Walnyaatinsa keemikaalaa

**Wal-nyaatinsi Keemikaalaa** adeemsa wantoonni keemikaalaa garee tokkoo gara garee biraatti itti jijjiiramanidha. Yeroo wal-nyaatinsi keemikaalaa uumamu, atamoonni yeniden gurmaa'u, kunis yeroo baayyee jijjiirama anniisaa wajjin deema yeroo oomishni haaraan uumamu. Akka idileetti, wal-nyaatinsi keemikaalaa jijjiirama iddoo elektiroonotaa kan hidhoo keemikaalaa atamoota gidduutti uumuu fi cabsuu qofa hammata, wiirtuun atoomii (nucleus) garuu hin jijjiiramu (elementoonni jiran hin jijjiiraman). Wal-nyaatinsi keemikaalaa yeroo baayyee walqixxaattoo keemikaalaatiin ibsamuu danda'a. Keemistiriin Niwukilarii damee xiqqaa keemistirii kan wal-nyaatinsa elementoota raadiyoo'aktiivii fi tasgabbii hin qabne kan jijjiiramni elektiroonikii fi niwukilarii lamaanuu itti uumamuu danda'u qoratuudha.

## Ibsa Waliigalaa
Wanti (ykn wantoonni) jalqaba wal-nyaatinsa keemikaalaa keessatti hirmaatan **wal-nyaattota** (reactants) ykn *reagents* jedhamu. Wal-nyaatinsi keemikaalaa yeroo baayyee jijjiirama keemikaalaatiin kan beekamu yoo ta'u, oomisha tokko ykn isaa ol kan kennuudha. Oomishni kun yeroo baayyee amala wal-nyaattota irraa adda ta'e qaba. Wal-nyaatinsi yeroo baayyee tarkaanfiiwwan xixiqqoo hedduu kan **wal-nyaatinsa bu'uuraa** (elementary reactions) jedhaman of keessaa qaba. Odeeffannoon waa'ee akkaataa adeemsa kanaa **tooftaa wal-nyaatinsaa** (reaction mechanism) jedhama. Wal-nyaatinsi keemikaalaa walqixxaattoo keemikaalaatiin ibsama, kunis meeshaalee jalqabaa, oomisha dhumaa, fi yeroo tokko tokko oomisha gidduugaleessaa fi haala wal-nyaatinsaa mallattoodhaan agarsiisa.

Wal-nyaatinsi keemikaalaa hoo'iyyaa fi cuqooma keemikaalaa kenname tokkotti **saffisa wal-nyaatinsaa** (reaction rate) adda ta'een raawwatama. Wal-nyaatinsi tokko tokko hoo'a kan maddisiisan yoo ta'u, isaanis **wal-nyaatinsa hoo'a-baasaa** (exothermic reactions) jedhamu. Kaan immoo wal-nyaatinsichi akka raawwatuuf hoo'a kan barbaadan yoo ta'u, isaanis **wal-nyaatinsa hoo'a-fudhataa** (endothermic reactions) jedhamu. Akka idileetti, saffisni wal-nyaatinsaa yeroo hoo'iyyaan dabalu ni dabala, sababni isaas anniisaan ho'aa caalaan jiraachuun anniisaa kaka'umsaa (activation energy) hidhoo atamoota gidduu jiru cabsuuf barbaachisu gahuuf gargaara.

Wal-nyaatinsi tokko akka **oksireedoksii** (redox) tti ramadamuu danda'a, kan keessatti **oksidayizeeshiniin** fi **ridaakshiniin** uumamu, ykn miti-oksireedoksii ta'uu danda'a, kan keessatti oksidayizeeshinii fi ridaakshiniin hin uumamne. Wal-nyaatinsi oksireedoksii salphaan irra caalaan akka wal-nyaatinsa wal-makaa, manca'aa, ykn bakka-bu'iinsa tokkee tti ramadamuu danda'a.

Wal-nyaatinsi keemikaalaa adda addaa yeroo **ijaarsa keemikaalaa** (chemical synthesis) keessatti oomisha barbaadamu argachuuf fayyadamu. Baayookeemistirii keessatti, sarara wal-nyaatinsa keemikaalaa wal-hordofee deemu (iddoo oomishni wal-nyaatinsa tokkoo wal-nyaataa isa itti aanuuf ta'u) **daandii nadheefaa** (metabolic pathways) uuma. Wal-nyaatinsi kun yeroo baayyee inzaayimoota pirootiinii ta'aniin si'eeffama (catalyzed). Inzaayimoonni saffisa wal-nyaatinsa baayookeemikaalaa ni guddisu, kunis ijaarsi fi manca'iinsi nadheefaa kan haala idileetiin raawwatamuu hin dandeenye, hoo'iyyaa fi cuqooma seelii keessatti argamuun akka raawwatamu taasisa.

