Maashinii

**Maashiniin** ykn **meeshantaan** ykn **barbarmiyni** meeshaa ykn sirna anniisaa fi mala fayyadamuun hojiiwwan ykn dalagaalee adda ta’an raawwachuuf qophaa’eedha. Akkaataa idileetti qaamolee adda addaa kanneen bu’aa barbaadamu galmaan ga’uuf waliin hojjetan irraa kan ijaarame dha. Kaayyoon maashinii inni guddaan hojii ilma namaa salphisuu, saffisiisuu, ykn humna namaa ol ta'e raawwachuudha. Maashiniin humna itti galchinu (input force) guddisuu, kallattii isaa jijjiiruu, ykn gara sochii biraatti geeddaruu danda'a. Guddinni siyaadata ilma namaa guutummaatti kalaqa fi fayyadama maashinootaa wajjin hidhata cimaa qaba.

Hiikni "maashinii" jedhu baayyee bal'aadha. Innis meeshaa salphaa akka fonqolchaa (lever) irraa kaasee hanga sirna walxaxaa kan akka konkolaataa, kompiitaraa, ykn roobootiitti kan hammatudha. Maashiniiwwan hundi anniisaa gosa tokko gara isa kaaniitti jijjiiru. Fakkeenyaaf, motorri elektirikii anniisaa elektirikii gara anniisaa sochiitti jijjiira. Hubannoon waa'ee maashinootaa fi akkaataa isaan itti hojjetan damee saayinsii kan akka fiiziksii fi injineriingii keessatti barbaachisaadha.

## Seenaa Maashinootaa

### Maashinoota Salphaa Bara Durii

Seenaan maashinii dhaloota dhala namaa wajjin jalqaba. Meeshaaleen dhagaa durii kanneen akka mannashiinii fi eeboo gosa maashinii salphaa jalqabaati. Haa ta'u malee, yaad-rimeen "maashinoota salphaa" jedhu kan sirnaan ibsame falaasama Giriikii durii keessatti. Jaarraa 3ffaa Dh.K.D. keessa, herregaa fi fiizisistiin **Archimedes** jedhamu maashinoota salphaa gurguddoo sadii (fonqolcha, ribduu, fi cinkaara) irratti qorannoo bal'aa gaggeesse. Inni seera fonqolchaa "Humna xiqqoon wanta ulfaataa sochoosuun ni danda'ama" jedhuun beekama. Boodas, ogeeyyiin biroo kanneen akka Heron of Alexandria maashinoota salphaa hafan (golollee fi uleesaa, balinsa habalakaa, fi birdiida) dabalanii, walumaagalatti maashinoota salphaa ja'an jedhamanii beekamu.

### Maashinoota Walxaxaa fi Warraaqsa Industirii
Bara Haaromsaa (Renaissance) Awurooppaa keessatti, ogeeyyiin akka **Leonardo da Vinci** dizaayinii maashinoota walxaxaa hedduu kanneen akka meeshaa waraanaa, paampii bishaanii, fi meeshaalee biroo kaasan. Haa ta'u malee, guddinni maashinootaa inni guddaan **Warraaqsa Industirii** jaarraa 18ffaa keessa dhufe. Kalaqni **motora hurkaa (steam engine)** kan James Watt fooyyesse, yeroo haaraa kan maashinoonni humna namaa fi beeladaa bakka bu'an fiduun beekama. Maashinoonni hurkaan hojjetan warshaa, geejjiba (baabura, doonii), fi baay'ina oomishaa irratti jijjiirama guddaa fidan.

### Bara Elektirikii fi Dijitaalaa
Jaarraa 19ffaa fi 20ffaa keessatti, argannoon elektirikii maashinoota caalaatti saffisoo fi xixiqqoo uumuuf karaa bane. Motora elektirikiin maashinoota mana keessaa (akka maashina miiccaa fi firijii) fi kan warshaa guutummaatti jijjiire. Guddinni elektirooniksii, keessattuu kalaqni tiraanzistarii fi kompiitaraa, maashinoota "smart" ykn of-danda'an uume. Har'a, maashinoonni roobootii fi kanneen Aartifishaal Intalijensiin (AI) hojjetan dalagaalee namaaf ulfaatoo fi balaa qaban raawwachaa jiru.

