open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jechibsoo jechoota kubbaa miilaa

Kubbaan miilaa   jalqaba bara 1863tti Ingilaanditti  ta'e, taphoota kubbaa rukutuu of keessaa qaban kanaan dura baay'ee kan mul'atan ta'us.  Ergasii jechoonni kubbaa miilaa waliin walqabatan baay’een gama adda addaa ispoortii kanaa fi aadaa isaa ibsuuf mul’ataniiru.

Galcheegaa/karrooyyee: Tapha kubbaa miilaa keessatti akka kubbaan  hin seenneef kan  eegu

Ittisaa: Taphataan ykn taphattoota  karrooyyeen fuulduratti taphataniifi karrooyyee  kannen  gargaaran.

Taphataan sarara gidduu: Taphattoota garee keessa jiran kanneen ittisaa fi ittisa walitti hidhu, akkasumas lamaan isaanii iyyuu haleellaa fi ittisa.

Jijjiramaa (bench):-taphataa akka idileetti taphataa  hin jalqabnee taane kan yeroo isaa tessoorra taa'ee eeguu

galchituu(Striker): Taphataan luullessaa(offensive) jalqabaa kan fuulduraa fi giddu  taphatu kan hojiin isaa inni jalqabaa goolii galchuu ta'e dha.

buraala ykn Dureegaree: Maqaa/gahee hoggansa taphattuu tokkoof kennamu muuxannoo, dandeettii fi tarsiimoo tokko tokko irratti hundaa’uun.

Leenjisaa: Nama (taphataan hin taane) itti gaafatamaa leenjii atileeti ykn garee.

Abba murtii (Ref): Nama (dirree irratti), kan garee kamiyyuu kan hin taane, gareenis ta’e taphattoonni seera akka hin cabsine kan hordofuu. 

Alaabaa Golee: Utubaa dirree kubbaa miilaa irratti golee tokkoon tokkoon isaa mallatteessu. Alaabaa halluu qabu naannoo meetira 5 ol dheeratu qaba.

beekuufuu(dive): Taphataan abbaa murtii amansiisuudhaan rukuttaa bilisaa akka isaaf kennuuf yaaluun itti yaadee yeroo kufe.

galchii: galchiin kan galfamu kubbaan sarara galchii (galcheegaa) yommuu darbudha.

Maanoo: Kubbaan harka taphaticha yeroo tuqxu, akka waliigalaatti balleessaa fi adabbii gosa tokkoo fida.

dogoggora(faawulii): Murteessaan taphatichi seera tokko akka cabse yeroo murteessu.

Kubbaa walabaa(iligooree): Kubbaa dhaabbataa ta’ee fi bu’aa balleessaa ykn adabbii garee morkataa irratti raawwatameen taphatichaaf badhaafamu gufuu malee rukutuudha.

Kaardii Diimaa: Kaardii xiqqaa abbaan murtii taphattuu tokko yeroo ari'u ol qabate (seera tokko tokko cabsuu isaatiin akka bahu isa gaafatu) .

Dhiticha fixxuu: Mala tapha walqixa xumure (tapha qixaa) xumuruuf gargaaru.

Dallaa: Sarara taphattoota gareen qindaa’ee wal cinaa dhaabbatanii rukuttaa adabbii ugguruu.

ofirraa deebisa/ fuggisaleela(Counter Attack): Tooftaa yeroo haleellaa tokkoof deebii kenninu fayyadamnu.

Geeba: geeba ykn siidaa xiqqaa gareen ykn namni dhuunfaa akka mallattoo injifannootti argatu

Qabxii: “galchii galchuu” (gocha) jechuun kubbaa galchiin garee isa kaanii keessa kaa’uudha (goolii eegaa bira darbee). Qabxiin (maqaa) qabxii gareen tokkoon tokkoon isaanii kuufamanis: “Qabxiin maali?” “Qabxiin 2 fi 1 dha.”

foriyoo/fishikaa: Sagalee qaraa abbaan murtii yeroo taphichi jalqabamu, yeroo dhaabbatuu fi yeroo xumuramu dhageessisu. Whistle jechuunis gochadha.

Walqixa (Draw): Gareen lama tapha tokko qabxii walfakkaatuun, ykn walqixa yeroo xumuran.
Xinumamaa'ol

**meetaafiiziksii** ykn **Xinuumamaa'ol** damee  falaasama kan waa’ee hiikkaafi seerota uumamaa keessaa yeroofi hawaa kan ibsudha. Karaa salphaan waa’ee uumamaa “existence of nature” yookiin waa’ee dhugaa (reality)fi dhugummaa isa dhumaa kan qo’atudha Jechi uumama jedhu asitti maalummaa wantoota akka sababaafi kaayyoo isaanii agarsiisa. Meetaafiiziksiin sana booda gaaffilee waa’ee wantootaa akkasumas uumama isaanii, keessattuu hundee wantootaa fi qulqullina ta’uu qorata. Meetaafiiziksiin, bifa killiyyaa waliigalaatiin, gaaffilee kanaaf deebii kennuu barbaada: 

# Maaltu deemaa jira?
# Suuraan isaa maali?
Aksiyooloojii

**Xinsona** (afaan Giriikii ἀξία irraa , *axia* : "sona, safuu"; fi -λογία jedhaman , ** : "qo'annoo") qorannoo falaasama sonaati . Innis gaaffiiwwan waa’ee maalummaa fi ramaddii sonawwanii fi waa’ee wantoota gosa akkamii sona akka qaban of keessatti qabata. Innis dameewwan falaasama adda addaa biroo kanneen murteessaadhaan yaada sona irratti hundaa’an waliin walitti hidhata guddaa qaba, akka sakkoo, Qorbareedinnaa ykn falaasama amantii .   Akkasumas yaada sona fi sakkoo meetaa wajjin walitti dhufeenya guddaa qaba . Jechi kun jalqaba kan itti fayyadaman Paul Lapie, bara 1902,   fi Eduard von Hartmann, bara 1908.
Sakkoo(Ethics)

**Sakkoo** ykn **falaasamni naamusaa** damee  falaasama "yaad- rimee amala gaarii fi dogoggoraa sirnaan hojjechuu, ittisuu fi gorsuu kan of keessaa qabudha ".  Dirreen naamusaa, qorbareedinaa(aesthetics) waliin, dhimmoota sona ilaallata ; dameewwan kun damee falaasama aksiyooloogii jedhamu of keessaa qabu . 

sakkoon yaad-rimeewwan akka gaarii fi hamaa, sirrii fi dogoggora, qulqullummaa fi hammeenya, haqaa fi yakka hiikuudhaan gaaffii safuu dhala namaa furuu barbaada .  Akka dirree qorannoo hayyoolessa(intellectual)tti, falaasamni hamilee dameewwan xiinsammuu hamilee,  ibsituu sakkoo, fi yaadrimee sonaa wajjin walqabatee jira.

sakkoo keessatti naannoowwan qo’annoo gurguddoon sadii har’a beekamtii argatan: 

# Olsakkoo(meta-ethics),damee sakkoo maalummaa amaloota safuu, jechoota, amala fi ilaalcha hubachuu barbaadudha. Olsakkon gaaffilee akka “Maaltu gaariidha?” akkasumas “Akkamittan wanta gaarii fi wanta hamaa addaan baasuu danda’a?” Maalummaa amaloota safuu fi madaallii hubachuu barbaada.
# sakkoo barmaa(Normative ethics), mala qabatamaa tarkaanfii safuu murteessuu ilaalta.
# Naamusa hojiirra oolmaa(Applied ethics), namni tokko haala murtaa’e tokko keessatti ykn damee gochaa murtaa’e tokko keessatti maal hojjechuuf dirqama (ykn hayyamamuu) ilaalata
Sona (naamusa) .

