କଦଳୀଗଛ

ମୁସାସି କୁଳରେ ଥିବା *ମୁସା*  ପ୍ରଜାତିର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ **କଦଳୀଗଛ** ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରଜାତିରେ କଦଳୀ ଫଳୁଥିବା ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଦି ଅଛନ୍ତି । ପାଖାପାଖି ୭୦ଟି *ମୁସା* ଜାତି ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରାଯାଇଛି ।

ବଡ଼ ଗଛ ଯେତିକି ଲମ୍ବା ବଢୁଥିଲେ ମଧ୍ଯ କଦଳୀଗଛଗୁଡିକ ବାସ୍ତବରେ ବୃହଦାକାୟ ଗୁଳ୍ମ ଅଟନ୍ତି । କାରଣ ତାଙ୍କର ତଥାକଥିତ ଗଣ୍ଡିଟି ବାସ୍ତବରେ ପତ୍ରମୂଳର ଉପରତଳ କରି ହୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥା ।

*ମୁସା*ର ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ଲେପିଡୋପ୍ଟେରା ଲାର୍ଭା ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ବ୍ଯବହାର କରନ୍ତି । ଯେପରିକି - ବୃହତ୍ ଚିତାବାଘ ମୋଥ ।

## ବର୍ଣ୍ଣନା
କେତେକ ବୃହଦାକାୟ ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ଯରେ କଦଳୀଗଛ ଅନ୍ଯତମ । କେତେକ କଦଳୀଗଛ ୯ମିଟର ଯାଏଁ ବଢ଼ି ପାରନ୍ତି । ଏହି ବୃହତ୍ ଗୁଳ୍ମଟି ଏକ ବିବର୍ତ୍ତିତ ଭୂତଳ କାଣ୍ଡ (ରାଇଜୋମ), ଏକ ନକଲି-କାଣ୍ଡ, ଚେରମାନଙ୍କର ଏକ ଜାଲିକାଜାଲିକା ଏବଂ ଏକ ବୃହତ୍ ଫୁଲ ପରି ଅଙ୍ଗ(?)ରେ ଗଠିତ । ନକଲି-କାଣ୍ଡଟି ବାସ୍ତବରେ ବିଶାଳ ପତ୍ରମାନଙ୍କର baseଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ଗଛଟି ଫୁଲ ଫୁଟାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ସେତେବେଳେ ଏକ ବାସ୍ତବ କାଣ୍ଡ ତିଆରି ହୁଏ । ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଖ୍ଯ କାଣ୍ଡଟି ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ରାଇଜୋମ ରୂପରେ ମାଟିତଳେ ରହିଥାଏ । ଏହି ରାକିସରୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ନାଲିଆ-ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ଆବରଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ମାଈ ଫୁଲ ବାହାରିଥାନ୍ତି । ସବା ଶେଷରେ ଏକ ପୁରୁଷ ଫୁଲ ବାହାରିଥାଏ । ନକଲି-କାଣ୍ଡରୁ ଗୋଟି ଗୋଟି କରି ବଡ଼ବଡ଼ ପତ୍ର ବାହାରିଥାଏ ଯାହା ପ୍ରାୟ ଦୁଇଟି ଲାମିନୀୟ ଅଧାରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । କଦଳୀଗଛ ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ଏବଂ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ପଦ୍ଧତିରେ ପ୍ରଜନନ କରିଥାଏ । ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳଗୁଡିକ ମଞ୍ଜି-ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳଗୁଡିକ ମଞ୍ଜି-ବିହୀନ ହୋଇଥାଏ ।

## ସିଷ୍ଟେମାଟିକ ଏବଂ ବର୍ଗୀକରଣ
### ଇତିହାସ
ପ୍ରଜାତି *ମୁସା* ପ୍ରଥମେ ଲିନିଅସଙ୍କଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଆରେ *କଦଳୀ* ନାମଟି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର *କଦଲୀ*ରୁ ଅଣାଯାଇଛି, ଏବଂ ସଂସ୍କୃତରେ ଏହା ମୁଣ୍ଡା ଭାଷାର *କଦଳ*ରୁ ଅଣାଯାଇଛି ।

