open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gubaa sulula qiinxamaa

**Gubaa sulula qiinxamaa** (**RVF**) kun dhukkuba vaayirasii kan hoo’ina qaamaa (dhukkubbii salphaa) argamsiisun dhukkubbi cimaaf geessisuudha.  Mallattoowwan dhukkubbii hoo’ina qaamaa (salphaa)kun: gubaa, dhukkubbii qaama foonii, fi bowwoo mataawan yeroo baay’ee torbaniif turu dabalatu.  Dhukkubbiwwan cimoon tari kan dabalatu: erga qabamanii kaasee jalqaba torbee sadiirra arguu dadhabauu, tuqamu sammuu kan bowwoo mataa hamaa geessisuu fi raata’uu, fi dhiiguu rakoo tiruu waliin dabalatee guyyoota muraasa keessatti mul’atu faa dha. Warrii rakkoon dhiiguu irratti mul’atu harka 50% kan caalan carraa du’aaf saxilamuut qabu.

## ka'uumsa isaa
Dhukkubichi kan uummamu kara RVF vaayirasii, gosti isaa *[[filebovaayiras]]* jedhamuuni. Dhukkubni kun kan dardarbuu danda’u dhiiga beeylada summaa’ee yootuqan, naannoo beeyladoonni summaa’an (dhukkubsatan) yeroo qalamannaannoo sanatti qilleensa waliin qaama keessa seenun, aannan dheedhii horii dhukkubsatee dhuguun, yookin ciniinnaa boookeedhukkubichaan faallamteen. Beeyladaaleen kan akka, saawwanii, hoolaa, re’ee fi gaalaa dhukkuba kanaan qabamuu danda’uu. Beeyladoota kanarratti baay’inaan dhukkubichi kan tamsa’u karaa bookewwaniiti. Namni dhukkubsate tokko dhukkubicha gara nama kan biraatti dabarsuun isaa hin mul’anne.  Dhukkubicha qorannoodhaan bira ga’uuf ittistuu qaamaa/antibodies qaamni vaayirasii dhukkubichaa ofirraa ittisuuf uumu ilaalun yookin vaayirasichuma mataa isaa dhiiga keessatti ilaalun addaan baasun ni danda’ama. 

## Ittisaa fi yaalii
Dhukkubicha namarraa ittisuun kan danda’amu beeyladoonni akka dhukkuba kanaan hin qabamne talaalli keennudhaan ta’a.  Kunis otoo dhukkubichi bifa weerraraatin hin ka’in ta’uu qaba, erga weerrarri ka’een booda yoo ta’e garuu haalicha baay’ee hammeessuu mala.  Wayitii weerraraa beeyladoonnii iddoodhaa gara iddootti akka hin sochoone ittisuunis fayyaduu dandaa’a.  Baayina bookewwanii hiri’isuu fi akka nama hin ciniinne gochuunis akkasuma faayidaa qaba.  Namaafis talaallin ni jira; haa ta’u malee, erga bara 2010 as bal’inaan hin argamu. Once infected there is no specific treatment.

## Tamsa'ina fi seena isaa
Weerrarri of dhuukkubichaa kan mul’atu Afrikaa fi Arabiabiyya Arabaakeessa qofatti. Weerrarrii yeroo baay’ee kan uummamu yeroo bokkaan eddumaatee booken gar malee wal hortuudha. Dhukkubni kun yeroo jalqabaatif kan gabaafame loon irraati Sulula Qiinxamaa/Rift Valley  biyya Kenya keessatti jalqaba bara 1900 keessa ture, akkasumas vaayirasiin isaa yeroo jalqabaatif kan adda ba’ee beekkame bara 1931. 

## Maddawwan
Yuunivarsiitii Wallaggaa

**Yuunivarsiitiin Wallaggaa** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaati argama.
Yuunivarsiitii Mattuu

**Yuunivarsiitiin Mattuu** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaa magaalaa Mattuutti argama.
Yuunivarsiitii Adaamaa

**Yuunivarsiitiin Saayinsii fi Teeknooloojii Adaamaa** ( **YSTA** )Ykn M**abba Saayinsii fi Teeknooloojii Adaamaa**  Yuunivarsiitii mootummaa yeroo jalqabaaf bara 1993 Kolleejjii Teeknikaa Naazireet (NTC) jedhamuun hundeeffamee fi Yuunivarsiitii Saayinsii Fi Teeknooloojii Itoophiyaa lamaan keessaa isa tokkodha. Ityoophiyaa Naannoo Oromiyaa magaalaa Adaamaa keessatti argamti . 

## Manneen Barnootaa fi Sagantaawwan

# Mana Barumsaa Sagantaa Saayinsii Uumamaa Fayyadamaa (waggaa 4) .
#* Baayoloojii Hojiirra Oolmaa
#* Keemistirii Hojiirra Oole
#* Ji’ooloojii Hojiirra Oole
#* Herrega Hojiirra Oole
#* Fiiziksii Hojiirra Oolmaa
# Mana Barumsaa Sagantaa Siivil Injinariingii fi Arkiteekcharii (waggaa 5) .
#* Arkiteekchara
#* Siivil Injinariingii
#* Karoora fi Dizaayinii Magaalaa
# Mana Barumsaa Sagantaa Elektirikaal Injinariingii fi Kompiitaraa (waggaa 5) .
#* Saayinsii fi Injinariingii Kompiitaraa
#* Elektirooniksii fi Injinariingii Komunikeeshinii
#* Humna Elektirikii fi to’annoo Injinariingii
#* Injinariingii Sooftiweerii
# Mana Barumsaa Sagantaa Makaanikaal, Keemikaalaa, fi Meeshaalee Injinariingii (waggaa 5) .
#* Keemikaalaa Injinariingii
#* Saayinsii Meeshaalee fi Injinariingii
#* Dizaayinii Makaanikaal fi Injinariingii Omishaa
#* Injinariingii Sirna Makaanikaal
#* Injinariingii Ho’aa fi Aerospace

## Qorannoo, Giddugala Gahumsaa fi Giddugala Inkuubeshinii

* Injinariingii Manufaakchariingii Sadarkaa Ol’aanaa
* Saayinsii Meeshaalee fi Injinariingii sadarkaa olaanaa
* Geejjibaa fi injinariingii konkolaataa
* Guddina sirna elektirikii fi elektirooniksii, .
* Inistiitiyuutii saayinsii qorichaa
* Inistiitiyuutii Teeknooloojii Hawaa
* Giddugala Misooma Abbootii Qabeenyaa (ASTU-EDC) .
Yuunivarsiitii Finfinnee

**Yunivarsiitiin Finfinnee** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u kan inni itti argamus magaalaa Finfinnee keessatti.
Yuunivarsiitii Jigjigaa

**Yunivarsiitiin Jigjigaa** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u naannoo Sumaalee magaalaa Jigjigaa keessatti argama.
Yuunivarsiitii Dirre Dhawaa

**Yunivarsiitiin Dirre Dawaa** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u bulchiinsaa magaalaa Dirre Dhawaa keessatti argama.
Yuunivarsiitii Baahir Daar

**Yuunivarsiitiin Baahir Daar** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Baahir Daar keessatti argama.
Yuunivarsiitii Dabra Biraan

**Yuunivarsiitiin Dabra Biraan** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Dabra Biraan keessatti argama.
Yuunivarsiitii Maqalee

**Yuunivarsiitiin Maqalee ykn Mabbii Maqalee** dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa Naannoo Tigraay Magaalaa Mekele keessatti argamudha.
Yuunivarsiitii Arsii

**Yuunivarsiitiin Arsii** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Oromiyaa magaalaa Asallaa keessatti argama.
Yuunivarsiitii Odaa Bultum

**Yuunivarsiitiin Odaa Bultum** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u baha Oromiyaa magaalaa Ciroo keessatti argama.
Faaxumaa Roobaa

**Faaxumaa Roobaa** (Mudde 18, 1973 dhalatte) atileetii Itoophiyaa fiigicha fageenya dheeraa yoo taatu, fiigicha maaraatoonii Olompikii dubartootaa Olompikii Maraatoonii Booston Ganna 1996 irratti dubartii Afrikaa jalqabaa meedaaliyaa warqee walitti aansuun  sadii argachuu fi  moo'achuu isheetiin beekamti argattee dha.

