ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ

**ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ** (ଈଂରାଜୀରେ **Ranthambore Fort** ଓ ହିନ୍ଦୀରେ **रणथम्भोर दुर्ग**) ରନ୍ଥାମ୍ବୋର୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ରାଜସ୍ଥାନ ରାଜ୍ୟର ସୱାଇ ମାଧୋପୁର ସହର ନିକଟରେ ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅବସ୍ଥିତି । ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ହାସଲ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜୟପୁର ରାଜ୍ୟର ମହାରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଆଖାପାଖି ଜଙ୍ଗଲ ରାଜକୀୟ ଶିକାର ଜଙ୍ଗଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ରାଜସ୍ଥାନର ଇତିହାସରେ ଏହି ଅଭେଦ୍ୟ ଦୁର୍ଗର ଅନେକ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା । ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଚୌହାନ (ଚହମାନ) ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ରହିଥିଲା ଓ ପରେ ଦିଲ୍ଲୀର ମୋଗଲ ଶାସକମାନେ ଏହାକୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଇଥିଲେ । 

୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସମିତିର ୩୭ତମ ସମ୍ମିଳନୀରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ସମେତ ରାଜସ୍ଥାନର ୫ଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗକୁ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଐତିହ୍ୟ ସମୂହକୁ ରାଜସ୍ଥାନର ପାହାଡ଼ିଆ ଦୁର୍ଗ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ।

## ଇତିହାସ 
ଜଣେ ଚୌହାନ ବଂଶୀୟ ଶାସକଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ତେବେ କେଉଁ ଶାସକଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଏକ ବିବାଦୀୟ ବିଷୟ । ୯୪୪ ମସିହାରେ ସଫଳଦକ୍ଷ ନାମକ ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ କାଳରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ବହୁ ଜନ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ମତାନୁସାରେ ୧୧୧୦ ମସିହାରେ ଜୟନ୍ତ ନାମକ ଜଣେ ଶାସକ ଏହି ଦୁର୍ଗର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ରାଜସ୍ଥାନ ସରକାରଙ୍କ “ଏମ୍ବର୍ ଡେଭେଲପମେଣ୍ଟ୍ ଏଣ୍ଡ୍ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ୍ ଅଥୋରିଟି” ମତ ରଖିଛି ଯେ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ସଫଳଦକ୍ଷ ଦୁର୍ଗର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଇଥିଲେ ଓ ଏହି କାମ ଆଗକୁ ଆହୁରି କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିଲା ।

### ଚୌହାନ ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର 
ଏହି ଦୁର୍ଗର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ଥିଲା ରଣସ୍ତମ୍ଭ ବା ରଣସ୍ତମ୍ଭପୁର । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୌହାନ ବଂଶୀୟ ଶାସକ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ (ପ୍ରଥମ)ଙ୍କ ସମୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଜୈନ ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଥିଲା । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧସେନଶୂରୀ ରଣଥମ୍ଭୌରକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୈନ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ବୋଲି କହିଯାଇଛନ୍ତି । ମୋଗଲ ଶାସନ କାଳରେ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ମଲ୍ଲୀନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।

୧୧୯୨ ମସିହାରେ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ (ତୃତୀୟ)ଙ୍କ (ଯିଏ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ଚୌହାନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) ପରାଜୟ ପରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ମୋଗଲ ଶାସକ ମହମ୍ମଦ ଘୋରୀଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । ପୃଥ୍ୱୀରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋବିନ୍ଦରାଜ (ଚତୁର୍ଥ) ଘୋରୀଙ୍କ ଆନୁଗତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ରୂପେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗର ଦେଖରେଖ କରୁଥିଲେ । ତେବେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପାଇଁ ଅନେକ ଥର ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । 

 ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସମୟ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ରରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ]]
୧୨୨୬ ମସିହାରେ ଦିଲ୍ଲୀର ସୁଲତାନ୍ ଇଲ୍‍ତୁତ୍‍ମିଶ୍ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅଧିକାର କରିନେଲେ କିନ୍ତୁ ୧୨୩୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଚୌହାନମାନେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗକୁ ପୁନରାଧିକାର କରିନେଲେ । ୧୨୪୮ ଓ ୧୨୫୩ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ନସିରୁଦ୍ଦିନ୍ ମାମୁଦ୍ ଓ ସେତେବେଳର ଭାବୀ ସୁଲତାନ୍ ବଲ୍‍ବନ୍ ନିଜର ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ସହ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅକ୍ତିଆର କରିବାର ଅସଫଳ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୨୫୯ ମସିହାରେ ଜୟତ୍ରସିଂହ ଚୌହାନଙ୍କଠାରୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅକ୍ତିଆର କରିଥିଲେ । ଜୟତ୍ରସିଂହଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଶକ୍ତିଦେବ ୧୨୮୩ ମସିହାରେ ରାଜା ହେବା ପରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ପୁନରକ୍ତିଆର କଲେ ଓ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇ ପାରିଥିଲେ । ୧୨୯୦-୯୧ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ଜଲାଲୁଦ୍ଦିନ୍ ଫିରୋଜ୍ ଖିଲିଜି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଅଧିକାର କରିନେଇଥିଲେ । ୧୨୯୯ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ଅଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲିଜିଙ୍କ ଜଣେ ବିରୋଧୀ ସେନାପତି ମହମ୍ମଦ ଶାହ ରଣଥମ୍ଭୌରର ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ହମ୍ମିରଦେବଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହୋଇଥିଲେ । ରାଜା ଅଲାଉଦ୍ଦିନଙ୍କୁ ନିଜ ଶରଣାଗତକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ମନା କରିଦେବାରୁ ସୁଲତାନ୍ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କଲେ ଓ ୧୩୦୧ ମସିହାରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅକ୍ତିଆର କରିନେଲେ । 

