open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koyyaanee

**Koyyaanee**  (Ingiliffaan: Ibis),simbirroota bishaanii maatii Abbaa  Fallaanaa(spoonbill) keessaa tokko yoo ta’u, isaan keessaa inni guddaan gosa lama: ibis gurraacha, fi kan dhorkamaa dha.ibis, isaanis simbirroota bishaan keessaa yaa’anii fi Qoffee isaanii dheeraa, haphii fi gara gadiitti qaxxaamuree jiru.Akkasumas miila dheeraa, naannoo ho’aa golaaduu(heemisifeerii) kaabaa fi kibbaa keessatti argama.
Maachinoota sasalphoo

**Maashiniiwwan ssaalphoon** bal’inaan itti fayyadaman kanneen akka golollee(wheel) fi uleesaa(axle), ribduu(pulley), balinsa habalakaa( inclined plane), cinkaara(screw), birdiida(wedge) fi fonqolcha(lever) kan dabalatudha. Maashiniiwwan salphaan humnoota isaan irratti hojjetamuu dandaʼan guddisuu ykn hirʼisuu kan dandaʼan taʼus, hojii waliigalaa raawwachuuf hamma hojii waliigalaa barbaachisu hin jijjiiru.
Aamaanu'eel Yohaannis

**Amanu'eel Yohaannis Gaamoon** (kan dhalate Bitootessa 14, 1999) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa giddu galeessa taphataa kilabii Itoophiyaa Premier League Ethiopian Coffee fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Qilleensa marsaa

**Qillensa Marsaa** (afaan Giriikii ἀτμός - *atoomota* "danfaa" fi σφαῖρα - *sphaira* "Qabee"): baqaana gaazota qaama uumamaa  ulfaatina gahaa qabu,  harkisa qaamaatiin marsuu danda'uudha. Yoo harkisa lafaa ol’aanaa ta’ee fi ho’i qilleensaa gadi aanaa ta’e yeroo dheeraaf ni eegamu. Pilaaneetonni tokko tokko irra caalaa gaazota adda addaa irraa kan ijaaraman yoo ta’u, garuu akka qilleensaa fi eegduu isaaniitti kan ilaalamu baqaana alaa isaanii qofa.
Siilheeti

Afaan Siilheeti ykn Nagri, afaan naannoo ummanni kutaa Siilheet kaaba baha Baanglaadeesh fi naannoo gammoojjii Barak Asam, Hindii keessatti dubbatamudha. Akkasumas diyaaspooraa Siilheeti Yunaayitid Kingidam, Ameerikaa fi Baha Giddu Galeessaa keessa jiraniin dubbatama.

Afaan Siilheeti afaan Prakrit irraa kan madde yoo ta'u garee afaanii Indo-Aryan fi Tibeto-Burman irraa dhiibbaa akka qabu amanama. Garee Indii Bahaa maatii afaanii Indoo-Ariyaan keessaa tokko.

Siilheeti sagalee, caaslugaa fi jechoota addaa kan Beengaalii, afaan hojii Baanglaadeesh irraa adda ta'e qaba. Afaanonni lamaan Beengaalii wajjin walfakkeenya hedduu qabaatanis, garaagarummaa sagaleessuu fi jechoota jechootaatiin wal-hubatamuu hin danda’an.

Sylhet duudhaa ogbarruu badhaadhaa seenaa dheeraa sirboota afoolaa, baalaadii durii fi walaloo qaba. Jaarraa tokkoo oliif afaan kana guddisuu fi kunuunsaa kan ture waldaa ogbarruu Siilheeti.

Waggoota dhiyoo asitti, kufaatii afaan Siilheeti irratti yaaddoon guddachaa kan dhufe yoo ta'u, dhaloonni dargaggoota hedduun kanaa mannaa Beengaalii dubbachuu filataniiru. Dhimma kana furuufis manneen barnootaa afaan Siileetii hundeessuun sagantaalee televijiinii afaan Siileetii oomishuuf hojiiwwan adda addaa dhaabbilee fi namoota dhuunfaatiin fudhatamanii jiru.

Afaan Siilheeti akkasumas akka afaan tokkootti beekamtii fi kabaja mataa isaatiin kan argate yoo ta’u, yunivarsiitiiwwan hedduun koorsii afaanii fi aadaa Siilheeti kennan.

Walumaagalatti, afaan Siilheeti qaama hambaalee aadaa badhaadhaa naannoo Siilheet keessaa isa tokko yoo ta’u, itti fufiinsa jiraachuu fi lubbuu isaaf tattaaffiin kunuunsuu fi guddisuuf taasifamu murteessaadha.
Ilbiisota

**Ilbiisota** (Afaan Ingliziin:- **Insect**)

lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.

**Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa**

Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.

# **Mataa**

Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.

# Ilbiisonni ija xaxamaa ittiin ilaaluuf fayyadu qabu.
# Afaan ilbiisotaa boca adda addaa qaba. Kunis soorata garaa garaa akka sooratan isaan gargaara.
# Anteenaan ilbiisotaa wantoota garaa garaa dalaguuf isaan fayyada. Fakkeenyaaf, suufuu, kallattii agarsiisuu fi kan kana fakkaatanii dha.

**2. Qoma**

Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.

**3. Garaa**

Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.
Meetaamorfoosisii

**Meetamoorfoosiin ykn Bocjijiirraan** ykn **unkajijjiirsiin**  adeemsa baayoloojii bineensi tokko jijjiirama dhalootaa ykn baqaqsuu dabalatee qaamaan guddatu yoo ta’u, jijjiirama mul’ataa fi tasa ta’e caasaa qaama bineensichaa irratti guddina seelii fi addaan baafamuu kan of keessaa qabudha .  Ilbiisonni tokko tokko, qurxummiin, amfibiyaanota, qolaalqabeeyyii(mollusks),  qurxumelellaa(cnidarians),  Bocjijirraa keessa darbu, kunis yeroo baayyee jijjiirama madda soorataa ykn amala wajjin kan dhufudha.  Bineensonni gosoota Bocjijirraa guutuu (" meetaamoorfoosii Guutuu/ holometaboly "), Bocjijirraa Hanquu (" hemimetaboly "), ykn **Bocjijirraa maleeyyii** (" ametaboly ") jedhamanii qoodamuu danda'u.  

## Bocjijirraa Guutuu

Meetamoorfoosiin ykn bocjijirraan guutuu gosa guddina ilbiisotaa kan hanqaaquu(egg), Jiisaa(larva), ashiilee (pupa), fi  ga’eessotaa of keessatti hammate yoo ta’u, isaanis bocaadhaan garaagarummaa guddaa qabu. Marsaan jireenyaa billaachaa, mixii, tafkii, kannissaa, fuutuu ykn dhiyaana ibidda, soonsaa fi boombii fakkeenya jijjiirama guutuuti

Hanqaaquu 	Jiisaa 	 Ashiilee 	 Ga’eessa

## Bocjijirraa Hanquu
Meetamoorfoosiin Hanquun gosa meetaamoorfoosii ilbiisonni hanqaaquu irraa baqaqee booda sadarkaa niimfii(corqaa) hedduu keessa darbudha. Tokkoon tokkoon sadarkaa corqaa  xiqqaa ge'essa guddaa fakkaata garuu umurii wajjin xiqqoo guddachaa deema. Sadarkaa corqaa isa dhumaa irratti ilbiisonni sun booda gara bifa ga’eessotaatti jijjiramuu.  Marsaan jireenyaa Hawaanissaa, korophissaa, Balballaa, rirmaa, fi  injiraani  fakkeenya Bocjijirraa Hanquuti

**Fakkenyaa marsaa jireenya Hawaanissaa**

Hanqaaquu Niimfii Ga’eessa. 

