open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kompaawundii keemikaalaa

**Kompaawundiin ykn mirroon** wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(buxussuuddoon wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha. Fakkeenyaaf; soodiyem kilooraayidii (ashaboo nyaataa), bishaan, aluminiyem kilooraayidii. Soodiyem kilooraayidiin kompaawundii elementoota soodiyemiifi kilooriinii irraa uumameedha.

mirroon adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin mirroowwan biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a. mirroowwani amala fiizikaalaa(uumamaa)fi amala keemikaalaa mataa isaanii qabu. Amalootni kunis kompaawundii tokko kompaawundii isa biroo irraa adda baasuuf nama gargaaru. Amalli kompaawundii tokkoo amaloota elementoota irraa uumamerraa guutumaa guutuutti adda. Fakkeenyaaf; ashaboon nyaataa kompaawundii atoomii soodiyemii tokkoofi kilooriinii tokko irraa kan uumameedha. Amalootni ashaboo nyaataa kanneen akka rukkinaa, faalkaalee fiizikaalaa, dhandhamafi kan kana fakkaatan amaloota soodiyemiifi kilooriinii irraa guutammaa guutuutti adda. Akkasumas, amalli bishaanii amala elementoota irraa ijaarame kan haayidiroojiiniifi oksijiinii irraa adda
Qaabi (bineensa) .

**Qaajjibbuu ykn Toorbaan** qabaa (maqaa saayinsii: Brachyura).Innis bineensa miila kudhan kan qabuu fi qoloola kan qabuu yoo ta’u, kan warra Brachyura (maqaa saayinsii: Brachyura) keessaa tokko yoo ta’u, sababa eegee isaa gabaabaa, godoo lafee cinaachaa isaa jalatti dhokate waan qaabaniif maqaa saayiinsaawaa kanaan waamamuu. Qaajjibbuun,   galaana addunyaa hunda keessatti kan babal’ate yoo ta’u, bishaan qulqulluu fi lafa keessa kan jiraatan.gosoota hedduun qaajibbuu  naannoo ho’aa keessatt argamuu. Yeroo ammaa kana gosoonni beekaman gara 6,793 fi hambaanleen ifa hin taane gosoota adda addaa badan warra adda addaa 93 irraa kan citagita **Qaajjibbuu** keessaa 1,800 jiru. Hermit crabs(Qaajjibbuu corree), lobsters(Torbaan qabaa), shrimps(Balballaa Galaanaa), fi horseshoe crabs(Qaajjibbuu kottee fardaa) maqaa isaaniitiin ykn boca isaaniitiin wal fakkaatus tartiiba crabs keessa hin jiran. Gosoonni maatii Anomura keessa jiran yeroo baayyee qamalee dhugaa fakkaatu, garuu akkas miti.
Helsinki

**Helsinki** magaalaa guddoo Fiinlaandi fi Fiinlaandi keessatti magaala ummanni baayyee keessa jiraatu dha.


File:Helsinki July 2013-27a.jpg|Helsingin tuomiokirkko
File:Catedral Uspenski, Helsinki, Finlandia, 2012-08-14, DD 03.JPG|Uspenskin katedraali
File:Helsinki July 2013-21.jpg|Eduskuntatalo
File:Ateneum main facade.jpg|Ateneum
File:Kiasmamodernartmuseum.JPG|Kiasma
File:Esplanadi, Helsinki, Finlandia, 2012-08-14, DD 01.JPG|Esplanadi
File:14-08-12-helsinki-RalfR-N3S 0901-454.jpg|Aleksanterinkatu
File:Suomenlinna.jpg|Suomenlinna
Sirna Aduu

**Sirni Biiftuu** Biiftuu fi pilaaneetota sagal naannoo, kanneen  ishee naanna'an of keessatti qabata. Sirni kunnis meerikuurii Veenusii, Lafa, Maarsii, Juupitaar, Saaturn, Yuuraanos, Neeptuunii fi Pilutoo of keessatti qabata .
Lakkoofsa

* 
* Bulleted list item
**Lakkoofsi** ruqoo herregaa lakkaa’uu fi safaruuf fayyaduudha. Lakkoofsi garee sirna lakkoofsaa jedhamutti qoodamuu danda'a .
## Mallattoo lakkoofsaa
Mallattoon lakkoofsaa Indo -Arabic ( **0123456789** ) bifa ammayyaatiin naannoo bara 1550 Dh.K.D. Sana dura bifa isaanii jiruun Awurooppaa keessatti bara 968 Dh.K.D. Isaanis lakkoofsota Arabaa irraa kan fudhatamanidha . Araboonni lakkoofsa Hindii kan fudhatan bara 768 Dh.K.D. Waggoota 200 kana keessatti hayyoonni Arabaa hayyoota Awurooppaa zeeroo (0)n durfamuu isaanii irraa kan ka’e herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin, hayyoonni addunyaa Arabaa yeroo sanaaf caalaatti dhiibuu danda’aniiru ta'uu. Lammiileen Hindiis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.D irraa eegalee faayidaa zeeroo ni beeku turan. Tokkoon tokkoon qindaa’ina mallattoo lakkoofsaa Indo-Arabic, maqaa isaa Amaaraa tokko lama sadii afur shan ja’a torba saddeet sagal ilaali.

## Gosa lakkoofsotaa
Lakkoofsota baay’ee beekaman **lakkoofsota uumamaa** ykn Lakkoofsa lakkawwii fknf tokko, lama, sadii fi kkf dha.

.Mallattoon tuuta lakkoofsota uumamaa **N** akkasumas barreeffama <math>\mathbb{N}</math> .

### Lakkoofsa udummii

* Lakkoofsota udummii: lakkoofsota pozaatiivii(guttoo) fi negaatiivii(wawwee) fi  zeeroo dabalatuu dha.
* **Lakkoofsota negaatiivii ykn wawwee :** lakkoofsota zeeroo gadi ta’an yoo ta’u, isaanis masaanuu lakkoofsota guttoo ti. Fakkeenyaaf: Lakkoofsi guttoo kuufama baankii yoo bakka bu’u, lakkoofsi wawwee  maallaqa baay’ina walfakkaataa irraa baafame agarsiisa. Lakkoofsota wawween kan barreeffaman - mallattoo hir'isuus jedhamu - lakkoofsa pozaatiivii masaanuu isaa irratti dursuudhaan. Kanaafuu, masaanuun 7 -7 dha. Yeroo tuuta lakkoofsota negaatiivii fi tuuta lakkoofsota uumamaa fi zeeroo tokkoomsinu tuuta lakkoofsota guutuu **Z** arganna akkasumas ni barreeffama <math>\mathbb{Z}</math> .