*Odeeffannoo dhuunfaa Fatumaa Roobaa  
Dhaloota - Mudde 18, 1973 (umrii 48) Bekoji, [[Oromiyaa]], [[Itoophiyaa]]
Riikardii - meedaaliyaa [[Atileetiksii]] Dubartootaa
Itoophiyaa bakka bu'uun  Tapha Olompikii - Meedaaliyaa warqee  Sadarkaa - tokkoffaa	1996 Atlaantaa	Maraatoonii*

## Jireenya Jalqabaa

Fatumaa Roobaa Muddee 18 bara 1973 Itiyoophiyaa, Oromiyaa magaalaa Boqqojjii keessatti dhalatte. Fatumaan akkuma guddachaa deemteen, Fedhiin ishee gara fiigichaatti duufaa dhufe. 

Itoophiyaa keessaa fiigicha fageenya dheeraatiin fakkeenyi dubartootaa hin turre, Abbabaa Biqilaa qofatu ture. 

Fatumaan mana barumsaa osoo jirtuu fiiguuf hin jajjabeeffamne, garuu osoo abdii hin kutiin itti fufuuf murteessite. Ishee leenjisaa kan ture **Sentayehu Eshetu**, kan kanaan dura atileetota akka Daraartuu Tulluu waliin hojjechaa ture dha.
Biraanee Adaree

**Biraanee Adaree** (A.L.A Adoolessa 21, 1973) atileetii Itoophiyaa fiigicha dheeradhaan keessattuu meetira 10,000 fi walakkaa maraatooniitiin beekkamtu.
Zarihuun Wadaajoo

**Zarihuun Wadaajoo** weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaadha. Zarihuun wallee qabsoo adda addaa kufaatii sirna fiwudaalaa irraa kaasee hanga ammaatti sirbuun beekkama. 

## Seenaa Duubaa
Zarihuun kan dhalatee Godina Wallagga Bahaa naannoo magaalaa Naqamteetti. Abbaansaa ijoollummaan kan irraa du'e Zarihuun, umurii ijoollummaasaa hedduu haadhasaa, akkoosaa lamaanii fi wasiilasaa biratti guddate. Yeroo sanas takka Gu'ii, yeroo biraa Gimbii, yeroo biraa ammoo Mandii jiraachaa ture. 

## Sirboota Qabsoo
Kufaatii sirna fiwudaalaa erga kufee booda, hawwisoon 'Koree Aadaa Bultii Biyya Wallaggaa' Naqamtetti hundeeffame. Sana keessa kan gale Zarihuun,  yeroodhuma sana sirba qabsoo beekkamaa 'koottaa aramaa aramnaa' kan jedhu barreessee sirbe. Sirba kanas namoonni Finfinneerraa dhufanii waraabun raadiyoodhan gadi lakkisan. Oduma baayyee hin turin, Zarihuun sirba qabsoo kan biraa 'injiraan mataakoo' kan jedhu sirbe. 

Kanaan kan jalqabe Zarihuun, erga sana wallee qabsoo hedduu weeddiseera. Zarihuun umuriisaa guutuu wallee qabsoo jajjabeessan weellisuunii fi qabsaawun dabarse. 

## Wabii
Kiilolee Itichaa

**Kiilolee Itichaa** (irra caala maqaa Daagim Makonnin jedhamuun ummata biratti beekkama) weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamadha.
Aabbush Zallaqaa

**Aabbush Zallaqaa** weellisaa Oromoo sirbaa aadaa naannoo Booranaa fi Gujii weellisuun beekkamu fi ummata biratti baayyee jaalatamudha. Aabbush sirboota godinoota Booranaa fi Gujii sirbuun kan beekamu ta'us, sirboota naannoo fi saba biroo afaan garaa garaan sirbee jira.Abbush sirbuu kan jalqabe baandii Gumii gaayyoo keessattiidha. San booda Finfinneetti galuun sirbuu itti fufe. Albama "Arrooy" jedhuun uummata biratti jaalatamummaa guddaa goonfate. itti fufuunis albamootaa fi sirboota heddu Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa fi kanneen biroon hojjatee beekkamtii daran horachuu danda'eera. 

Badhaasaawwan garaa garaa fudhachuus danda'eera. "**Coke Studio Africa 2019**" irrattis hirmaachuu danda'eera.

## Albamoota
Aabbush albamoota heddu kan qabu yogguu tahu, isaan keessaa muraasni:

* Arrooyi (2010) - Mana muuziqaa Abbaa Gadaa fi Solomon video production kan raabsame.
* Jaala Jiloo (2013)
* "Hid zeyerat"
* "Awtut keparlamaw"
* "Ende Abate ewedshalw" albamoota jedhaman hojjateera.

Abbush namoota hedduuf fakkeenya yeroo tahu, sirboota siyaasaa erga sirbuu jalqabee namoota gariin immoo ceem'aa horateera. Abbush ammas hojii isaa itti fufee, qeenxee fi albama garee isaa "Rufa Film Production" wajjiin hojjachuu itti fufeera.
Haloo Daawwee

**Haloo Daawwee** weellistuu Oromoo beekkamtuudha. Muziiqaa Afaan Oromoo keessatti gumacha gudda kan gumaachitedha!
Admaasuu Biraanuu

**Admaasuu Biraanuu** (1956 - Gurraandhala 14, 2015) taatoo fi nama baacoo adda addaa tabatu yoo ta'u guddina aartii Oromoo keessatti gumaacha guddaa qaba. Artisti Admaasun baayyinaan hojiisaa kan Afaan Oromootin haa beekkamu malee, hojiiwwan Amaariffaan hojjates ni qaba. 

## Seenaa Duubaa
Admaasuun godina Wallagga Dhihaa Biilaa gaanda Qumbii jedhamutti bara 1956tti dhalate. Yeroo ijoollummaa isaa magaalaa Asoosaatti galuun bakka Kumruk jedhamutti abbaasaa kan daldalaa ture biratti guddatee. Yeroo gabaabaf magaalaa Jimmaa adaadaasaa bira jiraateera. Yeroo umuriinsaa 13 gara Finfinneetti godaane.  

Admaasun barnootaasaa adaadaasaa bira gara Jimmaa deemee achitti barate. Barnootasaa sadarkaa lammaffaa ammoo Finfinnee Addis Katamaatti hanga kutaa 7tti erga baratee booda hojii aartii itti fufuuf addaan kute. Boodarra guyyaa hojjachaa galagala barachuun barnoota sadarnaa lammaffaa mure. 

Admaasun hojii aartii walakkeessa 1970nii keessa mana tiyaatira bulchiinsa magaalaa Finfinnee keessatti akka weellisuuf qacarame. Boodarra tiraampeetii baratee sana tabachuudhaan, sagaleen wellisuudhaan, ragada aadaa Oromoo ragaduudhaan hojjata ture. Kana malees sirbaa fi walaloo adda addaa ni barreessaa ture. Walleewwan jaalatamoo inni mana tiyaatira bulchiinsa magaalaa Finfinneetti weellise keessaa *“Yaa Turungoo”* fi *“Biqiltuu Ganamaa”* ti. 

Admaasuu Biraanuu manneen tiyaatiraa biyyattii keessa jiran gurguddaa kan akka *Haagar Fiqir, Raas Tiyaatir,* fi *Beeraawwii* keessatti hojjateera. Tiyaatiroota Amaariffaan hojjate gurguddaa keessaa *Abugidaa Qayiso, Tewoodroos, Simmanyi Sintayehu, Balchaa Abbaa Nabsoo, Ya Veenus Nagaaddee, Isaat Sinaddi, Mali’ikta Wozadar, Maqidim* fi *Ya Qossaluu Mishigooch* isaan muraasa. 

Adaamsun walaloo sirbaa barreessunis ni beekkama. Namoota inni walaloo sirbaa kenneef keessa muraasni Saahilee Dagaagoo, Sayyoo Dandanaa, Daagim Makonnin, Hirphaa Gaanfuree, Asteer Abdii fi as dhihooti ammoo Haabtaamu Lamuu faadha.

Booda ammoo diraamaalee Oromoo adda addaa beekamoo ta’an keessumaa kan jalqaba 1990mootaa keessa baay’ee jaalatamaa ture Qophii Dhangaa irratti achiimmoo diraamaalee baacoo akka qaanqee, diraamaa dhiyeenya agarsiisamaa ture kan dheebuu jedhu keessattis qooda guguddaa fudhachuudhaan daawwattoota biratti nama jaal’atama guddaa qabu ture.

