ରମଣ ପ୍ରଭାବ

**ରମଣ ପ୍ରଭାବ** ବା **ରମଣ ବିଚ୍ଛୁରଣ** (ଇଂରାଜୀରେ **Raman scattering** ବା **Raman effect**) ଆଲୋକ କଣିକା ଫୋଟନ୍‍ର ବିଚ୍ଛୁରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ । ଉଚ୍ଚ କମ୍ପନ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶକ୍ତି ସ୍ତରରେ ରହିଥିବା ଅଣୁମାନଙ୍କ ଧକ୍କା ଫଳକେ ଆଲୋକ କଣିକା ଫୋଟନ୍‍ର ଏକ ପ୍ରକାରର ଅନମନୀୟ ବିଚ୍ଛୁରଣ ଯୋଗୁଁ ରମଣ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
୧୯୨୮ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭେଙ୍କଟ ରମଣ ଓ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଛାତ୍ର କେ. ଶ୍ରୀନିବାସ କୃଷ୍ଣନ୍ ତରଳ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କରେ ଏହି ବିଚ୍ଛୁରଣ ଘଟୁଥିବା ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ଆଉ ଦୁଇ ବୌଜ୍ଞାନିକ ଗ୍ରିଗୋରି ଲାଣ୍ଡସ୍‍ବର୍ଗ୍ ଓ ଲିଓନିଡ୍ ମାଣ୍ଡେଲ୍‍ଷ୍ଟାମ୍ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା କଠିନ ସ୍ଫଟିକ ପଦାର୍ଥରେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ଆଉ ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଡୋଲ୍‍ଫ୍ ସ୍ମେକାଲ୍ ଏହି ପ୍ରଭାବର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ ହେଁ କୌଣସି ବିଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ପ୍ରମାଣ ଦେଇନଥିଲେ ।

ଏକ ଅଣୁ ବା ପରମାଣୁରୁ ଫୋଟନ୍ ବିଚ୍ଛୁରଣ ହେଲେ, ଏହି ବିଚ୍ଛୁରଣ ସାଧାରଣତଃ ନମନୀୟ ବିଚ୍ଛୁରଣ ହୋଇଥାଏ ଯାହାକୁ ରେଲେ ବିଚ୍ଛୁରଣ (ଈଂରାଜୀରେ Rayleigh scattering) ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏପରି ବିଚ୍ଛୁରଣରେ ଆଗନ୍ତୁକ ଓ ବିଚ୍ଛୁରିତ ଫୋଟନ୍‍ର ଶକ୍ତି ସ୍ତର (ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆବୃତ୍ତି) ସମାନ ହୋଇଥାଏ । ତେବେ ଏହି ବିଚ୍ଛୁରିତ ଫୋଟନ୍‍ମାନଙ୍କ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶରେ (ପ୍ରାୟ ୧ କୋଟିରେ ଗୋଟିଏ) ଅନମନୀୟ ପ୍ରକୃତି ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ବିଚ୍ଛୁରିତ ଫୋଟନ୍‍ର ଶକ୍ତି (ବା ଆବୃତ୍ତି) ଆଗନ୍ତୁକ ଫୋଟନ୍‍ର ଶକ୍ତି (ବା ଆବୃତ୍ତି)ଠାରୁ ଅଲଗା (ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ କମ୍) ହୋଇଥାଏ । ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଅଣୁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ସ୍ତରକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ରମଣ ପ୍ରଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇପାରେ । 

## ଇତିହାସ 
୧୯୨୩ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆର ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନୀ ଅନମନୀୟ ବିଚ୍ଛୁରଣ ବିଷୟରେ କଳ୍ପନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) । ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭେଙ୍କଟ ରମଣ ଆଲୋକର ଆଣବିକ ବିସରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ଲେଖା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ତ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରୀକ୍ଷା ଯୋଗୁଁ ୧୯୨୮ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୨୮ ତାରିଖ ଦିନ ସେ ଏହି ପ୍ରଭାବର ଆବିଷ୍କାର କଲେ ତଥା ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ପାଇଲେ । ଏହି ଆବିଷ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରଭାବ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ନାମ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଗଲା । ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରମଣ ଓ କେ. ଶ୍ରୀନିବାସ କୃଷ୍ଣନ୍ ପ୍ରଥମେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଜର ଲେଖା ପ୍ରକାଶ କଲେ ।

