open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indaakterii

**Indaakteriin**, maraas ni jedhama, ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas jijjiirama yaa'a karantii elektirikii isa keessa darbaa jiruu mormuu dha. Indaakteriin shiboo elektirikii dabarsu kan marame of keessa qaba. Yeroo karantiin keessa yaa'u, anniisaan yeroodhaaf maagineetiik fiildii maraa shiboo san keessatti kuufama. Yeroo karantiin indaakterii keessa yaa'u jijjiiramu, maagineetiik fiildiin yeroo-wajjin jijjiiraamu indaakterii keessatti voolteejii uuma, kunis seera elektiroomaagineetik indaakshinii Faradeeyi irratti hundaa'a. Kunimmoo jijjiirama karantii kan kana uume sana morma. 

Indaakteriin indaaktaansii isaatin ibsama, kunis reeshiyoo voolteejii fi saffisa jijjiirama karantiiti, safartuun isaas henriis (H) dha. Indaakteroonni yeroo baayyee gatii 1 µH (10−6H) hanga 1 H guddatu qabaatu. Indaakteroonni baayyen maagineetiik koorii kan ayiranii ykn feerraayitii irraa hojjatame maraa indaakterii keessaa qabaatu, kunis maagineetiik fiildii guddisuudhan indaaktaansiin akka dabalu godha. Kaappaasiterii fi rezisterii wajjin, indaakteriin ruuqoo mugaa sorooroo sarkiyuutii kan elektirik sarkiyuutii uuman sadi'i keessa tokko. Indaakteriin baayyinaan meeshaalee elektirooniik karantii dambali'u (AC) fayyadaman keessatti tajaajila, keessaahuu meeshaa raadiyoo keessatti. Isaan yaa'a karantii AC dhorku, yaa'a karantii DC garuu ni dabarsu; indaakteroonni hojii kanaaf saxaxaman chooki jedhamu. Kana malees, gingilchaa elektiroonikii keessatti asattoo ammamtaa adda adaa qabu addaan baasuuf fayyada, kaappaasiterii wajjininis sarkiyuutii tiyuunii (tuned circuits), kan fudhattuu raadiyoo fi TV keessatti tajaajilu, hojjachuuf fayyada.     

## Wabii
Jaartee Jaardegaa

**Jaartee Jaardegaan** (yookan **Jartee Jaardagaa**) aanaa Horroo Guduruu Wallaggaa keessaa ishee tokko.  Magaalaa 𝗔𝗹𝗶𝗯𝗼𝗼 magaalaa guddoo aanichaa yoo ta'u, magaalaan 𝗝𝗮𝗮𝗿𝗱𝗮𝗴𝗮𝗮 aanicha keessatti argama. Nyaanni aadaa' 𝗰𝘂𝗺𝗯𝗼𝗼 jedhamu aanaa kanatti baayyee beekkamaadha. 𝗚𝗼𝗱𝗮𝗮 𝗝𝗮𝗮𝗿𝗺𝗮𝘁 kan jedhamu naannoo magaalaa Jaardagaatti kan argamu godaa baayyee bal'aa fi guluffii fardaaf akkasumas bashannanaaf kan tajaajilutu jira. Gootni maqaan isaa Bayyanaa Obsinee jedhamu kan miseensa WBO ture aanaa Jaardagaa Jaartee Haroo Lagootti dhalate. Aanaan Jaardagaa Jaartee oomisha midhaan nyaataa fi horsiisaan kan beekamtu yoo taatu, gandoota muraasa keessatti oomishni bunaa fi kuduraa fi muduraa ni argama. Akkasumas oomisha dammaa fi dhadhaatiin baayyee beekamtuu dha. Jaartee Jaardegaa araddaa Sombookumii kan warra Ashaayaa fi Warra Yamaalagii kan jedhaman baay'inaan keessa jiraatan of keessaa qabdi.  Araddaa Jaarroo Siree jedhamu bakka goototaaf beektotaa horattees qabdi.
Fulbaana 22, 2022 ALA hidhattoonni Faannoo daangaa Oromiyaa cabsuun aanaa Amuruu keessa ba'anii magaalaa Jaardagaa booddee immoo miidhaa cimaa geessisani.

## Wabii
Rezisterii

**Rezisteriin** ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas yaa'a elektirkii ittisuudha. Rezisteriin yaa'a karantii gadi hirrisuuf hojjata, akkasumas, voolteejii sarkiyuutii keessa jiru gadi hirriisuuf hojjata. Elektirooniik sarkiyuutii keessatti, rezisteriin guddina karantii yaa'uu murteessuuf, amma asattoo to'achuuf, ruuqolee ka'aa gargaaruuf, fi sarara tamsaasaa guduunfuu fi kkf kan biraaf tajaajilu. Rezisteriin humna-guddaa kan humna elektirikii waatii (watt) baayyee ta'u akka oo'aatti gatuu danda'u akka qaama too'annaa motoraatti, sirna tamsaasa humnaa keessatti, ykn akka loodii yaalii jenereeteriitti tajaajila. Rezisteriin ittisa hin jijjiiramane (fixed resistance) kan tempireechara, yeroo fi voolteejii fayyadamu irratti hundaa'ee xiqqoo qofa jijjiiramu qaba. Rezisteriin jijjiiramu ruuqolee sarkiyuutii (kan akka guddina sagalee ykn amma ifa ampuulii) tottolchuuf gargaaruu danda'a, ykn ammoo akka meeshaa oo'a, ifa, jiidha qilleensaa, humna ykn walnyaatinsa keemikaalaa arguutti (seensi godhutti) tajaajiluu danda'a.     

## Wabii
Vaakiyuum tuubii

Elektirooniksii keessatti, **vaakiyuum tuubin** (Ameerikaa Kaabaa - elktiroon tuubii, Ingiliffa Biriitish - vaalvii) meeshaa karantii elektirikii vaakiyuumii qabduu saamsame keessa jiru keessatti too'atudha. Vaakiyuum tuubin termoonik immiishinii elektiroonii kan filaamentii ykn kaatodii oo'e irra maddu irratti hundaa'a. Gosti kun termooniik tuubii ykn termooniik vaalvii jedhama. Footootuubin garuu, elektiroonii maddisiisuuf, galtee footoo'elektirikiitti fayyadama. Vaakiyuum tuubii hundi vaakiyuumii of keessaa qabu jechuu miti: tuubin gaazin guutame amala dischaarjii gaazii ayoneeffame keessatti geggeeffamu irratti hundaa'ee hojjata.

Vaakiyuum tuubii salphaa kan ta'e daayoodiin kaatoodii kan elektiroonii oomishu fi pileetii kan elektiroonii funaanu qofa of keessaa qaba. Meesha kana keessatti, karantiin elektiroodii lamaan gidduu kallattii tokko qofatti yaa'uu danda'a; kunis elektiroonin kaatodii oo'aan maddisiifaman tuubii keessa yaa'anii deemun anoodidhaan funannamu. Tarsaa too'annaa (control grid) tuubii kanatti dabaluun karantii elektiroodii lamaan gidduuu yaa'u too'achuu nama dandeessisa. Tuubonni tarsaa too'annoo qaban akka ampilifaayerii elektiroonikiitti, rektifaayerii, iswiichii elektiroonikiin too'atamuutti, osileeterii, fi kkf tajaajiluu danda'u.   

