Baala

**Baalli** (Afaan Ingiliffaan: **Leaf**) qaama biqiltuu murteessaa fi beekamaa kan irra caalaatti jirma irratti argamuudha. Innis qaama guddicha adeemsi jaariftinaa (photosynthesis) itti gaggeeffamu yoo ta'u, jireenya biqiltuu fi lubbu qabeeyyii biroof bu'uura guddaadha. Baaloonni boca, guddina, halluu, fi caasaa adda addaa qabaachuu danda'u, garuu hunduu dalagaa wal-fakkaataa raawwatu. Caasaan isaanii inni battee fi bal'aan ifa aduu, kaarboon daayi'oksaayidii, fi bishaan argachuuf haala mijaawaa uuma.

## Dalagaawwan Gurguddoo Baalaa
Baalli dalagaalee jireenya biqiltuutiif murteessoo ta'an hedduu raawwata.

* **[[Jaariftina]] (Photosynthesis):** Kun dalagaa isa guddicha. Baaloonni pigmeentii magariisa **Magariisee (Chlorophyll)** jedhamu of keessaa qabu. Pigmeentiin kun anniisaa ifa aduu fayyadamuun, kaarboon daayi'oksaayidii qilleensa keessaa fi bishaan hiddaan xuuxame walitti fiduun, gulukoosii (soorata) fi oksijiinii oomisha. Oksijiiniin gara qilleensaatti gadi lakkifama, sooranni immoo biqiltuun guddachuuf itti fayyadama.
* **Hurka (Transpiration):** Adeemsa bishaan qaama biqiltuu keessaa **urbeensa (stomata)** baalaa keessaan gara qilleensaatti itti hurkudha. Hurki biqiltuudhaaf faayidaa lama qaba: biqiltuun akka qabbanooftu taasisa, akkasumas humna xuuxaa (pulling force) uumuun bishaan fi albuudoonni hidda irraa gara baalaatti akka socho'an gargaara.
* **Wal-jijjiirraa Gaasotaa (Gas Exchange):** Urbeensi qaawwa xixiqqoo kan irra caalaatti gara jala baalaatti argamu yoo ta'u, kaarboon daayi'oksaayidiin (CO2) jaariftinaaf barbaachisu akka seenu, oksijiiniin (O2) immoo akka bahu taasisa.
* **Kuusaa Soorataa fi Bishaan:** Biqiltoonni tokko tokko, kan akka quullubbii adiifi diimaa, soorata baala isaanii isa jabaate keessatti kuufatu. Biqiltoonni gammoojjii keessa jiraatan (succulents) immoo bishaan baala isaanii isa furdaa keessatti kuufatanii yeroo hongee itti fayyadamu.

## Caasaa Baalaa (Anatomy)
Baalli qaamolee alaa fi caasaa keessoo adda addaa kan dalagaa isaatiif mijaawaa ta'an qaba.

### Qaamolee Alaa (External Structures)
* **Baalarkee (Lamina/Blade):** Kutaa baalaa isa bal'aa, battee, fi magariisa ta'edha. Irri isaa bal'aan kun ifa aduu hamma danda'ame argachuuf mijaawaadha.
* **Utubaa Baalaa (Petiole):** Damee xixiqqoo kan baalarkee jirma wajjin wal-qunnamsiisuudha. Utubaan kun baalli ifa aduu argachuuf akka of-sossochuu danda'u gargaara. Biqiltoonni hundi utubaa baalaa hin qaban; warri hin qabne *sessile* jedhamu.
* **Caaroo (Veins):** Ujummoolee xixiqqoo baalarkee keessa faca'anii argamanidha. Isaan kun tishuu geejjibaa (vascular tissue) kan **Bishaalbuu (Xylem)** (bishaan geejjibu) fi **filooyeemii** (soorata geejjibu) of keessaa qabu. Akkasumas, caaroon lafee dugdaa ta'uun baalarkee ni gargaaru.
* **Bu'ura Baalaa (Leaf Base):** Bakka utubaan baalaa jirmatti itti maxxanudha.

