ରଣା ସାପ

**ରଣା ସାପ** ବା **ରଣା** (ଇଂରାଜୀରେ **Banded Krait**, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ *Bungarus fasciatus*) ଏଲାପିଡ୍ ପ୍ରଜାତିର ଏକ ସାପ ଯାହା ପ୍ରଧାନତଃ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ଇଂରାଜୀରେ *କ୍ରେଟ୍ (Krait)* ବୋଲାଉଥିବା ସାପଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ *ଚିତି ସାପ* ବା *ଚିଟି ସାପ* କୁହନ୍ତି । ଉଭୟ ରଣା ଓ ଚିତି ସାପ ଏଲାପିଡାଏ ପ୍ରଜାତିର ସାପ । ରଣା ସାପ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘତମ ଓ ଏମାନଙ୍କ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨.୧ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହି ସାପର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମରେ ବ୍ୟବହୃତ *ବଙ୍ଗାରସ୍ (Bungarus)* ତେଲୁଗୁ ଭାଷାରେ ସୁନାକୁ ବୁଝାଉଥିବା ଶବ୍ଦ *ବାଙ୍ଗାରମ୍‍*ରୁ ଗୃହୀତ । ରଣା ଦେହର ହଳଦିଆ ପଟି ଦାଗ ଏପରି ଶବ୍ଦ ଚୟନର କାରଣ । ଭାରତରେ ମିଜୋରାମ, ଆସାମ, ତ୍ରିପୁରା ଆଦି ରାଜ୍ୟରେ, ନେପାଳ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ରାଜ୍ୟରେ ରଣା ସାପ ଏକ ସାମାନ୍ୟ ସର୍ପ ପ୍ରଜାତି । କିନ୍ତୁ ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ପଟକୁ ଗଲେ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ।

ଭାରତର ପୂର୍ବ ପଟକୁ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଥାଇଲାଣ୍ଡ, ଲାଓସ୍, ଭିଏତନାମ, ହଂକଂ, ଫିଲିପାଇନ୍‍ସ୍ ଓ ମାଲେସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଣା ସାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ, ଜାଭା ଓ ସୁମାତ୍ରା ଏବଂ ସିଙ୍ଗାପୁରରେ ମଧ୍ୟ ରଣା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଭାରତରେ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଛତିଶଗଡ଼, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ରାଜ୍ୟସମୂହ, ଓଡ଼ିଶା, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ

ବଣ ଜଙ୍ଗଲରୁ ନେଇ ଚାଷ ଜମି ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବିଧ ଅଧିବାସରେ ରଣା ସାପ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଊଈ ହୁଙ୍କା, ଜଳ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମୂଷା ଗାତ ଏପରିକି ଜନବସତି ନିକଟରେ (ବିଶେଷ କରି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ) ରଣା ସାପ ରହୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳରୁ ନିକଟତା ଯୋଗୁଁ ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ସାପମାନେ ନିଜ ଆବାସ ଖୋଜନ୍ତି । ପଡ଼ିଆ ଜମିରେ ମଧ୍ୟ ରଣା ସାପ ରହିବା ଦେଖାଯାଏ । ବ୍ରହ୍ମଦେଶରେ ଏହି ସାପ ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ୫୦୦୦ ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଚରଣ ଓ ବାସ କରିବା ଦେଖାଯାଇଛି ।
* ନାଲିଲାଞ୍ଜ ସାଧାରଣ ନଳି ସାପ (*Cylindrophis ruffus*)

## ରଣାର ବିଷ
ରଣା ସାପର ବିଷରେ ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତ୍ରିକା କ୍ଷୟକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱ (neurotoxin) ରହିଥାଏ, ଯାହାର LD୫୦ ମାନ ୨.୪ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା.—୩.୬ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା. ଗୋଟିଏ କାମୁଡ଼ାରେ ରଣା ସାପଠାରୁ ହାରାହାରି ୨୦-୧୧୪ ମିଲିଗ୍ରାମ୍ ବିଷ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ । ରଣା ସାପ କାମୁଡ଼ିଲେ ଏହାର ବିଷ ପ୍ରଭାବରୁ ବାନ୍ତି, ପେଟ କାଟିବା, ତରଳ ଝାଡ଼ା ଓ ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା ପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ରଣାର ବିଷର ପ୍ରଭାବରେ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଏ ।

ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାଯାଇଛି ଯେ ରଣା କାମୁଡ଼ାରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହାର ପ୍ରାୟ ୧-୧୦% ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ଗୋଟିଏ କାରଣ ହେଲା ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସାପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ପରିସ୍ଥିତି ପ୍ରାୟତଃ କମ୍ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତିରକ୍ଷାରେ ସାପ କାମୁଡ଼ିବା ବେଳେ କମ୍ ବିଷ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ରଣା ସାପ ବିଷର ଔଷଧ (antivenom) ଭାରତ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ପ୍ରଭୃତି ଦେଶରେ ଉପଲବ୍ଧ ।

### ରଣାର ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ
* ମିଜୋ ଭାଷା : *ଚଂଗଲେଇ, ଟିଆଂଗସିର*
* କାର୍ବି ଭାଷା : *ମାଇପମ, ରୁଇ-ଟେରୋନ୍*
* ଅହମିଆ ଭାଷା : ଜୋଖା (শখা), ଜୋଂଗଖୋସୁର (শংখচোৰ), *ଗୋୱାଲା*, *ବନ୍ଦଫୋରା*
* ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା : শাঁখামুটি, শঙ্খিনী *ଶଙ୍କନି* ବା *ଶଙ୍ଖମୁଟି ସାଁପ* ଓ ବୀରଭୂମ ଜିଲ୍ଲାରେ *ରାଜସାପ* 
*ବ୍ରହ୍ମଦେଶୀୟ ଭାଷା : *ଙ୍ଗାନ୍ ତ କ୍ୟା* ငန်းတော်ကြား 
*ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା : *ଅହିରାଜ ସାଁପ*
* ଇଣ୍ଡୋନେସୀୟ ଭାଷାରେ : *ୱେଲାଂଗ*
* ତ୍ରିପୁରୀ ବା କୋକବୋରେକ ଭାଷାରେ : *ବାଲିଂଖୁଂଗ୍*
* ମାଲୟାଲମ ଭାଷା - *ମଞ୍ଜୱରାୟନ୍* (മഞ്ഞവരയൻ)
* ମରାଠୀ ଭାଷା - *ପାଟ୍ଟେରି ମନ୍ୟାର*, *ଅଗ୍ୟା ମନ୍ୟାର*, *ସତରଞ୍ଜ୍ୟ* 
* ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା - *ରଣା*
* ତାମିଲ ଭାଷା - *କଟ୍ଟୁ ୱିରିୟନ୍* (கட்டுவிரியன்), *ୟେନ୍ନାଇ ୱିରିୟନ୍, ୟେଟ୍ଟାଡି ୱିରିୟନ୍*
* ତେଲୁଗୁ ଭାଷା - *କାଟଲା ପାମୁ* (కట్ల పాము) ବା *ବାଙ୍ଗାରୁ ପାମୁ* (బంగారు పాము) ଅର୍ଥାତ୍ ସୁନେଲି ସାପ
* ତୁଳୁ ଭାଷା : *କଡ଼ମ୍ବାଲେ*
* ଥାଇ ଭାଷା : *ଙ୍ଗୁ ସାମ୍ ଲିଆମ୍*, งูสามเหลี่ยม, ଅର୍ଥାତ୍ ତ୍ରିଭୂଜାକୃତି ସାପ
* ଭିଏତନାମୀ ଭାଷା : *ରାନ୍ କାପ୍ ନୋଂଗ୍*
*ନେପାଳୀ ଭାଷା : *ଗନଗଲି* गनगलि, *ଗନ ଗ୍ୱଲୀ* गनग्वली ଓ *ରାଜା ସାପ୍* राजा साप

## ଆଧାର
* Boulenger, George A., (1890), **The Fauna of British India including Ceylon and Burma, Reptilia and Batrachia.** Taylor and Francis, London.
* Daniels, J.C. (2002), **Book of Indian Reptiles and Amphibians.** BNHS. Oxford University Press. Mumbai.
* Knierim, Tyler., Barnes, Curt H., Hodges, Cameron., (2017), **Natural History Note: Banded Krait (Bungarus fasciatus) diet. **Herpetological Review 48(1):204 · March 2017
* Smith, Malcolm A. (1943), **The Fauna of British India, Ceylon and Burma including the whole of the Indo-Chinese Sub-region, Reptilia and Amphibia. Vol I - Loricata and Testudines, Vol II-Sauria,  Vol III-Serpentes.** Taylor and Francis, London.
* Whitaker, Romulus. (2002), **Common Indian Snakes: A Field Guide.** Macmillan India Limited, .

## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
#SPOAR.ORG.IN http://www.spoar.org.in/snake_list.php?action=datas&name1=Bungarus%20fasciatus&page=list&alpha=b

* Integrated Taxonomic Information System - Bungarus fasciatus
* B. fasciatus at Thailand Snakes