## Wabii
Main page

oduu gaddisisaa yuunivaarsitii walloo caampaasii dasseetti barrattoonni naanoo amaaraa fi naannoo tigraay irraa dhufaan walii gaaluun mari,atan .kan boodaas ilmaan oromoo arraba gaallaa,haramanee jeechuun nu arrabsuu eegalanniru. nutis yeroo iyyannu oogganttoonni as keessaa deebisanii ijjoolluma keenyaa ari,uu jalqabaniiru.kuunoo hara,a jechuunis onkkoloolleessa 17 bara 2007 waanta gaadisisaa lama raawwataniiru.innis 1 ffaa baraataa alamuu guddataa shawaa kaabaa irraa dhuufee fi barataa boonaa fuufaa wallaggaa irraa dhufe waggaa 1 of ari,aniiru. 2ffaan immo baarrattoonni naannoo 1 fi3 baraataa gammaachuu girma maataa isaa koobiliin dha,uun madeessaniru.amma hoospitaal;a jira du,a raabbiin isa haa baasu.egaa maaloo laammiin biiyyaa keessaa fi alaa baraattoonnii yunivaarsitii fi sadaarkaa addaa addaarra barachaa jirtan nuuf ijjaa maallooo maalloo dhumnee maaloo .oromiyaa irraa dhufnee naannoo amaaraati baarraattota isaaniitin dabadabamaa jirraa maaloo nuuf iyyaa maaloo maaloo
Tokkummaa Koonyootaa Ameerikaa

Biyyi kun kolonii kudhan-sadeen Gireet Biriiten walitti qabatte, kolonoonni kuni immo billisumma isaani kan argattan "Declaration of Independence" ifa gochuun, kunis kan ta'e bara 1776, Waxabajjii 4tti (July 4). Constitution hardha kan itti argattan Fulbaana 17, 1787 yoo ta'u, achiin bodda "amendment" 27 bassu danda'anirru. Biyyi kun kan lafan babalatte bayyinan century 19ffa irratti, kunis biyyotta kan irra lafa fudhachudhan - Firaansi, Meeksikoo, Ispeen fi Raashiyaa. Achiin bodda United States biyyoota humna baayye qaban lamman kessa tokko ta'u dandeetterti, kunis Waraana Addunyaa II keessatti waan USn goote fi akkasumas Meeshaa Niyuukileerii (Nuclear weapon) isheen qabdu irra ka'erra. Ergaa Soviet Union kuftee booda, USAn humna addunyaa keessaa jabenyaan haftee tokkitti qoffa ta'u dandeesse. Akkasumas addunyaa keessatti diinagdee, siyaasa, aadaa fi Militaryiin adunya kessatti dursuni itti fufu jirtii.


Image:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
Image:Castillo de Disneyland.jpg
Image:0326New York City Statue of Liberty.JPG
Image:US Capitol west side.JPG
Abdii Fiixee

**Abdii Fiixee** waloo, gaazexeessa, barreessaa, fi qabasaawa mirga Oromoo ti. Abdiin meeshaalee sab-qunnamtii adda addaa keessatti hojjachuu fi barreeffamoota walaloo fi asoosamaa adda addaa barreessuun beekkama.

## Ijoollummaa Isaa
Abdiin kan dhalate Wallagga Lixaa Boojji keessatti yoo ta'u yeroo inni daa'ima turetti maatiinsaa gara magaala Naqamteetti godaanan. Abdiinis maatii isaa wajjiniin Naqamte galuun Naqamtetti guddate. Abdiin barnootasaas kutaa tokkoo hanga kudhanii achuma Naqamtetti kan barate yoo ta'u kutaa kudha-tokkoo fi kudha-lamaa ammoo Najjootti barate. Barnoota sadarkaa lammaffaa erga xumuree booda, Abdiin gara Ameerikaatti godaane. Ameerikaattis mana barumsaa galuudhaan ogummaa fiilmii baratee xumure.

## Barreeffamoota Isaa
Abdiin jaalala barreessuu guddaa akka qabu dubbata. Irra guddinaan walaloo fi asoosama barreessudhaan beekkama. Barreessudhaaf namoota fakkeenya naa ta'an keessaa Onesimos Nasib, Asteer Gannoo fi Dhaabaa Wayyeessaa akka ta'an dubbata.
* Dhoksaa Jireenyaa (Mudde 2011)

## Wabii
Chaarlii Chaappiliin

**Chaarlii Chaappiliin** (Afaan Ingiliish: *Charlie Chaplin*; A.L.A 16 Ebla 1889 – 25 Mudde 1977) taatoo, komediyaanii, fi hojjataa fiilmii lammii Ingilaandi kan bara fiilmin sagalee hin qabne keessa beekkamtii guddaa argatedha. Chaappiliin eenyumaa fiilmirratti tabatuu kan "za tiraampi" jedhamuun addunyaa mara keessatii baayyee beekkamaa ta'e, seena industirii fiilmii keessattis akka nama addaatti ilaallama. Chaappiliin ogummaa kana keessa waggaa 75 ol ture, kunis ijoollummaa isaa kan bara Viiktooriyaa keessatii kaasee hanga umurii 88 du'aan boqotutti ture. Hojiinsaa dinqisiifannaa baayyee kan argate yoo ta'u wantoota mormisiisa ta'anis of keessaa qaba.
Luuwii Paaster

**Luuwii Paaster** (A.L.A Mudde 27, 1822 – Fulbaana 28, 1895) kemistii fi maayikiroobaayoloojistii lammii Firaansi yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus argannoowwan talallii, bososuu maayikiroobii fi paasteraayizeeshinii argachuu isaatini. Paaster kan inni ittiin yaaddatamau maaltu dhibee akka fidu fi akkamitti akka ittisuun danada'amu argachuu isaatini, kunis ergasii lubbuu namoota hagana hin jedhamnee du'a oolcheera. Du'a dhibee yeroo da'umsaa nama qabuun dhufu hiirrise, akkasumas talaallii dhukkuba saree maraatuu fi antiraaksii uume. Argannoon Paaster fayyaarratti argate tiyoorii dhibeen jarmiidhan dhufa jedhu kan mirkaneesse yoo ta'u kun immoo fayyaa mana yaalaatti kennamuuf karaa bane. Paaster ummata biratti tooftaa ittiin aannanii fi wayiinii faallama baakteeriyaa irraa dhowwuun danda'amu uummu isaatini, tooftaan kunis paasteraayizeeshinii jedhama. Paaster namoota damee saayinsii baakteeriyooloojii dhaaban sad'ii keessa isa tokko, warri lamaan Fedinaand Koohen fi Rooberti Koochi. Paaster "abbaa maayikiroobaayoloojii" jedhamee beekkama.  

## Wabii
Kaarli Firidiriish Gaawus

**Kaarli Firidiriish Gaawus** (Jarmaniffa: Gauß, yoo dubbifama [ɡaʊs]) (30 Ebla 1777 – 23 Gurrandhala 1855) abbaa herregaa lammii Jarmanii kan damee saayinsii  baayyedhaaf gummacha guddaa godhedha, kunis tiyoorii lakkoofsaa, aljebraa, istaatistiksii, qaaccessuu, difiresnhiyaal ji'oomeetirii, ji'oodeesii, ji'oofiiziksi, elektirostaatiksi, astironoomii, tiyoorii maatiriksii, fi optiiksii dabalata. 

Yeroo tokko tokko Princeps mathematicorum (Laatinii yoo ta'u hiikansaas "mootii herregaa" ykn "abbaa herregaa adda duree") ykn "abbaa herregaa guddaa erga bara durimiitii dhufe" jedhamee kan waammamu Gaawus, damee herregaa fi saayinsii baayyee keessatti shoora olaanaa qaba, seenaa keessatti abbaa herregaa isa guddaadha.

## Wabii
Galiiliyoo Galiilii

**Galiiliyoo Galiilii** (Xaaliyaaniffaan yoo dubbifamu: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; 15 Gurrandhala 1564 – 8 Amajjii 1642), yeroo baayyee maqaa Galiiliyoo jedhamuun kan waammamu, fiizisistii, abbaa herregaa, injinerii, qorataa urjii, fi filoosoofera Xaaliyaanii kan warraaqsa saayinsii keessatti ga'ee guddaa tabatedha. Hojii isaa keessaa teleskooppii fooyyessuu fi kanaan qorannoo astiroonoomii gochuudha, kunis tiyoorii kooppernikas deeggare. Galiiliyoon "abbaa daawwannaa astiroonoomii kan ammayyaa", "abbaa fiiziksii ammayyaa", "abbaa saayinsii", fi "abbaa saayinsii ammayyaa" maqaan jedhamu kennameeraafi.         

Gumaachi inni astiroonoomii daawwannaa keessatti godhe keessaa marsaa Veenusii mirkaneessuu, ji'a Juuppiterii gurguddaa arfan argachuu (kabaja isaaf jecha j'ioota Galiiliyoo jedhamanii kan moggaafaman), fi xuqaa-aduu (sunspot) daawwachuu fi qaaccessuu dha. Galiiliyoon saayinsii fi teknooloojii hojiirraa oolu irrattis hojjateera, kana keessaa koompaasii waraanaa fooyya'aa kalaquu fi meeshaalee kan bira hojjachuu ture.    

