ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର

**ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର** ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ରଚନା । ଏହା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ରାଜନୀତି, ସମରନୀତି ପରି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । କୌଟିଲ୍ୟ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚୟିତା ।  କୌଟିଲ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଗୁପ୍ତ ଓ ଚାଣକ୍ୟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । କେତେକ ମତାନୁସାରେ ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ଳୋକର ସମାହାରରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚନା ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେୟ ଚାଣକ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି ।    ତକ୍ଷଶିଳାର ମହାଜ୍ଞାନୀ ଚାଣକ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଉପଦେଷ୍ଟା ଥିଲେ ।  କିନ୍ତୁ କେତେକ ଐତିହାସିକ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନାହାନ୍ତି।
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ ଆଦୃତ ଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ପାଇବାକୁ ଲାଗିଲା । ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ମହୀଶୂରର ସଂସ୍କୃତ ବିଷାରଦ ରୁଦ୍ରପଟ୍ଟଣ ଶାମାଶାସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ପୁନରାବିଷ୍କାର କରି ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ଏହାର ମୁଦ୍ରଣ କରାଇଥିଲେ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ନାମଟିକୁ ଲୋକେ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି;  ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସରକାର, ଆଇନ, ଦେବାନୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥନୀତି, ବଜାର ଓ ବ୍ୟବସାୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, କୂଟନୀତି, ଯୁଦ୍ଧନୀତି, ଶାନ୍ତି ଓ ମୈତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତି, ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ।  ତା’ ଛଡ଼ା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରୁ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ର,  ପ୍ରାଚୀନ ସମୟର କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ, ଧାତୁ ଓ ଖଣି ବିଜ୍ଞାନ, ପଶୁ ପାଳନ, ଔଷଧ, ବଣ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଓ ତଥ୍ୟ ମିଳେ । 
ନୀତି ପ୍ରଣୟନଦ୍ୱାରା ସମାଜର ଉନ୍ନତି କରିବା ଓ ସୁପରିଚାଳନା କରିବା ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ମରୁଡ଼ି, ରୋଗବ୍ୟାଧି, ଯୁଦ୍ଧ ବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପତ୍ତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦୁର୍ଗର ସ୍ଥାପନା, କରଛାଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ଜନହିତକାରୀ ନୀତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ପାଇଁ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି ।  ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ମନୁସ୍ମୃତି ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରଚିତ ଓ ମନୁସ୍ମୃତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରକାର, ରାଜୁତି, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଇତ୍ୟାଦିର କିଛି ଅଂଶ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । 

## ଇତିହାସ
୧୯୦୫ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳର ବିଭିନ୍ନ ବିଦୂଷୀଗଣ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ହୃତ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ । ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ତାଞ୍ଜୋର୍‍ର ଜଣେ ତାମିଲ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଳପତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ମହୀଶୂରରେ ନୂତନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓରିଏଣ୍ଟାଲ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀ (ପ୍ରାଚ୍ୟ ପାଠାଗାର)ର ମୁଖ୍ୟ ବେଞ୍ଜାମିନ୍ ଲୁଇସ୍ ରାଇସ୍‍ଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । "ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ";
* ଆର୍ଥର୍ ଲେୱେଲିନ୍ ବାଶାମ୍ : "ନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ଶାସ୍ତ୍ର" 
* ଦାମୋଦର ଧର୍ମନନ୍ଦ କୋଶାମ୍ବି : "ଅର୍ଥଲାଭ କରିବାର ବିଜ୍ଞାନ", ଧର୍ମ , କାମ  ଏବଂ ମୋକ୍ଷ  । ଶାସ୍ତ୍ର ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ନିୟମାବଳୀ ବା ବିଜ୍ଞାନକୁ ସୂଚାଏ ।

## ଅଧ୍ୟାୟ ସଜ୍ଜା
*ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର*କୁ ୧୫ଟି ଅଧିକରଣରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଅଧିକରଣ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା : 

ଏହି ଅଧିକରଣମାନଙ୍କୁ ୧୫୦ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୧୮୦ଟି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବା ଉପ-ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ଟି ଶ୍ଳୋକ ରହିଛି । 

