ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ

ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣ, ପୁରାଣ ମାନଙ୍କରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରାଣ ଅଟେ ।  ଏହି ପୁରାଣରେ ୮୮୧୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ।  ଏହି ପୁରାଣକୁ ସ୍କନ୍ଧ, ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ କ‌ହିଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ସ୍କନ୍ଧ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।  ଏହା ସାତଟି ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ ଅଟେ - ମହେଶ୍ୱର, ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରହ୍ମା, କାଶୀ, ଅବନ୍ତି, ନ‌ଗର ଓ ପ୍ରଭାସ । କାର୍ତ୍ତିକ ଦେବତାଙ୍କ ସେନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ ଓ ତାଡ଼କାସୁରକୁ ମାରିଥିଲେ । 

ସଂସ୍କୃତ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ଉତ୍କଳ ଖଣ୍ଡ (ବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ)ରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଚରିତର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଦେବ ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ପ୍ରଣେତା ହେଲେ ହେଁ ଉତ୍କଳ ଖଣ୍ଡର ରଚନା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ବିଦ୍ୱାନ ଲେଖକ ତ‌ଥା ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତକୁ ବିଚାରକୁ ନେଇ ଏହି ଖଣ୍ଡର ରଚନାକାଳ ୮୦୦ରୁ ୧୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଇପାରେ ।

## ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ସମସ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ବର୍ଗୀକରଣ ଅନୁସାରେ ସାତଟି ସଂହିତା ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ କାଣ୍ଡ ରହିଥିବା କଳ୍ପନା କରାଯାଇପାରେ । ଅନ୍ୟ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ୭ଟି ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଓ ଏମାନଙ୍କୁ ମହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । 

### ମହେଶ୍ୱର ଖଣ୍ଡ 
ମହେଶ୍ୱର ଖଣ୍ଡରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ ରହିଛି । ୩୫ ଅଧ୍ୟାୟବିଶିଷ୍ଟ **କେଦାର ଖଣ୍ଡ**, ୬୬ ଅଧ୍ୟାୟର **କୌମାରିକା ଖଣ୍ଡ**, ୩୭ ଅଧ୍ୟାୟବିଶିଷ୍ଟ **ଅରୁଣାଚଳ ଖଣ୍ଡ** ଏହାର ଅଂଶ । ମହେଶ୍ୱର ଖଣ୍ଡରେ ଲିଖିତ ଶ୍ଳୋକଗୁଡିକ ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତିଗାନ ସହିତ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ପୌରାଣିକ କଥାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ମହାଶିବରାତ୍ରରେ ଉପବାସ କାହିଁକି ରଖାଯାଏ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା ଓ ସେବା କଲେ କଣ ସୁଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଇତ୍ୟାଦିର ବିବରଣୀ ମହେଶ୍ୱର ଖଣ୍ଡରେ ରହିଛି । ଋଷି ଲୋମେଶ ଓ ସୁତଜି ଏହି ସବୁ ଶ୍ଳୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ସ୍କନ୍ଧପୁରାଣର ମହେଶ୍ୱର ଖଣ୍ଡରେ ରହିଥିବା ପୌରାଣିକ କଥା ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଲେ – 

୧. ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଘୃଣା ପ୍ରଦର୍ଶନ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ସତୀଙ୍କ ଆତ୍ମାହୁତି ଓ ବୀରଭଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଧ୍ୱଂସ କରିବାର କାହାଣୀ

୨. ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରର ମନ୍ଥନ ଓ ସେଥିରୁ ବାହାରିଥିବା ଅମୃତର ବିତରଣ

୩. ତାଡକାସୁରକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନ, ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଭକ୍ତିର ପରୀକ୍ଷା ନେବା, ଶିବ-ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହ, ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ଆଗମନ, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କଦ୍ୱାରା ତାଡକାସୁର ବଧ ହେବା ଓ ତାଡକାସୁରର ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଅନୁତାପ  

୪. ପ୍ରଳମ୍ବାସୁର ବଧ କାହାଣୀ

୫. କାଳଭୀତିର ଜନ୍ମ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ସେ ମହାକାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପାସନା କରି କାଳର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର କାହାଣୀ, କରନ୍ଧମର ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ  

୬. ଅରୁଣାଚଳ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଶିବଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ରଚନା, ଶୂମ୍ଭ-ନିଶୂମ୍ଭ-ମହିଷାସୁର ବଧ କାହାଣୀ, ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଉପରେ ଅରୁଣାଚଳେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା 

### ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡ 
ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ୯ଟି ଭାଗ ରହିଛି । ସେଗୁଡିକ ହେଲେ - **ଭେଙ୍କଟାଚଳ ମହାତ୍ମ୍ୟ** ‍(୪୦ ଅଧ୍ୟାୟ), **ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମହାତ୍ମ୍ୟ** ‍‌(୪୯ ଅଧ୍ୟାୟ), **ବଦ୍ରିକାଶ୍ରମ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୮ ଅଧ୍ୟାୟ), **କାର୍ତ୍ତିକମାସ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୩୬ ଅଧ୍ୟାୟ), **ମାର୍ଗଶୀରମାସ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୧୭ ଅଧ୍ୟାୟ), **ଭାଗବତ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୪ ଅଧ୍ୟାୟ), **ବୈଶାଖ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୨୫ ଅଧ୍ୟାୟ), **ଅଯୋଧ୍ୟା ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୧୦ ଅଧ୍ୟାୟ), **ବାସୁଦେବ ମହାତ୍ମ୍ୟ** (୩୨ ଅଧ୍ୟାୟ) ।

ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରାହ ଅବତାରର ପୂଜା ଓ ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟିକୁ ପ୍ରଭୁ ବରାହ ପୃଥ୍ୱୀର ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ସନ୍ତଷ୍ଟ କରିବା, ପଦ୍ମାବତୀ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ ହେବା ଇତ୍ୟାଦି ପୌରାଣିକ କଥାର ବସନରେ ଆବୃତ୍ତ କରି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି । ବରାହଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ କାହାଣୀ, କୃଷ୍ଣ ତୀର୍ଥ, ଆକାଶଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥ, ଆକାଶଗଙ୍ଗାରେ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ତପସ୍ୟା,  ଭେଙ୍କଟାଚଳ ପର୍ବତ ଓ ଏହା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ରହିଛି । 

ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡର ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ଶ୍ଳୋକ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ଏହି ଅଂଶରେ ଋଷି ଜାମିନୀ ଅନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ସମୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି । ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବା, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ନାମ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ଷୋଭ ପ୍ରକାଶ କରିବା, ପ୍ରଳୟ ପରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭାସି ଆସି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚିବା ଓ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବାର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ଶ୍ଳୋକରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି । ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବିଶ୍ୱାବସୁ, ବିଦ୍ୟାପତି ଇତ୍ୟାଦି ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ରଙ୍କ ସହାୟତାରେ ନୀଳମାଧବ ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ତାହା ସହିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କଥାର ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣରେ ରହିଥିବାରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି । 

ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡରେ ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାରିକା କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶୀର, ବୈଶାଖ ଆଦି ମାସର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅଯୋଧ୍ୟାପୁରୀ ବିଷୟରେ କେତେକ ଶ୍ଳୋକ ରହିଛି । 

### ବ୍ରହ୍ମ ଖଣ୍ଡ 
#### ସେତୁ ମହାତ୍ମ୍ୟ - ୫୨ ଅଧ୍ୟାୟ 
ରାମେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବାନରମାନଙ୍କ ସେତୁ ବନ୍ଧନ, ରାମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନା ଇତ୍ୟାଦି ବର୍ଣ୍ଣିତ । 

#### ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ଖଣ୍ଡ - ୪୦ ଅଧ୍ୟାୟ 
ଧର୍ମାରଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି । 

#### ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର ଖଣ୍ଡ - ୨୨ ଅଧ୍ୟାୟ 
କଳିଯୁଗରେ କିପରି ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅଧପତନ ହେବ, ଚତୁର୍ମାସିଆ ବ୍ରତର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଚତୁର୍ମାସରେ କାମ ଓ ଅର୍ଥରୁ ଦୂରରେ ରହି ଧର୍ମର ପଥରେ କାହିଁକି ଯିବା ଦରକାର, ଷୋଡଶ ଉପଚାରର ବିଧି ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟାବଳୀ ବ୍ରହ୍ମ ଖଣ୍ଡରେ ରହିଛି ।  

### କାଶୀ ଖଣ୍ଡ 
ଏହାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । **ପୂର୍ବାର୍ଦ୍ଧ** ଓ **ଉତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧ**ରେ ୫୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି । 

ବିନ୍ଧ୍ୟାଚଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବାଟରେ ବାଧକ ହେବା ଓ ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଦେଶକ୍ରମେ ନିଜ ଆକାର ଛୋଟ କରିବା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ କାଶୀ ଭ୍ରମଣ କରିବା ଅତି ପବିତ୍ର କାହିଁକି ଓ କାଶୀର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ କାହାଣୀରେ ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । 