Admaasuu Birhaanuu abbaa ijoollee durbaa sadii fi dhiira lamaa walumaa gala abbaa ijoollee shanii ture.

## Wabii
Gumii

**Gumiin Gadaa** kora ykn yaa'ii abbootii Gadaa fi gosaati. Gumiin abbootii Gadaan hoogganame, gosa naannoo gumiin itti teessu jiran hundaa hirmaachisa. Gumiin kora abbootii gadaa gosa gosaan gaggeeffamuudha. Korri abbootii gadaa gosaan gaggeeffamu kun, waggaa saddeet keessatti gumii (kora walii galaa) ni waama. Gumiin Oromoo Booranaa fi Oromoo Gujii biratti walgayii ol’aanaa abbootii gadaa fi ummataa yoo ta’u, Oromoo kaan biratti ammoo Caffee yookan Yaa’ii Odaa jedhamuun beekama.

Iddoowwan sirna Gadaa keessatti abbootiin Gadaa fi miseenson­ni Gadaa Gumii taa’uun hanga har’atti sirna ho’aadhaan itti kabajamu keessaa Gumiin Gaayoo fi Gumiin Bokkoo isaan beekamoodha. Gumiin kan taa’amuuf sirna Gadaa keessatti, gamaaggama gaggeessuuf, rakkoo hawaas-dinaagdee hiikuuf, seera dulloome baasuufi seera haaraa lallabuuf.

## Gumii Gaayoo
Gumiin Gaayoo ardaa jilaa godina Booranaa aanaa Dhaas ganda Gaayoo keessatti argamu yoo ta’u, ardaan jilaa kun ardaa abbootiin gadaa seera itti haaromsanii fi seera haaraa lallabame iddoo itti raggaasisaniidha. Gu­miin Gaayoo bara gadaa Abbaa Gadaa Daawwoo Gabboo (1764) irraa kaasee, Oromoo Booranaatiif wiirtuu jilaa akka taatee fi marsa gadaa 40ffaa akka keessummeesse ni dubbatama. Gumii Gaayoo kanarratti seerota fooyya’uufi jijjiiramuu qabanis haaluma yeroofi gaaffii gosaatiin kora itti keessumeeffamuudha. Adeemsi kora Gaayoo kunis, jijjiirama hawaasaafi haala guddina hawaas-dinaagdee Oromoo Booranaarratti hojii guddaa kan raawwachaa ture yoo ta’u, jireenya Oromoo Booranaafi walitti dhufeenya inni saboota ollaa wajjin qabu kan itti madaalamuufi hiikoo argartuudha. Kana malees mirgoota dubartiifi daa’immanii, akkasuma mirgoonni namoota harka qal’eeyyiifi rakkinoota gosaa, dhimma buusaafi gonofaa, dheedaafi obaafi k.k.f. iddoo itti sakatta’amuufi falli itti kennamuudha. 

Gumiin Gaayoo safuu mataa isaa qaba. Oromoo Boorana biratti Gumii Gaayoorra hin qotan; namni itti hin awwaalamu. Yoo mana itti ijaaruuf muka irraa muraanis daraaraa itti naqatan. Gumiin Gaayoo walakkaa lafa Booranaa waan taateef gosonni Booranaa 17 (Digaluu, Maxxaarrii, Karrayyuu, Daaccituu, Odituu, Galaantuu, Maccituu, Bachituu, Siraayyuu, Koonnituu, Arsii, Hawaaxxuu, Qarcabduu, Warra Jiddaa, Malliyyuu, Dambituu fi Noonnituu) Gumii Gaayoo akka wayyuutti ilaalan. 

Gosti Booranaa 17nu Gumii Gaayoo hordofuuf yoo ganda Gaayoo dhufan, guyyoota hedduu waan achi turaniif gosa gosaan ‘diidaa mana waaqaa’ Gaayoorratti qubatan. Yeroo qubatanitti osoo gumiin hin gaggeeffamiin dursanii gosa gosaan taa’anii rakkoo gosaa qoratan. Akka ilaalcha Oromoo Booranaatti irreen Boorana gosa Booranaati. Booranni gumii kanaan seera adda addaa qorata; seera namaa, yookiin ilmaafi intalaa, seera marraafi bishaanii, seera mukaa (muka jilaa), seera eelaa, seera galaanaa fi k.k.f. qorata.

## Gumii Bokkoo
Gumiin Bokkoo godina Gujii aanaa Annaa Sorraa keessatti taa'ama. Gumii kanarrattis akkuma Gumii Gaayoo seera haaraa tumuu, rakkoo hawaas-diinagdee qorachuu, marii geggeessuu fi kkf keessatti argama.

## Wabii
* The 2012 Gumii Gaayoo (the Legislative National Assembly) of Borana Oromo to Start on August 4, dhihootti kan baname: Gurraandhala 30, 2016.
Galaasaa Dilboo

**Galaasaa Dilboo** hoggana ABO duraanii fi qabsa'oota buleeyyi Oromoo keessaa isa tokko. Maqaan dhaloota isa Yohanes Bantii yoo ta'u, kan dhalatee fi guddate magaala Naqamteeti.

## Wabii
Concepción (Chiilii)

**Concepción** is 'n stad in Chiilii, Ameerikaa Kibbaa. Concepción ballini ishe hanga 221,6 km². Bara 2002 bayinna ummata 216,061 calu biyyotta.

Timezone CLST (UTC-3)

Calling code +56 (41)

## Liinkii alaa
* Commonscat
*  (ES)
Jiloo Maannoo

**Jiloo Maannoo** abbaa Gadaa Gujii 74ffaa dha. Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii ta'ee aangoo kan fudhate sirna Baallii dabarsuu Me'ee Bokkoo Gurraandhala 16-21 2016 geggeeffamerratti yoo ta'u waggaa saddeet bulcha. 

## Wabii
Guyyoo Gobbaa

**Guyyoo Gobbaa** Abbaa Gadaa Booranaa 70ffaa dha. Guyyoo Gobbaa sirna baallii waliif dabarsuu Gurraandhala 3, 2009 geggeeffame irratti Abbaa Gadaa ta'uun muudame. 

## Seenaa Duubaa
Guyyoo Gobbaa bara 1955 abbaasaa Gobbaa Bulee fi armeesaa Diiramuu Gobbaaraa dhalate. Abbaansaa Gobbaa Bulee haadha manaa lama qaba ture. Haati manaa kan duraa Waareen ilmaan hin qabdu ture. Akka aadaa Booranaatti, yoo haati manaa kan jalqabaa ilmaan hin qabdu ta'e, yeroo haati manaa lammaffaan ilma jalqabaa deessu guddifachaa fudhatti. Akkaataa kanaan Waaren Guyyoo guddifachaa fudhattee guddifte. Kanaaf Guyyoo kan deesse Diiramuu ta'us kan guddise Waaredha. Gobbaa Bulee ofiisanii abbaa Gadaa ta'uun tajaajilaniiru.  

## Wabii
Waayyuu Tuka

Anaan WAYYUU Tuqaa kan baroota Dargii fi dura Anaa Guutoo Wayyoo jedhamtuu turte.Anaan kun Godina Wallagga Baha Kessatti kan argamtuu yoo taatu;Magaala Gudditti godina Wallagga Baha irra gara Dhihattii km 12 fagatte argamti.Magaalan gudditti aana kan GUUTE Jedhamtii.Anaan kun magaala lama fi gandoolee badiyya kudhan qabdii.odeeffannoo dabalaaf walitti deebi`naa HORA BULAA.....
Baallii wal harkaa fuudhuu Me'ee Bokkoo

**Baallii Wal Harkaa Fuudhuu Me'ee Bokkoo** sirna Baallii (ykn aangoo) walitti dabarasuu Oromoo Gujii yoo ta'u godina Gujii aanaa Annaa Sorraa keessatti geggeeffama. Sirni kun waggaa saddeet saddeetin kan geggeeffamu yoo ta'u Oromoon Gujii hundi jechuunis Uraagaa, Maattii fi Hookkuu irratti hirmaatu.  

## Kan Bara 2016
Gaafa Guraandhala 15, 2016 Abbootiin Gadaa Uraagaa, Maattii fi Hookkuu gogeessa Dhallanaa (Warra baallii kennu), Harmufa (warra fudhatu) fi Roobalee (warra itti aanu) hundi Me’ee Bokkootti Qorbisa taa’an. Qorbisni kan namni hunduu Me’ee Bokkoo gahuu fi Gumiif qophii ta’uu irratti too’atani.

