ପାଟଳିପୁତ୍ର

**ପାଟଳିପୁତ୍ର ** (IAST: Pāṭaliputra), ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିହାରର ରାଜଧାନୀ ପାଟଣା ନିକଟରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସହର ଥିବା ସ୍ଥାନ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 490 ମସିହାରେ ମଗଧ ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଏହାକୁ ଏକ ଦୁର୍ଗ ଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୁଳରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । 

ଆଧୁନିକ ପାଟଣା ସହରର ଉପକଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶ୍ରୂତ ଅଞ୍ଚଳ ରେପ୍ରତ୍ନତାତ୍ୱିକ  ଖନନ କରାଯାଇ ଏହି ପୁରାତନ **ପାଟଳିପୁତ୍ର** ସହରର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅନାବରଣ କରାଯାଇଛି ।   Excavations early in the 20th century around Patna revealed clear evidence of large fortification walls, including reinforcing wooden trusses.

## ବ୍ୟୁପତ୍ତି 
ଏହି ନାମ " ପାଟଳି"ର ଅର୍ଥ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଧାନ ଓ "ପୁତ୍ର "ର ସମ୍ମିଶ୍ରଣରେ ହେଇଥିଲା ।  ଆଉ  ଏକ ବ୍ୟୁପତ୍ତି ପ୍ରଣାଳୀ କୁହେ ଯେ ଏହା ଏକ ବୃକ୍ଷୀର ନାମ ଅନୁସାରୀ ହେଇଥିଲା । .ପୁଣି ଏକ ପ୍ରଣାଳୀରେ କୁହା ଯାଏ ଯେ ଏହା ରାଜା ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ କନ୍ୟା ପାତାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିସାବରେ ନମିତା ହେଇଥିଲା । .  କିଛି ବୁଦ୍ଧିଜୀବିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଏହା ପଟାଳି ସହରର ନାମର ଅପଭ୍ରଂଶ । 

## ଇତିହାସ 
ବୌଦ୍ଧ ଲିପି ଆଗରୁ ପାଟଳିପୁରର ନାମର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ନାହି । ବୌଦ୍ଧ ଲିପିରେ ଏହା ପାଟଲିଗ୍ରାମ ନାମରେ ଲିଖିତ ରହିଛି । ତେବେ ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟ ସହର ତାଲିକାରେ ତାହାର ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ କାଳ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ସହର ନିର୍ମିତ ହଉଥିବା କଥାର ଲେଖା ରହିଛି । ତେବେ ପୁରାତାତ୍ୱିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପାଟଳିପୁତ୍ରର ଉନ୍ନୟନ 3 ୟ ବା 4ର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀ ଆଗରୁ ହେଇନଥିବା ଜଣା ପଡେ । .

ପାଟାଳିପୁତ୍ର ସହର ହରିୟାଙ୍କା ଶାସକ ବିମ୍ବୀସାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏକ ଗ୍ରାମକୁ ସୁଦୃଢୀକରଣଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହେଇଥିଲା ନନ୍ଦା , ମୌର୍ଯ୍ୟ , ଶ୍ରୁଙ୍ଗ , ଗୁପ୍ତା ଓ ପଲାସ ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନେ ପାଟଳିପୁତ୍ରକୁ ସେମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଗଙ୍ଗା , ଗନ୍ଧକ ଓ ସୋନା ନଦୀର ସାଙ୍ଗମା ସ୍ଥଳରେ ଏହା ରହି ଏକ ଜଳ ଦୁର୍ଗ ଭାବରେ ଥିଲା । ଏହି ଜଳ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟବସାୟ ମଧ୍ୟ ହଉଥିଲା । ଇଣ୍ଡୋ - ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି ସେହି ସମୟରେ ବାଣିଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥଳ ଥିଲା ।  .

ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ କାଉନ୍ସିଲ ସ୍ଥାପିତ ହେଇଥିଲା । ସେମାନେ ଓ ଜୈନ ଓ ଭ୍ରାହମଣିକ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ପାଟଳିପୁତ୍ର ଆଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉଦୟଭଦ୍ରଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଇଥିବାର ଦାବି କରନ୍ତି ।  ଥିବାର କୁହ ଯାଇଥିଲା । ସହରର ଆୟତନ 25.5 ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା ଓ ଏହା ସାମନ୍ତରିକ କ୍ଷେତ୍ର ପରି ଆକାରରେ ଥିଲା । ଏହାର ପ୍ରାଚୀରରେ 64ଟି ଗେଟ ଥିଲା । ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟରେ ଏହା ସମବୃଦ୍ଧିର ଶିଖରରେ ରହିଥିଲା । ଏହି ବିଷୟରେ ଗ୍ରୀକ ପରିବ୍ରାଜକ ମେଘସ୍ଥିନିସ ତାଙ୍କର " ପଲିବୋଥ୍ରା "ରେ ଲେଖିଥିଲେ । 
[thumb|Mauryan remains of a wooden palissade discovered at the [ବୁଲନ୍ଦି ବାଗ|Bulandi Bagh site of Pataliputra.]]
thumb|Fa-Hien at the ruins of Ashoka's palace in Pataliputra in the 4th century CE (artist impression).
ଅଶୋକଙ୍କ ମହଲ ପ୍ରାଚୀନ ପେର୍ସେପୋଲିସ ମହଲର ଅନୁକରଣରେ ନିର୍ମିତ ହେଇଥିବାର ଜଣାଜାଏ । . ଏହି ମହଲ ଓ ପ୍ରାଚୀରରେ ଗ୍ରୀକ ଶୈଳୀର ନିର୍ମାଣ ଦେଖା ଯାଏ । .

### ପରବର୍ତୀ ବଂଶ ମାନଙ୍କ ରାଜଧାନୀ 
ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏ ଏହି ସହର ବୌଦ୍ଧ କେନ୍ଦ୍ର ରହିବା ସହ ଗୁପ୍ତା ବଂଶ , ପାଲ ବଂଶର ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା । ଚୀନର ପରିବ୍ରାଜକ କ୍ଷୁଅଞ୍ଜଙ୍ଗଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ ଏହି ସହର ଦ୍ୱଂଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଯାଇଥିଲା । ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୁସଲିମ ଆକ୍ରମଣ ବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ ଦ୍ୱଂଶ ହେଇଯାଇଥିଲା ।  ପରେ ଶେର ଶାହ ସୂରୀ ପଟାଳିପୁତ୍ରକୁ ଅଧୁନା ରହିଥିବା ପାଟଣା ନାମ ଦେଇ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରି ତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ କରିଥିଲେ । 

## Structure 
thumb|An artistic impression of the palisades, gates and city of Pataliputra.
ବାଆଁ|thumb|Ruins of Pataliputra at Kumhrar.
thumb|Mauryan Hall pillar at the Kumhrar site of Pataliputra.
ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଖନନ କରାଯାଇ ବହୁ ମୂଲ୍ଯବାନ ପୁରତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପଦ ଅଣନାବରଣ କରା ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଖନନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । କାଳ କ୍ରମେ ସେ ସବୁର ଖନନ ହେଲେ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଉପରେ ଆହୁରି ଆଲୋକପାତ ହେଇ ପାରିବ । 

ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ସହର 1.5 ମାଇଲ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ 9 ମାଇଲ ଦୀର୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ସହର ଚାତତୁପରଶ୍ୱରେ କାଷ୍ଠା ନିର୍ମିତ ପ୍ରାଚୀର ଥିବାର ଜଣା  ଯାଏ ।ତେବେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଏହି କାଷ୍ଠା ନିର୍ମିତ ପ୍ରାଚୀର ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବାହାରେ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରାଚୀର ଅଦ୍ୟାବଧି ପାଇ ନାହାନ୍ତି ।  .

### ପାଟଳିପୁତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଖନନ 
* କୁମହାର
* ବୁଲାନ୍ଦି ବାଗ
* ଆଗମ କୁଆ
* ଗୋଲଘର 
* ଗାଏଘାତ ଗୁରୁଦ୍ୱାରା  

## ଗ୍ୟାଲେରି 

Magadha.GIF|Pataliputra as a capital of the Haryanka dynasty of the Magadha Empire.

Maurya empire in 265 BCE.jpg| Pataliputra as a capital of Maurya Empire.  The Maurya Empire at its largest extent under Chandragupta Maurya and Bindusara.

SungaEmpireMap.jpg | Pataliputra as a capital of Shunga Empire. Approximate greatest extent of the Shunga Empire (c. 185 BCE).

Gupta Empire 320 - 600 ad.PNG| Pataliputra as a capital of Gupta Empire. Approximate greatest extent of the Gupta Empire.

Sher Shah's empire.png|Pataliputra as a capital of Sher Shah's Empire.

## ପୁନଶ୍ଚ ଦେଖଣା 
* Azimabad
* Magadh
* Names of Patna
* History of Patna

## ଆଧାର 
## ସ୍ରୋତ 
* 

## ପୁନଶ୍ଚ ପଠନ 
* Bernstein, Richard (2001). *Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) who crossed Asia in Search of Enlightenment*. Alfred A. Knopf, New York. 
ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