## Wabii
Maayikil Faradaay

**Maayikil Faradaay** (22 Fulbaana 1791 – 25 Hagayya 1867) saayintistii Ingilaandi kan damee elektiroomagineetizimii fi elektirookemistirii irratti gumaacha guddaa godhedha. Argannoon isaa inni guddaan elektromagnetik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi elektirolayisisi irraatti.   

Faradaay barumsa idilee xiqqoo qofa kan argate ta'uyyuu seenaa keessatti saayintistii gurguddaa keessaa tokko. Qorannoosaa kan maagineetik fiildii naannoo dabarsoo elektirikii karantii qajeeltoo (DC) baatu irratti godheen Faradaay bu'uura yaada fiiziksii elektiroomaagineetiik fiildii uume. Faradaay maagineetizimiin carallaa ifaa akka dhiibbessu qorate, akkasumas jarreen kana lamaan gidduu firoominni akka jiru argate. Kana malees, Faradaay piriinsippilii elektiroomaagineetiik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi seera elektiroolaayisisii argate. Kalqni inni meeshaale elektiroomaagineetiikin naanna'an irratti hojjate bu'uura teknooloojii motora elektirikii ta'e, akkasumas elektirikiin hojiirra ooluu kan danda'eef irraa caala qorannoo inni godheef ture. 

## Wabii
Dimitirii Mendeleev

**Dimitirii Mendeleev** (Raashiyaaniffa: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев; IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] (dhaggeeffadhu); A.L.A 8 Gurrandhala 1834 – 2 Gurrandhala 1907 O.S. 27 Amajjii 1834 – 20 Amajjii 1907) kemistii fi kalaqaa lammii Raashiyaa ti. Mendeleev Seera Peredikii baase, gabatee peredikii elementotaa mataasaa uumme, kanattis fayyadamuun amaloota elementota sana dura argaman sirreesse, amaloota elementota saddeet kan yeroo sana hin argamin ammoo raage. 

## Wabii
Maaksi Pilaanki

**Maaksi Pilaanki** (Ebla 23, 1858 – Onkoloolessa 4, 1947) fiizisistii tiyoorii lammii Jarmanii yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus tiyoorii quwaantamii bu'uuressudhaani, kunaafis Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii kan bara 1918 argateera. 

Pilaanki tiyoorotikaal fiiziksiidhaa gumaacha guddaa godhe, garuu beekkamtiin isaa inni guddaan tiyoorii quwaantamii nama uume ta'uu isaatini. Haa ta'u malee, maqaansaa damee barnootaa ballaa keessatti beekkama, bara 1948 maqaan inistiitiyuutii saayinsii Jarmanii kan Hawaasa Kaayizer Viilheelmi jedhamu (Pilaanki si'a lama pirezidantii ta'ee kan bulche) gara Hawaasa Maaksi Pilaanki (HMP) jijjiirame. Dhaabbanni kun amma damee irratti xiyyeeffannoon baratamu 83 qaba. 

Tiyooriin quwaantamii Maaksi Pilaanki, hubannoo ilmi namaa atomii fi adeemsa sab-atomii baruu irratti jijjiirrama guddaa fide, akkuma tiyoorin Alberti Anistaayin hubannoo iddoo fi yeroo (space and time) jijjiiretti. Kun lamaan walitti tiyoorii bu'uuraa fiiziksii jaarraa 20ffaa ti. 

## Wabii
Fibonaachii

**Liyonaardoo Bonaachii** (1170 - 1250) — Fibonaachii jedhama, Liyonaardoo kan Pisa, Liyonaardoo Pisaanoo, Liyonaardoo Pisaanoo Bigollo, Liyonaardoo Fibonaachii — abbaa herregaa biyya Xaaliyaaniiti, namoota amma tokkoon Fibonaachii "abbaa herreegaa warra dhihaa kan bara gidduu-galeessaa isa cimaa" jedhamee yaaddama.

Fibanaachiin sirna lakkoofsa Hinduu-Arabiikii Yuurooppitti barreeffama isaa kan 1202 Liber Abaci (Kitaaba Shallagaa) jedhamuun beeksise. Kana malees, tarree lakkoofsa Fiibonaachii (sana dura Indiyaa keessatti kan argame garuu Yuurooppi keessatti kan hin beekkamne) Yuurooppitti beeksise, lakkoofsa Fiibonaachii kana Liber Abaci keessatti akka fakkeenyaatti fayyadame.
Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz

**Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz** (Jarmaniffa: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts] ykn [ˈlaɪpnɪts]; Adoolessa 1, 1646 – Sadaasa 14, 1716) abbaa herregaa fi filoosofera lammii Jarmanii ti. Seenaa herregaa fi seena falaasamaa keessatti, Laayibiniiz iddoo guddaa qabata. 

Laayibiniiz kaalkulasii kan kalaqe yoo ta'u kunis hojii Isaaq Niwuuten kaalkulesii irratti hojjachaa ture odoo quba hin qabaatin ture, erga maxxansa isaatii mallattoon Laayibiniiz fayyadame fudhatamuudhaan yeroo amma kaalkulasiif isatti fayyadamu. Jaarraa 20ffaa keessatti *Law of Continuity and Transcendental Law of Homogeneity* inni uume faaydiaa herreegaa argate (karaa qaaccessa al-idileetin). Damee kaalkuleeterii makaanikaalii keessattis, Laayibiniiz kalaqxoota gurguddoo keessaa tokko ture. Kaalkuleeterii Paaskaalitti baayyisuu fi hiruu itti dabaluuf yaalaa odoo jiruu, Laayibiniiz kaalkuleeterii piinwiilii (pinwheel calculator) bara 1685 bu'uuressuun kan jalqabaa ti. Laayibiniiz wiilii Laayibiniiz(Leibniz wheel) kalaqe, kunis kaalkuleeterii makaanikaalii baayyinaan oomishame kan jalqabaa kan ture aritoomeetirin kanatti fayyadame. Kana malees sirna lakkoofsa baayinarii, kan bu'uura kompitara dijitaalaa hundaa ta'e, fooyyessuun qulqulleessee. 

## Wabii
Liyoonaardi Ooyiler

**Liyoonaardi Ooyiler** (/ˈɔɪlər/; Jarmanii: [ˈɔʏlɐ]; 15 Ebla 1707 – 18 Fulbaana 1783) abbaa herregaa fi fiizisistii Siwiizerlaanditi. Ooyiler damee ballaa akka tiyoorii giraafii fi kaalkulesii infiniitesimaal keessatti gumaacha guddaa godhe. Ooyiler jechoota fi mallattoo herregaa ammayyaa baayyee uume, keessaahuu qaaccessuu herregaa keessatti, kan akka yaada faankishinii herregaa uume. Oooyiler hojiisaa makaaniksii, filuud daayinaamiksii, optiiksii, astiroonoomii, fi tiyoorii muuziqaa keessatti hojjateenis ni beekkama.    

Ooyiler akka abbaa herregaa guddaa jaarraa 18ffaa fi abbaa herregotaa dhalatan gurguddoo keessaa akka tokkootti ilaallama. Ooyiler abbaa herregaa baayyee barreessan keessaa isa guddaadha; hojiiwwan barreeffamaa inni walitti qabe qabiyyee 60-80 guuta. Ooyiler jireenyasaa bara ga'eessummaa St. Peetirsibergi, Raashiyaa fi Barliin, Piraashiyaa keessatti dabarse.   

Jechi Piyeer-Simoon Laappilaasi akka jedhe dubbatamuu "Ooyiler dubbisaa, Ooyiler dubbisaa, inni mootii hunda keenyaati" dhiibbaa Ooyiler herreega irratti qabu ibsa 

## Wabii
Jooseef Fuuriyee

**Jooseef Fuuriyee** (Fireenchii: [fuʁje]; A.L.A 21 Bitootessa 1768 – 16 Caamsaa 1830) abbaa herregaa fi fiizisistii Firaansi Okzeeritti dhalate yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus qorannoo siireesii Fuuriyee fi akkamitti akka siireesin kun rakkoo oo'a dabarsuu fi kirkiraa (vibration) irratti hojiirra oolu danda'urratti godheeni. Tiraanisfoormin Fuuriyee fi seerri Fuuriyee kabaja isaaf jecha maqaa isaatti moggaafaman. Fuuriyeen argannoo galtee giriinhaawusii (greenhouse effect) kan argate ta'uunis beekkama.     