Sirna baallii wal harkaa fuudhuu kun guyyaa shaniif kan taa'ame yoo ta'u dhumarratti gaafa Gurraandhala 21, 2016 Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii gochuun muudeera. Sirni baallii dabarsuu Gujii kun 74ffaa yoo ta'u kunis sirni kun waggaa 592f odoo addaan hin citin geggeeffamaa turuu agarsiisa.

## Kanas Ilaali
* Sirna Gadaa
* Gumii
* Odaa

## Wabii
Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016

Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016 qabsoo ummanni Oromoo hacuuccaa fi saamicha isarra ga'u mormuuf geggeessedha. Fincila kanarratti ilmaan Oromoo hedduun humnoota mootummaa Itoophiyaatin gara jabummaan ajjeefamaniiru.
Namoota FDG 2015/2016 irratti ajjeefaman

Tarreen armaan gadii kun namoota FDG 2015/2016 irratti ajjeefaman qabata. 

## Kanas Ilaalii
* Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016

* Such a Brutal Crackdown:Killings and Arrests in Response to Ethiopia’s Oromo Protests, Human Rights Watch, Waxabajjii 2016

## Wabii
Bageemidir

Oromoo
Odaa, mallattoo Oromootaa

Ummanni Oromoo saba Afrikaa keessa baayyinaan Itoophiyaa keessaa jiraatuu fi haga xiqqaa ammoo kaaba Keeniyaa fi Somaaliyaa keessatti jiraatudha. Sabni Oromoo baayyinaan miliyoona 40 yoo ta'u kanaanis Itoophiyaa keessattis ta'ee gaanfa Afrikaatti baay'ina ummataan sadarkaa tokkoffaarra jira. Akka lakkoofsa uummataa bara 2007tti, baay'nni ummata Oromoo dhibbeentaa ummata Itoophiyaa 50% qabata. Afaan ummanni Oromoo dubbatamu Afaan Oromoo jedhama, Afaan Oromoon garee afaanii Afroo-Eeshiyaatiik jalatti ramadama.

Contents

    1 Dhufaatii
    2 Seenaa As Dhihoo
    3 Dimoogiraafii
    4 Afaan
    5 Qoqqoodama Oromoo
    6 Oromoo Beekkamoo
    7 Bulchiinsa
    8 Kanas ilaali

Dhufaatii

Oromoon ummata afaan hortee Kuush dubbatu kan bahaa fi kaaba baha Afrikaa keessatti argaman keessaa isa guddaadha. Odeeffannoon jiru akka ibsutti, ummanni Oromoo akka hawaasaatti Gaanfa Afrikaa keessa waggoota kuma baayeedhaaf jiraacha ture (Prouty et al., 1981). Bates (1979) Oromoon sanyiii durii fi jalqabumaa kaasee naannoo kana jiraachaa turedha, tarii ummattoonni naannoo baha Afrikaa kaan baayyen kan irratti erabamani.

Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa.
Seenaa As Dhihoo
Elementoota

*SABBOONAA BURQAA KITILAA
kan dhalatee guddatee Aanaa abee Dongorootti yoo tauu barumsaa isaa kutaa 12 achittii fixee university finfinnee medicine ta'e.Barumsaa isaatti cimaa dorgomaa kan hin qabnee turee.

Haaluma kanaan usamerica lammii isaa oromoo deggarsaa fi gargaarsa guddaa kan godhedha.
Sabboonaan abbasaa Burqaa kitilaa fi Hadhaasa likkituu Dhugaasa irraa dhalatee guddaate.
Shaallaa

Aanaan shaallaa aanolee arsii keessatti argaman keessaa ishee takka dha.Aanaan tun qabeenyaa uumamaa kan akka hara shaalla,parkii hara shaallaa,allaattilee kanniin akka shaalloo horaa,kan hara shaallaa malee iddoo birotti hin argamne qabdiHaalli qilleensa ishee badda daree,...
Aannaan kun kibbaan saba sidaamooon,kaabaan aanaa jiddoo,bahaan aanaa shaashamannee,lixaan aanaa siraarootiin daangeffamti.
Najjoo

Najjoon Magaalaa Oromiyaa Godina wallagga lixaa keessaa ishee tokkoodha!. Magaalaan kun madda Gootota Oromoo kan akka Abdiisaa Aagaafa kan biqqilchiteedha! Magaalaan kun magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinnee irraa gara lixaatti kiilomeetira 497 irratti kan argamtuudha. Najjoon namoota baratan kanneen akka Profeeser Asafaa Jaallataa, Dr Faqqadee Jaarraa, Dr Baru Naggasee, Dr Waaqjiraa Amanuu,Waloo Ximqataa Kumarraa fi kkf kan keessaa maddaniidha. kana malees biyya warqiifi bunaan beekamtuudha.
Wayyaanee

**Wayyaaneen** (ykn TPLF) dhaaba ummataa fi naannoo Tigraay kan sirna Dargii mormuun hundaa'ee bara 1991tti dhaaba akka OPDO, Shaabiyaa, faa waliin tahun mootumma Itoophiyaa qabachuun hanga 2010 kan bulcheedha. 

## Wabii
Portal:Ogbarruu Oromoo

Gutama Daba Saboka jedhama H.G.Wallagaatti bara1984dhaladhe. Bara 1994 mana barnootaa Saqalaa seene. Bara 2009 Yuuniversiitii Arbaa Minci seenee bara 2011 Department of English language and literature irraa eebbifame. Bara 2012/20 ogummaa barsiisummaan hawaasa koo tajaajilaan jira Jiruuf jireenya kiyya keessatti

# Wal qixxummaa sabaaf sablammootaaf kanqabsaa'uJiruuf jireenya k
Ibsaa Guutamaa

**Ibsaa Guutamaa ()** hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa kan duraanii fi qabsaawaa mirga Oromooti. Ibsaan ABO bakka bu'ee yeroo hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa turetti, Afaan Oromoo afaan barnoota akka ta'u gochuun seenaa addaa galmeesse.   

## Seenaa Duubaa
Ibsaa Guutamaa Qeellam Wallagga Aanaa Sayyoo bakka Anfilloo jedhamutti dhalate. Sana booda biyya abbaasaa Dambi Doollotti gale. Yeroo jabaatu barnoota sadarkaa tokkoffaa achumatti barachuu eegale.

## Wabii
Tigist Maammoo

# Oromoprotests harka fuune sabboontotaa oromoo garee kana jalatti argamtan hundaaf nageenyi keenyaa kan badhaadha siniif haa ta'uu jechaa har'a seenaa gabaabduu GOOTITTI OROMOO
# TIGIST_MAAMMOO gurra sin buusuf qophoofne jira kanaaf isiniis # sabboontu gootitti oromoo saba oromoo jechaa wareegamee lubbuu kaffalte taanaf # Like itti nuf roobsa jenna!
==============================
#### @
SEENAA GABAABDUU GOOTITTI #TIGIST_MAAMMOO
Barattoota oromoo kan yuunivarsitoota garaagaraati osoo karaa nagaan hiriira bahani dhimma abbaa biyyummaa isaanii falmaata jiraanu lubbuun isaanii waraana mootumaa wayyaanen darbite keessa seenaa gabaabaa barattuu #Tigist_Maammoo Simaa isiniif qooda. Tigist abbaa ishee obboo
# Maammoo_Simaa fi haadha ishii Aaddee # Ayeettuu_Maammoo irra bara 1992 akka lakkoofsa oromootti biyya oromiyaa Godina Kibba Lixa Shawaa Aanaa Saddeen_Soddoo ganda # Saariritti jedhamtutti dhalattee.
Gootittin #Tigist_Maammoo mana barnootaa sadarkaa 1ffaa kan barattee kutaa 1-8ffaa mana barnootaa
# Caalalaqaa kan jedhamu miilan deemsa sa'a lama deemte barachaa turte. Barnootaa sadarkaa 2ffaa jechuunnis kutaa 9-12 mana barnootaa
# Harbuu_Cululleetti barattee. Akkasuma qormaata biyyooleessa qabxii gaarii fiduun yuunivarsiitti # Maddaa_Walaabutti rammadamtee. Tigist waggaa 1ffaa yuunivarsiitti maddaa_walaabutti osoo barachaa jirtuu FDG gaaffii mirgaa barattoota oromoo Ebla 28,2014 kaasaniin wal-qabatte rasaasa diinan wareega lubbuu saba oromoof jecha kafaltee.
Gootittiin oromoo #Tigist_Maammoo dhalattee ganna 22tti gootummaan ummata oromoof wareega lubbuu ishii bakka bu'aa hin qabne kaffaltee. Qbsaawaan yoo kufe illee qabsoon itti fufaa kaayyoon isaanii galmaa ni gaha. Jallaawwan keenyaa saba isaaniif wareega lubbuu kaffalan hundaaf biyyoon itti nuf haa salphaatu!
ODDEEFFANNOO DABAALATA: seenaa gootitti oromoo kanaa argachuuf;
wbsite: om.wikipedia.org/wiki/
Tigist_Maammoo yoo jettan ni argattu!
Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977

**Agarsiisni Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977** agarsiisa bara 1977tti geggeeffame yoo ta'u kan irratti xiyyeeffates Oromoota adda adda walitti fiduun aadaa fi sirboota Oromoo agarsiisuu ture.

