ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା

**ଏଲୋରା** (ଈଂରାଜୀରେ **Ellora**, ମରାଠୀ ଭାଷାରେ **वेरूळ**, ମରାଠୀ ଉଚ୍ଚାରଣ - ୱେରୁଳ୍) ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ ଭାରତର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜ୍ୟର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଗୋଟିଏ ବିଶାଳକାୟ ପଥରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-ମନ୍ଦିର ଭାବେ ଏହା ବିଶ୍ୱରେ ସର୍ବବିଦିତ । UNESCO ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ମାନ୍ୟତାପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରରେ ବୌଦ୍ଧ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳ୍ପକଳା ଖ୍ରୀ. ୬୦୦-୧୦୦୦ ସମୟର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୬ରେ ଗୋଟିଏ ଶିଳାକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ କୈଳାସ ମନ୍ଦିର ବିଶ୍ୱର ବୃହତ୍ତମ ପ୍ରସ୍ତର-ଖୋଦିତ ମନ୍ଦିର । ଏକ ରଥର ଆକୃତିରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ । କୈଳାସ ମନ୍ଦିରରେ ଶିବଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ବହୁ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି, ବୈଷ୍ଣବ-ଶାକ୍ତ-ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ପୌରାଣିକ ଗଳ୍ପର ଚିତ୍ର, ରାମାୟଣ-ମହାଭାରତ କଥା ଇତ୍ୟାଦି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।

ଚରଣାଦ୍ରି ନାମକ ପାହାଡ଼ର ବାସାଲ୍ଟ ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳା ଚଟ୍ଟାଣରେ ଶତାଧିକ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରୁ ମାତ୍ର ୩୪ଟି ଗୁମ୍ଫା ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ପରି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଶାସକଙ୍କ ରାଜୁତି ସମୟରେ କିଛି ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା, ଯାଦବ ରାଜବଂଶର ଶାସକଙ୍କ ସମୟରେ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜା, ବଣିକ ଶ୍ରେଣୀ, ଅନ୍ୟ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ଧନୀ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତାରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫାର ଖୋଦନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର ଗୁଡ଼ିକ ମଠ, ବିହାର, ମନ୍ଦିର ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଉପରେ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଦେଖି ଏହା ସେକାଳର ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବପର । ଔରଙ୍ଗାବାଦର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ୨୯ କିଲୋମିଟର୍ (୧୮ ମାଇଲ୍) ଦୂରରେ ଓ ମୁମ୍ବାଇ ନଗରର ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ୩୦୦ କିଲୋମିଟର୍ (୧୯୦ ମାଇଲ୍) ଦୂରରେ ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ଅବସ୍ଥିତ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମରାଠାୱାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ ତଥା ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଐତିହାସିକ ପୀଠ ।

## ନାମକରଣର ଇତିହାସ
ୱେରୁଳ୍ ଓ ଏଲୁରା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ଏଲୋରା ହେଉଛି ଏହାର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ **ଏଲାପୁର**ର ଅପଭ୍ରଂଶ । ୮୧୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ସମୟର ବରୋଦା ଶିଳାଲେଖରେ ଏହି "ଗହ୍ୱରର ମହାନତା" ଓ "କୃଷ୍ଣରାଜଙ୍କ ସମୟରେ ଏଲାପୁରରେ ଏହି ଗହ୍ୱରର ଖୋଦନ ବା ନିର୍ମାଣ" ବିଷୟର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ବରୋଦା ଶିଳାଲେଖରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଗହ୍ୱର ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୬ର କୈଳାସ ମନ୍ଦିର ଆଡ଼କୁ ଇଙ୍ଗିତ କରିଥାଏ ।

