ସୁନ୍ଦରବନ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ

**ସୁନ୍ଦରବନ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ** ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ଜୈବଗୋଲକ । ଭାରତର ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଭାରତ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସୁନ୍ଦରବନ ଜଙ୍ଗଲର ଭାରତୀୟ ଅଂଶରେ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । ସୀମାରେଖାର ଆର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ସୁନ୍ଦରବନ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ରହିଛି । ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲରେ ଭର୍ତ୍ତି । ବାଘଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ସର୍ବବୃହତ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହେଉଛ ସୁନ୍ଦରବନ । 

ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ଜୀବ ସୁନ୍ଦରବନରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଅନେକ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି । ସୁନ୍ଦରବନକୁ ୧୯୭୩ ମସିହାରେ ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟର କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଗଲା । ୧୯୮୪ ମସିହା ମଇ ୪ ତାରିଖରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଘୋଷିତ ହେବା ପରେ ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ଏହାକୁ UNESCO ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳର ମାନ୍ୟତା ମିଳିଲା ।  ୨୦୦୧ ମସିହାରୁ ଏହାକୁ “ସଂରକ୍ଷିତ ଜୈବମଣ୍ଡଳର ବିଶ୍ୱ ନେଟୱର୍କ୍” (World Network of Biosphere Reserve) ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି । 

ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ୧୮୬୯ ମସିହାରେ ସୁନ୍ଦରବନର ପ୍ରଥମ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା । ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ଏଠାକାର ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ସଂରକ୍ଷିତ କରାଗଲା (ବନ କାନୁନ୍, ୧୮୬୫ Act VIII) । ସୁନ୍ଦରବନର ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଜଙ୍ଗଲକୁ ୧୮୭୬ ମସିହାରେ ଆଇନ୍ ପରିସରକୁ ଅଣାଯାଇ ବନ ବିଭାଗର ଅଧୀନରେ ରଖାଗଲା । ବନ ବିଭାଗ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ୧୮୭୯ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଖୁଲନାଠାରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ ହେଲା ।

୧୯୧୧ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଏକ ବିରାଟ ଅବ୍ୟବହୃତ ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି କୁହାଗଲା ଓ ଏହାକୁ ଜନଗଣନାରେ ସାମିଲ କରାଯାଇନଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ସୁନ୍ଦରବନର ଏହି ଅଂଶ ହୁଗୁଳି ନଦୀର ମୁହାଣରୁ ମେଘନା ନଦୀର ମୁହାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୬୫ ମାଇଲ୍ ଲମ୍ବା ଥିଲା ଓ ୨୪ ପ୍ରଗଣା, ଖୁଲନା ଓ ବାକେରଗଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ସୀମାରେ ରହିଥିଲା । ପାଣିକୁ ମିଶାଇ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୬୫୨୬ ବର୍ଗ ମାଇଲ୍ ଥିଲା । ଜଳ ପ୍ଳାବିତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ବହୁମାତ୍ରାରେ ରହିଥିଲେ । ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ନଦୀ ଓ ସରୁ ସ୍ରୋତମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବିଖଣ୍ଡିତ । ଏଠାରେ ଡଙ୍ଗା ସାହାଯ୍ୟରେ ଗମନାଗମନ ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ସରୁ ନଦୀ ଓ ସ୍ରୋତ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି । ତ୍ରିକୋଣଭୂମିର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଅଂଶ ।  

## ପ୍ରଶାସନ 
ସୁନ୍ଦରବନର ପରିଚାଳନା ଓ ପ୍ରଶାସନର ଦାୟିତ୍ତ୍ୱଭାର ବନ ନିଦେଶାଳୟକୁ ଦିଆଯାଇଛି । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରମୁଖ ବନ ସଂରକ୍ଷକ (Principal Chief Conservator of Forests) ଓ **ମୁଖ୍ୟ ବନ୍ୟଜୀବ ନିରୀକ୍ଷକ** (Chief Wildlife Warden) ସୁନ୍ଦରବନର ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀ । **ମୁଖ୍ୟ ବନ ସଂରକ୍ଷକ** (ଦକ୍ଷିଣ) ଓ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ସୁନ୍ଦରବନ ଜୈବଗୋଲକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ସ୍ଥାନୀୟ ମୁଖିଆ । ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ କ୍ଷେତ୍ର ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଜଣେ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ରହିଥାନ୍ତି । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ମୋଟାମୋଟି ଦୁଇଟି ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଓ ଦୁଇ ଜଣ ବନଖଣ୍ଡ ଅଧିକାରୀ ଏହାର ଦାୟିତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଥାନ୍ତି । ଅବୈଧ ଶିକାରୀଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭାସମାନ ନିରୀକ୍ଷଣ ପୋଷ୍ଟ୍ ଓ ଶିବିର ଇତ୍ୟାଦି ରହିଛି । 

