ତ୍ରିଲୋଚନା କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

thumb|1. Vikramaditya Memorial, Ujjain
**ତ୍ରିଲୋଚନା କାହାଣୀ** ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଏକାଦଶ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା  । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଏକାଦଶ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ଏକାଦଶ  ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” **ତ୍ରିଲୋଚନା**  ନାମକ ଏକଦଶ ପ୍ରତିମା କହିଲେ — “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ।  ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ଏକାଦଶ ପ୍ରତିମା **ତ୍ରିଲୋଚନା** ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଏକାଦଶ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

## ଏକାଦଶ କାହାଣୀ 
ଏକାଦଶ ପ୍ରତିମା ତ୍ରିଲୋଚନା ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ସେହି କଥା ଏପରି ଥିଲା— ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଏକ ମହାନ ପ୍ରଜାପାଳକ ଥିଲେ । ସେ ସଦା ନିଜ ପ୍ରଜାର ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ରହୁଥିଲେ । ଏକଦା ସେ ଏକ ମହାଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ । ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ରାଜା-ମହାରାଜା, ପଣ୍ଡିତ ଓ ଋଷିମୁନିଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ଏପରିକି ସେ **ଦେବତାମାନଙ୍କୁ** ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ପବନଦେବଙ୍କୁ ସେ ନିଜେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେବେ ବୋଲି ମନେ କଲେ ଓ ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କାମ ଏକ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କଲେ । ଦୁହେଁ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ରାଜା ବିକ୍ରମ ଜଙ୍ଗଳରେ ପହଞ୍ଚି ପବନଦେବଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଯୋଗସାଧନା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କୁ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ, ପବନଦେବ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁମେରୁ ପର୍ବତରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଭାବିଲେ, ଯଦି ସୁମେରୁ ପର୍ବତରେ ପବନଦେବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସମ୍ଭବ ହେବ । ସେ ଦୁଇ ବେତାଳଙ୍କ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ରାଜା ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଲେ, ଓ ବେତାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚାଇଲେ । ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଏତେ ଜୋରରେ ପବନ ବହୁଥିଲା ଯେ ପାଦ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହେଉ ନ ଥିଲା ।  କିନ୍ତୁ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସେଥିରେ ବିଚଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ଯୋଗସାଧନାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ହୋଇ ବସିଗଲେ । ବାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ଭୁଲି ପବନଦେବଙ୍କ ସାଧନାରେ ଲୀନ ହେଲେ । ନ ଖାଇ, ନ ପିଇ ନ ଶୋଇ କେବଳ ଧ୍ୟାନ ଓ ସାଧନାରେ ଲୀନ ରହିଲେ । ଶେଷରେ ପବନଦେବ ତାଙ୍କ ସାଧନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପବନର ବହିବା କମିଗଲା । ମନ୍ଦମନ୍ଦ ବହୁଥିବା ବାୟୁ ତାଙ୍କ ଦେହର ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ହଟାଇଦେଲା । ଆକାଶବାଣୀ ହେଲା, “ହେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ, ତୁମ ସାଧନାରେ ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲୁ । ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାସ କର ।” ବିକ୍ରମ ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲେ ଓ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, ମହାପ୍ରଭୁ, “ମୋର ଯେ ମହାଯଜ୍ଞ ଚାଲିଛି, ସେଥିରେ ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ହେଉ । ପବନଦେବ ଯଦି ଆସନ୍ତି, ମୋର ଯଜ୍ଞ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଇବ ।” ପବନଦେବ ଏହା ଶୁଣି ହସିପକାଇଲେ । ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ କେତେ ଅପରିଣାମଦର୍ଶୀ ଏବଂ ଭାବୁକ ପ୍ରକୃତିର । ସଶରୀର ଯଜ୍ଞରେ ଯିବା ଆମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଯଦି ଆମେ ସଶରୀର ଯାଉ, ତେବେ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ଓ ବାତ୍ୟା ଆସିଯିବ । ସବୁ ଫସଲ, ଗଛପତ୍ର, ମହଲ ଓ ଝୋପଡ଼ି ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ । ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ମୁଁ ବିଦ୍ୟମାନ । ତେଣୁ, ଆମେ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ତୁମ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବୁ।” ବିକ୍ରମ ତାଙ୍କ ଅର୍ଥ ବୁଝି ନିରବ ହେଲେ । ପବନଦେବ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, “ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେବ ନାହିଁ ।” ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କାମଧେନୁ ଗାଈ ଦେଇ କହିଲେ,“ଏହାର କୃପାରେ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କେବେ ଦୁଧ ଦହିର ଅଭାବ ହେବ ନାହିଁ ।” ଏହାପରେ ପବନଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନ ହୋଇଗଲେ । ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ପୁଣି ସେହି ଦୁଇ ବେତାଳଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଓ ବେତାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଦେଲେ ।