## କାଳକ୍ରମ
ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଔପନିବେଶିକ କାଳରୁ ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଗବେଷଣା କରାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ବୌଦ୍ଧ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଶୈଳୀର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ବା ଅଧିବ୍ୟାପନ ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ ତଥା ଐତିହାସିକ କାଳକ୍ରମକୁ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ବା ବିବାଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା :
* ୧) ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମେ କେଉଁଟି ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ? 
* ୨) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ସମୟକ୍ରମ କଣ ? 
ଏଲୋରା ସହିତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, କର୍ଣ୍ଣାଟକସ୍ଥିତ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା, ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ଅଭିଲେଖ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନ ଓ ତତ୍-ସଂଲଗ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଲେଖା ଇତ୍ୟାଦିର ତୁଳନାତ୍ମକ ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଐତିହାସିକ ଓ ଗବେଷକମାନେ କେତେକ ବିଷୟରେ ଏକମତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଗେରି ହକ୍‍ଫିଲ୍ଡ ମାଲାନ୍ଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତାନୁଯାୟୀ ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ସମୟକ୍ରମକୁ ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ ୩ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ : 
* ଖ୍ରୀ. ୫୫୦-୬୦୦ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା
* ଖ୍ରୀ. ୬୦୦-୭୩୦ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା
* ଖ୍ରୀ. ୭୩୦-୯୫୦ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାର ଅଧିବ୍ୟାପ୍ତ ସମୟ 

ତ୍ରିକୂଟକ ଓ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ବାକାଟକ ବଂଶର ଶାସକମାନେ ଅଜନ୍ତାସ୍ଥିତ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଖୋଦନ କରାଇଥିଲେ । ଆଉ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ଗୁମ୍ଫାରେ (ଯଥା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୯) ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ଛାପ ରହିଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ କାଳଚୁରି ରାଜବଂଶର ଏବଂ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜବଂଶର ଶାସନ କାଳରେ ଖୋଳାଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ପ୍ରଥମ ସୋପାନର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶାସନ କାଳରେ ତଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଯାଦବ ରାଜବଂଶର ଶାସନ କାଳରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ।

## ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୧-୧୨)
ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀ. ୬୩୦ରୁ ନେଇ ୭୦୦ ମଧ୍ୟରେ
କିମ୍ବା ଖ୍ରୀ. ୬୦୦ରୁ ନେଇ ୭୩୦ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ । ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା ଯେ ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବପୁରାତନ । ଖ୍ରୀ. ୪୦୦ରୁ ୬୦୦ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ସୋପାନରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧-୫ ଓ ଖ୍ରୀ. ୬୫୦ରୁ ୭୫୦ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୬-୧୨ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଶୌଧ ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ସମୟ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁମ୍ଫା ୬ ସର୍ବପୁରାତନ, ତାହା ପରେ କ୍ରମାନୁଯାୟୀ ୫, ୨, ୩, ୫ (ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ), ୪, ୭, ୮, ୧୦, ୯

୧୨ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ ୧୧ଟି ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ବା ମଠ କୁହାଯାଇପାରିବ ଯେଉଁଥିରେ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ, ବହୁତଳ ଅଟ୍ଟାଳିକାମାନ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି । ସେଥିରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଆବାସ ସ୍ଥଳ, ଶୟନ କକ୍ଷ, ରୋଷଗୃହ ଓ ଅନ୍ୟ କୋଠରୀମାନ ପାହାଡ଼ ବକ୍ଷକୁ ଖୋଳି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି । ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ଖୋଦିତ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । କିଛି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କାଷ୍ଠ୍ୟ ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତିର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁମ୍ଫା ୫, ୧୦ ଓ ୧୨ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଲୋରାର ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୫ର ଏକ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ୫ର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଦୁଇଟି ସମାନ୍ତରାଳ ପ୍ରସ୍ତର ପିଣ୍ଡା (ବା ମେଜ) ଓ ଗୁମ୍ଫା ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିମା ରହିଛି । ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୫ ଓ ମୁମ୍ବାଇର ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ନିକଟସ୍ଥ କୃଷ୍ଣଗିରିର (ବା କାହ୍ନେରି) ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୧ର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଏକ ପ୍ରକାରର ଓ ଭାରତରେ କେବଳ ଏହି ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଅନୁସୃତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧ରୁ ୯ ବୌଦ୍ଧ ମଠ ବା ବିହାର ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଗୁମ୍ଫା ଭାବେ ପରିଚିତ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୦ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କକ୍ଷ ।

