ରୂପରେଖା କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

thumb|1. Vikramaditya Memorial, Ujjain
**ରୂପରେଖା କାହାଣୀ** ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଉନ୍ନବିଂଶ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା  । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଉନ୍ନବିଂଶ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ଉନ୍ନବିଂଶ ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” **ରୂପରେଖା** ନାମକ ଉନ୍ନବିଂଶ ପ୍ରତିମା କହିଲେ — “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ।  ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ଉନ୍ନବିଂଶ ପ୍ରତିମା **ରୂପରେଖା** ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଉନ୍ନବିଂଶ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

## ଉନ୍ନବିଂଶ କାହାଣୀ 
ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଊଣେଇଶତମ ପ୍ରତିମା ଥିଲା । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଗଳ୍ପ କହିଥିଲେ, ସେହି ଗଳ୍ପ ଏହିପରି—

ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଅସୁବିଧା ଓ ବିବାଦ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ତଥା ନ୍ୟାୟ ପୈବା ପାଇଁ ଆସୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଏମିତି କିଛି ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ ଯାହାର ସମାଧାନ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ମିଳୁନଥିଲା । ତଥାପି ବିକ୍ରମ ସେହିପରି ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ଏମିତି ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା ।

ଏମିତି ଦିନେ ଦୁଇ ଜଣ ତପସ୍ଵୀ ଗୋଟିଏ ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଦରବାରକୁ ଆସିଲେ ଓ ବିକ୍ରମଙ୍କୁ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କହୁଥିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର *ମନ* ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ନିୟନ୍ତ୍ରକ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ମନର ବିପରୀତ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ଜଣକ କହିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର *ଜ୍ଞାନ* ହିଁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ମନ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଦାସ, ଏବଂ ସେ ଜ୍ଞାନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ବିବାଦକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ କୌଣସି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ଦୁହିଁଙ୍କୁ କିଛି ସମୟ ପରେ ଆସିବାକୁ କହିଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ମନ ଏକଦମ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସେଥିରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ସାଂସାରିକ ଭୋଗବାସନାରେ ଜଡ଼ିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ମନେ ପଡ଼ିଲା, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭାବିବାକୁ ଓ ବିବେକ ଦେଇ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଶିଖାଏ । ବିକ୍ରମ ସବୁବେଳେ ଏମିତି ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ ବେଶ ଧରି ରାଜ୍ୟରେ ବୁଲିବାକୁ ବାହାରିଲେ । ଅନେକ ଦିନ ପରେ ସେ ଏକ ଯୁବକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ଓ ମୁହଁରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଛାୟା ସ୍ପଷ୍ଟ । ସେ ଗଛ ତଳେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ । ବିକ୍ରମ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପରିଚିତ ସେଠ ଗୋପାଳଦାସଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ! ଗୋପାଳଦାସ ଏକ ବଡ଼ ବ୍ୟାପାରୀ ଥିଲେ ଓ ଅନେକ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତା ବଢ଼ିଗଲା । ସେ ପଚାରିଲେ, “ତୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହେଲା? ତୋର ପିତା ତୁମମାନଙ୍କୁ ସମାନ ଧନ ଓ ବ୍ୟାପାର ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ ନା ନାହିଁ ?” ଯୁବକ ବୁଝିଗଲା ଯେ ଏହି ଅଜଣା ମଣିଷ ତାଙ୍କ ପରିବାର ବିଷୟରେ ସବୁ ଜାଣେ । ସେ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କହିଲା, ତାଙ୍କ ଭାଇ ନିଜ ଭାଗର ଧନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜ ବ୍ୟାପାର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ସୀମିତ କରି ଅନେକ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ଭାଗର ଧନ ଦେଖି ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇଗଲେ । ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ, ମଦ୍ୟପାନ, ଜୁଆ ଓ ନାରୀ-ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ କରିଦେଲା । ତାଙ୍କ ଧନ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଗଲା । ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଥର ସଚେତନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ । ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦିନେ ହଠାତ୍‌ କଙ୍ଗାଳ ହୋଇଗଲେ । ପୂର୍ବରୁ ଯିଏ ସେଠଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ସମ୍ମାନର ପାତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ସବୁ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିଥିଲେ । ଭୋକ ଓ ଲଜ୍ଜା ଦୁହିଁ ମିଶି ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଅସହ୍ୟ କରିଦେଲା । ସେ ନଗର ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ହୋଇ ଜୀବିକା ଚଳାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ଧନ ଥିଲାବେଳେ ମୁଁ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିପାରିନି। କିନ୍ତୁ ଧନ ହାରିଲାପରେ ବୁଦ୍ଧି ଆସିଲା, ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଇଦେଲା ।” ବିକ୍ରମ ପଚାରିଲେ, “ଯଦି ପୁନଃ ଧନ ମିଳେ, ତେବେ ତୁମେ ପୁଣି ମନର କଥାରେ ବଶୀଭୂତ ହେବ ନା ଜ୍ଞାନର କଥା ଶୁଣିବ ?” ଯୁବକ କହିଲେ, “ଜୀବନର ବିଫଳତା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି, ଏବେ ସେହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ବଶୀଭୂତ କରି ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିପାରିବି ।” ତା’ପରେ ବିକ୍ରମ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ସେହି ଯୁବକଙ୍କୁ କିଛି ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ଦେଲେ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତାର ସହିତ ବଣିଜ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପରିଶ୍ରମ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ତୁମକୁ ପୁଣି ପୁରୁଣା ସମୃଦ୍ଧି ଫେରାଇଦେବ।” ତାପରେ ବିକ୍ରମ ରାଜମହଳକୁ ଫେରିଲେ । କିଛି ଦିନ ପରେ ସେହି ଦୁଇ ତପସ୍ଵୀ ପୁନଃ ଦରବାରକୁ ଆସିଲେ । ବିକ୍ରମ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟର ମନ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ବିବେକୀ ମନୁଷ୍ୟ ମନକୁ ନିଜ ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତିନି ।” “ମନ ଓ ଜ୍ଞାନ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର — ଦୁହିଁର ନିଜ ନିଜ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି । ମନକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ବିବେକ ଓ ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।ଯେ ମନର ବଶୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ଯାଏ । ଯଦି ମନ ରଥ ଅଟେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତାହାର ସାରଥି । ସାରଥି ବିନା ରଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ।” ତା’ପରେ ବିକ୍ରମ ସେଠ ପୁଅଙ୍କ ଘଟଣା କହିଦେଲେ । ଦୁଇ ତପସ୍ଵୀଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଗଲା । ସେମାନେ ବିକ୍ରମଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଚମତ୍କାରୀ ଖଡି ଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା ଚିତ୍ର ରାତିରେ ସଜୀବ ହୋଇ କଥା କହିପାରୁଥିଲା । ବିକ୍ରମ ସେହି ଖଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ସେଥିର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କଲେ, ତାହା ସତ୍ୟ ଥିଲା । ସେ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଦେବୀ ସରସ୍ଵତୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ଏହାର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କଲେ । ସତକୁ ସତ ରାତ୍ରୀରେ ସେ ଦୁହିଁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରିବା ସହ ସେମନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କଲେ । ସେ ତା’ପରେ ଅନେକ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ପ୍ରତିଦିନ ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ନିଶା ଏଭଳି ରାଜଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କଲା ଯେ ସେ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ କଥା ଦେବାକୁ ସମୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ । ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭାବରେ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ଗୋପନରେ ସେମାନେ ଏହାର କାରଣ ଜାଣିବା ପରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଖଡିଟି ମାଗି ନେଲେ । ରାଜା ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭୁଲ ବୁଝିପାରି ସେହି କାମରୁ ବିରତ ହେଲେ, ମନର ମୋହରୁ ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ବଳରେ ନିସ୍ତାର ପାଇଲେ । ରାଜା ହସି ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମନର ଆଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲି । ଏବେ ମୋତେ ଜ୍ଞାନ ହୋଇଛି ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ।”।

ଗପଟି କହି ଉନ୍ନବିଂଶ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଭଳି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ହୋଇପାରିବେ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଉନ୍ନବିଂଶ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା

## ଆଧାର 
ଶ୍ରେଣୀ:ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