## Qophicha
Bara 1977, artistoonni Oromoo hawwisoo Kutaa Biyyaa Arsii, Baalee, Jimmaa, Wallaggaa, Shawaa fi Harargeerraa dhufan Finfinnee Biheeraawwii Tiyaatiriitti agariisaf walitti qabaman. Agarsiifni kun seenaa Oromoo keessatti kan jalqabaa yoo ta'u Oromoonni kutaa biyyaa adda addaa keessa jiran dhufanii yoo wal arganis kan jalqabaa ture. 

Agarsiisa kana qindeessuu keessatti namoonni hedduun kan hirmaatan yoo ta'u Gaazexaan Bariisaa maallqaa fi yaadan deeggaruun shoora guddaa tabate. Namoota agarsiisa kana qindeessuu keessatti hirmaatan keessaa Kumaa Ida'ee, Mahdii Hamid Muudee, Kuwee Kumsaa, Ibraahim Hajii Alii, Bushraa Warquu, Birkaa Bulloo, Kinfaa Hindheessaa, Daansamoo Mi'eessoo, Oloo Ilmii, Anshaa Aagoo, Saamunaa Rakkisoo, Yoseef saaddoo, Bakaree Bantaa, Daaluu Baqulee, Tasammaa Nagarii, Taaddasaa Dabalaa, Ahmad Muussaa Haaji (Araarsoo)  faadha.

## Weellistoota Hirmaatanii fi Walleesaanii
Agarsiisa kanarratti wellistoonni baayyen naannolee Oromiyaa gara garaarra hirmaataniiru. Kutaa biyyaa Harargeerraa Gaaddisaa Abdullaahii (Muhammed Abdullaahi), Alii Birraa, Shantam Shubbisaa, Hordofaa Guyyisaa, Faaxumaa Muhammad, Ashu Muhammad, Halloo Daawwee, Himee Yusuuf, fi Ibraahim Hajii Alii ti. Godina Wallaggaarraa Ilfinash Qannoo, Zarihuun Wadaajoo, Daani'eel Namarraa, Amantee Doojaa, Askaala, Alamituu, Biraanuu Quuyyoo faati. Godina Arsiirraa Bashir Dhaabii, Buttaa Makuraa, Shugguxee Naga'oo, Billisaa Kaa'oo, Xayyibaa Kattoo, Abdoo Galatuu, Xayyibaa Aliyyii, Hajii Tufaa, Urgeessaa Bantaa, Huseen Tusii, Saamu'eel Shunee, Dannabee Eda'oo faati. Godina Baalerraa Shaabee Sheekoo, Zamzam Bushraa, Raabiyaa Bushraa faan hirmaatanii jiru.

Agarsiisa kanarratti wallee gabrummaa fi cunqufama Oromoo balaaleffatan, bilisummaa fi warraaqsaaf kakaasan baayyetu wallifame. Walleewwan kana keessaa muraasni armaan gaditti barreefamanii jiru.

## Tarkaanfii Mootummaa
Agarsiisa kanatti kan hin gammadne mootummaan abbaa hirree Dargii, manuma tiyaatiraa san keessatti boombii namootatti darbachuuf yaadee ture. Boodarra garuu achuma keessaa namoonni tokko tokko waan mormaniif, boombii darbachuun ni hafe. 

## Wabii
Abubakar Muussa

**Abubakar Muussaa** (? - 1977) waloo, gaazzexeessaa fi qindeessaa yoo ta'u umuriisaa guutuu mirga ummata Oromoof qabsaawun dabarse. Abubakar Muussaa walaloo sirbaa weellistoota hedduudhaf kenneera.

## Seena Duuba
Abubakar Muussaa bara 1940n keessa Harargee nannoo Oborraa Leelee Gabaa, ganda Alii Arbatti dhalate.

Abubakar Muussaa artistoota Oromoo walitti qabuun namoota Hawwisoo Afran Qalloo ijaaran keessa isa tokko. Hawwisoon Afran Qalloo akka jajjabaatuf yaalii guddaa godhe. Walaloo babbareedaa ta'an barreessun, miseensota cimsuu fi qindeessun Hawwisoo Afran Qalloo waggaa torbaaf tajaajile.

Abubakar Muussaa walaloo Afaan Oromoo barreessee weellistoota baayyef keennaa ture; kanaanis muuziqaan Oromoo akka dagaagu taasise. Walaloowwan inni barreesse keessa tokko kan yaadannoo Hundeef (Ahimad Taqii) barreeffamee fi kan Alii Birraa sirbe kana kaasun nidanda'ama: 
Yaa Hundee bareedaa 
Yaa fiinxee miidhagaa 
Azaala jannataa 
Mayra bishaan lagaa
Walaloowwan sirbaa Abubakar Muussaa weellistoonni hedduun kan sirban yoo ta'u kana keessaa muraasa kaasuf Alii Birraa fi Abdii Buuh kaasun nidanda'ama. Walaloowwan Alii sirbee fi ummatta biratti baayyee jaalatamaa ta'an keessaa: 
Kobaa koo na dhiiftee ati deemuf kaanan Dubbachuun dadhabee ati naan dubbannaan 
Sin barbaada hogguu gadi hinteenye takkaa Baallama naa qabi essatin si argaa 
Hinyaadini hinyaadini yaadni namaan badaa Maal akkana yaaddaa 
Amma lelee lelee
Walaloosaa kan biraa beekkamaan tokkoo fi kan Wagaayoo Nigaatu sirbe:
Hammaarressi hincabuu numa micciirramaa Garaan ilma namaa torba jijjiirramaa 

Erga mootummaan Hawwisoo Afran Qalloo dhorkee booda, Abubakar Muussaa Raadiyoo Hararitti mindeeffamee hojjachuu jalqabe. Raadiyoo Hararitii, namoota akka Shawaaluul Mangistuu, Abdii Qophee (Abdii Muhammad), Muhammad Qophee(Muhammad Ahmad) faa wajjin sagantaa Afaan Oromoorratti mindeeffamee hojjachaa ture.

Adoolessa 12, 1969 (ALH), Abubakar Muussaa yeroo inni oduu dubbisee buufata raadiyootii ba'u, hidhattoonni Dargii karaarratti eeganii itti dhukaasanii ajjeesan. Namoota reeffa isaa kaasuf dhufan akka hinkaafne dhorkanii reeffi isaa ala san bule. Waan nama gaddisiisu, alkan san reeffasaa waraabessi nyaachaa bule. Ganama san lafee miilaa, mataa fi harka qofa arganii awwaalan.

## Wabii
* Muhaammad Sayid, Seenaa fi Qabsoo Oromootaa, maxxansaaa 3ffaa, 2015
Bakar Waaree

Bakar Waaree kan dhalate Aanaa Jaarsoo bakka amma  aannaa aradaa burqaa miixe (Laga Mixee) jedhamutti. Bakar Waaree gumii bultumaa kan Raabaa fi Doorii Baarentummaa kan Addeellee maadheftattee Fugug bulchu keessatti qondaala guddaa Birmajii yeroo sanaa ture. Keessattuu dhaddacha mooraa Fugug kan teessuma man-bultii gorguddoo kudha lamaan Alaa: Nuunnu, Meettaa, Diiramu, Goollo, Buubbu, Abbay, Galaan Abbaadho, Ere, Kaako, Arroojjii, Gutayyu keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaa irrattii adda durummaadhaan murtii fi hoggansa kennaa ture.