### Lakkoofsa Entaa
**[[Lakkoofsa Entaa]]** akka  firaakshiniitti(**hirmeemmii**) Waamamaa fi waamsisaa lakkofsa lakkawwii ykn  hintaane qabuun ibsamuu danda’uudha . firaakshinii *m/n* ykn

: m \over n \,
Xin Biqila

**Xin Biqila** damee baayoloojii ykn Xin-lubbuu yoo ta'u qorannoo, saayinsii fi qorannoo biqiltootaati .
Gita Qurxummiilee

Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkaanuun(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame  (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha
--

**Lubbiyyoo** bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan
Haguggee lubbiyyoo

Meembraaniin seeliis saayitoopilaasmii marsee qaamolee seelii ala jiran hafan irraa qaamaan adda baasa, kanaanis akka dallaa qoodutti hojjeta. Gufuun kun alaa fi keessaa seelii lubbuu qabu akka walakkaa dabarsuu danda’utti ykn qulqullinaan ce’uu danda’utti to’achuu kan danda’u yoo ta’u, akka meembraanii walakkaa dabarfamuu danda’utti kan hojjetuu fi yeroo walfakkaatutti meeshaalee karaa isaa seenuu fi ba’uuf dandeettii filannoo kan qabuu dha, akkasumas yeroo baay’ee molakiyuulonni baattuu meembraanii pilaasmaa keessa jiran adeemsa dabarsuu keessatti gumaacha Wantoonni meembraanii tokko keessa darbanii adeemsi kun kan raawwatamu anniisaa keemikaalaa baay’ee baasuudhaani. Meembraaniin pilaasmaa baay’ee haphii ta’uu isaa yoo ilaalle; Kanaafuu, maaykirooskooppii ifaa fayyadamuun salphaatti adda baafamuu kan hin dandeenye yoo ta’u, seelii tokko tokko keessattis meembraaniin pilaasmaa maaykirooskooppiidhaan adda baafamuu akka danda’uuf laayiyeroota eegumsa furdaa ta’aniin marfamee akka jiru hubatameera.Fakkeenyaaf, seelonni biqiltootaa baay’een isaanii dallaa seeloosa furdaa qabu kan meembraanii pilaasmaa kan dallaa seelii jedhamu haguugee deggeru .cimaa. Dallaan seelii hojiiwwan barbaachisoo seelii qaba, garuu adeemsa dabarsuu fi sochii meeshaaleen seelii keessaa fi ala jiran keessatti gahee tokkollee hin qabu.
Haguuggee lubbiyyoo

**Meembraaniin seelii ykn haguggee lubbiyyoo** baqqaana haphii naannoo seelii lubbu qabeeyyii hundaatti.Yeroo tokko tokko **meembraanii pilaasmaa** ykn meembraanii saayitoopilaasmii jedhama.
Hidhoo ayoonii

Hidhoon ayoonii ykn hidhoon guuttiiqaa(Ioinic bond) **hidhoo** atoomota ykn buxussuuddoowwanii  elementoota ykn wahiyyoo lamaa gidduutti yeroo kompaawundii ykn simni keemikaalaa uumuun uumamudha . suddoon wahiyyoo tokkoo elektiroonii atoomii elementii biraatiif yeroo arjoomu ykn kennu kompaawundii uumuu sun **Hidhoo ayoonii ykn guuttiiqaa** jedhama.

Fakkeenyaaf, elementoonni soodiyemii (Na) fi kilooriinii (Cl)  yeroo walnyaatinsa gaggessan soogidda /Ashaboo Nyaataa uuman, elektirooniin tokko atoomii soodiyemii keessaa gad-dhiifamee/gad-lakkisuun suudichi pozaatiivii ta’ee, kaataayoonii jedhama. Garuu atoomiin kilooriinii elektiroonii waan fudhateef negaatiivii dha. kanaafuu kun immoo anaayoonii jedhama . Amma hidhni ayoonii lamaan gidduu jiru akka maagneetii pozaatiivii fi negaatiivii gidduutti hojjeta; Soogidda dha.
Qilleensa Marsaa

**Qilleensa Marsaa lafaa**  walitti qabama gaazoota sababa harkisa lafaattiin laffatti harkifamanii nannoo laffatti argamanitti,gabaabuumatti Qillensii Naannoo lafaa  tuuta gaazootaa Baqqana qillensaa lafa keessatti argamaniidha. Kuusaan gaazii kun yeroo adda addaatti qabiyyee adda addaa qaba ture. Elementiiwwan jireenya isa keessa jiruuf barbaachisoo ta’an ( Baqqaana ozoonii dabalatee ) yeroo hunda jijjiiramaa jiru. Haalli qilleensaa keenya naayitiroojiinii dhibbeentaa 78, oksijiinii dhibbeentaa 21, argoonii dhibbeentaa 0.93 fi kaarboon daayi’oksaayidii dhibbeentaa 0.038 of keessaa qaba. Haalli amma jiru lafti waggoota biliyoona 1.5 dabalataaf jireenya akka deeggartu ni taasisa jedhamee amanama.

### Baqqanota Qilleensa Marsaa Lafaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Tempireechera irratti hundaa’uun qilleensi marsaa lafaa baqqaanota afur gurguddootti niqoodama. Isaannis: Tirooppoosfeerii, Istiraatoosfeerii, Meesoosfeerii fi Teermoosfeerii dha.

#### Baqqaana qillensaa gadee ykn Tirooppoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Tirooppoosfeerii: baqaana lafatti aanee argamuudha. Haalli argama isaatis naannoo mudhii lafatti hamma 17km ol fagatee kan argamu yommuu ta’u, naannoo bantileetti immoo hamma 7k mol fagatee argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’iinsi dabalaa adeemu, tempireecherri immoo hir’achaa deema. Kunis kan ta’uu danda’eef maddi hoo’a baqaana kanaa lafa waan ta’eefi. Dhiibbaan qilleensa marsaa lafaa guddaa ta’e baqqaana kana keessatti argama. Sababbiin isaas baqqaanni kun hunda irra rukkaadha. Gaasota garagaraafi hurka bishaanii ofkeessaa waan qabuufi. Fiixeen yookiin daangaan gara olii baqaana kanaa Tirooppoopwuusi jedhama

#### Hawaardiyaaa ykn Istiraatoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaana tirooppoosfeeriitti aanee argamuudha. Baqaana kana keessatti olka’iinsi yoo dabalu teempreecharris suuta dabalaa deema. Kunis kan ta’eef kuufamni guddaan ozoonii (O3 ) baqaana kana keessatti argama. Jiraachuun Oozoonii immoo carallaan Altiraavawoleettii jedhamu akka keessatti xuuxxamee hafu taasisa. Daangaan Istiraatoosfeeriifii meesoosfeerii Istiraatoopaasi jedhama. Kunis hanga 20km olfagaatee argama

#### Baqaana Qillensaa giddu ykn Hawaa Cabbii ykn Meesoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaanni kun daangaa gara olii istiraatoosfeerii fi 90km gidduutti argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu tempireecherri immoo saffisaan hir’achaa deema. Teempreecharri hamma -1850 C tti gadi bu’a. Sababni olka’iinsi yoo dabalu teempreecharri hir’ataa deemuuf baqaana hunda irra baqaanni rukkinni gaasotaa xiqqaa waan ta’eefi. Haalli kun immoo hoo’i akka hin kuufamne taasisa. Fiixeen yookiin daangaan baqaana kanaa gara olii Meesoopaasii jedhama.

#### Hawoo'a ykn Teermoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaana qilleensa marsaa lafaa gara olii daangaa meesoosfeerii olitti kana rgamuudha. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu, tempireecherris saffisa dabalaa adeemuun hamma 1,5000 C gaha. Kanarraa kan ka’e, baqqaanni kun baqqana qilleensa marsaa lafaa isa baay’ee hoo’aa ta’uun beekkama. Kunis kan ta’eef hammi O3 guddaa waan ta’eef
PVR Raja

**P. V. R. Raja** qindeessaa muuziqaa Hindii ti. fiilmiiwwan gaggabaaboo Telugu baay'inaan qindeessuudhaan *kitaaba galmee Hindii* seene. Maqaa ijoollee *Short Films Maestro* jedhamuun waama. Irra caalaa Muuziqaa Fiilmiiwwan Afaan Telugu Hindii Qopheessaa ture. Albamii muuziqaa isaa ''Vitamin She'' fi ''Madhi'' jedhu indie labels irratti gadhiifame. Dorgommiiwwan Feestivaala Dargaggoota Biyyaalessaa Hindii irratti gosa gitaaraatiin sadarkaa tokkoffaa argateera. Fiilmiiwwan dijitaalaa 250 ol ta'aniif muuziqaa qindeesse.
## Filmography

