Gaaddisaa irphaasa

SEENAA GOOTICHA KUMALAA GUDDISAA BAALI.!

Kumalaa Guddisaa Baalii Godina shawaa Lixaa Aanaa  Dirree Incinnii jedhamtee waamamtu keessatti Bara 1961 A.L.I tti Abbaa Isaa Obbo Guddisaa Baalii fi Harmee isaa Aadde Fayisee Hirgoosaa Diroo irraa kan dhalate yoo tahu, 

Kumaalaan matii isaaf ilma hangafaa yoo ta’u obballaa dhiira (3) sadiif obballa durbaa (4)afur fanaa kan hin dhalteesi 

akkuma Daa'immaan baadiyyaa kamiittuu loon tiksee, Qoraan cabsee, akkasumas bishaan waraabee maatii isaa gargaaraa ture. 

Yeroo umuriin isaa mana barnootaaf gahuuttis mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Aanaa Dirree Incinnii magaalaa Incinnii keessatti kan argamtu keessatti akkuma barattoota kanneenii galmaa'uun barnoota isaa eegale. 

Kumalaan Daa'imummaa isaa irraa kaasuun quuqama Oromiyaa fi Oromoo waan qabuuf walaloo, akkasumas sirboota Afaan Oromoo dhaggeeffataa, akkasumas dubbisaa kan guddatee. 

Akkuma beekamu dukkana , dhiphina, gadadoo  gidiraa, Hacuuccaa uummata Oromoo fi dachee Oromiyaa irratti adeemsifamaa ture Hayyuu, Gootota,Qaarree fi Qeerroo Oromoo gaagahaa turuun isaa beekamaadha. 

Kumalaanis qabsoo  Gootota, hayyoota akkasumas Qarree fi Qeerroo Oromoo hedduun itti wareegaman galmaan ga'uuf akka dhaloota qubee tokkootti carraaqqii taasisuu itti fufee Baroota sana keessa dukkanni jabduun dachee Oromiyaa fi Oromoo irra turte. 

Kumalaan mana barumsaa keessatti baratu keessatti Gumiilee Afaan Oromoo garaagaraa irratti hirmaachaa kan ture yoo tahu,

Kumalaan baroota sana keessattis Qeerroo fi Qarree qindeessuu keessatti nama gahee guddaa bahaa tureedha. 

Kana qofas utuu hin taane paartiileen siyaasaa Oromoon qabdu yeroo sana keessaa OFKO keessatti makamuun illee baroota filannoon geggeefamu sanas koree filannoo OFKO ta'uudhaan hirmaachuunis filannichi Akka OFKO'n aanicha irratti mo'atu taasiseera. 

Baroota TPLF Keessa sirboota Weellisaa Eebbisaa Addunyaa akka uummata keessa hin babal'anneef dhorkamaa turuun isaa beekamaadha. 

Kaassetta ykn sirboota Weellisaa Eebbisaa Addunyaa akka uummata bira qaqqabuuf , uummatis akka dhaggeeffatuuf sirboota ykn kaassetta Eebbisaa Addunyaa baay'isiisuun raabsaa tureesi. 

Barnoota isaas ciminaafi ga'umsaan  hordofaa turee bara1999 qormaata biyyoolessaa kutaa 10ffaa hojjette. 

Bara  2000 qormaatichis utuu hin milkaa'iin jalaa hafe.

Kumalaan barnoota isaa hedduu waan jaallatuuf Abbaan isaa Obbo Guddisaa Baalii akka inni barnoota isaa itti fufuuf Gara bulchiinsa Godina shawaa Lixaa magaalaa Amboo deemuun kolleejjii Harraambee keessatti kutaa ykn Dippaartimeenii"Survey Engineering " fulbaana 13/03/2000 galmaa'uudhaan barnoota isaa eegale. 

Haa tahu malee baruma kana keessa Abbaan isaa Obbo Guddisaa Baalii dhukkuba tasaa dhukkubsachuudhaan gara Hospitaala Amboo geeffaman. 

Abbaan kumalaas dhukkubicha dandammachuu ykn irraa hafuu waan hin dandeenyeef Eebla gaafa 22/08/2000 Lubbuun isaanii Addunyaa kana irraa darbite. 

