Afaan Oromoo

**Afaan Oromoo** afaan Kuushii keessaa isa guddaa fi afaanota Afrikaa keessatti hedduu dubbatamu keessaa isa tokko. Afaan kana ummata Oromoo fi ummattoota biro biratti namoota miliyoona 40 ol ta'an biratti dubbatama. Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa Naannoo Oromiyaa fi kutaa afaanota hojii mootummaa federaalaa Itoophiyaa keessaa tokko ta'eera.

## Seenaa
Afaan Oromoo afaan Kuushii Giddugaleessaa keessaa tokko yoo ta'u, seenaa afaanota Afrikaa keessatti iddoo olaanaa qaba. Akka seenaa oral Oromootti, afaan kanaan faaruuwwan, sirboonni, seerota Gadaa fi aadaa hedduun darbee darbee dhalootaan turaa dhufeera.

Barreeffamni Afaan Oromoo yeroo jalqabaaf waggoota 1800 keessa, kitaaba faaruu fi Macaafa Qulqulluu keessatti barreeffamee ture. Duraan barreeffama Arabiffaa fayyadamaa ture. Ergasii bara 1991 as ammoo *qubee Laatiin* sirna barreeffamaa ta'eera.

## Naannoo fi Tamsa’insa Afaan Oromoo
Afaan Oromoo bal’inaan Naannoo Oromiyaa keessatti dubbatam

a. Akkasumas:
* Naannoo Amaaraa (Walloo)
* Naannoo Beniishaangul-Gumuz
* Naannoo Somaalee fi Hararii
* Keeniyaa Kibbaa fi Dhihaa
* Somaaliyaa Lixaa fi Jibuutii
* Biyyoota alaa – (Ameerikaa, Jarman, Noorweeyii, fi biyya Arabaa keessatti baqattoota biratti)

## Qubee fi Barreeffama
Afaan Oromoo barreeffama durii Arabiffaa irratti hunda'e (Warraaqaa) fayyadamaa ture. Bara 1991 asitti, *qubeen Laatiin* (qubee 33) sirna barreeffamaa afaan kanaa ta'eera.

Qubee Afaan Oromoo:  
**A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S Sh T U V W X Y Z**

## Caasaa Afaanii
Afaan Oromoo sirna jechootaa ijaaruu fi himoota ijaaruu kan qabuudha. Afaan kana keessatti:
* Gaalee (suffix) garaagarummaa hiika fidu
* Jechoonni liqii afaanota ollaa irraa fudhataman jiru (Amaraa, Somaalee, Ingiliffaa)
* Jechoota sagaleen garaa garaa ta’an (morphophonemic variations) ni agarsiisa

## Gosa Afaan Oromoo
Gosoota guguddoo lama qaba:
* Afaan Oromoo Dhihaa (Wallaggaa, Jimmaa, Booranaa, Gujii)
* Afaan Oromoo Bahaa (Harargee, Arsii, Shawaa Bahaa)

## Afaan Oromoo fi Barnoota
Afaan Oromoo sadarkaa barnootaa keessatti, afaan hojii mootummaafi afaan barnootaa ta'uun beekkamtii argateera. Kitaabni barnootaa sadarkaa ijoollee irraa kaasee hanga yuunivarsiitii guutummaan Afaan Oromoo irratti ijaarameera.

## Afaan Oromoo fi Miidiyaalee Afaan Oromoo

Afaan Oromoo miidiyaa keessatti bal’inaan fayyadamaa jira. Erga bara 1991 asitti, afaan kanaan miidiyaaleen mootummaa, dhuunfaa fi addunyaa dijitaalaa hedduun hojiirra oolaniiru. Miidiyaaleen kunneen uummata Oromoo keessatti odeeffannoo, tamsaasa, aadaa fi barnoota tamsaasan.

### 1. Miidiyaalee Mootummaa Naannoo Oromiyaa
* **TV Oromiyaa** – Tamsaasa viidiyoo afaan Oromoo kan mootummaa Naannoo Oromiyaa.
* **Raadiyoo Oromiyaa** – Tamsaasa sagaleetiin sab-qunnamtii uummataa Oromiyaa.
* **Raadiyoo Oromiyaa FM** – Tamsaasa FM magaalaa fi baadiyyaa naannicha keessatti.

### 2. Miidiyaalee Idil-Addunyaa Afaan Oromoo irratti hojjetan
* '''BBC Afaan Oromoo''' – Miidiyaa addunyaa beekamaa kan odeeffannoo, xiinxalaa fi haala yeroo irratti fuuleffatu.
* '''VOA Afaan Oromoo''' – Sagalee Ameerikaa irraa kan tamsa’uu, odeeffannoo fi gaaffii fi deebii.
* '''DW Afaan Oromoo''' – Deutsche Welle, Raadiyoo Jarman irraa afaan Oromoo irratti hojjetu.

