Maagneetii(loobilaa)

**Loobilaan** (ykn **Maagneetiin**, **Quraatarkisaan**) wanta dirree maagineetii ofii isaatii maddisiisuu danda'uudha. Dirreen maagineetii kun ijaan kan hin mul'anne ta'us, amalli isaa inni beekamaan humna wantoota sibiila qaban kan akka ayiranii, niikeelii, fi koobaaltii ittiin harkisuu ykn dhiibuu danda'uudha. Jechi "maagneetii" jedhu naannoo Giriikii durii **Maagineezhiyaa** jedhamu irraa dhufe jedhamee amanama, sababni isaas dhagaan amala kana qabu (lodestone) achitti argamee ture.

## Seenaa Loobilaa
* **Bara Durii:** Ilmi namaa waggoota kumaatama dura dhagaa uumamaan amala harkisaa qabu kan *lodestone* jedhamu argate. Warri Giriikii durii fi Chaayinaa waa'ee dhagaa "sibiila harkisu" kanaa barreessanii turan. Warri Chaayinaa jaarraa 11ffaa keessa, amala loobilaan walaba ta'ee rarra'e gara Kaabaatti of sirreessuu isaa hubachuun, **kompaasii** jalqabaa hojjechuun doonii galaana irra ittiin qajeelchaa turan.
* **Qorannoo Saayinsii:** Qorannoon saayinsii sirnaan kan jalqabe jaarraa 17ffaa keessa yeroo **William Gilbert**, saayintistiin Ingilaand, kitaaba isaa *De Magnete* jedhamu maxxanse. Gilbert lafti ofii isheetiif akka loobilaa guddaa akka taate ragaadhaan agarsiise.
* **Walitti Dhufeenya Elektiriikii Wajjin:** Jaarraa 19ffaa keessa, saayintistoonni akka **Hans Christian Ørsted** fi **Michael Faraday** maagineetizimiin fi elektiriikiin walitti dhufeenya cimaa akka qaban argatan. Dhumarratti, **James Clerk Maxwell** walqixxoo beekamoo isaa keessatti humnoota lamaan kana akka bu'aa **elektiroomaagneetizimii** tokkootti ibse.

## Madda Maagineetizimii
Maagineetizimiin bu'uuraan sochii chaarjii elektirikii irraa madda. Kunis sadarkaa atoomii irratti jalqaba.
* **Sochii Elektiroonii:** Atoomii keessatti, elektiroononni naannoo niwukilasii (tambii) naanna'u, akkasumas ofii isaanii irratti ni marsu (spin). Sochiiwwan kun lamaan dirree maagineetii xixiqqoo uumu. Waan ta'eef, tokkoon tokkoon elektiroonii akka loobilaa baayyee xixiqqootti ilaalamuu danda'a.
* **Doomeenii Maagineetii:** Wantoota loobilaawoo (ferromagnetic) keessatti, dirreewwan maagineetii atoomota miliyoonaan lakkaa'amanii gara kallattii tokkootti of sirreessuun garee xixiqqoo **doomeenii maagineetii** jedhamu uumu. Yeroo wanti sun hin loobiloofne, doomeeniwwan kun kallattii adda addaatti faca'anii waan jiraniif, wal-haquun humna maagineetii waliigalaa hin qabaatan. Haa ta'u malee, yeroo dirree maagineetii alaa cimaan itti dhihaatu, doomeeniwwan kun hundi kallattii tokkotti of sirreessu, kunis wanticha gara loobilaatti jijjiira.