ତିନି ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୧ ଓ ୧୨ରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, ବଜ୍ରଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ମଣ୍ଡଳ, ଦେବୀ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପର ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ବଜ୍ରଯାନ ମତବାଦର ଉନ୍ମେଷ ତଥା ବିକାଶର ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ।

### ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଗୁମ୍ଫା
ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୦ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ଏହା ଏକ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ଏହାର ନାମ “ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଗୁମ୍ଫା” । ଯେ ସବୁ କିଛି କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରନ୍ତି, ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଶବ୍ଦଟି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥପତିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଖ୍ରୀ. ୬୫୦ ବେଳକୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ “ବଢ଼େଈ ଗୁମ୍ଫା” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ବାହ୍ୟ ଗଠନ କାଷ୍ଠ୍ୟ ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ଏପରି ନାମ ରଖାଯାଇଛି । ଦ୍ୱିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୃହର (ବା ପ୍ରାର୍ଥନା କକ୍ଷ) ଛାତଟି ଏକ ଗୀର୍ଜାଘର ବା ସ୍ତୁପ ପରି ଆକାରର । ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗର୍ଭରେ ଧର୍ମୋପଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ୧୫ ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚ ଏକ ପ୍ରତିମା ରହିଛି । ପ୍ରଥମ ମହଲାରେ ସ୍ତୁପଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ବାଲ୍‍କନି (Balcony) ପରି ଏକ ଛଜ୍ଜା ବା ଛାତ ମଣ୍ଡପ ରହିଛି । 

ଗୁମ୍ଫା ୧୦ରେ ବିହାର, ଗୀର୍ଜାଘର ପରି ଏକ ପୂଜା ଗୃହ, ପଛ କାନ୍ଥରେ ୪ଟି ଓ ଡାହାଣ ପଟ କାନ୍ଥରେ ୪ଟି ଲେଖାଏଁ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ୮ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ସାମନା ପଟକୁ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ନାଗ ରାଣୀ, ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା, ସଙ୍ଗୀତଶିଳ୍ପୀ, ମନୋରଞ୍ଜନ କଳାକାର ଆଦିଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ବା ଚିତ୍ର ରହିଛି । 

ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ମଞ୍ଚ ରହିଛି ଯାହା ଉପରକୁ ପାହାଚଦ୍ୱାରା ଯାଇହେବ । ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ପଥ ନିକଟସ୍ଥ କାନ୍ଥରେ ଅପସରା, ଧ୍ୟାନରତ ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ।

ଗୁମ୍ଫା ୧୪, ୧୫ ଓ ୧୬ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ବଂଶର ଶାସନ ସମୟରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତୋଟି ୮ମରୁ ୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ପ୍ରଥମେ ୧୪, ୧୫ ଓ ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ପଥରରୁ ଖୋଦିତ ବିଶାଳକାୟ ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

### ପ୍ରଥମ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର (ଧୂମର୍ ଲେଣା), ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୯
ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରର ଖୋଦନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇସାରିଥିଲା । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟର ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ଶିବ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅନେକ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଗର୍ଭ ଗୃହରେ ପ୍ରସ୍ତର ନିର୍ମିତ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗର୍ଭ ଗୃହର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ବା ପରିକ୍ରମ ପାଇଁ ରହିଥିବା ପଥ ଏହି ସବୁ ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷତା ।  

ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୯କୁ ମରାଠୀ ଭାଷାରେ *ଧୂମର୍ ଲେଣା* ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଆକାରରେ ବଡ଼ ତଥା ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଏଲୋରାର ଖୋଦନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାଳର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏଲୋରାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳପ୍ରପାତ ଶଯ୍ୟାର ଅଂଶ ହୋଇଥିବା ଶିଳା ତଳେ ଖୋଦନ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ଏହି ଜଳଧାରାକୁ "ୱାଲେ ଗଙ୍ଗା" ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଏକ ଛାତ ମଣ୍ଡପରୁ ଜଳ ପ୍ରପାତଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଶିବଙ୍କ ଭ୍ରୁଲତା ଉପରେ ଏହି ଜଳଧାରା ପତିତ ହେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ବୃହତ୍ତର । କିନ୍ତୁ ଲେଖକ ଧୱଲିକରଙ୍କ ମତରେ ଏଲୋରାର ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଏହି ମନ୍ଦିରର ମୂର୍ତ୍ତି ଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥୂଳ, ମୋଟା ଓ ଅସମାନୁପାତୀ ।

### ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୧
ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୧ *ରାମେଶ୍ୱର ଲେଣା* ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାଳର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ । କାଳଚୁରି ବଂଶର ଶାସକମାନେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ବଂଶର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିଥିଲା । ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟମାନେ ଅଧିକ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦନ କରାଇଥିଲେ ।

କୈଳାସ ପର୍ବତ ନାମରୁ ଗୃହୀତ କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଭଗବାନ ଶିବ । ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପରି ଏକାଧିକ ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ କୈଳାସ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ତୋରଣ ସଦୃଶ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର, ସଭା-ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଇତ୍ୟାଦି ରହିଛି ଓ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ଅନେକ ପାର୍ଶ୍ୱ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ପରି ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଏକ ବର୍ଗାକାର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ଓ ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ପରିକ୍ରମା ବଳୟ ରହିଛି । କୈଳାସ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ମନ୍ଦିରର ବିମାନ, ଗର୍ଭ ଗୃହ, ଗର୍ଭ ଗୃହରେ ରହିଥିବା ଯୋନି ସଂଲଗ୍ନ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସବୁ କିଛି ଗୋଟିଏ ବିରାଟ ପଥରକୁ ଖୋଳି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।

ପଥରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଏକାଧିକ ମହଲାବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ମନ୍ଦିରର ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଏଥେନ୍ସସ୍ଥିତ ପାର୍ଥିନନ୍‍ର ପ୍ରାୟ ୨ ଗୁଣ ହେବ । ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ, ମନ୍ଦିରର ପ୍ରସ୍ତର ଶିଳ୍ପୀ ଓ କାରିଗରମାନେ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଲକ୍ଷ କ୍ୟୁବିକ୍ ଫୁଟ୍ ଘନଫଳ ଆୟତନର ପଥର କାଟି ଏହାର ନିର୍ମାଣ କରିଥିବେ । ପ୍ରାୟ ୨ ଲକ୍ଷ ଟନ୍ ଗର୍ଭ ଗୃହ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଦରବାର ବା ପିଣ୍ଡାର ମାପ ପ୍ରାୟ ୮୨ମି. (୨୮୦ ଫୁଟ୍) × ୪୬ ମି. (୧୬୦ ଫୁଟ୍) ଓ ଭୂମିରୁ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ୩୦ମି. (୧୦୬ ଫୁଟ୍) । ମନ୍ଦିରର ପ୍ରବେଶ ତୋରଣ ବା ଗୋପୁରମ୍‍ଟି ଅନୁଚ୍ଚ । ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ମଣ୍ଡପରେ ୧୬ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଗର୍ଭ ଗୃହରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ରହିଛି । ମନ୍ଦିରର ଶିଖରଟି ଦ୍ରାବିଡ଼ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ । ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଶିବଙ୍କ ବାହନ ନନ୍ଦୀ ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ପୀଠ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ।

ଗେରି ମାଲାନ୍ଦ୍ରାଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାକୁ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ବରୁ ହିନ୍ଦୁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ରହିଆସିଥିବା ଏଲୋରାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା । ପୁଣି ଅଧିକାଂଶ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାତା ଅଜଣା, କିଛି ହିନ୍ଦୁ ରାଜାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଅଭିଲେଖରୁ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ କିଏ ବ୍ୟୟବହନ କରୁଥିଲେ ବା ଦାନ କରୁଥିଲେ ତାହାର ପ୍ରମାଣ ମିଳୁନାହିଁ । ତେଣୁ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୌଦ୍ଧମାନେ ଅକ୍ତିଆର କଲେ ନା ତାହାର ବିପରୀତ ଘଟିଲା, ଏ ସବୁ ଘଟଣାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଘଟଣାବଳୀ ବିଷୟରେ କେବଳ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ କଣ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପେ କହିହେବ ନାହିଁ ।

### ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର
ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୪ (ରାବଣ ଖାଈ ବା ରାବଣ ଗର୍ତ୍ତ), ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୨ (ନୀଳକଣ୍ଠ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ କୈଳାସରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ ରାବଣ କୈଳାସ ଦୋହଲାଇବାର ଚେଷ୍ଟା କରିବା କାହାଣୀର ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଚିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ୧୪ରେ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୫ର ଗର୍ଭ ଗୃହ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ଛାତରେ ସପ୍ତାଶ୍ୱଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଉଥିବା ରଥରେ ବିରାଜିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ପ୍ରତିମା ରହିଛି ।

## ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୩୦-୩୪)
ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ସମୂହର ଉତ୍ତରାଂଶରେ ଖ୍ରୀ. ନବମ ବା ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖୋଦିତ ୫ଟି ଦିଗମ୍ବର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଆକାରରେ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରସ୍ତର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ସୁନ୍ଦର । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଏକା ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ଓ ଧାର୍ମିକ ମନୋଭାବର ଧାରାରେ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ : ସ୍ତମ୍ଭରେ ସଜ୍ଜିତ ବାରଣ୍ଡା, ସମମୀତ ମଣ୍ଡପ ଓ ପୂଜା ମଣ୍ଡପ ଇତ୍ୟାଦି) ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ତେବେ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ୨୪ ଜଣ ଜୈନ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଜିନଙ୍କ (ତୀର୍ଥଙ୍କର) ବ୍ୟତୀତ ବିଭିନ୍ନ ଦେବ-ଦେବୀ, ଯକ୍ଷ-ଯକ୍ଷୀ ଓ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଜୈନ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।

ହୋଜେ ପେରେରାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ୨୩ଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଖୋଦନଦ୍ୱାରା ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଏଥିରୁ ୧୩ଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରସଭାର ଅଂଶ, ୬ଟିକୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଭାର ଅଂଶ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଛୋଟ କୈଳାସର ଅଂଶ ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଉଛି । ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶ୍ରୀ ପେରେରା ମତ ରଖିଥିଲେ ଯେ ଏଲୋରାର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ଖୋଦନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଆଡ଼କୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର ଯାଏଁ ଚାଲିଥିଲା; ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦିଲ୍ଲୀର ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ୧୨୩୫ ମସିହାର ଏକ ଦାନ ପଟ୍ଟଳର ଶିଳାଲେଖ ଅନୁଯାୟୀ ଦାତା ଚରଣାଦ୍ରିକୁ ଏକ ତୀର୍ଥରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଜିନ ପ୍ରତିମା ଖୋଳାଇଥିଲେ ।

ପ୍ରମୁଖ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ଛୋଟ କୈଳାସ (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦, ୪ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର), ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୨, ୧୩ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର), ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩, ୪ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର) , ଅସମାପ୍ତ ଚତୁଃସ୍ତମ୍ଭ ଓ ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୧ । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୪ ଆକାରରେ ଛୋଟ ଓ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩ର ବାମ ପଟେ ଥିବା ଏକ ଛୋଟ ଗଳାବାଟଦ୍ୱାରା ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇପାରିବ ।

ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପୁରାତନ ସମବଶରଣ (ବା ସମୋଶରଣ) ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାର ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି । କେବଳ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶ ପ୍ରଦାନର ଚିତ୍ର ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ରହିଥିବାରୁ ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାରେ ୧୯ଟି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ବାହୁବଳୀ ପ୍ରତିମାଯୁଗଳଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷତା । ଏହାଛଡ଼ା ସରସ୍ୱତୀ, ଶ୍ରୀ, ସୌଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର, ସର୍ବନୁଭୂତି, ଗୋମୁଖ, ଅମ୍ବିକା, ଚକ୍ରେଶ୍ୱରୀ, ପଦ୍ମାବତୀ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ହନୁମାନ ଆଦି ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାସମୂହରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