ତରଳ, ଗ୍ୟାସୀୟ ଓ କଠିନ ପଦାର୍ଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃ-ଗଠନ ଓ ସଜ୍ଜା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥିବାରୁ ୧୯୯୮ ମସିହାରେ ଆମେରିକୀୟ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ସମାଜ (American Chemical Society) ରମଣ ପ୍ରଭାବକୁ ଏକ “ଜାତୀୟ ଐତିହାସିକ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ କୀର୍ତ୍ତିମାନ” ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।

## ବ୍ୟାଖ୍ୟା 
### ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୂଚକ (ଡିଗ୍ରୀସ୍ ଅଫ୍ ଫ୍ରିଡମ୍ – Degrees of freedom)
ଯେ କୌଣସି ରସାୟନିକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥରେ ୩N ଗୋଟି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗ ଥାଆନ୍ତି  (ଯଦି ସେହି ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥରେ ସମୁଦାୟ Nଟି ପରମାଣୁ ରହିଥାନ୍ତି) । ଗୋଟିଏ ଅଣୁରେ ରହିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ x, y, z ଏପରି ତିନୋଟି ଦିଗ ବା ଆୟାମରେ ଗତି କରିପାରୁଥିବାରୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗ ୩N ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଣୁର ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଅଣୁର ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ତେଣୁ, ଏକ ଅଣୁର ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୂଚକରେ ୩ଟି ଆୟାମ ସହିତ ସରଳ ରୈଖିକ ଗତି, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଗତି ଓ କମ୍ପନ ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଥାଏ । ସରଳ ରୈଖିକ ଗତିର ୩ଟି ଆୟାମ (x, y, z) ଏବଂ x, y ଓ z-ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଗତିର ୩ଟି ଦିଗ ରହିପାରିବ । ରୈଖିକ ଅକ୍ଷରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରୁଥିବା ଅଣୁର କେବଳ ଦୁଇଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସ୍ୱାଧୀନତା ଥିବାରୁ ଏକ ଦିଗ କମ୍ ଥାଏ । ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୂଚକ ଅଣୁର କମ୍ପନ ଗତି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ରସାୟନିକ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି ହେବା, ଭାଙ୍ଗିବା ବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହି କମ୍ପନ ଗତିର ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୂଚକ ସାଜିଥାନ୍ତି । 

ଏକ ରୈଖିକ ଅଣୁ ପାଇଁ ରହିଥିବା ସମସ୍ତ କମ୍ପନ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ : ପରି ଜଟିଳ ବସ୍ତୁଙ୍କ ଅନ୍ତଃ-ସଂରଚନା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବ । 

ରମଣ ଲିଡାର୍, ରମଣ ଆମ୍ପ୍ଲିଫାୟର୍ ପରି ଉପକରଣରେ ମଧ୍ୟ ରମଣ ପ୍ରଭାବର ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଇଛି । ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଣୁରେ ରେଲେ ଓ ରମଣ ବିଚ୍ଛୁରଣ (ରମଣ ପ୍ରଭାବ) ଯୋଗୁଁ ଆକାଶ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଇଥାଏ । 

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
## ଆଧାର
## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
*Raman Effect - Classical Theory
*Explanation from Hyperphysics in Astronomy section of gsu.edu
*Raman Spectroscopy – Tutorial at Kosi.com
*Prof. R. W. Wood Demonstrating the New "Raman Effect" in Physics (*Scientific American,* December 1930)
*A short description of spontaneous Raman scattering 
*Raman Effect: fingerprinting the universe