Sakkoo keessatti, **soni** sadarkaa wanti tokko ykn gochi tokko barbaachisaa ta’e agarsiisa, kaayyoon isaas gochoota hundarra gaarii ta’an fudhachuuf ykn akkaataa jireenyaa hundarra gaarii ta’e murteessuu, ykn barbaachisummaa gochoota adda addaa ibsuudha. Sirnoonni sona amantaa ta’uu danda’uu fi dirqama ta’e uumu; Amala naamusaa nama tokkoo irratti dhiibbaa kan geessisan ykn sochii itti yaadanii hojjetaniif bu’uura uumu. sonan jalqabaa yeroo baayyee dhaabbataa yoo ta'u sonawwan lammaffaa jijjiiramuu danda'u. Wanti gocha tokko sona akka qabaatu godhu dabaree isaatiin sona naamusaa wantoota inni dabalu, hirʼisu ykn jijjiiru irratti hundaaʼuu dandaʼa. Wanti "sona safuu" qabu "Amala gaarii  ykn falaasama" jedhamuu danda'a.

Duudhaaleen filannoo bal’aa mala gochoota ykn bu’aa sirrii ta’een walqabatee jedhamee ibsamuu danda’a. Akka kanaan, sonawwan miira namni tokko sirrii fi dogoggoraa ykn maal "ta'uu akka qabu" calaqqisiisu. Duudhaaleen kun "mirga walqixaa hundaaf", "ol'aantummaa dinqisiifamuu qabu", fi "namoota kabajaa fi kabajaan ilaaluu" bakka bu'u. Duudhaaleen ilaalchaa fi amala irratti dhiibbaa kan geessisan yoo ta’u, gosootni kunniin sonawwan naamusaa/naamusa, sonawwan amantii/yaada (amantii, siyaasaa), sonawwan hawaasummaa, fi sonawwan miidhaginaa kan dabalatudha. Duudhaaleen tokko tokko kanneen fiiziyoloojiidhaan ifatti hin ibsamne, kan akka of kennuu (altruism) keessaa kan jiran ta’uu isaanii, akkasumas tokko tokko kan akka qabachuu (possessiveness) akka hammeenya ykn safuutti ramadamuu qabuu fi dhiisuu isaanii irratti falmiin ni jira.
Qalbii

**Qalbiin ykn yaadsafuu** qaama sammuu gaarii fi hamaa (sirrii fi dogoggora) adda baasuu danda'uudha. soni namni tokko gocha tokkoof kaa’uun dhufa. Kana jechuun namni dhuunfaa tokko sona sakkoo itti amanu cabsee faallaa isaa yommuu deemu sammuu ofii akka isa komatu kan godhu qalbii isaati.
Sabbata Waqaa

Hurki bishaanii qilleensa keenya keessa jiru ifa adii aduu irraa dhufu facaasuun gara calallii(ispeektiramii) yeroo jijjiiru, Sabbata Waaqaa jedhama. Yeroo baayʼee Sabbatni Waqaa walakkaa geengoo kan qabu yoo taʼu, kutaan alaa geengoo isaa diimaa, kutaan keessaa immoo Bildiimaa(purple) dha .

Dhugaadha, Sabbatni Waqaa bifgurmee walfakkaataadha, garuu ijii keenya waan sarara walakaa geengoo fakkatuun qoqqodamee halluu adda addaa qabuu nu fakkeessa.  Arab al-Haytham fi boodarra lammiin Faransaay Descartes akkamitti cophni bishaanii qilleensa keessatti fannifameen akka Sabbata Waqaa uumamu sababa quubsaa fi sirrii ta’e kennaniiru.

karabirraan, aduun yeroo hunda Sabbata Waqaa fuuldura malee duuba hin jirtu.
Godina sa'aatii

**Godina** sa’aatii naannoo biyyoonni hundi sa’aatiin isaanii eessatti akka walsimsiisu murteessan dha. godinni sa'aatii ollaa baay'een isaanii sirriitti sa'aatii 1n garaagarummaa waan qabaniif, yeroon godina akka garaagarummaa Sa'aatii Giriinwiich Giddugaleessaa (GMT ykn Sa'aatii Landan ) irraa shallagama.
Gandummaa

**Gandummaan** ilaalcha gareen namootaa tokko amala warra kaan caalu, kan alaa qofaan mul’atu qaba jedhee amanudha. Kanatu gama biraa tuffachaa fi tuffachuudhaan, isa mormuudhaan hanga duuluu (balleessuu) illee deemuun kan orma godhudha. Sanyummaan yeroo ammaa garaagarummaa namootaa alaa (baayoloojii) irratti hundaa'a. Fakkeenyaaf, garaagarummaan halluu irra caalaa leelliftoota ilaalcha kanaati. Namni sanyummaa qabu damee hawaasaa hunda keessatti olaantummaa uumamaa sanyii tokkoo isa kaan irratti gadi aanaa ta’uu isaa mirkaneessuuf cimee hojjeta.
Ariitii

**Ariitiin** qaama safaramaa fiizikaalaa qaamni tokko kallatti murtaa’e tokkoon hammam saffisaa akka adeemu kan ibsuudha. Ariitiin jijjirama qaxxaamuraa yeroo yuunitii tokko keessatti taasifamuudha. Kunis hima walqixaan.

Unkee herregaa Aritiin waliigalaa wanta tokkoo safaruuf itti fayyadamnu:

: \mathbf{\bar{v}} = \frac{\Delta \mathbf{x}}{\Delta t}.

* \bar{v} -- Aritii waliigalaa bakka bu'a
* \Delta \mathbf{x} Jijjiirama Qaxxamuraa (fageenya + kallattii) wanta sanaa bakka bu'a
* \Delta t  Jijjiirama ejjennoo kana raawwachuuf yeroo fudhate bakka bu’a.

Ariitii giddu-galeessa(Vav): Ariitiin jiddu-galeessaa hirama qaxxaamura dimshaashaa yeroo dimshaashaa itti fudhateeti.

\mathbf{\bar{vav}} = \frac{\Delta \mathbf{x}}{\Delta t}.

Yuuniitiin waaltawaa saffisaa fi ariitii m/s ta’a. Akkuma fageenyaa fi qaxxaamuraa, saffisaafi ariitiinis hariiroo qabu. Kunis Ariitii = Saffisa kallattii qabu Sochii daandii sirrii keessatti ariitiin kallattii malee yoo ibsame saffisa ta’a jechuudha. Sochii walfakkaataa daan

dii sirrii keessatti ariitiin dhaabbataadha.
Kalqabee

Qo’annoo herregaa fi  fiizikisii keessatti **Kalqabeen** qamoolee safaramoo kamiyyuu kallattii fi hammaa ibsamuudha . Kun safartuuwwan hundee isaanii hubachuuf guddinni isaanii qofti barbaachisaa ta’e irraa adda. , Tokkoon tokkoon kalqabee herrega keessatti wantoota sadiitiin murtaa’a: Hamma, kunis baay’ina iskeelii dheerina kalqabeetiin bakka bu’u, kallattii iddoo diimeshinii sadii keessatti kofoota Oyilariin murtaa’uu danda’u, fi qabxii dhiibbaa, kan tuqaa kalqabichi irraa ka’uudha. kalqabichi lakkoofsotaan kan ibsamu yoo ta’ellee, isaan keessaa tokko tokko gosa sirna qindeessaa irratti kan hundaa’an yoo ta’u, sirna qindeessaa irratti hin hundaa’u.
Geengoo

Herrega keessatti **geengoon** gosa addaa luggee(ellipse) kan jallina zeeroo ta’ee fi qaatiilee lamaan wal-fakkaatan dha. 

Tuqaan kenname **handhuura geegoo** jedhama. Danaa kana irratti tuqaan O handhuura geengooti. Fageenyi handhuuraafi tuqaa geengoo gidduu jiru kamiyyuu **[[raadiyesii|Wiifa]]/sarxee(radius)** jedhama. Yeroo baay’ee, wiifni lakkoofsa eeyyentaa ta’uu qaba.Sararri dhaabbataan handhuura geengoo keessa darbuun tuqaalee geengoo lama irraa kamiyyuu walqabsiisu **[[Diyaameetirii|fullata(Diameter)]]** geengoo jedhama. Sararri dhaabbataan tuqaalee geengoo irraa lama kamiyyuu walqabsiisu **sarbii(chord)** geengoo jedhama.