## marsariitiiwwan alaa
*'''''IMDb'''''
*'''''Facebook'''''
*'''''Spotify'''''

## Wabiiwwan

## Hubachiisa
*''Best music director nominee for South Indian International Movie Awards-Official Twitter Post''
*''Best music director nominee for South Indian International Movie Awards-Official Facebook Post''
*''Times Of India''
*''The Hans India''
*''Nava Telangana''
*''Klapboard Post''
*''Filmibeat''
Kompaawundii keemikaalaawaa

**Kompaawundiin ykn mirroon** wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(buxussuuddoon wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha. Fakkeenyaaf; soodiyem kilooraayidii (ashaboo nyaataa), bishaan, aluminiyem kilooraayidii. Soodiyem kilooraayidiin kompaawundii elementoota soodiyemiifi kilooriinii irraa uumameedha.

mirroon adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin mirroowwan biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a. mirroowwani amala fiizikaalaa(uumamaa)fi amala keemikaalaa mataa isaanii qabu. Amalootni kunis kompaawundii tokko kompaawundii isa biroo irraa adda baasuuf nama gargaaru. Amalli kompaawundii tokkoo amaloota elementoota irraa uumamerraa guutumaa guutuutti adda. Fakkeenyaaf; ashaboon nyaataa kompaawundii atoomii soodiyemii tokkoofi kilooriinii tokko irraa kan uumameedha. Amalootni ashaboo nyaataa kanneen akka rukkinaa, faalkaalee fiizikaalaa, dhandhamafi kan kana fakkaatan amaloota soodiyemiifi kilooriinii irraa guutammaa guutuutti adda. Akkasumas, amalli bishaanii amala elementoota irraa ijaarame kan haayidiroojiiniifi oksijiinii irraa adda
23r4

**Dambaliin** jeequmsa amaloota naannoo, kan akka dhiibbaa dambalii sagalee fi daambalii bishaanii ykn cimina dirree elektiromaagneeti dambalii ifaa keessatti ykn **damballin jeequmsa yeroofi bakka.kessaa imaluudha.**

**Dheerinni Dambalii** (λ): Dheerinni Dambalii kan ibsamu fageenya tuqaawwan walfakkaatan dambalii  walmaddii  gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi fiixee ykn dhooqa dambalii lama walmaddii jiran gidduu jiru dheerina danbaalii  dha. Dheerinni dambalii qubee Giriikii λ (lambda)  tiin agarsiifama.. Dambaliiwwan guyyaa guyyaan ilaallu kanneen akka ifa, sagalee ykn dambalii bishaanii dha. Dheerinni danbalii fi firikuweensii(irradeebinna) gidduu hariiroon figgisoo tu jira .Danbaliin lama yoo saffisa walfakkaataa qabaate **dheerinni dambalii gabaabaan irradeebina guddaa qaba.**

## Hariiroo dheerina Dambalii

: hariiroo Yeroo dambalii, irrededdebina, dheerina dambalii fi Saffisa dambalii gidduu jiru. Yoo Damballin irradeddebina 2 Hz qabu ilaalte kun dambalii 2 sekondii tokkotti qabxii tokko darbu jechuudha. Kunis tokkoon tokkoon dalgee qabxii sana darbuuf sekondii 0.5 akka fudhatu agarsiisa. Kanaafuu, yeroon danbalii sekondii 0.5 dha.Kanaaf, yeroon wal-faana irradeddebinaati ti
: \lambda=\frac{v}{f}

f=\frac{1}{T}


T=\frac{1}{f}


### saffisa dambalii = irradedebina×dheerina dambalii ⇒ '''v = λ×f'''
Kanaaf akka:

: v saffisa Dabalii
: f  Irradeebina ykn firkuweensii.
: T yeroo

## Jechoota Dambalii waaliin walqabatan
**Bakka boqonnaa**: Bakki boqonnaa bakka hin jeeqamne ruqooleen ykn dirree yeroo isaanis raafama hin jiran. iddoo tasgabba'aa.

**Qaxxaamura**: Qaxxamurri fageenya qabxiin murtaa’aan gidduttii  argamu jechuudha

bakka boqonnaa isaa irraa socho’a.

**Dhooqa**: Dhooqa jechuun qabxii gadaanaa bakka boqonnaa gadiitti argamuu.

**Fixxee**: Fixxee qabxii olka’aa(olaanaa) bakka boqonnaa olitti argamudha.

**Yeroo** (**T**): Yeroon, mallattoo T tiin kan agarsiifamu, yeroo marsaa guutuu tokkoo kan sochii irradeddebi'e. Akkasumas yeroo dambaliin guutuu tokko gara qabxii kenname tokko dabarsuu.

**Irradedebina (f ):** Irradedebina Firikuweensiin, mallattoo **f** tiin kan bakkabu'u dha.Irradedebinni  lakkoofsa dambalii guutuu tokku yeroo tokkotti qabxii kenname tokko darbanii jedhamee ibsama. Irradedebinni hamma olka’u lakkoofsi dambalii sekondii tokkotti dha.

Bikkoomni waliigalaa firikuweensii sekondii tokkotti marsaa tokko dha. Kunis **Hertz** tokko (Hz) jedhamee ibsama

**1Hz=1 marsaa/s.**

**Hiixina (A):** Hiixinni ykn Ampiliituudiin kan ibsamu qaxxamura guddaa bakka walmadaalummaa irraati. Hiixinni mallattoo A tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, meetiraan (m) .safarama

**Saffisa Dambalii** (v): Saffisni dambalii kan ibsamu fageenya dambalii sekondii tokko keessatti deemtudha. Mallattoo v tiin kan agarsiifamu yoo ta’u akkuma saffisa hundaatti sekondii tokkotti meetiraan safarama.

### Falcha Dheerinni Dambalii vaakiyuumiin alaa(miti-onaa)

: \lambda'=\frac{\lambda_0}{n}
Main Page/minerva.css

font-family: sans-serif;
    color: #202122;
    direction: ltr;
    line-height: 1.6;
    background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3e/MP-open-book4.png);
    text-align: center;
    font-size: 127%;
    padding: 12px 17px 0px 0px;
    font-weight: bold;
Seeli

**Seelii** ( Afaan Oromoo : lubbiyyoo) Seeliin wanta lubbuu qabu isa xiqqaadha ykn wanti jedhamuu danda'u yuunitii jireenyaati. Seelii jechuun yuunitii maatirii isa xiqqaa ta’ee fi ifatti lubbuun jiru jedhamee waamamuu danda’uudha. Kana jechuun seelii waanuma fedhe hojjechuu kan danda’uu fi hojiiwwan bu’uuraa jireenyaa kan akka walhormaataa, bullaa’insa nyaataa, guddinaa fi qoqqoodinsa seelii pirootopilaasmii seelii keessa jiru keessatti raawwatamu. Seelonni caasaa bu’uuraa tokko kan qaban ta’us, seelonni baay’ee adda ta’anii mul’atu.
Qajojii:Wikipediasister

wwWiikiipiidiyaan, kitaabni beekumsa bilisaa, kan qopheesse Wiikiimidiyaa Faawundeeshinii .Dhaabbanni bu’aa hin arganne kun pirojektoota hojii  fi fedhii waloo adda addaas ni hojjeta:
Walaabuu

Walaabuu iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Walaabuu guutummaatti arguun hin danda'amu. Fakkeenyaaf, suuraawwan lamaan fakkii 1 armaan gadii irratti argitan saamuda kutaalee Walaabuu tokko tokkoo ti.
Doolaara Ameerikaa