## ବିଷୟ ବସ୍ତୁ
### ନିୟମର ଆବଶ୍ୟକତା, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସରକାର
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମତବାଦ, ମନୁଙ୍କ ମତବାଦ, ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ) ମତବାଦକୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି ଓ ଏମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନ ସହିତ କୌଟିଲ୍ୟ ନିଜ ମତବାଦ ମଧ୍ୟ ଜଣାଇଛନ୍ତି ।

ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଜ୍ଞାନ, କାରଣ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବା ବିଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ବା ବିକାଶ ଲାଭ କରିପାରିବ ନାହିଁ ।

### ଅଧିକାରୀ ଓ ଉପଦେଷ୍ଟା
ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧିକରଣରେ ଯୁବରାଜଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯିବ, ରାଜା ନିଜେ କିପରି ସର୍ବଦା ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରୀ, ରାଜ କର୍ମଚାରୀ, ବିଚାରପତି, ପ୍ରଶାସକମାନଙ୍କ ଚୟନ କିପରି ହେବ ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । 

ପ୍ରଥମ ଅଧିକରଣର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରାଜାଙ୍କ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ଜ୍ଞାନ ବିକାଶ ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରୁ କିଛି ସମ୍ମାନନୀୟ, ଅନୁଭବୀ ଓ ବୃଦ୍ଧ ପରିଷଦଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ସଭାରେ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ଓ ତାଙ୍କ ମତକୁ ଗ୍ରହଣ ଦେବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ଏକ ବା କିଛି ଗୁଣ ନଥିଲେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନିମ୍ନ ବା ମଧ୍ୟମ ସ୍ତରର ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀ ପାଇଁ ଚୟନ କରିହେବ ଯେଉଁଥିରେ ରହି ସେ ଜଣେ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ । ପୁଣି ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସମ୍ପତ୍‍ର ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତଥ୍ୟ ରହିଛି ।

### ଦେବାନୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ନିୟମାବଳୀ ଓ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଟ୍ରଟ୍‍ମାନ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ତୃତୀୟ ଅଧିକରଣ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରେ । ମାଲିକ ଓ ସେବକଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ, ଭାଗିଦାରୀ, କ୍ରେତା-ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଚତୁର୍ଥ ଅଧିକରଣରେ ଆପରାଧିକ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ସମ୍ପର୍କିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । କୌଣସି ଘଟଣାରୁ ପ୍ରଜା ବିରୋଧୀ ଆପରାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ହୋଇଥିବା ଜଣା ପଡ଼ିଲେ, ରାଜା ଓ ରାଜ କର୍ମଚାରୀ କିପରି ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି ତାହା କୁହାଯାଇଛି । ଓ ପର ଅଧିକରଣମାନଙ୍କରେ (ଯଥା - ଚତୁର୍ଥ ଅଧିକରଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ୭୯)ରେ ଏହି ନିୟମର ପୁନଃପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅର୍ଥନୈତିକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅମଙ୍ଗଳର କାରଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅପରାଧରେ ଜଡ଼ିତ କାରିଗର ଓ ବେପାରୀମାନଙ୍କୁ କଠିନ ସାମୁହିକ ଅର୍ଥଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ବିଧେୟ ବୋଲି ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି ।

### ବିବାହ ନିୟମାବଳୀ
ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅଧିକରଣରେ ବିବାହ ଓ ସହମତି ସମ୍ପର୍କୀୟ ବିଷୟାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଚତୁର୍ଥ ଅଧିକରଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ  ଋତୁଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେବାର ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବର ଚୟନ କରିପାରିବେ;  କିନ୍ତୁ ସେ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ବା ପିତାମାତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ନିଜ ଅଧିକାର ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ପିତାମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ବା ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ ହିଁ ସେ ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଉପରେ ନିଜର କ୍ଷମତା ଜାହିର କରିପାରିବେ ।