Kumalaanis maatii isaatiif ilma angafa waan tureef ,rakkoowwan maatii mudatuuf, akkasumas obboloota isaa quxisuu taa'an gargaaraa, barsiisaa akka abbaatti bira dhaabbachuun gahee isaa waan taheef,  kana hunda osoo barnoota isaa barachaa jiruu qooda Isa irraa eegamu baa'achuu itti fufe. 

Kumalaan gama manaatiin Abbaa,gama uummataanis roorroo dhufu Oromiyaa fi Oromoo irraa qolachuuf xiiqii fi kutannoo jabaan imala isaa itti fufe. 

Bulchiinsa Magaalaa Amboo keessatti akkasumas falmiin garaagaraa barattootaan bulchiinsa yeroo sana ture TPLF irratti kaahaa turuun isaa beekamaadha. 

Falmiin kahu Kunis barattoota Oromoo Yuunivarsiitii garaagaraa keessatti argamaniif waamicha taasifameen kan geggeefamu yoo tahu, Falmii kana irrattis barattoota kumaatamaan lakkaa'aman wareegamaa turuun isaanii dhiigni isaanii dachee Oromiyaa irraa jirtu ragaa baati. 

Guyyaa gaafa Sadaasaa  22/09/2006 akka lakkoofsa Itoophiyaatti dacheen Amboo gurraachooftee guyyaan halkan fakkattee haati ilmoo ishee osoo ijaan agartuu lubbuudhaan dhabdee meeqatu galaa rasaasaa ta’e meeqatu itti qaama dhabe.  

Egaa guyyicha Kumalaan lafa dhaloota isaa aanaa dirree incinnii keessattis guyyaa gaafa 21/09/2006 mormii jabduu gaggeessaa turee. 

Guyyaa itti aanu immoo gara Bulchiisa Magaalaa Ambootti obboroodhaan kahee imala isaa itti fufe. 

Haa ta’u malees Kumalaan amma magaalaa Amboo gahutti sirba ykn wallee artistii keenya kabajamaa Eebbisaa Addunyaa dhaggeeffachaa akkasumas warreen  geejjiba kana waliin jiranillee akka dhaggeeffatan gochuun bohaarsaa imalaa akka ture warreen yeroo sana waliin turan ni dubbatu. 

Osoo geejjiba keessa jiruu hiriyaa Kumalaa kan ta’e mucaan waddeessaa tokko bilbilee  Kumalaa akka hin dhufne kan kaleessa galgala waliin mari'anne guutuun isaa hojiitti hiikkachaa jira jedheen. 

Amboo manatti kan hafee hin jiru guddaa hanga xiqqaatti bahee falmiitti jira kanaafuu jarrii baay'ee ijoollee keenya miidhuuf qophii xumuranii jiru. Ati immoo yoo dhufuu baatte rakkoo hin qabu yaada jedhu kaaseef. 

Kumalaanis akkana jechuunis deebiseef; dhiiro kan kaleessa waliin hasoofne  akka namni keenya bahee falmatuuf gaariidha,Garuu ani wantin  hafuuf hin jiru.Lubbuu yoo ta’e lafa hin barbaachisnettuu ni du'u,yoo anaaf  dhufe. si bira gahuufi itti cimsaa isin qaqqabee jedhee deebiseef. 

Yeroo kumalaan hiriyaa isaa faana haasa'u waan dhagaa'aniif warreen geejjiba keessa jiran martinuu maali maaltu ta’e Amboon nagaa miti moo jedhanii Kumalaa gaafatan? 

Kumaalaanis Eeyye nageenya maaltu jira osoo dhumnuu nagaa maalii qabna jechuun deebiseef.

Akka Amboonis  hiriira  bahaa jiru itti hime.Namoonni hedduunis  ni rifatan.maaloo nuuf dhaabi ni buuna jechuunis konkolaachisaa   gaafatan. 

Yeroo Yuunivarsiitii Amboo qaqqabuuf kaa'ani

Konkolaachisaanis tole bu'uu dandeessu warri hin deemnu jettan jedhee warra hin deemne buusee namoonni hundinuu sodaatanii yoo bu'an Kumalaan ani dhimmi koo inni guddaan manaa na baase hiriira mormame hirmaachuuf hirmaachisuudha jedhee

kanaafuu ani waanan  deemuuf imala kee itti fufi jedhe konkolaachisaa  sanaan.   Konkolaachisichis itti fufe,  garuu  mannaariyaa ykn buufataa konkolaataa   Amboo  osoo hin gahiin  akka dhaabbatu Qaamni hidhatee jiru konkolaataa dura goree dhaabsise. 

