ଆଗୋଇ ଭାଷା

ଆଗୋଇ, (ଯାହା: ରୋବାମ୍ବାମି କିମ୍ବା ଇବାମି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) , କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଶାଖାର ଉପର କ୍ରସ୍ ଉପଗୋଷ୍ଠୀର ଏକ ନାଇଜର-କଙ୍ଗୋ ଭାଷା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନାଇଜେରିଆର କ୍ରସ୍ ନଦୀ ରାଜ୍ୟର ୟାକୁର୍ ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ଗ୍ରାମ - ଆଗୋଇ-ଇବାମି, ଇଟୁ-ଆଗୋଇ ଏବଂ ଏଫୋମ୍ ଆଗୋଇରେ ଭାବାମ୍ବାମି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ପ୍ରାୟ ୮,୦୦୦ ବକ୍ତାଙ୍କ ସହିତ, ଏହି ଭାଷାକୁ (EGIDS 6a) ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଘର, ବଜାର, ଫାର୍ମ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବଗୁଡ଼ିକରେ ଯୋଗାଯୋଗର ପ୍ରାଥମିକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ୧୯୮୯ ମସିହାରେ ଏକ ପୂର୍ବ ସର୍ଭେରେ ବକ୍ତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ୧୨,୦୦୦ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଥିଲା

## ବର୍ଗୀକରଣ
ଆଗୋଇ ଭାଷା, ନାଇଜର-କଙ୍ଗୋ ଭାଷା ପରିବାରର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ବିଶେଷକରି ଆଟଲାଣ୍ଟିକ-କଙ୍ଗୋ ଶାଖା ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ। ଏହାର ସଠିକ ସ୍ଥାନ ଆଟଲାଣ୍ଟିକ-କଙ୍ଗୋ > ଭୋଲ୍ଟା-କଙ୍ଗୋ > ବେନୁ-କଙ୍ଗୋ > ବାଣ୍ଟୋଇଡ୍ > କ୍ରସ୍ ନଦୀ > ଉପର କ୍ରସ୍ ନଦୀ > ଆଗୋଇ ଉପଗୋଷ୍ଠୀ ଅଧୀନରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଡେକୋ-ଡୁସାଙ୍ଗା ଏବଂ ଇୟୋଙ୍ଗିୟୋଙ୍ଗ ଭଳି ନିକଟତର ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକାର ସହିତ ଆଗୋଇ-ଡୋକୋ-ଆଇୟୋନିୟୋଙ୍ଗ କ୍ଲଷ୍ଟରର ଏକ ଅଂଶ ଗଠନ କରେ। ଏହି ଭାଷାକୁ ISO 639-3 କୋଡ୍ ibm ଏବଂ ଗ୍ଲୋଟୋଲୋଗ୍ ଚିହ୍ନଟକାରୀ agoi1246 ନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ଆଗୋଇ ଲୋକା ଭଳି ଅନ୍ୟ ଉପର କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଭାଷା ସହିତ ଟାଇପୋଲୋଜିକାଲ୍ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବିଶେଷ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଯାହା ବେନୁ-କଙ୍ଗୋ ଭାଷାର ଏକ ଚିହ୍ନ, ଯାହା ଉପସର୍ଗ ଏବଂ ଚୁକ୍ତିନାମା ଢାଞ୍ଚା ଉପରେ ଆଧାରିତ ବିଶେଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଗୀକୃତ କରେ। ଏହା ମୌଖିକ ବିସ୍ତାର ଏବଂ କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା ନିର୍ମାଣ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏଫିକ୍ ପରି ନିମ୍ନ କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଭାଷା ସହିତ ସମାନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ଯାହା ବ୍ୟାପକ କ୍ରସ୍ ନଦୀ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ ଏହି ବର୍ଗୀକରଣକୁ ପ୍ରୋଟୋ-ଅପର କ୍ରସ୍ ପାଇଁ ପୁନଃନିର୍ମାଣିତ ଶବ୍ଦଗତ ସମାନତା ଏବଂ ଧ୍ୱନିଗତ ପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସମର୍ଥନ କରେ, ଯେପରିକି ମୌଳିକ ଶବ୍ଦାବଳୀ ପାଇଁ ଅଂଶୀଦାର ଜ୍ଞାତ (ଯଥା, ଶରୀରର ଅଂଶ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା) ଯାହା ଆଗୋଇ ଏବଂ ଲୋକା ଭଳି ପଡ଼ୋଶୀ ଉପର କ୍ରସ୍ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରେ ୪୦% ରୁ ଅଧିକ ସମାନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମିଶ୍ରଣ ଭଳି ପଦ୍ଧତିଗତ ଶବ୍ଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏହି ପୁନଃନିର୍ମାଣଗୁଡ଼ିକ, ଅଧିକ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବେନୁ-କଙ୍ଗୋ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଆଗୋଇର ସ୍ଥିତିକୁ ପୃଥକ କରିବା ସହିତ ଉପର କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଉପଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ କରେ।