**Doolaara** maallaqa bitaagurgutaa  Ameerikaa ti . Doolaara biyyoota biroo irraa adda baasuuf mallattoo $ fayyadama. Maallaqni kun amma akka maallaqa addunyaatti ilaalama. Kunis kan danda’amu biyyoonni addunyaa hedduun doolaara akka maallaqa ijootti waan fayyadamaniif. Biyyoonni baay’een isaaniis doolaara akka maallaqa lammaffaatti fayyadamu.
Saffisa ifaa

Saffisni ifa vaakiyuumii keessatti, yeroo baay’ee c jedhamee kan waamamu, dhaabbataa fiizikaalaa waliigalaa kan sekondii tokkotti meetira 299,792,458 wajjin sirriitti walqixa ta’eedha.
Pilaaneettii

**Lafjoo** qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan **humna seentiriipetaalii** jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin **humna seentiriifugaalii** jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.
Dawe Kachan

Aanaan dawwee qachaan kan argaamuu naannoo oromiya godina baalee baha keessatii magaalan guddon aanaa kana mi'oo jedhaamun beekamtii.

gandoota akka kubbii waldeeya ,sof umar, arda ooru ,magaalo sarboo,diddibisa ,aadee haara aaga, diibee kiloofta ,dibbe molee, mi'oo,  fursaa, if jaalatii hammatee jira.
Karaa Waraabessaa

**Milky Way** ykn afaan Oromoon " **Xurree Aannannoo ykn Karaa Waraabessaa** " walitti qabama ykn biifama urjiilee fi qaamolee samii adda addaati. Ballinni Ruda Xurree Aannannoo gara kiloo meetrira 1,000,000,000,000,000,000 ykn waggaa ifa 100,000 ykn 30 kiloopaaskaalii ta'a jedhamee tilmaamamama. Fageenyi fiixee tokko irraa gara fiixee isa kaaniitti (daayameetiraan) safarame waggaa ifa 100,000 dha. Urjiilee biiliyoona 100 hanga 400 gidduutti akka of keessaa qabu tilmaamameera. Ruda kana keessatti sirna Biiftuu ykn aduu giddu galeessa godhate jira.

## Xinjecha
Hundumti keenya ifa cofgoggeewwan giccisa baayyeetiin halkan dukkana samii qaxxaamuran argineerra. Kana Giriikonni durii **Miilki-Weyii** jechuun moggaasan. Misiirii fi Chaayinoota duriif **malkaa garhawaa** yommuu ta’u, Araboonnii immoo **Darbuul tabbaanaa** jedhuun kunis **"Karaa Aananaawaa"** dha.Afaan oromoon ammoo "**Xurree Aannannoo Ykn malkaa garhawaa ykn Karaa Waraabessaa**" jedhama.Saaybeerotni immoo akka **maxhodhaa dunkaana** samii keessatti ilaalu turan Durii jalqabee qorattootni waa’ee uumama isaa hubachuuf yaalii godhaa turan. Baay’een isaanii, kan akka Anaksaagooras bara Girikii durii keessa ykn Al Biruunii bara giddugaleessaa Pershiyaa keessa, urjiilee baay’ee walitti dhiyaataniin kan umameedha jechuun tilmaamanii turan.

## Dabalataaf:
* Hawaa                         
* Urjilee
* Gurmuurjii
* Ruda
* Sirna Biiftuu
* Lafjoolee ykn pilaaneetoota
* Meerikurii(Qaamuu-daalacha)
* Bakkalcha(Venus)
* Lafa
* Arraasaa(Maarsii)
* Harrattuu(Juupitaar)
* lafqubeellaa(Saatarniii)
* Yuuraanis (Urjii Badheessaa)
* Neeptuuniin(Garba-samii)
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
Pilaaneetii

**Pilaaneetiin** ykn **Lafjoon**  urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii irratti akka naanneffaman isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Milkii Weey wiirtuu isaa irratti urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota sagal naannoo ishee naanna’an qaba.
Ruda

**Rudni** walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee , urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya **Xurree Aannannoo** jedhama**.** 

Jechii Afaan Ingiliffaa «galaxy» jedhuu afaan giriikii irra kan liqeeffame yoo ta'uu hiikkaan isaas  «Aannan» jechuudha.    

**Rudni** walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee , urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya **Xurree Aannannoo** jedhama**.**    

Jechii Afaan Ingiliffaa «galaxy» jedhuu 

afaan giriikii irra kan liqeeffame yoo ta'uu hiikkaan isaas  «Aana»

**Gosoota Rudaa**

**Ruuda maramaa(Spiral galaxies) :-  ** naannooftuu gurguddoo fakkaatu. Harki micciramaa urjiilee fi gaazii fi dhukkee baay’ee irraa ijaarame. Gaasii fi dhukkee wantoota ijoo urjiilee haaraa uumuuf barbaachisan keessaa muraasa. Urjiileen dargaggoonni urjiilee dullooman caalaa baayʼee hoʼaa waan gubaniif, yeroo baayʼee rudoonni micciramaa  walaabuu keessatti ifaa taʼan keessaa tokko tokkodha. Rudoonnii dhiyoo jiran gara kessaa  %60 kan ta'an micciramoo dha. Rudootni mana keenyaa Xurree Aannannoo  fakkeenya baayyee gaarii tokkoo ti.

**Ruda Okookkaawaa ykn Luffee (Elliptical galaxies) :-  ** boca geengoo diriirfamanii ykn Luffee qabu. Rudootni okookkawaa tokko tokko kanneen biroo caalaa diriiree jiru.  Kan biraan immoo dheeraa fi diriiraa fakkaachuu danda’a. Rudoonnii okokkaawaa irra caalaan isaanii urjiilee durii of keessaa qabu. Kana jechuun yeroo baayyee akka ruda miciramaa ifa miti jechuudha. Akkasumas dhukkee fi gaazii baayyee xiqqaa qabu. Rudootnii okokkawaa rudoota gurguddoo fi baay’inaan mul’atanidha. Isaanis rudoota dhiyoo jiran keessaa gara %20 ta'u.

**Ruda Alsirnaawaa (Irregular galaxies) :-  ** Boca waloo tokkollee hin qaban. Rudonni sirrii hin taane ykn Alsirnaawaa ruda xixiqqoo saayintistoonni ilaalan keessaa tokko. Haa ta’u malee, baay’ee ifa ta’uus ni danda’u. Akkuma rudoota micciramoo, rudoota sirrii hin taane yeroo baayʼee gaazii, dhukkee fi urjiilee dargaggoota ifaa baayʼeedhaan guutamu. Rudootni dhiyoo jiran keessaa gara %20 Rudha Alsirnawwaadha.

**Urjiileesoboo (Quasars** **) :-  ** naannoowwan summugawoo wiirtuu ruuda keessa jiranidha. Humna guddaa gadi lakkisu. Urjiileesoboo ykn Kuwaasaroonni dhugumatti wantoota  Walaabuu keessatti bayyee ifaa ta’an keessaa muraasa. Ruda Xurree Aannannoo  keenyaatti urjiileensoboon hin jiran.  

