Dambalii

**Dambaliin** jeequmsa yeroo fi bakka keessa imaluun anniisaa bakka tokkoo gara biraatti dabarsuudha. Kunis amaloota naannoo (medium) kan akka dhiibbaa, sadarkaa, ykn cimina dirree elektiroomaagineetii jeequun ta'uu danda'a. Yaad-rimeen dambalii bu'uura uumamaati; ifni nuti arginu, sagaleen nuti dhageenyu, fi dambaliin bishaanii hundi isaanii fakkeenya dambaliiti. Amal-addummaan dambalii inni guddaan, anniisaa malee **wantoo** (matter) bakkaa hin sochoosne dabarsuu isaati.

## Amaloota Bu'uuraa Dambalii
Dambalii kamiyyuu ibsuuf, amaloonni bu'uuraa muraasni ni jiru:
* **Hiixina (Amplitude - A):** Qaxxamura guddaa suudoon tokko bakka boqonnaa isaa irraa socho'uudha. Salphaatti, ol-ka'iinsa dambalii agarsiisa. Hiixinni anniisaa dambalichi baatu wajjin wal-qabata; hiixinni guddaan anniisaa guddaa jechuudha.
* **Dheerina Dambalii (Wavelength - λ):** Fageenya tuqaawwan walfakkaatan kan dambalii wal-maddii jiran gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi **fiixee** tokko irraa gara fiixee itti aanuutti, ykn **dhooqa** tokko irraa gara dhooqa itti aanuutti jiru dheerina dambalii tokkodha. Innis qubee Giriikii laambdaa (λ) tiin agarsiifama.
* **Irradeebinna (Frequency - f):** Lakkoofsa dambalii guutuu kan yeroo sekondii tokko keessatti qabxii tokko marsuudha. Yoo irradeebinni guddaa ta'e, dambaliiwwan hedduutu yeroo gabaabaa keessatti darba jechuudha. Yuunitiin isaa **Hertz (Hz)** dha.
* **Yeroo (Period - T):** Yeroo dambaliin guutuun tokko qabxii tokko marsuuf itti fudhatuudha. Innis wal-faana irradeebinnaati: T = 1/f.
* **Saffisa Dambalii (Wave Speed - v):** Saffisa dambalichi ittiin anniisaa dabarsuudha. Innis naannoo (medium) dambalichi keessa imalu irratti hundaa'a.

### Jechoota Biroo
* **Fiixee (Crest):** Qabxii dambalii isa ol-ka'aa.
* **Dhooqa (Trough):** Qabxii dambalii isa gadi-bu'aa.
* **Bakka Boqonnaa (Equilibrium Position):** Sadarkaa naannoo sanaa yeroo jeequmsi hin jirre.

## Gosoota Gurguddoo Dambalii
Dambaliiwwan akkaataa hollannaa suudoowwanii fi kallattii anniisaan itti darbuutti bakka gurguddoo lamatti qoodamu.

### 1. Dambalii Qaxxaamuraa (Transverse Wave)
Dambalii qaxxaamuraa keessatti, hollannaan suudoowwan naannoo sanaa kallattii dambalichi itti imaluuf **kofa sirrii (perpendicular)** uuma.
* **Fakkeenyota:**
**Dambalii ifaa fi dambaliiwwan elektiroomaagineetii biroo.
**Dambalii bishaan irra jiru.
**Hollannaa funyoo tokko yeroo olii fi gadi raafamu.

### 2. Dambalii Waltarroo (Longitudinal Wave)
Dambalii waltarroo keessatti, hollannaan suudoowwan naannoo sanaa kallattii dambalichi itti imalu wajjin **waltarree (parallel)** deema. Kunis naannoo dhiibbaa guddaa (cunqursaa) fi naannoo dhiibbaa xiqqaa (dilbii) uuma.
* **Fakkeenyota:**
**Dambalii sagalee.
**Dambalii cedhedhaa (spring) yeroo fuulduraa fi duubatti dhiibamu.

## Herrega Dambalii
Hariiroon bu'uuraa saffisa dambalii (v), dheerina dambalii (λ), fi irradeebinna (f) gidduu jiru hima wal-qixaa kanaan ibsama:

:**Saffisa Dambalii = Dheerina Dambalii × Irradeebinna**
:v = \lambda \cdot f

Hima wal-qixaa kanarraa ka'uun:
* Yoo saffisni dhaabbataa ta'e, dheerinni dambalii fi irradeebinni wal-faana (inversely proportional) dha. Kana jechuun, dambaliin dheerina dambalii gabaabaa qabu, irradeebinna guddaa qabaata.
* \lambda = \frac{v}{f} fi f = \frac{v}{\lambda}

## Amaloota Biroo Dambalii
Dambaliiwwan yeroo gufuuwwan adda addaa isaan mudatan amala addaa agarsiisu:
* **Balaqeessa (Reflection):** Yeroo dambaliin gufuu tokko rukutee gara madda isaatti deebi'u.
* **Dabee Darbuu (Refraction):** Yeroo dambaliin naannoo tokko irraa gara naannoo biraa kan saffisni isaa adda ta'etti darbu kallattii isaa jijjiiruu.
* **Bittinaa'uu (Diffraction):** Yeroo dambaliin qaawwa xiqqaa keessa darbu ykn qarqara gufuu tokkoo naanna'u gombobee babal'achuu.
* **Wal-seenuu (Interference):** Yeroo dambaliiwwan lama ykn isaa ol bakka tokkotti wal-arganii wal-cimsuu (constructive interference) ykn wal-laaffisuu (destructive interference).