ଭୀମବେଟ୍‍କା ଶୈଳାଶ୍ରୟ

**ଭୀମବେଟ୍‍କା ଶୈଳାଶ୍ରୟ** (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ **Bhimbetka rock shelters**)  କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ । ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ଓ ମଧ୍ୟକାଳୀନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏହି ଶୈଳାଶ୍ରୟ ଭୀମବେଟ୍‍କାଠାରେ ରହିଥିଲା ଓ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଭାରତର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଭୋପାଳଠାରୁ ୪୫ କିଲୋମିଟର୍ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାଇସେନ ଜିଲ୍ଲାରେ ଭୀମବେଟ୍‍କା ଅବସ୍ଥିତ । ଭୀମବେଟ୍‍କା ଏକ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଯେଉଁଠାରେ ୭ଟି ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରାୟ ପ୍ରାୟ ୭୫୦ଟି ଶୈଳାଶ୍ରୟ ୧୦ କିଲୋମିଟର୍ ଲମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି । ପ୍ରାୟ ୧ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏହି ଶୈଳାଶ୍ରୟମାନଙ୍କରେ ଆଦିମ ମାନବ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ଭୀମବେଟ୍‍କା ଆଦିମ ଜନବସତିମାନେ ଶିକାରରୁ କୃଷି ଓ ତା’ ପରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଆଡ଼କୁ ମୁହାଁଇବାର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ "ବିରଳ ଉଦାହରଣ" ବୋଲି ବ୍ରିଟାନିକା ଜ୍ଞାନକୋଷରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଅଛି । ଏହି ଶିଳାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଶିକାର କରିବା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ନୃତ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଓ ସର୍ବବୃହତ୍ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ।

## ନାମକରଣର ଇତିହାସ 
ହିନ୍ଦୀ ଭାଷୀୟ ନାମ *ଭୀମବେଟ୍‍କା* (भीमबेटका) ମହାଭାରତ କାବ୍ୟର ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣ୍ଡବ ଭୀମଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । *ଭୀମବେଟ୍‍କା* ଶବ୍ଦଟି ମୂଳ ଶବ୍ଦ *ଭୀମବୈଠକ* (भीमबैठका)ର ଅପଭ୍ରଂଶ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ (ମୂଳ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ “ଭୀମଙ୍କ ବୈଠକ” ବା “ଭୀମଙ୍କ ବସିବା ସ୍ଥାନ”) । ଏହି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳଟି ବିନାୟକ, ଭୋଁରାୱାଲି, ଭୀମବେଟ୍‍କା, ଲଖା ଜ୍ୱାର୍ (ପୂର୍ବ), ଲଖା ଜ୍ୱାର୍ (ପଶ୍ଚିମ), ଝୋନ୍ଦ୍ରା ଓ ମୁନିବାବା କି ପାହାଡ଼ି ନାମକ ସାତୋଟି ପାହାଡ଼ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ପ୍ରଥମ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍କର ୱାକଣକର ଏହି ସ୍ଥାନରେ କେତେକ ଗୁମ୍ଫାର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଓ ଏହାର ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ପାରିଥିଲେ । ସେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ପେନ୍ ଓ ଫ୍ରାନ୍ସରେ ଦେଖିଥିବା ଶୈଳ ସଂରଚନା ସହିତ ଏଠାକାର ପାହାଡ଼ର ଶୈଳ ସଂରଚନାର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଥିବା ବିଷୟ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆସିଥିଲା । ୧୯୫୭ ମସିହାରେ ସେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍‍ମାନଙ୍କ ଏକ ଦଳ ନେଇ ଭୀମବେଟ୍‍କା ଯାଇଥିଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଶୈଳାଶ୍ରୟ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।

୧୯୭୦ ଦଶନ୍ଧିରେ ଭୀମବେଟ୍‍କା ଶୈଳାଶ୍ରୟର ପ୍ରକୃତ ବିସ୍ତାର ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଆବିଷ୍କୃତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇପାରିଥିଲା ।