## Dabalataaf:

* Hawaa
* Urjilee
* Gurmuurjii
* Ruda
* xurree annannoo
* Sirna Biiftuu
* Lafjoolee ykn pilaaneetoota
* Meerikurii(Qaamuu-daalacha)
* Bakkalcha(Venus)
* Lafa
* Arraasaa(Maarsii)
* Harrattuu(Juupitaar)
* lafqubeellaa(Saatarniii)
* Yuuraanis (Urjii Badheessaa)
* Neeptuuniin(Garba-samii)
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
Lafjoo Bakkalcha

**Bakkalcha** ykn **Veenus** (mallattoo: ) ruuda Xurree Aannannoo, ykn tuuta urjiilee bakka lafti argamtudha. Lafjoon kun Biifturraa irraa sadarkaa lammaffaa (2ffaa) dha. Isa duuba lafjoolee akka: Lafa, Maarsii/Goofoo, Juupitaar/ejabula, Saaturn/lafqubeellaa, Yuuraanos, Neeptuunii. lafjoo isa fuuldura jiru ujaadu/meerikurii qofaadha.
Gaara Tataa'oo

**Garreen Tataa'oon** jechuun gaaraa lafaa dhooqaa jiddutti argamuu fi kan sababa babaqaqinsa lafaatiin uumameedha.
Tuuja

Hiikni adda addaa muraasni **Tuujoota ykn gurmuujiilee** jira, garuu namoonni baay'een gurmuu urjiilee akka garee urjiileetti yaadu. Urjiileen halkan arguu dandeessan bakka lafa irra jirtuu fi yeroo waggaa irratti hundaa'a. Yeroo baayyee, garee urjiilee samii keessatti boca addaa fakkaatanii fi maqaan isaaniif kennamedha. Urjiileen tokko tokko Tuujootan tokko keessa jiran walitti dhihoo yoo ta’an kaan immoo baay’ee fagoo ta’uu danda’u. Gurmuun Urjiileen maqaa meeshaalee, bineensotaa fi namootaa yeroo dheeraa dura moggaafamaniiru. Har’as Rudessitootni urjiilee fi roobaa fufurgisaa ykn bubutu(meteor) moggaasuuf gurmuu urjiilee fayyadamu.

Yeroo booda aadaan addunyaa maraa waan namoonni argan jedhanii yaadan irratti hundaa’uun maqaa fi baay’ina Tuujoota adda addaa qabaataniiru. Har'a Tuujootan beekamtii argatan 88 jiru

Gareen urjiilee kun "budduqqoo guddaa(big dipper)" jedhama. Yoo sarara urjiilee gidduu jiru hordofte, budduqqoo ykn cilfaa, kan ati soorata qodaa keessaa cuuphuuf itti fayyadamtu fakkaata. Suuraan budduqqoo guddaa kun kan kaafame rudeessaa tokkoon Buufata Hawaa Idil-addunyaa irratti yoo ta'u, garuu yeroo baayyee garee urjiilee kana lafa irraa arguu dandeessu, Madda: NASA/Donald R. Pettit irraa kan fudhatame. Samii halkanii keessatti Tuujoota ykn buruja akkamii arguu dandeessa? Tuujootan halkan arguu dandeessan yeroo waggaa irratti hundaa’u. Lafti waggaatti al tokko naannoo Aduutti naanna'a. Ilaalchi keenya samii halkanii keessaa gara hawaatti yeroo naanna’u ni jijjiirama. Kanaafuu, samiin halkanii halkan hunda xiqqoo adda fakkaata sababiin isaas lafti marsoo ishee keessatti bakka adda addaa irratti waan jirtuuf. Urjiileen halkan hunda bakka halkan duraa turan irraa xiqqoo gara dhihaatti socho’uun mul’atu. Bakki ati lafa irra jirtus urjiilee fi Tuujootan akkamii akka argitu, akkasumas olka’iinsa hangamii samii irratti ol ka’anii akka mul’atan murteessa. Yeroo hunda golaadu Kaabaa kallattii golaadu Kibbaa irraa adda ta’een akeeka. Kana jechuun fakkeenyaaf namoonni Awustiraaliyaa keessa jiran urjii ilaalan ilaalcha samii xiqqoo adda ta’e kan argatan yoo ta’u, Tuujoota muraasa adda ta’an kanneen Ameerikaa keessa jiran irraa arguu danda’u. Yeroo Aduutti naanna’u samiin halkanii akkamitti akka jijjiiramu tilmaamuun xiqqoo nama burjaajessu danda’a. Hundi isaa akkamitti akka hojjetu fakkii armaan gadii kana keessatti ilaaluu dandeessu

## Dabalataaf:

* Hawaa
* Urjilee
* Gurmuurjii
* Ruda
* xurree annannoo
* Sirna Biiftuu
* Lafjoolee ykn pilaaneetoota
* Meerikurii(Qaamuu-daalacha)
* Bakkalcha(Venus)
* Lafa
* Arraasaa(Maarsii)
* Harrattuu(Juupitaar)
* lafqubeellaa(Saatarniii)
* Yuuraanis (Urjii Badheessaa)
* Neeptuuniin(Garba-samii)
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
Abubeeker Naasir

**Abubeeker Naasir Ahmed** (Guraandhala 23, 2000 dhalate) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa miillaa kan taphate yoo ta'u, garee kubbaa milaa Itoophiyaa fi garee kubba miilaa biyya Itoophiyaa keessatti Mamelodi Sundowns taphata. Duraan Liigii Ispoortii Itoophiyaa Keessatti Koffee S.C. tti taphachaa ture.
Babbaqaqiinsa Lafaa

**Babbaqaqiinsi** addaan tarsa’uu qaama lafaati. Lafti wal irraa foxoqee/citee dalga yookiin shaffaaxa walirraa siquu qaama lafaati. Qaamni lafaa kan wal gadidhiisu humnoonni faallaa wal irraa baqatan qaama lafaa irratti yoo dhiibbaa uuman ta’a. Bakkaa siquun qaama lafaa yookiin kattaa kun naannoo sarara baqaqaatti kan raawwatamuudha. Sababa babaqinsaatiin teessuma lafaa adda addaatu uumama. Fakkeenyaaf babbaqiinsi lafaa yoo uumamu qaamni lafaa jidduu gaarreen wal ilaaloo gamaa-gamanatti dhiisee, lafti gidduu jiru mucucaatee sulula uuma. Sululli qinxamaa guddaan addnuyaa haala kanaan uumame

## Dallaa fannifame fi dallaa miila
Qaamni dhagaa cabaa/babaqabinsaa sanaa olitti argamu **dallaa fannifame**, qaamni dhagaa isa jala jiru immoo **dallaa** **miila** jedhama
Suraafel Daanaacheew

**Surafel Dagnachew Mengistu** (Fulbaana 11, 1997 dhalate) taphataa kubbaa miillaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa yoo ta'u, kilabii Piriimiyerliigii Itoophiyaa Faasiil Kenemaa fi garee biyyaalessaa Itoophiyaaf taphataa sarara giduu ta'ee taphata.
Gubama Soorataa

Seelonni dalagaa isaanii raawwachuuf anniisaa isaan barbaachisa. Anniisaa kanas soorata irraa adeemsa gubama soorataatiin argatu. **Gubamni soorataa** adeemsa Lubbiyyoo keessatti walnyaatisa keemikaala gaggeesuun nyaata irraa anniisaa (ATP) omishuuti. Adeemsi gubama soorataa tokkon tokkoo seelota keessatti waan geggeffamuuf **hargansuu Lubbiyyoo keessaa** jedhamuuniis ni waamama. Adeemsi gubama soorataa bakka lamatti qoodama. Isaaniis:gubama soorataa oksijiinii malee gaggeeffamuu(anaerobic respiration)fi gubama soorataa oksijiiniin gaggeeffamuu (aerobic respiration)dha

## Gubama soorataa oksijiiniin Gaggeeffamuu
Gubamni soorataa gargaarsa oksijiiniin gaggeeffamuu gubama soorataa oksijiinii jedhama. Gubamni soorataa kun gosa gubama soorataa anniisan hedduu oomishamudha. Gosa gubama soorataa kanaan sooranni oksijiiniin guutuumaan guutuutti waan gubatuuf annisaa guddaa ta’etu omishama. Fakkeenyaaf, molokiyuulii gulukoosii tokko irraa anniisaa 36/38ATP oomishama. Dabalataaniis kaarboondaayoksaayidiifi bishaan gadi lakkifama.