## Hiikkoo
Geengoon danaa garlamee cufame kan tuuta tuqaawwan hunda diriiroo keessa jiran tuqaa kenname “hundhuura” jedhamu irraa walqixa fageenya qabu dha. Sararri geengoo keessa darbu hundi sarara dacha'oo  uuma. Akkasumas, kofa hundaaf naannoo giddugaleessaatti dacha'oo naanneffamuu qaba. Foormulaan geengoo diriiroo keessa jiru akka armaan gadiitti kennama:

(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2

(x,y) qabxiilee cimdii tartii 

(h,k) cimdii tartii handhuura geengoofi 

r wiifa geengoo ti.

## Kutaalee Geengoo
Geengoon bakka fi amaloota isaanii irratti hundaa’uun kutaalee adda addaa qaba. Kutaaleen geengoo adda addaa akka armaan gadiitti bal’inaan ibsamaniiru.

* **Qubeelloo (Annulus):**-Naannoo geengoo giddugaleessa lamaatiin daangeffame. Innis bu’uuraan wanta boca qubeellaa qabuudha.
* **Golboo(Arc) :-** golboon tuuta tuqaale geengoo irraa kan keessa kofa handhuuraatti argamani dha. Kana jechuun golboon qaama geengooti. Golboon walakkaa geengoo ol ta'e golboo guddaa yommuu jedhamu,inni walakkaa geengoo gadi ta'e golboo xiqqaa jedhama.
* **Muraa(Segment) :-** sarara qajeelaa tokkorratti tuqaalee jiran lama gidduutti tuuta tuqaalee argamanii dha. Sarara dhaabbataa tokko mallatteessuuf tuqaalee fiitee lamaan fayyadamna.
* **Birkoo(Sector):-** kutaa geengoo wiifa lamaa fi golboo daangeffame dha.
* **Handhuura(Centre) :-** Innis tuqaa walakkeessoo geengoo ti.
* **Sarbii(Chord) :-** Sarara dhaabbataan tuqaalee geengoo irraa lama kamiyyuu walqabsiisu
* **Fuullata (Diameter) :-** Sarara dhaabbataan handhuura geengoo keessa darbuun tuqaalee geengoo lama irraa kamiyyuu walqabsiisu.
* **Wiifa ykn sarxee(radius) :-** Fageenya handhuuraafi tuqaa geengoo gidduu jiru.
* **Sarara Taltuu(Secant line):-** sarara qajeelaa geengoo kenname bakka lamatti tuqu dha.
* **Sarara Moxobduu  (Tangent line):-**sarara qajeelaa geengoo kenname waliin bakka tokko qofatti wal tuqu dha.     Tuqaan itti wal tuqan tuqaa **moxobummaa** jedhama.   

## Bu’aa xiinxala
### Marsaa Geengoo
C = 2\pi r = \pi d

### Balina

\mathrm{Bal'ina} = \pi r^2\mathrm{Bal'ina} = \frac{\pi d^2}{4} \approx 0.7854 d^2
Diyaameetirii

Ji’oomeetirii keessatti, **daayameetira ykn Fullataa** geengoo kutaa sarara qajeelaa kamiyyuu kan wiirtuu geengoo keessa darbuu fi tuqaawwan xumuraa isaa geengoo irratti ciisan dha. Akkasumas akka koordiiwwan geengoo dheeraa ta’etti ibsamuu danda’a. Hiikni lamaan daayameetira ispheerii tokkoofs sirrii dha .

: d = 2r \qquad\text{ykn}\qquad r = \frac{d}{2}.
Biriyoofaayitoota

**Biriyoofaayitasii ykn saaphuyyoowwan** sanyiifi tishuu vaaskulaarii hin qaban. Biqiltoota sadarkaa gadii ta’anii kanneen lafarra jiraatanii dha. Halluu magariisa waan qabaniif adeemsa footoosinteesisiin nyaata isaanii ni qopheeffatu. Biqilsaaphuyyeewwan iddoo jiidhiinsa qabuufi gaaddisa jala filatu. Fakkeenyi isaanii biqiltoota moosisii(saaphuyyee) fi liivar woortii(elama tiruu)dha.

Biqiltootni saaphuyyoo gosa biqiloota qummeen/dhukkeen walhormaata saalaa gaggessanii fiaddaan citiinsaan ykn **quxa(gemma)** omishuun.

## Bidoolee
Biraayofaayitoonni bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamu. tempireechara adda addaa (arktiik qorraa fi gammoojjii ho’aa), olka’iinsa (sadarkaa galaanaa hanga alpaayinii), fi jiidhina (gammoojjii goggogaa hanga bosona roobaa jiidha qabu) keessatti guddachaa argamuu danda’u. Biraayoofaayitoonni bakka biqiltoonni vaaskilaayizeeshinii ta'an hin dandeenyetti guddachuu danda'u sababiin isaas soorata biyyee irraa fudhachuuf hundee irratti waan hin hirkatamneef . Biraayofaayitoonni dhagaa fi biyyee qullaa irratti jiraachuu danda’u. 

## Wabiiwwan
Tokkoo

**1** **Lakkoofsa Saaphaloon :- 𐒡**( **tokko**, **takka**, ) lakkoofsa qaama tokko ykn qaama tokkicha bakka bu'uudha . Konveenshinii mallattoo zeeroon akka pozaatiivii yookaan negaatiiviitti hin ilaalamne keessatti, 1 lakkoofsa guutuu pozaatiivii isa jalqabaa fi isa xiqqaadha .  Akkasumas yeroo tokko tokko tartiiba lakkoofsota lakkaawwii daangaa hin qabne keessaa isa jalqabaa ta’ee fudhatama, Lakkofsi tokkoo lakkoofsa lama dursee argama.Lakkoofsi tokko lakkoofsa hundaa 2ffaa yoo ta'uu Duwwatti aanee argama.
Sadii

**3** ( **sadii** ) lakkoofsa, lakkoofsaa fi dijiitii dha . Innis lakkoofsa uumamaa 2 itti anuu fi 4 dursee argamuu yoo ta’u, lakkoofsa kophxii mangoo isa xiqqaa fi Hawaasa hedduu keessatti hiika amantii ykn aadaa qaba.
Afur

**4** ( **afur** ) lakkoofsa, lakkoofsaa fi dijiitii dha . Lakkoofsa uumamaa 3 ittii aanee fi 5 dursee argama .

## Herrega keessatti
Afur lakkoofsa walnyaatinsaa isa xiqqaa yoo ta'u, qooddoonni isaa sirrii ta'an 1 fi 2 dha .  Afur walitti qabaa fi bu’aa lamaa ofii isaa wajjin: 2+2=4=2\times 2, lakkoofsi tokkicha b akka a+a=b=a\times a, kunis afur lakkoofsa priimee iskuweerii isa xiqqaa taasisa 2^{2} . lakkoofsota dhugaa \mathbb{R}, lakkoofsota raashinaalii \mathbb{Q}, lakkoofsota intigeerii/mijuu \mathbb{Z}, fi lakkoofsa uumamaa \mathbb{N} .
Shan

**5** ( **shan** ) lakkoofsa fi dijiitii dha . Innis lakkoofsa uumamaa, fi lakkoofsa kaardinaalii, 4 ittii aanuu fi 6 dursee argamuu yoo ta'u lakkoofsa kophxii ti . Seenaa keessatti xiyyeeffannoo kan argate gartokkoon sababni isaas fixeewwan fagoo namaa keessatti akkaataa idileetti dijiitii shan of keessaa qaba .