## Gosoota Maashinii
Maashiniiwwan gosoota jalqabaa lamatti ramadamuu danda’u: maashiniiwwan salphaa fi maashiniiwwan walxaxaa.

### Maashiniiwwan Salphaa
Maashiniiwwan salphaan meeshaalee makaanikaa bu’uuraa kanneen humna guddisuu ykn kallattii isaa jijjiiruuf seera makaanikaa fayyadamanidha. Isaanis ijaarsa bu’uuraa maashiniiwwan walxaxaa ta’aniidha. Maashinoonni salphaan ja'a:
1.  **Fonqolcha (Lever):** Ulee jabaa kan tuqaa deeggarsaa (fulcrum) irratti naanna'uudha. Humna xiqqaa fayyadamuun wanta ulfaataa sochoosuuf gargaara (fkn, fardii).
2.  **Golollee fi Uleesaa (Wheel and Axle):** Gololleen uleesaa irratti maramee argama. Wantoota salphaatti naannessuu fi sochoosuuf tajaajila (fkn, gommaa konkolaataa).
3.  **Ribduu (Pulley):** Golollee funyoon irratti maramee, wantoota ulfaatoo ol kaasuu salphisa.
4.  **Balinsa Habalakaa (Inclined Plane):** Dirra jallaa kan wantoota ol baasuu fi gadi buusuu salphisuudha (fkn, karaa konkolaataa tulluu irra ba'u).
5.  **Birdiida (Wedge):** Qaama boca shibiliqii qabu kan wantoota addaan baasuu ykn kukkutuuf ooludha (fkn, mannashiinii).
6.  **Cinkaara ykn Miccirtuu (Screw):** Sarara maramaa kan qabu yoo ta'u, wantoota walitti qabsiisuuf ykn ol kaasuu fi gadi buusuuf tajaajila.

### Maashiniiwwan Walxaxaa
Maashiniiwwan walxaxaa ta’an gurmaa'ina maashiniiwwan salphaa fi qaamolee biroo kan hojiiwwan caalaatti walxaxaa ta’an hojjechuuf waliin hojjetanidha. Maashiniiwwan kun yeroo baay’ee kutaalee socho’an hedduu, madda humnaa (kan akka motoraa ykn barbaraa), sirna to’annoo fi mala adda addaa of keessaa qabu. Fakkeenyonni maashiniiwwan walxaxaa konkolaataa, xiyyaara, kompiitara, roobootii fi meeshaalee warshaa kan dabalatudha.

### Gosoota Maashinii fi Qaamolee Isaanii

## Faayidaa fi Dhiibbaa Maashinootaa

### Faayidaa
*   **Hojii Salphisuu:** Maashinoonni hojiiwwan namaaf ulfaatoo fi dadhabsiisoo ta'an salphisu. Humna namaa baay'ee qusatu.
*   **Oomishtummaa Guddisuu:** Maashinoonni warshaa keessatti oomisha saffisaa fi hamma guddaan akka gaggeeffamu taasisu, kunis guddina dinagdeetiif murteessaadha.
*   **Sirrummaa Dabaluu:** Maashinoonni hojiiwwan walxaxaa sirrummaa olaanaan, osoo hin dadhabin, irra deddeebiin hojjechuu danda'u.
*   **Nageenyummaa Fooyyessuu:** Maashinoonni hojiiwwan balaa qaban (akka albuuda baasuu ykn wantoota summii qaban qabachuu) bakka namaa bu'uun, balaa hir'isu.

### Dhiibbaa Negaatiivii
*   **Hojii Dhabdummaa:** Otomeeshiniin fi roobootonni hojiiwwan namoonni duraan hojjetan bakka bu'uun, rakkoo hojii dhabdummaa uumuu danda'u.
*   **Faalama Naannoo:** Maashinoonni gurguddoon boba'aa foosilii fayyadamuun, qilleensa, bishaan, fi biyyee faaluu danda'u.
*   **Walxaxinaa fi Suphaa:** Maashinoonni ammayyaa baayyee walxaxaa waan ta'aniif, suphaan isaanii beekumsa addaa fi gatii guddaa gaafata.