ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ

**ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ** (ବା **ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ**) ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର କୋଡ଼ାଗୁ ଜିଲ୍ଲା ଓ ମହୀଶୂର ଜିଲ୍ଲାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ । ଏହାକୁ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବୋଲି ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଲାଗି ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ରହିଛି ।

୧୯୯୯ ମସିହାରେ ନାଗାରହୋଳେ ଭାରତର ୩୭ତମ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହେବାର ଗୌରବ ଲାଭ କଲା । ଏହି ଅଭୟାରଣ୍ୟ ନୀଳଗିରି ସଂରକ୍ଷିତ ଜୈବମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅଂଶ । ୬୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ନୀଳଗିରି ଶାଖା ଓ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ୟୁନେସ୍କୋ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ମନୋନୀତ କରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲା ।

ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ, ଛୋଟବଡ଼ ନଦୀ ଝରଣା, ପାହାଡ଼, ଉପତ୍ୟକା ଓ ଜଳପ୍ରପାତ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଶୋଭିତ । ମହାବଳ ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ହାତୀ ପରି ଅନେକ ଜୀବଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାରୀ-ଶିକାର ଜନ୍ତୁଙ୍କ ସନ୍ତୁଳିତ ଅନୁପାତ ରହିଛି । 

## ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି
]]
 
ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାହାଡ଼ରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିବା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ପାଦଦେଶରେ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ୧୨°୧୫'୩୭.୬୯" ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୭୬°୧୭'୩୪.୪" ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ୬୪୩ ବର୍ଗ କି.ମି. କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବକୁ ଅବସ୍ଥିତ । କବିନୀ ନଦୀ ଉପରେ ରହିଥିବା ବନ୍ଧର ଜଳାଶୟ ଏହି ଦୁଇ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ବିଭକ୍ତ କରୁଛି । ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟିର ଉଚ୍ଚତା ୬୮୭ ମିଟର୍‍ରୁ ୯୬୦ ମିଟର୍ । ମହୀଶୂର ସହରରୁ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୫୦ କିଲୋମିଟର୍

କର୍ଣ୍ଣାଟକର ନାଗାରହୋଳେ ଓ ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (୮୭୦ ବର୍ଗ କି.ମି.), ତାମିଲନାଡ଼ୁର ମୁଦୁମଲାଇ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (୩୨୦ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଓ କେରଳର ୱାୟନାଡ଼ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (୩୪୪ ବର୍ଗ କି.ମି.) ମିଳିତ ଭାବେ ୨୧୮୩ ବର୍ଗ କି.ମି. ପରିମିତ ଅଞ୍ଚଳ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ୍ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ।

## ଇତିହାସ
 । ଏହି କଳା କଲରାପତରିଆ ବାଘକୁ "କବିନୀର ଭୂତ" ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।]]

***ନାଗାରା*** ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନାଗ ସାପ ଓ ***ହୋଳେ*** ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନଦୀ ବା ପ୍ରବହମାନ ସ୍ରୋତ । ନାଗାରହୋଳେ ନାମକ ନଦୀଟିଏ ସାପଭଳି ଏହି କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି । ଏହି ନଦୀର ନାମରୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ନାମ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପୂର୍ବେ ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟରେ ରାଜୁତି କରୁଥିବା ୱାଡିଆର୍ ରାଜବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା । ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଏକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା ଓ ଏହାର ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବଢ଼ାଇ ୬୪୩.୩୯ ବର୍ଗ କି.ମି. କରିଦିଆଗଲା । ୧୯୮୮ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା ଓ ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ଏହା ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ରୂପେ ପରିଚିତ ହେଲା ।

## ଜଳବାୟୁ
 ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି]]

ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ୧୪୪୦ ମିଲିମିଟର୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣତୀର୍ଥ ନଦୀ, ସରାତି ନଦୀ, ନାଗାରହୋଳେ ନଦୀ, ବାଲେ ହାଳା, କବିନୀ ନଦୀ - ଏପରି ୪ଟି ଚିରସ୍ରୋତା ନଦୀ, ୪୭ଟି ବର୍ଷାଦିନିଆ ନଦୀ, ୪ଟି ହ୍ରଦ, ୪୧ଟି କୃତ୍ରିମ ଜଳାଶୟ, ଅନେକ ଛୋଟ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଦଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀ, ତରାକ ବନ୍ଧ ଓ କବିନୀ ଜଳାଶୟ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ମୁଖ୍ୟ ଜଳଉତ୍ସ । କଦମ୍ବ, ତୁଳାଗଛ, କୁସୁମ, ଡିମିରି ଆଦି ଏଠାକାର ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି । 