## Jijjiirama quboo Arabaa
Jaha

**6** ( **ja'a** ) lakkoofsa uumamaa 5 itti aanuu fi 7 dursee jiruudha . Lakkoofsa koompoozitii fi lakkoofsa mudaa hin qabne isa xiqqaadha .
Tushaa dugdaa (Notochord)

Tushaa duugdaa ulee salphaatti  dadacha'u bifa qaama ujummoo fakkattuu ta'ee fi micireen tushaaleeyyii hunda keessatti argamu yoo ta'u, lubbiyyoo mesoderm irraa argame kan of keessaa qabu yoo ta'u, bakki isaa miciree keessatti murteessaa dha, tushaaleeyyiin tokko tokko keessatti tushaan duugdaa umurii guutuu itti fufa , yeroo baay’ee keessatti tushaan duugdaa gara lafee dugdaatti  jijjiirama.
Tushaa Ribee dugdaa (Dorsal Nerve Cord)

**Tushaan Ribee dugdaa (Afaan ingiliffaa:- Dorsal Nerve Cord)**  tushaa dugdaa malee amala miciree addaa tushaaleeyyitii ti. Tushaan ribee dugda  Tushaa dugdaa qaawwa qabuudha. Innis kutaa ektoodermii maraa kan of keessaa qabu yoo ta'u, ujummoo qaawwa qabu kan uumu yoo ta'u, murna bineensota biroo holqa garaa jabaa qabaniin wal bira qabamee yoo ilaalamu. Narviin dugda duubaa lafee dugdaa keessatti gara sirna narvii giddugaleessaa sammuu fi lafee dugda of keessaa qabuutti jijjiirama. Tushaan narvii dugda irra caalaa cita murnaa dugugguruu qabeeyyii keessatti argama.
Dhadhooha qoonqoo (Pharyngeal Slit)

Dhadhooha qoonqoo qaamolee calaltuu nyaatanii fi tushaaleeyyii lafee dugdaa keessatti argamaniidha. Dhadhooha qoonqoo jechuun banaa irra deddeebi’amee mul’atu kan karaa dilboo qonqoo (pharynx caudal) gara afaanitti mul’atudha. Bakka kanaan bishaan afaan keessaa fi Dhadhooha qoonqoo keessaa akka bahu ni hayyamu.
Narvii miiraa

**Narviin miiraa** ykn **Aarsituun miiraa ykn Ribeen Miiraa**  aarsituu qaama miiraa irraa gara sammuu ykn miqiqqiriittii (spainal cord) ergaa dabarsaniidha. Isaan kun bifa maraa akka caasaa ykn hanxaa aarsituu sirna aarsituu naannootti marfamanii jiru. Odeeffannoo SAM( Sirna Aarsituu Moggaa ) irraa gara SAW( Sirna Aarsituu Wiirtuu ) geessu.
Sirna narvii

**Sirna narvii ykn Sirna Aarsituu ykn Sirna ribee** jechuun sirna seelotaa fi tishulee ta’ee kan odeeffannoon seelota sirbidootaa fi qaamolee gidduu odeeffannoo daddarbuu dha. Sirni narvii namaa kutaalee gurguddoo lama qaba. Isaanis sirna narvii wiirtuu fi sirna narvii qarqaraa jedhamu. Sirni  narvii wiirtuu sammuu fi ispaayinaal koordii of keessatti hammata. Sirni narvii qarqaraa (moggaa) ammoo narvoota sammuu fi miqiqqiri (ispaayinaal koordii) irraa ka’uun qaama hunda bira ga’an hammata.
Zooloojii

**Xiinneefka ykn Zoolojiin** qorannoo saayinsii bineeldotaa ti . Qorannoon isaa caasaa, micireee, ramaddii, amala, fi raabsa bineensota hunda, jiraataa fi badan, fi akkaataa isaan sirnakkoo isaanii wajjin walitti dhufeenya qaban of keessatti qabata. Xiinneefki dameelee baayoloojii jalqabaa keessaa isa tokkodha . Jechi kun afaan Giriikii durii ζῷον zōion (‘bineensa’), fi λόγος  logos ('beekumsa', 'qorannoo'). 

Kunis afaan oromoon yoo hikkamuu Xiinneefka yoo ta'uu **xiin** jechuun qo'achuu  ykn xiinxaluu yoo ta'uu, **neefka** jechuun immoo bineelda jechuudha
Hulaa:saayinsii/suraa filatamaa

Sirna Biiftuu 
----

**Sirni biiftuu** kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saglan daandii / oorbitii/ marsoo jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saddet fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Qaamu-daalacha/gaanfurroo (Meerikurii), Bakkalcha(Veenusii), Lafa, Goofoo, (Ejabula), Lafqubeellaa, Elruuda, Habashaaqoodha. Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee ykn Addessa namtolchee), asteerooyidootaa(Bungulkattaan), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(Bubbuttuwwan/Qaanqorsa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Bungulkattaan Qaanqorsa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha.
Antaarkitikaa

**Antaarktikaa** (Kibba cabbii )  ardii lafaa kibbaa fi baay'ina ummataa xiqqaa qabdudha . Guutummaatti jechuun ni danda'ama gara kibba Geengoo Antaarktikaatti kan argamu fi Galaana Kibbaatiin kan marfame ( Galaana Antaarktiik jedhamuunis beekama ), teessuma lafaa bantii Kibbaa of keessaa qaba. Antaarktikaan ardii guddaa shanaffaa yoo taatu, Awurooppaa caalaa gara %40 guddaadha, bal'inni ishee 14,200,000 dha   . Irra caalaan Antaarktikaa ice sheet Antaarktikaatiin kan uwwifame yoo ta'u, furdina giddu galeessaa 1.9 qaba .
Durleetoo

**Durleetoo ykn durkaampeeriyaanii** (Afaan inglizii **Pre-Cambrian**)Jaarraan kun seenaa jijjiirama lafaa keessaa gara 90% kan uwwisudha.Taateewwan Xin lafaa(ji’ooloojii) ijoo yeroo kana keessatti raawwataman:Sirni Biiftuu jalqaba bara kanaatti uumame jedhamee yaadama.Ji'i lafaa yeroo kana keessatti uumame.
Ambashookii

**Ambashookii** ( Roomaa : *Annona muricata* ) muka baala bal'aa yeroo hunda magariisa ta'ee fi Meksikoo irraa hanga Ameerikaa Kibbaa tiroopikaalaatti argamudha . Har’a, Filiippiinsiifi Kibba Baha Eeshiyaa keessatti guddata . Biqiltuu Itoophiyaa keessatti argamudha . Biyya baay’ee ho’aa ta’e keessatti waan guddatuuf, seentimeetira 3 gadi jiraachuu hin danda’u.

Fuduraan kun nyaachuuf rakkisaa waan ta’eef yeroo baay’ee dhangala’aadhaaf kan ooludha. Kaarboohayidireetii baay'ee qaba, keessumaa firuktoosii . Akkasumas vitamin-C, vitamin-B1, vitamin-B2, baay’eedha. Fuduraan, sanyii fi baalli isaa biyyoota itti argaman keessatti akka qoricha uumamaa ta’ee itti fayyadamu. Kana malees, akka xiinxala tokko tokkootti baallii fi hiddi mukaa dandeettii seelii kaansarii balleessuu qaba.
Kaansarii

**Kaansariin ykn maqaa afaan oromoo isaan cawween** dhukkuba qaama namaa hunda miidhu yoo tahu, dhukkubni kun seeliiwwan qaama namaa keessatti argaman hunda hubuu danda’a. Yeroo heddu dhukkubni kun heddumina seelii irraa nama qaba. Seeliiwwan qaama namaa keessatti argaman yoo bakka tokkotti heddummaatan dhukkubni kun nama qabuu dandaya.

Dhukkubni Kaansarii dhibee onneetti aanee lubbuu ilma namaa galaafachuudhaan sadarkaa lammaffaarratti argama. Fakkeenyaaf bara 2018titti Kaansariin lubbuu nama miiliyoona 9.6 ol galaafateera. Akka addunyaatis namoota du’an 6 keessaa inni tokko Kaansariidhaan du’a. Yeroo ammaa kanattis Kaansaariin guyya guyyaan lubbuu namoota kuma 20 olii galaafatutti jira.

Namoota dhibee Kaansariitiin du’an keessaa dhibbeentaa 70 kan ta’an biyyoota galii jiddu galeessaa fi gad aanaa qaban keessa jiraatu. Lammiileen biyyoota kanaa tajaajilli wal’aansaa qaalii waan itti ta’eef osoo fayyuu danda’an lubbuu isaanii dhaban.

