚିତ୍ର ଫଳକ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଚିତ୍ର । ଷଡ଼ଦନ୍ତ, ହସ୍ତୀ, ବେସ୍ସନ୍ତର, ସୁତସୋମ, ମହାକପି, ସରାଭମିଗ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମତିପୋଷକ, ଶ୍ୟାମ, ମହିଷ, ବଲହସ୍ସ, ଶିବି, ରୁରୁ ଓ ନିଗ୍ରୋଦମିଗ ଜାତକ କଥାମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ମାତା-ପୁତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଭିକ୍ଷୁକ ଜଣକ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମାତା-ପୁତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ।

ପୂଜା ଗୃହଟି ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗୋଲାକାର । ଏଥିରେ ୧୫ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୋଲାକାର ଭିତ୍ତିର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଫୁଲ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧ ରହିଛନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିକଟରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଅପସରା ଆଦି ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଶୈଳୀ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ବୋଲି କୁହାଯିବ । ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମାଙ୍କ ଅନୁସାରେ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ଖ୍ରୀ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ତାହାର ଅନୁକରଣରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।

ପୂଜା ଗୃହର କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ । ବୁଦ୍ଧ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ, ମାତା-ପୁତ୍ର ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ।

### ଗୁମ୍ଫା ୨୦ 
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଏକ ବିହାର ଓ ୧୬.୨ ମି × ୧୭.୯୧ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ "ଧାର୍ମିକ ଭାବନାର ବୃକ୍ଷକୁ ବଢ଼ାଇବାର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା”କୁ ପୂରରଣ କରିବା ପାଇଁ  ୪୬୦ ମସିହାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରାଇଥିଲେ । । ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସହିତ ୨୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାର କାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରସ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ବା ୧୯ ତୁଳନାରେ ଏହାକୁ କମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା ।

ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୪ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ଓ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଥରକଟା ଝରକା ରହିଛି । ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଛାତରେ ପୂର୍ବେ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଦେଖିହେବ । ଗର୍ଭଗୃହର ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ରହିଛନ୍ତି । ସପ୍ତବୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ।

ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଓ ୧୯ର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଚିତ୍ରକଳା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାର କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ତିନୋଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକା କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ କାମ କରିଥିବେ ବୋଲି ଏପରି ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜନ୍ତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧରଣର । ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଶିଳ୍ପ କଳା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର । ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦୁଇଟି ତକିଆକୁ ଆଉଜି ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଫଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ ଗଛ ରହିଛି ।

### ଗୁମ୍ଫା ୨୧, ୨୨, ୨୩, ୨୪ ଓ ୨୫ 
ଗୁମ୍ଫା-୨୧, ୨୨, ୨୩ ଓ ୨୪ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ବିହାର । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ସଭାଗୃହଟି ୨୮.୫୬ ମି × ୨୮.୦୩ ମି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସନ୍ୟାସୀମାନଙେକ ରହିବା ପାଇଁ ୧୨ଟି କୋଠରୀ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହା ସହିତ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳାରେ ଖୋଦିତ ଅଛି । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅପସରା, ନାଗରାଜ, ନାଗରାଣୀ, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ସଭାଗୃହଟି ପୂର୍ବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ମୁଖ୍ୟ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବସିଛନ୍ତି ।

୧୨.୭୨ ମି × ୧୧.୫୮ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨୨ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପତଳା ବାରଣ୍ଡା ଓ ୪ଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ସୋପାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫା ୨୨ରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଫୁଲ ବା ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଧାନ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚିତ୍ରକଳା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମୂର୍ତ୍ତିକଳାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଚିତ୍ର ଅପେକ୍ଷା ମୂର୍ତ୍ତି ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରିବ ବୋଲି ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ରେ ଦୁଇଟି ଉପର ମହଲା ଓ ଡେଣା ପରି ଚାରିଟି କକ୍ଷ ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ରହିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ନିର୍ମାଣ ବେଳେ ପୂର୍ବ ଯୋଜନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଆଗଲା ।

ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ମୂର୍ତ୍ତି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ । ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମିତ ଶେଷ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଅନ୍ୟତମ ଓ ଶିଳାଲେଖରୁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ବା ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ବୋଲି କହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗୋଲାକାର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାର ଭିତର ପଟକୁ ଏକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଯଥା – ସ୍ରବସ୍ତିର ଚମତ୍କାର, ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଥିରୁ ବହୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ମୂଳ ଯୋଜନାରେ କଳାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅନୁପ୍ରବେଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫାକୁ ପଶିବା ପରେ ବାମ ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ମୂର୍ତ୍ତି, ତା’ ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଥାର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମାରାର ପୁତ୍ରୀମାନେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ତାଙ୍କୁ କାମବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି । ମାରାର ପୁତ୍ରୀମାନେ ଅଳ୍ପ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ବେଳେ ମାରା ନିଜ ସେନା ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ଧମକ ଦେଇ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନଚ୍ୟୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ସବୁ ଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନଚ୍ୟୁତ ନ କରିପାରିବାରୁ ହତାଶ ମାରାର ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରକୁ ଡାହାଣ ପଟେ କୋଣରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।

ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଓ ବାମ ଡେଣାର କକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଯାହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ସଭାଷଦ ନାନାରାଜଙ୍କ (ଏହାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟରେ ମୁଲତାଇ ଓ ସଙ୍ଗଲୋଦା ଶିଳାଲେଖ ଅନ୍ୟତମ)ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ । ସପ୍ତମ-ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଏହି ଶିଳାଲେଖକୁ ଅଜନ୍ତାର ଶେଷ ଶିଳାଲେଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ।

### ଗୁମ୍ଫା ୨୭, ୨୮ ଓ ୨୯ 
ଗୁମ୍ଫା-୨୭ ଏକ ବିହାର ଓ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ରୂପେ ଏହା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଏହା ଦ୍ୱିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ, ଉଭୟ ତଳ ଭଗ୍ନ ଏବଂ ଏହାର ଉପର ସ୍ତରଟି ଆଂଶିକ ରୂପେ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଛି । ଏହାର ଗଠନ ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି । ଅଜନ୍ତାର ପଶ୍ଚିମତମ ଭାଗରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୮ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଓ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଅଧିକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତଖନନ ପରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ-୧ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ହୀନଯାନ ବିହାର ଆବିଷ୍କୃତ ହେଲା । ଗୁମ୍ଫା-୩୦ ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ୩.୬୬ ମି × ୩.୬୬ ମି ମାପର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ତିନୋଟି ଛୋଟ କୋଠରୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟରେ ୨ଟି ଲେଖାଏଁ ପଥର ନିର୍ମିତ ଖଟ ଓ ପଥର ତକିଆ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । କୋଠରୀ କାନ୍ଥରେ ପଦ୍ମ ଓ ଫୁଲମାଳା ଖୋଦିତ । ୩୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାରୁ କୌଣସି ଏକ ଅଜଣା ଲିପିରେ ଦୁଇଟି ଶିଳାଲେଖ ମିଳିଛି । ଏହାର ବାରଣ୍ଡାରେ ଏକ ମଞ୍ଚ ରହିଛି ଯେଉଁଠାରୁ ନଦୀ ଓ ବଣର ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିହେବ । ଗୁପ୍ତେ ଓ  ମହାଜନଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ପ୍ରବେଶ ପଥ ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟିକୁ ସମୟକ୍ରମେ ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା ।

### ଅନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ 
ଅଜନ୍ତାର ୮୦%ରୁ ଅଧିକ ଗୁମ୍ଫା *ବୌଦ୍ଧ ବିହାର* ଥିଲା ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଶ୍ରାମାଗାର ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାତାମାନେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନରେ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶସ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ସ୍ଥଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଓ ୧୧ର ଚଟାଣରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶସ୍ୟଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ କହିଛନ୍ତି । ଉଚ୍ଚ ଛାତବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ସୁବିଧା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶସ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଇଥିବ । ତଳ ଚଟାଣକୁ କାଟି ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ କରିବାଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କ ଶୋଇବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ଥାନ ମିଳିବା ସହ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବୋହି ନେବା ଆଣିବାରେ ସୁବିଧା ହେଉଥିବ ।
### ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଉତଖନନ

File:Ajanta burnt-brick monastery.jpg|ଅଜନ୍ତାରେ ନିକଟରେ ଉତଖନନ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଇଟାନିର୍ମିତ ବିହାର
File:Ajanta Visvasena.jpg|ବିହାରର ଉତଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ବିଶ୍ୱସେନଙ୍କ ମୁଦ୍ରା (ସମୟ କାଳ : ୨୯୩-୩୦୪)
File:Ajanta Theodosius II 402-450.jpg| ବିହାରର ଉତଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଓଡୋସିୟସଙ୍କ ମୁଦ୍ରା (ସମୟ କାଳ : ୪୦୨-୪୫୦)
File:Ajanta terracotta plaque of Mahishasuramardini.jpg|ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଚିତ୍ର ରହିଥିବା ପୋଡ଼ା ମାଟି ଫଳକ
File:Vihara brick monastery at Ajanta.jpg|ଅଜନ୍ତାକୁ ମୁହଁ କରି ରହିଥିବା ଇଟାନିର୍ମିତ ବିହାର । ଏଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ କିଛି ସାନ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ମାତା ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ପୋଡ଼ାମାଟିର ଫଳକ ମଧ୍ୟ ଉତଖନନରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି । ଏଠାକାର କାରିଗରମାନେ ଏହି ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ।

## ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ଓ ନକଲ 
ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ହଜିବାକୁ ବସିଲାଣି ଓ ତେଣୁ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ନକଲ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ରଖାଯାଇଛି । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରୁ ମୂଳ ଚିତ୍ର ବିଷୟରେ କିଛି ଧାରଣା ମିଳିଥାଏ । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାପାନୀ ଓ ୟୁରୋପୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଥିରୁ କିଛି ଅନୁକରଣ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ବା ଦୁର୍ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ମାଡ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ମେଜର୍ ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ଜଣେ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ । ୧୮୪୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରି ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ବା ନକଲ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା । ୧୮୪୪ରୁ ୧୮୬୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗିଲ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିଲେ । ସେ ୨୭ଟି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଲଣ୍ଡନର କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ପ୍ୟାଲେସରେ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୪ଟିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଗିଲ୍ ପୁଣି ଅଜନ୍ତାକୁ ଫେରି ଚିତ୍ରର ନକଲ ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (୧୮୭୫) ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ।

୧୮୭୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଜନ୍ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ସ୍‍ଙ୍କୁ ନିଜ ଛାତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଗୁଡ଼ିକର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲା । ୧୩ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରି ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଲଣ୍ଡନର ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ଇନ୍‍ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍‍ଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୮୮୫ ମସିହାର ଏକ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଏଣ୍ଡ୍ ଆଲବର୍ଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାୟ ୧୬୬ଟି ନକଲି ଚିତ୍ର ରହିଛି । ୧୯୫୫ ମସିହାରୁ କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବବୃହତ୍ ଚିତ୍ର ୩ ମି × ୬ ମି ଆକାରର । ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ନର୍ଥୁମ୍ବ୍ରିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁକରଣ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଗ୍ରିଫିଥ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଶସ୍ତା ବାର୍ନିସ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ ଯାହା ମୂଳ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛି ।

୧୯୯୦-୯୧ ମସିହାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ହେରିଂଘାମ୍ ଓ କଲିକତା କଳା ବିଦ୍ୟାଳୟର ଛାତ୍ରମାନେ ମିଶି କିଛି ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକର ନନ୍ଦଲାଲ ବୋଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ଲଣ୍ଡନର ଇଣ୍ଡିଆ ସୋସାଇଟିଦ୍ୱାରା ଏହି ନକଲି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବର ନକଲମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ଓ ଶୈଳୀ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା । ଗିଲ୍ ଓ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ଙ୍କ ନକଲଗୁଡ଼ିକ ଭିକ୍ଟୋରୀୟ କଳା ଶୈଳୀରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ଭାରତୀୟ ଶୈଳୀର ନିକଟତର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜଣେ ଲେଖକ ମତ ରଖିଥିଲେ ।

ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ଫଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ । ୧୮୫୬ ମସିହାରୁ ସେ କ୍ୟାମେରା, ଷ୍ଟିରିଓସ୍କୋପି ଆଦିର ବ୍ୟବହାର କରି ଅନେକ ଫଟୋ ନେଇଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ୍ ଲାଇବ୍ରେରି ସୌଜନ୍ୟରୁ ଏଥିରୁ ଅନେକ ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍‍ଲାଇନ୍ ଦେଖିହେବ । ଗିଲ୍ ଓ ଫର୍ଗୁସନ୍ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ପରେ ୧୯୧୧ ମସିହାରେ ଭିକ୍ଟର୍ ଗୋଲୁବ୍ୟୁ ଅନେକ ଫଟୋ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଇ. ଏଲ୍. ଭାସେ ଉଠାଇଥିବା ଅନେକ ଫଟୋ ଗୁଲାମ ୟଜଦାନିଙ୍କଲଦ୍ୱାରା ୧୯୩୦ରୁ ୧୯୫୫ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଉପକକ୍ଷରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ରର ନକଲ ଥୋମାସ୍ ହଲବେଇନ୍ ହେଣ୍ଡଲେ (୧୮୪୭-୧୯୧୭) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଥିଲେ ଯାହା ଜୟପୁର (ରାଜସ୍ଥାନ)ର ଆଲବର୍ଟ୍ ହଲ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରହିଛି । ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲିଥିଲା । ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁରଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ଜାପାନୀ ଚିତ୍ରକର ଆରାଇ କାମ୍ପୋ (荒井寛方:୧୮୭୮–୧୯୪୫) ଜାପାନୀ ଚିତ୍ର ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ ଓ ସେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରି ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ୧୯୧୬ରୁ ୧୯୧୮ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଜାପାନୀ କାଗଜରେ କିଛି ନକଲ ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ଓ ଟୋକିଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୯୩୨ ମସିହାର ଭୂମିକମ୍ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଜିଗଲେ ବା ମାଟିରେ ପୋତି ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।

## ମହତ୍ତ୍ୱ 
### ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ (ଭାରତୀୟ) ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଇତିହାସ, ମାନବ ବିଜ୍ଞାନ, ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶାରଦ ନିଜ ମତ ରଖିଯାଇଛନ୍ତି । ବେଶଭୂଷା, ଅଳଙ୍କାର, ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଭୃତିର ରାଜକୀୟ ଓ ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିତ  ସାଧାରଣ ଜନତା, ଋଷିମୁନି ଏବଂ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ସାମାନ୍ୟ ଓ ନିରାଡ଼ମ୍ବର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରସମୂହ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳର ଭାରତୀୟ ଜନଜୀବନର ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ପରିପ୍ରକାଶ ।

ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନଧାରା ଏବଂ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଭୌତିକ ଜୀବନଧାରାର ବିପରୀତ ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ପ୍ରଥମ ଭାବ ଜୀବନର ସୁଖ ଓ ମୋହ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି କାମ, ଅର୍ଥ, ବାସନା ଓ ମୋହ ମଧ୍ୟରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦୋକାନ ବଜାର, ଉତ୍ସବ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ପ୍ରାସାଦ, କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଇତ୍ୟାଦିର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଭରହୁତ, ସାଞ୍ଚି, ଅମରାବତୀ, ଏଲୋରା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଆଇହୋଳେ, ବାଦାମୀ ଓ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ (ବିଶେଷତଃ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ଓ ତାହା ଆଖପାଖ ସମୟର) ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ କଳାର ଏକ ଝଲକ ।

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାର ବିବରଣୀ ଋଢିବାଦୀ, ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଥିଲା । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଗବେଷକ ୱିଲିୟମ୍ ଡେଲରିମ୍ପଲ୍‍ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୁଝିପାରି ନଥିଲେ । ଜାତକ କଥାସମୂହର ଜ୍ଞାନ ଓ ଏସୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଏହି ଗବେଷକମାନେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ନୃତ୍ୟରତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ନିଜ ଅନୁମାନ ଓ ବୋଧଶକ୍ତିରୁ ସେମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଥହୀନ, ରହସ୍ୟମୟ ଓ କାମୁକ ଇତ୍ୟାଦି କହିଥିଲେ । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଔପନିବେଶ ଶାସକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ।

### ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିଦେଶୀ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମିଳନ ଓ ବିନିମୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ିଥାଏ । ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ହରୁନ୍ ଖାନ୍ ଶେରୱାନିଙ୍କ ମତରେ : “ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିଶ୍ୱବାଦୀ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହୋଇ ଗ୍ରୀକ୍, ପର୍ସୀୟ, ସକ, ପଲ୍ଲବ, କୁଶାଣ, ହୁଣ ପରି ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଜାତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଥିଲା ।“ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ର ସମୂହରେ ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭରି ହୋଇ ରହିଛି । ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ଯୋଗୁଁ “ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ” ପରି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁମାନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଅଜନ୍ତାର ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ରରେ ସାସନୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଯାତ୍ରୀ ଓ ତତ୍କାଳୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ ।