ଭୀମବେଟ୍‍କାର ପ୍ରସ୍ତର କାନ୍ଥ ଓ ଚଟ୍ଟାଣ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବପୁରାତନ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଭୀମବେଟ୍‍କାର କେତେକ ସ୍ଥାନରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ ଓ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଇସେନରୁ ଏଥିପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ୍ ଆମଦାନୀ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

୧୮୯୨ ହେକ୍ଟର୍ ପରିମିତ ଭୀମବେଟ୍‍କା ଭାରତୀୟ ଆଇନ୍ ଅନୁସାରେ ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ଏହାର ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥାକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୩ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO)ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳର ମାନ୍ୟତା ମିଳିଥିଲା ।

## ସଭାଗୃହ (ଅଡିଟୋରିୟମ୍) ଗୁମ୍ଫା 
ସମସ୍ତ ଶୈଳାଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟରୁ ବିରାଟ ସଭାଗୃହ (Auditorium cave ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ) ଗୁମ୍ଫାଟି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ଅନେକ କ୍ୱାର୍ଜାଇଟ୍ ସ୍ତମ୍ଭଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ ରହିଥିବା ଏହି ସଭାଗୃହ ଗୁମ୍ଫା ବହୁ ଦୂରରୁ ଦେଖିହେବ । ଏହା ଭୀମବେଟ୍‍କାର ସମସ୍ତ ଶୈଳାଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟରେ ବୃହତ୍ତମ । ରବର୍ଟ୍ ବେଡ୍‍ନାରିକ୍‍ଙ୍କ ଭାଷାରେ ଏହି ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ସଭାଗୃହର ଅଭ୍ୟନ୍ତର କେତେକାଂଶରେ ଏକ ଗୀର୍ଜାଘର ପରି ଓ ଏହାର ଛାତ ଗୋଥିକ୍ ତୋରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ସଭାଗୃହ ଗୁମ୍ଫା ଭୀମବେଟ୍‍କାରେ ଇତଃସ୍ତତଃ ହୋଇ ବିଛେଇ ରହିଥିବା ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ତଥା ପ୍ରମୁଖ । ଏହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରାୟ ୭୫୪ଟି ଶୈଳାଶ୍ରୟ ରହିଛି ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ୫୦୦ଟିରେ ଶିଳାଚିତ୍ରମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

## ପ୍ରସ୍ତର କଳା ଓ ଶିଳା ଚିତ୍ର 
ଭୀମବେଟ୍‍କାର ଶୈଳାଶ୍ରୟରେ ଅନେକ ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି । ସର୍ବପୁରାତନ ଶିଳାଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆଖାପାଖି ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ହୋଇଥିବ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି । କେତେକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟଯୁଗ ସମୟର ହୋଇଥାଇପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର ବହୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ଏହି ବା ଭିତର ପଟର କାନ୍ଥରେ ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ରଞ୍ଜିତ କରାଯାଉଥିଲା । ଶିଳାଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ସମୟସୀମାକୁ ୭ଟି ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

**ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ** – (ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ – ଶେଷ ଭାଗ): ଏହି ସମୟର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ରୈଖିକ ଚିତ୍ର, ସବୁଜ ଓ ଗାଢ଼ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏଥିରେ ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ବାଘ ଓ ଗଣ୍ଡା ପରି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । 

**ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ** – (ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ): ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ଏବଂ ଏମାନଙ୍କରେ ରୈଖିକ ସାଜସଜ୍ଜା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଶିକାର ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଥିରୁ ସେ କାଳରେ ବ୍ୟବହୃତ ବର୍ଚ୍ଛା, ତେଣ୍ଟା, ଗୋଜିଆ ବାଡ଼ି, ଧନୁତୀର ପରି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ କିଛିଟା ଧାରଣା ମିଳେ । ଗୋଷ୍ଠୀ ନୃତ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀ, ମୃତ ଜୀବଜନ୍ତୁର ଶବ ବୋହୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ଶବସତ୍କାର, ମା’ ଓ ଶିଶୁ ଆଦିଙ୍କ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।

**ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ** – (ତାମ୍ର ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ): ମାଳବ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳର କୃଷିଜୀବୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଜିନିଷ ଆଦାନପ୍ରଦାନର ଚିତ୍ର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିଶେଷତା ଏବଂ ଶୈଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି । 

**ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ** – (ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଯୁଗ): ଏହି ସମୟର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସାଜସଜ୍ଜା ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ଲାଲ୍, ଧଳା ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ । ଧାର୍ମିକ ସଙ୍କେତ, ଆରୋହୀ, ବସ୍ତ୍ର ଓ କିଛି ଲିପି ଏହି ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଯକ୍ଷ, ବୃକ୍ଷ ଦେବତା ଓ ବିସ୍ମୟକର ଉଡ଼ନ୍ତା ରଥ ଏହି ସବୁ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ପରିପ୍ରକାଶକ ।

**ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ** – (ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ) : ଏହି ସମୟର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ରୈଖିକ, ଅଧିକ ଠାଣୀଯୁକ୍ତ କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରକଳା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିକୃଷ୍ଟ ମାନର । ଏହି ସମୟର କଳାକାରମାନେ କଳା ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍, ଲାଲ୍ ହେମାଟାଇଟ୍ (ମାଙ୍କଡ଼ା ପଥର) ଓ କୋଇଲା ଇତ୍ୟାଦିରୁ ରଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି ।  

"ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଶିଳା (ଇଂରାଜୀରେ Zoo Rock, ଉଚ୍ଚାରଣ ଜୁ-ରକ୍)" ବୋଲାଉଥିବା ଏକ ପ୍ରସ୍ତକ ଚଟ୍ଟାଣରେ ହାତୀ, ବାରାଶିଂଗା, ବନ୍ୟ ଗୟଳ ଓ ହରିଣ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କର ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଆଉ ଏକ ଶିଳାର ଚିତ୍ରରେ ମୟୂର, ସାପ, ହରିଣ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି । ଚିତ୍ରିତ ଦାନ୍ତବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ହାତୀ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ଖଣ୍ଡା, ଢାଲ, ଧନୁତୀର ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବହାର କରି କରାଯାଉଥିବା ଶିକାର ସମୟର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୋଟିଏ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବନ୍ୟ ଗୟଳ ମଣିଷଟିଏକୁ ଗୋଡ଼ାଉଥିବା ଓ ମଣିଷର ଦୁଇଜଣ ସାଥୀ ନିଃସହାୟ ଭାବେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଅଙ୍କିତ । ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ କିଛି ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଏକ ବିଶାଳକାୟ ବାରହା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ।

ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଗୋଟିଏ ହେଲା – ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟଟି ଧାତବ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ ପିଠିରେ ବସିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଚିତ୍ର । ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ସମୟର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଐତିହାସିକ କାଳର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଐତିହାସିକ କାଳର ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରରେ ଶାସକମାନେ ଖଣ୍ଡା, ବର୍ଚ୍ଛା, ଧନୁତୀର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିହେବ । ପ୍ରାୟ ୧୦୦ଟି ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳାଚିତ୍ର ଲିଭିସାରିଲାଣି । *ତ୍ରିଶୂଳ* ପରି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ନୃତ୍ୟରତ "ନଟରାଜ"ଙ୍କ ଶିଳାଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାୟ ଲିଭିଗଲାଣି ।

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 
* ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା
* ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା
* ସତପୁଡ଼ା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ

## ଆଧାର 
## ବାହ୍ୟ ଲିଂକ୍
* UNESCO World Heritage: Rock Shelters of Bhimbetka
* Prehistoric Art of Bhimbetka 
* Bhimbetka Gallery by A. N. Maheshwari
* Pre-historic Paintings of Bhimbetka by L. L. Kamat
* The Rock Art of Central India
* TRACCE Online Rock Art Bulletin photogallery by Sarbanidas Roy