Ulfaatinni humnaa olii, Kuduraa fi muduraa gahaa nyaatuu dhabuun, Sosochii qaamaa godhuu dhabuun, Tamboo xuuxuu fi Farshoo dhuguun sababaawwan kaansariif nama saaxilan keessaa warra ijoodha. Yeroo ammaa kana dhibeewwan kaansarii gosa dhibba tokkoo oltu jira.

Tamboo xuuxuun sababaalee Kaansariif nama saaxilan keessaa lubbuu namoota hedduu galaafatuun sadarkaa duraa irratti argama. Namoota Sababaa Kaansariitiin du’an keessaa dhibbeentaa 22 kan ta’an sababaa kaansarii karaa tambootiin dhufuun warra du’aniidha. Avreejiidhaan Tamboon habbaan tokko keemikaalaa garagaraa 4,800 ol of keessaa qaba. Kanniin keessaa 69 kan ta’an dhukkuba kaansarii fiduun warra beekkamaniidha.

Kaansariin yeroo heddu du’aaf kan nama saaxilu ta’us hanga arraatti namoonni miiliyana 28 ta’an wal’aansa gahaa argachuun fayyaniiru. Namoota fayyan keessaa dhibbeentaa 70 ol kan ta’an biyyoota gurguddatan keessa warra jiraataniidha. Parsantiin 30 gad ammoo lammiilee biyyoota galii jiddu galeessaa fi gad aanaa qabaniidha.

Sababa dhibee kaansarii harmaatiin Ameerikaa keessatti daqiiqaa 13 keessatti dubartiin takka lubbuu isii dhabdi. Kana jechuun sa’aa tokko keessatti dubartoonni Afur ta’an sababuma kanaan du’an.
Dhabbasaa

**dhabbasaan Afaan ingingiliziin sloth )**garee Neotropical hoosistoota xenarthran kanneen tartiiba xiqqaa **Folivora** uumuudha, kanneen Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.

Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.

keessaa sloths muka mukaa amma jiranii fi sloths lafa irraa badan dabalatee . Sochii suuta jechuu isaaniitiin kan beekaman, sloths mukaa, jireenya isaanii harka caalu muka bosona roobaa tropical Ameerikaa Kibbaa fi Giddugaleessa Ameerikaa keessatti garagalanii fannifamanii dabarsu . Sloths akka anteaters wajjin walitti dhiyeenyaan kan walqabatu ta'ee fudhatama, walitti dhufanii tartiiba xenarthran Pilosa . Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.
Foormulaa herregaa

**Foormulaa ykn Unkee ykn falcha** ( Afaan ingiliziin) Herregaa fi saayinsii keessatti mallattoolee akkaitti hima walqixaa herregaa qubee ykn  lakkofsa ykn w Foormulaawwan beekamoo keessaaalmakaa isaan kanaan fayyadamuun ibsamu.Fknf  foormulaa Anistaayin ti: E=mc^2 kanneen hariiroo anniisaa gidduu jiru agarsiisan E fi hanga m yaada isaa kan sadhatummaa addaa jedhu keessatti .
.

## Unkeewwan herregaa
Foormulaan herregaa mala furmaata jijjiiramoota walqixxaattoo keessatti argachuuf gargaarudha . Fakkeenyaaf, gatii ulfaatina ispheerii barbaaduu gaafata  V . Ida'amuu walxaxaa keessa cuuphamuu . Haa ta’u malee, ogeeyyiin herregaa, milkaa’ina walitti makamuu jalqabaa booda, foormulaa herregaa salphaa ta’ee fi jijjiiramoota biroo kan akka raadiyaasii ispheerii wajjin walqabatee ulfaatina ibsu argachuun ni danda’ama r . Fakkeenya kana keessatti foormulaan walqixxaattoo:  V =\frac{4}{3} \pi r^3.  .
Kubee

**Kubeen ykn Galmee Beekumsaan** odeeffannoo waa’ee dameewwan beekumsaa hunda ykn damee beekumsaa tokkoo walitti qabuudha. Galmee jechootaa irraa wanti adda isa godhu tokkoon tokkoon barruu waa’ee jecha ykn gaalee tokko qofa osoo hin taane odeeffannoo gadi fageenya qabu kennuu isaati. Kanaafuu, barreeffamni bibliyoogiraafii barreeffama galmee jechootaa caalaa dheeraa fi bal’aa dha. Galmeen jechootaa beekamaan inni durii kitaaba Pliny 's *Naturalis Historia* ykn "Seenaa Uumamaa" (bara 69 Dh.K.D Roomaa keessatti barreeffame) dha. Yeroo ammaa kana, kuusaawwan beekumsaa hedduun interneetii irratti dubbifamuu danda’u (fakkeenyaaf, Wiikiipiidiyaa ).

## hidda jechaa
Jechi **kubee** jedhu jecha lamarra dhufee innis Ku= kusaa bee= beekumsaa irrayii dha.
Wahiyyoo(elementii)

**Wahiyyoon keemikaalaa (Afaan ingiliffaan: Chemical Element)** jechuun Wantoota qulqulluu ta’anii adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota xixiqqoo birootti diigamuu kan hindandeenyeedha. Wahiyyoon atoomii gosa tokkoo qofa kan qabuudha. Fakkeenya; meetii, warqii, salfarii, oksijiiniifi kan kana fakkaataniidha.Innis atoomota hundi isaanii niwukilasii isaanii keessatti pirootoonii lakkoofsa walfakkaataa qaban irraa ijaarame. Tokkoon tokkoon Wahiyyoo mallattoo addaatiin bakka bu'a, kan akka "H" haayidiroojiiniif, "O" oksijiiniif, fi "Fe" sibiilaaf. Yeroo ammaa kana Wahiyyoowwan beekaman 118 yoo ta'an, haayidiroojiinii, Wahiyyoo salphaa ta'e irraa kaasee hanga oganesson, Wahiyyoo ulfaataa ta'etti kan argamanidha. Wahiyyoowwan ijaarsa maatirii yoo ta’an, keemistrii fi dameewwan saayinsii biroo hedduudhaaf bu’uuraa dha.

## Qoodama Wahiyyoolee
Elementootni kunniin qoodamaafi amaloota mataa isaanii qabu. Amala isaanii irratti hundaa’uun elementoota bakka sadiitti ramadamu. Isaanis: sibiilota, sibiilalootafi gariin sibiilota.

### Sibiilota:
Sibiilonni elementoota calaqqisan, ho’aa fi elektirikii  kan dabarsan, akkasumas shibooffamanfi batteeffaman ta’aniidha. Isaanis akkaataa adda addaatiin ho’a kutaa keessatti jajjaboo ta’u, meerkikurii kan dhangala’aa ta’e irraa kan hafe. Fakkeenyonni ayiranii ykn quraata, girjaa, warqee, meetii fi saldaqaa ni argamu.

### Sibiilaloota:
Sibiilaloonnii elementoota amaloota fiizikaalaa fi keemikaalaa faallaa  sibiilotaa qabu.. Isaanis giraafaayitii irraa kan hafe sibiilalootni hundiinuu dabarsoo ho’aafi elektirikaa miti, hin calaqqisaneefi yommuu tumaman ni caccabuu, hinbattaa’an, hinshibeefamanis. Sibiloonnii faalkaalee wantoota sadan (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) keessatti teempireechara daree keessatti jiraachuu danda’u. Fakkeenyonni sibiilalootni oksijiinii, naayitiroojiinii, kaarboonii, salfarii fi kilooriinii ni argamu.

