ପୂଜା (ଉପାସନା)

ହିନ୍ଦୁ ପୂଜାବିଧି ସାଧାରଣତଃ ପଞ୍ଚୋପଚାର ଓ ଷୋଡ଼ଶୋପଚାରରେ କରାଯାଇଥାଏ ଓ ବିଶେଷ **ପୂଜା** ଉପଲକ୍ଷେ ୧୮ ଓ ୩୬ ଉପଚାରଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ତାନ୍ତ୍ରିକମାନେ ୬୪ ଉପଚାରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାଆନ୍ତି ।

## ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧି (୫ ଉପଚାର ବିଧି) 
ଏଥିରେ ପାଞ୍ଚଟି ସୋପାନରେ ପୂଜାବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ।
# ଗନ୍ଧ: ଚନ୍ଦନ ପ୍ରଦାନ କରିବା 
# ପୁଷ୍ପ: ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରିବା (ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫୁଲ ଦିଆଯାଏ ।) 
# ଧୂପ: ଧୂପକାଠି ଓ ଝୁଣା ଇତ୍ୟାଦି ପଦାର୍ଥର ଧୂଆଁ ଦେବା 
# ଦୀପ: ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳନ କରିବା
# ନୈବେଦ୍ୟ: ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥ ଅର୍ପଣ କରିବା

## ଦଶୋପଚାର ବିଧି (୧୦ ଉପଚାର ବିଧି) 
# ପାଦ୍ୟ
# ଅର୍ଘ୍ୟ
# ଆଚମନ
# ସ୍ନାନ
# ବସ୍ତ୍ର
# ଗନ୍ଧ 
# ପୁଷ୍ପ
# ଧୂପ
# ଦୀପ
# ନୈବେଦ୍ୟ

### ଷୋଡ଼ଶୋପଚାର ବିଧି (୧୬ ଉପଚାର ବିଧି)
# ଆସନ
# ସ୍ୱାଗତ 
# ପାଦ୍ୟ
# ଅର୍ଘ୍ୟ
# ଆଚମନୀୟ
# ମଧୁପର୍କ (ମଧୁପର୍କ ମୁଦ୍ରା: ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତର ମଧ୍ୟମା ଓ ଅନାମିକା ଅଗ୍ରରେ ବୁଢ଼ା ଆଙ୍ଗୁଠି ସଂଯୋଗ କରି ଅଧୋମୁଖ କରିବା)
# ପୁନରାଚମନୀୟ
# ସ୍ନାନ
# ବସନ
# ଆଭରଣ
# ଗନ୍ଧ 
# ପୁଷ୍ପ
# ଧୂପ
# ଦୀପ
# ନୈବେଦ୍ୟ
# ମୁଖବାସ
# 

## ଅଷ୍ଟାଦଶୋପଚାର ବିଧି (୧୮ ଉପଚାର ବିଧି) 
# ଆସନ
# ସ୍ୱାଗତ
# ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ
# ଆଚମନୀୟ
# ସ୍ନାନ
# ବସ୍ତ୍ର
# ଉପବୀତ/ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ
# ଅଳଙ୍କାର (ଭୂଷଣ)
# ଗନ୍ଧ
# ପୁଷ୍ପ
# ଧୂପ
# ଦୀପ
# ନୈବେଦ୍ୟ
# ଦର୍ପଣ
# ପୁଷ୍ପମାଲ୍ୟ
# ଅନୁଲେପନ
# ନମସ୍କାର
# ଦେବବିସର୍ଜନ

## ଷଡ଼ତ୍ରିଂଶୋପଚାର ବିଧି (୩୬ ଉପଚାର ବିଧି) 
# ଆସନ
# ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ (ତେଲ ଲଗାଇଦେବା)
# ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ
# ନିରୁକ୍ଷଣ
# ସମ୍ମାର୍ଜନ
# ସର୍ପି
# ସ୍ନାପନ
# ଆବାହନ
# ପାଦ୍ୟ
# ଅର୍ଘ୍ୟ
# ଆଚମନୀୟ
# ବସ୍ତ୍ର
# ଯଜ୍ଞୋପବୀତ
# ଅଳଙ୍କାର
# ଗନ୍ଧ
# ପୁଷ୍ପ
# ଧୂପ
# ଦୀପ
# ତାମ୍ବୁଳ
# ନୈବେଦ୍ୟ
# ପୁଷ୍ପମାଳ
# ଅନୁଲେପନ
# ଶଯ୍ୟା
# ଚାମର
# ବ୍ୟଜନ
# ଆଦର୍ଶ ଦର୍ଶନ
# ନମସ୍କାର
# ନର୍ତ୍ତନ
# ଗୀତ
# ବାଦ୍ୟ
# ଗାନ
# ସ୍ତୁତି
# ହୋମ
# ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ
# ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ (ଦାନ୍ତଖୁଣ୍ଟା) ପ୍ରଦାନ
# ଦେବବିସର୍ଜନ