### Caasaa Keessaa (Internal Structures)
Yoo baala tokko kutanii shifargaan (microscope) ilaalan, caasaawwan armaan gadii mul'atu:
* **Iryaandii (Epidermis):** Baqqaana lubbiyyoo alaa kan gubbaa fi jala baalaa haguugee argamudha. Dalagaan isaa inni guddaan ittisa.
**Soloqmuta (Cuticle):** Baqqaana gagaa (wax) fakkaatu kan iryaandii haguugee argamu yoo ta'u, bishaan baala keessaa akka hin hurkine ittisa. Akkasumas biqiltuun nyaattota irraa of eeguuf gargaara.
**Urbeensa (Stomata):** Qaawwaawwan xixiqqoo kan iryaandii jalaa irratti hedduminaan argamanidha. Tokkoon tokkoon urbeensaa **lubbiyyoo wardiyaa** (guard cells) lamaan marfamee jira. Lubbiyyoonni kun banaamuu fi cufamuu urbeensaa too'achuun wal-jijjiirraa gaasotaa fi hurka to'atu.
* **Baaljiddoo (Mesophyll):** Tishuu guddicha baala keessatti argamu kan iryaandii gubbaa fi jalaa gidduu jiruudha. Bakka guddichi jaariftinaa itti gaggeeffamuudha. Bakka lamatti qoodama:
**Lubbiyyoo Daaggoo (Palisade Mesophyll):** Kutaa gubbaa baaljiddoo kan lubbiyyoo dhedheeroo walitti siqanii argamaniin guutameedha. **Caasmagarroo (Chloroplast)** hedduu waan of keessaa qabuuf, bakka jaariftini guddaan itti raawwatamudha.
**Lubbiyyoo Sarphaphoo (Spongy Mesophyll):** Kutaa jalaa baaljiddoo kan lubbiyyoonni isaa boca adda addaa qabanii fi faffaca'anii argamanidha. Iddoo banaa (air space) guddaa waan qabuuf wal-jijjiirraan gaasotaa salphaatti akka gaggeeffamu gargaara.

## Baalcabii (Moorfoloojii)
Qorannoon waa'ee boca, unka, fi qindoomina baalaa **Baalcabii** ykn **Moorfoloojii** jedhama.

### Tarree Baalaa Jirma Irratti (Phyllotaxis)
* **Wal-faallaa (Opposite):** Baaloonni lama **kuburee** (node) tokko irraa gara faallaa lamaanitti yoo bahan.
* **Wal-jijjiirraa (Alternate):** Kuburee tokko irraa baala tokko qofatu baha.
* **Maramtuu(Whorled):** Baaloonni sadii ykn isaa ol kuburee tokko irraa yoo bahan.

### Baala Salphaa fi Walxaxaa
* **Baala Salphaa (Simple Leaf):** Baalarkeen isaa tokkicha, kan hin qoodamin ykn yoo qoodames qoodinsi isaa gara caaroo gidduutti hin geenye.
* **Baala Walxaxaa (Compound Leaf):** Baalarkeen isaa baalolii (leaflets) xixiqqoo hedduutti kan qoodamedha.

## Baaloota Jijjiiraman (Modified Leaves)
Biqiltoonni tokko tokko haala naannoo isaaniitti madaquuf baala isaanii dalagaa addaatiif jijjiirrataniiru.
* **Gaaleewwan (Tendrils):** Baala boca fo'aa fakkaatu qabu kan biqiltuun waa marattee ol ba'uuf itti fayyadamtuudha (fkn. atara).
* **Qorelee (Spines):** Baala boca qoree/quuqqee qabu kan biqiltuun bineensota irraa of ittisuuf fayyadamtuudha (fkn. huummoo/cactus).
* **Baal-kuusaa (Storage Leaves):** Baala furdaa kan soorata ykn bishaan kuusu (fkn. quullubbii, raafuu).
* **Baal-sobaa (Bracts):** Baaloota halluu qaban kan daraaraa biratti argamanii fi ilbiisota kiliilchessuuf gargaaran (fkn. Bougainvillea).
* **Kiyyoo (Traps):** Biqiltoota ilbiisa nyaatan (carnivorous plants) irratti, baalli kiyyoo ta'ee ilbiisota qabuuf jijjiirameera.