Bakara Waaree, seenaa qabsoo Oromoo keessatti waan hedduun yaadatama. Keessayyuu, Oromootni Oromiyaa Bahaa keessa jiraatan ijoolleen Qalloo afran (Afran Qalloo) jachuuniis Daga, Oborraa, Baabbile, Ala fi ijoollen Anniyaa Sadachaa fi Kodheellee waraana weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana Oromoo (murtii guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree ta'u filatan.

Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoorraa mooraa Fugugitti isaan ga'ee booda ture. Fillannoo kanarrattis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu’an kan argaman yoo ta'u isaaniis Anniiyyarraa Hargaaya, Afran Qalloorra Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yoo ta'u kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii waliin ta'anii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan. Ta'us Amiir tole hinjenne. Sababniis yeroo sanatti Amiir abbaasaa kan deeggarsa Oromoo qabu mootummaa Ijiipti waliin angoorraa fonqolchee gara angooti dhufuunsaa yeroo xiqqoo waan ta'eef haala waliigala waraana sanii hogganuu hindandeenye.

Lola Calii Calanqooirratti gaggeeffame irratti, gootichi hogganaa waraana oromoo Bakar Waaree gootummaa isaarraa kan ka’e miilasaa kan irraa cite osoo ifin dhagahin hanga lolli goolabamuuf gahutti kan ture ta'uu isaatu himama. Miilli isaa eessatti fi akkamiitti akka irraa cite wanni beekkamu waan hinjirreef achi buuteensaa hinbeekkamu. Warri Harargeetiis akka maakmaaksaatti jecha kana itti fayyadamuun waan tasa badee hinargamne takka “Achi buutee miila Bakar Waaree” jadhanii himu.

Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo fardasaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa Tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni Murtii Guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama.

Seenaa dhaloota bakar waaree 
Yoo katabamu haatisaa eenyu akka taate hin eeramne maalif?== Wabii  ==
 adaadan sato hin eerane maalifi
Ahimad Taqii

Ahimad Taqii (1942? - ) qabsaawaa miseensa Waraana Bilisummaa Oromoo warra jalqabaa keessa tokko. Ahimad Taqii waraana Xirroorratti wareegame.

## Seenaa Duubaa
Ahimad Taqii abbaasaa Muhaammad Rashaad fi harmeesaa Maariyaam Ahimadirraa naannoo bara 1942 dhalate. Ahimad kan dhalate Oromiyaa Bahaa, Aanaa Habroo ganda Balballeettii jedhamtu keessatti. Ahimad maqaa warri baasaniif yoo ta'u aqaan qabsoosaa Hundee ture. 

Ahimad-Taqii yeroo umuriinsaa digdama ta'u obboleessasaa Muttaaqii fi boodarraa ammoo obboleessa kan biraa Israafiil wajjin magaalaa Galamsootti galanii daldala eegalan. Jeneraal Taaddasaa Birruu sochii Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti godheen wayita magaalaa Galamsootti hidhame, Ahimad-Taqii isaan wajjin wal bare. Akkuma garaa wal baraniin, rakkoo ummata Oromoo fi mirga dhala namummaa dhabuu ummata Oromoo kaasanii yaada wal-jijjiiruf carraa argate.

Ahmad Taqii ummata naannoo Galamsoo jiran miidhaa sirni nafxanyaa ummata Oromoorraan ga'aa jiru hirree tokkoon ofirraa ittisuu akka danda'an gorse. Mirga nafxanyootan irraa fudhatame qabsaa'anii deebifachuu akka qaban onnachiisan. Ummata dadammaqsuu fi onnachiisuun booda, namoota filataman meesha waraanaa hidhachiisuf qophii xumuran. Boodarra, Elemoo Qilxuu qabsaawota fudhatee gara Gaara Gubbaa Qorichaa deeme. Ahimad Taqiinillee bakka Buubbee jedhamtu kan Galamsoorraa 33km argamtutti qabsaawotatti dabalame.    

## Wabii
GORSA

**WAA SADI, WAA SADI SITTI HIN FAKKAATIN..**

• Dubbatuun beekkumsa,

• Obsuun wallaalummaa

• Nama kabajuun sodaa sitti hinfakkaatin

**WAA SADI, WAA SADI HIN SE’IN**

• Nama beektu hunda fira kee,

• Kan siin lolu hunda diina kee,

• Badiirraa si dhoorguu hammeenna hin se’in.

**WAA SADI HIN HAWWIN.**

• Bokoyni quufaa mitii,

• Abaarsi eebbaa mitii,

• Summiin qorichaa mitii hin hawwin.

**NAMA SADI, WAA SADI JETTEE HIN TILMAAMIN.**

• Nama kolgu hunda gammadaa,

• Nama dureessa hunda arjaa,

• Nama dhabaa hunda dony'a jattee hin tilmaamin.

**WAA SADI WAA SADIIF JAALADHU**

• Aadaan kee eennummaa keeti,

• Afaan kee mallattoo keetii,

• Sabni kee dhiiga keeti jaaladhu.

**WAA SADI HUBATTU MALEE HIN SEENIN**

• Dubbii keessa hinbeeyne,

• Bishaan gad fageenna isaa hinbeeyne,

• Imala daandii isaa hinbeeyne hubattu malee hin seenin.

Jajjaboo Sabaatin 

♧ **Oromoon waa sadi (3) jaalata.**

1) Adii jaalata = Aannan

2) Aduu jaalata

3) Oduu jaalata

♧ **Waa sadi (3) dura badde**

1) Wollaalaan ykn Makkalli dura bade,

2) Doyn'i ykn Doqni dura bade

3) Lunni ykn Luyni dura bade

♧ **Waa sadi (3) tura badde**

1) Jaarsi hayyuun yoo dulloomee manatti galee, ijoolleefi dubartiin "Jaarsa sanitti waa kennaa" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade

2) Fardi Sangaan, ari'ee dhaqqabu, ka dheessee jalaa bayu, yoo dulloomaa manatti galee " Maxaana sanii bishaan buuftanii?" eddoo jedhamu gaye = Tura bade.

3) Gootni ija barbaadaa, ka yoo inni dubbatu namni jala hin qufaane yoo dulloomee manatti galee, beeraa fi ijoolleen yoo inni waa dubbatu " Qaaquma jaarsa kanaa dhabbane, qaaqee hin haru" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade

Murad Seid
Leenjisoo Diigaa

Leenjisoo Diigaa goota waraana uummanni Arsii koloneeffattoota wajjin godherratti diina gootummaan falmuun beekkamu.

Uummanni Arsii akkas jedhee walaleessef: 

Koloobni gadii gatee 
Abeetni guddifatee 
Waan boru biyyaa tayuu 
Waan boru Arsii tayuu 
Leenjoon ardhumaa muldhifatee


## Wabii
Qandhoon Zikkaa

**Qandhoon Zikkaa**kan akksumas**d** **huukkuba vaayrassii Zikkaa jedhamun kan bekkamu**d hukkuba sababavaayrassii Zikkaadhan kan dhuffuu dha.yerroo baay'ee malatoo hin qabuu, garruu yoo jirraatte bay'inaan salphaafi Qnadhoo bussaa wajin walfakkachuu danda'a.Malatooni argisisuu danda'uus  qandhoo,dimmachuu ijaa,qiiqee dhukkuba mattaa fi suukii.Malatooni issaa walligalatti guyyaa torba gaddi tuura. Kannan duura jalqabba balfammu irrati dunni hin himamnee.Balfamnni kan walqabattuu rakkina dhuukubbaa guuliyan baarree (GSB).

Qandhoon Zikkaa kan walliti darbuu hida bokebiffa *[[Ayideesii]]* dhaaani.Akkasumas saallaandhiira irraa michuu quunamttii saallaa isaatii fi  karra birraa immo kan darbuu danda'uu dhiiga nammaa qaamatti fudhachuniidha. Faalamnnii duubarttii ulfa irraa garra daa'imaati darbuun walqaabattee ulffa bu'uufiguuddina sammuu hinxuumuuramnee. Faalamni vaayrassii Zikkaa kan qooratammu fakkeenyaa dhigaa, fincaanii, haancuufa qorrachun asiidii riiboo nukuulikiiyeroo namnii dhuukuubsatuu.

mallotnni ittissaa kan off kessa qabuu isa hiidda bokkee nannoo dhuukubichi it umamee hirisuufi  koondoomin fayadammuudhaani. Yallin hiidamaa booke hirrisuf kan fayyaduu farra illbissotadhaqna hunduumaa ufataan uffissuu saaphana bookee, fi lafa bishaan irra cissuu bakka bookeen horuu baleessuu. Talaalin hojjeettuu hin jiruu. Goorsii Ogeessoota fayyaa duubartoota bakkee faalamani 2015-16 ballaa Zikkaaulfa bassuuf yaaddun fi duubartootnii ulfa ta'aani bakka dhukkubaan faalammee akka hin demneefi dha. Yeroo wal'aansi bekkamuu hinjireetti paariisataamoolii(aseetamiinofeeni) yerroo dhuukuubii ni gaargaara. Hospitaala ciisuun tassa barbaachisa.