## Wabii
Ernesti Raazerfoordi

**Ernesti Raazerfoordi** (Afaan Ingiliish: *Baaron Raazerfoordi Nilsan*; A.L.A 30 Hagayya 1871 – 19 Onkoloolessa 1937) fiizisistii Biriiten kan dhalootan Niwuu Ziilanditti ta'e yoo ta'u abbaa fiiziksii niwukilaaraa jedhamee beekkama. Insaayikiloppidiyaan Biritaanikaa Raazerfoordi nama yaalii hojjatu kan Maayikil Faradaay booda dhufe isa guddaadha jedha.  

Hojiisaa isa jalqabaatin, Raazerfoordi walakkaa-jireenyaa (half-life) raadiyoo'aaktivitii argate, raadiyoo'aktiiviitin elementiin keemikaalaa tokko gara elementii kan biraatti jijjiiramuu ta'uusaa mirkaneesse, akkasumas raadiyeeshinii aalfaa fi beettaa adda baasee maqaa kanas kenneef. Hojiin kun Kanaadaa Yuunivarsiitii Makgiil keessatti hojjatame. Argannoo kanaafis Badhaasa Noobelii kan Kemistirii kan bara 1908 "*qorannoosaa caccaba elementotaa fi kemistirii wantoota raadiyoo'aktiviitii irratti godheef*" argate. 

Bara 1907 Raazerfoordi gara Yuunivarsiitii Viktooriyaa kan Maanchister (amma Yuunivarsiitii Maanchister) YKtti (UK) godaane, achittis Toomaas Rooyidsi wajjin raadiyeeshiniin aalfaa niwukilasii hiiliyemii ta'uu mirkaneesse. Raazerfoordi hojiisaa hunda caala beekkamu erga looreetii Noobelii ta'ee booda hojjate. Bara 1911, yoo chaarjin sun poozatiivii ykn nageetivii ta'uusaa mirkaneessu dadhabeyyuu, Raazerfoordi chaarjiin atomii niwukilasii kan xiqqoo taate keessaatti baayyinaan kuufamee akka jiru tiyooresse. Kanaanis modeelii atomii Raazerfoordi bu'uuresse, kanas argannoo yaalii fooyilii warqee hojjate hiikun raawwate. Raazerfoordi "atomii cabsuu" kan jalqabaa bara 1917tti ri'aakshinii niwuukilaaraa naayitiroojinii fi paartikilii aalfaa gidduutti godheen hojjate, kana keessattis pirootoonii argate maqaa kanas kenneef.   

Raazerfoordi bara 1919 daarekterii Laaboraatorii Kavendiish kan Yuunivarsiitii Kaambiriiji ta'e. Geggeessummaa Raazerfoordi jalatti niwuutiroonin bara 1932 Jeemsi Chaadwiikin argame, baruma sana yaaliin jalqaba niwukilasii haala too'atamaa ta'een addaan cabsuun hojjatame, kunis barattoota qajeelcha isaa jalatti hojjatan Joon Cockcroft fi Ernesti Waltonin hojjatame. Bara 1937tti erga du'ee booda, saayintistoota gurguddoo YK wajjin, awwaala Isaaq Niwuutenitti dhihoo Westiminister Abiitti, awwaallamuun kabajame. Elementiin keemikaalaa raazerfoordiyem (elementii 104) bara 1997 maqaa isaatti moggaafame.   

## Wabii
Yohannis Guutinbergi

**Yohannis Guutinbergi (**/joʊˌhɑːnɨs ˈɡuːtənbɜrɡ/; c. 1398 – Gurrandhala 3, 1468) lammii Jarmanii tumtuu sibiilaa, tumtuu warqee, maxxansaa, fi tamsaasaa hojii maxxansuu Yuurooppi keessatti barsiisedha. Kalqni maxxansaa taayeppiingii makaanikaalii sochoofamuu kan Guutinbergi uume Warraaqsa Maxxansaa jalqabsiise, kunis seenaa bara ammayyaa keessatti akka gocha guddaatti ilaallama. Guddina renesaansii, riifoormeeshinii, bara ifaa (Age of Enlightenment), fi warraaqsa saayinsii fiduu keessatti shoora guddaa tabate, diinagdee beekumsa irratti hundaa'e kan ammayyaa kanaa fi barumsi gara uummata hundaatti akka baballatu gochuu keessatti bu'uura guddaa ta'e.  

## Wabii
Arkimeedis

Arkimeedis kan Saayiraakus (/ˌɑːkɪˈmiːdiːz/; Giriik: Ἀρχιμήδης; c. 287 DhKD – c. 212 DhKD) abbaa herreegaa, fiizisistii, injinerii, kalaqaa, fi astironoomerii Giriik duriiti. Seenan jireenyasaa muraasni qofti kan beekkamu yoo ta'eyyuu Arkimeedis saayintistii guddaa bara durii keessa jiraatan keessaa tokkodha.  

## Wabii
Laga Awaash

## Wabii
# "Climate, 2008 National Statistics (Abstract)", Table A.1. Central Statistical Agency website (accessed 26 December 2009)
# Richard Pankhurst, *The Ethiopian Borderlands* (Lawrenceville: Red Sea Press, 1997), p. 61
# As related in his memoirs, *Hell-Hole of Creation: The Exploration of Abyssinian Danakil* (New York: Alfred A. Knopf, 1935)
# Moehlman, P.D., Yohannes, H., Teclai, R. & Kebede, F. 2008. Equus africanus. In: *IUCN 2011. IUCN Red List of Threatened Species.* Version 2011.1. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 28 September 2011.
Alberti Anistaayin

**Alberti Anistaayin** (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Jarmanii: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 Bitootessa 1879 – 18 Ebla 1955) fiizisistii tiyoorii fi filoosooferii saayinsii Jarmanitti dhalatedha. Anistaayin tiyoorii rilaativiitii waliigalaa uume, kunis utubaa lamaan fiiziksii ammayyaa keessaa isa tokko (utubaan inni kan biraa quwaantam makaaniksiidha). Anistaayin ummata biratti foormulaa hanga-annisaa walqixxeessu E = mc2(foormulaan kun "qixxaatoo addunyaarratti hunda caala beekkamu" jedhama) beekkama. Anistaayin bara 1921 Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii "tajaajila inni fiiziksii tiyooriitiif kenneef, fi keessaahuu argannoo seera galtee footoo'elektirikiitii argachuu isaatif" argate. Seerri galtee footoo'elektirikiitii tiyoorii quwaantamii bu'uuressuu keessatti baayyee murteessaa ture.

## Wabii
Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii

**Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii** kitaaba galmee luteeraniiti. Onesmoos Nasib Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii Ameerikaa keessatti akka qulqulluutti(saint) galmeeffameera, gaafa Waxabajjii 21 jireenyi isaas yaadatamee hin oola.
Chee Guvaaraa

**Ernestoo "Chee" Guvaaraa** (Ispeeniffa: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; A.L.A Waxabajjii 14, 1928 – Onkoloolessa 9, 1967), baayyinaan **El Chee** ykn salphumatti **Chee** jedhamee kan beekkamu, geggeessaa warraqsa Maarkisistii, doktorii, barreessaa, geggeessaa riphee-loltootaa, dippilomaatii, fi abbaa tiyoorii waraanaa lammii Arjentiinaa ti. Warraaqsa Kuubaa keessatti nama ijoo kan ture Cheen, fulli isaa kan istaayilii qabu bakka hundatti mallattoo fincila gabrummaa fi aadaa uummataa keessatti addunyaa maratti kan beekkamu ta'e.   

