open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lafmarsaa

**Lafmarsaa** ( Afaan ingilizii: Geosphere)hiikoonni ji’oosfiiraa wal faallessan hedduutu jiru. Ji'oosfiirri akka maqaa waloo Dhagaa marsaa lafaa, lafbishee ,cabbii marsaa fi Qilmarsaa .Gareen adda addaa hawaa lafaa ulfaatina ykn dhangala'aa anniisaa adda addaa (hamma jijjiirama isaanii safaramuu danda'u) wal jijjiiruu danda'u. Waljijjiirraan dhangala’oo kanaa madaallii ispheerota adda addaa qilleensa lafaa irratti dhiibbaa qaba. Case in point: akkaataa biyyeen akka qaama baayoosfiiraatti hojjetu, akkasumas akka madda jijjiirraa flux tajaajila.
Baangaa'a

**Baangaa'a,** jecha herregaatiin, jijjiirraa miseensoota tuuta murtaa’e tokkoo haala miseensii tuuta sanaa kamiyyuu bakka jalqabaa isaanii irratti hin mul’anneen ibsamuu danda’a.. Baangaa'a akka cita faaktooriyaaliitti barreeffama ! *n* .

## Fakkeenya
Namoonii Afur mana uffataa deemanii. Abban dukaanaa uffata isaan bitaan  korojootti naqaniif waltarre ka'eef garuu yemmuu manatti galanii hundumtuu isaanii uffata isaa kan hin taanee argatee kun akkamitti ta'uu danda'a

Walumaagalatti, abbootii uffataa tartiibaan yoo hiriirsine,  uffata dhugaa isaanii waltarree yoo hiriirsine, tartiiba kana ABCDn yoo bakka buune; Tartiiba kana karaa 4!= 24n tartibeeffamuu danda’a. Kanneen keessaa tartiiba guutuun karaa 9 qofaan baangaa'uu danda’a. isaaniis kaneen jara muramanii dha.

:

:

tartiiba gosa biroo keessatti yoo xiqqaate abbaan uffataa tokko uffata isaa isa sirrii ta’etti ni argata.
Lakkoofsa Intiijarii

**Lakkoofsi Intiijarii**  ykn **udummii ykn lakkoofsa duuchaa** tuuta lakkoofsa zeeroo ( 0 ), **lakkoofsa lakkaawwii guuttoo/pozativii** ( 1, 2, 3, fi kkf) ykn **lakkoofsa udummii wawwee/nagativii** mallattoo hir’isuu ( −1, −2, −3, fi kkf) )qabu dha. tuuta lakkoofsota lakkaawwii, masaanuu lakkoofsota lakkaawwiifi zeeroo kan qabateedha. Lakkoofsota wawwee faallaawwan  lakkoofsota guttoo ti.  Afaan herregaa keessatti, tuuta lakkoofsota udummii yeroo baay'ee qubee \mathbb{Z} agarsiifama  . 

Tuutni lakkoofsota lakkaawwii \mathbb{N}  cita tuuta   \mathbb{Z}.Tuutni lakkoofsota udummii \mathbb{Z} cita tuuta lakkoofsota raashinaalii  \mathbb{Q}, Tuutni lakkoofsota Raashinaa cita tuuta lakkoofsota dhugaa ti \mathbb{R} .  Akkuma lakkoofsota uumamaa, lakkofsii uddummii. \mathbb{Z} lakkofsa dhummalessa dha . Lakkoofsi udummiin  hirmeemmiin hin barreeffamuu. Fakkeenyaaf, 21, 4, 0, fi −2048 lakkoofsota udummii yoo ta’an, 9.75, 3.4, fi&nbsp;√ 2 lakkofsa udummii mitii jiran.
Kiraayosfeerii

**Kiraayosfiiriin** (afaan Giriikii κρύος irraa *kryos*, "cabbii", "qoraa" ykn "hancabbii" fi σφαῖρα *sphaira*, "xurbee, kubbaa"  ) jecha hunda hammatee kutaalee fuula lafaa bishaan bifa jabaa ta'een, cabbii galaanaa, cabbii haroo, cabbii lagaa, uwwisa cabbii, qilleensa qorraa, qoobii cabbii, dabalatee. ice sheets, fi lafa qorraa (kan permafrost dabalatee ). Kanaaf, haayidiroosfiiraa wajjin wal-irra bu’iinsi bal’aan ni jira . Kiraayosfiiriin qaama sirna qilleensa addunyaa kan hin hafne yoo ta’u, walitti hidhamiinsa barbaachisaa fi yaada deebii dhiibbaa inni anniisaa gubbaa fi dhangala’aa jiidhina, duumessa, rooba, haayidirooloojii, naannoo qilleensaa fi galaanaa irratti qabuun maddisiisu qaba. Adeemsa yaada deebii kanaan, kraayoosfiir haala qilleensa addunyaa fi deebii moodeela qilleensaa jijjiirama addunyaa keessatti gahee guddaa qaba. Tilmaamaan %10 fuula lafaa cabbiidhaan kan uwwifame yoo ta'u, kun garuu saffisaan hir'achaa jira.  Jechi *deglaciation* jedhu duubatti deebi’uu amala cryospheric ibsa. Kiraayooloojiin qorannoo karayoosfiirootaati.
Haayidroosfiiraa

**Haayidroosfiiriin ykn Lafbishee**  Hayidiroosfeeriin qaamolee bishaanii fuula lafaafi dhihoo hunda kan hammatuudha. Isaanis; Garbawwan, Galaanota, Haroowwaniifi Laggeeni.
Baayoosfeerii

**Baayoosfiiriin ykn Naanjiree** (afaan Giriikii βίος *bíos* "jireenya" fi σφαῖρα *sphaira* "spheera"), **ikoosfiirii** jedhamuunis kan beekamu (Giriikii οἶκος *oîkos* "naannoo" fi σφαῖρα irraa), walitti qabama   sirna ikoo hundaati . Akkasumas naannoo jireenyaa lafa irratti argamu jedhamee waamamuu danda'a .
Marsaa bishaanii

Sochiin bishaan dachee fi atimoosfarii gidduutti godhu marsaa bishaanii jedhama. Marsaan bishaanii anniisaa ifaatiin gaggeeffama. Anniisaan ifa aduu bishaan qaama lubbu qabeeyyii, biyyee, lageen, haroo, galaanaa fi k.k.f. keessaatti argamu gara hurkaatti akka geeddaramu godha. Hurki kun atimoosfarii keessatti erga qabbanaa'ee booda bifa cabbii fi roobaatiin gara dacheetti deebi'a. Bishaan lubbuu dha jedhama. Sababni isaas ammo orgaanizimiin kamiyyuu bishaan malee jiraachuu hin danda’u. Qabiyyee qaama orgaanizimootaa keessaa bishaan parsantii 75 hamma 95 ta’a. Kutaan dachees harka afur keessaa harki sadii bishaaniin haguugamee jira. Bishaan qaama biqilootaa fi bineeldotaa keessaa karaa adda addaa hurkuudhaan qilleensa naannootti makama. Hurki bishaanii kun gobbina qilleensaan gad ta’e waan qabuuf qilleensa naannoo keessa bakka tempireecharii xiqqaa qabutti ol baha. Hurki bishaanii kun wayita lafa irraa ol fagaachaa deemu, qilleensa diilallaa’aa wajjin wal qunnamaa dhufa. Yeroo kana diilalli hurka bishaanii gara duumessaatti jijjiiruun duumessa uuma. Bishaan duumessaa gara coba gurguddaatti jijjiirama. Cobni bishaanii kun yeroo walitti kuufamaa dhufu ulfaatina argata, sana booda humna harkisa lafaatiin gara lafaatti harkifamuun bokkaa ta’ee rooba. Bokkaan kun ammoo ammas haroo, garba,galaana,laga yaa’u uuma. Akkasumas bokkaan robe lafa seenuun kuufamuu ni danda’a. Biqiloonnii fi bineeldonni bishaan bokkaa kanatti ni gargaaramu.  Bishaan kun booda irra qaama biqilootaa fi bineeldotaa keessaa karaa adda addaa gara qilleensa naannootti makama. Amma illee ho’a aduun bishaanichi gara hurkaatti jijjiiramuun bokkaa ta’a. Haalli kun marsaa bishaanii jedhama.
Marsaa kaarboonii

**Marsaan kaarboonii** kutaa marsaa baayooji'ookeemikaalaa kaarbooniin baayoosfiiraa, peedoosfiiraa, ji'osfiiraa, haayidiroosfiiraa fi hawaa lafaa gidduutti ittiin waljijjiirudha . Marsaan baayoo ji'ookeemikaalaa gurguddoon biroo marsaa naayitiroojiinii fi marsaa bishaanii kan dabalatudha . Kaarbooniin qaama ijoo kompaawundoota baayoloojii akkasumas qaama guddaa albuuda hedduu kan akka dhagaa liimsaa ti . Marsaan kaarboonii tartiiba taateewwan lafti jireenya itti fufsiisuu akka dandeessu gochuuf furtuu ta’an of keessaa qaba. Sochii kaarboonii yeroo deebi’ee fayyadamuu fi deebi’ee itti fayyadamu guutummaa baayoosfiiraa keessatti, akkasumas adeemsa yeroo dheeraa kaarboonii qabachuu (kuusaa) gara sinqii kaarboonii irraa gadhiifamuu ibsa .