### 3. Miidiyaalee Dhuunfaa fi Marsariitiiwwan Oromoo

* **Faanaa Miidiyaa Koorporeeshiin(FMC) Raadiyoo Faanaa**- Faanaan Midiyaalee biyya kanaa keessaa guddina Afaan Oromoo keessatti seenaa olaanaa qaba. Seenaa Miidiyaa Oromoo keessatti sa'aatii dheeraa raadiyoon tamsaasuu kan eegale Faanaadha. Sadasaa 12, 1987, erga hundaa'ee booda guyyaatti sa'aatii baayyee tamsaasuun kan beekamu Faanaan, keessattu Raadiyoodhaan hawaasa Oromoof bu'aa olaanaa buuseera. Afaan Oromoo akka Waltaa'uuf qophii Faana Afaan Oromoo jedhu bocuun, jechoonni golee Oromiyaa keessaa akka akka wlaitti qabamu taasisuun guddinaafi waltina afaan Oromoof gumaacheera. Gaazexeessitoota kanneen akka Ibraahim Haji Aliifi Taarikuu Olaanaa  ammoo qophii kana bocuun qophichi hanga ammaatti itt fufiinsaan hojjatamaa jira. Qophiin kun hanga ammaattii gaazexeessitoota garaagaraan hojjataamaa jira.Ammaas waggoota dheeraadhaaf Gaazexeessaa Dajanuu Gonfaafi kanneen biroo qophii kana itti fufiinsaan hojjachaa jiru.
* Qophiileen jaalatamaan kanananee akka ilillaata jimaata galgalaa, otoo isiin ta'ee mal gootuu, Diraamaa dheeraa waggoota 19'f itti fufiinsaan tamsa'e Diramaa Abbaa Jaamboo kan Sabsibee Abbabaan hojataamaa ture hawaasa biratti daran jaalatama.
* **Oromia Broadcasting Network (OBN)** – Tamsaasa mootummaa waliigalaa Itoophiyaa fi Oromiyaa.
* **OBN Afaan Oromoo YouTube** – Viidiyoo aadaa, siyaasa, fi haala yeroo.
* **Arraata Oromoo, OBS Studio, Oromp3.com** fi biroo – Fayyadamtoota dhuunfaa irraa bahan, sirba, podcast, fi odeeffannoo.

### 4. Miidiyaa Hawaasummaa irratti Afaan Oromoo
Afaan Oromoo miidiyaa hawaasummaa irratti baay’ee cimaa ta'ee tajaajilamaa jira. Fakkeenyaaf:
* **YouTube** irratti viidiyoonni Afaan Oromoo dubbisan: faaruu, barnoota, waltajjii marii, xiinxalaa
* **Facebook** – Fuulaalee akka "Oromia Today", "Fayyaa Oromoo", "Biyya Koo" fi kanneen biroo
* **Telegram** – Kutaalee (channels) fi garee (groups) afaan Oromoo irratti hojjatan baay’inaan jiru
* **TikTok fi Instagram** – Sirboota, odeeffannoo gabaabaa fi bashannanaa Afaan Oromoo irratti

### 5. Miidiyaa Dijitaalaa fi Adooleessa Afaan Oromoo
Afaan Oromoo sirna dijitaalaa keessatti ni fayyada:
* **Google Translate** keessatti afaan hojii ta’eera
* **App Afaan Oromoo**: Afaan Oromo Dictionary, Keyboard Afaan Oromoo, fi barnoota Afaan Oromoo
* **Podcast Afaan Oromoo**: Sagaleen Gadaa, Hiriyoota Afaan Oromoo, fi BBC Afaan Oromoo Podcast

### 6. Miidiyaa Barnootaa fi Qorannoo
* **Madda Walaabuu Press** – Kitaabota barnoota Afaan Oromoo maxxansu
* **Yuunivarsiitii Oromoo** (Jimmaa, Amboo, Wallaggaa) – Sagantaa barnootaa fi miidiyaa yuunivarsiitii

## Galmee
* BBC Afaan Oromoo
* VOA Afaan Oromoo
* Deutsche Welle Afaan Oromoo
* Oromia Broadcasting Network
* Google Translate – Afaan Oromoo

## Afaan Oromoo fi Teknoolojii
Afaan Oromoo addunyaa dijitaalaa keessatti dabalamaa jira:
* Afaan hojii Google Translate keessatti jira
* App, keyboard, fi softiweeroonni Afaan Oromoo irratti ijaaramaa jiru
* NLP (Natural Language Processing) irratti qorannoo gaggeeffamaa jiru

## Jechoota Afaan Oromoo Fakkenyani .
* Ati bareedduu dha. (You are beautiful.)  
* nutii oromoodhaa. (we are oromo.)

## Afaan Oromoo fi Sirna Gadaa
Afaan Oromoo seenaa fi aadaa Gadaa waliin walitti hidhata cimaa qaba. Jechoota akka:
* Gadaa – Sirna bulchiinsaa Oromoo
* Ayyaana – Ilaalcha yeroo fi amantii
* Waaqaa – Waaqa tokkicha Oromoo biratti kabajamu

## Iddoowwan Alaa Afaan Oromoo Argamu
* Google Translate – Afaan Oromoo
* Wiktionary Afaan Oromoo
* BBC Afaan Oromoo
* VOA Afaan Oromoo

## Wabii
* Gragg, Gene B. (1976). *Oromo Dictionary and Grammar*
* Heine, Bernd (1981). *The Non-Bantu Languages of Kenya*
* Zelealem Leyew (2003). *Sociolinguistic Survey of the Oromo Language*
* Ethnologue – Oromo
* UNESCO Reports on Indigenous Languages

## Gosa