Adeemsi marsaa jireenyaa kun **meetaamorfoosisii ykn bocjijirraa hanquu** jedhama. Hanqaaquun gara niimfiitti ykn corqaattii, corqaan immoo gara ga’eessaatti jijjirama. Sanyiin kormaa fi dhalaa qaama dhalaa keessatti wal-fudhachuun fartiilaayizeeshiniin qaama keessaa gaggeeffama. Hanqaaquun gabbattee hanqaaqamte guyyaa muraasa keessatti gara hawwaannisa xiqqaatti jijjiirama. Hawaannisni xiqqaan kun **niimfii ykn corqaa** jedhama. corqaan sadarkaa jiisaa hawwaannisaati. Hawwaannisni meetaamorfoosisii hanquu waan gaggeessuf sadarkaa puuppaa ykn ashiilee hin qabu.
Sirna maashaalee

Sirni maashaa sirna sochii guutuu nafaa, kutaa nafaa, yookiin dhangala’oo nafaa (fakkeenyaaf, kan akka dhiigaa) ujummoolee isaanii keessa akka socho’an kan taasisuudha. Akkasumas, maashaaleen hargansuu raawwachuufi nyaata ujummoo nyaataa keessa sochoosuuf ga’ee ol’aanaa qabu. Qaama keenya gara gubbaatti maashaalee garagaraa gogaan uwwifamantu agramu. Isanis: maashaalee fuulaa, maashaalee qomaa, maashaalee irree harkaa, maashaalee lukaafi kan kana fakkaataniidha.Tishuuleen maashaa seelota qaqal’atanii dheeratan **Habaaqiilee ykn Faayibaroota Maashaa** jedhaman irraa ijaaraman. Habaaqileen maashaa bu’uuraa caasaafi dalagaa maashaati. Faayibaroonni maashaa seeloota biroo irraa amala addaa sochiif ooluu danda’u qabu. Amalli addaa kunis dandeettii kottoonfachuufi diriiruu qabaachuu isaaniiti. Sababni dandeettii kanaa immoo caasaa maayoofilaamentii jedhamu seelii keessaa qabaachuudha.

Caasaaleefi dalagaalee isaanii irratti hundaa’uun maashaaleen bakka sadiitti qoodamu. Isaanis: Maashaa injichaa (maashaa lafee) ,Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo) , Maashaa onneeti.

### Maashaaleen injichaa
Maashaaleen injichaa maashaalee lafeewwan irratti tishuu ribuutiin hidhamanii argamu. Kanaaf maashaa lafee jedhamuunis waamamu  Maashaaleen kun kottoonfachuufi diriiruun sochii qaamaa uumuu keessatti gahee olaanaa qabu. Dalagaa isaanii kana too’annaa yookiin fedhii keenyaan waan raawwataniif maashaalee fedhii jedhamu. Irree harkaa isa gara gadii oliifi gadi sochoosuun kottoonfachuufi diriiruu maashaalee duraafi duuba irree olii irratti ta’u hubadhu.

### Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo)
Maashaaleen saffaa dhaaba keessoo ujummoolee nyaataa, dhiigaafi caasaalee keessoo biroo uwwisanii argamaniidha. Maashaaleen kunniin kottoonfachuufi diriiruun wantoota ujummoolee kanniin keessa jiran akka socho’an yookiin yaa’an taasisu. Dalagaan isaanii kun immoo too’annaa keenyaan alatti waan raawwatamuuf maashaalee fedhii malee jedhamu. Maashaaleen saffaa lafeewwan wajjiin wal-hidhata hin qabaatan.

### Maashaa onneeti
Maashaan kun maashaa fedhii malee yommuu ta’u, dhaaba onnee irratti qofa kan argamuudha. Dalagaan isaas onneen kottoonfachuufi diriiruun dhiiga akka raabsu gochuudha. Hanga namni lubbuun jirutti maashaan onnee dadhabbinaafi boqonnaa malee yeroo hundaa hojjata.
Buusaa

**Buusaan** bakka lafeewwan lama yookiin lamaa ol itti wal-qabataniidha. Buusaan faayidaawwan armaan gadii qaba. Isaanis: lafeewwan walitti qabsiisuu ,bakka lafeewwan wal-qabatan gidduutti rigatni akka hin uumamne ittisuu . lafeewwan wal-qabatan yeroo socho’anitti iddoo isaanii akka gadi hin lakkifneef ittisuu.

## Gosoota Buusawwanii
Bakka sochiin lafeewwanii jirutti buusaan ni jira. Garuu bakka buusaan jiru hundatti sochiin lafeewwanii jira jechuun hin danda’amu. Socho’uufi socho’uu dhabuu isaanii irratti hundaa’uun buusaawwan bakka lamattti qoodamu. Isaanis: kanneen hin sochooneefi socho’aniidha. 

### '''a.buusaawwan hin sochoonee''':
gonkumaa sochii hin taasisan. Fakkeenyaaf, buusaawwan lafee fuulaafi lafee buqqee mataa.

### b.'''buusaawwan socho’an''':
sadarkaa sochii taasisan irratti hundaa’uun iddoo garagaraati qoodamu. Isaanis: 

**Buusaa diriiraa (gliding joints):** buusaa sochii lafeen tokko lafee biroo irra mucucaachuun taasisu deegarudhaa. Fakkeenyaaf, buusaa dugugguruu keessaa dugdi akka oliifi gadi jedhu taasisu, buusaa koronyoofi lafeelee lakkuu keessaa.

**Buusaa wal-qabsiistuu (hinge joints):** lafee akkuma wal-qabsiistuu cufaa balbalaatti kallattii tokkoon fuul-duratti yookiin booddeetti akka socho’uu deegarudha. Fakkeenyaaf, buusaawwan ciqilee, jilbaafi qubaa. 

**Buusaa calii ykn wiirtuu (pivot joint):** sochii lafeen tokko lafee biroo irra akk naanna’uun gargaarudha. Fakkeenyaaf, sochii mormaa. 

**Buusaa kubbaafi holqa** (ball & socket): buusaan kubbaafi holqaa akkuma maqaa isaa fiixee tokkoon boca kubbaa fakkaatu fiixee biraa holqa fakkaatutti seenuun socho’udha. Bifa geengootiin kallattii hundaan socho’uu kan danda’uudha. Fakkeenyaaf buusaawwan mo’oofi gateetti
Qolka qillensaa (biroonkaayii)

Ujummoon qillensaa jechuun karaa ykn ujummoo qilleensaa ujummoo sirna hargansuu keessatti qilleensa gara sombaatti geessudha. Qolka qillensaa (biroonkaayii) jalqabaa fi guddaan ujummoo sirna hargansuu keessatti argamu tiraakiyaa yoo ta’u, innis damee gara Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamatti kan qodamuu yoo ta’u, Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan mirgaa fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan bitaa, Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamaan jedhamuunis beekama. Qolkootni qillensaa (biroonkaayii) lamaan kun naannoo handuura sombaa jedhamutti somba keessa waan seenaniif Qolki qillensaa keessaa bal’inaan kan argaman yoo ta’u, sana booda tokkoon tokkoon biroonkiin biroonkiin sadarkaa lammaffaa xixiqqoo daayameetira qabanitti qoodamu isaanis dabaree isaaniitiin hanga biroonkii alveolar, fi alveolar kanneenitti qoodamuu itti fufu biroonkiin dabareedhaan qooduun biroonkiin kutaa ykn biroonkiin kutaa kenna. Qoodinsi kan biroonkii kutaa booda uumamu biroonkii kutaa tartiiba afraffaan, tartiiba shanaffaa fi tartiiba ja’affaa jedhamuun beekama, ykn maqaa tokko, biroonki kutaa xiqqaa jalatti walitti gurmaa’uu danda’u. Biroonkiyoolonni baay’ee dhiphoo ta’anii fi tishuuwwan kaartilaajiitiin deeggaramuu hin dandeenye biroonkiyoolota jedhamuun beekamu. Jijjiirraan gaazii biroonkii keessatti hin raawwatamu.
Tarree urjiiwwan Tuujaan