Atoomiin kaarboonii atimosfarii, qaama lubbu-qabeeyyii fi qaama du'aa lubbu-qabeeyyii keessatti argama. Atoomiin kaarboonii bifa CO2 23 atimoosfarii keessatti argamu adeemsa fotosenteesisiitiin gara qaama lubbu-qabeeyyiitti seena. Yeroo gubama soorataa fi yeroo boba'aawwan foosiilii gubatan elementiin kaarboonii deebi'ee gara atimoosfariitti gadi-lakkifama. Kaarbooniin qabiyyee olaanaa kaarbohayidiretootaa , pirootiinotaa, liippidootaa fi asiidota niwukilikii ti. Kaarbooniin heddumminaan kuufamee kan argamu: o Atimoosfarii fi galaana keessa bifa CO2 tiin o Lubbu qabeeyyii keessa bifa kompaawondoota orgaanikiitiin o Qaama du’aa wantoota orgaanikii keessa o Haftee orgaanizimoota durii keessa o Sheelii bineeldota galaanaa keessa o Bifa kaarboonetiin(carbonates) dhagaa lafa keessaa keessa o Bifa kaarbooniitiin boba’aa haftee(fossil fuels) keessa ? Marsaa kaarboonii keessatti adeemsawwan gurguddoo raawwataman maal fa’a? Marsaan kaarboonii yaa’a anniisaa waliin kan wal qabatee dha. Sababiin isaas kaarbooniin elementii yaa’a anniisaa wajjin deemu/walqabatee dha. Gulantaa soorataa fi funcaa soorataa qopheessitootaan bifa soorataan seena . Walumaa galatti marsaan kaarboonii kan jalqabu kaarboondaayoksaayidiin qilleensa keessa jiru wayita adeemsa footosinteesisiitiif biqiloonni atimoosfarii keessaa xuuxuun soorata isaanii qopheeffatanii dha. Sooranni orgaanikii kaarboonii qabu kun qaama biqilootaa keessatti kuufamuun soorattootaaf akka madda kaarbooniitti kan gargaaru dha. 24 ? Kompaawondiin orgaanikii biqiloota keessatti kuufame gara bineeldotaatti akkamiin darba? Kompaawondiin orgaanikii biqilootaan qophaa’e kun bineeldotaan nyaatama. Kompaawondoonni orgaanikii bineeldotaan nyaataman kun qaama bineeldotaa keessatti oksijiiniitiin gubachuun CO2 uuma. Kaarboondaayoksaayidiin kun ammo bifa hargansuun gara atimoosfariitti deebi’a. 
baaressaa Abdi Badru
Guosa

**Guosa** afaan ijaaramee jalqaba bara 1965 Aleeks Igbinewekaan uumamedha. Afaanota dhalootaan Naayijeeriyaa walitti makuun akka afaan Afrikaa Dhihaatti akka tajaajiluuf kan qophaa’e ture.

* Guosa: The Lingua Franca To Oust English
Bocdanee (saayinsii meeshaalee)

Saayinsii meeshaalee keessatti akkasumas albuuda keessatti **bocdanee** dandeettii jajjabaan tokko walnyaatinsa caasaa tokkoo ol keessatti jiraachuu isaati. Wantoonni poliimoorfii qaban walnyaatinsa keemikaalaa walfakkaataa kan qaban yoo ta’u, garuu qindaa’ina atoomota hawaa keessatti garaagarummaa qabu, kanaaf amaloota adda addaa qabu. Jijjiiramni caasaa kiristallii sababa hojiirra oolmaa wantoota akka dhiibbaa fi ho’aa irraa kan ka’e uumamuu danda’a.
Alootroppii

**Alootroppii ykn Firunkaa ykn Dandanee** wahiyyoo haala murtaawaa fiizikaalaa keessatti, faalkaa isaa osoo hin jijjiirin biffoota addaaddaan  argamuun dha. Fakkeenyi kanaa moogaa fi giraafiitii yoo ta’an, isaanis meeshaalee lama kaarboonii of keessaa qaban yoo ta’an, wahiyyoon biraa kamiyyuu walnyaatinsa isaanii keessatti hin hammatamne, sababiin isaas kaarboonii qulqulluu waan ta’eef. Garuu caasaan kiristaala isaanii guutummaatti adda yoo ta’u, kunis amaloota isaanii adda addaa kan fidudha. Daayimandii baay’ee jabaa yoo ta’u, giraafiitiin garuu baay’ee jabaadha. Keemistiin lammii Siwiidin Joons Jaakoob Berzelius yaada allotropy jedhu bara 1841tti jalqabe .
Raadiyoo

**Raadiyoon** karaa mallattoo elektiromaagneetikii fageenya dheeraa irratti erguun, odeeffannoo bakka tokko irraa gara bakka biraatti geessudha. Maashiniin dambalii raadiyoo ergu daddabarsaa kan jedhamu yoo ta'u, maashiniin mallattoolee "fudhatu" ammoo sanfila ykn anteenaa jedhama. Maashiniin hojii lamaan hojjetu "dabarfuudhaa (transceiver)"dha. Yeroo tokkotti mallattoon raadiyoo gara fudhatoota hedduutti yeroo ergamu tamsaasa jedhama.

Televijiiniin suuraa fi sagalee erguufis mallattoo raadiyoo fayyadama.

Xiyyaaronniifi wantoota biroo to’annoo raadiyoo jalatti fayyadamuu ni danda’u. Mallattoo raadiyoo fayyadamuun balbaloota konkolaataa tokko keessatti fageenya irraa cufuu fi banuun ni danda’ama.

Sagaleen raadiyoodhaan, yeroo tokko tokko karaa Marmaarsa Sirreffannoo(MS) (Frequency Modulation (FM) ykn Hixina Sirreffannoo (HS)(Amplitude Modulation (AM) erguun ni danda’ama.
Orbiiti

**Orbiitiin ykn jeemni** fiiziksii keessatti daandii golbaa wanti tokko naannoo tuqaa ykn wanta biraa dhiibbaa humna harkisa jalatti . Fakkeenyaaf, orbiitiin pilaaneetii naannoo urjii, akkuma naanneffannaa pilaaneetonni sirna aduu naannoo aduutti. Orbitoonni pilaaneetotaa yeroo baay’ee geengoo yookiin okokaawaa (bifa killee ) dha.
Biilalee (Koonii)

**Biilaleen ykn Muxxatni** ( Afaan Ingiliffaa : *cone* )  danaa garsadee(G-3) ji’oomeetirii keessatti hundee  geengawaa  gama  diriiroo  tokkoon  fi varteeksii gama diriiroo biraatiin kan qabatee fi Fuulli cinaachaa isaa fuula maramaa kanta'edha. Yeroo baayyee herrega keessatti Biilalee jedhama, boca ji'oomeetirii bu'uura geengoo qabu bakka bu'a. Garuu kun gosa Biilalee beekamaa ta’e tokko yoo ta’u, gosootni biroo garuu jiru (fkn piraamidii ).

## Unkee  Biilalee – Olee shaffaxaa, Bal’ina dirraa Biilalee fi Qabee Biilalee
Olee Shafaaxaa

Oleen Shafaaxaa Biilalee geengoo sirrii fageenya fiixee yookiin guuttiyyee irraa gara tuqaa sarara alaa bu’uura geengoo Biilalee irratti argamutti argamudha. Foormulaan Olee Shafaaxaa Ti’oorimii Paayitaagorasiin argamuu danda’a.