Dargaggeessa ta'ee yeroo medisinii baratutti, Guvaaraan biyyootaa Ameerikaa Kibbaa keessa deeme, yeroo kanas hiyyummaa, beela, fi dhibee argeen baayyee suukanneeffamee. Guvaara kuni saamicha kaappitaalizimii kan Yunaayitid Isteetis biyyoota Laatin Ameerikaa irratti geggeesitu ta'uu hubate. Kunis haalli kun akka jijjiirramuuf hojjachuuf fedhii guddaa isa keessatti uume. Fooyyessa hawaasummaa (social reforms) Gu'aatimaalaa keessatti pireezidaanti Jaakooboo Arbenz geeggeessuu keessatti hirmaachuuf isa kakaase, boodarra pirezidaantiin kun gargaarsa CIAtin fonqolchame, kunimmoo ilaalcha siyaasaa Guvaaraa cimseef. Boodarra Meeksikoo Siitii keessatti, Guvaaraan Raa'ulii fi Fidal Kaastiroo wal bare, dhaaba isaanii Sochii Adoolessa 26ffaa jedhamutti makame, bidiruu Giraanmaa (''Granma)'' jedhamtu yaabbatees mootummaa abbaa hirree Fulhensiyoo Baatistaa kan USn deeggaramu kuffisuuf gara Kuubaa deeme. Guvaaraan oduma hin turin finciltoota biratti baayyee jaallatame, itti-aanaa ajajaa ta'ees muudame. Waraana riphee-lolaa waggaa lama fudhate kan mootummaa Baatistaa kuffisuun milkaa'e keessattis shoora olaanaa tabate.   

Warraaqsa Kuubattiin booda, Guvaaraan mootummaa haaraa kana keessatti gaheewwan ijoo hedduu tabate. Kana keessaa ol iyyannoo namoota manni murtii warraaqsaa yakka waraanaa hojjachuu itti murteesse qorachuu fi namoota dhukaasanii isaan ajjeesan too'achuu, fooyyessa lafa qonnaa akka ministeera indastiriitti too'achuu, duula dubbisuu fi barreessuu biyyoolessaa geggeessuu, pirezidaantii baankii biyyoolessaa fi daarekterii leenjii humna waraanaa Kuubaa, fi dippilomaatii sooshaalizimii Kuubaa bakka bu'u ta'uun addunyaa mararra deemuu ture. 

## wabii
Mammaaksa

**Mammaaksi** afoola Oromoo keessaa tokko yoo ta'u jechoota beekkumsaa fi ogummaa qaban of keessaa qaba. Mammaaksi dubbii fiduufi gabaabsanii fixuuf ykn salphaatti namatti himuuf tajaajila. 

Uummanni Oromoo mammaaksa isaatiin ragaa baha. Oromoon dubbii cimsanii fi gabaabsanii mi’eessuuniifi miidhagsuun fixuuf mammaaksatti fayyadama, keessaahuu warri maanguddoo. Yeroo baay’ee manguddoonni araarsufis ta’e marii hawaas-dinagdee adda addaaf yoo walga’an yaada isaanii gadi fagessanii garuu osoo dubbii hindheeressin ibsachuuf mammaaksatti fayyadamu. 

Mammaaksi hawaasa Oromoo biratti waan hedduuf mammaakama. Fakkeenyaaf, qarutuma, tuffii, jaalala, hawwii, haqa, gootummaa, doqnummaa, jibbaafi kkf, agarsiisuuf nimammaakama. Ergaa mammaaksa tokkoo hubachuuf wantoonni adda addaa nama gargaaruu malu. Fakkeenyaaf, aadaa, seenaa, durdurii faa beekuu
barbaachisaadha.

## Hariiroo Maanguddoo fi Mammaaksaa
Mammaaksi beekumsaa fi muuxannoo maanguddootaati. Haasaan maanguddootaa yeroo baayyee mammaaksaan kan guutameedha, kunis dubbii gabaabsanii himuuf, dubbii mi'eessuuf ykn bareechuuf godhama. Kanaafis, sagantaa aadaa ykn hawaasummaa bakka maanguddoonni itti baayyatan keessatti mammaaksi baayyinaan dubbatama. 

## Fakkeenya mammaaksaa
Oromoon iddoo mammaaksi qabu akka armaan gadii ibsa.

* *Dubbiin dubbii fida mammaaksi dubbii fixa.*
* *Aaki jedhan waa tufan, mammaakan waa himan.*
* *Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee.*
* *Mammaaksi koobaa dubbiti.*

## Kanas Ilaali
Tarree Mammaaksa Oromoo
## Wabii
* Afoola Oromoo fi Walaloowwan
Mootummaa Geeraa

**Mootummaan Geeraa** (1835–1887) mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames dhuma jaarraa 19ffaa keessa. Magaalan guddaan Mootummaa Geeraa Caalaa (Ciiraa) yoo ta'u guddinni isaas tilmaaman amma aanaa Geeraa ammaa ga'a.
Hiibboo

**Hiibboon** () gosoota afoolaa keessaa tokko ta’ee akka tapha gaaffii fi deebiitti dhihaatuudha. Hiibboon wanta beekkamaa tokko akka iccitiitti gaafachuun taphatama. Gaafatamaan wantoota deebii itti fakkaatan maqaa dhahuun deebisuuf yaalaa. Yoo argate bakka waljijjiiruun gaafataa ta'a. Yoo deebisuu dadhabe immoo biyya kennuun deebii bara.

Ummatni Oromoo durii kaasee hiibboo galgala erga loon galani booda hanga sa’aan hirriibaa gahuu ibbidda irratti wal-yaamani taphatu. Karaa kanaan uummatni daa’ima isaa jireenya hawaasummaa fi gadi fageenyaan hubachu ittiin barsiifataa dhufe. Kana malees Oromoon aadaa, falaasama, seenaa fi duudhaa karaa ittiin dabarsatuudha.

## Gosoota hiibboo
Hiibboon waan gaafatamu irratti hundaa'uun *hiibboo hibibii* fi *hiibboo hibbakka* jedhamuun bakka lamatti qoodama. Hiibboo hibibiin ka deebiin isaa wantoota yoo ta’u namni kamuu waliin taphachuun dandeetti waa hubachuu kan itti cimsatuudha. Hiibboo hibbakkaan (Hibboo Xarii) deebiin isaa namoota beekkamoo ykn ollaa saani yoo ta'u yeroo baay'ee maatiin mana tookkoo taphachuun naannoole isaani kan itti baraniidha.

## Seera Hiibboon itti taphatamu
# Gaafataan warra gaafatuu sana keessaa yoo dhiira ta'e *jibicha* yoo dubara taate *raada* jedha. 
# Jalaa qabaan ammo *tari* jedha.
# Gaafataan *hiibboo* jedha.
# Jalaa qabaan ammoo *hibbakkaa* ykn *hibib* jechuun qophaawuu isaa agarsiisa.
# Gaafataan ni gaafata.
# Jalaa qabaan deebisu yaala. Yoo deebise gara hiibboo haaraa gaafachuutti ce'uun xumarama.
# Jalaa qabaan yoo deebisuu dadhabe, gaafataan *biyya naa kenni* jedha.
# Jalaa qabaan maqaa biyyaa waamun kennaaf. 
# Gaafataan lafa isaa ta'e irraa fudhatee hanga barbaade ykn hanga gaafatamaan *afaan dammaan si qabe* jedhutti arrabsaa lafa isaa immo faarsee deebii hima.
#Soba dhugaa fakkaatu.

## Fakkeenya
* **Obsaa**: Hiibboo.
* **Obsee**: Hibib.
* **Obsaa**: Harkaan facaasanii, ijaan funaanan.
* **Obsee**: Sanyii.
* **Obsaa**: Hin arganne.
* **Obsee**: Hin beeku maalinni.
* **Obsaa**: Biyya naa kenni.
* **Obsee**: Finfinne fudhadhu.
* **Obsaa**: Finfinnee fudhadhee maalan gaabbaa. Finfinne argadhee maalan dhaba. Handhuura oromiyaa lafa gamoon bosonaa. Lafa bareedaan keessa guute. Ati fuula kee cilee dibadhu akka hoolaa jaanjoon lafaa sitti ha yaami'itu akka kallee qalbiin kee yaa rarraatu. Gama kiyya diddi facaase, gama kee gagabsaa facaasee gama koo urgooftuu facaase gama kee citto facaase. Fardi hin dannabsuu kanaa oli sin arrabsu. Deebiin barreeffama.