## Tarree

>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

>>>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa

>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa

>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa

>>>➪ 8,Auriga👉  hoboloo

>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

>>>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa

>>>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos

>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

>>>➪ 23,Circinus👉  agarsootee

>>>➪ 24,Columba👉 Adarii

>>>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

>>>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

>>>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala

>>>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

>>>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

>>>➪ 33,Dorado👉 sootala

>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

>>>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

>>>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

>>>➪ 39,Grus👉 baalguda

>>>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

>>>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

>>>➪ 44,Indus👉 hindii

>>>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha

>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa

>>>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa

>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

>>>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

>>>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

>>>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

>>>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana

>>>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

>>>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

>>>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

>>>➪ 85,Vela👉 sharaa

>>>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

>>>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
Komensalizimii

**sorachiichuun ykn waljirrachisni baaqee(Ingiliffan:Commensalism)** hariiroo xinlubbaawaa sanyii adda addaa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko fayyadamaa ta’ee inni biraa garuu kan hin fayyadamnee fi hin miidhamnee dha. Fakkeenyaaf, qurxummii xiqqaan Riimooraa jedhamu qurxummii shaarkii jedhamu jalatti qabatee haftee nyaata shaarkii soorata. Shaarkii irra miidhaan gahu kan hin jirre yoo ta’u faayidaan inni argatus hin jiru. Riimooraan garuu fayyadamaadha. Allaattiiwwan loon jala adeemuun yeroo loon marga dheedan ilbiisoota marga keessaa yaa’an sooratu. Loon irraa miidhaan qaqqabu hin jiru; bu’aas hin argatan. Allaattonni garuu fayyadamtootadha. Simbirroonni muka irratti man’ee isaanii ijaarrachuun fayyadamu, mukti garuu fayyadaa argatus ta’e miidhaan irra gahus hin qabu.
Qajojii:UNESCO

}}}}} |
colspan="2" align="center" style="padding-bottom:0.3em;" }}
-
}}
 |
 **[[Tarree Hambaalee Addunyaa - Adiin |Biyyaan]]**
 }}}
-
}}
| **Gosa**
| class="category" | }
|-
| **[[Ulaagaa UNESCO|Ulaagaa]]**
| class="category" | }
|-
| **Wabii alaa**
| 
|-
| **Nannoo****
|style="line-height:150%; white-space:nowrap;" class="label" | }
|-

|-
|colspan="2" align="center" style="background:#eee; font-size:110%;"| **Seenaa hambummaa**
|-
|**Yeroo hambaa ta'e**
|style="line-height:150%;"| }&nbsp; ( Yaa'ii)
|-

|-

|- 
|}}}} 
|-
|colspan="2" style="line-height:150%; padding-top:0.8em; border-top: 1px #aaa solid; text-align:left; font-size:80%; font-weight:lighter;"|* Akka UNESCOn ibsutti.** Qoodinsa naannoo UNESCO
|}
Adamsoo

**Adamsoon** hariiroo orgaanizimoota adda addaa gidduutti uumamu yoo ta’u, hariiroo kana keessatti adamsituun kan fayyadamu yoo ta’u, adamsamtuun immoo ni miidhama.

fknf:-Hariiroon leencaa fi gafarsa gidduutti uumamufakkeenya ta’a.Adamsitoonni qaama nafa salphaa fi si’atoowaan qabaniif salphaatti adamsanii soorataargachuu ni danda’u. Bineeldoonni kan akkaleencaa fi qeerransaa foolii dha’uun adamsamtuuisaanii hordofuun argachuu danda’u.
Dadacha'insa goophaa(Anticline)

Ji’ooloojii caasaa keessatti, **Dadacha'inssi goophaa(Anticline)** gosa dadacha'insa boca xiyyaa fakkaatuu fikan koochoowwan ykn millii dacha'insaa gara oliitti walitti dhufan, jechuunis millii dirraa siqqaawaa(axial plane) dadacha'insaa irraa fagaatanii kan gonbiffamee yoo ta’u umriin isaanii bekkamaadha ykn kan bayyee turaaniidha. Dadacha'insa goolbaan(syncline) ammoo faallaa Dadacha'insa goophaa(Anticline) ti. Dadacha'insa goophaa(Anticline) idileen ol goophataa kan ta’ee dha Dadacha'insa goophaa(Anticline) adda baafamuu fi **Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform)** irraa adda baafamuu kan danda’an tartiiba baqqaanoota dhagaa kanneen gara giddugaleessa dachaatti tartiibaan dullooman. Kanaafuu, hariiroon umurii gosa dhagaa adda addaa gidduu jiru yoo hin beekamne jechi **Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform)** jedhu fayyadamuu qaba.
Gaaddiddeessuu Addeessaa

**Ji'a dukkanaa'uun** taatee uumammaa kan Gaaddiddeessuun addeessaa kan uumamu yemmuu dacheen gidduu aduu fi addeessaa ooluudhaan ifa aduu irraa dhufu golguun addeessa irra akka hin buune gootuu dha.
Gaaddiddeessuu Aduu

Gaaddiddeessuun aduu kan uumamu yemmuu addeessi aduu fi lafa gidduu ooluun addeessi gaaddidduu isaa muraasa lafa irratti buusuu dha. 

Naannoon **gaadiduu limixii (**umbiraan) uwwifamee gaaddiddeessuun aduu guutuun uumamutti aduun waan dhokattuuf hin mul`attu. Naannoo **gaadiduu dimimmisa** (peenumbiraa) uwwifametti immoo gaaddiddeessuu gartokkee waan uumamuuf gartokkee aduutu mul`ata.Gaaddiddeessuun kan wayitii hunda hin uumamneef moociin addeessi lafa irra ittiin naanna`uu sadhata dacheen daandii ishee irra biiftuun naannoftu 50 waan dabee argamuufiidha..
Habareessuu(Pollination)

Biqiltoonni daraaraa sanyii fi firii godhachuuf jalqaba habareen(nadhii daraaraan) qaama kormaa irraa gara istiigimaatti darbuun barbaachisaa dha. Adeemsi habareen qaama daraaraa kormaa (antarii) irraa gara qaama daraaraa dhalaatti darbu **Darbuukeessuu(habareessuu)** jedhama. Biqltootni daraaraa gosa habareessuu lama qabu. 

Isaanis: **of-habareessuu fi habareessuu alagaati**.

**Of-Poolineessuu ykn of-habareessuu:** Adeemsa kanaan habareen daraaraa kormaa (antarii) biqilaa tokko irraa ka’uun gara istiigimaa ofii isa irratti darba. habareessuu gosa akkasii kun sanyiin biqilaa daraaraa tokko kan biroo waliin osoo walitti hin makamiin akka itti fufu taasisa. Biqiltoota haala kanaan wal-horaniif baaqelaa, jirbii fi suufiin fakkeenya ta’uu danda’u.

**Poolineessuu alagaa ykn habareessuu alagaa:** habareessuun alagaa, adeemsa habareen qaama daraaraa kormaa biqilaa tokko irraa gara qaama daraaraa dhalaa biqilaa biraa kan sanyii akaakuu tokkootti darbuu dha. habareessuu gosa akkanaatiif poolineessitonni barbaachiisoo dha. Fakkeenyaaf qilleensa, bishaanii fi bineeldota. 

## habareessiistoota
habareessuun lubbuqabeeyyi(biotic) yookiin Lubbuumaleeyyii (abiotic) ta’uu danda’a. habareessuun baayootikii poolineetaroota ykn habareessiistoota lubbuu qaban irratti hirkatee habaree daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. habareessuun abiyootikii qilleensa, bishaan ykn rooba illee irratti hirkata.