Vaayirassiin dhukkuubicha fiduu yaroo duuraaf bara 1947 tii baramee. Baqaqiinii yeroo duraaf ilma namaaratti galma'ee bakka kan fudhatee barra 2007 mootumaa nanoo Maaykronesiiyyaa tti. ,dhuukuubichi biyyoolee digdama nannoo Ameeriikaa ti muul'ateera. Naannoo Afriikaa, eeshiiyyaa fi paasfikkiiitii mul'aachuun isaas beekammera. Sababa baqaqii Braaziilitti wagaa 2015 ti jalqabeendhaabatnii fayyaa adunyaalabsiiBalaa-tassaaa Fayyaa Haawaasa Dhima Addunyaaguraandhala 2016 ti labseera.

## Waabbii
Darraa

Aanaa darraa magaalan ishee adareen beekkama

Garuu amma dhiibbaa ilmaan qubattootatin (gundoo masqal) jedhamti       darraan kaaba oromiyaatti argamti. Darraan gootota heedduu qabdi. Goota darraa hasanuu wadaay/wadaaj.  Waaqee dabboo. Galguu sapheeraa qabdi mootin hasanuu wadaay  bulchiinsa darraa yoo ta'u mootii minilik yeroo 3 injifate  du'a hasanuu wadaayin booda darraan finxaaleyyiidhan weeraramte  ilmaan oromoo lafa oromoo weeraranii qubatan  fky. Koolu.  Ganda barbaree deenyu tuuti meettaa daada ganbil. Kaarra mixii kooraa. Qilxu buttaa ginbii indaaqoo weeraran darraa salaaleetin beekkamti   d.r. abiyyiin egga aangotti dhufanii oromummaa ishee akka bara mootii hasanuu wadaayitti. Eegaltee  duuba kanaan kan ka'e finxaaleyyin naannoo amaaratin wal ta'uun lola itti bana   ........
Shiistoomiyaasiisii

**Shiistoomiyaasiisii** akassumas **guuba-qaamaa cilaaluu jedhamuun kan beekamu**  ta'ee dhiibee maxanttuu raamoo dirirraakaanshiistoomoosomu jedhamuun kan dhuufuu. ujuummoon fincaaniiyookinmar'iimaanfaalamuu danda'uu Mallatoonii muul'aachuu danda'aan dhuukuuba garraa,,albaatii,udaan dhigaa qabuu, yookkin dhiiga fincaan keesa. Namootni dhuukuubichaan qabaman yeroo baay'ee kanquunammuu danda'uu balaa tiruu,ballaa kalee,maseenummaa,kansaari dha. Daa'iiman irrati , kan fidduu danda'uu rakkina guuddinnaafi dadhaabina barachuu dha.

Dhuukuubichii kan waliitii darbuu walquunamtii bishaan haaraamaxaantuun faalammeni. Maxantooni kuunni kan gadhisamani bishaan haarraa cilaaluun faalameeni. Dhuukuubnii kuunni kan baramaa ta'ee daa'iman biiyoolee gudachaa jiran kessa jirraatanii fi bishaan faalamee birra taphatan irattii. Balaa gudaan kan birraa kan jiraattuu qonaan bultoota,nammoota quurxuumii-qaban, fi namoota jirenya guyyaa isaanif bishaan qulquuluu kan hin fayadamaniidha. Gareen itti ramadamuudhuukuuba heelminizzii.Qooranaan kan addemsiifamuu hanqaaquu maxantuu fincaan yokkin udaan nama kesa yoo aagrameedha.  Qooranoodhaan kan mirkaneefammuu danda'uu qaamoolee dhuukibicha fidankan falmatan dhiga kessa arguunnii.

Mallotnni ittissaa isaa kaneen aka akkattaa bishaan qulquuluun itti argammuu fooyesuufi lakkoofsa cilaluu hir'iisuun of kessaa qabuu. Naanoolee dhukkuubichi baay'inaan argamuu, wal'aansi paaraaziikuu'aanteliiwaggaati yerroo tokko garee hundaaf kenama. Kuunis kan goodhammu namoota dhukkuubichaan qabamaniifi, iti anuun. tamsa'ina dhukuubicha hir'isuufidha. Paaraaziikuu'aanteliin wal'ansaa Waldaan Buufaata Fayyaa aduunyaatinnamoota dhuukubichaan qabamaniif kan goorsu dha.

Wagaa 2012 irra jalqabee Shiistoomiyaasiisiin tilmaamaan gara nammoota miilliiyoona 210 addunyaa mara ira ajeeseera. Tilmaaman namotnii 12,000hanga 200,000 bara baraan dhuukkubichan du'uu Dhuukkubichi baayinaan ardiilee Afriikaa, Eshiiyyaa akkasuumas Ameeriikaa kibaati argama. Naannoo namootnii miliiyoona 700, biyolee 70tamaan caala, nanoolee dhuukuubichii barammaa ta'ee kesa jiraattuu. Biyyoolee gamoojii keesa, shiistoomiyaasiisiin dukkuba busaatiin durfameedhukkuboota maxaantootan dhuufanifi dinaagdee ira dhibbaa ciimaa gessan kessa lamaffaa irrati argama. Shiistoomiyaasiisiin dhuukuuboota gamoojii dagatamannii keesatii tareefama
## Waabbii
Leeshimaasiisii

**Leeshimaayisiisii** akkasumas **leeshiimaani'oosii jedhamee kan katabammuu** dhuukuuba prootoozoowaamaxanttuukan sanyii"Leeshiimaaniiyaa" fii kan hiida tiitiisa ciirachaa biffa muuraasatiin dhuufu dha. Dhuukkuubichii haaloola guguudoo 3 :Kuutaaniiyasii,muukookuutaaniiyeesii, yookiin Leeshiimaasiisii viisseeraalii tiin dhufa. Inii bifa kuutaaniiyasii alseerii googaa yeroo fidduu,muukookuutaaniiyeesii alseerrii googaa, affaanii, fi funyaani, fi inni viisseeraalii alseerii googaadhaan jalqabee, bodda irrati ho'aa qaammaa, hir'inaa seeloota dhigaa, guddina esspileenii fi tiiruu fiida.

Faalamnii, namootaa kan dhuufuu sanyii "Leeshiimaaniiyaa" goosa 20 tiin dha. Dhiibaan ballaa wantoota akka hiiyuumaa, hir'iina nyaattaa,ciirama dagalaa, fi guddina magaalootaa fidduu danda'a. Qoorannaan kana fakkatan hundinnuu maxantoota maaykiirooskoopii jala ilaaluun goodhamuu danda'a. Dabalataan, dhuukuubnii viiseeriyaali qoorannaa dhigaattiin goodhamuu danda'a.

Leeshiimaayisiisiin saaphanaa fara ilbisootaatiin waal'aanamee jala rafuun ittiifammuu danda'a. Tarkaafiileen tamsaa dhuukuubicha itttisuuf barbachisan  faraa ilboosotaan fayadammun tisiisota ciiraachaa ajjeesuufi  namoota faalaman wal'aanuun dha. Waal'aansii wabbaadammuu kan muurteesamuu, bakka dhuukuubichi umammee fi gosa "Leeyishimiiniyaa" fi goosa faalamichaa irrati. Qoorichootaa dhuukuubicha furuuf fayadamuu danda'aan keesa Lipoosoomaalii Amroofooteeriisiiniin isa tokkodaha, Makkaa peentaavaaleettii anttiimooniiyaaliisiinfipaaroomoomyiisiinii,fiimiilteefoosiinee.Dhuukuuba kuutaaneeyeesii, paaroomaaysiinii,filuukoonaazoolii, yookiin peentaamiidiineeyookiin buu'aa qabeesa.