**Olee shaffaxaa, l ''='' √(r<sup>2</sup>+h<sup>2</sup>)**

Qabee Biilalee

Qabeen Biilalee(V) kan raadiyaasiin  geengoo isaa akka “r”, olee fiixee irraa gara bu’uuraatti akka “h”, fi dheerinni qarqara Biilalee “l” ta’e.

Qabeen(V) = **⅓ πr<sup>2</sup>h**

### Balinna dirraa
**Ballina = πrl''+'' πr<sup>2</sup>**

ykn

**Area = πr(l ''+'' r)**

### Gosoota Biilalee
Akkuma kanaan dura hiika gabaabaa Biilalee ilaalle, amma waa’ee gosoota isaa haa dubbannu. Bu’uuraan, Biilaleen gosa lama qaba;

Biilalee Geengoo sirrii

Biilalee habalakaa

**Biilalee Geengoo sirrii**

Biilaleen bu’uura geengoo qabuu fi siiqqeen fiixee Biilalee irraa gara hundeetti argamu wiirtuu hundee geengoo keessa darba. Fiixeen Biilalee sirrii handuura geengoo argama. Jechi “sirrii” jedhu asitti kan fayyadame siiqqeewwan hundee Biilalee wajjin kofa sirrii  ykn perpendikulaarii(Sarsududee) waan uumuufi. Kun gosoota Biilalee baay’inaan kan argaman yoo ta’u isaanis ji’oomeetirii keessatti kan fayyadamanidha.

**Biilalee habalakaa**

Biilaleen  undeen geengoo qabu garuu siiqqeen Biilalee hundee waliin perpendikulaarii(Sarsududee) hin taane, Biilalee habalakaa jedhama. Fiixeen Biilalee kanaa sirrii/ kallatti wiirtuu hundee geengoo olitti hin argamu. Kanaafuu, Biilaleen kun Biilalee jallataa fakkaata.

## Hallaggii(firaastemii) Biilalee
Yoo Biilaleen tokkoo varteeksii(gutiyyee) fi hundee isaa gidduutti dirooroo hundee isaatiin wal tarree ta'een murame, qaamni dirriroo lamaan gidduttii hafuu **Hallaga Biilalee ykn xaabee/qunnaa** jedhama.
Firaastemii

**Xaabee ykn Hallaga (**Afaan ingiliziin**:- frustum)** jechuun boca ji’oomeetirii kan gubbaa Biilalee yookiin dossoo hundee wajjin walqixa ta’e kutuun uumamuudha. Innis kutaa jajjaboo tokkoo kan xiyyaarota walfakkaatoo lama gidduu jiruu fi jajjaboo kana muruudha. Yoo piraamidii ta’e, fuulli hundee rogbaayyee yoo ta’u, fuulli cinaa immoo tiraapezooyidaa dha. Xaabee mirgaa piraamidii mirgaa yookiin Biilalee mirgaa kan siiqqee isaa irratti perpendikulaarii ta’ee cicciramee dha; yoo kana hin taane, Xaabee oblique dha. Industirii aerospace keessatti, Xaabee jechuun marsaa lama gidduutti fairing kan rookkeettii sadarkaa hedduu qabu, kan akka Biilalee cicciramee bocame dha. Xaabee ilaalchaa giraafiksii kompiitaraa 3D keessatti dirree ilaalchaa fayyadamuu danda'u kan suuraa ykn kaameraa viidiyoo dhugaa akka Xaabee piraamidaaliitti moodeela ta'eedha.
Giloobii

**Xurbeen** (Afaan ingiliziin: **Globe**) wanta garsadee  yoo ta'u, akka akkayyaa lafaa ykn qaama samii duqunqula biroo kamiyyuu kan akka pilaaneetii, urjii ykn ji'aatti fayyadamudha. Xurbeen kaartaa waliin faayidaa walfakkataa qaba, garuu kaartaa irraa adda, isaan fuula isaan agarsiisan xiqqeessuu malee hin jallisan. Moodeela giloobiin lafaa **giloobii lafaa** jedhama . Giloobiin moodeela ispheerii samii *giloobii samii* jedhama.Jechi "globe" jedhu jecha Laatiin globus jedhu irraa kan dhufe yoo ta'u, hiikni isaas duqunqula ykn kubbaa jechuudha.
Orgaanizimii seelhedduu

**Orgaanizimoonni seel-hedduu ykn micirjirtii lubbiyyeedduu** seelii hedduu irraa kan ijaaramanidha. Seelonni kunis qaama keessatti dalagaalee adda addaa qabu. Fakkeenyaaf nafa keenya keessatti seelota kan akka seelota dhiigaa, seelota maashaa, seelota narvii, seelota lafeefi kanneen biroos ni argamu. Akkasumas, biqiltuu tokko keessatti seelota gosa adda addaa kan akka seelota ippiidarmii, seelota zaayileemii, filoomiifi kanneen kana fakkaatan biroos ni argamu. Fakkeenya orgaanizimoota seel-hedduu kan ta’an biqiltoota, qurxummilee, allaattiwwan, amfiibiyaanootaa, reeptaayilootaafi kanneen kana fakkaatanidha.
Koosmooloojii

**Koosmooloojii ykn Xinuumamtoo**  damee fiiziksii fi meetaafiiziksii guutummaa walaabuu ykn marlaallee kanaa burqaa (origin), guddinna (evolution) marlaallee (universe) akkamitti guyyaa hardhaan gahuu danda’e saayinsii qoratudha.
Astiroobaayoloojii

**Xiinjiree Hawaa ykn Astiroobaayoloojiin**kan inni irratti hundaa’u burqa, guddinnafi fuldura lubbuu qabeeyyii hawaa keessa jiran kan qo’atudha. Keessattuu lubbuun bira lafa kanaan ala jira jedhee kan qo’atudha.
Orgaanizimii seelqeenxee

**Orgaanizimiin seelqeenxee** ykn **micirjirtii baaqlubbiyyoo**, orgaanizimii seelii tokko of keessaa qabuudha, orgaanizimii seelii hedduu qabu kan seelii hedduu of keessaa qabu irraa adda. Orgaanizimoonni bakka waliigalaa lamatti qoodamu: orgaanizimoota pirookaariyootii fi orgaanizimoota yuukaariyootii . Pirookaariyootoonni baay'een isaanii seelii tokko kan qaban yoo ta'u baakteeriyaa fi arkiyaatti ramadamu . Yukaariyootoonni baay'een seelii hedduu kan qaban yoo ta'u, tokko tokko garuu seelii tokko kan akka pirootozoo, algee seelii tokkoo, fi fangasii seelii tokko qabu . Orgaanizimoonni seelii tokko qaban bifa jireenyaa isa durii ta’uun kan yaadamu yoo ta’u, pirootoseelonni jalqabaa 3.8–4.0 ta’anii mul’achuu danda’u&nbsp;waggoota biliyoonaan dura.
Tishuu

Xinjiree keessatti **gummeen** lubbiyyoowwan caasaafi dalagaan walfakkaatan walitti gurmaa’uunii dha. micirjirtii lubbiyyeedduu keessatti gummeeleen garagaraa dalagaa murtaa’aa mataa isaanii qabu. Sana booda qaamoleen kan uumaman garee dalagaa gummeeleen hedduu walitti qabuudhaani. 

## Gummee qaama namaa
Qaamotni namaa baay’een gummeelee adda addaa irraa kanneen ijaaraman yammuu ta’u, gosaa fi akkaataan qindoomina gummeelee kanneenii akkaataa ijaarsa caasaa fi dalagaalee qaamotaa murteessu. Qaamotni namaa gummeelee ijoo (’Primary tissues’) gosoota afur (4) irraa kanneen ijaaramanii dha. Isaanis:

# **Gummee Gamaltuu (‘epithelial tissue’)**: Tishuuleen kunniin ala gogaa, ala qaamota keessaa tokko tokkoo, dhaaba qaawwaa qaamota kanneen akka qaamota bullaa’insa soorataa, hargansuu, ujummoolee caasaalee fincaanii, walhormaataa fi dhiigaa, akkasumas kutaalee xannachootaa keemikaalota maddisiisanii fi kkf aguuganii argamu. lubbiyyoo walitti siqanii (hiiqanii) caasaa kanaaf jabina kennan irraa kan tolfamu yammuu at’u lubbiyyooni kunniin yammuu hubaman salphaatti bakka bu’uu (‘Regenerate’) danda’u.Dalagaan gummee Gamaltuu ijoon maddisiisuu (‘Secretion’), xuuxuu (‘Absorption’), dhimbiibuu (‘Filtration’) fi balaa irra ittisuu (‘Protection’) dha.
# **Gummee qabsiistuu (‘Conneective tissue’):** Qaama keessatti heddumminaan faca’anii kanneen argaman yammuu ta’u ribuun, coomni, morgaan, lafeen, dhiigni, dhuyyaa fi kkf fakkeenyota ijoo gummee kanaa ti.Dalagaan isaanii ijoon qaamota utubuu fi  walitti hidhuu, balaa irraa ittisuu, boca qaamaa eeguu fi kkf dha. gummeen kun gosoota adda addaatti qoodamuu danda’a.
# **Gummee maashaa (‘Muscular tissue’):** gummeen maashaa lubbiyyoo akka waliigalaatti tushii maashaa jedhaman irraa tolfame. lubbiyyooni kunniin amala kottoonfachuu fi diriiruu waan qabaniif dheerachuu fi gabaabbachuun sochii uumuu danda’u. Tishuuleen maashaa gosoota bebbeekamoo sadi’itti ramadamu. Kanneen gadi fageenyaan boqonnaa afur keesstti ibsamaniiru.
# **Gummee aarsituu (‘Nervous tissue’):** gummeen kun lubbiyyoo dalagaa fi bocaan adda ta’an kanneen akka waliigalaatti niyuroonota fi niyuroogiliyaa jedhaman irraa ijaaraman. Sammuu, miqiqirii(ispaayinaal koordi) fi aarsituulee keessatti kanneen argaman yammuu ta’u dalagaan isaanii dhaamsa elktiroo-keemikaalawaa daddabarsuu dha. dhonoqaarsiituu(Niyuroogiliyaan) lubbiyyoo lubbiyyaarsituu utubuu fi balaa irraa ittisuu keessatti qooda fudhatanii dha.
Qaama

Orgaanizimii seelii baay’ee qabu keessatti, **qaamni** walitti qabama tishuuwwan yuunitii caasaa keessatti walitti makamanii dalagaa waloo tajaajiluudha. Sadarkaa jireenyaa keessatti qaamni tokko tishuu fi sirna qaama gidduu jira . Tishuuwwan seelii gosa tokko irraa kan uumaman faankishinii tokko keessatti waliin socho’u. Tishuuwwan gosa adda addaa walitti makamuun qaama hojii addaa qabu uumu. Dallaan garaachaa fakkeenyaaf tishuu epithelial fi tishuu maashaa lallaafaatiin uuma .  Qaamonni lamaa fi isaa ol hojii qaama murtaa’e tokko raawwachuu keessatti waliin hojjetan sirna qaamaa uumu, sirna baayoloojii ykn sirna qaamaas jedhama.
Laalibalaa

Manneen amantaa kiristaanaa lakkoofsan 11 ta’an bara dhaala gonfoo mootummaa Zaaguwee dhagaa tokko irraa kan ijaaramanii dha. Ijaaarsi mana amantaa Laalibalaa bara 1978 tti akka hambaa seenaa addunyaa ta’uun Dhaabbata Walta’anii jalatti Dhaabbata Saayinsii Barnootaa fi Aadaatti galmeeffameera
Sirna Argama Addunyaa

‘GPS’n gabaajee jecha afaan Ingilizii ta’ee hiikni isaas (Global Positioning System) kan jedhuuf afaan Oromootiin immoo Sirna Argamaa Addunyaalessaa jechuudha. GPS’n Sakatta’iinsa saatalaayitii lafatti marsuun bakka kamitu haala qilleensa hunda keessatti tajaajila kaffaltii irraa bilisa ta’ee akka kennu barattee jirta. GPS fayyadamuun jalqaba biyya Ameerikaa keessatti kan eegale yoo ta’u, innis tajaajila humna waraanaatiif qofa ture. Haata’u malee, yeroo ammaa hawaasni hundi faayidaalee garaagaraatiif itti fayyadama. Bu’aan teeknooloojii kanaa dacheerratti, qaama bishaanirrattif qilleensa keessatti saatilaayitoota samii keessatti lafatti marsan fayyadamuun argama bakkeewwanii sirrii ta’e agarsiisa.
Sarara

Ji'oomeetirii keessatti **sararri** Sararri sochii tuqaaleen taasisaniin mallattoo uumamu yeroo ta’uu dheerina, furdinaa, qal’inaafi kallattii mataa mataa isaanii qabu. Sararri tuuta qabxiilee kallattii faallaatiin daangaa hin qabneen diriirfame irraa hojjetama. Xiyyaara diimeshinii lamaa keessatti qabxiiwwan lamaatiin murtaa’a. Tuqaaleen lamaan sarara tokko irra ciisan tuqaawwan walitti sararaan jedhaman.Sararri tokko tuqaa lama isa irra ciisaniitiin waamamuu danda’a (fkn \overleftrightarrow{AB} ) ykn qubee tokkoon (fkn \ell ).
Zigzaagii

**Sarara Zigzaagii ykn Sokaree ykn sarara jajallaa** jechuun akkina golee xixiqqoo kofoota jijjiiramaa irratti ijaarame yoo ta’ellee, zigzag keessatti dhaabbataa ta’us, daandii sararoota walfakkaatoo lama gidduu jiru hordofuudha.
Yadeeloo

Kutaa muuziqaa baay’ee bal’aa ta’eefi kan kallattiin muuziqaan wal-qabatuudha. Lubbuu muuziqaa ti, jedhamuunis beekama. Yeedaloon qindoomina duraa duuba sagalee sammuun fudhachuu danda’uu ti. Kutaan yeedaloo rukkutta, faaruuwwan sasalphaafi foormiin akka mi’aayina sagalee keessa jiraatu kan taasiisu yeroo ta’uu, kissaga (pitch) jechuun ol-ka’iinsaafi gad-bu’iinsa sagalee jechuudha. Yeedaloon sagalee tokko irraa gara sagalee biraatti fageenya ykn tarkaanfii dheeraan fagaachuufi dhiyyaachuu kan danda’uudha. Tarreeffama sagaleewwan qindoomina qabaniti. Yaa’insa sagalee duraa duuba isaa eegachuun qindaa’ee fi kan gurra namaatti toluudha
A

**A** / **a** qubee jalqabaa qubee Laatiin ti .

Afaan Ingiliffaatiin, sagaleen maqaa qubee /ey/ yoo ta’u, kunis wal jijjiirraa dubbachiiftuu guddaa calaqqisiisa . Afaanota baay'ee keessatti garuu humna sagalee dubbachiiftuu idilee "a" bakka bu'a.
Rukuttaa

Haala yeedaloo irratti hundaa’uun addemsa sagaleewwanii yeroo turtii isaaniin kan hogganuudha. Rukuttaan nootaalee fi boqonnaaleef yeroo turtii isaanii eeguun taphachuuf kan gargaaraniidha. Nootaalee fi boqonnaaleen yeroo turtii ykn rukuttaa wal-qixxa qabu. Fakkeenyoota armaan gadii sirritti raawwachuun gatii nootaalee ykn rukuttaa addaan baasuuf gargaara. 

Rukuttaa Tarkaanfii:

raawwii rukuttaa tarkaanfii keessatti ka’umsa daa’imaaniif bu’uura waan ta’eef gahee ol-aanaa qaba.Sababi isaa ammoo tarkaanfiin sochiin daa’imman jalqaba raawwatan waan ta’eef.Tarkaanfiin bakka tokkoo gara bakka biraatti sochoo’uuf luka wal jijjiiruun gocha kan hirmaachiisu ta’uu akka qabu hubachuun barbaachiisaadha. Tarkaanfii muuziqaa keessatti yeroo ilaalluu haala walqixxatee fi sadarkaa walqixa ta’een miila sirnaan yeroo waliin bakka bakkatti jijjiiruun sochuudha.

Rukuttaa Fiigichaa Rukuttaan figiichaa rukuttaa tarkaanfii irra haalan kan ariifatuun sochii ibsamu ykn raawwatamuudha. Fakkeenya: Kutaa fiigiichaa keessaa tokko kan ta’e figiicha susuukaa bakka dhaabbannuu irraa miila lamaaniin dabaree dabareen wal jijjiiruun sochii fiigicha raawwtamuudha. 