Garam imalta lola kahee jiru hin agarta mitii jechuunis nama qabatee deemaa  jiru akka buusu itti himan. Konkolaachisichis namoonni as  keessa jirtan dhiifama waliin buufata konkolaataa gahuu waan hin dandeenyeef asumatti nuuf buhaa jechuunis namoota qabatee jiru buuse. 

Kumalaanis lafummaa sanatti buhee gara daandii dindila hulluuqaa geesuutti himaluu eegale. 

Hiriyoota isaa fincila diddaa garbummaa gaggeessaa jiraniifis bilbilee dhufuu isaa beeksise. Yeroo muraasan deeme jedhuus hiriira falmii kana keessa seene. 

Kumalaan  sa'aatii 6:30 hiriira eegalee yeroo sa'aatii 8:00 yeroo jalqabaaf  rasaasi dhukaate isa irra qubatte.

kumalaanis lafa yeroo dhahu isa olqabuuf kan akka Indaalee Lammeessaa faa yoo itti siqani isaaniis achumatti ijoollee shanii ol  taahani rukkutaman. 

Rasaasi Kumalaa kan rukutte mataa yoo ta'u, warri kaanis rukkuttaa jajjabduu madoo fayyuu hin dandeenye kan isaan rukutaman. 

Guyyicha yoo xiqqaate ijoolleen keenya 71 ol lubbun kan dabarte yoo ta’u gariinis miidhaan qaama irraa gahee jira .

Kumalaan rukutamuu isaa namni dhaga'ee hin jiru. Garuu  magaalaa Amboo gahuu isaa namni itti dhiyaatu jaalallee isaa nama taate shamarree jabduuf onnattuu  magaalaa Amboo keessa jirtuutti himeera. 

Isheenis bilbila Kumalaa irrattis irra deddeebitee  yoo bilbiltus bilbili isaa kahuu dide. 

Naasuu keessa seentee utuma jirtuu bilbila haaraan tokko bilbilameefi. Bilbila kana yommuu kaastu akkuma bilbila isheen kaasteen nama Kumalaa jedhu beektaa jechuunis gaafatani? Isheenis eeyyee nan beeka maal  ta’e ni rukutamee jechuunis gaafatti. 

Lakki gara Yuunivarsiitii Amboo daandii rifti vaalii bukkeen yknis cinaan darbu irraa osoo hin turiin kottu jedhaamnii isheenis osoo hin turiin gaafa geessu  �� 

kumaalaan sa'atti muraasa duraa itti haasaa turee ammaa dubbachuu osoo hin taane ilaaluu hin danda'uu.   

Isheenis imimmaan harcaasaa lafa isaan walii irratti kufanii ol kaasuudhaan  gaafa ilaaltu dhiigni  dhangala'ee bokkaa ganna roobee galoon yaa'uu fakkaata. Isheenis lafichaa ol qabdee Ambulaansii waamtee akka mana yaalaa qaqqaban goote. 

Warreen kaan warreen lubbuun  isaanii lafa rukutamanitti darbee jiru isaanis akka maatiin  barbaadan  goote . 

kumalaaf Indaalee Lammeessaa fudhattee yaalchisuu eegalte.

Osoo yaalchisaa jirtuu  Doktooronni asitti waan hin dandeenyeef rifeeriin akka barreeffamuuf jedhani . 

Isheenis qofaa ishee waan itti cimuuf bilbila kumalaa fuutee hiriyoota isaa kan akka Dinaa'ol Taddasaa fi Wasiila ykn obboleessa abbaa Kumalaa Obbo Bareechaa Baaliif bilbiltee Kumalaan rukutamuu isaa itti yoo himtuu wasiilli  Kumalaa akka isheen fuutee gara Finfinnee fiddu itti himee.

Isheenis Kumalaa fi Indaalee Lammeessaa  Ambulaansii dhaan fudhattee gara Finfinnee tti imala ishee itti fufte. 

Finfinnee Hospitaala Phaawulos   gaafa qaqqabdu kumalaattis baay'ee cimee jira. 