### habareessuu lubbuqabeeyyi/ leetaawaa
habareessuu lubbu qabeeyyiin raawwatamu

### habareessuu Alleetaawaa ykn Lubbuumaleeyyii
habareeeeshiniin abiyootikii mala lubbuu hin qabne kan akka qilleensaa fi bishaanii fayyadamuun habaree daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. Kunis biqiltuun kun daraaraa fi nadhii daraaraa poolineetota hawwachuu caalaa kallattiin habaree irratti anniisaa akka baasu isa dandeessisa . habareessuun qilleensaa habareessuu abiyootikii gidduutti baay’inaan mul’ata.

#### Qilleensaan

#### Bishaaniin

#### Roobaan
Shifargaa

**Maaykirooskooppii Ykn Shifargaaa ykn Mijaara ykn Fullee guddiftuu**  (danuu: **maaykirooskooppoota** ykn **Fulleewwan Guddisoo ykn Mijaarota**)  (Afaan Ingiliffaatiin: **microscope**) meeshaa wantoota xixiqqoo ijaan arguu hin dandeenye guddisan ykn walnyaatinsa isaanii adda baasuu fi qorachuuf jecha bal’ina gaarii wantootaa agarsiisuudha.Maayikirooskoopii.” Jechi “Maayikirooskopawaa” ykn “Shifargaawaa/shifaawaa” jedhu waan gargaarsa Shifargaa qofaan ilaalamuu danda’u ibsuuf kan itti fayyadamnu yoo ta’u, Shifargaa meeshaalee baayoloojii keessatti baay’inaan itti fayyadaman keessaa tokko yoo ta’u, ogeeyyiin baayoloojii lubbu qabeeyyii, seelii, . akkasumas kutaalee isaanii xixiqqoo ijaan mul’achuu hin dandeenye.

## Seenaa

Orgaanizimoonni hammaan garaagarummaa qabu. Orgaanizimoonni hammaan baay’ee xixiqqoo ta’anii ija qullaan hin mul’anne jiru. Isaanis maayikroo-orgaanizimoota jedhamu. Maayikirooorgaanizimoota kanneen Shifargaa fayyadamuun ilaaluun ni danda’ama. Bara 1665 (ALA) namni lammii biyya Ingiliizii ta’e Rooberti Huuk Shifargaa tolcheen solloqqee mukaa yommuu daawwatu kutaalee xixiqqoo hedduu arge. Kutaalee xixiqqoo hedduu kanas seelii jechuun moggaase. Jechi seelii jedhu kun yeroo kana booda hojiirra ooluu eegale. Bara 1673 (ALA) immoo namni lammii biyya Hoolaandii ta’e Antoonii Vaan Liweenhuuk Shifargaa Rooberti Huuk caalaa baay’ee fooyya’aa ta’e tolche. Innis maayikroo-orgaanizimoota seel-qeenxee adda addaa kan akka baakteeriyaa, paaraamisiyamii akkasumas sanyii kormaa (ispeermii) yeroo jalqabaaf Shifargaa isaa fayyadamuun kan daawwate yoo ta’u, fakkii isaanii kaasuun waa’ee isaanii ibsuu danda’eera

## Gosoota

### Shifargaa salphaa
Shifargaa salphaan **doo'innee(leensii)** tokko qofa kan qabudha. doo'inneen harkaa (Fakkii 4.1) fakkeenya gaarii Shifargaa salphaati. Innis wantoota si’a 10 hanga 20 (10X - 20X) guddisee mul’isuu danda’a.

### Shifargaa mirroo
Shifargaan kompaawundii sirna doo'inneewwana lama qaba. Isaaniis doo'innee ilaaltuufi doo'inneewwan wanteessaati. Shifargaan kompaawundii doo'innee ilaaltuu tokko (monocular) yookiin doo'inneewwan ilaaltuu lama (binocular) qabaachuu danda’a. doo'inneen ilaaltuu dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qaba. doo'inneen ilaaltuu hedduun isaanii dandeettii eddattoo si’a kudhan (10X ) guddisee mul’isuu qabu. doo'inneewwan wanteessaa immoo dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qabu. Isaanis abbaa aangoo gad-aanaa si’a afur (4X ), abbaa aangoo gidduu galeessaa si’a kudhan (10X), abbaa aangoo ol’aanaa is’a afurtama (40X )fi kan cuuphaa zayitaa immoo si’a dhibba (100X) kan guddisanii mul’isuu danda’u. Hammi guddisee mul’isuu maayikirooskoppii kompaawundii kan shallagamu humna guddisee mul’isuu doo'innee ilaaltuufi kan doo'innee waanteessaa waliin baay’isuu ta’a. **Humna guddisee mul’isuu waliigalaa = humna guddisee mul’isuu doo'innee ilaaltuu X humna guddisee mul’isuu doo'innee wanteessaa.**

## Qaamoolee gurguddoo shifargaa mirroo
Sanyii

Xin-Biqila keessatti, **sanyii** miciree biqiltootaa fi kuufama nyaataa hin guddanne kan haguuggii alaa eegumsaa kan Qola sanyii (testa) jedhamu keessatti marfameedha. Walumaagalatti, jechi "sanyii" jedhu waan facaafamuu danda'u kamiyyuu jechuudha, kunis sanyii fi qola ykn qoccee dabalatee ta'uu danda'a. Sanyiiwwan bu'aa oovuulii bilchaate yoo ta'u, erga kiisha miciree isparmii pooliin irraa argamuun walhormaata, zaayigootii uumuun booda . Micireen sanyii tokko keessa jiru zaayigootii irraa guddachuun naannoo oovaaliitti kootii sanyii uumuun, guddinni osoo hin dhaabatin biqiltuu haadha keessaa hamma murtaa’e tokkotti guddata.

## Qaamawwani fi Dagaaginna micire
# **1. Qola sanyii:**	Qolli sanyii qaamolee sanyii kan biroo hammatee gara alaatti argama.	Kanaafuu qaamolee sanyii kan gara keessatti argaman balaa irraa	ittisuuf gargaara.
# **Maayikiroopaayilii(qaawa bishaanii)**:	qaawwa bishaan gara keessa sanyiitti dabarsuuf gargaaru dha.
# **Kotiliidanoota(Fiilloo ykn baala sanyii):**	Sanyiin lubbuu waan qabuuf ni soorata. Kanas kan argatu nyaata sanyii keessatti kuufamee irraa ti. 
# **Miciree:**	Micireen	qaama sanyii keessa sanyiitti argamuu dha. Micireen **magarree(piluumuliin)** fi	**hiddala ykn curcaaroo (raadikilii)** of keessaa qaba. Raadikiliin qaama miciree gara hiddaatti	guddatuu dha. Akkasumas, piluumuliin qaama miciree gara jirmaatti	guddatuu dha.
# **Soora sanyii (''Endosperm)***<nowiki/>*:-tishuu sanyii angiosperms (biqiltoota daraaraa) keessatti miciree marsee sooru .*
# *'Soomayyoo ykn *Hoffaa ykn jirmuta* (Hypocotyl):-** soomayyoo kutaa jirma biqiltuu miciree tokkoo kan citaa baala sanyii ykn firqii jala jiruu fi kallattiin hiddaa  olitti argamudha. Hoffaan ykn soomayyoon jirma micirees jedhamuun beekkamuu.
#  ***Shaafo*' **(Epicotyl):-** shaafoon biqiltuu micireewwanii kootiileedoonoota olitti argamudha. Biqiltoota baay’ee keessatti shaafoon dhuma irratti gara baala biqiltuutti ni guddata.''
Soora sanyii

**Soora sanyii (''Endosperm)***<nowiki/>*:-tishuu sanyii angiosperms (biqiltoota daraaraa) keessatti miciree marsee sooru .''