Yaad-rimeen waliigalaa wal-nyaatinsa keemikaalaa gara wal-nyaatinsa qaamolee atamii gadii jiranitti bal'ifameera, kunis **wal-nyaatinsa niwukilarii**, **Diigaminsa raadiyoo'aktiivii**, fi wal-nyaatinsa suudoowwan bu'uuraa gidduutti ta'u kan yaadiddama dirree kuwaantamiitiin (quantum field theory) ibsamu dabalata.

## Seenaa

Wal-nyaatinsi keemikaalaa kan akka gubachuu ibiddaa, raaciteessuu (fermentation), fi albuuda gara sibiilaatti hir'isuun durii eegalee beekama. Yaadiddamoonni jalqabaa waa'ee jijjiirama wantootaa falaasamaa Giriikiitiin guddifaman, fakkeenyaaf **Yaadiddama Elementii Afurii** kan Empeedookles, kan wanti kamiyyuu elementoota bu'uuraa afur – ibidda, bishaan, qilleensa, fi lafa – irraa akka ijaarame ibsu. Bara Giddugaleessaa keessatti, jijjiiramni keemikaalaa alkeemistootaan qoratamaa ture. Isaanis keessattuu dilaalii gara warqeetti jijjiiruuf yaalaa turan, kunis wal-nyaatinsa dilaalii fi aloyii koopparii-dilaalii salfarii wajjin gochuun raawwatama.

Oomishni wantoota keemikaalaa artifishaalii kaayyoo giddu-galeessaa alkeemistoota durii ture. Fakkeenyonni hojiiwwan Jābir ibn Ḥayyān (c. 850–950) keessatti ibsaman kan akka ijaarsa amooniyeem kilooraayidii wantoota orgaanikii irraa, ykn oomisha asiidota albuudaa kan akka salfariik fi naayitriik asiidii alkeemistoota booda dhufaniin, kan bara 1300 irraa eegale. Jaarraa 17ffaa keessatti, Johann Rudolph Glauber haayidirookilooriik asiidii fi soodiyem salfeetii wal-nyaatinsa salfariik asiidii fi soodiyem kilooraayidii irraa oomishe.

Jaarraa 16ffaa irraa eegalee, qorattoonni akka Jan Baptist van Helmont, Robert Boyle, fi Isaac Newton yaadiddamoota jijjiirama keemikaalaa yaaliidhaan mul'atan irratti hundaa'an ijaaruuf yaalan. Yaadiddamni filoojistan (phlogiston theory) bara 1667 Johann Joachim Becher jedhamuun dhiyaate. Kunis jiraachuu elementii ibidda fakkaatu "filoojistan" jedhamu kan qaamota gubatan keessa jiru fi yeroo gubachuu gad-lakkifamu ibsa. Kun bara 1785 Antoine Lavoisier tiin soba ta'uun isaa mirkanaa'e, innis ibsa sirrii kan gubachuun wal-nyaatinsa oksijiinii qilleensa keessaa wajjin ta'e kenne.

## Amaloota
Amaloonni waliigalaa wal-nyaatinsa keemikaalaa:
* Gaasii gad-lakkisuu
* Cuuqama uumuu
* Jijjiirama hoo'iyyaa
* Jijjiirama faalkaa wantoo

## Walqixxaattoo

Walqixxaattoonni keemikaalaa wal-nyaatinsa keemikaalaa fakkii dhaan agarsiisuuf fayyadu. Isaanis foormulaa keemikaalaa ykn caasaa wal-nyaattotaa gama bitaa fi kan oomishaalee gama mirgaa irratti qabu. Isaan xiyya (→) kan kallattii fi gosa wal-nyaatinsaa agarsiisuun addaan bahan; xiyyi kun "ni kenna" jedhamee dubbifama. Walqixxaattoonni istookiyomeetirii (stoichiometry) irratti hundaa'anii madaalamuu qabu, lakkoofsi atamoota gosa tokkoo gama lamaan irratti walqixa ta'uu qaba.

## Wal-nyaatinsa Bu'uuraa
Wal-nyaatinsi bu'uuraa (elementary reaction) kutaa xiqqaa wal-nyaatinsi keemikaalaa itti qoqqoodamuudha, oomisha gidduugaleessaa hin qabu. Wal-nyaatinsi bu'uuraa inni guddaan wal-nyaatinsa tokkee (unimolecular) fi lamee (bimolecular) dha. Wal-nyaatinsa tokkee keessatti, molakiyuuliin tokko qofti hirmaata; ayisomeraayizeeshiniin (isomerization) ykn manca'aan (dissociation) gara molakiyuulii birootti jijjiirama. Wal-nyaatinsa lamee keessatti immoo, molakiyuulonni lama walitti bu'uun wal-nyaatu.