**Gulukoosii + oksijiinii	kaarboondaayoksaayidii + bishaan +36/38ATP**

**C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> +6O<sub>2</sub>	6CO<sub>2</sub> +6H<sub>2</sub>O + 36/38ATP**

Gubamni  soorataa   kun   maayitookondiriyaa   Lubbiyyoo   keessatti   gaggeeffama.   Kanaafuu,

maayitookondiriyaan ykn caasumneen “ **burqaa/man’ee anniisaa Lubbiyyoo ykn seelii**” jedhama.

= Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu =
**Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu** gubama soorataa oksijiinii malee jedhama. Kunis gubama soorataa O2 otoo hin fayyadamin raawwatamuudha. Kan gaggeeffamus saayitoopilaazmii Lubbiyyoo keessatti. Adeemsa gubama soorataa kana keessatti sooranni oksijiinii malee waan gubatuufi guutummaa guutuutti waan hincaccabneef anniisaa xiqqaa ta’etu (2ATP) omishama.

Adeemsi gubama soorataa kun bineeldota keessatti yommu gaggeeffamu asiidii laaktiki fi anniisaan yoo oomishamu biqiltootaafi raacatiifaa keessatti immoo itaanool, kaarboondaayoksaayidiifi annisaatu uumama

**Gubama soorataa oksijiinii malee bineeldota keessatti**

**Gulukoosii	Asiidii laaktikii + Anniisaa**

**C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>	2(C<sub>3</sub>H<sub>6</sub>O<sub>3</sub>) + 2ATP**

**Gubama soorataa oksijiinii malee biqiltootaafi raacatiifaa keessatti** 

Gulukoosii	Itaanoolii + kaarboondaayoksaayidii + Anniisaa 

**C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>	2(C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH) + 2(CO<sub>2</sub>) + 2ATP**
Watana

**Wanneetni** hangaafi qabee qabu kamiyyuu maatarii ykn Watana jedhama. Fakkeenyaaf, qilleensa, bishaan, dhagaa, aannan, daraaraa adda addaafi kan kana fakkaatan Watana dha. Miti-watanni qaama uumamaa ta’ee kan hangaafi qabee hin qabneedha. Fakkeenyaaf, akaakuwwan anniisaa, ho’a, ifa, sagalee, dirree elektiriikii, jaalala, ibiddiifi kan kana fakkaatan miti-maatarii ykn miti watana dha. Watanni dhaabbataafi daangeeffamaadha. Kun ammoo maatariin ykn watanni uumamaan amala suudummaa qabaachuu isaa agarsiisa. Amalootni bu’uura watanaa hangaafi qabeen ibsamu.

**Hanga**

Hangi hamma maatarii ykn watanaa wanta keessatti argamuudha. Wanti hanga guddaa qabu, hammi maatarii of keessatti qabatu baay’eedha. Safartoon waaltaawaan(SI unit) hangi ittiin safaramu kiloogiraamii (Kg) jedhama. Hammi maatarii safaramuu yoo xiqqaa ta’e garuu giraamiin (g) yookiin miilli giraamiin (mg) safaruun nidanda’ama. Hangi iddoo kamittuu dhaabbataadha.

**Qabee**

Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.
Seeyint Joorji S.C.

Seeyint Joorji Sports Club (Amharic: ቅዱስ ጊዮርጊስ ስፖርት ክለብ, Kidus Giorgis Sport Club), Kidus Giorgis jedhamee kan beekamu, ***kilabii*** **kubbaa** miilaa ogummaa Addis Ababa, Itoophiyaa keessatti argamu dha. Kutaa olaanaa kubbaa miilaa Itoophiyaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Kilabichi bara 1935 tti kan hundeeffame yoo ta'u, Itoophiyaa keessatti kan jalqabaa kan ta'e yoo ta'e, akka mallattoo sabboonummaa Itoophiyaa fi mormii humnoota weerara Faashistii Xaaliyaanii irratti hundeeffame.
Ramadaanaa Yuseef

**Ramadaan Yuseef Mohaammed** (ረመዳን ዩሱፍ; kan dhalate Guraandhala 12, 2001) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa milaa Itoophiyaa kan garee Ispoortii Ispoortii Seeyint Joorji S.C. fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Qojoolee:Ramaddii-Saayinsii

: *(Kun Barruu saayinsawaa kan damee Sayinsiiti ]. Maloo <span class="plainlinks">[ babal'isuu dandeessuu! )*]
Getanee Kebeede

**Getaneh Kebede Gebeto** (Amharic: ጌታነህ ከበደ; kan dhalate Ebla 2, 1992) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa duraa taphataa kilabii Itoophiyaa Premier League Wolkite City.
Koffee Itoophiyaa S.C.

Ethiopian Coffee Sport Club, Ethiopian Buna jedhamee kan beekamu, garee kubbaa miilaa ***Itoophiyaa*** kan Addis Ababaa keessatti argamu dha.

Miseensa Federaalaa kubbaa miilaa Itoophiyaa kan ta'an yoo ta'u, garee kubbaa miira Itoophiyaa isa ol aanaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Istaadiyeemiin mana isaanii Istaadiyoo Addis Ababaa ti. Mormitoota Seeyint Joorji S.C. waliin, Itoophiyaa keessatti garee michoota gurguddoo keessaa isa tokko qaba.
Mamelodi Sundowns F.C.

Maamelodi Sundowns Football Club (Sundowns jedhamee kan beekamu) kilabii kubbaa miilaa Afrikaa Kibbaa kan Maamelodi, Pireetooriyaa,kutaa Gawuuteng keessatti argamu kan Premier Soccer League,sadarkaa jalqabaa sirna liigii **kubbaa** milaa Afrikaa Kibbaati. Gareen kun bara 1970'oota keessa kan hundeeffame yoo ta'u, Istaadiyeemii Loftus Versfeld keessatti taphoota mana isaa tapha.

Sundowns erga bara 1996'tti hundeeffamee kaasee yeroo 12'f dorgommii kubbaa miilaa biyyaalessaa 3'f dorgomee fi walumaa galatti dorgommii liigii 15'f mo'ataniiru. Yeroo ammaa kilabii kubbaa miilaa milkaa'ina guddaa qabu bara PSL Afrikaa Kibbaa keessatti. 2016 CAF Champions League, 2017 CAF Super Cup mo'ataniiru akkasumas 2016 CAF Club of the Year filataman. Biyyattii keessatti, si'a ja'a Kooppiin Nedbanki, si'aa MTN 8 fi si'a afur Telkom Knockout mo'ataniiru. Gareen Afriikaa Kibbaa jalqabaa Waancaa Addunyaa Fifa Kiloob irratti dorgomuuf kan hirmaatan yoo ta'u, bakka 6ffaan xumuraniiru.

Sundowns kan qabu nama daldalaa Afrikaa Kibbaa kan ta'e Paatriis Motsepe kan ta'eefi gatii gurgurtaa irratti hundaa'uun kilaboota gatii guddaa qaban keessaa isa tokko dha. Kilabichi akkaataa tapha miidhaa adda ta'e, "Shoe Shine & Piano" jedhamuun kan waamamu yoo ta'u, kunis walitti dhufeenya saffisaa, fiixee gabaabaa lafa irra jiru kan dabalatu yoo ta'e kun Ispeen Tiiki-taka waliin walfakkaata. Waggoota darbanitti, akkaataan taphaa kun garee dargaggootaa fi garee kubbaa miilaa dubartootaa keessatti mul'ateera. Bara 2021tti, Sundowns kilabii Afrikaa isa jalqabaa CAF Champions League fi CAF Women's Champions League mo'ate ta'e.
Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa**, maqaa moggaasaatiin *Waaliyaa*, kubbaa miilla dhiirota Itoophiyaa keessatti Itoophiyaa bakka bu'a, akkasumas Federaalizimii kubbaa milaa Itoophiyaa, qaama kubbaa miira Itoophiyaa bulchuun to'atamaa jira. Gareen kun bara 1943tti erga hundeeffamee kaasee dorgommii naannoo, ardii fi addunyaa irratti Itoophiyaa bakka bu'a. Waliyaanonni Istaadiyeemii Addis Ababaa magaalaa guddittii Addis Ababaatti taphoota mana isaanii taphatu. Akka sadarkaa FA World Rankings fi CAF keessatti 44ffaa [update].