### ମେୱାର୍ ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର 
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ମେୱାର୍ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ରାଜା ଯଥା - ରାଣା ହମିର୍ ସିଂହ (ରାଜୁତି କାଳ : ୧୩୨୬-୧୩୬୪) ଓ ରାଣା କୁମ୍ଭା (ରାଜୁତି କାଳ : ୧୪୩୩-୧୪୬୮) ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିଥିଲା ।

### ହାଡ଼ା ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର 
ରାଣା ଉଦୟ ସିଂହ (ପ୍ରଥମ)ଙ୍କ (ରାଜୁତି କାଳ : ୧୪୬୮ରୁ ୧୪୭୩) ଶାସନ ସମୟରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ ବୁଣ୍ଡିର ରାଜପୁତ ଶାସକ ହାଡ଼ା ଚୌହାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଯାଇଥିଲା । ଗୁଜରାଟର ସଲତାନ୍ ବାହାଦୁର ଶାହା ୧୫୩୨ରୁ ନେଇ ୧୫୩୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିଥିଲେ । ୧୫୬୯ ମସିହାରେ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆକବର ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗକୁ ଅକ୍ତିଆର କରିଥିଲେ । 

### ଜୟପୁର ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ରଣଥମ୍ଭୌର 
ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ଦୁର୍ଗଟି ଜୟପୁରର କଛୱାଃ ବଂଶର ମହାରାଜାମାନଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିଥିଲା । ଦୁର୍ଗ ଆଖପାଖର ଜଙ୍ଗଲ ଜୟପୁର ମହାରାଜାମାନଙ୍କର ରାଜକୀୟ ଶିକାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଜୟପୁର ରାଜ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ମିଳିତ ହେବାର ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲା ଓ ୧୯୫୦ ମସିହାରୁ ରାଜସ୍ଥାନ ରାଜ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବେ ରହିଲା । 

## ଚିତ୍ର ଗ୍ୟାଲେରି 

RNP-A.JPG|ଦୁର୍ଗ ଭିତରର ରାସ୍ତା
RNP-8.JPG|ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗର ଇତିହାସ ଏହାର କାନ୍ଥରେ ଲିପିବଦ୍ଧ
Ranthambore_Fort_Jain_Temple_Entrance.jpg|ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗର ଜୈନ ମନ୍ଦିର
Battees Khamba (32 Pillars).jpg|ବତ୍ତିସ୍ ଖମ୍ବା (ବତିଶିଟି ସ୍ତମ୍ଭ)
Annapurna Temple.jpg|ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ମନ୍ଦିର
Fine rock art at Ranthambhore Fort.jpg|ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗର ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତରକଳା
Old tomb,ranthambor fort.jpg|ପୁରୁଣା ସମାଧୀ, ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ
Rani haveli.jpg|ରାନୀ ହବେଲି (ରାଣୀ ମହଲ)
Ranthambore Fort Jain Temple.jpg|ଜୈନ ମନ୍ଦିରର ଚିତ୍ର
RNP-4.JPG|ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର
Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|ନୌଲଖା ଦ୍ୱାର, ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ

### ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ଦିରସମୂହ 
ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ-ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲାଲ୍ କରୌଲି ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଗଣେଶ, ଶିବ ଓ ରାମଲାଲ୍‍ଜୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମର୍ପିତ ତିନୋଟି ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ଜୈନ ଭଗବାନ ସମ୍ଭବନାଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ଜୈନ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭଗବାନ ସୁମତିନାଥଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଦୁଇଟି ଜୈନ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ।

## ନିକଟସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ 
**ସରୋବର**

୧. କଚିଡା ଉପତ୍ୟକା

୨. ସୁରୱଲ୍ ହ୍ରଦ

**ବଣଭୋଜି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ**

୩. ମାଲିକ ତାଲାଓ

**ବନ୍ୟଜୀବ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ**

୪. ବକୁଳ

୫. ଲକର୍ଡା ଓ ଅନନ୍ତପୁର

୬. ରାଜବାଗ୍ ତାଲାଓ

୭. ରନ୍ଥାମ୍ବୋର୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ

**ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ**

୮. ଯୋଗୀ ମହଲ

୯. ପଦମ୍ ତାଲାଓ

୧୦. ରାଜ ବାଗ୍‍ର ଭଗ୍ନ ଅବଶେଷ

୧୧. ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗ

୧୨. ରଣଥମ୍ଭୌର କଳା ବିଦ୍ୟାଳୟ

୧୩. ଗଣେଶ ମନ୍ଦିର

୧୪. ଜୈନ ମନ୍ଦିର

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 
* ରନ୍ଥାମ୍ବୋର୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
* ରାଜସ୍ଥାନ
* ନହରଗଡ ଦୁର୍ଗ
* ଶିବ ନିବାସ ପେଲେସ , ଉଦୟପୁର
* ସରିସ୍କା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
* ଜଯପୁର , ରାଜସ୍ଥାନର ଆକର୍ଷଣ ସମୂହ

## ଆଧାର 
* An introduction to Ranthambore by Trip N Eat

## ବାହାର ଲିଙ୍କ 
* 

ଶ୍ରେଣୀ:ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