;"ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ (Persian Embassy Scene)" ବୋଲି କଥିତ ଚିତ୍ର 
]
ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକ ଥିବା ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖ ଓ ବେଶଭୂଷା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଓ ଏହାକୁ "ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ" ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହି ଚିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପଶିବା ପରେ ଠିକ୍ ଡାହାଣ ପଟକୁ ରହିଛି । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଔପନିବେଶିକ ସମୟର ବ୍ରିଟିଶ୍ ଐତିହାସିକମାନେ ଅନୁମାନପୂର୍ବକ ଏହି ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଘଟଣାକୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ିଥିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ତାଙ୍କ ମତରେ ହରିସେନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଟି ମହାସୁଦର୍ଶନ ଜାତକ କଥାରୁ ଗୃହୀତ ଯାହାର କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ରାଜା ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ହିଁ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ରାଜା ରୂପରେ ଦର୍ଶିତ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟରେ ଭାରତ ସହ ସାସନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଏହି ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।

;ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ତଥା ବୌଦ୍ଧ ମତବାଦର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର

ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଚେହେରା ଓ ବେଶଭୂଷାର ଅନେକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପିଆ ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଗତିବାଦୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଉଥିବା ଭାରତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅତି ସକ୍ରିୟ ଥିଲା । ଏଥିରୁ ଆହୁରି ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ଏପରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଡେକାନ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁନ୍ନତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ତେଣୁ ଚିତ୍ରରେ ଶିଳ୍ପୀ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି ।

ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ଭାରତ ଓ ସାସାନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଦିଏ ।

File:Ajanta Cave 2 Veranda ceiling foreigners.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨ ଛାତର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀମାନେ ମେଳରେ ମଦିରାପାନ କରୁଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା
File:Ajanta Cave 1 Group of foreigners.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଛାତରେ ଏକ ପାରସ୍ୟ ସଦୃଶ ବିଦେଶୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଚିତ୍ର । ଏପରି ଅଙ୍କିତ ୪ଟି ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ।
File:Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall horsemen detail.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ବିଦେଶୀମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବା ଚିତ୍ର 

## ଆଧୁନିକ ଚିତ୍ରକଳାରେ ଅଜନ୍ତା ପ୍ରଭାବ 
ଅଜନ୍ତାର ତିତ୍ରକଳା ଶୈଳୀ ତିବ୍ବତ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଚିତ୍ରକଳା ଶୈଳୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି ।

ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରର ପୁନରାବିଷ୍କାର ଅନେକ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକରଙ୍କୁ ପୁରାତନ ଚିତ୍ର ଶୈଳୀର ଅନୁକରଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା । ନନ୍ଦଲାଲ ବୋଷ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ର ଶୈଳୀକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ଅବନୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଓ ସୟଦ ଥଜୁଦ୍ଦିନଙ୍କ ପରି ଚିତ୍ରକର ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରୁ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ।

## ସଂରକ୍ଷଣ
ଗୁମ୍ଫାରେ ଚିତ୍ର ଓ କଳାକୃତି ସମୟ କ୍ରମେ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ଅବକ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରଶୂନ୍ୟ ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର ସବୁ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଜୀବନକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ବୁଲି ବୁଲି ସବୁ ଅଧ୍ୟାୟ ବା କଥା ଦେଖିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ଜାତକ କଥାର ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ପରେ ଏକ ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଚିହ୍ନିବା ୧୮୧୯ ପରଠାରୁ ଏଠାକାର ଗବେଷଣାର ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଆସିଛି ।

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 
* ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା
* ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା
* ଭୀମବେଟ୍‍କା ଶୈଳାଶ୍ରୟ