### Gariin sibiilota
Gariin-sibiilotni elementoota amala sibiilaafi sibiilalaa qabaniidha. Elementootni kun gariin dabarsoo ho’aafi elektirikaa waan ta’aniif meeshaalee elektirooniksii keessatti faayidaa ol’aanaa qabu. Fakkeenya; Silikoonii, Jarmaaniyemiifi Arseenikii
Elektiroonii

**Elektirooniin ykn mandiiqa(mandisoo(electric)+ mitiqa(move))** (**e −** yookaan **β −** ) Suudoo sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha.
Kudhan

**10** ( **kudhan** ) lakkoofsa uumamaa guutuu 9 hordofee fi 11 dura jiruudha . Lakkoofsa dijiitii lamaa isa jalqabaati. Kudhan bu’uura sirna lakkoofsa kurnyee ti, sirna lakkoofsota afaan dubbatamuu fi barreeffamaan agarsiisuu baay’ee beekamaadha.
Lakkoofsa Atoomaawaa

**Lakkoofsi atoomii** ykn **lakkoofsi chaarjii niwukilaraa** (mallattoo *Z* ) elementii keemikaalaa lakkoofsa pirotoonii niwukilasii atoomii ti. Lakkoofsi atoomaawaa maalummaa atoomii tokkoo beekuuf nama gargaara. Fakkeenyaaf, atoomiin pirootoonota sadii niwukilaasii isaa keessaa qabu tokko, lakkoofsi atoomaawaa isaas 3 ta’a. Atoomoonni lakkoofsi atoomaawaa isaanii sadii ta’e hunduu immoo atoomota elementii litiyeemiiti. Atoomii idilee chaarjii hin qabne keessatti lakkoofsi atoomii lakkoofsa elektiroonotaa wajjinis walqixa .
Pirootoonii

**Pirootooniin** suddoo cita atoomawaa niwukilasii keessatti argamani fi Chaarjiin isaa  poozatiivii ta'ee dha.Kunis koloombiin yommuu safarame 1.602 × 10-19dha.Chaarjiin  sadhaatawaan  isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii hanga niwutiroonii  xiqumaan irra yoo xiqqaatu hanga elektiroonii si'a 1836 dha.  Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hangaa atoomaawaan 1 dha.
Kaarentii elektirikii

**Kaarentiin elektirikii ykn yaa'antaan eletrikaa** yaa'iinsa suuddoowwan chaarja'oo, kanneen akka elektiroonota, ayoonota, wantoo dabarsoo electrikii ta'aa keessa yeroo bikkoo tokkotti  dabarfamanii dha.. 

Bikkoon Waaltawaa kaarentii elektirikii Ampeeriidha, ykn *amp* yoo ta’u, kunis chaarjii kuulombii tokko yeroo sekondii tokko keessatti yaa’u wajjin walqixadha.
Kilooroopilaastii

**Kilooroopilaastiin** ykn **caasmagarroon** gosoota seelii tolchitoota seelii biqiltootaa keessatti argaman keessaa tokko yoo ta’u, kan amala qabu orgaanelii seelii meembraanii lamaa, tokko keessaa fi inni kaan alaa ta’uu isaatiin, seelii biqiltuu zaantoofiilii keessatti bakki isaan gidduu jira.  Halluu magariisa isaatiin adda kan ta’u diba waan of keessaa qabuuf yoo ta’u, isaan keessaa kanneen barbaachisoo ta’an kiloorofiilii A fi kiloorofiilii B, karootiinii fi pigmentii zaantoofiilii dha . Akkasumas RNA fi DNA lamaanuu of keessaa qaba.Akkasumas raayboosoomota guddinaan raayboosoomota idilee caalaa xiqqaa ta'an of keessaa qaba, akkasumas **qoodamuu fi walhormaata** .
Kiloorofiilii

Kiloorofiilii iskeelii adda addaa irrattiKiloorofiiliin halluu magariisa biqiltootaa fi algee hedduudhaaf itti gaafatamummaa qaba.Karaa maaykirooskooppiitiin yoo ilaalamu, kiloorofiiliin orgaanizimoota keessatti caasaa kilooropilaastii jedhaman keessatti walitti qabama &#x2013; asitti seelii biqiltootaa keessatti garee ta’ee agarsiifama.Biqiltoonni akka magariisaatti kan fudhataman kiloorofiiliin baay’inaan dheerina dalgee halluu diimaa fi diimaa waan xuuxuuf garuu ifni magariisaa caasaa biqiltootaa akka dallaa seeliitiin calaqqisu xiqqaadha. Kiloorofiiliin gosa hedduu qaba, garuu hundi isaanii ligaandii maagniziyeemii kilooriinii kan gama mirgaa diyaagiraamii kanaa uumu qooddatu.**Kiloorofiiliin** ( Qammagarroo ykn magariisee ) Sibaakduu magariisa biqiltoota keessatti argamudha. Halluu magariisa jirmaafi baala dargaggootaaf itti gaafatamummaa qaba.Jechi kiloorofiil jedhu jecha Giriikii **khloros (magariisa) fi phyllon (baala)** jedhu irraa kan argamedha. Kiloorofiiliin sibaaka(bilfee) magariisaa akka **siribdiftina(photoreceptor)** ta’ee hojjetudha. Innis sibaaka anniisaa ifa xuuxee footosintesis keessatti gargaarudha. Kiloorofiiliin bifa hedduudhaan kan jiru yoo ta’u, kan akka kiloorofiilii a, kiloorofiiliin b fi kkf. Kiloorofiiliin anniisaa ifa dheerina dambalii diimaa fi cuqulisa qabu xuuxa. Yeroo ta’u, ifni magariisaa hin xuuxamnee fi duubatti calaqqisa. Haala kanaan baalli isaanii magariisa ta’ee mul’ata.Piigmentiin kiloorofiilii orgaaneelii seelii kilooropilaastii jedhamu keessatti argama. Kilooroopilaastoonni kun biqiltootaa fi waabara magariisa halluu diimaa qabu keessatti akka iddoo adeemsa footosinteesii ta’ee hojjetu.

## wabii
Karootiinii

**Kaarotiiniin**  ykn **micceetiniin**  tarpinii, bilfee footosinteetikii burtukaanaa footosinteesiidhaaf barbaachisaa ta'e dha. 

Innis sababa halluu kaarotaa, akkasumas warri baay'inaan nyaatan xiqqoo keelloo akka ta'u taasisa. Qophifa keessatti dammaqinaan hin hirmaatu, garuu anniisaa kiloorofiiliin xuuxame dabarsa .

Kaarotiinii daayimeerii vitaamin A yoo ta’u bifa lama qaba, α- fi β-karootiinii. Gosoonni lamaan kalee keessatti kuufamuu danda’u, akkasumas vitaamin A irraa adda ta’ee, karootiiniin garmalee summii waan hin qabneef yeroo barbaachisu gara vitaamin Atti jijjiiramuu danda’a.

## Alfaa-karootiinii

## beetaa-karootiinii

Beta-carotene fuduraalee keelloo, burtukaanaa fi magariisa, akkasumas kuduraalee keessatti argamuu danda'a . Ispinaashii,  hundumaa dabalatee: diimaa, keelloo fi magariisa , salaaxinaa, timaatima, dinichaa, dabaaqula, fi kaarotaa . Akka seera waliigalaa tokkootti, fuduraan ykn muduraan tokko halluu baay’ee yoo qabaate, beetaa-karootiinii baay’ee of keessaa qaba.
Zaantoofiilii

**Zaantoofiilii** ( **Kelloomsoo** ) Kelloomsoo faayitookeemikaalaa ykn bilfee gargaaraa bifa kelloo qaban kan gita “Carotenoids” keessaa tokko ta’eedha. Kelloomsoonni walxaxa pirootiinii ifa sassaaban biqiltoota vaaskilarii fi saaphaphuu hedduu keessatti argamaniidha. Antioksidaantoonni zaantoofiilota keessatti baay’inaan kan argaman yoo ta’u, isaanis seelii miidhaa irraa kan eegudha. zaantoofiilonni akka waliigalaatti molakiyuulota kiloorofiilii iyuukaariyoota qophifaawoo keessatti argaman waliin walqabatee jira.Kelloomsoonni molakiyuulota bilfee walxaxaa qophifaa keessaa argamanii fi orgaanizimoota qophifaawoo miidhaa ifa irraa eegudha.Maqaan kun afaan Giriikii xanthos ( ξανθός irraa kan fudhatamedha , "keelloo")  fi phyllon ( φύλλον "baala"),  sababa uumamuu isaanii baandii keelloo kiroomaatoogiraafii jalqabaa bilfee baala keessatti mul'atu irraa kan ka'e.
Fishinii niwukilaraa