## Kanas Ilaali
Tarree Hiibboo Oromoo

## Wabii

3.    hiboo.
Mootummaa Gummaa

**Mootummaan Gummaa** mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Bulchiinsi Mootummaa Gummaa tilmaaman aanolee Gachii fi Dhedheessaa ammaa of keessatti qabata.
Mootummaa Gommaa

**Mootummaan Gommaa** mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Teesson Mootummaa Gommaa Aggaaroo ture.
Poortaalii:Seenaa jireenyaa

__NOTOC__ 


**Seenaan jireenyaa** gosa al-asoosamaa ta'ee ibsa ballaa jireenya nama tokkoo kan ofiin ykn nama biraatiin barraaweedha. Seenaan jireenyaa odeeffannoo barnootaa, hojii, hariiroo fi du'a nama sanii caala muuxannoo inni qabu of keessatti qabaata. Seenaan jireenyaa hawaasni akka irra waa baratuuf xinxila ballaa taatee fi mudannoo jiruu dhuunfaa of keessaa qaba. Jireenyi nama beekkamaa, hayyuu, abba gadaa, qaalluu fi gootaa barreeffamee akka seenaa jireenyaa ol kaa'ama.
**[[Seenaa jireenyaa|Dabalata dubbisi]]**
Aljebraa

**Aljebraa ykn Gimwallaa(Gimxoosha waan hin beekkamne)**(jecha Arabiffaa *al-jebr* jedhurraa dhufe hiikaansaas "reunion of broken parts" kan jechuun gunjaa'uu(gamtoomuu ) Hurraa ) damee herregaa ball'aa keessaa, tiyoorii lakkoofsaa, ji'oomeetirii fi qaaccessuu dabalatee, tokkodha. Aljebraan haala waliigalaan qorannoo mallattoowwanii fi seera mallattoowwan ittiin hujeessaniiti, kunis herreega hunda walitti fidee kan tokko taasisudha.
Seermurtoo

Herregaa fi Saayinsii Kompitaraa keessatti, **seermurtoon** tartiiba adeemsa shallagaa ittiin hojjataniiti. Seermurtoon shallaga, daataa hujeessuu fi murtii ofummaa'ee keessatti fayyada.
Ateetee

**Ateeteen** ayyaana sanyiifi hormaata qajeelchitu yoo taatu, kan ayyaneffatus irra caala dubartoota. Ayyaanni Ateetee waggaati al tokko kabajama. Guyyaa ayyaana Ateetee, dubartiin uffata addaa kan mataa isaa danda’ee, Caaccuufi Calleen kan jifaarame uffattee, dhangaa adda ta’e nyaachisuudhan kabajji. Ateeteen yeroo Oromoon dur akka Kuushiiti jiraataa ture (waggoota ca. 5500 dura) jalqabame jedhameeti tilmaamama.

## Akaakuu Ateetee
Guyyaan ayyaanaa kun seera Ateetee qabatee bakka sadiitti qooddama:
* Ateetee Furmaa (Ateetee Amajjii)
* Ateetee Hagayyaa (Ateetee Sanyii ykn Midhaanii) 
* Ateetee Loonii (Ateetee Sadaasaa)

#### Ateetee Furmaa (Ateetee Amajjii)
Ayyaanni kun ji’a Amajjii keessa kan kabajamu, kan dubartiin ijoollee ofii Ateetee naqxee itti eebbiftuudha. Haati ijoollee isiif dhangaa qopheessitee, kan deesse hundaa walitti qabdee Ateetee itti naqxee eebbifti. Guyyaa sana hortee haadha manaa sanaa kan ta’an hundinuu tokkollee osoo hinhafiin, mana isiitti wal-ga’anii eebba Ateetee fudhatu. Guyyaan kun guyyaa firri itti wal arguudha.

#### Ateetee Hagayyaa (Ayyaana Sanyii ykn Midhaanii)
Ayyaani Ateetee kunimmoo Gindii hiikoo ykn Ateetee Midhaanii jedhama. Ayyaani kun ji’a Hagayyaa keessa yeroo qotee-bulaan qonna raawwatee gindii hiikee, midhaan facaase hundatti Ateetee naqee, qotiyyootti dhaddoo mataatti maree eebbisee gad-dhiisudha. Kun mallattoo xumura qonnaati. Sana booda bakka qonnaa hundaarra deemudhaan seerri dhibaayyuu xumuurama. Dhumaa irratti bakkuma dhibaayyuu sanatti gamtaan taa’nii, wanna qabatan, farsoo dhuganii marqaa nyaatanii galu. Walumaagalatti ayyaanni kun Ayyaana Sanyii jedhama.

#### '''Ateetee Loonii (Ateetee Sadaasaa)'''
Ayyaanni Ateetee kun bakka tokko tokkotti Jaarii Kormaa ykn Gannii Loonii jedhama. Ateeteen Loonii ji’a Sadaasaa keessa kabajama. Sirni kun kan ayyaaneffamu dallaan loonii bakka duraa irraa jijjiiramee erga ijaaramee booda, mukni birbirsaa (kan kormoomsaa jedhamu) wiirtuu dallawaatti dhaabudhaani. Bakki muyni itti dhaabate kun sirritti erga jifaaramee booda sirni Ateetee naquu kormoomsaa jalatti kabajama. Dallawaan loonii guyyaa sana galma misirroo fakkaata. Dubartiin kormoomsaa jalatti marqaa marqiti. Sirni dhibaayyuu erga xumuree booda abbaan warraa waan qalmaaf qopheesse qala. Dhiiga sana bitaa fi mirga karraa tuqsiisa. Gogaan horii qalamee sun babbaqaqfamee miilafi mataa looniitti nihidhama ykn nimarama. Kana booda dhangaan qophaa’eefi foon nyaatamee, farsoon dhugamee sirnichi xumuura.      

## Wabi

* Sirna Gadaa Oromoo, dhumarratti kan baname Sadaasa 25, 2014
Rogbaayyee

Ji'oomeetirii keessatti, **pooliigoniin** (jecha Giriik πολύς (polús) "baayyee" fi γωνία (gōnía) "kornerii", "kofoo", ykn γόνυ (gónu) "jilba") danaa diriiraa kan sarara qajeelaa lakkoofsisaa beekkamaa ta'een daangeffamedha, sararri qajeelan kunis deebi'ee cufamuudhan cancala cufamaa ykn sarkiyuutii uuma. Sararri qajeelan kun bukkee danaa sanaa jedhama, bakka itti bukkeen tokko bukkee biraatin waltuqu ammoo verteeksii ykn kornerii jedhama. Keessi danaa kanaa yeroo tokko tokko qaama danaa jedhama.
Lakxii

**Lakxii**, **Xinlakkofsi** ykn **gimxoosha** ykn **artimeetiiksi** (jecha Giriik *ἀριθμός*, aartimoos "lakkoofsa") damee herregaa kan dameewwan kaan hunda caala umurii dheeraa qabuu fi hunda caala bu'uura ta'edha. Dameen kun lakkoofsa qorachuu of keessatti qabata, keessaahuu amaloota hojii isaan gidduutti raawwatamuu - ida'uu, hirrisuu, baayyisuu, fi hiruu - qorachuu. Artimeetikiin tiyoorii lakkoofsaa keessatti kan bu'uraati, tiyoorin lakkoofsaa damee herregaa olaanaa keessaa akka tokkootti ilaallama, kunis aljebraa, ji'oomeetirii fi qaaccessuu wajjin jechuudha.
Qixxaatoo

Herrega keessatti, **qixxaatoon** walqixxaata jijjiiramaa (variable) tokkoo fi sanaa ol qabudha. Qixxaatoo kana furuun gatii jijjiiramaa kan walqixxeenya kana dhugaa godhu barbaadudha. Haala kana keessatti, jijjiiramaaan maqaa wallaalamaa jedhu yoo qabaatu gatiin walqixxaata kana dhugaa godhu ammoo furmaata jedhama. Qixxaatoon tokkummaa irraa kan adda godhu gatii jijjiiramaa hundaaf walqixxeenyi sun dhugaa ta'uu baachuu isaati.
Poortaalii:Oromiya

__NOTOC__ 



**Oromiyaa** (kan yoo Ingiliffa keessatti yeroo tokko tokko **Oromia** jedhame kan barreeffamu, garuu barreeffama Afaan Oromoo keessatti **Oromiyaa** jedhamee beekama) kun immoo kutaalee Itoophiyaa kurnan keessaa tokko taate dha. Ballinaa lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'ee qabatee, baayyinaa ummataa bara 2002 tilmamee hanga miliyoona digdamii-afurii qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii,  Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Kafaa, Shawaa, Sidaamoo fi Wallagga of keessaa qabdi, Booranaa fi Gujiin Sidaamoo jalatti walitti qabama turan. Magaalaan guddoon Oromiyaa yeroo amma Finfinnee yoo taatu, kan ammaa yero sana garuu Adaamaadha. Bara booda gaaffii  sababni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Booranaa, Naqamtee,ciroo,haararr,Shaashamannee fi Walisoo dha.