### ଛୋଟ କୈଳାସ, ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦
କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୬) ପ୍ରସ୍ତର କଳା ସହିତ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଥିବାରୁ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦କୁ ଛୋଟ କୈଳାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ସମାପ୍ତି ପରେ ପ୍ରାୟ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଛୋଟ କୈଳାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସଭାର ତଳ ସ୍ତରର ନିର୍ମାଣ ଏକା ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଅଳଙ୍କାରଭୂଷିତ ଓ ମୁକୁଟମଣ୍ଡିତ ନୃତ୍ୟରତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିମାରେ (ଗୋଟିଏ ଅଷ୍ଟଭୂଜ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ୱାଦଶଭୂଜ) ହାତର ନୃତ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ନୃତ୍ୟରତ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମୁଦ୍ରାର ଅନୁକରଣ କରି ଏଗୁଡ଼ିକ ଖୋଦିତ ହେଲାପରି ଦେଖାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିମାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିବ ନୁହେଁ ବରଂ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିମା ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ସ୍ୱର୍ଗର ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

କଳା ଐତିହାସିକ ଲିସା ଓୱେନ୍ କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୈନ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀର ଜୈନ ଧର୍ମରେ ଏପରି ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ସ୍ଥାନ ନଥିଲା; ବରଂ ଜୈନ ଧର୍ମ ସର୍ବଦା ଧ୍ୟାନ, ଆତ୍ମସଞ୍ଜମତା ଓ ତପସ୍ୟା ପରି ସାଧନା ଶୈଳୀକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ଆସିଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦ ପ୍ରଥମେ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଥିଲା ଯାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଥିଲା ବୋଲି ରାଜନ ମତ ରଖିଛନ୍ତି । ତେବେ ଉତ୍ସବମୁଖର ଓ କଳାପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜୈନ ମନ୍ଦିର ସମବସରଣ ଶିକ୍ଷା ମତବାଦର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ବୋଲି ଓୱେନ୍ କୁହନ୍ତି ।

ଜୈନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ପୌରାଣିକ କଥାର ସମସାମୟିକତା ଓ ଅଧିବ୍ୟାପନ ଅନେକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସଙ୍ଗୀତକାର ଓ ସଭାଷଦଙ୍କ ବିଷୟ ମହାଭାରତ କାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦ରେ ଏହି ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରସ୍ତର ବକ୍ଷରେ ଖୋଦିତ । କିନ୍ତୁ ଗର୍ଭ ଗୃହ ନିକଟସ୍ଥ ଅଂଶରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର ଓ ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିମାମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ; ଯଥା ଧ୍ୟାନରତ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ, ଜିନଗଣ ଇତ୍ୟାଦି ।

### ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୧
କ୍ଷୁଦ୍ର ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଚାରୋଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା ୩୧ ଅସମାପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ବାମ ପଟ କାନ୍ଥରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ସାତଫଣୀ ଯକ୍ଷ ଧରନେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଡାହାଣ ପଟ କାନ୍ଥରେ ଗୋମତେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ । ଗର୍ଭଗୃହରେ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମହାବୀର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଅବସ୍ଥିତ । ମହାବୀର ଏକ ସିଂହାସନ ଉପରେ ପଦ୍ମାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଓ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଏକ ଚକ୍ର ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ବାମ କାନ୍ଥରେ ଯକ୍ଷ *ମତଙ୍ଗ* ଏକ ହାତୀ ଉପରେ ତଥା ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ଯକ୍ଷୀ *ସିଦ୍ଧୈକୀ* ସଭ୍ୟ-ଲଳିତାସନ ମୁଦ୍ରାରେ ଏକ ଶିଶୁକୁ ଧରି ଏକ ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

### ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୨)
ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦ୍ୱିତଳ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୨ର (ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା) ଖୋଦନ କରାଯାଇଥିଲା । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଐତିହାସିକମାନେ ଜୈନ ଯକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବୋଲି କହିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନାମ *ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା* ରଖିଦିଆଗଲା । ବୌଦ୍ଧ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଧାର୍ମିକ କଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଜୈନ ଧର୍ମର ୬୪ ଜଣ ଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟତମ । ସେ ଜୈନ ଧର୍ମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସ୍ୱର୍ଗ *ସୌଧର୍ମକଳ୍ପ*ର ରାଜା ଓ ଏକ ଜୈନ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଆଦିପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ସ୍ୱର୍ଗ ସଭାର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥପତି ମଧ୍ୟ ।

ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବହୁ ସମୟ ଯାଏଁ ଜୈନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସକ୍ରିୟ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଥିଲା । ଗୁମ୍ଫାର ଉପର ସ୍ତରରେ ପୂଜା କର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି କରାଯାଉଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

ଏଲୋରାର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫାରେ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉପରେ ବସିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଉପର ସ୍ତରରେ ନେମିନାଥଙ୍କ ଯକ୍ଷିଣୀ ଅମ୍ବିକା ଏକ ଫଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ଛାପ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ଅନୁସାରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ଚାରି ତୀର୍ଥଙ୍କର ଋଷଭନାଥ (୧ମ), ନେମିନାଥ (୨୨ତମ), ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ (୨୩ତମ) ଓ ମହାବୀର (୨୪ତମ) ଚାରି ଦିଗର ଦିଗପାଳ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟରେ ପୂଜା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିପାରିବେ ।

### ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩)
ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩ (ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା) ଜୈନଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ । ଏହା ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଦ୍ୱିତଳ ଗୁମ୍ଫା, ଯାହା ଗୋଟିଏ ପଥରକୁ ଖୋଳି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ଓ ଗୁମ୍ଫାରୁ ହାତୀମୁଣ୍ଡମାନ ବାରଣ୍ଡା ପଟକୁ ବାହାରିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଆଗକୁ ମୋଟା ଓ ବଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ, ଭିତର ପଟକୁ ୪ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି ଓ କାନ୍ଥରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ମହାବୀରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଏହି ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ।

## ଏଲୋରା ଶିଳାଲେଖ
thumb|ଏଲୋରା କାନ୍ଥରେଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି
ଏଲୋରାର ଅନେକ ଅଭିଲେଖ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ ପରିଚିତ ହେଉଛି ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ରାଜା ଦାନ୍ତିଦୁର୍ଗ (ରାଜୁତି କାଳ ପ୍ରାୟ ୭୫୩-୭୫୭ ଖ୍ରୀ.)ଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଯାହା ଗୁମ୍ଫା ୧୫ର ସମ୍ମୁଖ ମଣ୍ଡପର ପଶ୍ଚାତ୍ ପଟର କାନ୍ଥରେ ରହିଛି । ସେ ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବା ବିଷୟ ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ । ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା ନାମରେ ପରିଚିତ କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାରେ ୩ଟି ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସନ୍ଥ, ଦାନ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲିଖିତ । ପାହାଡ଼ରେ ରହିଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ୧୨୪୭ ମସିହାର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଓ ସେଥିରେ ବର୍ଦ୍ଧନପୁରର ଜଣେ ଦାତାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲିଖିତ ।

ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର ୧୬ର କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣର ଶ୍ରେୟ ରାଜା ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ (ଖ୍ରୀ. ୭୫୭-୭୮୩) ଦିଆଯାଇଥାଏ । ସେ ଦାନ୍ତିଦୁର୍ଗଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ଦାଦା । ଗୁଜରାଟର ବରୋଦାରୁ ମିଳିଥିବା ଏକ ତାମ୍ର ଅଭିଲେଖ ଅନୁଯାୟୀ ଏଲାପୁରର ପାହାଡ଼ରେ କୃଷ୍ଣରାଜଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏକ ଭବ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରର (ଗହ୍ୱର) ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା : 

## ଏଲୋରାରେ ରଞ୍ଜିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳା ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ
ନିର୍ମିତ ହେବା ସମୟରେ ଏଲୋରାର ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚୂନର ଲେପ ଦିଆଯାଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଙ୍ଗ ବୋଳାଯାଉଥିଲା । ଅଳ୍ପ କିଛି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଚିତ୍ରରେ ଏହି ରଙ୍ଗ ତଥା ଚୂନ ଲେପର ଅବଶେଷ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
* ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା

* ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା

## ଆଧାର
### ପୁସ୍ତକ ଆଧାର
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
* Ellora Caves in UNESCO List
* Layout, floor plan and description of each Ellora cave , Deepanjana and Arno Klein
* Photographs of Ellora , Getty Images