Rukuttaan Figiichaa noottaan yeroo bakka buufamu. Fakk. Rukuttaa Firinciisiisuu Fiigicha, tarkaanfii fi utaalcha gad-aanaa of keessatti qabata. Kunis gosa tokko kan ta’e ce’umsa rukuttaa tarkaanfii uttaalchaa fi yeroo waliin qindeessuun daa’immaniif gammachuu uuma.Rukuttaan utaalchaa walumaagalatti kutaalee qaamaa si’aawaa taasiisa. Gosni rukuttaan kun yeroo jalqabamu miila tokko qofaan utaaluun shaakaluu fi yeroon booda miila wal jijjiiruun ni raawwatama.
Tiyaatira

**Tiyaatirri ykn Fareersi** gosoota oguma raawwii/performing art/ jalatti argaman kessaa isa tokko. Tiyaatira/theatre jedhus jecha Girikii kan THEATRON jedhu irra kan dhufe yoo ta’uu hikni isaas Performing Place/waltajjii agarsiisni itti rawatuu jechuudha. Karaa biraatin immo Theatre jechuun seenaa gara gochaatti gedaramee waltajji irratti dhiyaatu jechuudha

Tiyaatirri taatee, mudanoo sochii dhallii namaa guyyaa guyyaan isa mudatuu yeroo fi bakkaa murtawaattin daangessee kallattidhaan seenaa waltajjii irratti dawataaf dhiyaatu/taateffamudha kunis gochaalee jireenya dhala namaa keessatti raawataman haala miira dawataa harkisuu danda’uun waltajjii irratti kan dhiyeesu dha.

Tiyaatira jechuun qindi’oomina boboboca aartii fayyaadamuun agarsiisa kallattiin agarsisamuudha taatooni muxxannoo jireenya dhugaa jiruu ykn kan argaa yaada(imagined) taatee isaan kallattiin dawwatatti bakka murta’ee tokkotti,yeroo bayyee waltajjii irratti agarsiisaniidha.agrsiisanii kunis akka tasaa ta’ee qindoomina qaamaa,sagalee,sirbaa,muuziqaafi shubbisa akkasumaas siinaariifi saxaxa adda addaa ibsatti fayyadamee dawwaattaaf dhiyeessa

JALQABBII TIYAATIRAA

Tiyaatirri/do’ii kan jalqabamees biyya Girikii DH.K.D jaarraa 5ffaa keesatti yoo ta’uu kaayyoon dhiyeenya Diraama/do’ii kanaas ayyaana waaqee kan diraamaa, muziqaa, shubbisa, bashananafi dhugaati kan ta’e DAAYONASIYA/DAAYONASIS jedhamuu gamachisuuf ture .

Dhaloota Kiristoos dura bara 600 keessa yaannii garaa garaa dhiyaatus biyyaa Giriikii keessatti akka ta’e ragaan heedduun lafa ni kaa’a. Namoonni dhaloota biyya Giriikii dur gooftaa Diyaanoosis jedhamu akka waaqaatti itti amanu turan. Gooftaan kunis biqiltuu adda addaa biqilchee magarsuufi lalisisuu danda’a jedhanii waan amananiif sirna jilaa qopheessani waaqa kana ittin kadhatu turani. Sirni kun sirna guddadha.Gooftaa kanaaf namoonnii tuutaan ta’anii faaruu faarsu,faaruun kunis Dittiraam jedhama.
E

**E**, ykn **e**, qubee Laatiin keessatti qubee shanaffaa fi qubee dubbachiiftuu lammaffaa yoo ta'u, qubee Ingiliffaa ammayyaa, qubee afaanota Awurooppaa dhihaa biroo fi kanneen biroo addunyaa guutuu keessatti fayyadama. Maqaan isaa Afaan Ingiliffaatiin  (dubbifama /ˈ iː / ); dachaan *es*, *Es* ykn *E's* .  Qubee afaanota hedduu keessatti baay'inaan itti fayyadamnu yoo ta'u, Cheek, Deenmaark, Daach, Ingiliffa, Faransaayi, Jarmanii, Haangaarii, Laatiin, Laatviyaa, Noorweey, Ispeen, fi Siwiidin dabalatee.
F

**F**, ykn **f**, qubee Laatiin keessatti qubee ja'affaadha, qubee Ingiliffaa ammayyaa, qubee afaanota Awurooppaa dhihaa biroo fi kanneen biroo addunyaa guutuu keessatti fayyadama. Maqaan isaa Afaan Ingiliffaatiin   (kan dubbifama /ˈ ɛ f / ), dachaan immoo *efs* dha.
Fiiniksii

**Fooniksii, ykn Risaa Laboobaa,** akkuma agaa dhageetti Giriikii keessatti waamamu, warra peershiyaa birattis qannus  jedhamuun beekama; Allaattii ajaa'ibaa yeroo baayyee of haaromsitudha. Daaraa qaama isaa  gubatee jiru irraa dhalata. Galmee seenaa keessatti, fooniksiin yeroo tokko tokko Impaayera Roomaa kan agarsiisu, yeroo kaan immoo falaasama keessatti deebi’ee dhalachuu kan agarsiisu, yeroo kaan immoo du’a booda deebi’ee dhalachuu kan agarsiisu ta’uu ni arganna.
Raagamtaa

**Raagamtaa** gosa beekumtaa(qaroola) seeneffama hawaasa gochaalee, raawwilee, amaleeffannaa, amalaa, amantaa irratti xiyyeeffatan ta'anii kan ittiin sababiiwwan taatee tokkoo ittiin ibsataniidha. Fkn: akka qarattoo xiinaadaatii (cultural antropology) raagamtaan dhugaa tokko irratti hunda'a malee lafumaa ka'ee hin seeneffamu. Waa himamuu barbaadame sana waliin walsimachuu qaba. Deebii quubsaa ta'ee tokko ittiin deebisuun amansiisuuf yaala.
Basa

**Basni** urjii samii halkanii keessaa bayyee kan ifuudha. Innis sirna urjii lamee kan gurmuu saree guddicha (Kaanis Meejar), naannoo Arba gaaddutti argamudha. Hamma gonkaa −1.46 qaba. Sirni kun waggoota miliyoona 200 hanga 300 gidduutti argama.Jalqaba urjii lama irraa kan ijaarame ture: tokko halluu cuquladii tokko immoo adii ture.
Rigel

**Luka gaadduun** (Afaan ingiliziin:- rigel) urjii gurmuu Arba gaadduu keessa baayyee iftuu fi samii halkanii keessatti urjii ifinaan torbaffaadha. Urjii gudiinbantii (supergiant) bifa diimaa qabuu fi urjii samii keessaa isa baayee ifaa ta'eedha. 

Akkasumas urjiilee ulfaatoo beekaman keessaa isa tokkodha.

Rigel lafa irraa gara waggaa ifa 860 fagaatee argama. Ulfaatina isaa gara ulfaatina aduu 17 fi raadiyaasiin isaa gara raadiyaasii aduu 70 qaba. Ifni isaa Aduu gara dachaa 50,000 caala jira.
Betelgeuse

**Bakkalchi wallaan** (afaan Arabaa irraa: إبط الجوزاء Ibṭ al-Jauzā', h\iikni isaas "bobaa arba gaaddu") (Afaan ingiliffaan: Betelgeuse ) urjii diimaa guddinbantii kan gurmuu Orion keessatti argamudha. Bakkalcha wallaa gurmuu kana keessaa urjii ifaa lammaffaa yoo ta'u, samii halkanii keessatti urjii ifaa 9ffaadha. Lafa irraa gara waggaa ifa 640 fagaattee argamti.

Bakkalchi wallaa urjii baayyee guddaa yoo taatu, raadiyaasiin ishee gara dachaa   1,000 kan aduu ta'a. Akkasumas baayyee ifa kan qabu yoo ta'u, ifa Aduu gara dachaa 100,000 ta'a.

Bakkalchi wallaa urjii baayyee guddaa yoo taatu, ulfaatina Aduu gara dachaa 12 qaba. Waggoota miliyoona muraasa dhufan keessatti akka supernovatti dhoo'a jedhamee eegama.
Algaajima

Algaajimni urjii Gurmuu Arba gaadduu keessatti ifaa sadaffaa fi samii halkanii keessatti urjii ifaa 27ffaadha. Urjii guddinbantii bifa diimaa qabuu fi urjiilee gurguddoo beekaman keessaa isa tokkodha.

Algaajimni lafa irraa gara waggaa ifa 240 fagaatee kan argamtu yoo ta'u, ulfaatina aduu gara 20 qaba. Guddina Aduu gara dachaa 100 kan qabu yoo ta'u, ifa Aduu gara dachaa 10,000 balaqqeessaa jira
Minxaqaa

**Minxaqaa (Dalaliyyaagadu),** urjii gurmuu Arbagaadduu keessaa urjii ifaa 4ffaa fi samii halkanii keessatti urjii ifaa 41ffaadha. Urjii guddinbantii cuquladii qabuu fi urjiilee gurguddoo beekaman keessaa isa tokkodha.

Minxaqaan lafa irraa gara waggaa ifa 900 fagaattee argamti. Ulfaatina isaa gara ulfaatina aduu 25 fi raadiyaasii isaa gara raadiyaasii aduu 100 ta'a. Ifa Aduu gara dachaa 20,000 ta'a.

Mintakaan urjiilee afran boca tiraapiziyeemee(minjaalee), qaban tuuta urjii dargaggootaa walakkeessa balbalaa'a arbagadduu  keessatti argamu  keessaa tokkodha. Urjiileen sadan boca tiraapiziyeemee ninxaqaa malee kannen akka  Alnilam (Irfii), Alnitak(sorsa gaadduu),Saiph(wallaa) faa dha.

Minxaqaan urjii baayyee ho'aa yoo taatu, ho'i fuula isaa gara digrii Kelvin 30,000 ta'a. Akkasumas urjii baay'ee iftuu yoo taatu, ifa Aduu gara dachaa 20,000 kan balaqeesiti.

Minxaqaan waggoota miliyoona muraasa dhufan keessatti akka supernovatti dhoo'a jedhamee eegama.

Orion constellation map.svg
Alnilam

**Kircallee**,( Afaan ingilfaan Epsilon Orionis ykn Alnitak jedhamuun kan beekamu,) urjii beekamaa gurmuu Arba gadduu keessatti argamudha.  Kircalleen urjiilee sadan  Sabbata gaadduu(orion belt) uumuun keessaa tokko ta'uu qaba, lamaan hafan ammoo Dalaliyyaagadu fi saqqii gaadduu dha. Alnilam urjii guddinbantii bifa diimaa qabu yoo ta'u, ifa ajaa'ibsiisaa ta'een kan ibsu yoo ta'u, urjiilee samii halkanii keessaa ifa ta'an keessaa tokko isa taasisa. Lafa irraa tilmaama naannoo waggaa ifa 1,340 kan qabu Alnilam, ifa isaa bal'ina samii bal'aa irratti yeroo balaqqeessa'u guddina isaa agarsiisa. Maqaan isaa jecha Arabaa "النيلم"  irraa kan dhufee yoota'uu hiika "kirrii callee" jedhu dha.
Zs32s

**Arbagaadduu** urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha . Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’
Holqa gurraacha

'Black hole' qaama harkisni ykn 'humna harkisoo' isaa baayyee guddaa ta’e fi wantoonni akka suddoo, Madaana elektroomaagneetii kanneen jedhaman akka ifaa keessa bahuu hin dandeenyee dha. Akkasumas wantoota isatti dhihaate gara ofiitti liqimsuun qaama beekkamu dha. Baayyinnaan kan argaman handhuura gaalaaksotaatti.  Maqaan “Black hole” jedhu kan dhihoo ta`uyyuu Yaadni isaa garuu bara 1783ttillee nama John Michell jedhamuun ka`eera. Innis urjiiin tokko hanga barbaachisutti kan ulfaatuufi qabee xiqqaa kan qabu yoo ta`e Ariitii jalbayiisaa (Escape Velocity)n isaa saffisa ifaa caaluu akka danda`u himee ture. Kanaafuu qaamni saffisa ifaa ykn isaa gadiin deemu kamiyyuu keessa bahuu hin danda`u jechuu dha.  Yaada argamiinsaholqa guraacha kana albert aayinistaayin yaadrimee sadhata waliigalaa irratti dhiheessus inumtiyyuu argamiinsa isaanii kanatti hin amanu ture. Sababni isaas inni “namatuu bira hin geenye malee seerri uumamaa (Fiiziksii) taateen kun akka hin uumamne dhowwu ni jira jedhee waan yaadeef dha. Garuu namichi 'karl Schwarzschild' jedhamu akka argaman amanuun qorannoo taasisuun argamiinsa isaanii bifa saayinsaawaan ibsuuf yaalee ture kunis nama duraa isa taasisee ture. Namoonnni baayyeen qaamni kun hin argamuu ykn soba jedhaa turanis, Garuu ebla 10, 2019 yeroo duraatiif fakkii qajeelaaholqa gurraachagargarsa ‘event horizon telescope’ jedhamtuun yeroo duraatiif argamuu danda’eera. Balck hole argame sunis supermassiveholqa gurraachakan ta’ee fi gaalaaksii 'messier 87' keessatti argamu ture.holqa gurraachakan uumamu yeroo urjiileen hammii isaanii baayyee guddaa ta’an du’an ykn Sababa humna harkisoo guddaa qabu irraa kan ka’e ifniyyuu keessa seenee keessaa bahuu iddoo hin dandeenyee dha. Yommuu kana jedhu akkanatti yaadaa (imagine godha) ifa baatirii tokko gara boolla tokkotti yommuu ibsitan akkuma beekkamu achi keessa waan jiruu arguu ni dandeenya kunis sababni isaas harkisni lafaa xiqqoo waan ta’eefi balaqeessa'uu ni danda’a garuu osoo ifa baatiriiholqa gurraachakeessatti ibsitanii wanti adda baafatan tokkos hin jiru ykn hin argitan sababni isaasholqa guraacha humna harkisoo guddaa waan qabuuf of keessatti liqimsa. Daangaan ifti achi keessaa bahuu hin dandeenyes ‘event horizon’ jedhama.  Amalli isaa biraa immoo wantoota isatti dhihaatan hunda akka paastaatti adda dheeressuun gara dhukkeetti jijjiiruu isaatii adeemsi kunis taddoo paastummaa(spaghettification) jedhamuun beekkama. Haala kanaan osoo atiholqa gurraachadhihaatte akka paastaa adda si dheeressuun dhukkeetti si deebisa! Namni hundi biyyetti deebi’a jechuu dandeessa garuuholqa gurraachaimmo dhukketti si deebisa!
Kadhowuu (impilooshinii)

**Kadhohinsa** ykn **Dhohinsa keessoo** ( Afaan ingilifaan:Implosion) jechuun adeemsa wantootni itti jiguu ykn ofitti summugamuu ykn macalaafamuu yoo ta’u, Innis kan ta’u yeroo garaagarummaan dhiibbaan ykn humni guddaan keessoo fi alaa wanta sanaa gidduu jirudha. Kunis wanti sun gara keessaatti akka jiguu ykn macalaafamuu taasisa. Fakkeenyaaf, doonlixxuun tokko dhiibbaan bishaani isheen ala jiru garmalee yeroo baayʼatu kadhoʼuu dandaʼa. Urjiin guddaan tokko harkisa lafaa mataa isaa jalatti yeroo kufes kadhohisii uumamuu danda’a. walumaagalatti kadhoohinsii walii cimmiigamuu ykn cuunfamuu wantaa sababa dhibban keessoo dhibbaa alaa irra xiqqachuun kan uumamuudha.
Jibsoo xinurjii

**Jibsoo xinurjii** kun tarree hiika jechootaa fi yaad-rimeewwan astronomy fi cosmology wajjin walqabatan, gosoota barnootaa xiqqaa isaanii, fi dameewwan walqabatan. Astronomy kan ilaallatu qorannoo wantoota samii fi taateewwan Qileensa marsaa lafaatiin ala maddan . Dirreen astronomy jechoota bal’aa fi jechoota jechootaa baay’ee kan of keessaa qabudha.

## A
A-type star( Urjiin tartiibummaa mummee gosa A )

Urjiin tartiibummaa mummee gosa A (AV) ykn (Urjiin jaagee) urjii sabbata tartiibummaa mummee kan haayidiroojiinii akka boba’aatti fayyadamu fi gosa ispeektaraa A fi gita ifa V ti ramadamii. Urjiileen kun ispeektirii elektiromaagneetikii sararoota  xuuxxuu haayidiroojiinii cimaa Baalmar jedhamanuun beekaman qabu. Ulfaatina Aduu dachaa 1.4 hanga 2.1 kan qabu yoo ta’u, ho’i fuula isaa 7600 fi 11500 K gidduutti kan qabu yoo ta’u, ifaafi dhiyoodha, Fkn: veegaa, Basa,

Hamma Gonkaa (Absolute magnitude) 

Qorhawaa keessatti safartuu ifa qaama hawaa kamiyyuu iskeelii loogaritmii qamoolee hawaa (kan akka urjiilee, pilaaneetotaa fi kan kana fakkaatan) irratti.