## Madaala Keemikaalaa
Wal-nyaatinsi keemikaalaa irra caalaan deebi'oodha; kana jechuun kallattii lamaanuun deemu. Wal-nyaatinsi fuulduraa fi duubaa wal dorgomu. Saffisni isaanii cuqooma irratti hundaa'a, kanaaf yeroo wajjin jijjiirama: saffisni duubaa suuta suutaan dabalaa, saffisa fuulduraa wajjin walqixa ta'a, kunis madaala keemikaalaa uuma. Yeroon madaala gahuuf fudhatu hoo'iyyaa, dhiibbaa, fi wantoota hirmaatan irratti hundaa'a.

## Sirna Hoo'aa (Thermodynamics)
Wal-nyaatinsi keemikaalaa seera sirna hoo'aa (thermodynamics) tiin murteeffama. Wal-nyaatinsi yoo eksergoonik (exergonic) ta'e, jechuunis anniisaa bilisaa yoo gad-lakkise, ofiin deema. Jijjiiramni anniisaa bilisaa wal-nyaatinsaa jijjiirama gosa anniisaa lamaa, entaalpii (enthalpy) fi entrooppii (entropy) irraa ijaarama. Wal-nyaatinsi hoo'a-baasaa (exothermic) yoo ta'u, Δ*H* negaatiivii dha, anniisaanis ni gad-lakkifama. Faallaa kanaa, wal-nyaatinsa hoo'a-fudhataa (endothermic) keessatti, hoo'i naannoo irraa fudhatama.

## Kiineetiksii (Kinetics)
Saffisni wal-nyaatinsi ittiin raawwatamu kiineetiksii keemikaalaatiin (reaction kinetics) qoratama. Saffisni cuqooma wal-nyaattotaa, dirra wal-tuquu, dhiibbaa, anniisaa kaka'umsaa, hoo'iyyaa, fi jiraachuu si'eesituu (catalyst) irratti hundaa'a. Walqixxaattoon Arheeniyas (Arrhenius equation) akkaataa saffisni wal-nyaatinsaa hoo'iyyaa irratti itti hundaa'u ibsa.

## Gosoota Wal-nyaatinsaa

### Gosoota Bu'uuraa Afur
#### Ijaarsa (Synthesis)
Wal-nyaatinsa ijaarsaa keessatti, wantoonni salphaan lama ykn isaa ol walitti makamuun wanta walxaxaa uumu.
A + B->AB
#### Diigaminsa (Decomposition)
Wal-nyaatinsi manca'aa yeroo wanti walxaxaan tokko gara kutaalee salphaatti caccabudha.
AB->A + B
#### Bakka-bu'iinsa Tokkee (Single Displacement)
Wal-nyaatinsa bakka-bu'iinsa tokkee keessatti, elementiin qofti isaa jiru kan biraa kompaawundii keessatti bakka bu'a.
A + BC->AC + B
#### Bakka-bu'iinsa Lamee (Double Displacement)
Wal-nyaatinsa bakka-bu'iinsa lamee keessatti, anaayoononnii fi kaataayoononni kompaawundoota lamaa iddoo wal-jijjiiruun kompaawundoota haaraa lama uumu.
AB + CD->AD + CB

### Gubachuu (Combustion)
Wal-nyaatinsa gubachuu keessatti, elementiin ykn kompaawundiin tokko oksidaantii (oxidant), yeroo baayyee oksijiinii, wajjin wal-nyaatee, yeroo baayyee anniisaa bifa hoo'aa ykn ifaatiin maddisiisa.

### Oksideeshinii fi Ridaakshinii (Redox)
Wal-nyaatinsi Oksireedoksii akka jijjiirraa elektiroonotaa gosa tokko irraa (hir'isaa) gara isa kaaniitti (oksidaayizaraa) ta'eetti hubatamuu danda'a. Oksideeshiniin akka daballii sadarkaa oksideeshinii (oxidation state) atamootaa, ridaakshiniin immoo akka hir'ina sadarkaa oksideeshiniitti ibsama.

### Wal-nyaatinsa Orgaanikii
Keemistirii orgaanikii keessatti, wal-nyaatinsi dabalataa hedduun kan hidhoo kovaalantii atamoota kaarboonii gidduu jiru ykn kaarboonii fi heetiroo'atamoota (heteroatoms) gidduu jiru hammate jira. Baay'een wal-nyaatinsa orgaanikii adda ta'an maqaa namoota isaan argataniitiin waamamu.

## Si'eessuu (Catalysis)

Si'eessuu keessatti, wal-nyaatinsi kallattiin hin deemu, garuu wanta sadaffaa si'eesituu (catalyst) jedhamuun deema. Si'eesituun wal-nyaatinsicha saffisiisa, garuu ofii isaa hin liqimfamu.

## Wal-nyaatinsa Baayookeemikaalaa
Wal-nyaatinsi baayookeemikaalaa irra caalaan pirootiinota walxaxaa **inzaayimii** jedhamaniin to'atamu. Inzaayimoonni saffisa wal-nyaatinsa baayookeemikaalaa ni guddisu, kunis adeemsi nadheefaa (metabolism) hoo'iyyaa qaamaa irratti akka raawwatamu taasisa.