Halluu

**Halluun** (ykn **Bifni**) amala hubannoo mul'ataa (visual perception) kan ispeektiramii ifa mul’atu irratti hundaa'uudha. Salphaatti, halluun akkaataa sammuun keenya dambaliiwwan ifaa adda addaa itti hiikudha. Halluun addunyaa keenya keessatti bakka guddaa qaba; saayinsii, aartii, aadaa, fi jireenya guyyuu keenya keessatti hiikaa fi faayidaa adda addaa qaba.

Hubannoon halluu kan uumamu yeroo ifti wanta tokko irraa **balaqeeffamee** (reflected) ykn keessa darbee ija keenya seenudha. Wanti tokko halluu kan qabaatu fakkaatu sababa hammi ifaa dambalii adda addaa qabu inni xuuxuu (absorb) fi balaqeessuu irratti hundaa'a.

## Saayinsii Halluu

### Ispeektiramii Ifa Mul'atuu
Ifni aduu ykn ifni adii inni nuti arginu dhugaa dubbachuuf wal-makaa halluuwwan adda addaati. Jaarraa 17ffaa keessa, Isaaq Niwutan ifa adii piriizimii (prism) keessa yeroo dabarsu, ifichi gara halluuwwan sabbata waaqoo (rainbow) torbatti (Diimaa, Arroowa, Keelloo, Magariisa, Cuquliisa, Indigoo, fi Vaayoleetii) akka faca'u agarsiise. Wal-makaan halluuwwan kanaa **ispeektiramii ifa mul'atuu** jedhama. Halluun tokkoon tokkoon isaa dheerina dambalii (wavelength) adda addaa qaba.

### Akkaataa Wantoonni Halluu Itti Qabaatan
Halluun wanta tokkoo kan murtaa'u amaloota keemikaalaa fi fiizikaalaa fuula wantichaa irratti hundaa'a.
* **Xuuxamuu fi Balaqeessa:** Yeroo ifni adii wanta tokko rukutu, wantichi dambaliiwwan ifaa tokko tokko ni xuuxa, kaan immoo ni balaqeessa. Halluun nuti arginu isa balaqeessame qofa.
**Fakkeenyaaf, baalli magariisni dambaliiwwan ifa diimaa fi cuquliisaa xuuxee, kan magariisaa immoo balaqeessa. Kanaaf baalli magariisa fakkaata.
**Girgiraan diimaan dambalii diimaa qofa balaqeessa; kan hafan hunda ni xuuxa.
* **Adii fi Gurraacha:**
**Wanti Adiinii** dambaliiwwan ifa mul'atu hunda balaqeessa.
**Wanti Gurraachi** dambaliiwwan ifa mul'atu hunda ni xuuxa. Anniisaan ifaa xuuxame kun gara hoo'aatti jijjiirama, kanaaf uffanni gurraachi aduu keessatti hoo'a.

### Makaa Halluu (Colour Mixing)
Akkaataa halluuwwan itti wal-makan gurguddoo lamatu jira:
1.  **Makaa Dabalaa (Additive Mixing):** Kun makaa ifaati. Ifa diimaa, magariisaa, fi cuquliisaa (RGB) yoo walitti makne, ifa adii arganna. Moodeeliin kun televizhinii, mooniitara kompiitaraa, fi iskiriinii bilbilaa irratti hojjeta.
2.  **Makaa Hir'isaa (Subtractive Mixing):** Kun makaa qalama (pigment) ykn dhangaggee (ink) ti. Qalamni halluu tokko tokko xuuxee kan hafe balaqeessa. Halluuwwan bu'uuraa isaa Siyyaan, Mangeetaa, fi Keelloo (CMY) dha. Yoo sadanuu walitti makaman, gurraacha ykn magaala dukkanaa'aa uumu. Kunis maxxansaa waraqaa irratti fayyadama.

## Akkaataa Ijji Namaa Halluu Itti Argu
Ijji namaa caasaa wal-xaxaa kan halluu adda baasuu danda'u qaba.
* **Reetinaa:** Kutaa ija keenyaa isa duubaa kan seelota ifaaf miira qaban (photoreceptors) qabuudha.
* **Koonsii (Cones):** Seelota reetinaa keessatti argaman kan halluu adda baasuuf itti gaafatamummaa qabaniidha. Gosoonni koonsii gurguddoo sadii jiru: kan ifa diimaaf, magariisaaf, fi cuquliisaaf miira qaban. Sammuun keenya mallattoo koonsiiwwan sadan kanarraa dhufu wal-simsiisuun halluuwwan miliyoonaan lakkaa'aman adda baasee hubata. (Jaamummaan halluu kan uumamu yoo koonsiiwwan kana keessaa tokko ykn isaa ol sirriitti hin hojjenneedha).
* **Roodii (Rods):** Seelota ifa dimimmisaa keessatti arguu dandeessisan yoo ta'an, halluu adda baasuu hin danda'an.

## Hiikaa fi Aadaa
Hiikni halluu aadaadhaa aadaatti garaagarummaa qaba.
* **Aadaa Dhihaa:** Adiin qulqullummaa fi nagaa, Gurraachi gaddaa fi du'a, Diimaan jaalala fi balaa agarsiisa.
* **Aadaa Oromoo:** Halluun aadaa Oromoo keessatti, keessattuu **Sirna Gadaa** keessatti, hiika gadi fagoo qaba. Halluun **Faajjii Abbaa Gadaa** sadarkaa jireenyaa fi falaasama Oromoo agarsiisa:
**Gurraacha:** Waan darbe, dukkana, fi wallaalummaa agarsiisa.
**Diimaa:** Wareegama, dhiiga, qabsoo, fi aantummaa agarsiisa.
**Adii:** Bilisummaa, nagaa, qulqullummaa, fi gara fuulduraa agarsiisa.

## Tarree Halluuwwanii

### Halluuwwan

File:F1 red flag.svg| Pantone = Diimillee
File:Solid red.svg|Red = Diimaa
File:Solid orange.svg|Orange = Arroowa 
File:Solid yellow.svg|Yellow = Keelloo 
File:F1 yellow flag.svg|Dark yellow = Boora 
File:Solid green.svg|Green (lime) = Asheeta
File:Solid green.svg|Green = Magariisa 
File:F1 green flag.svg|Pantone 348C = Magariisuu
File:Solid blue.svg|Blue = Cuquliisa
File:Solid purple.svg|Purple = Siddisa
File:Solid white.svg|White = Adii
File:Solid grey.svg|Grey = Daalacha
File:Solid black.svg|Black = Gurraacha
File:Solid brown.svg|Brown = Magaala