ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ

thumb|Matsya Avatar, ca 1870
**ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ** (मत्स्य पुराण)ରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରର ମୁଖ୍ୟ କଥା ସହିତ ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଇତ୍ୟାଦିର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଏଥିରେ ଜଳପ୍ରଳୟ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ମନୁଙ୍କ ସଂବାଦ, ରାଜଧର୍ମ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, କାଶୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ନର୍ମଦା ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ରାଜାଙ୍କ ବିଜୟଯାତ୍ରାର ବିଧାନ ଏବଂ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ମହିମା ଉପରେ ବିଶେଷ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଏହି ପୁରାଣ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ।

## ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ 
### ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର 
ଏହି ପୁରାଣରେ ସାତଟି କଳ୍ପ(ବିଶେଷ ସମୟ ଅବଧି)ର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ନୃସିଂହ ବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଯାଏଁ ଏଥିରେ ରହିଅଛି । ମନୁ ଓ ମତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅସୁରମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ମରୁଦ୍ଗଣଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ପରେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ବ୍ରତ ଉପବାସ ସହିତ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଶୟନ ବ୍ରତ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଦେବମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରାସାଦ (ମହଲ) ନିର୍ମାଣ ଇତ୍ୟାଦି କଥାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ଏହି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଗୋଟିଏ ଋଷିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଏକସ୍ଥାନରେ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବୁଡିରହିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ସେହି ଋଷିଙ୍କ ନୌକାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଓ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନବୀନ ଜୀବନର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ।

ଆଉ ଗୋଟିଏ ମତାନୁସାରେ, ଗୋଟିଏ ରାକ୍ଷସ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଚୋରି କରି ସାଗରରେ ଲୁଚାଇ ଦେଲା । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ ।

### ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ଏଥିରେ  ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନସମସ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଅଛି ।

* କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ, ଗୌରୀତୃତୀୟା, ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା, ସରସ୍ୱତୀ, ଭୀମଦ୍ୱାଦଶୀ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ରତ
* ପ୍ରୟାଗ, ନର୍ମଦା, କୈଳାସ ବର୍ଣ୍ଣନା
* ରାଜଧର୍ମ
* ଶକୁନଶାସ୍ତ୍ର
* ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର
* ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ
* ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ ବିଧି
* ପୁରୁଷାର୍ଥ
* ଗୃହ ନିର୍ମାଣ
* ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା
* ଯଯାତି ଚରିତ୍ର
* ଦେବଯାନୀ କଥା
* ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନ
* ନରସିଂହ ଅବତାରର ମହତ୍ତ୍ୱ
* ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଦୁ, କୁରୁ ଆଦିର ରାଜବଂଶ ବିବରଣୀ
* ଯୁଗ, କଳ୍ପ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣନା

### ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ରାଜଧର୍ମ 
----ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ 'ରାଜକୃତ୍ୟ' ଏବଂ 'ରାଜଧର୍ମ'ର ବର୍ଣ୍ଣନା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଥିରେ କେବଳ ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ଦାନପୁଣ୍ୟର କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ୟବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଯଦିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ବଦଳି ଯାଇଛି—ତରବାରୀ, ତୀର-ବାଣର ସ୍ଥାନରେ ଯୁଦ୍ଧବିମାନ, ବୋମା, ରକେଟ୍ ଆଦି ଦ୍ଵାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି—ତଥାପି ଦୁଇ-ଚାରିଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନୀତିମାନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନେ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା । ଯଦି ରାଜା ବିନାଶ ହୋଇଯାଏ, ସମଗ୍ର ପ୍ରଶାସନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଥିଲା । ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସର୍ବଦା ସତର୍କ ରହିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ—"ରାଜାକୁ ସର୍ବଦା କାକ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ । ପରୀକ୍ଷା ବିନା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ରାଜା ଭିଡ଼ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ, ଅଜଣା ଜଳାଶୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ । ଅଜଣା ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଓ ଅପରିଚିତ ନାରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ରାଜାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଖବର ଦେଇ ପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ଗୋଟିଏ ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ ଖବର ସମାନ ହେଲେ ହିଁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯିବା ଉଚିତ "।

## ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଯୋଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ 
ଏହି ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଏବଂ ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କରେ ଯୋଗ ବିଷୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ୫୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଜଣେ ନୂଆ ଯୋଗୀ ପାଇଁ *କର୍ମଯୋଗ* ଜ୍ଞାନଯୋଗଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୁର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରାହିଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଆଡକୁ ଆଗେଇପାରିବ । କର୍ମଯୋଗ ବିନା ଜ୍ଞାନଯୋଗ କେବେ ଉଦୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ତାପରେ ପୁରାଣରେ ୫୨ ତମ ଅଧ୍ୟାୟର କିଛି ଶ୍ଲୋକରେ କର୍ମଯୋଗୀଙ୍କ ଆଠଟି ଆବଶ୍ୟକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି; ଯେପରିକି, ୧) କ୍ଷମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସା, ୨) ସହିଷ୍ଣୁତା, ୩) ସଙ୍କଟରେ ଯେଉଁଠି କେହି ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥାଏ, ତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା, ୪)ଈର୍ଷାହୀନ ହେବା, ୫) ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି, ୬) ମନୋଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା, ୭) ଦୁଃଖିଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାରେ ହେଳା ନ କରିବା ଓ ୮) ଅନ୍ୟର ଧନ ବା ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି କେବେ ଲାଳସା ନ ରଖିବା ।

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ପୁରାଣ
ଶ୍ରେଣୀ:ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