Kutaa Emergency ykns kutaa balaa tasaa gaafa qaqqabsistus wasiilli  Kumalaa obbo Bareechaa Baalii akkasuma obbolaan Kumalaa, Liiban,  Lammii , Eebbisee ,Tasfaayee , akkasumas firoonni  isaa  qaqqaban. 

Doktooronnis maal taatanittu jedhanii gaafata?

Isaanis Amboodhaa dhufne rukutamaa jiruu argaa jirtuu dhagaa'as jirtu  mitii rakkoo jiruu jechuunis gaafa ibsaanif akkas jechuunis Doktoironni qeequ itti fufan qoricha yknis dawaa fixnee jira amma dawwaan dhufutti turaa  jechuunis itti himani. 

Obbo bareechaa wasiilli Kumalaas akkasi jechuunis gaafatani maaloo kun isaa teenyee eegnu miti yoo fagoo jira ta’e nutiyyuu deemnetu fina dawwaa sana maqaa isaafi lafa Isaa  nutti himuu ni  dandeessuu jechuunis gaafatan. 

Gaaffichas doktooronni akkas jechuunis deebisan dawwaan jira garuu ijoolleen rukutamanii  dhufan akka hin yaalle ergaan jedhu waan nu qaqqabbeef jechuunis ibsaniif. 

Isaaniis  maaloo osoo ijaan  arginuu du'uu maaloo jechuunis irraa deddeebi'uunis kadhatanii akka qorichi sun kennamuuf gaafatani. 

Doktooronnis  qoriicha kennuufii eegalan.

Garuu qoricha haa kennaniif malee  Kumalaan baay'ee laafee jira.Indaalee Lammeessaa garuu Kumalaa irra fooyyee qaba ture . 

Akka qorichi itti hin siqneef ofirraa dhorkaa ture .maaliif jedhanii gaafa gaafatani meeqatu naa biraa dhumee jira kanaafi fayyuu hin barbaadu jechuunis ofi irraa dhorkaa ture. 

Dawaanis argamee osoo yaalamaa jiranuu aduun lixxee galgala keessa sa'aatii sagal gaafa ta’u lubbuun Kumalaa Guddisaa Baalii Addunyaa kana irraa sokkite�� 

Indaalee Lammeessaa kan waliin irratti rukkutaman hiriyaa gaafa rakkoo amma gaafa walii biraa dhabanitti osoo iyyuu osoo gadooduu qoricha ofitti butuu dhorkee obboroo lubbuun isaas darbite.�� 

Reeffi Kumalaa akka lafa dhaloota isaatti hin galle akka magaalaa Finfinnee keessatti awwalamu  daandiin rakkisaa waan ta’eefi jechuunis qaamni motummaa akeekachiisa laate

Maatiin Kumalaa magaalaa Finfinnee keessa jiraatanis Kumalaa asiitti hin awwaallu qe'eeedhuma abbaafi haadha isaatti awwaalla jechuunis   murannoodhan qajeelan. 

Osoo rakkoon hin mudatiinis lafa dhaloota Kumalaa Guddisaa Baalii anaa dirree incinnii qaqqabani. 

Uummanni kabajaaf jaalala lafa dhaloota isaa kumalaa waan jaallatuufis bahee simate. 

Gaggeessaa yknis awwaalcha irrattis Hojiilee Kumalaa uummata isaafi hojjatte akkasumas kaayyoon inni irratti lubbuu isaa dhabe hin nyaannu jechuunis qeerroo fi qarree  aanaa dirree incinnii himuun awwalcha osoo bohaanuu   gaggeessaniiru. 

Kumalaan osoo akkuma hiriyoota isaa kabajaan fuudhee dhala argachuu hawwuu osuma obbolaa isaa Abbaa hin qabne ijaan arguu rakkoon saba kootti dhufte rakkoo koo hin caaltuu jechuunis gidiraafi cinqiin saammichaa  uummata  koo irraa haa dhaabbatu jechuunis lubbuu tokkiittii  qabu dabarsee laate.

Seenaan Gooticha Kumalaa Guddisaa Baalii kana qofaa miti seenaa bal'aafi jabduu taate kan qabuu hanga seenaa biroon walitti Deebinuutti nagaan nuuf tahaa.

Oromiyaan dhiiga ilmaan isheen yommuu ni kabajamti