Baxxee tulloo (accretion disc) 

gosa baxxee urjii nanna'uu dha. Innis sabbata gaasii fi dhukkee koosmii kan urjii jalqabaa  (pirootostar), jaagee adii, urjii niwutiroonii ykn urjiin marsee jiruudha .
Alnixaaq

**Alnitak**, **saqqii gaadduu** jedhamuunis kan beekamu sirna urjii sadii kan urjiilee halluu cuqullisa sadii urjii Orion keessatti argaman irraa hojjetamedha . Qaama Orion's Belt jedhamuuti. Urjii gosa O9 baay'ee hin argamne  Aduu caalaa dachaa 20 guddaadha .
Holopilaankitoonii

**Holopilaankitooniin** Orgaanizimoota, kanneen umurii isaanii guutuu bifa pilaankitoonikii ta’anii hafan, fkn. saaphaphuu, Qurxummii dhoqonee fi kkf.
Meeroopilaankitoonii

**Meeroopilaankitooniin** orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan adda addaa yoo ta’an marsaa jireenyaa isaanii keessatti sadarkaa pilaankitoonikii fi benthic lamaanuu qabu. Meeroopilaankitoon baay’een isaa sadarkaa larvaa orgaanizimii guddaa of keessaa qaba.  Meroplankton holoplankton wajjin wal bira qabamee ilaalamuu danda’a, isaanis orgaanizimoota pilaankitoonikii kanneen marsaa jireenyaa isaanii guutuu keessatti akka pilaankitooniitti zoonii peelaagikii keessa turaniidha.
Faayitoopilaankitoonii

**Faayitoopilaankitoon ykn Biqilolokoon** pilaankitoonii  soorota qopheeffachuu danda'uudha. Maqaan kun jechoota Giriikii *phyton*, hiikni isaa " biqiltuu ", fi πλαγκτος ("planktos") irraa kan argame yoo ta'u, hiikni isaas "ololkuu"  jechuudha.  **Faayitoopilaankitoon** baay'een isaanii guddinaan baay'ee xiqqaa waan ta'aniif ijaan qullaan isaanii ilaalamuu hin danda'an . Haa ta’u malee, baay’ina gahaa ta’een yeroo walitti qabaman, sababa argama kiloorofiiliin lubbiyyoo isaanii keessa jiruun bishaan irratti akka magariisa  ta’anii mul’achuu danda’u (halluu qabatamaan gosa faayitoopilaankitoonii irratti hundaa’uun garaagarummaa qabaachuu danda’us, sababa sadarkaa kiloorofiilii adda addaa ykn argama koobiflee (co-pigments) kan akka phycobiliprotein, ykn zaantoofilii, fi kkf).

## Gosa
Faayitoopilaankitoon baay’ee adda adda yoo ta’u garaagarummaan kun garee saayinoobaakteeriyaa, diyaatoomii , saphaphuu magariisaa fi kanneen biroo adeemsa footosinteesii raawwatan of keessaa qaba.
Zuupilaankitoonii(Nefkololoka)

**Zuupilaankitooniin (Nefkololoka)**  ololoka saratoota bishaan galaanaa , garba, kessatti argamaniidha . Yeroo baay'ee baay'ee xiqqaa fi ijaan ilaalamuu kan hin danda'amnee, garuu isaan keessaa tokko tokko, kan akka jellyfish, ijaan ni argamuu. 

Zooplankton ramaddii garee orgaanizimoota guddina adda addaa qaban kan hammatu yoo ta’u, isaanis pirootozowaa xixiqqoo fi bineensota gurguddoo dabalatee. Zoopilaankitoon yeroo baay’ee bishaan gubbaa keessatti argamu, maddii nyaataa isaanii  faayitoopilaankitoon fi bineensota biroo dha.

## Galmee Suuraa

file:LeptocephalusConger.jpg
file:Hyperia.jpg
file:Meganyctiphanes_norvegica2.jpg
file:Tomopteriskils.jpg
file:Squidu.jpg
file:Molalavdj.jpg


## Akkasumas ilaali

* pilaankitoonii
* faayitoopilaankitoonii
Maaykoopilaankitoonii

**Maaykoplaankitoonii ykn marqoololokoo** miseensota burkuteesitoota  pilaankitoonii sirnakoo galaanaa fi bishaan qulqulluu ti . Isaanis fangasii fi damma filaamentoos bilisaan jiraatan kanneen paartiikilii pilaankitoonikii ykn faayitoopilaankitoonii wajjin walqabatan irraa ijaaramaniiru.  Baakteeriyaapilaankitoonii wajjin walfakkaatuun fangasiin bishaanii kun albuuda heterotrophic fi marsaa soorataa keessatti gahee guddaa qabu .  Maaykoplaankitoon hanga mm 20 daayameetira fi dheerinni mm 50 ol ta’uu danda’a.
Taattoo

**Taattoon** ykn **chaartiin** fakkii deetaa gabaabsee haala salphaatti hubatamuu danda’uun dhiyeessudha. Yeroo baayyee chaartiiwwan walitti dhufeenya gama adda addaa deetaa salphaatti hubachuuf gargaaru. Daataa raw caalaa chaartii dubbisuun salphaadha.

## Gosoota Taattoo

* Taattoo kabala gatiiwwan gosoota adda addaa agarsiisuuf barruulee fayyadama.
* Taattoo Deloo gatiiwwan dhibbeentaa akka citaa Deloo agarsiisa .
* Taattoo yaa’aa tarkaanfiiwwan adda addaa adeemsa tokkoo agarsiisa.
Sirnakkoo bishaanii

**Sirnakkoon bishaanii ykn Sirna qeeya bishaanii** Sirnakkoowwan qaama bishaanawoo keessatti argaman dha. Isaanis, haroo,hara, bishaan laga, garbaa fi   galaanaa dha.
Saavaanaa

**Saavaanaan** ykn **abaxalloon** kan argamu Reerjiree bosona roobaa mudhii lafaa fi gammoojjii gidduutti ta'ee naannoo sarara dagalee 100 ka fi 100 ki ti. Roobni murtaa'aa fi waqtii irratti hundaa'a Tempireechariin waqtii irratti hundaa'a. Bakkeen kun gogiinsa waqtii irratti hundaa'e qaba . Bakkeen kun marga mukkeen faffaca'anii argamanii qabuu fi micireewwan qabata . Savaanaan muraasni mukkeen kan dhuunfatame yoo ta'u kanneen hafan ammoo micireewwani dhuunfatamanii dha .
Sirnakkoo lafaawoo

**Sirnakkoo lafaawoon** Sirnakkoowwan kanneenqaamota bishaanii ala ta’anii lafa irratti argamanhundi sirnakkoo lafaawooo jalatti ramadamu.Fakkeenyi sirnakkoo lafaawoo kan akka sirnakkoobosonaa, sirnakkoo lafa margaa, sirnakkoogammoojjii dha.
Sarara Kaappirikoornii

**Sarari Kaappirikoornii** ykn **Albooli** geengoowwan gurguddoo shanan Sararran dagalee kaartaa lafaa keessaa isa tokkodha . Innis 23 ° 26′ 22′′ kibba Sarwalaa .
Sarara Kaansarii

**Sarara Kaansarii** ykn **Sarara Kaabaa** ykn **Qarmala** jedhamuunis waamamu yoo ta'u, geengoo Sararran Dagalee kaaba lafa irratti argamu kan Aduun kallattiin mataa irra ta'uu dandeessudha . Kun kan uumamu June solstice, yeroo Hemisfeerri Kaabaa gara Aduutti hamma guddaa ta'etti garagale.  Akkasumas halkan walakkaa aduu yeroo Muddee Solstice irratti digrii 90 gadi bu'a . Foormulaa walitti fufiinsaan haaromfame fayyadamuun, geengoon yeroo ammaa 23°26′10.4″ dha. kaaba sarwala irraa fagaatee argama .
Lubdaneessummaa

Lubdaneessummaa jechuun gosoota biqiloota fi bineensota bosonaa iddoo murtaa'aa tokkoo ykn addunyaa irrattii jedhu baayinaa fi gosa sanyii orgaanizimootaa kan ibsu dha. Sadarkaalee addaa addaatti ilaaluun ni danda’ama. Isaanis: daneessummaa dhalmaya   (genetic diversity) sanyii tokko keessatti,  sanydaneessummaa(species diversity) baayina sanyii adda addaa, fi daneessummaa ikolojikaalaa (ecological diversity) addaaddummaa sirnakkoo keessaa fi gidduutti.
Tundiraa