ତୃତୀୟ ଅଧିକରଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ୮ ପ୍ରକାରର ବିବାହକୁ ବୈଧ ବିଚାର କରାଯାଇପାରିବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ପିତାମାତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ତରାଧିକାରିଣୀ ହେବାର ସର୍ବାଧିକ ଯୋଗ୍ୟତା ବ୍ରହ୍ମ ବିବାହ (ପିତାମାତାଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରାର୍ଥୀକୁ ବିବାହ କରିବା) କରିଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ଯୋଗ୍ୟତା ଗନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ (ପିତାମାତାଙ୍କ ବିନା ସ୍ୱୀକୃତିରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ନିଜ ପ୍ରେମୀକୁ ବିବାହ କରିବା) କରିଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ବା ନାରୀଙ୍କ ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଉପାର୍ଜିତ ପ୍ରାପ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟବହାର କଲେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ପତ୍ତି ସୁଧ ସହିତ ଶୁଝିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଦି ନାରୀ ଜଣକ ଗନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ କରିଥାନ୍ତି ତେବେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଦାବୀ କରିବାର ଅଧିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବିବାହ କରିଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଦାବୀ କରିବାର କମ୍ ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ଅଧିକରଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୬୯ତମ ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ବିଶ୍ୱାସଘାତକ ଓ ଭ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଗୁପ୍ତଚର ଲଗାଇବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । 

### ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତି
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ସପ୍ତମ ଓ ଦଶମ ଅଧିକରଣ ଯୁଦ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧ, ମୌନ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ – ଏପରି ତିନି ପ୍ରକାରର ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।  ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ହୋଇଛି ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ କଣ, କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ପରିଚାଳନା କରାଯିବ, ନିଜ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିବା ମୌନ ବା ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧକୁ କିପରି ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବ ଇତ୍ୟାଦି ବର୍ଣ୍ଣିତ ।  ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ପଥରେ ଯିବେ ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖି ସତର୍କତାର ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ।  
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ : 

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଟିଲ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ବା ନଗରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହାର ସାମରିକ ବାହିନୀ ଆକ୍ରମଣ ପ୍ରତି ସଜାଗ ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ବଳ ରଖି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଜରୁରୀ । ଧନ ଉପାର୍ଜନ, ରାଜ୍ୟର ବିକାଶ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଟିଲ୍ୟ ସର୍ବଦା ଶାନ୍ତିର ମାର୍ଗ ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଛନ୍ତି ।

ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିବାର ସମସ୍ତ ମାଧ୍ୟମ ଯଥାର୍ଥ, ଯଥା - ପ୍ରତିପକ୍ଷ ନେତାର ହତ୍ୟା, ଶତ୍ରୁର ପରିଷଦ ବା ନେତୃତ୍ୱ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ଗୁପ୍ତଚର ଓ ଗୁପ୍ତଚାରିଣୀ ଲଗାଇ ଆସନ୍ନ ଆକ୍ରମଣର ସୂଚନା ହାସଲ କରିବା, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ କୁସଂସ୍କାରର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଶତ୍ରୁର ରାଜ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟା ଗୁଜବ ପ୍ରଚାର କରାଇବା, ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସୈନ୍ୟର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବା ବା ସମ୍ମୁଖ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ।

## ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ
ଏସିଆର ଇତିହାସରେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବହୁଳ ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା ବୋଲି ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ସୂତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ।

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଆବିଷ୍କୃତ ହେବା ପରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ମାକିଆଭେଲିଙ୍କ ବହୁ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ରାଜନୀତି ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା ହୋଇଥିବା ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏହାକୁ ମାକିଆଭେଲିଙ୍କ ମତବାଦ ସହ ତୁଳନା କରିଥିବା ବେଳେ ଆଧୁନିକ ଗବେଷକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ କୌଟିଲ୍ୟ ମତବାଦ ଓ ମାକିଆଭେଲି ମତବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ  ପାର୍ଥକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ମାକିଭେଲିଙ୍କ “ଦ ପ୍ରିନ୍‍ସ୍” ରଚନାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ନିକଟ ସଭାଷଦ ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ରାଜା ଓ ସଭାଷଦ ପଦର ଚିନ୍ତା ନ କରି ଜନ ମଙ୍ଗଳକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନୋନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ ହିଁ ଦେଶର ବିକାଶ ବୋଲି କୌଟିଲ୍ୟ ମତ ପୋଷଣ କରିଥିବା ବେଳେ ମାକିଆଭେଲି ମତବାଦରେ ଏପରି ଯୁକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ । ଜମିଦାର ଓ ଜମି ମାଲିକ ଚାଷ କରୁନଥିଲେ ବା ଜମିକୁ ଅଗାଡ଼ି କରି ରଖିଥିଲେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଜମି ନେଇ ଗରୀବ କୃଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
*ଚାଣକ୍ୟ

*ପାଟଳିପୁତ୍ର

*ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ

## ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଶାସ୍ତ୍ର