## ଚତୁଷଷ୍ଟି ଉପଚାର (୬୪ ଉପଚାର ବିଧି) 
ତନ୍ତ୍ର ମତରେ ଦେବୀପୂଜାର ୬୪ ଗୋଟି ଉପଚାର ବା ଅଙ୍ଗ ଯଥା: 
# ଆସନାରୋପଣ: ଆସନରେ ବସାଇବା
# ସୁଗନ୍ଧ ତୈଳାଭ୍ୟଙ୍ଗ: ଫୁଲରି ତେଲ ମାଲିଶ କରିବା
# ମଜ୍ଜନଶାଳା ପ୍ରବେଶନ: ଗାଧୁଆ ଘରକୁ ନେବା
# ମଜ୍ଜନମଣିପୀଠୋପବେଶନ: ଗାଧୁଆ ଘରେ ଚଉକିରେ ବସାଇବା
# ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନୀୟ: ବଟା ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଳିବା
# ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ: ଗାତ୍ରମାର୍ଜନ; ଦେହ ଘଷିବା
# ଉଷ୍ଣୋଦକ ସ୍ନାନ: ଉଷୁମ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇଦେବା
# କନକ କଳସସ୍ଥିତ ସକଳ ତୀର୍ଥ ଜଳାଭିଷେକ: ସୁନା କଳସରେ ଥିବା ତୀର୍ଥ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା
# ଧୌତ ବସ୍ତ୍ର ପରିମାର୍ଜନ: ପାଲଟା ଲୁଗା ସଫା କରିବା
# ଅରୁଣ ଦୁକୂଳ ପରିଧାନ : ନାଲି ପାଟଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧାଇବା 
# ଅରୁଣ ଦୁକୂଳୋତ୍ତରୀୟ: ନାଲି ପାଟଓଢ଼ଣୀ ପକାଇବା
# ଆଲେପ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରବେଶନ: ଚିତା ଘେନିବା ନିମିତ୍ତ ମଣ୍ଡପକୁ ନେବା
# ଆଲେପ ମଣିପୀଠୋପବେଶନ: ଚିତା ଘେନିବା ପାଇଁ ମଣ୍ଡପରେ ଚଉକିରେ ବସାଇବା
# ଚନ୍ଦନାଗୁରୁ କୁଙ୍କୁମ କର୍ପୁର କସ୍ତୁରୀ ଗୋରୋଚନା ଦିବ୍ୟଗନ୍ଧ ସର୍ବାଙ୍ଗୁଲେପନ: ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେହରେ ବୋଳିବା
# କେଶଭାର କାଳାଗୁରୁ ଧୂପ ଓ ମଲ୍ଲିକା ମାଳତୀ ଚମ୍ପକାଦି ସର୍ବର୍ତ୍ତୁ କୁସୁମମାଳା ଭୂଷଣ: କେଶକୁ ଧୂପଦ୍ୱାରା ସୁଗନ୍ଧିତ କରିବା ଓ ସବୁ ଋତୁର ଫୁଲର ମାଳ ପିନ୍ଧାଇବା 
# ଭୂଷଣ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରବେଶନ: ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବା ମଣ୍ଡପକୁ ନେବା
# ଭୂଷଣ ମଣିପୀଠୋବେଶନ: ଭୂଷଣ ମଣ୍ଡପର ଆସନରେ ବସାଇବା 
# ନବମଣି ମୁକୁଟ: ନବରତ୍ନ ଖଚିତ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧାଇବା 
# ଚନ୍ଦ୍ର ଶକଳା: ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପଗଡ଼ୀ ପିନ୍ଧାଇବା
# ସୀମନ୍ତ ସିନ୍ଦୁର: ସିଁଥିରେ ଦିନ୍ଦୂର ଦେବା
# ତିଳକ ରତ୍ନ: କପାଳରେ ତିଳକ ଦେବା
# କାଳାଞ୍ଜନ: ଆଖିରେ କଜ୍ଜଳ ଦେବା
# କର୍ଣ୍ଣପାଳୀ ଯୁଗଳ: କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ ବା କାପ ଦେବା
# ନାସାଭରଣ: ନାକରେ ଅଳଙ୍କାର ଦେବା
# ଅଧର ଯାବକ: ଓଠ ରଙ୍ଗାଇବା
# ଗ୍ରଥନ ଭୂଷଣ: ବେକରେ କଣ୍ଠି ଦେବା
# କନକ ଚିତ୍ର ପଦକ: ବେକରେ ସୁନା ପଦକ ଦେବା
# ମହା ପଦକ: ବେକରେ ବଡ଼ ପଦକ ଦେବା
# ମୁକ୍ତାବଳି: ବେକରେ ମୁକ୍ତାହାର ଦେବା
# ଏକାବଳି: ବେକରେ ଏକସରିଆ ହାର ଦେବା 
# ଦେବଚ୍ଛନ୍ଦକ: ବେକରେ ବଡ଼ ହାର ଦେବା
# କେୟୁର ଯୁଗଳ ଚତୁଷ୍ଟୟ: ଚାରି ବାହୁରେ ଦୁଇସରିଆ ବାଜୁ
# ବଳୟାବଳି: ହାତର ଖଡୁ
# ଉର୍ମିକାବଳି: ଏକ ପ୍ରକାର ଖଡୁ
# କାଞ୍ଚୀଦାମ: ଗୋଠ
# କଟିସୂତ୍ର: ଅଣ୍ଟା ସୂତା 
# ଶୋଭାଖ୍ୟାଭରଣ: ନଳୀ ଗୋଡ଼ର ଅଳଙ୍କାର
# ପାଦ କଟକ: ଗୋଡ଼ ଖଡୁ ବା ପାହୁଡ଼
# ରତ୍ନ ନୂପୁର: ଘାଗୁଡ଼ି ବା ବାଜେଣୀ ବା ବଳା 
# ପଦାଙ୍ଗୁରୀୟକ: ଗୋଡ଼ ମୁଦି
# ଏକ କରେ ପାଶ: ପ୍ରଥମ ହସ୍ତରେ ଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ
# ଅନ୍ୟକରେ ଅଙ୍କୁଶ: ଦ୍ୱିତୀୟ ହସ୍ତରେ ଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ
# ଇତର କରେ ଚାପ: ତୃତୀୟ ହସ୍ତରେ ଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ
# ଅପର କରେ ବାଣ: ଚତୁର୍ଥ ହସ୍ତରେ ଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତରେ ଆୟୁଧାରୋପଣ
# ଶ୍ରୀମନ୍ମାଣିକ୍ୟ ପାଦୁକା: ରତ୍ନ କଠାଉ
# ସ୍ୱସମାନ ବେଶାଭରଣ ଭୂଷିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସିଂହାସନାରୋହଣ: ନାନାପ୍ରକାର ବେଶଭୂଷାରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବା
# ପରମଶିବ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କୋପବେଶନ: ପଲଙ୍କରେ ବସାଇବା
# ଅମୃତାଶନ ଚଷକ: ଅମୃତ ପାନପାତ୍ର 
# ଆଚମନୀୟ: ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଚଳୁପାଇଁ ଜଳ
# କର୍ପୂର ବିଟୀକା: କର୍ପୂରର ଗୁଳା
# ଆନନ୍ଦୋଲ୍ଲାସ ବିଳାସହାସ: ପ୍ରେମହାସ୍ୟ
# ମଙ୍ଗଳାରାତ୍ରିକ: ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି
# ଶ୍ୱେତଚ୍ଛତ୍ର: ଧଳା ଛତା
# ଚାମର ଯୁଗଳ: ଦୁଇଟି ଚଅଁର
# ଦର୍ପଣ: ଆରସୀ
# ତାଳବୃନ୍ତ: ବିଞ୍ଚଣା
# ଗନ୍ଧ: ଚନ୍ଦନ
# ପୁଷ୍ପ: ଫୁଲ
# ଧୂପ: ଝୁଣା ଆଦିର ଧୂପ
# ଦୀପ: କର୍ପୂର,ଘିଅର ପ୍ରଦୀପ
# ନୈବେଦ୍ୟ: ଭୋଜ୍ୟ-ଭକ୍ଷ୍ୟ; ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ
# ପୁନରାଚମନୀୟ: ଆଞ୍ଚୁଆ ପାଣି
# ତାମ୍ବୁଳ: ପାନ
# ବନ୍ଦନ: ସ୍ତୁତି

## ଆଧାର 
## ଅଧିକ ତଥ୍ୟ 
* bnaiyer.com:Home Pooja Methods  
* Murti Puja on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia
* Why do Hindus have a puja room ? 

ଶ୍ରେଣୀ:ଧର୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