## Akkasumas ilaali

* Soomayyoo
* Raadikilii
* magarree(piluumuliin)
Mutaa’uu Sanyii

**Mutaa’uun** **sanyii** adeemsa sanyiin biqiluun biqiltuutti guddatuudha. Mutaa’uun sanyii bishaan ofitti fudhachuun eegala. Bishaan gara sanyii erga seenee booda, akka bokoku taasisa. Sanaan booda, micireen sanyii keessatti argamu guddachuu fi dagaaguu jalqaba. Sanyiin yeroo biqilu nyaata of keessatti kuufatee jiru soorachuun guddata. 

## Biqiltoota sanyii

Biqiluun yeroo baay’ee guddina biqiltuu sanyii tokko keessa jiruudha; bu’aan isaas biqiltuun akka uumamu taasisa. Akkasumas adeemsa maashinarii meetaabolii sanyii deebi’ee hojiitti hiikuu fi bu’aan isaa radicle fi plumule akka uumamu taasisudha. Sanyii biqiltuu vaaskilarii paakeejii xiqqaa seelii walhormaataa dhiiraa fi dubaraa erga walitti makamee booda firii ykn koonii keessatti oomishamuudha. Sanyiiwwan guutummaatti guddatan hundinuu miciree kan of keessaa qaban yoo ta’u, gosoota biqiltoota baay’ee keessatti kuufama nyaataa tokko tokko kuusaa, kootii sanyiitiin kan marfaman. Biqiltoonni tokko tokko sanyii baay’ina garaa garaa kan miciree hin qabne ni uumu; kunniin sanyiiwwan duwwaa gonkumaa hin biqilleedha. Sanyiiwwan dormant sanyiiwwan jiraachuu danda’anii fi guddina isaanii deebi’anii jalqabuuf kaka’umsa keessoo ykn naannoo addaa waan barbaadaniif hin biqilne dha. Haala sirrii ta’een sanyii biqiluu kan jalqabu yoo ta’u, micireenis guddachuu jalqaba, gara biqiltuutti guddata.
Habaqaala

**Habaqaalli biqiltuu** xiqqaa sanyii irraa biqiludha .
File:Stangenbohne.jpg
File:Albizia_julibrissin_—_Plántula_con_los_dos_cotiledones_y_las_hojas_primordiales.jpg
File:20140328Fagus_sylvatica1.jpg
File:Rain_tree_seeds_germinating.jpg
File:Mais_kiemplant_eerste_blad.jpg|A maize seedling
File:Pinus_cembra_shoot.jpg|Seedling of a pine tree
Magarree(plumule)

**Magarree ykn Micirlata**(Afaan ingiliziin:Plumule )kutaa miciree sanyii keessaa bahee gara lata(qaama hiddaa olii) biqiltuutti guddatudha. Qaamolee akka Jirma, daraaraa, firii fi sanyiitti dagaaga. Plumuuliin lata biqiltuu  waan uumuuf, jaariftina raawwachuuf itti gaafatamummaa qaba.
Edgar de Wahl

**Edgar Alexei Robert von Wahl** ykn **de Wahl** (23 Hagayya 1867 - 9 Bitootessa 1948) barsiisaa, herregaa fi afaan barataa ture. Interlingue (*Occidental* jedhamuun kan beekamu) kan uume ta'uun beekamaa dha.

## Barreeffamoota
*Edgar von Wahl. Flexion und Begriffsspaltung. – Linguist 1896, nr 10.
*Edgar von Wahl. Ausnahmen. – Linguist 1897, nr 3.
*Edgar de Wahl. [Idiom neutral reformed]. – Progres 1906, nr 6.
*Julian Prorók. Ketzereien: Keimzellen einer Philosophie. Tartu, Leipzig 1906.
*Edgar de Wahl. AULI = Auxiliari lingue International. – Discussiones 1909, nr 1-2.
*Edgar de Wahl. L leges de derivation en verbes. – Lingua Internationale 1911, nr 1.
*Edgar von Wahl. Kaiserlicher Estländischer See-Yacht-Club: historische Übersicht 1888-1913. Tallinn 1913.
*Edgar de Wahl. Qual instructiones da nos li historie de lingue universal. – Kosmoglott 1922, nr 1, pp 6–8. 
*Edgar de Wahl. Radicarium directiv del lingue international (occidental): in 8 lingues. Tallinn 1925.
*Edgar de Wahl. Interlinguistic reminiscenties. – Cosmoglotta 1927, nr 41, pp 54–64.
*Edgar de Wahl. Occidental: gemeinverständliche europäische Kultursprache für internationalen Verkehr: Begründung, Grammatik, Wortbildung, vergleichende textproben. Tallinn, Viin 1928.
*Edgar de Wahl, Otto Jespersen. Discussiones inter E. de Wahl e O. Jespersen. Chapelle 1935.
*Edgar de Wahl. Spiritu de interlingue. Cheseaux/Lausanne, 1953.
Interlingue

**Interlingue**, jalqaba *Occidental* jedhamu afaan gargaaraa addunyaa kan bara 1922 uumamee fi bara 1949 maqaa isaa jijjiirame. Uumaa isaa kan taʼe Edgaar de Waal, sirreeffama afaanii fi amalawwan uumamaa hunda caaluuf yaalii godheera. Jechoonni kun jechoota duraan afaan garaagaraa keessatti argaman irratti kan hundaa'e yoo ta'u, sirna jechoota duraa fi boodaa beekaman fayyadamu.
Durri diimaa

**Durrii Diimaa  (Ingiliffaan:- ruby)** dhagaa gati jabeessa halluu diiminnee hanga diimaa dhiigaa, gosa albuuda korunndamii ( aluminium oxide ) ta’eedha. Durrii Diimaan faaya aadaa baay'ee beekamaa ta'e keessaa tokko yoo ta'u baay'ee kan turudha. Gosoonni korundumii qulqullina dhagaa gati jabeessa qaban kan biroon saafiraa jedhamu . Durrii Diimaan dhagaa gati jabeessa aadaa kaardinaalii keessaa tokko yoo ta'u ametistii, Durrii culqiisaa (sapphire),dooqa (Emerald) fi Moogaa(daayimandii) cinatti .  Jechi *Durrii Diimaa* afaan ingliziin ruby jedhu *ruber*, Laatiin diimaa jechuudha. Halluun Durrii Diimaa sababa elementii kiroomiyeemii irraa kan ka'edha .
Hiddala(Radicle)

Xin-biqila keessatti, **Hiddalli ykn curcaaroo(radicle)** kutaa jalqabaa biqiltuu ( miciree biqiltuu guddachaa jiruti ) yeroo adeemsa muta'uu sanyii keessaa ba'uudha .  Hiddalli hidda miciree biqiltuu sanaa yoo ta’u, biyyee keessatti gara gadiitti guddata. Hiddalaa olitti  Jirmoota micireewwanii yookiin soomayyoo(haaypokootiilii), kan kotyledon (s) deeggarudha.
Soomayyoo(Hypocotyl)

**Soomayyoo ykn ''Hoffaa ykn Jirmuta'' (Hypocotyl):-** soomayyoo kutaa jirma biqiltuu miciree tokkoo kan citaa baala sanyii ykn firqii jala jiruu fi kallattiin hiddaa  olitti argamudha. Hoffaan ykn soomayyoon jirma micirees jedhamuun beekkamuu.
Moogaa(Diamond)

Diyaamandiin bifa hawwataa kan qabuu fi wantoota ciminaan beekaman keessa isa tokkoodha. Alootrooppota kaaboonii keessaa diyaamandiin baay’ee qulqulluu dha. Elektiriikii fihoo’aa ofkeessa waan hindarsineef ittisoo hoo’aa fi electriikii gaarii dha
Qurxumbooja

