ପଣ୍ଡିତା ରମାବାଇ

**ପଣ୍ଡିତା ରମାବାଇ ସରସ୍ୱତୀ** (ମରାଠୀ: पंडिता रमाबाई सरस्वती; ୨୩ ଏପ୍ରିଲ ୧୮୫୮ – ୫ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୨୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ସୁଧାରକ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ। ସେ ସଂସ୍କୃତ ବିଦ୍ଵାନ ଭାବେ କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଅଧ୍ୟାପକମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା “ପଣ୍ଡିତା” ଓ “ସରସ୍ୱତୀ” ଉପାଧି ପାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଥିଲେ। ୧୮୮୯ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ଅଧିବେଶନରେ ସେ ଦଶଜଣ ମହିଳା ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ୧୮୮୦ ଦଶକର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ରହୁଥିବା ସମୟରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାପୀଡ଼ିତ ଭାରତୀୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିସ୍ତୃତ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଧନରେ ସେ ବାଳ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ “ଶାରଦା ସଦନ” (ଶିକ୍ଷା ନିବାସ) ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ। ୧୮୯୦ ଦଶକର ଶେଷଭାଗରେ, ପୁଣେ ସହରର ପୂର୍ବଦିଗରୁ ପ୍ରାୟ ୪୦ ମିଲ ଦୂରରେ କେଡଗାଓଁ ଗ୍ରାମରେ ସେ “ମୁକ୍ତି ମିଶନ” ନାମକ ଏକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ପରୋପକାରୀ ସଂସ୍ଥା ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ। ପରେ ଏହି ସଂସ୍ଥାର ନାମ “ପଣ୍ଡିତା ରାମାବାଇ ମୁକ୍ତି ମିଶନ” ରଖାଯାଇଥିଲା।

## ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା 
ପଣ୍ଡିତା ରାମାବାଇ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ୨୩ ଏପ୍ରିଲ ୧୮୫୮ ମସିହାରେ ଜଣେ ମରାଠୀଭାଷୀ ଚିତ୍ପାବନ ଉଚ୍ଚବର୍ଗୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ “ରାମାବାଇ ଡ଼ୋଙ୍ଗ୍ରେ” ଭାବେ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତା ଅନନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଡ଼ୋଙ୍ଗ୍ରେ ଜଣେ ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଘରୋଇ ଭାବେ ରମାବାଇଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଅନନ୍ତ ଡ଼ୋଙ୍ଗ୍ରେଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ଧାର୍ମିକତା ତାଙ୍କୁ ପରିବାର ସହ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବିବାହ ମାତ୍ର ନଅବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବହୁତ ବୟସ୍କ ଅନନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ହୋଇଥିଲା। ଅନନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ପକ୍ଷପାତୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତ ପଢ଼ାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳର ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଥାର  ସ୍ପଷ୍ଟ ବିରୋଧାଭାସୀ ଥିଲା।

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବାର ସହ ପୁରାଣ ପାଠ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆବୃତ୍ତି କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ରମାବାଇ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାଷଣରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପରିବାରର ସାଧାରଣ ଜୀବିକାର ଉତ୍ସ ଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଂସ୍କୃତରେ ଏତେ ପାରଦର୍ଶୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଯେ ସେ ବାଳକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ରୁଢ଼ିବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଅନନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପରିବାର ସହ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା।

୧୮୭୬–୭୮ ମସିହାର ମହାଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ରମାବାଇ ଅନାଥ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ସହ ସେ ପରିବାରର ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍କୃତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଦେଶ ଭ୍ରମଣର ପ୍ରଥାକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲେ। ରମାବାଇ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାରେ ସୁବିଧାବାନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ମହିଳାମାନେ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନକୁ ଆସୁନଥିଲେ। କେବେ କେବେ ସେ ଘରୋଇ ମହିଳା ଖଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରୁଥିଲେ।

ସଂସ୍କୃତରେ ପାରଦର୍ଶୀ ମହିଳା ଭାବେ ରମାବାଇଙ୍କ ଖ୍ୟାତି କଲିକତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାଷଣ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ହଣ୍ଟର ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବାଦପତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଭାଷଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଖବର ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କ ସହ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ।

## ସାମାଜିକ ସକ୍ରିୟତା 
୧୮୮୨ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ ସରକାର ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ହଣ୍ଟର କମିଶନ ଗଠନ କରିଥିବାବେଳେ, ରମାବାଇ ତାହା ସମ୍ମୁଖରେ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ହଣ୍ଟର କମିଶନ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଭାଷଣରେ ସେ କହିଥିଲେ— “ଏହି ଦେଶରେ ଶତକରା ନବେ ଶିକ୍ଷିତ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ନାରୀଙ୍କ ଉଚିତ ସ୍ଥାନର ବିରୋଧୀ। ସେମାନେ ଯଦି କୌଣସି ଅତି ଛୋଟ ତ୍ରୁଟି ଦେଖନ୍ତି, ତାହାକୁ ପର୍ବତ ସମାନ ବଡ଼ କରି ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।”

ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଥିଲେ ଯେ ମହିଳା ଶିକ୍ଷିକାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଉ ଏବଂ ମହିଳା ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରୀଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଉ। ଏହାସହିତ ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଭାରତର ପରିସ୍ଥିତି ଏପରି ଯେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ସମସ୍ୟାରେ ମହିଳାମାନେ ମାତ୍ର ସୁବିଧାଭୋଗୀ ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା ପାଇପାରନ୍ତି; ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯିବା ଉଚିତ।

ରାମାବାଇଙ୍କ ଏହି ସାକ୍ଷ୍ୟ ବିଶାଳ ସ୍ପନ୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏବଂ ଏହା ରାଣୀ ଭିକ୍ଟୋରିଆଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ଓ ସମ୍ଭବତଃ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଲର୍ଡ ଡ଼ଫରିନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳା ଚିକିତ୍ସା ଆନ୍ଦୋଳନ (Women's Medical Movement) ଆରମ୍ଭ ହେବାରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରାମାବାଇ ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ଚିକିତ୍ସା ମିଶନରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ସଂଗଠନମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ବିଶେଷତଃ ଆଙ୍ଗ୍ଲିକାନ ନନ୍ମାନଙ୍କର ଏକ ସମୁଦାୟ — “କମ୍ୟୁନିଟି ଅଫ୍ ସେଣ୍ଟ ମେରି ଦ ଭର୍ଜିନ” (CSMV)।

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୫୮ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୨ ମୃତ୍ୟୁ