Itoophiyaan garee sadii qofa keessaa tokko (Gibxii fi Sudaan waliin) kan bara 1957tti dorgommii Waancaa Biyyoota Afrikaa irratti hirmaatan ture. Dorgommii kan mo'ate bara 1962 yoo ta'u, keessummeessaa ture. Haa ta'u malee, milkaa'inni dhuma bara 1960 irraa eegalee hin argamne ture. Koompiitara Sewnet Bishaw jalatti, gareen kun erga waggaa 31 hin argamne booda Waancaa Biyyoota Afrikaa 2013'f ga'eessa ta'e.
Istaadiyeemii Addis Ababaa

**Istaadiyeemiin Addis Ababaa** Istaadiyoo kaayyoo hedduu Addis Ababaa, Itoophiyaa keessatti argamu dha.  Yeroo baay'ee taphoota kubbaa miilaaf kan oolu yoo ta'u, meeshaalee atleetiksii kan qabu ta'us.  Istaadiyeemichi namoota 35,000 qaba.
Abeel Yaayil

**Abel** Yalew Tilahun (Bitootessa 23, 1996 dhalate) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa milaa Itoophiyaa kan garee Ispoortii Liigii Seeyint Joorji S.C. fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Sanduuqa Sagalee

### Hikkaa
Qookkee ykn sanduuqni sagalee Ujummoo qillensaa (trachea) fi Laagaa(phrynx) walqunnamsiisa.Sanduuqni sagalee caasaalee akka Lummaa(adams'apple), hutuu (glottis), kokkee ykn liqimsituu ykn wardiyyaa hutuu (epiglottis) fi funyoo sagalee (vocal cords) of kessatti hammata. Sanduuqni sagalee qilleensa sombaa kessaa ol bahuu, funyoo sagalee irra dhaqee sagalee dubbii akka kennuudhaaf qajeelcha.
Funyaan

Funyaan qaamoolee miraa kessa isa tokko yoo ta'u finfachuuf nu tajaajila.

Funyaan qammoolee ala funyaanii kaasee hanga laagaa hammata.Funyaa qaamoota keessoo fi alaa qaba. qaamoonni alaa funyaanii kan jedhaman kannen akka **Sulula funyaanii**(bridge), **Bantii funyaanii**(apex nasi), **kolaa funyaani**i(ala nasi) fi **Qaawa funyaanii**(nostrils). Qaamoolee kessoo funyaanii ykn **Gola funyaanii**(nasal cavity) kanneen akka **Galloo funyaanni**(nasal septum) kan funyaan kan gola funyaan keenya bakka lamattii qooduu; fi **Holqa funyaanii ykn Hallayyaa funyaanitti** (nasal fossa) fadha. tokkoon tokkoon holqa funyaanii fuulduraan karaa qaawwa funyaaniin(nostrils), duubaan immoo karaa **uraa funyaanii(nasal aperteres)** gara Funyaagaan ykn **Funy-laagaan (nasopharynx)** geessuutti banaadha.

**Gola funyaanii** kessattii qilleensii fuudhatamuu osoo somba hin gahin buheeffamee (hoo'ifamee),qulquleeffame, jiffama.**Lubbiyyooleen kubbayyaa**(goblet cell )fi **xannachootni furrii** gola funyaanii keessa jiran furrii uumuun qilleensa afuura fudhatamu keessatti dhukkeewwan fi dhuukuba fiddoota kanneen akka baakteriyaa, jarmootaa ofitti maxxansanii qabuun akka qilleensii qulquulluun galuu taasiisa. **Rifeensee(cilia)** ;- caasaa rifeensa fakkatu ruqoolee gara laagaatti dhufan kiyyeffachuun gara ifduubatti deebisa. Gola funyaanii gama olii keessatti **Siphisoo ykn simaattuu miira funfannaa**( Olfactory) kan foolii addan baasuu fi funfachuuf nu gargaaruuttu jira. **Kiisha Funyaanii Ykn saayinasii (sinus)** iddoo banaa naannoo holqa funyaaniin duuba agamuudha. saayinisii ykn kishiinii funyaanii dhukkuba fiddootaan (paatojeenootaan) qabamee dhukkuba saayinisii ykn dhitta'inna kisha funyaanii jedhamu  fida.Dhukkubni saayinasii ykn **dhitta'ina kisha funyaanii** kan uumamu yeroo furriin huguggee ykn meembiranii keessatti dhangala’u dhiita’ee kisha funyaanii(sinus) cufamedha
Kaarboonii

**Cilayyaa ykn Kaarboonii** Afaanonni Ingiliffaan (carbon) wahiyyoo lakkofsi buxusaawaa(**Z**) 6 ta'eedha.Iddoo bu'ee waltawaan saa "**C"**

Kaarbooniin amaalaa fi qabiyyee cilee waliin waan walfakkattuuf afaanoota baay'een yemmuu hikkamu karboonii ykn cilee jedhama. Qaama uumamaati. Balcii ykn Kiristaala Mogaa ykn daayimadii keessatti figiraafiitii keessatti argama. Akkasumas Wantoota karboonawoo ykn orgaanikii, kessatti kutaalee bineensotaa fi biqiltoota keessatti argama 

cilayyaa Daayi’oksaayidii ykn cilayyaa dachooksaayidii: Gaasii summii guddaa qabuu fi hafuura baafannaa industirii fi konkolaattota, akkasumas wantoota biroo hedduu keessatti argamu.

## Kompaawundoota kaarboonii ykn Cilayyaa

* Cilayyaa dachooksaayidii ykn kaarboon daayi’oksaayidii ykn Cilaayyaa dachadhituu  (CO 2 ) .
* kaarboon leexaa oksaayidii ykn kaarboon monoksaayidii CO) .
* Alkene jedhamuun beekama
** Meetiin (CH 4 ), Iteeniin (C 2 H 6 ), Pirooppaan (C 3 H 8 ), Buuteen (C 4 H 10 ), Peenteen (C 5 H 12 ), ...
* Alkaayinii
** Eeteen (C 2 H 4 ), piroopiinii (C 3 H 6 ), biyuuteenii (C 4 H 8 ), penteen (C 5 H 10 ), ...
* Alkaayiin
** Eeteen (C 2 H 2 ), pirooppaan (C 3 H 4 ), biyuuteenii (C 4 H 6 ), penteen (C 5 H 8 ), ...
Saldaqaa

**Aluminiumiin ykn saldaqni** elementii yoo ta’u sibiilli salphaadha. Halluun isaa akka meetaawaa waan ta’eef salphaatti kan xuraa’u miti. Uumamaan oksijiinii waliin kan walqabate yoo ta’u, qulqulluu ta’ee kaayyoo adda addaatiif kan ooludha.Aluminium sibiilli salphaa, meetii-adii kan qabuu fi haala oksideeshinii +3 olaantummaa qabu dha. Innis sibiilli baay'inaan irraa lafaa keessatti argamu yoo ta'u, adda durummaan karaa adeemsa Hall-Héroult sibiilfallii(Al2O3·nH2O) irraa kan baafamudha. Aluminium sababa baqqaana oksaayidii ittisaa ta’een dandii ni dandamata. Ciminaa fi dabarsuu isaatiin kan ka’e aerospace, ijaarsa, paakeejii (aluminium foil, cans), fi dabarsuu elektirikii keessatti bal’inaan itti fayyadama.
Waalgaa