**Qurxumboojni** garee bal'inaan raabsamee fi adda addaa kan hoosistoota galaanaa gadameessa guutummaatti bishaan keessa jiraatani dha . Akka garee al-seerummaa fi dubbii, isaan miseensota gurguddoo infraorder Cetacea, jechuunis cetaceans hunda dolphins fi porpoises irraa kan hafe wajjin walsimu. Doolfiinii fi porpooyisiin ilaalcha sirnaa, klaadistikii irraa akka qurxummii galaanaatti ilaalamuu danda’u. Qurxumbooja, dolphins fi porpoises tartiiba Cetartiodactyla, kan miila walqixa qaban kan of keessaa qabu. Firoonni isaanii lubbuun jiraatan kanneen seetaasii hin taane kanneen dhiyoo ta'an hippopotamuses, isaanis ta'e seetaasiyeenonni biroo gara waggoota miliyoona 54 dura irraa adda ba'aniidha. Parvorders lamaan Qurxumbooja, baleen Qurxumboojni (Mysticeti) fi toothed Qurxumboojni (Odontoceti), akaakayyuu waloo isaanii isa dhumaa naannoo waggoota miliyoona 34 dura akka qaban yaadameera. Mysticetes maatii afur amma jiran (jiraataa) of keessatti qabatu : Balaenopteridae (the rorquals), Balaenidae (Qurxumboojni mirgaa), Cetotheriidae (the pygmy right Qurxumbooja), fi Eschrichtiidae (the grey Qurxumbooja). Odontocetes Monodontidae (belugas fi narwhals), Physeteridae (the sperm Qurxumbooja ), Kogiidae (Cuggee fi pygmy sperm Qurxumbooja), fi Ziphiidae (Qoffee Qurxumboojni), akkasumas maatii ja’a dolphins fi porpoises kanneen akka Qurxumboojni hin ilaalamne of keessatti qabata miira al-seerummaatiin.
Tigiroota Hanshin

Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan ti.
## ilaalcha waliigalaa
　
Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan keessatti baay'ee jaallatamu yoo ta'u hordoftoota guddaa qabu.

## kan qajeelche

Namni Shofu Okada jedhamu leenjisaa yoo ta'u taphattoota caalaa jaallatamaadha.
Jabajjii Gimxaa

**Jabajjii kompiitaraa** kutaalee fiizikaalaa kompiitaraa, kanneen akka keesii, yuunitii adeemsa giddugaleessaa (CPU), yaadannoo qaqqabummaa tasaa (RAM), hordoffii, hantuutee, kiiboordii, kuusaa daataa kompiitaraa, kaardii giraafiksii, kaardii sagalee, sagalee guddiftuu fi motherboard of keessatti qabata.  

### Jabajjii
Jechi Jabajjii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, Haada, Gabatee cuqoo, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi Jabajii dha.

#### Seenaa Jabajjii Kompitaraa

#### Mataduree Kan Biraa Kan Jabajjii[[image scanner|Suuraa]]
Mosaajii

**Softiweeriin** tuuta sagantaalee kompiitaraa fi sanadoota Mosaajii fi Agargoo(Data) kanaan walqabataniidha . Kun faallaa hardware, kan sirnichi irraa ijaaramee fi kan qabatamaan hojii raawwatu.

At the Saganteessaa sadarkaa gadaanoo, lakkada raawwatamuu danda'u qajeelfama afaan maashinii(meeshalaa) kan sammuu kompiitaraa dhuunfaatiin deeggarame of keessaa qaba —akkaataa idileetiin  Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ykn kutaa adeemsa saxatoo (GPU). Afaan maashinii gareewwan gatiiwwan baayinarii qajeelfama sammuu kompiitaraa agarsiisan kanneen haala kompiitaraa haala isa duraa irraa jijjiiran of keessaa qaba. Fakkeenyaaf, qajeelfamni tokko gatii bakka kuusaa murtaa'e kompiitara keessatti kuufame jijjiiruu danda'a-bu'aan fayyadamaan kallattiin hin mul'anne. Qajeelfamni tokko hojiiwwan galtee ykn baasaa hedduu keessaa tokko waamuus ni danda'a, fakkeenyaaf, barruu tokko tokko iskiriinii kompiitaraa irratti agarsiisuu, jijjiirama haalata fayyadamaan mul'achuu qabu fiduu . Proosesarri qajeelfama tartiiba isaan kennameen raawwata, yoo gara qajeelfama adda ta'etti "utaaluu" qajeelfama kennameef ykn sirna hojiitiin addaan cite malee .

### Mosajjii
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Wiixata

**Wiixata(Dafinoo,Hojaduree,Isniina)**Dilbata fi Kibxata gidduutti biyyoota hedduu keessatti guyyaa Jalqabaa torbanii yoo ta'u,Akka biyyota Arabattii immooGuyyaa isa lammaffaa ti..
Dilbata

**Dilbata(Alada)** guyyaa jalqabaa torbanii yoo ta'u Sanbataa fi Wiixata gidduutti argama . Biyyoota Isniina guyyaa jalqabaa torbaniitti, Wiixata guyyaa dhumaati.
Sanbata

**Sanbata(Saftii,Qidaamee)** guyyoota Torbanii keessaa isa 7ffaa (isa dhumaa)  yoo ta'u Jimaata fi Dilbata gidduutti argama . 

Sanbati guyyaa Yihudoonni fi Adveentistoonni guyyaa torbaffaa itti Waaqeffatanidha. 

Seera Uumamaa 2 : 3 Waaqayyo waan uume hundumaa raawwatee guyyaa Torbaffaatti waan boqoteef, guyyaa Torbaffaa sana in eebbise, in qulqulleesses.

Seera Ba'uu 20 : 8 Guyyaa Sanbataa qulqullinatti eeguudhaaf yaadadhu! 

Abboommii kurnan keessaa isa Afuraffaa irratti abbomamee waan jiruuf adiventistoonni guyyaa torbaffaa amma illee guyyaa kana ni yaadatuu ni eeguu, ni kabajuu, guyyaa kanattis Waaqayyoon Waaqeffatu.

akka dhahaa Oromoottiis yeroo lakkoofnu guyyoota torbanii Jimaata fi Dilbata Gidduutti arganna.
Basakkaa

**Basakkaa** jechuun ifa ifa aduutiin qilleensa gubbaa keessatti faca'uudhaan uumamudha, yeroo Aduun dayeessa gadi jirtu, kunis qilleensa gadii fi fuula lafaa ibsa.
Kibxata

**Kibxata** torban keessaa guyyaa lammaffaa yoo ta’u, Wiixata booda fi Roobii dura. guyyaan kuniis kutaa oromiyaa keessatti maqaalee akka: lammaffoo, salaasaa, faca'aa ,Ayaana sanyii fikkf beekama.
Karaabicha