ଜଙ୍ଗଲର ଉଚ୍ଚ ଗଛମାନଙ୍କ ତଳେ ବାଙ୍କପଶିଆ, ଅଁଳା ଓ ଗମ୍ଭାରୀ (Gmelina arborea) ପରି ଗଛ, ଭେଜି-ବାଇଗଣ, ଶାଳପର୍ଣ୍ଣୀ, ମୁଡ଼ୁମୁଡ଼ିଆ, ଲାଣ୍ଟାନା ବୁଦା ପରି ବୁଦାଳିଆ ଗଛ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି । 

ନାଗାରହୋଳେରେ ସୁନାରି ଗଛ, ପଳାଶଫୁଲ ଗଛ, ବାଁସ ପରି ସାଧାରଣ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

## ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ
କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ।

ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହିଂସ୍ର ମାଂସାସୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ବଳିଆ କୁକୁର, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରମୁଖ । ନାଗାରହୋଳେର ତୃଣଭୋଜୀ ସମାଜରେ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବମାନ ହେଲେ ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ବାର୍‍ହା ଓ ହାତୀ । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟ ଗୟଳଙ୍କୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖିହେବ । ସୁନ୍ଦର ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଘଞ୍ଚ ବାଉଁଶ ବୁଦାମାନ ରହିଥିବାରୁ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୬୫୦୦ ଅଟେ ଓ ତାହାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତକୁ ଲାଗି କେରଳ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି ହେଲେ : ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼, କଟାସ, ସ୍ଲେଣ୍ଡର୍ ଲୋରିସ୍ (*Loris tadigradus*), ବଣଭୁଆ, ନେଉଳ, ୟୁରୋପୀୟ ଓଧ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ବୋନ୍ନେଟ୍ ମାଙ୍କଡ଼, ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଝିଙ୍କ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ଠେକୁଆ, ବଜ୍ରକାପ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ୨୫୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । କବିନୀ ନଦୀକୂଳରେ ପାଣିକୁକୁଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ, ଜଳବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ବୃକ୍ଷବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । 

;୧. ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବ
ମହାବଳ ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ହାତୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି । ଡଃ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥଙ୍କଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଶୌଧ ଅନୁସାରେ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁପାତରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ ଓ ବଳିଆ କୁକୁର ଏହି ତିନି ମୁଖ୍ୟ ମାଂସାସୀ ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି । 

ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ପାଉଁଶିଆ ନେଉଳ, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ, ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ ଓ ବାର୍‍ହା ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କୋଡ଼ାଗୁ ଏକୀକରଣ ରଙ୍ଗା, ବୁଦାକଟ୍ଟୁ କୃଷିକର ସଂଘ ଓ ବୁଦାକଟ୍ଟୁ ହକ୍କୁ ସ୍ଥାପନା ସମିତି ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ ଏପରି ଗଛ କଟା ରୋକିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଆସୁଛନ୍ତି । 

;୨. ଗୋରୁଙ୍କଠାରୁ ସଂକ୍ରମିତ ରୋଗ
ବଣ ପାଖାପାଖି ରହୁଥିବା ଗୋରୁ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାର ଦେଖାଯାଇଛି । ୨୦୦୫ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଜଳାତଙ୍କ (Rabies) ପରି ରୋଗ ଲାଗି ଧରିବାରୁ ଅନ୍ତରସନ୍ତେ ବନଖଣ୍ଡ ନିକଟସ୍ଥ ଜି. ଏମ୍. ହଲ୍ଲି ଗ୍ରାମରେ ୪ଟି ଗୋରୁ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ ଓ ୨୫-୩୦ ଗୋରୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।