**Tundiraan** hemisfeerii kaabaa keessatti kan argamu ta'e baayinaan bosona baddadaree oli ( sararran dagalee 600 ka ). Baayoomeen kun kan ittiin ibsamu : - Tempireechara 00C gadii fi waggaa keessaa yeroo baay’ee ifa xiqqaa qabu. Roobni bokkaa kan waggaa giddu galeessaan 25 cm . Cabbiin waggaa keessatti yeroo dheeraaf biyyee uwwisa
Soormakaa

**Sormakaan** orgaanizimii madda anniisaa fi kaarboonii adda addaa walitti makame fayyadamuu danda’uudha. Waljijjiirraan foototiroofii fi keemootiroofii gidduutti, omnivores fi heterotrophs gidduutti, fi otootroofii fi heterotrophs ykn walnyaatinsa isaanii gidduutti ni danda’ama. Heeterootroofoonni yuukaariyootii yookiin pirookaariyootii ta'uu danda'u .
Alkeenii

Alkeenonni tarree homologasii haayidrookaarboonotaa keessaa isaan tokkoo dha. falchi waliigalaa (gooroo) isaa Cn H2n+2 dha. As keessatti ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii bakka bu’a. Innis lakkofsa tokko irraa eegaluun (1, 2, 3, ...) jechaa itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf:- n = 1 yoo ta’e, C1 H2x1+2 = CH4 (miiteenii) ta’a, n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2+2 = C2 H6 (iteenii) ta’a, haaluma kanaan C3 H8 , C4 H10, … jechaa itti fufa. CH4 (miiteenii) garee maatii alkeenii keesaa kan jalqabaafi salphaa ta’e dha.

Kompaawundoonni miseensonni isaanii walduraa duubaan walitti aananii jiraniifi kan garaagarummaa garee dhaabbataa ‘–CH2 –’ (garee mitaayiliinii) ta’e qaban **homologasii (maatii)** jedhamu.

CH4 + -CH2 - C2 H6 + -CH2 - C3 H8 + –CH2 –’ C4 H10

Karaa biraatiin yoo ibsamu, miseensa alkeenii kan jalqabaa CH4 irratti yommuu gareen ‘–CH2 –’ idaa’amu alkeenii itti aanu C2 H6 kenna, C2 H6 irratti gareen ‘–CH2 –’ yommuu idaa’amu ammoo miseensa alkeenii itti aanu C3 H8 kenna, bifa kanaan itti fufaa adeema jechuu dha. Adeemsi kun alkeenii jalqabaa irratti garee –CH2 - dabalaa deemuun alkeenii isa itti aanuu argachuun maatii alkeenii horachaa adeemuu dha.
Sibiila alkaalii

**Sibiilonni alkaali** elementoota keemikaalaa gabatee peereedikii keessatti garee IA ykn 1ffaa jalatti argamu fi gulantaan annisaa(sheeliin) isaanii gara alaa jiran elektiroonii tokko tokko qofa abaachuun raabsii elektiroonii isaanii gaasotaluujii ns1 ta'e dha. Isaaniis: liitiyeem (Li), soodiyemii (Na), pootaasiyeemii (K),  raabiidiyeemii (Rb), seeziyeemii (Cs),  fi firaansiyeemii (Fr) of keessaa qabu.
Kompaawundii orgaanikii

**kompaawundii orgaanikii ykn Mirroo Jirtii** jechuun kompaawundii kaarboonii ta’ee, kaarboon monoksaayidii, kaarboon daayooksaayidii, kaarbooneetootafi haayidiroojiin kaarbooneetota osoo hin dabalatin jechuu dha.
Kompaawundii inorganikii

**kompaawundii inorgaanikii ykn Mirroo miti-jirtii** kompaawundoota elementoota kaarboonii of keessaa hin qabneeti. Haata’u malee, kaarboon monoksaayidii, kaarboon daayooksaayidii, kaarbooneetootaafi haayidiroojiin kaarbooneetotni kompaawundoota inorgaanikii kana keessatti hammatamu.
Asiidii foormiik

**Asiidii foormiikii ykn dhagaggee gonjareekii** miseensa kompaawundii orgaanikii oksjiin-qabeeyyii aldaayidoota jedhamaniiti. Gocha baakteeriyaa, fangasiifi yiistii guutummaa guutuutti dhaaba. Akkasumas wantoonni yookiin eddattoo lubbu-qabeeyyii osoo hin tortorin yookaan hin bososin tursiiuuf ni fayyada. Sababni isaas pirootiiniin akka hinbulbulamneefi akka jabaatu waan taasisuufiidha
Alkiinii

Alkiinonni tarree homologasii isa lammaffaa haayidirookaarboonotaati. Foormulaaa molakulaawaa gooroon isaanii Cn H2n yoo ta’u, ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (2, 3, 4 …) ta’a. Fakkeenyaaf:- n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2 = C2 H4 ta’a, n =3 yoo ta’e, C3 H2x3= C3 H6 ta’a, haaluma kanaan C4 H8 , C5 H10, jechaa itti fufa. Lakkoofsi atoomota haayidiroojinii molakiyuulii maatii alkiinii tokko keessatti argaman dachaa lakkoofsa atoomota kaarboonii achi keessa jiruuti. Miseensi alkiinotaa inni jalqabaafi salphaan itiinii (C2 H4 ) jedhama, atoomota kaarbonii lamaafi atoomota haayidriijinii afur of keessaa qaba. Alkiinotni alkeenota kaarbonii walfakkaataa qaban irrraa haayidiroojinii lamaan hir’atu. Akkuma alkeenotaa, alkiinotni haayidirookaarbonota tarree homologasii (maatii) uumu
Alkaayinii

Tarreen homoloogasii haayidrookaarbonotaa inni sadaffaan alkaayiniin foormulaa gooroo Cn H2n-2 qaba. As keessattis ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (n =2, 3,…) irraa eegaluun itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf: n=2 yoo ta’e, C2 H2x2-2 = C2 H2 ta’a, n= 3 yoo ta’e C3 H2x3-2 = C3 H4 ta’a. Akkuma kan alkiinotaa miseensi alkaayinootaa inni jalqabaa atoomii kaarboonii lama yommuu qabaatu, innis Itaayinii yookiin asiitiiliinii(C2 H2 ) jedhamuun beekama.
Asiidii aseetikii

Asiidiin aseetikii, asiidii etaanoyik jedhamuunis kan beekamu, asiidii dadhabaa foormulaa keemikaalaa CH3COOH qabuudha. Innis qaama sochii qabu viiniigarii ta’uun kan beekamu yoo ta’u, kunis bishaan keessatti asiidii aseetikii %4 – 7 kan ta’udha. Asiidiin aseetikii yeroo bishaan keessatti bulbulamu gartokkoon qofa gara ayoonota isaa hundeessan waan addaan ba’uuf asiidii dadhabaa dha. Haa ta’u malee, asiidiin aseetikii qindaa’e gogaa namaa akka mancaasu beekamaa ta’uun isaa hubachuun barbaachisaadha.

Hanga moolaawaa asiidii aseetikii mooliitti giraama 60.052 waliin walsima. Haala istaandaardii ho’aa fi dhiibbaa jalatti asiidiin dadhabaan kun dhangala’aa halluu hin qabnee fi urgooftuu cimaa fi viinii fakkaatu kan baasu ta’ee jiraachuun isaa beekamaadha. Haala dhangala’aa isaatiin, dhangala’aan asiidii aseetikii seentimeetira kiyuubii tokkotti giraama 1.049 waliin walqixa. Haa ta’u malee, asiidiin aseetikii jabaan dhangala’aa guddaa akka qabu beekamaadha, kunis seentimeetira kiyuubii tokkotti giraama 1.27 waliin walqixa.

Qabxiin baqinaa asiidii aseetikii yeroo baayyee digrii seentigireedii 16 hanga 17 gidduutti argama. Haaluma walfakkaatuun, qabxiin bullaa’iinsa asiidii aseetikiis digrii seentigireedii 118 hanga 110 akka ta’e beekamaadha. Asiidiin dadhabaan kun bishaan waliin makaa makamuu danda’u akka uumu beekamaadha. Beeziin konjugeetii asiidii aseetikii yeroo baay’ee aseeteetii jedhamee waama. Gatiin pKa asiidii aseetikii 4.756 waliin walsima. Akkasumas asiidiin aseetikii jabaan akkasumas hidhata haayidiroojiinii akka qabu beekamaa ta’uun isaa hubatamuu danda’a.