## ଐତିହାସିକ ବିକାଶ
ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ନାଇଜେରିଆରେ କୁହାଯାଉଥିବା ଏକ ଉପର କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଭାଷା, ଆଗୋଇ ଭାଷାକୁ ପ୍ରଥମେ ୨୦ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନାଇଜର-କଙ୍ଗୋ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଥିଲା। ଆଗୋଇ ସମେତ କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଭାଷାଗତ ସମ୍ପର୍କକୁ ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ଜୋସେଫ ଗ୍ରୀନବର୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ୧୯ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଏବଂ ୨୦ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପନିବେଶବାଦୀ-ଯୁଗର ସର୍ଭେରୁ ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ। କ୍ରସ୍ ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳର ଏହି ବ୍ୟାପକ ଜାତିଗତ ଏବଂ ଭାଷାଗତ ଇନଭେଣ୍ଟରୀରେ ଆଗୋଇର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ଦେଖାଯାଏ ।

ବ୍ରିଟିଶ ଉପନିବେଶବାଦୀ କାଳ (୧୯୧୪-୧୯୬୦) ସମୟରେ, ଆଗୋଇ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାର ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଆଧୁନିକ ଧାରଣା ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଶବ୍ଦଗତ ଋଣ ନିଆଯାଇଥିଲା। ଆଞ୍ଚଳିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଆନ୍ତଃବିବାହ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ୋଶୀ ଏଫିକ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଆଗୋଇରେ ଅତିରିକ୍ତ ଋଣ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲା, ବିଶେଷକରି ସମ୍ପର୍କୀୟତା ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ। ଏହି ବାହ୍ୟ ଚାପ ଆଗୋଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଶବ୍ଦାବଳୀ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର ଢାଞ୍ଚାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବରେ, ଆଗୋଇ ସମୟ ସହିତ ଶବ୍ଦଗତ ବିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଛି, ବିଶେଷକରି ଏହାର ସ୍ୱର ପ୍ରଣାଳୀରେ। ୟୁଲ୍-ଇଫୋଡ୍ (୨୦୦୩) ସ୍ୱର ମିଶ୍ରଣର ନମୁନା ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଦସ୍ତାବିଜ୍ କରିଛି ଯାହା ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ସେବେଠାରୁ ସରଳୀକୃତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାଷାଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ସୂଚିତ କରେ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ନାଇଜର-କଙ୍ଗୋ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଗୋଇର ଗତିଶୀଳ ଅନୁକୂଳନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥାଏ।

ଆଗୋଇ ଏହାର ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂରକ୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ରହିଛି, ଏହା ଲୋକକଥା, ପ୍ରବାଦ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଆଖ୍ୟାନ ଭଳି ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ପ୍ରାଥମିକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଯାହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଐତିହାସିକ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ ।

## ଶବ୍ଦବିଜ୍ଞାନ
##### ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ
ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ନାଇଜେରିଆରେ କୁହାଯାଉଥିବା ଏକ ନଦୀ କ୍ରସ୍ ଭାଷା, ଆଗୋଇ ଭାଷାରେ ଏକ ସ୍ୱର ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି ଯାହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହାର ଶବ୍ଦଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହାର ତାଲିକାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି। ୟୁଲ୍-ଇଫୋଡ୍ (୨୦୦୩) ଅନୁଯାୟୀ, ଭାଷାରେ ଦଶଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ମୌଖିକ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଫୋନେମ୍ ଅଛି: /i, ɪ, e, ɛ, ə, a, ɔ, o, u, ʊ/, ଏବଂ ସାତଟି ଲମ୍ବା ମୌଖିକ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଫୋନେମ୍: /i:, e:, ɛ:, a:, ɔ:, o:, u:/। ସମସ୍ତ ସ୍ୱରଗୁଡିକ ନାସାଲାଇଜଡ୍ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଭାବରେ ଘଟିଥାଏ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, [ĩ, ɪ̃, ĩ :, ẽ, ɛ̃, ɛ̃ :, ə̃, ə̃:, ã, ã :, ɔ̃, ɔ̃ :, õ, õ :, ũ, ũ :, ʊ̃])

ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚତା, ପଛପଟ, ଗୋଲାକାର ଏବଂ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରି ଏକ ଚାର୍ଟରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି :

ତଥାପି, ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ /ɪ/ ଏବଂ /ʊ/ ଫୋନେମର ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ ପାଉଛି, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ /i/ ଏବଂ /u/ ସହିତ ମୁକ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଥାଏ।

## ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ନାଇଜେରିଆର ଭାଷା