;୩. ଅବୈଧ ଶିକାର
ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର ଏକ ବିରାଟ ସମସ୍ୟା । ୧୯୯୧-୯୨ ଓ ୨୦୦୪-୦୫ ମସିହାରେ ହାତୀଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ହାତୀ ଜୀବନ ହରାଇଥିଲେ । କୋଡ଼ାଗୁ ଓ ହୁନ୍‍ସୁର୍ ବନଖଣ୍ଡରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା । ହାତୀଦାନ୍ତ ପାଇଁ ବହୁ କାଳରୁ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ମମ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରାଯାଉଛି । ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ଫଷ୍ଟ୍! ନାମକ ଏକ ସଂସ୍ଥାଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୦ରୁ ଡିସେମ୍ବର୍ ୨୦୦୨ ମଧ୍ୟରେ ୭୭ଟି ହାତୀଙ୍କୁ ମରାଯାଇଥିଲା । INCERT (Institute for Natural Resources, Conservation, Education, Research and Training) ସଂସ୍ଥାର ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ୨୦୦୨ ମସିହା ଆରମ୍ଭରେ ୭ଟି ହାତୀଙ୍କୁ ମାରିଦିଆ ଯାଇଥିଲା ।

୧୯୯୬-୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଡଃ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥ ଓ ମଧୁସୂଦନ କରିଥିବା ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ଯେ କୁଦ୍ରେମୁଖ ଓ ନାଗାରହୋଳେରେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଶିକାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବ୍ୟାଧି । ୪୯ ସକ୍ରିୟ, ୧୯ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଶିକାରୀଙ୍କଠାରୁ ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟାନୁସାରେ ୨୬ଟି ପ୍ରଜାତିର ଜୀବଙ୍କ ବହୁଳ ଶିକାର କରାଯାଉଥିଲା । ସେଥିରୁ ୪୮% ଶିକାର କେବଳ ରୋମାଞ୍ଚ ଓ ଆମୋଦ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଆହୁରି ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ନାଗାରହୋଳେରେ ୧ କି.ଗ୍ରା.ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓଜନର ୧୬ଟି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି ଜନ୍ତାରେ ପଡ଼ି ବା ବନ୍ଧୁକର ଗୁଳିମୁନରେ ପ୍ରାଣ ହରାଉଥିଲେ ।

;୫. ବଣନିଆଁ
୨୦୧୨ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ନାଗାରହୋଳେରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବଣନିଆଁ ଲାଗିବାରୁ ୬୦୦୦ ହେକ୍ଟର୍ ଜଙ୍ଗଲ ପୋଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବିରାଟ ବିରାଟ ଗଛ କାଠ ଖୁଣ୍ଟରେ ପରିଣତ ହେଲା । ଏକଦା ସବୁଜିମା ମଣ୍ଡିତ ଏହି ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟର ଅବଶେଷରେ ବହୁ ସାପ, ଗୋଧି, ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପୋଡ଼ା ଶରୀର ଏଠିସେଠି ପଡ଼ିରହିଥିବା ଦେଖାଗଲା ।

ବଣନିଆଁ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ମରୁଡ଼ି, ଜଳାଭାବ ଯୋଗୁଁ ବହୁ ପ୍ରାଣୀ  ନିଜ ଅଧିବାସ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସବୁଜ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ।

;୭. ବଣରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଜନଜାତିର ଥଇଥାନ
ତାଜ ହୋଟେଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ନାଗାରହୋଳେରେ ଗେଟ୍‍ୱେ ଟସ୍କର୍ ଲଜ୍ ନାମକ ଏକ ବିଳାଶପୂର୍ଣ୍ଣ ରିସୋର୍ଟ୍ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଯୋଜନା କରିଥିଲା । ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ନାଗାରହୋଳେର ଆଦିବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଏକ ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା ଦାୟର କରି ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ ଓ ତାଜ୍ ଗ୍ରୁପ୍‍ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଇଲେ । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ୧୨୫ଟି ଆଦିବାସୀ ଗାଁ ରହିଥିବାରୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ (ଯଥା – LIFT, CORD, DEED, FEDINA-VIKASA, ନାଗାରହୋଳେ ବୁଦାକଟ୍ଟୁ ଜନାରା ହକ୍କୁସ୍ଥାପନା ସମିତି) ଏଠାକାର ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥରକ୍ଷା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ।  ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ସହାୟତାରେ ୫୦ ଜଣ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଥଇଥାନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ବୀରନହୋସାହଲ୍ଲି ଗାଁ ନିକଟରେ ୫ ଏକର ଜମି ଓ ନୂଆ ଘର ଯୋଗାଇ ଦିଆଗଲା । ୧୫.୫ କୋଟି ବ୍ୟୟରେ ପ୍ରାୟ ୧୫୦୦ଟି ଆଦିବାସୀ ପରିବାରଙ୍କ ଥଇଥାନ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଯୋଜନା କରିଛନ୍ତି ।