## Amaloota Bu'uuraa Loobilaa
* **Dirree Maagineetii (Magnetic Field):** Naannoo loobilaa kamiyyuu keessa dirree humnaa kan dirree maagineetii jedhamu jira. Dirreen kun humna harkisaa ykn dhiibuu kan uumudha. Dirreen kun sararoota humnaa kanneen bantoo Kaabaa irraa bahanii gara bantoo Kibbaatti galaniin agarsiifamuu danda'a.
* **Bantoowwan Maagineetii (Magnetic Poles):** Loobilaan kamiyyuu bantoowwan lama qaba: **Bantoo Kaabaa (N)** fi **Bantoo Kibbaa (S)**. Humni loobilaa irra caalaatti naannoo bantoowwan kanatti cima. Yoo loobila tokko bakka lamatti caccabsan illee, kutaan caccabe hundi bantoo Kaabaa fi Kibbaa mataa isaa qabaata. Bantoowwan loobilaa addaan baasuun hin danda'amu; **monopole** (bantoo tokkicha) maagineetii hin jiru.
* **Seera Loobilaa:**
** Bantoowwan wal-fakkaatan wal-dhiibu (N-N ykn S-S).
** Bantoowwan wal-hin fakkaanne wal-harkisu (N-S).
* **Kallattii Agarsiisuu:** Loobilaan yoo walaba ta'ee rarra'e, yeroo hundumaa of sirreessee bantoon Kaabaa isaa gara Bantoo Kaabaa lafaatti, bantoon Kibbaa isaa immoo gara Bantoo Kibbaa lafaatti agarsiisee dhaabbata. Kunis sababa lafti ofii isheetiif akka loobilaa guddaatti hojjettuufi.

## Ramaddii Wantootaa fi Loobilaa
Wantoonni amala maagineetii isaanii irratti hundaa'uun bakka gurguddoo sadiitti qoodamu.
* **Wantoota Loobilaawoo Jajjaboo (Ferromagnetic):** Wantoota humna maagineetiitiin cimaatti harkifamanidha. Isaan kun ofii isaaniis gara loobilaatti jijjiiramuu danda'u. Fakkeenyaaf: ayiranii, niikeelii, koobaaltii, fi laaqiiwwan (alloys) isaanii.
* **Wantoota Loobilaawoo Laafoo (Paramagnetic):** Wantoota humna maagineetiitiin laaftutti harkifamaniidha. Humni harkisaa baayyee xiqqaa waan ta'eef, salphaatti hubachuun ulfaata. Fakkeenyaaf: alumuuniyamii, pilaatiniyamii.
* **Wantoota Mit-loobilaawoo (Diamagnetic):** Wantoota humna maagineetiitiin laaftutti dhiibamanidha. Humni dhiibuu kunis baayyee laafaadha. Wantoonni baay'een damee kana jalatti ramadamu. Fakkeenyaaf: muka, bishaan, pilaastikii, koopparii, warqii.

## Gosa Loobilaa
Loobilaan akkaataa amalli maagineettummaa isaa itti turu irratti hundaa'uun bakka lamatti qoodama.
* **Loobilaa Gonnonee (Permanent Magnet):** Loobilaa erga yeroo tokko maagineeffamee booda amala maagineettummaa isaa yeroo dheeraaf of keessatti qabatee turuudha. Isaan kun yeroo baay'ee laaqiiwwan sibiilaa adda addaa irraa hojjetamu. Fakkeenyaaf: Loobilaa firijii, ispiikerii, motora elektirikii.
* **Loobilaa Sinsinnee (Temporary Magnet):** Loobilaa amalli maagineettummaa isaa yeroo gabaabaaf qofa turu, ykn yeroo dirreen maagineetii alaa irratti hojjetu qofa amala kana agarsiisudha. Fakkeenyaaf: mismaara ayiranii kan yeroo gabaabaaf loobilaan rigame.

Kana malees, gosti loobilaa inni ammayyaa fi barbaachisaan **elektirooloobilaa** dha.
* **Elektirooloobilaa (Electromagnet):** Loobilaa kan uumamu yeroo kaarentiin elektirikii shiboo marame (coil) keessa darbudha. Humni maagineetii isaa kaarentii dabaluun ni dabala, yeroo kaarentiin citu immoo amalli maagineettummaa isaa ni bada. Kunis hojiiwwan akka kireenii industirii fi meeshaalee yaala fayyaa (MRI) keessatti baayyee barbaachisaadha.

## Faayidaa Loobilaa
Loobilaan jireenya ammayyaa keessatti iddoo guddaa qaba.
* **Jireenya Guyyuu:** Ispiikerii, firijii, kaardii baankii, kompaasii.
* **Industirii:** Motora elektirikii, jeneretara, meeshaalee sibiila addaan baasan.
* **Yaala Fayyaa:** Suuraa Riziqeensa Maagineetii (MRI) fiduuf.
* **Tekinooloojii Kompiitaraa:** Haardi diskiin (hard disk) daataa kuusuuf maagineetizimiitti fayyadama.
* **Geejjiba:** Baabura saffisaa (Maglev trains) kan humna maagineetiitiin lafa irraa ol kaafamee fiigudha.