ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର, ପୁଷ୍କର

**ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର, ପୁଷ୍କର** (**ଅନ୍ୟ ନାମ ଜଗତପିତା ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର**) ଭାରତର ରାଜସ୍ଥାନରେ ଥିବା ପୁଷ୍କରରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ଏକ ଅଲିଭା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଷ୍ଣୁ,ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ୨୦୦୦ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ଏହି ମନ୍ଦିର ଶିଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଲି ପଥରରେ ନିର୍ମିତ । ମାର୍ବଲ ପଥରରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହୋଇଛି । ମନ୍ଦିରରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଶିଖରା ଓ ହାମ୍‌ସା ପକ୍ଷୀର ମୂର୍ତ୍ତୀ ତିଆରି ହୋଇଥିବାରୁ ବେଶ ଆକର୍ଷଣୀୟ । ଏକ ବେଦୀ ଉପରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ଅଛି । 

ସେବକ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ।
ଏହି ମନ୍ଦିର ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କର୍ମ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଏହା ଅଧୁନା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୟାପି  ଭାରତର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବିବେଚିତ ହେବ ।  
ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ବିଜିନେସ ଟାଇମସରେ ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ଧର୍ମ ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରୁ ଭାରତର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟତମ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି ।  

## ପୌରାଣିକ
ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କଥାବସ୍ତୁ ଅନୁସାରେ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରନାଭ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସହ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଅତି କଷଣ ଦେଉଥିଲା । ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ପଦ୍ମଫୁଲ ସାହାଯ୍ୟରେ ହତ୍ୟା କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ତିନିଟି ସ୍ଥାନରେ ପଦ୍ମ ପାଖୁଡ଼ା ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା । ଯେଉଁଠି ଫୁଲର ପାଖୁଡ଼ା ପଡ଼ିଥିଲା ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ତିନିଟି ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ । ବଡ଼ଟି ବଡ଼ ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମଧ୍ୟମ ପୁଷ୍କର ଓ ଶେଷଟି କନିଷ୍ଠ ପୁଷ୍କର ।

ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିରରେ ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ବଦଳରେ ଗାୟତ୍ରୀ ପୂଜା ପାଇବା ପଛରେ ଏକ କାହାଣୀ ରହିଛି। ମୁଖ୍ୟ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥିର କଲେ । ସେଥିଲାଗି ହ୍ରଦ ଚାରିପଟେ ରତ୍ନଗିରି, ନୀଳଗିରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଗିରି ଓ ସଞ୍ଚୋରା ନାମରେ ଚାରିଟି ପର୍ବତ ଚାରି ଦିଗରେ ସୃଷ୍ଟି କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ କରିବାକୁ ନିୟୋଜିତ କଲେ । ମାତ୍ର ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପାର୍ବତୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀ ପହଞ୍ଚି ପାରିଲେନି । ବ୍ରହ୍ମା ରାଗିଗଲେ । ଯଜ୍ଞକର୍ମ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହି ଜଣେ କନ୍ୟା ଠିକ୍ କଲେ ଯାହାକୁ ସେଠାରେ ବିବାହ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କରିବେ । ଜଣେ ଗଉଡ଼ ଝିଅକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଠିକ କଲେ ଏବଂ ସବୁ ଦେବଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରି ନାମ ଦେଲେ ଗାୟତ୍ରୀ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କଲେ । ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖି କୋପ କଲେ ଏବଂ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁଠି ପୂଜା ପାଇବେ ନାହିଁ । କେବଳ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ପୂଜା ପାଇବେ ବୋଲି ଶେଷରେ କହିଲେ । ତେଣୁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିରରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । 

## ଆକର୍ଷଣ
ପୁସ୍କର ହ୍ରଦର ଚାରିପଟେ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୮୦ଟି ମନ୍ଦିର ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶୀତଦିନେ ସକାଳ ୬.୩୦ରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ୮.୩୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଖୋଲା ରହୁଥିବା ବେଳେ ଖରାଦିନେ ୬ଟାରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ୯ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ରହେ ଏବଂ ବର୍ଷାଦିନେ ଦିନ ୧.୩୦ରୁ ଦିନ ୩ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ରହେ। ଏହି ସମୟରେ ମନ୍ଦିରରେ ପରମ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ପୁସ୍କର ମେଳା ୫ଦିନ ଧରି ଚାଲେ । ମେଳାରେ ଏକ ବିଶେଷ କଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ମେଳାରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ସହ ଗାଈଗୋରୁ ଓ ଓଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପ୍ରାୟ ବିଶ୍ୱରୁ ୫୦,୦୦୦ ଓଟ ଏଠାକୁ ଆସିଥାନ୍ତି । ଏଠାରେ ଗାଈଗୋରୁ ଓ ଓଟଙ୍କ କିଣାବିକା ଚାଲେ ।  

## କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
ହିନ୍ଦୁ ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଅସୁର ବଜ୍ରନାଭ/ବଜ୍ରନାଶ ପିଲାମାନକୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜର ପଦ୍ମ ଅସ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପଦ୍ମ ପାଖୁଡ଼ା ତିନୋଟି ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ଝରଣା ରୂପ ନେଲା ଯଥା:- ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କର, ସବୁଠାରୁ  ବଡ଼ ବା ପ୍ରଥମ ପୁଷ୍କର), ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ଓ କନିଷ୍ଠ ପୁଷ୍କର । 

## ସ୍ଥାପତ୍ୟ
ମନ୍ଦିରର ଏକ ଉଚ୍ଚ ପିଣ୍ଡି ଉପରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ସେଠାକୁ ଯିବା ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ଗୁଡିଏ ପାହାଚ ଚଢିବାକୁ ହୁଏ । ତାହା ପରେ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଅଛି । ଏହା ପରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ ପଡ଼େ ଓ ତା’ପରେ ଗର୍ଭଗୃହ ମିଳେ । ମନ୍ଦିରଟି ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇ ସୀସାରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଛି । ମନ୍ଦିର ଶିଖରରେ ଏକ ହଂସ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାହନ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଶିକ୍ଷାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୭୦ ଫୁଟ । ମନ୍ଦିରର ଚଟାଣଟି ଶଙ୍ଖ ମର୍ମରର କଳା ଧଳା ଚାରି କୋଣିଆ ପଥରରେ ତିଆରି । ମନ୍ଦିର ମଣ୍ଡପରେ ଏକ ରୂପା କଇଁଛ ଅଛି ଯାହାର ମୁଖ ଗର୍ଭଗୃହ ଦିଗକୁ ଅଛି ।ଏହି ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର ପ୍ରସ୍ତର ସମୟ ସମୟରେ ବଦଳ କରାଯାଏ । 
 
ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର ପ୍ରସ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ହୋଇଛି ଯାହାକୁ ଆଦି ଶଙ୍କର ଶୁଭ ଦେଇ ଜୀବନ୍ୟାସ ଦେଇଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଚାରୋଟି ମୁଖ ଅଛି ଓ ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଛନ୍ତି ।  ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆକାର କୁହାଯାଏ । ବିଗ୍ରହକୁ ଚତୁରମୂଖୀ କୁହାଯାଏ । ଜୀବନ୍ତ ଆକାର ସହିତ ଦେହର ଚାରୋଟି ହାତ ଓ ଚାରୋଟି ମୁଖ ଅଛି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଥାଏ । ହାତରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା, ପୁସ୍ତକ, କୁଶ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଥାଏ । ବ୍ରହ୍ମା ଗୋଟିଏ ହଂସ ଉପରେ ବସିଥାଆନ୍ତି । ହାତରେ ଧରିଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂସାରର ଜୀବନ ଆକାର, ଜ୍ଞାନ, ଜୀବନ ରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଦେଖାଏ । ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗାୟତ୍ରୀ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସରସ୍ୱତୀ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି । ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ମୟୁର ଚିତ୍ର ଶୋଭା ପାଏ । ମନ୍ଦିରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଗରୁଡ଼ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଆକାରର ଦ୍ୱାରପାଳ ଶୋଭା ପାଏ ।

## ପୂଜା
ସାଧୁ, ସନ୍ୟାସୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ ପରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରିବା ପ୍ରଥା ଅଛି ଓ ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପରିଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । 
ଶୀତ ଦିନେ ସକାଳ ୬:୩୦ରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ୮:୩୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ୬:୦୦ରୁ ରାତି ୯:୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ରହେ କିନ୍ତୁ ଉପରବେଳା ୧:୩୦ରୁ ୩:୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦିର ବନ୍ଦ ରହେ ।> ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ବିଶେଷ ଧରଣର ପୂଜା କରାଯାଏ ।

### ଆତପତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ବା ଆପତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ଦିରକୁ ଆତପତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ଯାହା ଏକ ଗୁମ୍ଫାରେ ଅଛି ଓ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ଶିବ ଏକ ଖପୁରି ଧରି ତାନ୍ତ୍ରିକ ଛଦ୍ମ ବେଶରେ ପୂଜା କରୁଥିବାର ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନପାରି ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନରେ ଖପୁରି ଭର୍ତ୍ତି କରିଦେଲେ । ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତପ ବଳରେ ତାଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି ଚିହ୍ନି ନିଜ ବୋକାମି ଜାଣିପାରିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ରହିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଏକ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିଲେ । ଶିବଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ  ତିଆରି କରି ତା’ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ତମ୍ବା ନିର୍ମିତ ସାପ ରଖିଦେଲେ ।

## ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର