open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lafa Gujii

Oromiyaan kutaalee biyti Itoophiyaa jedhamtu qabdu saglan keessaa tokkodha. Ballinaa lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 600,000 km² ta'ee qabatee, baayyinaa ummataa tilmaamaan afurtamii shan (45) qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa Ityoophiyaa jedhamtu keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Gujii, wallagga, Baalee,Boorana,Shawaa, Harargee, Iluu Abbaa Booraa faa qabdi. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo tatuu, cuunqunsaa sirnoota darbeeti gara Adaamati akka jijjiraamtuu taasifame turee. 

Garuu bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Gujii,Bulee horaa, Naqamtee, yaabal'oo( yaaballo) Shaashamannee fi Walisoo dha.
Baandii Gadaa Oromoo

Welisani Usumayo Musa Sena Isa Yadda Lamumaa Ba'u Barbade Inis:- Albeni Isa Tokkofa 
1ffaa  Abba Joffee 
2ffaa Nuyamti
3ffaa Hidha Fi Hajecha Kan Jedhu Ture Kanaf Akka Qoratamu Godha!
Xiyyaara

xayyaari meeshaa Gejjibaa ta'e kan qillensaa keessaa balalli'u danda'udha. xayyaari kan balalli'un wantoota akka koolu,Injjinii fi kkf fayyadamuudhani.xayyaari fayydalee hedduu yeroo amma addunyaa kanaf keena jira.
Oromoo Afran Qalloo

Ani Oromoo Gujji Dha Bakka Dhalota Koo Ibsu Yoo Barbade G/g /Anaa Girja Yoo Ta.u Hoji Kiyya Immo Konstaabil Alex [ POLICE )
Gabraa

Gabraan ummaata seenaa guddaa fi aadaa dansa qabuudha
Aadaan Kun Gosa Garagaraatin Jira 1 Aadaa Fuudhaafi Heeruma 2 Jireenya Ollaa Aadaa Kabaja Ayyaanaafi K,k,f Dha
Kan Gulaale Barataa Abdurhmaan Maaammoo
Naayiloo-Sahaaraa

Har'as Jechuun Bara Kana Hanga 2009 Seenaan Uummata Oromoo Seenaa Cunqursaa Fi Dararaa Ta'uun Isaa Beekamaadha Haa Ta'u Garuu Qabsoon Godhamaa Jiru Kan Duuba Deebi'u Miti Ammas Gadaan Kan Quufaa Fi Gabbinaa Haa Ta'u Horaa Bulaa Deebanaa!
Gaazexaa Bariisaa

Bariisaan gaazexaa Afaan Oromoo kan jalqabaa yoo ta'u guddina Afaan Oromootiif gumaacha guddaa godhe. Gaazexaan kana seenaa ogbarruu Oromoo keessatti kan adda isa godhu bvarreeffama eeyyama mootummaa ergatee maxxanfame kan jalqabaa ta'u isaati.

## Hundeeffama
Bariisan kan hundeeffame sirni fiwudaalaa Hayilasillaasee kufee Dargiin erga dhaabbatee waggaa tokko booda Fulbaana 11, 1975tti ture. Gaazexaa Bariisaa kan hundeesse, kanarraas ka'ee Abbaa Bariisaa jedhamuun kan beekkamu, Mahdii Haamid Muudee ture. Namoonni isaan wajjin hirmaachaa turan kan jiran yoo ta'u isaan keessaa muraasni Lammeessaa Booruu, Kuwee Kumsaa, Ibraahim Hajii Alii fi Immiruu Angoosee faati. 

Bariisaan jalqabarratti hanga gaazexaa 20,000 maxxansiisun raabsaa ture. Maallaqni ittiin gaazexaan kuni maxxanfamu namoota dhuunfarraa kan walitti qabamu ture. Sochii gaazexaa kanaatti kan hin gammadne mootummaan Dargii, Gurraandhala 1, 1977 gaazexaa kana dhaaludhaan harka mootummaa galche. Gaazexaa kun Dargiidhan sababni inni dhaalame waan lama. Tokkoffaa maallaqa gaazexaan kun ittiin maxxanfamu sabboontota Oromoorraa kan funaanan qopheessitoota gaazexaa kanaa waan ta'eef yoo ta'u kan lammattaa ammoo qopheessitoonni gaazexaa kanaa Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977 waan qopheessaniif sana haaloo ba'uuf ture. Erga Dargiin dhaallamee booda maxxansaan gaazexaa kana gadi bu'uudhan 5,000 qofa maxxanfamee rabfamaa ture. 

Gaazexaan kun yeroo jalqabaa Qubee Saabatiin maxxanfamaa kan ture yoo ta'u 1991 as garuu Qubee Laatiniitin maxxanfama.  

## Wabii
Amuruu

***'Amuruun***' aanaa fi magaalaa maqaa ilmaan Jaawwii keessa ishee tokkoon kan moggaafamteedha. Amuruun ilma sadi qaba. Hortee Sadan Amuruu jedhamuun waamamu ykn Hortee Amuruu Salgan jedhames ni waamamu waan ilma sadan suni ijoolle sadi sadi ofi jalatti qabaniif.  Aanaan Amuruu qabeenyaawwan uumamaa hedduu kan qabduuf bakkeewwan hawwata turizimi kanneen akka *Odaa Nafiroo, Dhagaa Qeerroo, Dhagaa Mooyyee, Bosonaa Angar fi Guraaloophoo, Albuudota kanneen akka Warqii, Gaasii, Ashaboo fi Horaa bishaan* faa qabdi.Haalli qilleensa ishee jireenyaaf mijaatu kan tahe Badda-daree fi gammoojii ofi keessa qabdi. Oomishaale dheedhii fi kuduraaf muduraa qabdi.

## Wabii
Efereem Adoolaa

Goota Fi Qabsaawaa Beekkamaa Oromoo Gujii Ture. Qabsaawaan Kun ALH Bara 1985 Keessa Naannoo Galaana Hawaxaatti Wayyaaneedhaan Ajjeefame.

B/saa DQ
Oromoo Walloo

Oromoo walloo oromoota baarentuu keessaa isaan tokkodha. Oromoonni kunis kaaba shawaa irraa hanga naannoo tigraayii tti faca'anii argamu. Oromoon walloo akkumma oromoota kaanii qotee bulaa fi horsiisee bultoota. Oromoon walloo daangaa ummata amaaraa fi affaar gidduu jiraatu. saboota kanaanis walitti bu'iinsi yeroo isaan walakkaatti ta'u waanuma baramaadha. Oromoon walloo naannoo amaaraa godina addaa oromiyaa kamisee kan jedhamu gaaffii guddaadhaan akka afaan isaatiin baratuuf seenaa fi duudhaa isaa afaan ofiitiin akka baratuuf gaaffii irraa deddeebiin kaasuun murteeffate jira. Oromoo walloo keessaa muraasni: kamisee,baatii,warra illu,warra qaalluu, warra baabboofi raayyaa, kanneen hafanis baayyeedha. Oromoon walloo akkuma afaan oromoo beekan afaan saba birootis ni haasa'u. inumaa kan afaan abbaa isaatuu hin beeknes hin dhabamu. Oromoon walloo jara kanaan "saaddacha" jedhaan hiikaan isaas oromoo afaan isaa hin beekne jechuudha.oromoon walloo gosoota hedduu qaba.isaan keessaas muraasni dawwee Batee jille, arxumaa,qoori,duguuguru fi kkfaan isaan murasa.
Poortaalii:Herrega

an barataa araarsoo geetuu jedhama.
kanan dhaladhe guddadhe godina gujii lixaa aanaa bulee horaa ganda kalaaltuu sawwatti.
Godaansa Oromoo

Abdumalik Yayo Abo Barin Andhaladhe 1990 Kesa Yo Tau Umani Oromo Biyara Fafacani Jiracha Jiru Qabenya Isani Dhisani Yalami Ko Kotu Wajin Nyana W Dhuyn W Dunaa Kotu
Waliso (aanaa)

gandoota aanaa waliso 
ganda maaruu faaqqe
 gandi kun bu'uraale misooma dandii, kilinika,bishaan qulqullu, dirre misoomafi kkf guutummaa guututti qaba.
Xulaa Ejersaa

Goota beekkamaa Oromoo Gujii kan bara mooti H/s keessa nafxanyoota irratti qabsoo cimaa gaggeessaa tureedha. Gaafa tokko nafxaanyaan hiriyaa isaa tokko biraa ijjeese. Yeroo tokko ammo nafxanyoonni obboleeyyan isaa lama woliin qabuun fannifamanii akka ijjeefaman itti murteessani. Manni keessatti hidhame sun adoo inni tuttuquu cabee qaawa horatee;akka bayee dande'u laallatee namoota mana hidhaa san keessa jiran hunda yoo lafti dhiite akka suuta jedhanii bayan itti dhagarsiise walii galani. Garuu namoonni erga lafti dhiite inni dammaqsinaan hirriiba oo'ifatan jalaa hafani. Inni ammoo huccuu isaan irraa guurate dalleya nafxanyaan shiboo qoree qabuun xaxe ijaare san huccuu irra afee yaabuun nafxanyaa harkaa baye. Namoonni mana hidhaatti hafan garuu ganama san nafxanyoonni fannisanii fixani.
  Gootichi kun ammoo qabsoo isaa itti fufuun nafxanyoota hedduu barbadeesse.
 B/saa Damisee Qilxaa
Lammaa Magarsaa

**Lammaa Magarsaa** pirezidaantii naannoo Oromiyaa ti. Lammaan Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016 booda gara dhuma 2016 aangoo kan qabate yoo ta'u haala bulchiinsa naannichaa fooyyeessuuf tattaaffii guddaa godhe.

## Seenaa Duubaa
Lammaa Magarsaa Wallagga Bahaa aanaa Gudayyaa Biilaa keessatti tilmaamaan naannoo bara 1970 dhalate. Lammaan digirii jalqabaa Yuunivarsiitii Finfinneerraa damee barnootaa Saayinsii Siyaasaa fi Hariiroo Addunyaalessaatin fudhate. Itti aansunis yuunivarsiituma kanaraa digirii lammaffaa Hariiroo Addunyaalessaatin fudhateera. Digirii doktorummaa barachaa wayita jiru, pirezidaantii Oromiyaa ta'ee waan muudameef, garaa guutuun uummata tajaajiluuf jecha barnoota addaan kute. 

Lammaan yeroo dheera biiroolee dhimma nageenya wajjin wal qabatan keessa hojjachaa ture. Akkaataa kanaan Komishinerii Poolisii Oromiyaa ta'uun tajaajileera. Kana malees, hogganaa tika nageenyaa fi hogganaa Daldalaa fi Misooma Gabaa ta'ee hojjateera. Odoo pirezidaantii ta'ee hin muudamin dura ammoo af-yaa'ii Caffee Oromiyaa ta'uun hojjateera.

## Pirezidaantii Oromiyaa
Lammaan Onkoloolessa 23, 2016 pirezidaantii naannoo Oromiyaa fi dura ta'aa DhDUO ta'ee filatame. Lammaan akkuma aangoo qabateen tarkaanfiiwwaan addaaddaa fudhateera. Kan jalqabaa lafa investerootaf kennamee garuu hin misoomin hunda irraa fuudheera. Lafa kanas kaansaa baankii lafaatti akka deebi'u yoo godhu kaan ammoo qonnaan bulaaf akka deebi'u godheera.  

Kana malees, investimeentii addaddaa kan hawaasa naannicha tajaajilaa hin jiirre ykn seeralan ala sochao'aa ture hedduu cufsiise. Kaampaaniwwan karaa seera alaa albuudota addaddaa baasan hedduus heeyyama irra fudhateera. 

Jijjiirama kitaaba barnootaa Afaan Oromoo wajjin walqabatee mormii ka'e sababeeffachuun koree hayyootaa dhimma kana qoratu hundeesseera. Gabaasa koreen kun dhiheesserratti hundaa'ee kitaabonni duraanii hojiitti akka deebi'an godheera.

Gaaffii uummannii Oromoo poolisiin federaalaa akka Irreecha 2017 irratti hin argamne dhiyeesseen, Lammaan nageenyi Irreecha 2017 poolisii oromiyaa fi folledhaan qofa akka eeggamu, poolisiin federaalaa akka hin dhufne dhorkeera. Sana malees, Calanqootti, Agaaziin yeroo uummata ajjeesu, "odoo nannon hin waamin Agaazin maalif akka dhufe hin beknu. Warra seera darbanii lubbuu namaa dabarsan seeratti dhiyeessina." jechuun koree dhimmicha qoratu hundeessee ture.

## Wabii
Godina Addaa Jimmaa

AANAA COOMMAN  GUDURUU
Haa guddifnu ,magaala hawwattuu gochuuf kutannoon murteessaadha.Yoo dhaloonni waan dhalootaaf ta'u olkaa'e olka'ee kan fudhatu dhaloota .Abboonni keenya Adda durummaan Dhimma Dhaloota Coommaniif ciisanii kan hinbeekne,halkaniif Guyyaa Rakkoo Uummataa akka kan mataa isaaniitti fudhachuun watwaataa kan turan seenaan hin irraanfatu.

1 OBBO MOOTII BAACAA ijaarsa laga Nooraa fi Laga Booyyee akka ijaaramuuf namni barasaa guutuu itti dadhabe kan akkasaa hinjiru.  akkasum riqicha Baacee ijaarsisuuf wareegama inni baase Seenaa dhalootaaf taa'edha.Bara Bulchiinsa isaatti Riqicha gabatee akka ijaaramuuf nama halkaniif Guyyaa dhama'edha.
 
Hayyoonni hedduun akka Coomman keessa jiran ni beekama garuu dhalootaaf wanti akka ragaatti ta'e yoo dhibeyyuu "-

Feteraar Jaalataa Ottobee Goota xaaliyaanii lolaa akka ture abboonni ni himu.
Sabsibee Abbabaa

**Sabsibee Abbabaa** artistii fi gaazexeessaa yoo ta'u hunda caala diraamaa dheeraa Abbaa Jaamboo jedhamuun uummata biratti beekkama. 

## Seenaa Duubaa
Sabsibee Abbabaa dhalatee kan guddate Godina Arsii, Aanaa Hexosaa, Magaalaa Booruu Jaawwii jedhamtutti. Barumsasaa kutaa 1-8 achuma Booruu Jaawwiitti, kutaa 9-12tti ammoo Hurutatti barate. Barumsa sadarkaa olaanaa ammoo Yuunivarsiitii Finfinneetti meejerii Seenaa fi maayinerii Ogbarruu barate.

Sabsibeen bultii kan ijaarrate yoo ta'u abbaa ijoollee afuriiti.   

Kitaaba dubbisuu yeroo kutaa 4ffaa baratu kan jalqabe Sabsibeen, mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti miinii miidiyaa keessatti hirmaataa ture. Yuunivarsiitii wayita baratus barreeffama adda addaa Afaan Oromoo fi Amaariffaan barreessaa ture.   

Sabsibeen ogummaa aartii bukkeetti, gaazexeessa ta'ee waggaa dheeraaf Raadiyoo Faanaa keessatti tajaajilaa jira. Irra caalaa garuu artii akka jaalatu dubbata. Ogummaan kun lamaan tokko isa tokko akka deeggaran, keessattuu gaazexeessummaan aartii akka deeggare hima.   

Sabsibeen, tapha Abbaa Jaamboo bara 1991 irraa eegalee raadiyoodhaan darbaa jiru barreessaa jira. Tapha kanaaf ka'umsa kan ta'eef nama Booruu Jaawwitti ollaasaa ture kan Abbaa Jamboo jedhamuu yoo ta'u namni kun dhugaatii wayii yoo fudhate waan hedduu nama dubbatu ture. Abbaan Jaamboo ilma Jaamboo jedhamu kan qabu yoo ta'u Jaamboon Sabsibee wajjiniin umuriidhan walitti dhiyaata.  

Sabsibeen Abbaa Jaamboo barreessuu kan jalqabe Yuunivarsiitii Finfinneetti barataa waggaa tokkoffaa wayita baratu ture. Yeroo barumsa sadarkaa lammaffaa barachaa turetti taphni Amaariffaa Abbiyyee Zargaawu kan 'Shangaay' jedhamu Raadiyoodhaan darbaa ture. Tapha bara 1989 darbaa ture kana baay'ee akka jaalatu kan dubbatu Sabsibeen, maaliifin afaan kiyya Afaan Oromootiin hinjalqabne jedhee yaadaa turuus dubbata. Kanuma ka'umsa godhachuun erga yuunivarsiitii seenee Afaan Oromootiin diraamaa dheeraa barreessuu jalqabe. Yeroo sanatti, diraamaa kanaaf qarsii 250 kanfalamaafii kan ture yoo ta'u qarshiin kun yeroo sanatti guddaa ture.

## Wabii
Jiba bishaani

Mallatoon adda kan dhukkuba Saree maaraatuu sirritti mul'isu bishaan sodaachuu/jiba bishaani(hydrophobia)
Tirrii

**Tirriin** sirba aadaa Arsii Oromoo kan dubartiin sirbitudha. Garuu kan dhiiraa fi dubartiin wal jalaa qabuun sirbani dha. Tirriin sirba aadaa Arsii isa beekama dha.
Haroo Ashangee

Ashangeen lafa uummata Oromoo, kan Mootummaa Naannoo Tigraay keessatti argamuu fi Naannoo Haroo Ashangee jirudha. Moggaasni maqaa isaas jecha "Asan Gahe" jedhurraa kan dhufedha.
Bilillee

**[[:wikt:om:Bilillee|Bililleen]]** (Mahibuubas ni jedhamti) intala Oromoo garbummaatti gurguramtee ilma mooticha biyya Jarmaniitin bitamte. Ilmi mootichaa kun Bililleedhaa maqaa Maahibuubaa itti moggaase. Kunis Afaan Arabaatin 'jaalallee koo' jechuudha. Ilmi mootichaa kun Bilillee jaalallee isaa godhate.

## Seenaa

Bililleen maqaa maatiin ishee akkuma aadaa fi duudhaa Oromtichaatti ishiif baasani. Kan dhalatte Oromiyaa dhihaa bakka Gummaa jedhamuutti . Barri isheen dhalattee 1820n keessa. Dhalattee yoo waggaa kudhan guuttuu, bara 1835-6, biyya isheen dhalatetti lolli ka’e. Abbaa fi oobboleewwan ishee ja'an ni ajjeefaman. Bilillee fi oobboleetiin ishii ammoo booji’amanii gabrooman. Sanaan booda obboleewwan lamaan kun gara Gondoritti fudhatamuun achittis gargar bahan; sana booda deebi’anii wal hin agarre.

Umriin ishee ijoollee haata’u malee, yaannii fi hojiin ishii akka nama guddaa ture. Kun ammoo Paklaar daran akka ishii jaalaatu taasise. Qulqullina garaa ishii fi fedhiin Bililleen barumsaaf qabdu guddaa qalbii isaa fudhate. Kanarraa kan ka’e, Afaan Arabaa fi Afaan Jarmanii akka barattu waan barbaadeef, bakka daawwachuu deemu hundattu Mahibuubaa of biraa hin hambisu ture. Yaadni isheen iddoo tokko erga daawwatte booda kennitu baay’ee isa ajaa’ibsiisaa ture. Amalli ishii kun amala cimaa Paklar yeroo Awurooppaadhaa dhufu qabu akka jijjiirratu godhe. Kanaaf, Paklar yeroo tokko, “Nama dhugaan wajjiin jirtu wajjiin ooleen, yeroo baay’ee booda nama dhugaa ta’e,” jedhee barreesse.

Biyyoota bahaa waggaa sadiif erga daawwatanii booda, bara 1840 Paklarii fi Mahbuubaan gara Awurooppaa deebi’an. Yeroo kana Mahibuubaa dhukkubni sombaa fi heexoo waan qabeef, baay’ee dhukkubsatte. Nafti ishees baay’ee huqqattee lafeetti baate. Paklaar osoo garaan jibbuu Mahibuubaa mana isaa Muskaa jiru keessatti dooktora isaatti amaanaa kennatee haadha manaa isaa dhukkubsatte gaafachuu Barliin deeme. Yeroo kana baay’ee dhukkubsattullee, Mahibubaan dardarri biyya ishee Oshuu Aagaa kan jedhamuun wal barte. Oshuu Aagaa irraan immoo, hayyicha  Jarmanii kan Afaan Oromoo qoratu, Tuucheekiin, walbarte. Sirba Oromoo kan Bililleen sirbite hayyichi kun galmeesee dhalootaaf dabarsee jira.

Ijoollummaa isheetii kaasee guddisee jaalallee akka ija isaatti ilaalu kan taasise, Paklaar, haati manaa isaa waan guddaa dhukkubsateef Barliin gara Mahibuubaatti deebi’uu hindandeenye. Garuu xalayaa ni barreessaaf ture. Mahibuubas dhukkubni guyyuma guyyaan itti cimaa adeeme. Akka hindandamanne garaan waan beekeef, yoo duutu Paklar akka ishee bira taa’u guddaa hawwite.Fedhii ishee kanas dhukkubsatte barreessuu waan dadhabdeef dooktorri ishee barreesseef. Yeroo xalayaan kun harka Paklar gaheetti haati manaa isaa daran waan dhukkubsatteef gara Mahibuubatti hatattamaan deemuu hin dandeenye. Kanaaf, rakkina irra jiru ibsee xalayaa fi meetii maqaan ‘Maahibuubaa’ jedhu irratti bocame ergeef. Garuu yoo xalayichifi meetichi Onkololeessa 27, 1840 Muskaa gahu, Bililleen garuu arguu hin dandeenye; isheenis, isa dhumaaf addunyaa kanarraa boqatte.

## Wabii
* Barnoota Afaan Oromoo Kitaaba Barataa Kutaa 9, 2012
Baakkoo

Magaalaan Baakkoo Godina shawaa lixaa(shawa dhihaa)tti daandii magaalaa Finfinneef Naqamtee wal qunnamsiisu irratti argamti.Magaala guddoo Aanaa Baakkoo tibbee yoo taatu magaalonni kanneen akka Shobokaaf Tibbees aanaa kana keessatti argamu.
yeroo weerara Xaaliyaanii magaalaan Baakkoo mana barnootaafi kiliinika fayyaa misiyoonota Siwidiniin bara 1948 dhaabbate qabdi. bara 1967tti immoo tajaajila bilbilaa kan argatteefii bara 1961tti manni barnootaa qaroo dhabeeyyii Finfinneetii gara magaalaa kanaatti akka dabarfame seenaan magaalittii ni mul'isa.
giddugalli qorannoo qonnaa baakkoo bara 1968tti dhaabatee.
akka odeeffannoo Ajeensii staatiksii gidddu galeessaa 2005tti(A.L.A),Baakko baay'ina uummataa 18,641 kan qabduufi isaan keessaa 9,370 dhiira yeroo ta'an  9,271 dubara/ttoota.

Bara 1928 ALI akka hundoofte ni himama.
Gaalee

Gaaleen caaseffama himaa keessatti, qaama himaa yoo ta’u, jecha ykn gareejechootaa  kan  hojii  tokkoof  dhaabbatanidha.  Gaaleen  hima  keessatti  akka qaama tokkootti socho’a. 

Fakkeenyaaf,hima “Intalli faaraan bareedduun dhufte”  jedhu keessatti, gaaleen“Intalli  faaraan  bareedduun”jedhu  akka  qaama  tokkootti  waliin  dhabbata.Gaaleen olitti gurracha’ee barreeffame kun hanga tokko hiika qabaatuus, ergaaguutuu hindabarsu

Gosoota Gaalee:

1.Gaalee Maqaa

Gaalee tokko keessatti maqaan mataa ta'ee yoo galeedha.

Fkn: Gammachuun mana ijaare. Hima kana keessatti 'mana ijaare' kan jedhu Gaaleedha. 'mana' kan jedhu maqaa waan ta'eef Gaalee 'mana ijaare' jedhu keessatti jechi mana jedhu maqaa waan ta'eef gaaleen kun Gaalee Maqaati.

2. Gaalee Xumuraa:

Gaalee sana keessatti jechi mataa ta'ee gale XUMURA yoo ta'e, gaaleen akkasii sun Gaalee Xumuraa jennaani.

Fkn: Caalaan daabboo nyaate.

Himni kun iddoo lamatti adda bahuu danda'a. Gaalee Maqaa fi gaalee xumuraatti.

'Caalaan' kan jedhu gaalee Maqaati. 'daabboo nyaate' kan jedhu Gaalee xumuraati.

3. Gaalee Ibsa Maqaa ykn Maqibsii:

Gaaleen kun gaalee mataan gaalee sanaa maqibsa ta'eedha.

Fkn: Caalaan akkuma abbaa cimaadha.

'akkuma abbaa cimaa' kan jedhu gaalee maqibsiiti.

As keessatti 'cimaa' kan jedhu maqibsa. Akkuma abbaa kan jedhu sun immoo cimina caalaa maal akka fakkaatu ibsuuf kan galeedha.

Kanaafuu: himni asii olii kana keessatti 'akkuma abbaa cimaa' kan jedhu gaalee maqibsaati.

4. Gaalee Ibsa Xumuraa ykn xumibsi:

As keessatti ibsi xumuraa mataa gaalee sanaa ta'ee yoo argame.

Fkn: Caalaan har'a dhufe.

Hima kana keessatti 'har'a' inni jedhu xumibsa agarsiisa.

Kanaafuu, 'har'a dhufe' kan jedhu Gaalee xumuraa ta'ee mul'ata jechuudha.

5. Gaalee Durduubee

Hub: durduubee jechuun Maxxantuu maqaa tokko dura ykn booda galuun galumsa jecha tokkoof haala mijeessaniidha.

Gaalee durduubee kan jennu: mataan gaalee sanaa durduubee yoo ta'eedha.

Fkn:Caalaan hatattamaan dhufe.

'hatattamaan dhufe' kan jedhu gaalee durduubeeti.

As keessatti 'hatattamaan' kan jedhu kan

hatattama +an addaan baha, 'an' kan jettu kun maxxantuudha. Kanaaf gaalee durduubee gooti.
Dhamsaga

Dhamsagni bu'uura sagalee dubbii Afaan Oromoo kan bakka bu'udha. Sagaleen dubbii kun bu'uura afaaniti.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee

(Shallamaa Caalaa) lakk.0917387863
Birsaga

Birsagni caasaa dhamsagaan yookaan walta'iinsa dhamsagootaatiin ijaarramu. Afaan Oromoo keessatti birsagni tokko dhamsagaa fi dhamsagootarraa ijaaramuu danda'a.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
]
Jecha

**Jechi** qindeeffama dhamsagootaa, birsagootaa fi dhamjechootaa kan unkaalee hiikaa tokkoo fi isaa ol qabaniin dhiyaatuu fi of danda'ee dhaabbatu.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Hima

Himni yoo xiqqaate matimaa fi gochima kan qabu, ergaa kan dabarsuu danda'uu fi sirna tuqaatin kan goolabamu. 

## Leexima
Leeximni gaalee 'hima leexaa' jedhurraa dhufe. Himni leexaan gochima tokko qofa of keessaa qaba. 

Fakkeenya:

Inni mana ijaare.

Obbo Gadaan bara darbe oomisha gaarii argate. 

Dachima 
Caasaa himaa dachaa fi xaxamaa ta'e of-keessaa qaba. Caasaan kan Gaalee Maqaa(GM) fi ykn kan Gaalee Gochimaa(GG) ta'uu danda'a. 
Fkn. a) Mucaa diimaan sun ganamaan ka'ee marqaa nyaate.
b) Mucaan diimaan ganamaam ka'e sun marqaa nyaate.
Kanaaf, himni (a) ciroo hirkataa ganamaan ka'ee jedhu waan miilteffateef, dachima(xaxima); ciroo guuchisaadhas.
Himni (b) immoo, ciroo of-danda'oo miilteffate. Haata'uu malee, ciroon kun gaalee maqaatti suuqamuun isa duraarraa adda ta'a.

## Xaxima

## Dachima Xaxima

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Heellee

Abdurhmaan Maamoo Weellisaa Warra Baalee Haranna
 Akka aadaa Harargeetti, yeroo shamarreen tokko heehrumtu, dubartoonni walitti qabamuun sirba heellee sirbuudhan geggeessuu. Yeroo qorii naqatanii ishee dubbisuuf deemanis akkasuma heellee sirbaa dhaqu.

## Wabii
Matima

Matimni, hima tokko keessatti, kan gocha tokko raawwate yookaan kan waa'een isaa dubbatamudha.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Kutima

Kutimni qaama himaa kan yeroo matimni irraa haqame hafu.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Aantima

Aantimni, hima keessatti, kan gochi gochimaan ibsame sun irratti raawwatamu.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Bamaqaa

Bamaqaan(Pronoun) 

✓Bamaqni jecha bakka maqaa bu'uun tajaajila maqaan kennu kamiyyuu kennuu kan danda'uudha. Garuu, bamaqaan akka maqaa maxxantoota heddumina agarsiisan maxxanfachuun danoomina hinagarsiisan. Fkn. Ati jennee atoota hinjennu. 

**Gosoota Bamaqaa** 

Bamaqaa goosota garaa garaatu jira. Isaanis Bamaqaa Ufnaa, Waliyyoo,Iyyaafannoofi Walingaadha. 

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Maqaa

Maqaan akaakuu jechootaa keessaa isa tokko yoo ta'u hima keessatti akka matimaatti yookaan akka aantimaatti galuun hima guutuu godha.

Maqaan itti waamama namaa, bineeldaa, iddoo, meeshaa, yaada waan tokkoo fi kkf bakka bu'uun kan ibsuudha.

Fknf:- Caalaa, Finfinnee, jireenya, hiree, gowwummaa, miira, qalbii, fi kkf.

### Gosoota maqaa

Maqaanis gosoota garagaraa qaba. Haaluma kanaan maqaa iddoo shanitti addaan hirree ilaaluu dandeenya. 

a) Maqaa dhuunfaa/matayyaa 

b) Maqaa gamtaa 

c) Maqaa dimshaashaa 

d) Maqaa meeshaa 

e) maqaa killiyyaa/icciitii 

jedhamuun qoqqoodamu.

### A) Maqaa Dhuunfaa
Kun maqaalee dhuunfaan namni, bakkeen ykn wanti tokko dhuunfaatti ykn matamataatti itti beekkamuudha. **Fkn: Hirkoo, Caalaa, Abdiisaa, Haaromsaa, Ejersa, Finfinnee, Galaan, Kooyyee Faccee fi kkf Maqaa dhuunfaati.** Hub: Maqaaleen dhuunfaa hedduumina agarsiisuuf dhamjecha -oota jedhu hin maxxanfatan. Fkn: Caalaa jennee Caalota hin jennu. Kun Seerluga Afaan Oromooti. Haata’uu malee dhamjecha -faa jedhu dabalachuun hedduumina agarsiisuu ni danda’a. Fkn: Caalaa..Caalaafaa, Abdiisaa…Abdiisaafaa

### B) Maqaa Gamtaa
Maqaalee Gamtaa Maqaan kun Wantootni amala walfakkaataa qaban iddoo hundatti ykn gamtaan kan ittiin beekkamaniidha. Fkn: Saree, Biyya, Nama, Laga ,Farda, Haadhaa fi kkf maqaa gamtaa jedhamu. Maqaaleen gamtaa baay’ina agarsiisuudhaaf dhamjechoota akka: -oota, -ota, -lee, -waan, -olii, -een jedhaman dabalatu yookiin fudhatu. Fkn: Saree…Saroota Farda....Fardeen Nama….Namoota Sa’a…..Saawwan fikkf

### C) Maqaalee Dimshaashaa
Maqaaleen kunneen kan wantootni adda addaa bakka tokkotti ittiin waamamaniidha. Fkn: Ummata , Bineensa, Walda, Horii, Koree fikkf maqaa dimshaashaati. Maqaaleen kun yaada danoomaa of keessaa qabaatus yaada qeenxeen kan ibsamuudha. Fkn: koreen hin hojjattu. Ummanni maal jedha? Himootni armaan olii yaada danoomaa qeenxessuudhaan ibsaa jiruudha.

### [[D]]) Maqaalee Meeshaa
Kun Maqaalee meeshaaleen garagaraa ittiin moggaafamaniidha. Fkn: Barcumaa, Minjaala, Qalama(kobbee), Qubeessaa, Fikkf maqaa meeshaalee adda addaati.

### E) Maqaalee Killayyaa
Kun Maqaalee wantoota gocha, ta’umsa, yaadaa fi kkf irratti bu’uuramanii waamamaniidha. Fkn: Gowwummaa, Hayyummaa, Abshaalummaa, Laafina, Dhukkuba fikkf maqaalee killiyaati. HUB: maqaaleen killayaa kun danoommii hin fudhatan.

### maqaa lakka’amuu fi hin lakkaa’amnee
**A. Maqaa lakka’maan**Maqaa lakka’maan gosa maqaa lakkoofsa isaani lakka’uun beekuu dandeenyuudha. Kubbaa, Nama, Farda, Muka ,Harree, Kitaaba,Kophee,Saree,Fuduraalee ,Mana, Dabtara ,Qubeessaa fik.k.f. fakkeenyoota Maqaa lakka’maanii dha. **B. Maqaa hin lakkaa’amnee** Maqaan hin lakkaa’amnee gosa maqaa ta’ee kan lakkaa’uu hin dandeenya Fknf Bishaan, Shaayii, Biyyee, Qillensa, Buna, Rifeensa, Imimaan ,Lalaafa fikkf. Fakkeeyoota Maqaa hin lakkaa’amneeti.

## Wabii

* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Maqibsa

Maqibsi jecha maqaa booda dhufuun odeeffannoo dabalataa wa'ee maqaa sanii keennu.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Dhaamjecha

**Dhaamjechi** qaama afaanii isa xiqqaa kan hiika qabu yoo ta'u jechi tokko yoo xiqqaate dhamjecha tokko, yeroo baay'ee ammoo tokkoo ol of keessaa qabaata.kanamles goosota 2 qaba
       Akaakuun dhamjecha iddoo lamaatti qoodna.innis qabiyyee ykn unkaa irraatti hunda'uun qoodna.
isaanis:-
           1= dhaamjecha hirkataa
            2=dhaamjecha of danda'uun kan dhabbatanidha.

## Wabii
Mala dubbii

**Malli dubbii** fayyadama afaanii kan karaa haala salphaa ta'een ergaa tokko nama hubachiisani. Malli dubbii akaakuu gara garaa kan qabu yoo ta'u isaanis akkasaa, nameessaa, habalaka, eemiti, arbeessaa, fi iddeessaadha.

## 1. Akkasaa
Jechi akkasaa jedhu gaalee 'akka isaa' jedhurraa dhufe. Tajaajilli akkasaa ergaa barbaadame tokko waan aadaa hawaasichaa keessatti beekamaa ta'e tokko wajjin wal cina qabuun dhiyeessanii akka salphaatti hubatamu dandeessisuudha. 

Fakkeenya: Tufaan akka booyyeetti nyaata.

## 2. Iddeessaa/bakka buusa
Jechi iddeessaa jedhu gaalee 'iddoo isaa' jedhurraa dhufe. Ideessaan mala dubii kan ittiin waan tokko amala waan biraa gonfachiisuun dhiyeessani.  Malli dubbii kun karaa dhokataa ta'een wantoota wal dorgomsiisa; akkasaa irraa kan adda isa godhus kanuma.

Fakkeenya: 

Sanyii kootu kanniisaa
Maafan argee gadhiisa
Sanyii kootu gafarsa
Maafan bira dabarsa

## 3. Nameessaa
Nameessi lubbu-maleeyyii yookaan lubbu-qabeeyyii biroo amala namaa gonfachiisuudhaan dubbachuudha. Haala kanaan yeroo isaan akka namaatti socho'an agarsiisa. 

Fakkeenya: 

Shan elmamus shantamni elmamus koo qiraacitti jette adurreen.

Duuti ija babaaftee na ilaalte.

## 4. Dubbii mul'ataa Eemiti
Jech 'eemiti' jedhu gaalee 'eeyyee fi miti' jedhanirraa uummame. Jechoonni kun lamaan faallaa waliiti. Eemitiinis akka wantoonni faallaa ta'an lama wal faana dubbataman taasisuun beekkama.

Fakkeenya: 

Obbo Gaaddisaan *kolfaa boo'a*.

Guutamaan *qotaa deega*.
"Bishaan dhugaa dheebota"

## 5. Habalaka
Habalakni tooftaa ittiin waan tokko karaa faallaa isaatin ibsaniidha.
Fakkeenyaaf,
Nama gabaabaadhaan birbirsoo keenya dhufe. 
Nama gurraachaan faranjiin keessan deeme. 
Nama lugnaan goota, jechuun karaa faallatiin waan sana ibsuudha.
Fkn 
Caalaan goota.
Caaltuun faranjii fakkaatti.

## 6. Arbeessaa
Arbeessuun waan tokko garmalee guddisanii yookaan garmalee xiqqeessanii dhiyeessudha. Kana jechuun, waan tokko guddisanii hanga arbaa, xiqqeessanii hanga huubaa taasisuu jechuudha.

Fakkeenya:

Inni qallatee lilmoo ta'e.

Waaben guutee sinbirri irra hin qaxxaamurtu.

Ililleen qaqaa harcaase.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'ura Barnoota Afaannii fi Afoola Oromoo, maxxansaa 3ffaa, Finfinnee
Kumsaa Morodaa

**Kumsaa Morodaa** bulchaa Leeqaa Naqamtee ture. Motii beekamaa Leeqaa naqamtee kanture nama beekamaa.

seena kana itti maalif itti hin guutamne yaa jama

## Wabii
DhDUO

**DhDUO**n (Dhaabbata Dimokirasummaa Uummata Oromoo) paartii naannoo Oromiyaa bulchu. DhDUOn naannoo Tigiraay keessa iddoo Adeet jedhamtutti bara 1990 hundoofte.
Jimmaa Gannatii

Jimmaa Gannatii aanaa Horroo Guduruu Wallagaa keessa ishee tokko Aanaan akka Aanaatti of dandeessee kan hundoofte bata 1934 yommuu taatu,Magaalaa guddoo Godina keenyaa shaambuu irraa km 27 fagaattee gara kibba lixaatti argamti.Magaalaa guddoon Aanaa kanaa Haratoo jedhamti.Aanaan jimmaa Gannatii Gandoota Baadiyaa 14,ganda magaalaa 1 fi Mana qopheessa tokko of jalaa qabdi. Haalli qilleensashee baayyee jireenya dhala namaafis ta'e bineeldaaf gaariidha. Keessuma Bakki Haroon Finca'aa kan humna ibsaa Finca'aa maddisiisu baay'inaan irra qubate achi keessatti haguugama. Ummanni naannoo kanaa kan nama jaallatu, safuu kan beeku, aadaa isaa kan kabaju fi sanyii isaa kan jaallatu, Seenaa Oromoo keessatis kan nama irratti maluu hin beeknee fi gootummaatti saba beekamudha.Magaalli Guddoo Aanaa Jimmaa Gannatii Haratoo jedhamtee beekamti. Magaalli Haratoo Gidduu galeessa Aannittiitti argamti. Aanaan Jimmaa Gannatii Gara Bahaatiin kan Haroo Finca'aatiin Daangeffamtedha, Karaa Dhihaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kibbaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kabaatiin immoo Aanaa Gudayyaa Biilaatiin kan daangeffamtedha.  An akka hubannoo koottin barreesse kan na caalaa beektan immoo caalaatti barreessuu ni dandeessu!
Asaffaa Tafarraa

**Asaffaa Tafarraa** waloo Oromoo Afaan Oromoo fi Ingiliziitin barreessu. Asaffaan yuunivarsiitiiwwan adda addaa keessatti barsiisaa ta'anii hojjachaa kan turan yoo ta'u sababa siyaasatiif mootummaan ADWUI Itoophiyaa yeroo dheeraaf isa hiraarsaa ture. 

## Wabii
Abdullaahii Jirmaa

**Abdullaahii Jimaa** (?-1995) weellisaa Booranaa yoo ta'u namoota wallee Oromoo guddisuu keessatti gumaacha olaanaa godhan keessaa isa tokko.

Abdullaahii Jirmaa dargaggoota magaalaa walitti qabuun baandii Gurumessa jedhamu hundeesse. Baandin kun dargaggootaa barumsa qaban of keessatti hammata ure. Baandin kunis wallee Afaan Oromoo heddu wallisaa ture.  

Sirboonni Abdullaahin sibrbu irraa caalansaa meeshaa sirbaa uud jedhamuun tabatame. Kunis istaayilii sirboota Sumaalee irraan fudhatame ture. Sana malees, istaayilin Afiroo jedhamu sirba Abdullaahii keessatti beekkamaadha. 

## Wabii
* Hassan Wario Arero. Coming to Kenya: Imagining and Perceiving a Nation among the Borana of Kenya, Journal of Eastern African Studies, Volume 1, 2007 - Issue 2
Abbabach Goobanaa

**Abbabach Goobanaa** tola ooltuu fi haadha hiyyeessaa daa'imman maatii hin qabne yookan rakkatan gargaarun guddiftu.

## Wabii
Alam Ganaa

Alamganaa ykn Sabbataa Hawaas aanaalee godinni Shawaa Kibba Lixaa qabdu keessa ishee tokko. Alamganaan kan argamtu Finfinnee irra gara kibba lixaatti kilomeetira 19 irraatti yoo ta'u magaalaan Alamganaa bulchiinsa magaalaa Sabbataa jalatti kutaa magaalaa 2ffaa taate argamti.

Seenaa
seenaa
Madda
madda
Baarentuu

**Baarentuun** ilamaan Oromoo lamaan isa tokko yoo ta'u irra jireessan gara baha Oromiyaatti argama. Dr Gammachuu Magarsaa fi hayyoonni biroo akka jedhanitti, jechi Baarentuu jedhu jecha lamarraa dhufe: barii aantuu. Kunis Oromoonni Baarentuu gara baha biiftuu jiraachuu isaanii agarsiisa jedhu. Bareentuu kutaalee sirna Gadaa jalatti ofiin of bulchan keessaa isa tokko. Innis kan biraa Booranadha.
Durduubee

Durduubeen hidhata maqaan yookaan gaaleen maqaa jechoota yookaan gaaleewwan biraa wajjin qaban agarsiisa.

## Wabii
* Addunyaa Barkeessaa (2016). Semmoo: Bu'uura Barnoota Afaanii fi Afoola Oromoo, Finfinnee
Biqiltoota

Biqiltoonni lubbu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokko gara biraatti dandeettii socho'uu hin qabana.

Maqaa Biqilootaa afaan oromoon
Qurxummii

Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun Asaassii(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame  (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha
Qorsoddoma

Gorsoddoma, gosa nyaata ta'ee, kan akka dabboo xixxiqa qamadii irra hojjetamu,dhaadhaa ykn zayita barbareen bulbulame kan irra dibamu
 ta'ee, yeroo baay'ee wayitti cidhaa fi laalchaa matii ykn firootni wal ilaaluuf qopheeffataniidha. hammi dabboo kana altokkotti kan afan ka'achuun danda'amuudha.
Abiyyi Ahimad

Dr **Abiyyi Ahamad Ali** nama siyaasaa yoo ta'u bara 2018 jalqabe muummee ministeera Itoophiyaa 4ffaa ta'uun tajaajila jira. Kana dura sadarkaa itti aanaa pirezidaantii Oromiyaatti ittigaafatamaa waajjira Jiddugalaa DhDUO ta'ee hojjata ture.

## Seenaa Duuba
Abiyyi Ahimad kan dhalate godina Jimmaa magaalaa Aggaarootti. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa achuma magaalaa Aggaaroo fi magaalaa Jimmaatti barate.  

Abiyyi digrii isaa jalqabaa bara 2001tti Kompitar Injinariingidhaan Maayikirooliinki Informeeshin Teknooloojii Koollejji irraa fudhate. Bara 2005tti ammoo poostigiraajuweet adivaansiid dippiloomaa gosa barnootaa 'Cryptology' yookiin 'aartii barreeffama dhoksanii dabarsuu' Yuunivarsiitii biyya Afrikaa Kibbaatti argamu irraa argateera.

Digrii lammaffaa isaa 'Transformational Transformation and Change with Merit' yuunivarsitii Landanitti argamu Giriinwiichirraa bara 2011tti argateera. Kana malees, Yuunivarsitii Liidistaar Ashlaand irraa MBA bara 2013tti argateera. Akkasumas, bara 2017tti muummee qorannoowwan Nageenyaafi Tasgabbii (peace and security studies) barnoota isaa sadarkaa doktorummaa (PhD) Yuunivarsiitii Finfinneerraa argateera.

Dr Abiyi jalqaba bara 1980n keessa akka DhDUOtti makame kan himamu yoo ta'u, hirmaannaa siyaasaan alattis gama loltummaan sadarkaa leetanaal kolenelummaa qaba. Ergama dhaabbata biyyoota gamtoomanitin tasgabbii fi nageenya buusuuf gara biyya Ruwaandaatti duulee ture.

Bara 2000-2003tti ammoo Ejensii Nageenya Cimdaa Odeeffannoo (INSA) hundeessuun, sadarkaa daarektarumaatiin tajaajileera. Sana boodas Ministeera Saayinsii fi Teknoologii ta'uun hojateera.

Bara 2002 irraa kaasee miseensa koree jiddugaleessaa DhDUO ta'uun, bara 2007 irraa kaasee ammoo miseensa koree hojii raawwachiftuu ta'uun tajaajileera. Akkasumas waggoota sadan darbaniif miseensa koree hojii raawwachiftuu ADWUI ta'uun hojachaa jira. Dr Abiyi wayita ammaa kanatti itti gaafatamaa waajira Jiddugala DhDUO fi miseensa mana maree bakka bu'oota ummataati.

Abiyyi Badhaasa Noobelii Nagaa kan bara 2019 argate.

### Yaada Sobaa Yeroo Qorannoo Digirii Doktorummaa
Bara 2023, qorattoonni Teefits Yunivarsiitii fi hawaasni qorannoo Itoophiyaa waa’ee digirii doktorummaa Abiy Ahimed ilaalchisee rakkoo kaasan. Qorannoon isaanii akka agarsiisutti, kutaan tokko tokkoon digirii doktorummaa isaa kan gara 62% walitti hidhata jechoota biroo irraa fudhatame qaba, akkasumas ragaa sobaa irratti hundaa’e of keessaa qaba. Yaadni kun Yunivarsiitii fi Abiy Ahimed biratti haala hin fudhatamneefi deebii sirrii hin arganne.

Waliigalatti, bara 2018 kaasanii Ministeera Muummee (Prime Minister) Itoophiyaa ta'uun filatamanii, hamma 2026tti bulchaa jiru. Filannoo bara 2026/2018tti gaggeeffamuunis ni injifatu kan jedhu dubbii namoota jajjabooti!

## Wabii
Roobee

ROOBEE.                                                       Magaala guddoo godina baalee kan taate roobeen Aanaa Sinaanaa keessatti argamti. Ummanni magaalaa kana keessa jiraatu heddu,yoo ta'uyyuu baay'ina isaa hammana jedhee ibsuu hin danda'u.irra caalaan jiraattota magaala kanaa amanti islaama hordofu
Portal:Aartii Oromoo

Aartiin humna saba tokkooti . Aartii keessatii qabsoo garagraatuu gaggeeffama . yeroo hedduu dhaloonnii amma jiru kun Aartii kan ofii isaa dhiiseetuu Aartii saba biraa Hordofuu filata . aartii saba biraa maaliif hordofa jechuu kootii miti garuu dursa kan ofii guddisuun dirqamadha jechuufani . akka fakkenyaatii yeroo garagaraa Aartii Afaan oromoon qophayanifi Afaan amaran qophayan irraati garagartumma guddaatu jira innis yeroo hedduu akka ammayyuummatii of ilaaluun aartii kana irra caalaatti kan Afaan amaariffaan qopheeffamuu ilaaluuf onnatama kanafuu irra deebinee of haa yadannuu of haa barruu Aartiin humnadha meeshaa waranaa caalaa garbuummaa eddooti kan godhudha.
Caccabsaa

Caccabsaan nyaata aadaa oromoo beekkamaa fi godinaalee oromiyaa guutuutti kan baayyinaan qophaawudha. Innis kan hojjetamu midhaan gosa garagaraa garbuu, xaafii, matajaboo,qochoo fi kanneen biroollee ni dabalamu. nyaatni kun akkaataan itti qophaawu bakkaa bakkatti gara garadha. Akka Godina lixaa aanaa abuunaa gindabaratitti yeroo ayyaanaa fi laalchaa akkasumas yeroo keessummaa kabajaa fi firoonni halaalaa dhufan nyaata qophaawudha. nyaatni kun wayita nyaatamu aannanii fi baksaa ykn dhadhaan illee haalaan waan itti godhamuuf nyaata haalaan baayyee nama hawwatudha. urgaan isaa karaa nama hin dabarsu.

Kanumarraa kahuudhaan hawaasa godinichaa biratti nyaatni kun bakka guddaa qaba. Namoonni loon illee yeroo faarsan:

Burreen gaaratti qajeelee eemmoo yaa ombossaa ombossaa

gindoodha nanni aaree urgaahee caccabsaa caccabsaa

"sawweekoo         haa bultii waatiinii"

sawweekoo          saa eeguu rabbiinii

sawweekoo         jabboota bobbasee

sawweekoo         waareen dabarraanii

sawweekoo         bakkee na macheessee

sawweekoo        bahee caccabsaanii

sawweekkoo       eemmoon buburraaqxee

sawweekoo         ameessatu galaaa

sawweekoo        caccabsaan urgaahee

"sawweekoo       kaheen mana galaa jedha"
Foon

UmmanniOromoo nyaata aadaa baayyee qaba. Ummanni Oromoo baayyee fi lafa ballaarra kan jiraatu waan ta'eef naannoo adda addaatti nyaata adda addaatu jira. Kan bukkeetti nyaanni Oromiyaa maratti beekkamus baayyetu jira.

Nyaata aadaa Oromoo ballifnee bakka lamatti qooduu dandeenya: nyaata yeroo hunda nyaatamu, fi nyaata akk addaatti nyaatamu. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu, kan yeroo baayyee mana keessatti qophaawu jechuu dha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan/ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena/maxinoo aannaniin/itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophhofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.

Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.

Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:

Waaddii-foonmuramee ibiddarratti waaddame

Ancootee- nyaata baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggaattibeekkamu

Baaduu-aannanraasaniidhadhaanerga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola.

Marqaa- ummataOromoobiratti marqaan baayyee jalatamaa dha.

Caccabsaa- maxinoo kukkutyaniidhadhaabaqsanii itti naquun qophaa'a

Qoocco- Qooccoon baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti beekkamaa dha. Kun qoccoo kan ummataGuraageebiratti baayyinaan beekkamu sana miti.

Ittoo- Ittoon waan adda addaarraa qophaa'a: muduraa, foon, midhaan ittoof ta'u kan akka baaqelaa, daangulee, gaayyoo irraa qophaa'a

Buddeen (Buddeena)- buddeenni nyaata ummanniOromooyeroo baayyee nyaatu yoo ta'u ittoo ykn baadudhaan nyaatama.

Chuukkoo- a sweet flavor of whole grain also known asbesso; flavored with butter and spices

Cororsaa- Cororsaan baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti nyaata jaalatamaa dha.

Qorii- baayyinaan akaawwiigarbuurraaqophaa'a

Cuukkoo- Cuukkoongarbuufidhadhaarraaqopha'aa. Cuukkoon nyaata baayyee jaalatamaa dha.

Gorsoddoma- kun naannoo Shawaa Dhihaatti (Gindabarat) nyaata beekkamu yoo ta'uqamadiiirraa qophaa'a

aadaa mana itti ijaaran,

aadaa fuudhaa fi heerumaa,

aadaa irreechaa,

aadaa sirna ittiin bulmaataa

aadaa ateetee,

aadaa sirbaa,

aadaa ittiin wal dhibdee furatan,

fi kan biroo hedduu qaba.
Limmuu fi Bilbiloo

Aanaan Limmuu fi Bilbiloo aanolee Godina Arsii Bahaa kessatti argaman keessaa tokko yo taatu magalaan guddittin aanichaas Boqqojjii jedhamti. Aanaan kun aanaa burqaa atileetotaa bekkamooti.
Malkaa Balloo

Malkaballon lafa seena qabeetti jalqaba warana adda biliisumma oromootii. malkkaballoon araddale 24 qabddi bulchiinsa magaala 4 qabdi magalonni afran jaja,harawaaca ,harow fi barreda .daldala bunatiin analee harrgee baha keessa sadarka 1ffaa irratti argamtii. kana malees Harawaaca jechuun lafa Seenaa Oromoo Keessattii Iddoo Olaanaa Qabduudha Fakkeenyaf Abbaa Afaan Oromoo Jaarraa Digdaamii Tokkooffaa Phd Yuusuf Abdallaa Adamee Guddina Afaan Oromoo Irraattii Hojjatee Yeroo Ammaa Seenaa Haaromsitee jechuudha.
Akkuma beekkamuu abbaan afaan oromoo jaarraa digdaamii tokkooffaa Piroofeesar Yuusuf Abdallaa Adamee ykn Yuusuf Abdallaa Adamee bara 2014 A.H marsaritii afaan oromoo ykn weebsaayitii Afaan oromoo kannen akka Finfinnee tube,imoo gadaa,oromoo marsaritii ykn weebsaayitii,Finfinnee appiliikeeshinaa store,daandii nagaba youtube,fi kannen kannen kana fakkaatan afaan oromootiin sadarkaa beeta version ergaa hojjettee booda afaan oromoo sadarkaa jalqabaa irraattii akka argamuu shoora guddaa taphachaa jira akkasumaa seenaa aanaa malkaa baloo itti beekamtuu jijjiruun yeroo ammaa gamaa hoggansaatiin rakkoo jirtuu furuuf hojjeta jira kanaafuu qaamnii dhimmii ilaaluu hundii akka hirmaattan asumaan dhamsaa koo dabarsuun barbaadaa thank you so much keep up on your journey without cutt off our unity Piroofeesar Yuusuf Abdallaa Adamee pirisdeentii paartii badhaadhinaa Itoophiyaa istuudiyoo yeroo bulchinsaa araddaa fullee nagayaa gandaa ejersaa irraahii
Haroo Maayaa

Haroomaya

haramaya maqaan isii kan moggo'e
bishaan haramaya irrati
Aanaa haramaya arradalle 37 kan qabu fi bulchiinsa magaala mama kan qabudha 
isaaniinis
# bulchiinsa magaala Awaday
# bulchiinsa magaala haramaya
haramayan lafaa seena qabdu fi qabsoo hangaa haraati taasifama jiruun sadarka jalqaba irraa jirtuudha.

Aanaan Haramaayaa Araddaa 33 fi bulchiinsa magaalaa 4 kan qabuudha.

Magaalaaleen afran
# bulchiinsa magaalaa Awwadaay
# bulchiinsa        "          Haramaayaa
# bulchiinsa.       "          shariif khaalid
# bulchiinsa         "        Addeellee

KANAAF WALUMAA GALATTI 37 JEDHAMEE YAAMAMUU DANDA'A.
Makkoo Bilii

Makkoo Bilii
Abbaa Gadaa isa xumuraa(Oromoon Sirna Gadaan yeroo bulaa ture) Seera Gadaa durii sirreessee fi haaraa itti dabalee tume dha.
Balee Gasgaar

bale gasagar magalota arsi baha kessa isi takkadha bakka sena qabesaa bayedhan bekkamtudha kan akka gamo shek abbas fa'a kan birolle bayyetu jira dawwidhaf bayye nammatti mijatti
Muhaammad Gadaa

**Muhaammad Gadaa Qaalluu** nama gabrummaa nafxanyaa jibbuun godina Baalee naannoo Harannaa Bulluq qabsoo hidhannoo gochaa ture.

## Qabsoo Geggeessuu
Yeroo bara 1935tti Xaaliyaanin Itoophiyaa qabattu, sirna nafxanyaa uummata hiraarsaa ture naannoo Baaletii ariite. Uummannis yeroo gabaabaf cunqursaa sirna nafxanyaa jalaa ba'e. Waggaa 5 booda yeroo Xaaliyaanin cabdee biyyaa ari'amtu, mootummaan Hayilasillaasee sirna nafxanyaa uummatarratti deebisee fe'e. Oromoonnii Baalee keessattu kan naannoo Dallo sirni nafxanyaa nurratti hin deebi'u jechuudhan qabsoo jalqaban. Hoogganaan qabsoo kanaa ammoo Muhaammad Gadaa Qaalluu ture.

## Wabii
Oromoo Baabbilee

Oromoo Baabbilee kan Naannawa Hararii f Dangaa Naannoo Soomaalee Qarqara Jiraatuudha.
Gosoonni beekkamoon Anaa fi Naannawa kana jiraatan gosa #Dhalata,Sirba, Iggo, Aabbu,Oromofi Hawiya (Somali) fi Maaya.

Aanaa baabbilee kibbaa fi bahaan naannoo somaaleetiin dangeeffamtii dhihaanis fadis kaabaaniis immoo gursumiin daangeeffamtii baabbileen naannoo oromiyaa taatee magalaa naannoo lama giddutti argamtuudha naannoo Harariiti fi naannoo Soomalee.

Akka bara 2007 lakkoofsii ummata Baabbilee 93,708(kuma sagaltamii sadihii fi dhibba torbaa fi saddeeti) kana kessa dhiira 47,178 fi dhalaa 46,530 dha lakkoofsa ummataa kana kessaa 17,712 ykn 18.9% magaalaa kessa jiraatan. 
Ummata kana kessaa dhibbantaan 95.71% muslima dhibbantaan 3.4 immoo kiristaana.

Akka afaan jalqabaatii afaan magaala tana kessatti dubbatamuu afaan oromiffaati(84.97%) itti aanee afaan soomaliiti(9.76) kaan immoo afaan amaariffaati(4.58%) kan hafan immoo (0.69%) dha
Sigimoo

Anaan sigimoo anaawwan godina jimmaa keessa jiranu keessaa iasa tokku yammuu taatu anoolee akka saxxammaa geeraafii ummattoota kibbaan kan daangeffamteedha anaan sigimoo biyyaa Dhadhaafii annaniin beekamtuu akkasumas horii gabbisuun kan beekamtuudha ummanni anaa sigimoo keessa jiraatu gutummaan guutuutti jechuun amma dandahamu tokko oromoo fi kan amantaa muslimaa hordofuudha kana males anaan kun goota hedduu kan bilisummaa oromoof of wreegan kan biqilchiteefii ammas biqilchaa jirtuudha halli qilleensa isii jiruudhaaf mijattuu kantaateefii jaalalli ummatasaa kan nama hawwatuudha MENSUR BADRUU TIIN
Shantam Shibbisaa

Waa.ee isphoorti irrati kan hamma ammatti dagatamee ganduma kessati hafe keessa tokko tapha JILBOO jedhamu dabareedhantdabareedhan taphataama nama 2an. tahus garuu namni toko nama sadi oliin morkuu danda.a silaa ija addunyaa duratti bahee heduunnama simata je.een yaada.  silaa itti yaadame 
ABRAAHIM MAHAAMAD ABDULAAHI
Aanaa Shirka

Biyya - Itoophiyaa
Naannoo - Oromiyaa
Godina - Arsii
Aanaa - Sirka 
-
Aanaan Sirkaa Godina Arsii keessatti argamti.Magaalaan Gobeessaa Kibba Bahaa Itoophiyaa keessatti argamti. Magaalli tuni kan itti argamtu Godina Arsii, Naannoo Oromiyaa yommuu ta'u, Laatituudii Kaabaan 07°37 fi Loongituudii Bahaan 39°30 ta'u qabdi. Olka'iinsa sadarkaa sirrii galaana gubbaa meetira 2353 irratti argamti.Gobeessi Magaalaa guddoo Bulchiinsa Aanaa Sirkaati.

Akkaataa mootummaa Naannoo Oromiyaa tti, magaalaan tun yeroo ammaa bakka buufata Telefoonaa fi waajjira tamsaasati. Yeroo dhiyoo as gahiinsa humna Elektrikii taate. Akkasumallee bakka ka'umsaa fi hirtuu magaalota ollaa isiiti. Fkn Magaalaa Madaroo fi Xiichoo.

Akkaataa Lakkoofsa Istaaksiin Ummataa bara 1999/2005 ibsutti Gobeessi baay'ina Ummataa walitti qabaa 10,170 qabdi. Kanneen keessaa Dhiirri 5,010 yommuu ta'u, 5,160 Dubartoota. Bara 1994 ALA tti, akkaataa gabaasa (National Census Reported) ibsutti Ummanni magaalichaa 5,689 ture. Kana keessaa 2,717 Dhiiraa fi 2,972 Dubartoota.
Wikipidiyaa
Faatee

**Eebbi Arsii** ( yookan **Eebba Sikkoo fi Mandoo**) akka waliigalaatti maqaa **faatee** jedhamuun waamama. Faateen eebba Oromoo Arsii waan afur irratti bu'uureffateedha. Isaanis ta cidhaa, ta boohaa, ta dhibaayyuu fi Jiloota Uumaa fi Uumee Arsii gurraachaatiin wal qabataniiti. Wanti gaafa gammachuu jedhamu kadhaa gadda jalaa woyyoomuu keessatti hin jedhamu. Haa ta'uu malee seensi faateewwan hundaafuu tokkoma. Arsiin yoo eebbifatu dhiltee dhinnaa ykn iltee dhinnaa jedhee jalqaba. Kunis yoo hiikamu na hoffolchaa akka jechuuti. Erga hoffoltii gaafate booda ammoo ijarraa hafaa nu hambisaa jedhee eebba isaa itti fufa. Seensa irrattis Faatee Waaqa lafti isii dhagahi jedhama.

## Eebba Arsii
Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa

Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa

Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa

Faatee waaqni dhagahi............. Dhagahi

Lafti sii dhagahi.......................... Dhagahi

Gadaan dhagayi.......................... Dhagahi

Gadaamoojjiin dhagayi............... Dhagayi

Dhibbi dhagayi............................. Dhagayi

Dhibaayyuun dhagayi................. Dhagayi

Gadabitti nu galchi.................... Galchi

Gadaa nu hulluuqsisi................ Hulluuqsisi

Waraana qaqeessi.................... qaqeessi

Oromoo qaqatti nuu bulchi......... bulchi

Doloolloo yaasi............................. Yaasi

Yaa’aa gabbis................................ Yaasi

Jinfuu tuuli.................................... Tuuli

Tuulaa diinaa diigi........................ Diigi

Oromoo biifaa si godhi................. Si Godhi

Biiftuu ganamaa si godhi.............. Si Godhi

Ejersa gaaraa si godhi.................. Si Roobi

Korma nyaaraa si godhi............... Si Roobi

Bokkaa sii roobi..................... Sii Roobi

Bokkuu sii moosisi................ Sii Moosisi

Laftana ititi............................... Ititi

Itittuu nu obaasi........................ Obaasi

## Wabii