**Karaabichi** moggaasa guyyoota ykn ayyaanota ji'a tokkoo keessaa kan jalqabaaf kennameedha. Jechi karaabicha jedhus hundeen isaa karaaba kan jedhu ta'ee, karaabni hiikaa deemsa karaa ykn godaansa jedhu kan qabuudha. Guyyaa/Ayyaana kana yaa'atu ardaa jilaa dhaquuf godaana waan ta'eef ayyaana yaa'i godaanu ta'ee beekkama. Yaa'i hiika deemsa, imala yookaan godaansa jedhu kan qabu ta'ee; akka himansaafi sirna bulchiinsa Gadaa Gujiitti, gurmaa'insa luboota/miseensota Sirna Gadaa dhimmoota ykn sirnoota sirna gadaa keessatti raawwatan raawwachuufi raawwachiisuuf ardaalee jilaatti imaluudha.Bu'uura kanaan, Karaabichi hiikaa wolfakkaataa yaa'a, godaansa, imalaafi deemsa jedhu qabaata. Guyyaan/ayyaanni kun imala taasifamuuf akka hiree/ faroo gaariitti kan ilaallmu waan ta'eef, kabajamaadha. Yaa'i/deemsi/godaansi gaafa kana taasifamu „qajeelaadha' jedhamee waan amanamuuf guyyaan kun eebbifamaafi milkaa'ina kan qabu ta'eeti amanama.Gama biroonis, „karaabni beellama sangaati' jedhamee beekkama. Beellama sangaa jechuunis, sangaa baay'ee guddaa ta'e jechuudha. Kunis, ayyaanaan walbira qabamee yoo ilaalamu guyyaa yaa'i, caasaan sirna gadaa kan gadaan deemuufi gadaa hogganu godaanu hawaasa Gujii biratti akka qaama olaanoofi guddaa ulfina qabu ta'ee ilaalamuuf ayyaana guddaadha. Kanaaf akka odimtootni/ dhaha dhooftonni himanitti ayyaanniifi moggaasni ayyaanichaaf/ guyyichaaf kenname hariiroo kallattii qaba. Haala kaanaan, karaabichi yaadrimee godaansa/ deemsa/yaa'a jedhu kan qabu. Gama biroon, akka Sirna Gadaa Gujiitti Yaa'i luboota/miseensota gadaati. Miseensonni gadaa ammoo, ardaa/ fulaa tokkotti sirnoota gadaa hinraawwatan. Yeroo gara yerootti, ardaa gara ardaatti deemuun/godaanuun sirnoota gara garaa raawwatu, hawaasas gama bulchiinsa siyaas-dinagdeefi hawaasummaan tajaajilu. (Obbo Kuraa Bariisoo, obbo Jaarsoo Bonayyaafi obbo Waaccuu Buudee irraa gaafa 16/08/2010fi obbo Qerqoo Darasaa, obbo Waataa Jaarraafi obbo Mokkonnaa Nagawoo gaafa 12-13/11/10).
Jimaata

**Jimaata** torban keessaa guyyaa shanaffaa **yoo ta'u**  Kamisa booda fi Sanbata dura dhufa . Maqaan guyyaa kanaa bara Islaamummaa duraa **Al-Urouba** ykn **Orouba** ture.Afaan oromoon maqaa guyyaa kana kan Afaan Arabiffarra liqeeffate yoo ta'u guyyaa kabajamaa Muuslimootaati.
Kamisa

**Kamisa** guyyaa Afraffaa torbanitti, Roobii boodaa fi Jimaata dura . Maqaan kun  Afaan arabiffarraa kan dhufee dha. innis shanaffaa jechuun dha
Gardaaduma

Gardaadumni jecha lama ardaafi duma jedhuraa kan ijaaramedha. Ardaan fulaa yaa‟i itti qubatuufi sirnoota akka gadaa itti gaggeessuudha. Duma jechuun ammoo seensa ykn itti gala. Haala kanaan, Ardaadumni hiikaa ardaatti seenuu/nammuu kan qabaatu ta‟ee yeroo dheeraa keessa Gardaaduma jedhamaa akka dhufetti hubatama. Kanaaf, jechi/ayyaanni Gardaaduma jedhuus yaadrimee qussuma ykn qachaa jedhu qabaata. Qussumni/qachaan kun ammoo kan 67 yaa‟aati. Akka sirna gadaa Gujiitti yaa‟i fulaa qubatu qaba. Fulaan qubannaa yaa‟aas ardaalee yaa‟aa hoo ta‟u, yayyaba galmaa fulaa sanatti ijaaramuufi qachaa jedhamuun beekkamu.Kanarraa kan ka‟e, ayyaana/guyyaa kana yaa‟a godaansarra/karaarra turetu qubata jedhamee waan fudhatamuuf guyyaa yaa‟i qubatu ta‟eet beekkama. Yaa‟i hoo qubatu sirnootni adda addaa kan raawwatuufi eeebbifatan waan ta‟eef guyyaan kun akka guyyaa eebbaatti ilaalama. Guyyaa kana hawaasni dhimmoota gaaffii itti ta‟an, kan irratti waldidaniifi miidhaa adda addaa raawwatameefi kkf abbootiin gadaa te‟anii bal‟inaan hiikoofi fala itti kennani. Kanarraa kan ka‟e hawaasni illee jiloota adda addaa jilachuuf nifilatu waan ta‟eef akka guyyaa jilaattis nifudhatama.Bu‟uura kanaan, hariiroon moggaasaafi maqaa ayyaana kanaa cimaa akka ta‟e hubachuun nidanda‟ama.Kunis, milkii ayyaanichi qabuufi gochoota gaafas raawwataman irratti hundaa‟uun ayyaana moggaasuun oromoon caljedhee maqaa kan hinkennineefi tokkoon tokkoon maqaalee duuba hidhanni kan jiru akka ta‟e hubanna.
Bud

Namaa fi irra caalaan hoosistootaa fi simbirroota keessatti, Budujni (Afaan ingiliffaan:- iris) caasaa haphii, geengawaa ija keessatti argamu yoo ta’u, daayameetiraa fi guddina ijaa to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabu yoo ta’u, kanaanis hamma ifa marayoo agartuu(raatina) ga’u to’achuuf itti gaafatamummaa qaba. Halluun ijaa kan ibsamu buduja dha. Jecha agartiin yoo ilaalle, Qaroon ykn agartuun meeshaa ijaa yoo ta’u, Budujni  ammoo murtessa ifaati.
Baqqaangaantii

**Litosfeera** (  Afaan Giriikii durii  λίθος  (lithos) jechuun dhagaa fi λίθος (sphaira)'Baqqaana/bakka') Jecha kanas yoroo oromeessinu **Lafkattaa** wal irroo qaama lafaati. Kana hubachuuf mee buuphaa yookiin killee hin shamin kan affeelame tokko fudhachuun quncisuun keessa ishii muruunmaal akka fakkaatu ilaali. Garri duuba isaa jabaataa, inni itti aanu ammoo haphi adii waraqata fakkaatuuennaa ta’u, garri keessaa halluu boora yookiin keelloo fakkaatu agarta. Haala kanas waa’ee baqqaanotalafaa ilaalchisuun baratteen wal bira qabuun hubachuuf yaali. Kutaaleen buuphaa wal irroo ta’uun nimuldhatu. Wal iirroon kunniin baqqaana jedhamu. Walumaagalatti lafti baqqaanota sadii qabdi. Isaanis,irra lafaa, keessa lafaa fi handhuura lafaa jedhamuun beekamu.
Keessa lafaa (Xindachee)

Baqqaanni kun baqqaana irra lafaatti aanuun gara keessatti argame.Yabbinni baqqaana kanaa gara Kiiloomeetira 2900 ta’a jedhamee tilmaamama. Kattalleen keessabaqqaana kanaatti argaman albuuddan ulfaatina qaban kanneen akka maagneeziyemiii rraaijaarame. Jabeenyi kattaalee kanniinii akkuma gara qaama keessa lafaatti gad fagaataa deemuunlallaafaa ta’uu fi suuta suutaan gara bifa dhangala’ootti jijjiirama. Kattalleen kunniin baquun garawaan dhangalootti akka jijjiiraman kan taasise oo’a cimaa keessa baqqaana kanaatti argamuudha.Akkuma gad fageenyi keessa lafaa dabalaa deemuun hammi oo’aa keessa lafaas dabaluun cimaadhufa.
Watana dukkanaa

**Watanni dukkanaa'aan** bifa maatirii yaadame yoo ta'u, maatirii ykn watani Walaabuu keessa jiru keessaa tilmaamaan %85 akka ta'u yaadameera .  Watanni dukkanaa'aan dirree elektiromaagneetikii wajjin kan wal-nyaatu waan hin mul'anneef "dukkanaa'aa" jedhama, kana jechuun raadiyaashiniin elektiromaagneetikii hin xuuxu, hin calaqqisiisu, ykn hin baasu waan ta'eef, kanaaf, adda baasuun rakkisaadha. Tajaajila astrophysical adda addaa – bu’aa harkisaa dabalatee kanneen ti’ooriiwwan harkisa lafaa yeroo ammaa fudhatama qabaniin ibsamuu hin dandeenye yoo maatiriin ilaalamuu danda’u caalaa baay’ee jiraate malee – argama wanti dukkanaa’aa agarsiisu. Sababa kanaaf, ogeeyyiin baay’een isaanii, wanti dukkanaa’aan uumama cufa keessatti baay’inaan waan jiruuf caasaa fi jijjiirama isaa irratti dhiibbaa cimaa akka qabu yaadu.
ChatGPT

ChatGPT logo.svg

**ChatGPT** moodeela afaan haasawa OpenAI's GPT architecture irratti hundaa'eedha. Galtee afaan uumamaa hubachuu fi deebii namaa fakkaatu maddisiisuuf kan qophaa'e yoo ta'u, kunis chatbots, gargaartota vaartuwalii fi aplikeeshiniiwwan AI haasawa biroo keessatti fayyadamuuf akka gaariitti akka mijatu taasisa. **ChatGPT** algoritmota barumsa gadi fagoo fayyadamuun haala ergaa tokkoon tokkoo xiinxaluu fi haala sana irratti hundaa’uun deebii sirrii ta’e maddisiisa.