Namootnnii gara miiliiyoona 12 ta'aanbiyoolee 98 kessatii faalamanniiruu. Dhiimoonii du'aa haarraa gara miiliiyoona 2 fi gidduu kuuma 20 fi 50 bara baraan muul'ata.  Namootni hama milliyoona 200 ta'aan: Eshiiyyaa,Kiibbaa fi giidduu gala Ameerriikkaa, fi Awuurooppaa Kiibbaa naanoolee dhuukuubiichii barammaa ta'eetii jiraatan keesa jirraatuu. Buufatnnii fayyaa aduunyaa qoorichoolee tookkoo tookkoo irratti gatti gadii'aanaa argateera. Dhuukuubichii binneensoota biiraa kan akka sarootafi binneensoota xiixiiqaa irrattii argamuu danda'a.

## Waabbii
Gobbaa

**Goobbaan** magaalaa Oromiyaa Godina Baalee argamtu yoo taatu magaalaa guddoon godinaa Roobee jijjiiramuun dura tan tajaajilaa turteedha. Goobbaan Roobee irraa Kilomeetira 15 fagaatti.

## Wabii
Oonchooseersii'aasiisii

**Oonchooseersii'aasiisii**, akkasuumas **jamiina tiruu jedhamee kanbekammuu**fi **dhibee Roobiisii **dhiibee faalama raamoo maxantuu *[[Oonchooseersaa voolvuuloosii dhan kan dhufuu dha]]*. Malatoolen kan argamuu danda'aan , dhaqanaa chaachuu, googaa jala dhitahuu fi jaamina dha. Sababoole  ija jaamsan keesaa lamaffaa iraati argama.

Raamichi maxanttuu kan babal'atuu ciniinaa titisakan *[[Simuuliniiyaii]]* fakaatuu. Dhukkuubichann faalamuun yeroo bay'ee hiddamun dhuufa.  Titisoonii naannoo lagaa jirraatuu, kanaafuu moogaasa maqaa issani . Namaa kessa erga galee booda, rammoolenlarvaa umuukuunis akka raamoolen gara googgaa namaati dema. Yeroo kana tiisiisa guraacha nama hidduu faaluu danda'uu. Qorranaa isaa gochuf mallootnii addada, kan akka baayoopsiigoogaa saaliinii barammaa ira goochuunifii haamaa laarvaan dhuuffuu ilaauu, ija laarvaa kesa ilaaluu, fi raamoo gaheessaaf dhitoo kessaa ilaaluudhan.

Talaallindhuukuubichaa hin argamnee. Itiisnii isaa tisiisaan hidammuu irraa off eeguuniidha. Kuunis kan goodhamuu danda'uu wantoota iilbiisoota dhiibanii faydammuu fi uffatasirriti uffachuudhaani. Caraaqiin birraa baay'iina titisootaa farra ilbisootaa afuufuun hir'iisuu faa ta'uu danda'a. Carraaqiin dhibee kana baleesuu,garee namootaa naanoolee aduunyaa heduu wagaatii yeroo lama wal'aanuunidha. Wal'aansii namoota faalaman qoorichaanii dha iinveermeektiiniiyeroo ji'a 6 fi 12 gidduu jirru. Wal'aansiichii laarvaa ajeesa garuu ramoo gaheesa hin ajeesuu. Wal'aasiichiidooksiisaaykliinii, kan nama ajeesuu eendoosiiymbiiontii/kan walqabateebaakteeriyooleee *[[Woolbaachaayii]]* kan ramoolee dadhabbsuufi namoota tokko tokknon kan gorfamuudha. Dhitoo googaa jalaa baqaqsanii bassunis ni danda'aama.

Namootnii miiliiyoona 17 fi 25 gidduu jiran dhibbee tirruu jaamaattiin qabamani, kan 0.8 milliyooniiti tilmaamaman ijjisaani jameera. Faalamootni bay'een kan uumaman biyootaa Afriikaa Sahaaraa gaddii, hata'uus mallee dhimmoolin Yamaaniifii naanoolee addan bahaan Ameeriikkaa giddu galafiAmeeriikaa kiibbaa irras gabafaamaniirruu. Bara 1915 kesa, ogeesiichii fayyaa Roolfoo Roobileesiiyeroo raammicha dhuukuuba ijaa wajin walqabsiiseera. Buffatnii fayyaa adunyaa,taree dhuukuuba gamoojii dagamaatamii irrati ramadeera.
## Waabbii
Kuraa Jaarsoo

**Kuraa Jaarsoo** abbaa gadaa Booranaa 71ffaa yoo ta'u gaafa Bitootessa 2, 2017 abbaa gadaa duraanii Guyyoo Gobbaarraa baallii fuudhun muudame. Sirni Baallii wal harkaa fuudhuu kun Ardaa Jilaa Badhaasatti dhuma ji'a Gurraandhalaa fi jalqaba Bitootessaa keessa torban tokkoof bakka hirmaatonnii argamanitti geggeeffame .

## Seenaa Duubaa
Kuraa Jarsoo yeroo abbaa gadaa ta'ee aangoo fudhatu nama waggaa 30 ti. Akka kanaan duubatti deebinee yoo lakkoofnu, Kuraan tilmaaman bara 1986 dhalate. Abbaa gadaa Kuraa nama barate yoo ta'u barnoota istaatistiiksitiin Yuunivarsiitii Hawaasatti waggaa lammaaffaa barachaa odoo jiruu addaan kutee Sirna Gadaa keessatti hirmaachuf murteessun gale. 

## Sirna Baalii Fuudhuu
Akkaa aadaa Booranaatti, baallii kan wal harkaa fuudhamu icciitidhan bakka abbaan gadaa duraanii fi kaabinoonni isaa fi abbaa gadaan haaraa fi kaabinonnii isaa itti argamanitti geggeeffama. Warra kanaan alatti, namni kaan yoo iddoo sana dhaqe, sirni kun baayyee qulqullaa'aa waan ta'ef ni du'a jedhee amana Booranni. Kanaaf, uummanni inni kaan iddoo baallii wal harkaa fuudhurraa fagaatee taa'a.  

## Wabii
Waa,ee Itiyophiya

Ayyalaa Goobanaa Kan Jiraadhu Aanaa Uraaga Ganda Raaroo Boodda,a Keessa Magaalaa Guddo Haroo Waaccu,u Keessa
Geedoo

**Geedoon** magaalaa guddoo godina Shawaa Lixaa aanaa Calliyaati. Godina shawaa lixaa keessaa magaala guddinaan magaalaa Ambootti aantee sadarkaa 2ffaa irratti argamtudha.

## Wabii
Seenaa ashanafi waaqa goobana baalee baalee gaariidha

Seena Obbo Ashanafi Waaqoottif Gaalatoma Yaalammii Koohamtuun isinhinargii  Ani Kan Baradhuu Manaa Barumsaa Sad.2ffaa Marsa.1ffaa Kercha Kulkuleettii    Galaatoomma Horaa Bulaa
Sabbata Waaqaa

Sabbanni Waaqaa waan bokkaan yeroo roobu uummmamu yoo ta'u kan inni uummamus sababa ifti yeroo imimmaan bokkaan keessa darbuuf jedhu calaqqisuu fi yoo keessa darbeyyuu kallattiin isaa jallatuufi. Sabbanni waaqaa geengoo gartokkee halluu adda addaa qabudha. Sabbanni waaqaa faallaa kallattii biiftuun jirtutti uummama.   

Sabbata waaqaa tokkicharratti, geengon karaa duubaa halluu diimaa yoo ta'u karaa keessaa ammoo bifa cuquliisaa qaba. Sabbanni waaqaa yeroo ifti immimmaan bokkaa keessa seenuu kallattiinsaa jallachuun, yeroo karaa duubaa keessaa ba'uuf jedhummoo duubatti calaqifamuun, erga calaqqifamee booda ammas kallattiinsaa jallachuun karaa fuulduraa keessa yeroo ba'uu uummama. 

Sabbata waaqa lakkuurratti, geengon lammataa sabbata isa guddaa gararraatti yoo argamu tartiibni halluu ni jijjiirrama. Sabbata isa lammataarratti, halluu diiman karaa keessa oola.  

## Wabii
* Greenler, Robert (1980). Rainbows, Halos, and Glories. Cambridge University Press. .
Rube

**Rube** (Afaan Firaansi: *Roubaix*, Afan Dachii: *Robaais*) magaalaa kaaba Firaansi daangaa Beeljiyamitti Faransaayitti dhihoo jirtu keessa jiraatu turan. Bara 2013tii, magaalaan kun jiraattota  kan qabduu.