**Gamisamuu wiirbuxusaawaa(Fishinii niwukilaraa)** adeemmsa niwukilaasiin atoomii karaa walnyaatinsa niwukilaraa gara niwukilasii salphaatti yeroo gargar bahu. Ciccitoonni bu’aa kanaa kan jalqabaa caalaa ulfaatina waliigalaa gadi aanaa qabaa. Qaamni dhabame walnyaatinsa armaan olii keessatti gara anniisaa niwukilaraa kan jijjiiramudha. Kanaafuu, fishiniin niwukilaraa akka armaan gadiitti ibsama.Adeemsa fiiziksii niwukilaraa keessatti niwukilaasiin atoomii gara niwukilasii haaraa lamatti addaan bahu. Adeemsi Addaan bahiinsaa yeroo baayyee footoonii gamaa kan uumu yoo ta'u, daaddeessa anniisaa caccabbinsa xaanxeffama (Radioactive decay) illee anniisaa baay'ee guddaa gadhiisa.
Makama niwukilaara

**Makamni niwukilaraa**  yeroo niwukilasii atoomikaa lamaa fi isaa ol walitti makamuun niwukilasii ulfaataa tokko uumuudha. Walnyaatinsa keessatti, ulfaatinni niwukilasii baqaa tokko tokko gara anniisaatti waan jijjiiramuuf, watannetaan hin eegamu. Adeemsi fiyuushinii niwukilaraa elementoota lakkoofsa atoomii xiqqaa qaban kan akka haayidiroojiinii keessatti uuma. Makama niwukilaraa faallaa walnyaatinsa Foo'ama niwukilaraa yoo ta’u, elementoonni ulfaatoo ta’an babal’atee elementoota salphaa ta’an uumuudha. Makama niwukilaraa fi Foo'amni niwukilaraa lamaan isaanii iyyuu anniisaa guddaa uumu.
Ji'oota Juupitaar

**[[Juupitaar|Juupitaarii]]  ji'oota 79 mirkanaa'an qabdi**,  kanaaf ji'oota baay'ina orbiitii madaalawaa tasgabbaa'aa sirna aduu keessatti qaba.  Ji'oota kana keessaa kanneen gurguddoon afran isaan keessa jiran yoo ta'u, isaanis ji'oota Galiiliyoo jedhamu, isaanis bara 1610 Dh.K.D.

Dhuma jaarraa kudha sagalffaa irraa eegalee ji’oonni Juupitaar kanneen biroo, baay’ee xixiqqoo ta’an kudhan hedduu ta’an kan argamanii fi maqaa jaalalleewwan, mo’attoota ykn ijoollee durbaa waaqa Roomaa Juupitaar, ykn haadha manaa isaa Giriikii Zeus, jedhamuun moggaafamaniiru. Ji'oonni Galiilaa wantoota gurguddoo orbiiti Juupitaar keessa jiran yoo ta'an, ji'oota hafan fi gilgaalota orbitaalaa waliin ta'uun ulfaatina naannoo waliigalaa keessaa %0.003 qofa ta'u.
Xiwwaasa

**Xiwwaasa**, **Qorhawaasa**, ykn **Xiinhawaasummaa** maqaa biraa **sooshiyoloojii** gosa barnoota waa'ee jiruu fi jireenya hawaasa tokko karaa saayinsawaa ta'een qo'atuudha.
Qooyyaba

Herrega keessatti, **Qooyabni**  warroomii gatii galtee zeeroo fi isaa ol  gara gatii oomishaa akka gaariitti ibsametti fudhatudha. Lakkoofsi opereendotaa arity hojiiti.
Xiinannoo

**Istaatistiksii ykn Xiinannoo** damee saayinsii agargoo baay’ina yaalii dhuunfaa fi garee wajjin walqabsiisuudhaan gara  odeeffannoo faayidaa qabutti jijjiirudha. Saayinsii daataa walitti qabuu fi itti fayyadamuu qofa osoo hin taane, mala odeeffannoo walitti qabuu fi qorachu1u yaada dhiyeessudha.
Ispeektarmii

**Ispeektarmiin ykn Calaliin ykn bifgurmeen ykn ekaralluun** haala tuuta gatii murtaa'e irratti hin daangeffamne garuu walitti fufiinsa keessatti daangaa hin qabne garaagarummaa qabaachuu danda'u jedhamee ibsama. Yaad-rimee fi dameewwan bal’aa kanneen akka fiiziksii, keemistirii, xiinjiree , xiinsammuu , xiwwaasa fi kkf agarsiisuu danda’a. Fiiziksii keessatti ispeektirii jechuun madana elektiromaagneetikii adda addaa kan agarsiisu yoo ta’u, kunis dambalii raadiyoo, shifdambalii, raadiyaashiniin diimachii, ifa mul’atu, raadiyaashiniin altiraavaayoleetii, carrallaa/biifoo eksiree fi biifoo gamaa of keessatti qabata. Keemistirii keessatti hamma dheerina dalgee raadiyaashiniin elektiromaagneetikii wanti tokko xuuxuu ykn gadi lakkisu agarsiisa. Yaad-rimeen ispeektarmii saayinsii hawaasaa keessattis mata duree murtaa’e tokko irratti yaada ykn ejjennoo adda addaa, daangaa tokko irraa gara daangaa biraatti ibsuuf kan gargaarudha.
Siilindarii

**Siilindariin ykn shirimiriin ykn Akmooyyeen** boca ji’oomeetirii gara sadii kan qabuu fi bu’uura geengoo walfakkaatu lama kan fuula cinaachaa gomboobaa ta’een walqabate qaba. Innis gosa piriizimii yoo ta’u, garuu piriizimii afrogaawaa irraa adda 

ta’ee siliindarri bu’uura afrogaawaa osoo hin taane bu’uura geengoo qaba. Fuulli cinaachaa gomboobaa siliindarii sarara qajeelaa naannoo bu’uuraalee geengoo irratti fiigeen kan uumamu yoo ta’u, boca ujummoo ykn moyyee fakkaatu uuma. qabeen siliindarii kan shallagamu bal’ina bu’uura geengoo isaa olka’iinsa isaatiin baay’isuudhaani. Siilindaroonni yeroo baay’ee hojiiwwan adda addaa hedduu keessatti kan itti fayyadaman yoo ta’u, kanneen akka ijaarsa tuuboo, taankii kuusaa, fi siliindaroota haayidiroolikii, akkasumas meeshaalee guyyaa guyyaa kan akka qaruuraa fi xaasaa keessatti fayyadamu.

### Baldhina shimirmirii
Bal‟inni fuula cinaachaa (AL) = Bal‟ina rektaangilii = 2\Pi rh

Bal‟ina hundee (AB) =\Pi r^2

Bal‟ina dirra (AT) = AL+ 2AB= 2\Pi rh+ \Pi r^2= 2\Pi r(r+ h)

### Qabee shimirmirii
Qabee(v) = πr2h
Alkeemistiicha (asoosama)

***Alkeemistiichaa*** ( Portuguese: O alqumista) asoosama barreessaa Biraazil Paulo Coelho kan jalqaba bara 1988 maxxanfamedha. Jalqaba afaan Poortugaaltiin kan barreeffame yoo ta'u, yeroo ammaa garuu afaanota birootti bal'inaan hiikamaa jira.Alkeemistiin kun imala Santiyaagoo, dargaggeessa tiksee Andaaluusiyaa kan qabeenya piraamidoota Gibxii keessatti dhokate argachuu abjootu hordofa. Santiyaagoo kutaa asoosamichaa isa jalqabaa keessatti Andaaluusiyaa irraa gara Taanjarsiitti kan imalu yoo ta’u, namoota hedduu waliin kan wal argan yoo ta’u, isaanis gara Faaroo dhuunfaa isaa, kan kaayyoo jireenya isaa isa dhugaa ta’etti isa qajeelchan.