### ଜାତି
#### *କାଲିମୁସା*(*ଅଷ୍ଟ୍ରାଲିମୁସା* ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ)
*ମୁ. × ଅଲିନ୍ସନାୟା ର.ଭ.ଭାଲ୍ମେୟର [ଅ]
*ମୁ. ଅଜିଜୀ ହାକିନେନ
*ମୁ. ବାରିଓନେନ୍ସିସ Häkkinen
**M.&nbsp;bauensis* Häkkinen & Meekiong [C]
**M.&nbsp;beccarii* N.W.Simmonds [A]
**M.&nbsp;boman* Argent [A]
**M.&nbsp;borneensis* Becc. [C]
**M.&nbsp;bukensis* Argent [A]
**M.&nbsp;campestris* Becc. [C]
**M.&nbsp;coccinea* Andrews [C] &ndash; scarlet banana
**M.&nbsp;exotica* R.V.Valmayor [C]
**M.&nbsp;fitzalanii* F.Muell. [A] – extinct
**M.&nbsp;gracilis* Holttum [C]
**M.&nbsp;hirta* Becc. [A]
**M.&nbsp;insularimontana* Hayata [A]
**M.&nbsp;jackeyi* W.Hill [A]
**M.&nbsp;johnsii* Argent [A]
**M.&nbsp;lawitiensis* Nasution & Supard. [C]
**M.&nbsp;lokok* Geri & Ng
**M.&nbsp;lolodensis* Cheesman [A]
**M.&nbsp;maclayi* F.Muell. ex Mikl.-Maclay [A]
**M.&nbsp;monticola* M.Hotta ex Argent [A]
**M.&nbsp;muluensis* M.Hotta [A]
**M.&nbsp;paracoccinea* A.Z.Liu & D.Z.Li [C]
**M.&nbsp;peekelii* Lauterb. [A]
**M.&nbsp;salaccensis* Zoll. ex Backer [A]
**M.&nbsp;textilis* Née [A] &ndash; Abacá
**M.*&nbsp;×&nbsp;*troglodytarum* L. [A] – the cultivated Fe'i bananas
**M.&nbsp;tuberculata* M.Hotta [A]
**M.&nbsp;violascens* Ridl. [C]
**M.&nbsp;viridis* R.V.Valmayor et al.
**M.&nbsp;voonii* Häkkinen

## ବ୍ଯବହାର
### କଦଳୀପତ୍ରର ବ୍ୟବହାର
କଦଳୀପତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ରଖି ଚକାମାଡ଼ି ତଳେବସି ଭୋଜନ କରାଯାଏ । କଦଳୀପତ୍ରରେ **ଆମିଷ ଭୋଜନ ନିଷିଦ୍ଧ** । କଦଳୀପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କଲାବେଳେ ଚାମଚ, ଛୁରି ଓ କଣ୍ଟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ । 
କଦଳୀପତ୍ର ପକାଇବାର ମଧ୍ୟ ବିଧି ରହିଛି । ପତ୍ରର ଚଉଡ଼ା ଭାଗ ଆମର ଡାହାଣ ପଟକୁ ଓ ଅଣଓସାରିଆ ଭାଗ ବାମ ପଟକୁ ରଖିଲେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଭୋଜନ କରିବା ସୁବିଧା ହୁଏ । ମୂଳଭାଗରେ ଅନ୍ନ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବଢ଼ାଯାଇଥାଏ । କଦଳୀପତ୍ରକୁ ଭୋଜନ ପରେ ଭଙ୍ଗାଯାଏ ନାହିଁ । ଅଗମୂଳ ଧରି ଉଠାଯାଏ । ଓଡ଼ିଆ ରାନ୍ଧଣାରେ ମାଛ ସିଝାଇବା ପାଇଁ କଦଳୀ ପତ୍ର କାମରେ ଆସେ ।

### କଦଳୀର ବ୍ୟବହାର
ଓଡ଼ିଆ ରାନ୍ଧଣାରେ କଂଚା କଦଳୀରେ ଡାଲମା ଓ ଭଜା ତିଆରି ହୁଏ । ପାଚିଲା କଦଳୀରେ ଶିରିଣି ତିଆରି ହୁଏ ।

### କଦଳୀଗଛର ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ବ୍ୟବହାର
କଦଳୀ ଫୁଲରେ ତରକାରୀ ହୁଏ । କଦଳୀ ମ଼ଞାରେ ରାଇ ଓ ତରକାରୀ ତିଆରୀ ହୁଏ ।

File:Banana Tree 01.jpg|ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଥିବା କଦଳୀଗଛ
File:M. acuminata x balbisiana.JPG|ଅର୍ଦ୍ଧ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କଦଳି ଫୁଲ
File:M. acuminata x balbisiana female flower detail.jpg|ସ୍ତ୍ରୀ ଫୁଲରେ ଓଭାରୀ ଉପରେ ପାଖୁଡା
File:Plant of Banana (केला ).JPG|ଫୁଲ ସହ କଦଳୀଗଛ

## ଆଧାର