##### Sirrummaa deebii GPT Chat
Qorannoon bal’aan empirikaa akka agarsiisutti ChatGPT hojiiwwan dandeettii sababeeffannaa barbaadan kan akka sababeeffannaa herregaa irratti haala adda ta’een ga’umsa gaarii kan qabu yoo ta’u, hojiiwwan adda ta’an kan akka mallattoo tartiiba irratti qormaata akka isa mudatu agarsiisa.

Mul’anni sirrii ta’uu dhabuu ykn hallucination ni uuma. Akka moodeela afaan AItti, ChatGPT darbee darbee deebii sirrii ta'uu dhabuu ykn dogoggora of keessaa qabu maddisiisuu danda'a. Sirrummaa dhabuun kun sababoota adda addaa irraa kan ka’e uumamuu danda’a, isaanis:

# Haala dubbii dogoggoraan hubachuu: ChatGPT haala haasawa tokkoo dogoggoraan hiikuu danda’a, kunis deebii barbaachisaa hin taane ykn hiika hin qabne argamsiisa.
# Beekumsa daangeffame: ChatGPT odeeffannoo baay’ee kan argatu ta’us, beekumsi isaa guutuu miti, akkasumas mata dureewwan tokko tokko irratti odeeffannoo yeroo ammaa ykn addaa dhabuu danda’a.
# Wal-xaxiinsa: ChatGPT wal-xaxiinsa afaanii wajjin qabsaa’uu danda’a, kunis deebii ifa hin taane ykn ifa hin taane argamsiisa.
# Daataa leenjii keessatti loogii: Yoo daataa leenjii loogii ykn sirrii ta’uu dhabuu qabaate, ChatGPT osoo hin beekin deebii isaa keessatti loogii sana itti fufsiisuu danda’a.
# Garmalee walsimsiisuu: Haala tokko tokko keessatti, ChatGPT deebii garmalee adda ta’e ykn deetaa leenjii irratti kan mijate maddisiisuu danda’a, kunis yeroo haala haaraa ykn adda addaa irratti hojiirra oolu sirrii ta’uu dhabuu fida.

ChatGPT deebii sirrii fi walitti hidhame maddisiisuudhaaf kan carraaqu ta'us, mudaa kan hin qabne ta'uu isaa yaadachuun barbaachisaadha, fayyadamtoonnis oomisha isaa qeequun madaaluu qabu, keessumaa aplikeeshiniiwwan miiraa ykn murteessoo ta'an keessatti.

Sirrummaa dhabuun akkasii naannoo itti gaafatamummaa sadarkaa olaanaa qabutti (loojistikii keessatti, rakkoo NLP kilinikaa furuu fi naannoowwan biroo keessatti) ChatGPT yeroo fayyadamnu fudhatama hin qabu. Kanaafuu, adeemsa itti gaafatamummaa sadarkaa olaanaa qabu yeroo gurmeessuu hojiin barbaachisaan tokko moodeelota addaa hallucinations sadarkaa gadi aanaa qaban fayyadamuun sirrii ta’uu dhabuu akkasii salphisuu fi tooftaalee addaa fayyadamuudha.
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** (**Elefen**) afaan qunnamtii idil-addunyaatiif keessumaa salphaa, walsimaa fi barachuuf salphaa ta’ee akka ta’uuf qophaa’eedha. Amaloota gaarii hedduu qaba:
# Sagaleewwan baay’ina daangeffame qaba. Sagaleen isaa afaan Xaaliyaanii yokin Ispeen wajjin wal fakkaataa;
# Sagaleedhaan kan qubeefamedha. Mucaan kamiyyuu waggoota dheeraaf sirna dhabdummaa barachuuf dabarsuu hin qabu;
# Seerluga guutummaatti idilee ta’e kan qabu yoo ta’u, kunis kan addunyaa kanaa wajjin wal fakkaata;
# Jechoota idilee ta’aniif tuuta maxxansa oomishaa daangeffamee fi guutummaatti idilee ta’e qaba;
# Seera tartiiba jechootaa sirriitti ibsame qaba, afaanota gurguddoo hedduu wajjin kan walsimu;
# Jechoonni isaa afaanota Roomaa ammayyaa keessatti hundee cimaa qaba. Afaanonni kun mataan isaanii bal’aa fi dhiibbaa kan qaban yoo ta’u, dabalataan jechoota Ingiliffaa keessatti qooda guddaa gumaachaniiru;
# Innis uumamaan fudhatamaa kan qabuu ta’ee kan qophaa’e yoo ta’u, barreeffamoota teeknikaa Laatiin fi Giriikii, di fakto “addunyaa sadarkaa isaa eeggate” dha;
# Warra afaanoota Roomaa beekaniif “uumamaa” fakkaachuuf kan qophaa’e yoo ta’u, namoonni biroo barachuuf caalaatti osoo hin rakkisin;
Prokaariyoot

**Pirookaariyootii** (**Wirmaatsoboo**) orgaanizimii seelii tokko qabuu fi niwukilasii fi orgaaneloota biroo meembraaniin hidhaman kan hin qabne dha.  Jechi *pirookaariyootii* jedhu jecha Giriikii  ( pro, ‘dura’) fi  ( karyon, ‘looza’ ykn ‘wirtuu’) irraa kan dhufedha.lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha
Arkiyaa

**Arkiyaa** ( ) Gartuu Lubbuqabeeyyii baaqlubbiyyoo/seelqeenxee ti. Maaykiroo-orgaanizimoonni kun niwukilasii seelii(wirmaata) waan hin qabneef pirookaariyootii(Wirmaatsoboo) dha . Arkiyaan jalqaba irratti akka baakteeriyaatti ramadaman, maqaa **Arkeebaakteriyaa** ( mootummaa Archaebacteria keessatti ) argate, garuu jechi kun fayyadama ala ta'eera.

Cicha lubbiyyoo isaanii peeptidoolikaanii soboo (pseudopeptidoglycan) jedhama. arkiyaan baay’een isaanii  filatoo haalcimaa(extremophiles) dha.  kana jechuun kanneen bakka jireenyaa lafa irra jiru hunda keessatti jiraachuu  danda’an ni dha. kan baay’ee qorraa/ ho’aa, baay’ee beezawaa(hadhee)/asiidawaa(kiikkoowaa) dhatokko tokko ammoo filatoo haalidilee (mesophiles) ti, bidoolee idilee keessatti argamu. Walhormaanni karaa Addaan bahiinsalamee (binary fission)ta’a. Archaea seenaa jijjiirama tirannaa, jeneetiksii ykn dhaalsanyii, karaa meetaabolii, fi walnyaatinsa cicha seelii & meembraanii seeliitiin baakteeriyaa irraa adda. Arkiyaan tokkollee akka dhibee fiduu namaatti adda baafame hin jiru