### ଅବନ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ର ଖଣ୍ଡ 
ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ - ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ର ମହାତ୍ମ୍ୟ (୭୧ ଅଧ୍ୟାୟ), ଚତୁରଶିତିଲିଙ୍ଗ ମହାତ୍ମ୍ୟ (୮୪ ଅଧ୍ୟାୟ), ରେବା ଖଣ୍ଡ (୨୩୨ ଅଧ୍ୟାୟ) । 

ସନତ କୁମାର ମହାକାଳ ତୀର୍ଥର ଗୁଣଗାନ କରିବା, କପାଳ ମୋଚନ ମହାଦେବ, ଉଜ୍ଜୈନ ନଗରୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ, ଅବନ୍ତୀପୁରୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ନର୍ମଦା ନଦୀର ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ଅବତରଣ, ପୁରୁକୁତ୍ସୁ ଓ ନର୍ମଦାଙ୍କ ବିବାହ, ନର୍ମଦାଙ୍କଠାରୁ ମନୁଙ୍କ ବରପ୍ରାପ୍ତି, ଋଷି ଜମଦଗ୍ନି କାମଧେନୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି କାହାଣୀମାନ ଏହି ଖଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏତତ୍ ବ୍ୟତୀତ ନର୍କର ଏକ ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ଖଣ୍ଡରେ ରହିଛି । 

### ନଗର ଖଣ୍ଡ 
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶାପିତ ହେବା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନୂଆ ସୃଷ୍ଟି ରଚନା କରିବା ଇତ୍ୟାଦି କଥା ନଗର ଖଣ୍ଡରେ ରହିଛି ।ନଗର ଖଣ୍ଡରେ ସମୁଦାୟ ୨୭୯ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି । 

### ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ 
୪୯୧ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ବଳିତ ଏହି ଖଣ୍ଡକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ସେଗୁଡିକ ହେଲା - ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ର ମହାତ୍ମ୍ୟ (୩୬୫ ଅଧ୍ୟାୟ), ବସ୍ତ୍ରାପଥକ୍ଷେତ୍ର ମହାତ୍ମ୍ୟ (୧୯ ଅଧ୍ୟାୟ), ଆର୍ବୁଦ ମହାତ୍ମ୍ୟ (୬୩ ଅଧ୍ୟାୟ), ଦ୍ୱାରକା ମହାତ୍ମ୍ୟ (୪୪ ଅଧ୍ୟାୟ) । 

ଏହି ଖଣ୍ଡରେ ପୁରାଣ ଓ ଉପପୁରାଣ କ’ଣ, ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥ, ସୋମନାଥ ଲିଙ୍ଗ, ସୋମନାଥଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ନାମ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରିବା, ମୁଣ୍ଡନ କାହିଁକି କରାଯାଏ, ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ, ପ୍ରଭାସରେ ତ୍ରିଦେବୀ କାହିଁକି ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦ୍ୱାରକା କ୍ଷେତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । 

## ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ସଂହିତାବଳୀ 
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂହିତା ବା ଶଂକରୀ ସଂହିତାର ହାଳସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଶଂକରୀ ସଂହିତାର ସମ୍ଭବ କାଣ୍ଡ, ସୂତ ସଂହିତାର ଶିବମାହାତ୍ମ୍ୟ କାଣ୍ଡ ଓ ସନତ କୁମାର ସଂହିତାର କାଳିକା ଖଣ୍ଡରେ ସଂହିତାକୁ ଆଧାର କରି ବିଭକ୍ତୀକରଣ ହୋଇଛି । ଏହି ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଆଧାର କଲେ ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣକୁ ୬ଟି ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ । 

୧. ସନତ କୁମାର ସଂହିତା

୨. ସୂତ ସଂହିତା

୩. ଶଂକରୀ ସଂହିତା

୪. ବୈଷ୍ଣବୀ ସଂହିତା

୫. ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଂହିତା

୬. ସୌର ସଂହିତା 

ସନତ କୁମାର ସଂହିତା, ଶଂକରୀ ସଂହିତା, ସୂତ ସଂହିତା ଓ ସୌର ସଂହିତାର ପାଣ୍ଡୁଲିପି ସର୍ବତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ । ସୂତ ସଂହିତା ଉପରେ ମାଧବାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏକ ଧାରା ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଆକାରରେ ରହିଛି । ୧୯୧୦ ମସିହାରେ ୭ଟି ଖଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହାର ଏକ ସଂସ୍କରଣ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୯୯ରୁ ୨୦୦୩ ମଧ୍ୟରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ମୋତିଲାଲ୍ ବନାରସୀଦାସଙ୍କଦ୍ୱାରା ୨୦ଟି ଭାଗରେ ୭ ଖଣ୍ଡବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା । 

## ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ
ଶ୍ରେଣୀ:ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