## ଟୀକା 
## ଆଧାର 
### ପୁସ୍ତକ ଆଧାର 
* "ASI": Archaeological Survey of India website, with a concise entry on the Caves, accessed 20 October 2010
* Burgess, James and Fergusson J. *Cave Temples of India.* (London: W.H. Allen & Co., 1880. Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Ltd., Delhi, 2005). 
* Burgess, James, and Indraji, Bhagwanlal. *Inscriptions from the Cave Temples of Western India*, Archaeological Survey of Western India, Memoirs, 10 (Bombay: Government Central Press, 1881).
* Burgess, James. *Buddhist Cave Temples and Their Inscriptions*, Archaeological Survey of Western India, 4 (London: Trubner & Co., 1883; Varanasi: Indological Book House, 1964).
* Burgess, James. "Notes on the Bauddha Rock Temples of Ajanta, Their Paintings and Sculptures," Archaeological Survey of Western India, 9 (Bombay: Government Central Press, 1879).
* Behl, Benoy K. *The Ajanta Caves* (London: Thames & Hudson, 1998. New York: Harry N. Abrams, 1998).
* 
* Cohen, Richard S. "Ajanta’s Inscriptions." In Walter M. Spink, *Ajanta: History And Development, volume 2: Arguments About Ajanta* (Leiden: E.J. Brill, 2006), pp.&nbsp;273–339.
* Cohen, Richard S. "Nāga, Yaksinī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta," *History of Religions*. 37/4 (May 1998): 360–400.
* Cohen, Richard S. "Problems in the Writing of Ajanta’s History: The Epigraphic Evidence," *Indo-Iranian Journal*. 40/2 (April 1997): 125–48.
* Cohen, Richard Scott. *Setting the Three Jewels: The Complex Culture of Buddhism at the Ajanta Caves.*  A PhD dissertation (Asian Languages and Cultures: Buddhist Studies, University of Michigan, 1995).
* Gordon, Sophie (2011), *Monumental visions: architectural photography in India, 1840–1901*, PhD thesis, SOAS, University of London, PDF available
* 
* Cowell, E.B. *The Jataka,* I-VI (Cambridge: Cambridge, 1895; reprint, 1907).
* Dhavalikar, M.K. *Late Hinayana Caves of Western India* (Pune: 1984).
* Griffiths, J. *Paintings in the Buddhist Cave Temples of Ajanta,* 2 vols. (London: 1896–1897).
* Halder, Asit Kumar. "AJANTA" Edited and annotated by Prasenjit Dasgupta and Soumen Paul, with a Foreword by Gautam Halder LALMATI. Kolkata. 2009
* 
* 
* Kramrisch, Stella. *A Survey of Painting in the Deccan* (Calcutta and London: The India Society in co-operation with the Dept. of Archaeology, 1937). Reproduced: "Ajanta," *Exploring India’s Sacred Art: Selected Writings of Stella Kramrisch,* ed. Miller, Barbara Stoler (Philadelphia: University of Pennsylvania Press: 1983), pp.&nbsp;273–307; reprint (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts, 1994), pp.&nbsp;273–307.
* 
* Majumdar, R.C. and A.S. Altekar, eds. *The Vakataka-Gupta Age.* New History of Indian People Series, VI (Benares: Motilal Banarasidass, 1946; reprint, Delhi: 1960).
* Mirashi, V.V. "Historical Evidence in Dandin’s Dasakumaracharita," *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*, 24 (1945), 20ff. Reproduced: Studies in Indology, 1 (Nagpur: Vidarbha Samshodhan Mandal, 1960), pp.&nbsp;164–77.
* Mirashi, V.V. *Inscription of the Vakatakas*. Corpus Inscriptionum Indicarum Series, 5 (Ootacamund: Government Epigraphist for India, 1963).
* Mirashi, V.V. *The Ghatotkacha Cave Inscriptions with a Note on Ghatotkacha Cave Temples by Srinivasachar, P*. (Hyderabad: Archaeological Department, 1952).
* Mirashi, V.V. *Vakataka inscription in Cave XVI at Ajanta*. Hyderabad Archaeological Series, 14 (Calcutta: Baptist mission Press for the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1941).
* Mitra, Debala. *Ajanta*, 8th ed. (Delhi: Archaeological Survey of India, 1980).
* Nagaraju, S. *Buddhist Architecture of Western India* (Delhi: 1981)
* Parimoo, Ratan; et al. *The Art of Ajanta: New Perspectives*, 2 vols (New Delhi: Books & Books, 1991).
* Schlingloff, Dieter. *Guide to the Ajanta Paintings, vol. 1; Narrative Wall Paintings* (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 1999)
* Schlingloff, Dieter. *Studies in the Ajanta Paintings: Identifications and Interpretations* (New Delhi: 1987).