**[[Geography|Hlaya leswi engetelekeke...]]**
Poortaalii:Saayinsii

__NOTOC__ 



**Saayinsiin** (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.

Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.

**[[Saayinsii|Hlaya leswi engetelekeke...]]**


{|width=100% border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="padding:0px; margin:2px;" |
|-
|colspan=3 valign=top|
Poortaalii:Aadaa Oromoo

__NOTOC__ 



Poortaalin kun odeeffannoo waa'ee aadaa Oromoo karaa qindaa'aa ta'een dhiyeessa. Oromoon aadaa ball'aa qaba: Sirna Gaadaa irraa kaasee hanga dhahaa mataasaatti, aadan Oromoo wallee, ogbarruu fi amantii Oromoo Waaqeffannaa jedhamu of keessatti qabata.
**[[Aada Oromoo|Hlaya leswi engetelekeke...]]**
Oromoo Tuulama

**Tuulamni** latiinsa Oromoo damee Boorana hidda dhaloota Raayyaati. Ilmaan Raayyaa lamaan Maccaa fi Tuulamni kan dhalatan Tullu Eegduu irratti. Ilma hangafaa kan ta'e Tuulamni, lafa abbaa isaa Raayyaatti qubate. 

Tuulama kibbaan  Haroo Dambal haga kaabaan Walloo fi Raayyaatti kan qubatee jiruudha. Bahaan Karrayyu haga Lixaan Walisoo qubate. Tuulamni Godinoota Oromiyaa Shawaa Kibba Lixaa, Shawaa Lixaa, Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne, Shawaa Kaabaa fi Shawaa Bahaa keessa warra qubate. Godinoota naannoo Amaaraa Shawaa Kaabaa, Godina Oromiyaa fi Walloo Kibbaa keessa Oromoota Tuulamaa Doobbaa, Waayyuu, Laaloo, Maammaa, Geeraa, Gishee baasoo fi Warana, Liche, Alkoo Bar, Majatee, Sanbatee, Qawaati, Jillee fi Dhummuugaa kan jiraataniidha. Akkasuma Naannoo Tigraay keessas ni jiru.

## Hidda Dhaloota Tuulamaa
Tuulama ilma Raayyaa ilma Marrawwa ilma Walaabu ilma Odaa ilma Nagawoo ilma Gurraacha ilma Saammalo ilma Boorana ilma Oromoo ilma Horooti. Horo Waaqa uume. Hidda dhaloota gubbaa gadi yoo laakkawamu akka armaan gadiiti.

* Horo
* Oromoo
* Boorana
* Saammalo
* Gurraacha
* Nagawoo
* Odaa
* Walaabu
* Marrawwa
* Raayyaa
** Tuulama
** Macca

## Latiinsa Tuulamaa
Ilmaan Tuulama sadaniif isaan boodaa.

* Tuulama
** Daaccii
*** Galaan
**** Jidda
**** Liiban
**** Aabbu
**** Ada'a
**** Warra Jaarsaa
**** Gaadulla
*** ilmaan Oboo
**** Gimbichuu
**** Gullallee
**** Oborii
**** Yaayyaa
**** Eekka
**** Digalu
**** Gamu
*** Sooddo
**** Oditu
**** Liiban
**** Tum'e
** Bacho
*** Iluu
*** Meettaa
*** Waajitu
*** Garasuu
*** Keekku
*** Uru
** Jiille
*** Goona
*** Guusa
*** Looyya
*** Warre
*** Siiba
*** Gindo

## Wabii
Affaar

**Affaar** (Affaar: *Qafár*), Danaakil jedhamaniis ni waammamu, saba Gaanfa Afrikaa keessa jiraatudha. Baayinnaan ummanni Affaar Itoophiyaa keessa mootummaa naannoo Affaar keessa fi kaaba Jibuutii keessa jiraatu, namoonni muraasni ammo kibba Eertiraa keessa jiraatu. Ummanni Affaar afaan Affaariffaa dubbata.
Uummama

**Uummamni**, ballifamee yoo hiikkamu, addunyaa ykn yuuniversii uumaa, fiizikaalaa, ykn wantootaa wajjin tokko. Uummamni waan addunyaa fiizikaalaa keessati ta'u, fi waluumaagalatti jireenya ibsa. Ballinni isaa atomiidhaa gadii ka'ee hanga kosmoosii guddata.
Daldala Garbaa Arabaa

**Daldalli garbaa Arabaa** garbummaa biyyoota Arabaa keessatti fayyadamaa turani, keessumattuu Dhiha Eeshiyaa, Kaaba Afrikaa, kibba-baha Afrikaa, Gaanfa Afrikaa, fi kutaa Yuurooppi muraasa keessatti (kan akka Iberia fi Sisilii) bara bittaa Arabaatti jalqabee hanga jaarraa 19ffaatti kan turedha. Daldalli kun gabaa garbaa Giddu-gala Bahaa, Kaaba Afrikaa fi Gaanfa Afrikaa irratti xiyyeffata. Garboonni kun sanyii, sabaa, fi amantii adda addaa keessaa kan dhufani turan.
Abisiiniyaa

abiisiniyaan biyya amma itoophia jeedhamtu yammuu taatu biyya seenaa qabeetti fi gootota baayee qabduudha gootonnikunis kan bahan ummata oromoo irraati ummattonni kaan fayyuma afuufu malee seenaa hin qaban osoo seenaahin qabaatiin kanneen utaalanis jiru.

Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Seenaa Diinagdee Afrikaa

Ilmi namaa Afrikaarraa ka'e, bakka hawaasni namaa jiraatutti, sochiin diinagdees nijiraata. Ilmi namaa kan jalqabaa aloolaa fi funaantuu maatii xiqqaadhan gurmaa'ee jiraatu ture. Yeruma sanallee hojiin daldalaa jabaa ta'ee kan lafa fagoo uwwisu nijira ture. Arki'ooloojistoonni ragaa daladala mi'a gatii jabaa kan akka sibiila mi'aa fi sheelii guutuu Afrikaa keessatti argataniiru.
Addooyyee

**Addooyyeen**, aadaa Oromoo keessatti, sirna ittiin durbi lama umurii isaanii guutuu obboleetti walii ta'uf waada itti walii galani.

## Maalummaa
Hiriyummaan uummata Oromoo biratti aadaa kabaja guddaa qabu. Aadaa hiriyummaa Oromoo keessaa tokko addooyyee yoo ta'u kunis shamarran Oromoo biratti baay'ee beekamaadha. Addooyyen aadaa ittii shamarran Oromoo jaalala dhugaa, kabajaafi maalummaa hiriyummaa ittiin agarsiisani. Addooyyeen aadaa dubri umrii fi naannoo jireenyatiin walitti dhiyaatan lama hanga waliin jiranitti wal jaalachuu fi waliin dhaabbachuuf waadaa waliigalani. Waadaan walii galan kuni kakuu hiriyummaa isaanii cimsu ta’a. Haalli kakuun kun itti raawwatus seera mataa isaa qaba. Dura jarri lamaan quba moggee wal qabatanii akkana jechuun kakatu:

Dubree A: Addooyyee Addooyyee 

Dubree B: Oo koo!

Dubree A: Yoon lammata maqaa kee dhaye maqaa koo duuti haa dhooftu.

Dubree B: Koollee duuti haadhooftu.