## ଚିତ୍ର ଗ୍ୟାଲେରି

File:2006-kabini-sunset.jpg|କବିନୀ ନଦୀରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ମୃତଗଛ ଓ ପ୍ରଚ୍ଛଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ
File:2010-kabini-elephant-family.jpg|ନାଗାରହୋଳେରେ ବହୁ ହାତୀପଲ ଦେଖାଯାନ୍ତି
File:2010-Kabini-single-tusk-tusker.jpg|ଏକଦନ୍ତ ଦନ୍ତାହାତୀ
File:2010-kabini-purple-heron.jpg|ବାଇଗଣୀ ବଗ
File:2010-kabini-darter.jpg|ଓରିଏଣ୍ଟାଲ୍ ଡାର୍ଟର୍
File:2010-kabini-chital-portrait.jpg|ଅଣ୍ଡିରା ଚିତଲ୍ ହରିଣ
File:2008-Indian-Rock-Python.jpg|ଭାରତୀୟ ଅଜଗର ସାପ
File:2007-stripe-necked-mongoose.jpg|ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ନେଉଳ
File:Axis_axis_crossing_the_road.JPG|ଏକ ଅଣ୍ଡିରା ଚିତଲ୍ ହରିଣ ସଡ଼କ ପାର କରୁଛି
File:Driving through the Nagerhole National Park.jpg|ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଗାଡ଼ି ଚଳେଇବାର ଅନୁଭୂତି ନିଆରା । କିନ୍ତୁ ବନ୍ୟଜୀବ ସଡ଼କ ପାର କରୁଥିବା ସମୟରେ ସାବଧାନତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଜରୁରୀ ।
File:Crouching to hunt.jpg|ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ବାଘଟିଏ ଶିକାର ଧରିବା ପାଇଁ ଛକି ବସିଛି
File:The Phantom of the Forest!.jpg|ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ଫାଣ୍ଟମ୍ ‍‌- କବିନୀ ବନଖଣ୍ଡରେ ରହୁଥିବା କଳା କଲରାପତରିଆ ବାଘ
File:Peacock and its feathers.jpg|ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ମୟୂର
File:Indian(Malabar) Giant Squirrel.jpg|ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା

## ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
* ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
* ଶିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ

## ଆଧାର
## ପୁସ୍ତକ
* K K Gurung & Raj Singh: *Field Guide to the Mammals of the Indian Subcontinent*, Academic Press, San Diego, 
* William Riley, laura Riley: ''Nature's Strongholds. The World's Great Wildlife Reserves.'' Princeton University Press, 2005. 
*
*Kazmierczak, K. 2000. A field guide to the birds of India, Sri Lanka, Pakistan, Nepal, Bhutan, Bangladesh ଏବଂ the Maldives. OM Book Service, New Delhi, India. 352 pp.
*Menon, V. 2003. A field guide to Indian mammals. DK (India) Pvt Ltd ଏବଂ Penguin Book India (P) Ltd. 201 pp.

## ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
* Wild Attractions of Nagarhole National Park 
* Nagarhole tiger reserve blog
* Wildlife Times: Article on Predators of Nagarahole
* Wildlife Times: The Annual Elephant Symposium
* Wildlifetimes.com Wildlife Photography
* Wildlife Times: Elephant Migration to Kabini
* Jungle Inn, Nagarahole. Accommodation at Nagarahole.
* . Safari at Nagarahole.
* 

ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
ଶ୍ରେଣୀ:କର୍ଣ୍ଣାଟକ