* Shastri, Ajay Mitra, ed. *The Age of the Vakatakas* (New Delhi: Harman, 1992).
* Singh, Rajesh K. *An Introduction to the Ajanta Caves* (Baroda: Hari Sena Press, 2012). 
* Singh, Rajesh Kumar. 'The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta,’ *South Asian Studies* (London: March 2012), vol. 28, No. 1, pp.&nbsp;37–68.
* Singh, Rajesh Kumar. 'Buddhabhadra’s Dedicatory Inscription at Ajanta: A Review,’ in *Pratnakirti: Recent Studies in Indian Epigraphy, History, Archaeology, and Art*, 2 vols, Professor Shrinivas S. Ritti Felicitation volume, ed. by Shriniwas V. Padigar and Shivanand V (Delhi: Agam Kala Prakashan, 2012), vol. 1, pp.&nbsp;34–46.
* Singh, Rajesh Kumar, et al. *Ajanta: Digital Encyclopaedia* [CD-Rom] (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for Arts, 2005).
* Singh, Rajesh Kumar. "Enumerating the Sailagrhas of Ajanta," *Journal of the Asiatic Society of Mumbai* 82, 2009: 122–26.
* Singh, Rajesh Kumar. "Ajanta: Cave 8 Revisited," *Jnana-Pravah Research Journal* 12, 2009: 68–80.
* Singh, Rajesh Kumar. "Some Problems in Fixing the Date of Ajanta Caves," *Kala, the Journal of Indian Art History Congress* 17, 2008: 69–85.
* 
* Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill.
* 
* 
* 
* 
* Spink, Walter M. "A Reconstruction of Events related to the development of Vakataka caves," *C.S. Sivaramamurti felicitation volume*, ed. M.S. Nagaraja Rao (New Delhi: 1987).
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Chronology: Cave 1’s Patronage," *Chhavi* 2, ed. Krishna, Anand (Benares: Bharat Kala Bhawan, 1981), pp.&nbsp;144–57.
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Chronology: Cave 7’s Twice-born Buddha," *Studies in Buddhist Art of South Asia*, ed. Narain, A.K. (New Delhi: 1985), pp.&nbsp;103–16.
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Chronology: Politics and Patronage," *Kaladarsana*, ed. Williams, Joanna (New Delhi: 1981), pp.&nbsp;109–26.
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Chronology: The Crucial Cave," *Ars Orientalis*, 10 (1975), pp.&nbsp;143–169.
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Chronology: The Problem of Cave 11," *Ars Orientalis*, 7 (1968), pp.&nbsp;155–168.
* Spink, Walter M. "Ajanta’s Paintings: A Checklist for their Dating," *Dimensions of Indian Art, Pupul Jayakar Felicitation Volume*, ed. Chandra, Lokesh; and Jain, Jyotindra (Delhi: Agam Kala Prakashan, 1987), p.&nbsp;457.
* Spink, Walter M. "Notes on Buddha Images," *The Art of Ajanta: New Perspectives*, vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books & Books, 1991), pp.&nbsp;213–41.
* Spink, Walter M. "The Achievement of Ajanta," *The Age of the Vakatakas*, ed. Shastri, Ajaya Mitra (New Delhi: Harman Publishing House, 1992), pp.&nbsp;177–202.
* Spink, Walter M. "The Vakataka’s Flowering and Fall," *The Art of Ajanta: New Perspectives*, vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books & Books, 1991), pp.&nbsp;71–99.
* Spink, Walter M. "The Archaeology of Ajanta," *Ars Orientalis*, 21, pp.&nbsp;67–94.
* Weiner, Sheila L. *Ajanta: Its Place in Buddhist Art* (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1977).
* Yazdani, Gulam. *Ajanta: the Colour and Monochrome Reproductions of the Ajanta Frescos Based on Photography*, 4 vols. (London: Oxford University Press, 1930 [31?], 1955).
* Yazdani, Gulam. *The Early History of the Deccan*, Parts 7–9 (Oxford: 1960).
* Zin, Monika. *Guide to the Ajanta Paintings, vol. 2; Devotional and Ornamental Paintings* (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 2003)

## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ 
* Ajanta Caves Bibliography, Akira Shimada (2014), Oxford University Press
* The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta
* The Greatest Ancient Picture Gallery. William Dalrymple, New York Review of Books (23 Oct 2014)
* Ajanta Caves in UNESCO List
* Google Streetview Tours of each Cave of Ajanta
* Inscriptions with Translations: Ajanta Caves, Richard Cohen

 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
ଶ୍ରେଣୀ:ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