Kakuu kaan booda hiriyoonni lamaan addooyyee jedhanii wal waamu; maqaa isaanitiin lammata wal hin waaman. Naannoo muraasatti, hiriyoonni lamaan maqaa biraa walii moggaasuun isaan wal waamu

## Wabii gaaridhaa
* Addooyyee
* Barnoota Afaan Oromoo Kitaaba Barataa Kutaa 9, 2012
Magarsaa qilxuu katabee

Barreesa kitaaba Oromoo fi Oromiyaa
mata dure jedhu irraati seenaa fi jireenya ummaata oromoo ilaalchise kan barreesse bara 2005 A.L.H ykn 2012 A.L.O finfinne Oromiyaa

wabii Gutama Mahamad Hassan Boru Abdii Galmoo 
Hararge Bahaa Magaala Qarsaa irra.
Aniya oromo

Anniyyaa oromo hararge bahaa kessaa.gola odaa.qumbii.mayyuu.midhaga keessatti jiratu.irraa bayeen isaani  horsiisee buladha.
Geexee Waamii

**Geexee Waamii** atileetii Oromoo fiigicha meetira 10,000 yoo taatu Olompiki irratti Itoophiyaa bakka bu'uun warqii tan argattedha.

## Wabii
Sidaamoo

**Sidaamoon** saba Naannoo Sidaamaa Itoophiyaa keessa baay'inaan argamanii fi abbaa biyyaa ta'aniidha. Ummatni Sidaamoo baay'inni isaani Miliyoona 4 kan ta'u baay'ina ummataan Itoophiyaa keessa sadarkaa shanaffaadha.
## Wabii
Kallacha

**Kallachi** meeshaa aadaa Oromoo kan addarratti godhatamu yoo ta'u kallacha kan godhatu warra dhiiraati. Kallachi meeshaa nageenya fi araaraati, kanaafis meeshaalee aadaa kamiyyuu caalaa kabaja guddaa qaba. Yeroo baayyee, namni kallacha godhatu, bokkuu kan mallattoo abbaa aangumma agarsiisus qabatee deema.  

Kallachi kan godhatamu addarratti yoo ta'u kan godhatus namoota umuriidhan bilchaatee fi angafa gosaa ta'edha. Kallachi kan godhatamu faayummaaf odoo hin taane sirna aadaa Oromoo keessatti hiikaa mataasaa waan qabuufi. Kunis nageenyaa fi araara buusuuf tajaajila.

## Dhufaatiisaa
Oromoon kallacha Waaqatu kenne jedhee amana. Waaqayyo kanas kan godhu bakakkaatti fayyadamuudhaan kallacha Oromoof buusa. Waaqni kallacha kan Oromoof kenneef meeshaalee kanatti fayyadamuun Oromoon nagaa fi seera eegee akka jiraatu gochuufi. Akka manguddoonni jedhanitti, kallachi sibiilarraa hojjatama, sibiilli kunis biyyoo bakka bakakkaan itti bu'erraa fudhame irraa argama. Sababa kanaaf, Oromoon kallachaaf kabaja guddaa kennaafi. Namni kallacha keewwatee deemu 'Abbaa Kallachaa' jedhama, namni bokkuu qabatu ammoo 'Abbaa Bokkuu' jedhama.

Bara durii, kallacha akaakuu lamatu jira ture: kallacha kormaa fi kallacha laafaa. Kallachi kormaan meeshaa ittiin nama abaaran yoo ta'u sababa kanaaf baayyee sodaatama. Kallachi kormaan kan tajaajilu nagaa buusuu fi ayyaaneffata amantii fi hawaasummaa raawwachuufi. Karaa biraa, kallachi laafaan akka mallattoo kabajaa fi qajeelummaatti kan tajaajilu yoo ta'u abbaan Gadaatu godhata. 

## Nagaa Buusuu
Kallachii fi caaccun araara buusuu keessatti ga'ee guddaa qabu. Jaarsolii fi beerren kallachaa fi caaccuu qabatanii araara dubbatu. Meeshaalen kun namni firri jalaa du'e gadda isaanii dagatanii gara araaraatti akka dhufan godha jedhame amanama. Yeroo mariin araaraa godhamu, namoonni kallachaa fi caaccuu yoo argan nagaa akka bu'u sirritti itti amanu. Kunis, abaarsi warra araara diderraa ga'uu fi eebbi warra araara jaarsolii fudhataniif kennamu namooni akka sodaatan gochuun araara akka fudhatan godha.  

Araarri kallachaa fi caaccun dhufe cimaa ta'a. Ummata Oromoo keessatti, Abbaan Kallachaa fi Haati Caaccuu hawaasa keessa filatamanii meeshaalee kana qabaatu, meeshaalee kanaanis hojii hawaasumma fi siyaasaa akkasumas amantii raawwachiisu.

## Wabii
* 'Kallachaa' and 'Caaccuu' are ritual objects for peace and reconciliation in the Oromo society, dhumarratti kan baname: Gurraadhala 10, 2015
Abaaboo

Aanaan Habaaboo Guduruu godina horroo guduruu wallaggaa keessatti argamti. aanolee ollaa ishiitti argaman keessaa kan daangaa ishee tuqan, kibbaan aanaa guduruu;dhihaan aanaa abbay coommanidha.karaa kaabaatiin daangaa oromiyaa fi amaaraa kan ta`e laga abbayyan daangeffamti.Aanaan kun Gandoota 12 ol of keessaa qabdi.Aanaan Habaaboo Guduruu Yeroo Dhihoo Kan hundeeffamte yoo ta`u Magaalli Guddoon ishii DADUU jedhamti.magaalli kun yeroo har`aa guddina ariifachiisaa(sustainable development) irra kan jirtudha. Guddina magaalaa kanaaf sababa guddaa kan ta`e gidduu gala daandii waarshaan shukkaaraa dhaabbataa Fincha Jedhamu irraa shukkaara gara gabaa gidduugalaatti dhiyeessu irratti argamu isheeti.magaali kun manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa hanga qophaayinaatti kan hundeeffattedha.humna nama barateenis aanaan kun sadarkaa nama malaalchifachiisu irra jirti.Akka ragaan bara 2006 ibsutti baayina barattota dhaabbilee barnootaa olaanaa irraa baratanii eebbifamtoota osoo hin dabalatiin barattoota kumaa olitti tilmaamaman of keessaa qabdi.bakkeewwan seenaa qabeeyyii daawwiidhaaf nama ajaaibsiisu keessaa Goodaan IMBAABOO(bakkatti minilikii fi Tekile-Giwoorgis wal waraananii fi bakka fardi minilik itti du`edha) isa jalqabaati.

## Wabii
Gutama mahamad

Barreessa kitaaba seena hundeeffama Magaala Qarsaa Godina Haraarge Bahaa Aanaa Qarsaa yeroo dhihoo booda isiinif gad dhifaama.
Caaccuu

**Caaccun** meeshaa aadaa Oromoo yoo ta'u mallattoo hormaataati. Caaccun yeroo bokkaan akka roobu kadhatani fi nama ilmoo hin qabneef ilmoo kadhatan irrattis faayidaarra oola. Caaccuu kan godhatu yeroo baayyee dubartoota. Dubartii caaccuu godhattu 'Haadha Caaccuu' jedhamti.  

Oromoo biratti, kallachi Waaqa kan bakka bu'u yoo ta'u caaccun dachee bakka bu'a. Akkuma mi'oo dhiiraa malee dubartiin hinulfoofne, Waaqayyo bokkaa (bishaan) akka dacheen magarsitu godhu roobsee obaasa; lamaanuu barbaachisaadha. Dachee fi dubartiin sababa kanaaf akka mallattoo hormaataatti ilaallamu. Karaa biraa yoo himamu, akkuma dhiirri dubartii malee ilmoo godhachuu hindandeenye, caaccuu malee kallachis tajaajila hinkennu.    

Ajjeessaanii yeroo geeraru niiti ofiin illee akkas jedhu.   


Nan dhaqa laga Baqqoo  
   
biyya waan hundaa rakkoo   
 
biyya qilleensa gubaa    

mirgikoo dafee kufaa    

*Caaccuu* si fideen dhufaa

## Wabii