ଜ୍ଞାନବତୀ କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

thumb|1. Vikramaditya Memorial, Ujjain
**ଜ୍ଞାନବତୀ କାହାଣୀ** ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ବିଂଶତମ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା  । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ବିଂଶତମ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ବିଂଶତମ ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” **ଜ୍ଞାନବତୀ** ନାମକ ବିଂଶତମ ପ୍ରତିମା କହିଲେ — “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ।  ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ବିଂଶତମ ପ୍ରତିମା **ଜ୍ଞାନବତୀ** ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ବିଂଶତମ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

## ବିଂଶତମ କାହାଣୀ 
ବତ୍ରିଶ ସଂହାସନର କୋଡିଏତମ ପୁତ୍ତଳିକା କହିଥିବା କଥା ଏଭଳି ଥିଲା—

ରାଜା **ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ** ଅନେକ ବିଲକ୍ଷଣ କଳାର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ । ସେ ନିଜ ଦରବାରରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ, ପଣ୍ଡିତ, ଲେଖକ ଓ କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ । ଦିନେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ । ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇ ଜଣ ମଣିଷଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଶୁଣିବାକୁ ପାଇଲେ । ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଅଛନ୍ତି । ସେ ଚମତ୍କାରୀ ଚନ୍ଦନ ତିଳକ ଲଗାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ (ଅର୍ଥାତ ଲୁଚିଗଲେ) ଓ ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାରେ ଲାଗିଲେ । ଜ୍ୟୋତିଷୀ ତାଙ୍କ ସହଚରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିଛି । ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ସଫଳ ଭାବେ ସବୁ କହିପାରିବି ।” ତାଙ୍କ ସାଥୀ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋର ଭୂତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣିବାର ଆଗ୍ରହ ମୋର ନାହିଁ। ଭଲ ହେବ ତୁମ ଜ୍ଞାନକୁ ନିଜ ପରିମିତ ଭିତରେ ରଖ ।” କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଅଟକିଲେ ନାହିଁ । ସେ ନିକଟସ୍ଥ ଭୂମିରେ ଛିଟିକି ପଡିଥିବା ଅସ୍ଥିଦଳକୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ଅସ୍ଥିଗୁଡିକୁ ଦେଖି ମୁଁ କହିପାରିବି ଯେ ଏହା କେଉଁ ପଶୁର ଏବଂ ଏହା ସହ କ’ଣ ଘଟିଛି ।” ତାଙ୍କ ସହଚର ତଥାପି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ଜ୍ୟୋତିଷୀଙ୍କ ନଜର ଭୂମିରେ ଥିବା ପାଦଚିହ୍ନ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ସେ କହିଲେ, “ଏହି ପାଦଚିହ୍ନ ଜଣେ ରାଜାଙ୍କର ଅଟେ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ତାହାର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କରିପାରିବ । ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାଙ୍କ ପାଦତଳରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କମଳ ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ଯାହା ଏଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁଛି ।” ସେମାନେ ସେହି ପାଦଚିହ୍ନର ଅନୁସରଣ କଲେ । ଦେଖିଲେ ଯେ ଯେଉଁଠି ପାଦଚିହ୍ନ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି ସେଠି ଜଣେ କାଠକଟାଳି ଲୋକ କୁରାଢି ନେଇ ଗଛ କାଟୁଛନ୍ତି । ଜ୍ୟୋତିଷୀ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦେଖାଇବାକୁ କହିଲେ । ସେ ଦେଖି ଚମକିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କମଳ ଚିହ୍ନ ଥିଲା ! ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଭାବିଲେ ଯେ ଏହା ଜଣେ ରାଜବଂଶୀ ହେବା କଥା, କିନ୍ତୁ ପରିସ୍ଥିତିବଶତଃ କାଠକଟାଳି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଦେଖି ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ତାଙ୍କ ସହଚର ତାଙ୍କୁ ପରିହାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଜ୍ୟୋତିଷୀ କହିଲେ, “ଚାଲ, ଆମେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପାଦ ଦେଖି ଆସିବା । ଯଦି ତାଙ୍କ ପାଦରେ କମଳ ଚିହ୍ନ ନ ଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମିଥ୍ୟା ମାନିବି ।” ସେମାନେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ପହଞ୍ଚି ରାଜମହଲରେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ରାଜାଙ୍କ ପାଦ ଦେଖି ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ପାଦ ପରି ଥିଲା, କୌଣସି କମଳ ଚିହ୍ନ ନଥିଲା । ସେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ ଓ କହିଲେ, “ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ ଯେ ଯାହାଙ୍କ ପାଦରେ କମଳ ଚିହ୍ନ ରହେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ହୋଇଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯାହାଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖିଛି ସେ ତ ଜଣେ ଗରିବ କାଠକଟାଳି ।”ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ହସି ପକାଇଲେ ଓ କହିଲେ, “ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଗଲା କି?” ଜ୍ୟୋତିଷୀ କହିଲେ, “ହଁ, ଏବେ ମୋର ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଏକ ରତି ଭରି ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ରହିନାହିଁ ।” ତାହାପରେ ବିକ୍ରମ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିଲେ। ରାଜା ଏକ ଛୁରୀ ମାଗିଲେ ଏବଂ ନିଜ ପାଦତଳ ସଫାକଲେ । ଉପର କୃତ୍ରିମ ଚମଡା ଖସିଲାପରେ ଭିତରୁ ଚମକୁଥିବା କମଳ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା ।ରାଜା କହିଲେ, “ହେ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ମହାଶୟ, ତୁମ ଜ୍ଞାନର କୌଣସି ଅଭାବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଗର୍ବରେ ଦେଖାଇବ ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ । ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ କାଠକଟାଳି ଯାହା ସହ ତୁମେ ବନରେ ମିଶିଥିଲ । ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପାଦରେ କୃତ୍ରିକ ଚମଡା ଲଗାଇ ରଖିଥିଲି, ଯାହା ଫଳରେ କମଳ ଚିହ୍ନ ଲୁଚିଗଲା ।”ଜ୍ୟୋତିଷୀ ସବୁ ବୁଝିଗଲେ ଓ ନିଷ୍ଠା କଲେ ଯେ ଆଗରୁ ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖାଇବାର ଅନୌଚିତ ଆଚରଣ କରିବେ ନାହିଁ ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କେବେ ଭଣ୍ଡ ଉପାୟରେ କରିବେ ନାହିଁ। 

ଗପଟି କହି ବିଂଶତମ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ତଥା ଜ୍ଞାନର ପୂଜାରୀ ହୋଇପାରିବେ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ବିଂଶତମ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା  

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