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ବହୁ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେ କମର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ କଲେ । ସେ ପୁନଃପୁନ କହିଲେ, “ମହାରାଜ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି ।” ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରଦେବ ସେହି ଅସୀମ ଗଭୀରତାରୁ ଉଦୟ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପବନଦେବ ଆମକୁ ସେହି ମହାଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିସାରିଛନ୍ତି । ଆମେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ପବନଦେବଙ୍କ ପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ସଶରୀର ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ନମ୍ରତାସହ କହିଲେ, “ଦୟାକରି ଆପଣ ଏହାର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ।” ତେବେ ସମୁଦ୍ରଦେବ କହିଲେ, “ଯଦି ଆମେ ଯଜ୍ଞରେ ସଶରୀର ଯାଉ, ତେବେ ଆମ ସହିତ ଅସୀମ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହ ଚାଲିଯିବେ । ତାହାଦ୍ଵାରା ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଜଳମଗ୍ନ ହେବ, ଏକ ପ୍ରଳୟ ସଦୃଶ ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ସବୁକିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାପରେ ପଚାରିଲେ — “ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ କଣ ?” ସମୁଦ୍ରଦେବ କହିଲେ, “ଆମେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବରେ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଶୁଭକାମନା ଦେଉଛୁ । ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ସେ ଆମକୁ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ଆମର ବାସ ଅଛି । ଯଜ୍ଞରେ ଯେ ଜଳ ବ୍ୟବହୃତ ହେବ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଉପସ୍ଥିତି ରହିବ।” ଏହା କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଓ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଦେଇ କହିଲେ, “ମୋର ପକ୍ଷରୁ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଉପହାର ଦେଇଦିଅ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘୋଡ଼ା ଓ ରତ୍ନ ନେଇ ଫେରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଯେତେବେଳେ ପାଦେ ପାଦେ ଚାଲିଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱରରେ କହିଲା, “ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋର ପିଠିରେ ବସି ଯାଉନାହଁ କାହିଁକି ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ‘ନା’ କହିଲେ, ତେବେ ଘୋଡ଼ା କହିଲା, “ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ, ସେହିପାଇଁ ତାଙ୍କ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହମତ ହୋଇ ଘୋଡ଼ାରେ ବସିଗଲେ, ଓ ଘୋଡ଼ା ପବନବେଗରେ ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଆଣିଦେଲା । ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଲା, “ହାଏ ! ଯଦି ଏହି ଘୋଡ଼ା ମୋର ହେଉଥାନ୍ତା !”ସେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରଦେବ ସହ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପହାର ବିଷୟରେ ସବିସ୍ତାର କହିଲେ । ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ କହିଲେ,“ଏହି ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଓ ଘୋଡ଼ା ତୁମେ ହିଁ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସହ୍ୟ କରିଛ ।” “ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁର୍ଲଭ ସାଧନା କରିଛ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ରତ୍ନ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । 

ଗପଟି କହି ଏକାଦଶ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ପରୋପକାରୀ ତଥା ଦାନୀ ହୋଇପାରିବେ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଏକାଦଶ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା  

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