## Jaargocha
Mucaan tiksee Andaaluusiyaa Santiyaagoo jedhamu bataskaana diigame keessa osoo jiruu qabeenya abjoota. Hiika abjuu irra deddeebiʼamee mulʼatu sanaa ilaalchisee nama raajii dubbatu kan Jiipsii tokko mariisisa . Dubartiin kun akka raajiitti hiiktee, gurbaa sanatti qabeenya tokko piraamidoota Gibxii keessatti akka argatu itti himti .

Santiyaagoo erga ka'ee booda mootii dulloomaa, Melkiisedeq, ykn mootii Saalem waliin wal argee, innis gara Gibxii imaluun "Faaroo Dhuunfaa" isaa akka raawwatu hoolota isaa akka gurguru itti hima. Jalqaba Afrikaa gahuu isaatiin namni Santiyaagoo gara piraamidootaatti geessuu nan danda'a jedhu tokko maallaqa hoolaa isaa irraa argate isa saama. Sana booda Santiyaagoon galii gahaa gara piraamidootaatti geessu argachuuf daldalaa kiristaala tokkoof hojjechuu qaba.

## Cuunfaa
Mucaan tiksee Andaaluusiyaa Santiyaagoo jedhamu bataskaana diigame keessa osoo jiruu qabeenya abjoota. Hiika abjuu irra deddeebi’amee mul’atu sanaa ogeessa raajii Jiipsii tokko mariisisa. Dubartiin kun akka raajiitti hiiktee, gurbaa sanatti qabeenya tokko piraamidoota Gibxii keessatti akka argatu itti himti. Santiyaagoo erga ka’ee booda mootii dulloomaa Melkisedeq ykn mootii Saalem waliin wal argee, innis gara Gibxii imaluun Faaroo Dhuunfaa isaa akka raawwatu hoolota isaa akka gurguru itti hima. Santiyaagoo maallaqa hoolaa isaa irraa argate nama yeroo jalqabaaf Afrikaa gahu gara piraamidootaatti geessuu nan danda'a jedhee saama. Achiis, maallaqa gahaa gara piraamidootaatti imalu argachuuf, Santiyaagoo daldalaa kiristaala tokkoof hojjechuu qaba.
Tambiila

**Tambii**  (Afaan ingiliziin:- Nucleolus) tilmaamaan geengoo ta’e, kunis jecha niwukilasii jedhu irraa xiqqaadha. Niwuukilaasiin ayoonota (pirootiinii) fi asiidii niwuukilii kan of keessaa qabu yoo ta’u, niwuukilaasiin ayoonota niwukilasii keessa jiru hojjechuu keessatti hirmaata .Akkasumas DNA gara saayitoopilaasmiitti darbu uuma, achitti raayboosoomotaan gara pirootiiniitti jijjiirama.
Afaan libidoo

**Afaan Libidoo** afaan maatii  kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Afaan Sidaamaa

**Sidaamaa** ykn **Sidaamuu Afoo** afaan Afroo-Eeshiyaa yoo ta'u, damee Kuush Haayilaandi Bahaa maatii Kuush keessaa tokko. It is spoken in parts of southern Ethiopia by the Sidama people, keessumattuu naannoo Bulchiinsa Biyyaalessaa Sidaamaa (SNRS) keessatti uummanni hedduun itti baay'atu. Sidaamu Afoo maqaa ofii isaa kan sabaa afaan kanaaf yoo ta’u, Sidaminya ammoo afaan Amaaraatiin maqaa isaati . Loqoda addaa qabaachuun isaa beekamuu baatus, walfakkeenya jechootaa %64 ol Alaba-K'abeena, %62 Kambaata, fi %53 Hadiyyaa wajjin qooddata, isaan kun hundinuu afaanota biroo kibba dhiha Itoophiyaa keessatti dubbatamanidha. Tartiiba jechootaa akkaataa adda addaatiin SOV dha. Sidaamaan sagalee guddiftuu L2 kuma 100 ol qaba. Sadarkaan dubbisuu fi barreessuu namoota L1 dubbataniif %1-5 yoo ta’u, namoota L2 dubbataniif ammoo %20 dha. Gama barreeffama isaatiin Sidaamaa hanga bara 1993tti qubee Itoophiyaatti kan fayyadame yoo ta’u, kanarraa ka’ee qubee Laatiin fayyadamaa tureera. 

Jechi *Sidamo* jedhu barreessitoota tokko tokkoon gareewwan gurguddoo afaanota Kuush Bahaa fi illee Oomootikii agarsiisuuf itti fayyadamaniiru .  Afaanonni garee Sidamoo kana keessa jiran amala sagalee walfakkaataa, wal jijjiiran of keessaa qabu.  Bu’aan qorannoo qorannoo bara 1968-1969 afaanota Sidamoo adda addaa gidduutti wal-hubatamuu ilaalchisee gaggeeffame irraa argame akka agarsiisutti, Sidaamaa afaan Gedeo, kan inni gara kibbaatti daangaa waliin qooddatu, afaanota Sidamoo biroo caalaa walitti dhiyeenyaan kan walqabatu ta’uu isaati.  Akka *Ethnologue* jedhamutti afaanonni lamaan walfakkeenya jechootaa %60 qooddatu.  Jechoota Sidaamaa jechoota Afaan Oromootiin dhiibbaa uumeera.
Afaan Somaalee

**Afaan Somaal** afaan maatii afaanota Afro-Eshitic keessaa tokko kan ta'ee fi Kushitic jedhamuun beekamudha. Biyyoota Gaanfa Afrikaa, Itoophiyaa, Jibuutii, Somaaliyaa fi Keeniyaa keessatti dubbattoota miliyoonaan lakkaa'aman qaba.
Afaan Burjii

**Afaan burjii** afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Afaan Afaar

**Afar** afaan Itoophiyaa, Ertiraa fi Jibuutii keessatti dubbatamudha . Saba Affaar dubbattoota afaan kanaa keessaa isa guddaadha. Dubbatoota miliyoona 1.5tti tilmaamaman qaba.
Qajojii: unkee

}}|}|none}}; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 104%;border: 1px solid #000;  background:Transparent; width: ;" cellspacing="3"
| style="text-align: left;" |
}
|-
|
| style="text-align:  left;" |  }
|}
Koompaasii

**Koompaasiin ykn agarsootee** meeshaa kallattii bu'uraa agarsiisuu  yabaluuf fi teessuma lafaa irratti fayyaduu dha. Yeroo baay'ee kan of keessaa qabu limmoo maagneetii   ykn elementii kan biraa, kan akka agarsootee kaardii  ykn agarsootee roozii, kan maagneetii kaabaa wajjin walsimsiisuuf garagalchuu danda'u. Malleen biroo, kanneen akka jaayiroskooppii, maagneetoomeetira, fi fudhatoota GPS dabalatee fayyadamuu ni danda’u.
Laklamee

**Laklameen lakkoofsa** sirna **lakkoofsa bu'uuraa -2** keessatti ibsame dha, mala ibsa herregaa kan mallattoo lama qofa fayyadamu: akkaataa addaatiin "0" ( zeeroo ) fi "1" ( tokko ).
Boca

**Bocni** ykn **fakkiin** bakka bu'iinsa giraafikii wanta tokkoo ykn daangaa alaa isaa, sarara, ykn fuula alaa, faallaa amaloota biroo kan akka halluu, quuqinnaa, ykn gosa meeshaa ti. **Bocni xiyyaaraa** ykn **fakkiin xiyyaaraa** *xiyyaara* irratti akka ciisu danqama, faallaa boca 3D *jajjaboo* . **Bocni diimeshinii lamaa** ykn **fakkii diimeshinii lamaa** (akkasumas: **boca 2D** ykn **fakkii 2D** ) *fuula* qaxxaamuraa waliigalaa (bakka diimeshinii lamaa Yuukiliidii hin taane) irratti ciisuu danda'a.
Konveekshinii

**Konveekshiniin** (**naannee o'aa ykn huffisoo**) iddoo wal jijjiiruu molokiyuulotaatiin. Kunis,sochii suudoowwan yaa’aa tokkoo hoo’a bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudha.Huffisoo yaa'oowwan (gaasotaa fi dhangala’oo) keessatti raawwata.