ବିଭିନ୍ନ ଯୋଜନା ଅନୁଯାୟୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପରିବେଶ ଓ ବନ ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ତରଫରୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ବ୍ୟାଘ୍ର ପରିଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ ହେବା ପରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଅତିରିକ୍ତ ଅର୍ଥ ସହାୟତା ମିଳୁଛି । ୨୦୦୧ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ କୋଷରୁ ୨୦୦୦୦ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର୍‍ର ଅନୁଦାନ ମିଳିଥିଲା । 

## ଭୂଗୋଳ
୨୧° ୪୩୨′ – ୨୧° ୫୫′ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୮୮° ୪୨′ – ୮୯° ୦୪′ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦରବନ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୭.୫ ମିଟର୍ । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟି ୫୪ଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଶାଖା ନଦୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ବିଖଣ୍ଡିତ । 

### ଜଳବାୟୁ, ତାପମତ୍ରା
ସୁନ୍ଦରବନର ହାରାହାରି ସର୍ବନିମ୍ନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଯଥାକ୍ରମେ ୨୦° ସେଲ୍‍ସିୟସ୍ ଓ ୪୮° ସେଲ୍‍ସିୟସ୍ । ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ଲାଗିଥବାରୁ ବୃଷ୍ଟିପାତର ମାତ୍ରା ସାମାନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ୮୦% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ମଧ୍ୟ-ଜୁନ୍‍ରୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ-ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ । ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ୍ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଅପ୍ରେଲ୍‍ରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ପଟରୁ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ମଇ ଓ ଅକ୍ଟୋବର ମାସରେ ବାତ୍ୟା ଭୟଙ୍କର ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ର ରୂପ ନେଇଥାଏ । 

### ନଦୀନାଳ
ଏହି ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ୭ଟି ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ ଓ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଶାଖା ସ୍ରୋତ, ନାଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସବୁ ସ୍ରୋତ ଓ ନଦୀ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶିଛନ୍ତି । ଏଠାକାର ଭୌଗୋଳିକ ରୂପ ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ୨୪ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ୪ଟି ଜୁଆର ଆସେ ଓ ବେଳେବେଳେ ୮ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚ ପାଣି ମାଡ଼ି ଆସେ । ସଟିକ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରି ଏଠାକାର ବାଘସଂଖ୍ୟା ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରି ନାହିଁ । ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କରାଯିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଇଛି । 

## ଗମନାଗମନ 
**ଆକାଶପଥ**: ସୁନ୍ଦରବନ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ କୋଲକାତାର ନେତାଜୀ ସୁବାସ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ବିମାନବନ୍ଦର (ବା ଦମ୍‍ଦମ୍ ବିମାନବନ୍ଦର)ଠାରୁ ୧୪୦ କିଲୋମିଟର୍ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । 

**ରେଳପଥ**: ସୁନ୍ଦରବନର ପ୍ରବେଶ ମାର୍ଗ ଗୋଢଖାଲିରୁ ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନଟି ହେଉଛି କ୍ୟାନିଂ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ୍ (୨୯ କିଲୋମିଟର୍ ଦୂର) । 

**ସଡ଼କପଥ**: କୋଲକାତା-ବସନ୍ତୀ ରାଜପଥରୁ ସୁନ୍ଦରବନକୁ ସଡ଼କପଥ ରହିଛି ।

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
* କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
* ବଙ୍ଗଳାଦେଶ
* ଭାରତର ଜାତୀୟ ପାର୍କ ସମୂହର ତାଲିକା
* ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ

## ଆଧାର
## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
* How to reach Sundarban  West Bengal, India 
* Sundarbans National Park  Bangladesh
* Official UNESCO website entry
* Project Tiger Reserves in Bangladesh – Sundarbans
* IndianTiger.org Sundarbans National Park
* Bangladeshi Wildlife Tours Sundarbans National Park
* Sundarbans
* UNESCO Periodic Report
*