Mallattoon keemikaalaa **salfarii ykn Waalgaa** gabatee piriyoodii keessatti S dha **.** Lakkoofsi atoomiwaa isaa 16 dha. Kana jechuun atoomiin salfarii tokko pirootonii 16 of keessaa qaba.
Litiyeemii

**Litiyemii** ( *lithium* ) gabatee pireedikii keessatti, iddo bu'een keemikaalaa Li dha. Lakkoofsi suuddawaa isaa 3 dha.
Biriiliyeemii

iddo bu'een keemikaalaa **biriiliyeemii**  gabatee piriyoodii keessatti Be dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 4 dha.
Kuula

Iddoo bu'een  keemikaalaa **antimoonii ykn Kuulaa** gabatee elementoota keessatti Sb dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 51 dha.
Haayidroojiinii

**Haayidroojiiniin** wahiyyoo keemikaalaa iddoo bu'een isaa **H** fi lakkoofsa atoomawaa ykn suddawaa 1 qabudha. Ulfaatinni suuddawaa isaa 1.008 yoo ta'u, gabatee piriyoodii irratti elementii salphaa isa taasisa . Qabxiin qorrinaa -259.16 gulantaa seelshiyeesii yoo ta’u, qabxiin danfinnaa ammoo -252.85 seelshiyeesii dha. Maqaa Antoine Lavoisier tiin kan moggaafame yoo ta'u, bara 1766-81tti Henry Cavendish qorannoo isaa wabeeffachuun dhugaa haayidiroojiinii 2 oksijiinii 1 mirkaneesse.
Booroonii

**Boorooniin** ( *Boron* ) gabatee elementoota keessatti, iddoo bu'een keemikaalaa B dha. Lakkoofsi suddawaa isaa 6 dha.Boorooniin gariin sibiila hidhoo koovaaleentii uumuuf fedhii cimaa qabuudha. Elementiiwwan garee 3A kanneen biroo irraa adda ta’ee, boorooniin amaloota sibiilaa dhugaa hin agarsiisu. Haala oksideeshinii +3 kan qabu yoo ta’u, albuudota akka booraaksii (Na2B4O4) fi keernaayitii keessatti uumamaan argama. Boorooniin jabinaafi ho’a dandamachuu olaanaa waan qabuuf faayibargilaasii, qulqulleessituu fi walnyaachistoota niwukilaraa keessatti faayidaa qaba. Akkasumas guddina biqiltootaaf maaykiroonuutiriyeetii barbaachisaa dha.
Ayinanii

Sibiilli ykn Ayinanii elementii keemikaalaa iddoo bu'een isaa Fe (Laatiin irraa: ferrum) fi lakkoofsa suuddawaa isaa 26. Innis sibiilaa  ce’umsaa fi garee 8B gabatee piriyoodii keessatti argama. Innis, ulfaataa dha, elementii lafa irratti baay'inaan argamu yoo ta'u, oksijiiniin xiqqoo durseeni (32.1% fi 30.1%, akkaataa wal duraa duubaan), baay'ee wiirtuu alaa fi keessaa lafaa uuma. Innis elementii irraa lafaa keessatti baay'inaan argamu keessaa isa 4ffaa yoo ta'u, baay'inaan haala sibiilaa isaatiin bubuutuuwaan(meteorites) keessatti kan kuufamu yoo ta'u, oorii ykn dhaalbuuda kessattis ni argama.
Sodiyeemii

Iddoo bu'een keemikaalaa **soodiyemii / sogiddoo** gabatee elementoota keessatti Na. Lakkoofsi suddawaa isaa 11 dha.
Hawaa

**Hawaan ykn duwwaani** iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Hawaa guutummaatti arguun hin danda'amu. Baqaa killensaa lafaa ala ta'ee fi Ona(vaccum) kanta'eedha.

## Dabalataaf:

* Hawaa
* Urjilee
* Gurmuu urjiilee
* Ruuda
* Karaa waraabessaa
* Sirna Biiftuu
* bakkallee
* Meerkurii
* Bakkalcha
* Lafa
* Goofoo
* Ejabulaa
* Saatarniii
* Yuuraanis
* Neeptuuniin
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
Kerala Blasters FC

**Kilabiin kubbaa miilaa Kerala Blasters (Kerala Blasters Football Club)** (maalaayilaam pronunciation: [keːɾaʹa blaːsṯṯeːsə]), yeroo baay'ee (The Blasters) jedhamee waamama, kilabii kubbaa miira Indiyaa Kochi, Keeraalaa keessatti argamu, kan Liigii Super Indiyaa, sadarkaa olaanaa kubbaa miillaa Indiyaa keessatti dorgomuudha. Kilabichi kan hundeeffame Caamsaa 2014 yeroo jalqabaaf Liigicha Super Indiyaa keessatti ture.

Kilabichi tapha isaanii isa jalqabaa Onkoloolessa 13, 2014 irratti taphatanii turan, NorthEast United irratti 1 0'n mo'atan. Blasters'n yeroo sadii dorgommii Super League Indiyaa keessatti dorgomtoota lammaffaa ta'anidha. Jalqaba bara 2014tti dorgommii xumuraa keessa seenan, yeroo miidhamtootaan galma erga galfatanii booda ATK'n 1 0'n mo'atan. Bara 2016tti, ammas ATK'n 4103'n mo'amaniiru, yeroo kanatti karaa adabbii xumuraatiin. Kilabichi bara 2022tti yeroo sadaffaaf xumura irratti kan hirmaate yoo ta'u, Haayideraabaad FC'n ammoo karaa adabbii 3 tti mo'amaniiru. Blasters'n Istaadiyeemii Jawaharlal Nehru Kochii keessatti taphoota mana isaanii taphatu. Erga kilabichi hundeeffamee kaasee ji'oota hedduu keessatti, Kerala Blasters'n lakkoofsa namoota liigicha irratti hirmaatan hunda caalu qabataniiru, yeroo hunda tapha tokko keessatti daawwattoota 30,000 ol hawwachaa turan. Blasters'n ollaa isaanii Kibba Hindii kan ta'an Bengaluru FC fi Chennaiyin FC waliin dorgommii kan qabu yoo ta'u, isaan waliin dorgomtoota Kibba Hindiitti Derby irratti hirmaatu.

Blasters kilaboota Eeshiyaa keessatti bal'inaan deeggaraman keessaa isa tokko yoo ta'u, kilaboota kubbaa miilaa ardichaa keessaa miidiyaa hawaasummaa guddaa hordofaa jiru keessaa isa tokko qaba. Kilabichi garee deeggartoota isaanii kan Maanjaappaadaa jedhamu dabalatee, garee deeggaran isaanii kan beekamu yoo ta'u, garee michoota Eeshiyaa keessaa sagalee guddaa fi miira ho'aa qabu keessaa isa tokko ta'uun beekamtii argateera. Mallattoon kilabichaa re'ee kubbaa miilaa qabatee kan agarsiisu yoo ta'u, kunis hariiroo cimaa Keeraalaa ispoortii wajjin qabdu agarsiisa. Meeshaan aadaa kilabichaa mallattoo halluu diimaa fi cuquliisaa kan qabu yoo ta'u, halluu fi eenyummaa kilabichaa isa jalqabaa kan ta'e halluu adii fi cuqulii dha.
Qorqorroo

Iddo bu'een keemikaalaa **Qorqarroo** yookiin **tiinii** gabatee elementoota keessatti Sn dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 50 dha.