Marsaaritii

**Marsariitiin** (ykn **Iddoola Saphaphuu**, Afaan Ingiliffaan: **Website**) kuusaa fuula saphaphuu (web pages), suuraawwanii, viidiyoowwanii, fi qabiyyee dijitaalaa biroo kan wal-qabatan, kan **maqaa qayee** (domain name) addaa tokko jalatti argamaniifi yoo xiqqaate **kaadimtuu saphaphuu** (web server) tokko irratti maxxanfamaniidha. Marsariitiin qaama murteessaa **[[Saphaphuu Addunyaa Maraa]]** (SAM ykn WWW) yoo ta'u, namoonni **iyya'aa** (browser) fayyadamuun karaa **[[Mantagoo]]** (Internet) irraan ilaaluu danda'u. Marsariitiiwwan kan dhuunfaa, dhaabbata daldalaa, mootummaa, ykn jaarmayaa bu'aa malee hojjetuun kan qophaa'uu danda'u yoo ta'u, kaayyoo adda addaatiif tajaajilu.

## Seenaa Marsariitii
Seenaan marsariitii dhaloota Saphaphuu Addunyaa Maraa wajjin hidhata cimaa qaba.
* **Kalaqa:** Bara 1990, **[[Tim Berners-Lee]]**, saayintistiin CERN (Awurooppaa) keessa hojjetu, Saphaphuu Addunyaa Maraa uume. Kaayyoon isaa inni guddaan saayintistoonni addunyaa maratti argaman salphaatti odeeffannoo akka wal-jijjiiran dandeessisuu ture.
* **Marsariitii Jalqabaa:** Marsariitiin jalqabaa addunyaa kan Berners-Lee'n uumame Hagayya 6, 1991 ummataaf banaa ta'e. Teessoon isaa *info.cern.ch* yoo ta'u, waa'ee piroojektii Saphaphuu Addunyaa Maraa, akkaataa marsariitii uumuu, fi mala barbaacha odeeffannoo ibsa ture.
* **Babal'ina:** Jalqabarratti marsariitiiwwan barreeffama qofa (text-only) turan. Haa ta'u malee, bara 1993 iyya'aan (browser) *Mosaic* jedhamu kan suuraa agarsiisuu danda'u uumamuun, marsariitiiwwan hawwataa fi salphaatti fayyadamuu kan danda'aman ta'an. Kunis babal'ina SAM fi uumama marsariitiiwwan miliyoonaan lakkaa'amaniif sababa guddaa ta'e.

## Akkaataa Itti Hojjetu
Marsariitiin yaad-rimee **Kaadimaa-Maamilaa (Client-Server)** irratti hundaa'ee hojjeta.

# **Gaaffii (Request):** Fayyadamaan teessoo marsariitii (fkn, `www.wikipedia.org`) gara iyya'aa (browser) isaa (kan akka Chrome, Firefox) keessa galcha.
# **Sirna Maqaa Qayee (DNS) Barbaaduu:** Iyya'aan sun gara **Sirna Maqaa Qayee (DNS)** deemuun, teessoo maqaa sanaaf galmaa'e (Teessoo IP) barbaada.
# **Ergaa HTTP:** Erga teessoon IP argamee booda, iyya'aan sun gaaffii **aaloo HTTP** (HTTP request) fayyadamuun gara **kaadimtuu saphaphuu (web server)** marsariitichaa erga.
# **Deebii Kaadimtuu (Server Response):** Kaadimtuun saphaphuu gaaffii sana fudhatee, faayilota barbaachisan (barreeffama HTML, suuraawwan, faayilota CSS fi JavaScript) walitti qabee gara iyya'aa fayyadamaatti deebisee erga.
# **Agarsiisuu (Rendering):** Dhumarratti, iyya'aan faayilota argate sana walitti qindeessuun gara fuula marsariitii ilaalchaaf qophaa'eetti jijjiiruun agarsiisa.

## Elementoota Bu'uuraa Marsariitii
Marsariitiiwwan ammayyaa irra caalaan isaanii tekinooloojiiwwan bu'uuraa sadiin ijaaramu:
* **[[HTML]] (HyperText Markup Language):** Caasaa ykn lafee dugdaa marsariitii ti. Mata-dureewwan, keeyyatoota, suuraawwan, fi wal-qunnamtiiwwan (links) eessa akka kaa'aman murteessa.
* **[[CSS]] (Cascading Style Sheets):** Akkaataa marsariitiin itti mul'atu (miidhagina) too'ata. Kunis halluu, gosa barreeffamaa, bal'ina, fi caasaa waliigalaa fuula sanaa of keessatti qabata.
* **[[JavaScript]] (JS):** Amala socho'aa fi wal-qunnamtii (interactivity) marsariitiif itti gaafatamummaa qaba. Fakkeenyaaf, foomiiwwan galmeessuu, suuraawwan jijijjiiraman (sliders), fi wantoota yeroo cuqaafaman hojjetan hunda to'ata.

## Gosa Marsariitii
Marsariitiiwwan akkaataa tekinooloojii fi kaayyoo isaaniitti bakka adda addaatti qoodamu.

### Akka Tekinooloojii Isaaniitti
* **Marsariitii Dhaabbataa (Static Website):** Marsariitii salphaa kan fuulli isaa duraan dursee ijaaramee kaadimtuu irratti olkaa'amudha. Qabiyyeen isaa hamma jijjiiramuuf koodiin harkaam jijjiiramutti akkuma jirutti tura. Saffisaan bana, ijaaruuf salphaa, fi nageenyi isaa olaanaadha.
* **Marsariitii Socho'aa (Dynamic Website):** Qabiyyeen isaa yeroo fayyadamaan gaaffii dhiyeessu battalumatti kan uumamuudha. Daataabeesii (database) fi afaan barreeffamaa kaadimtuu irratti hojjetu (server-side scripting languages) kan akka PHP, Python, ykn Node.js fayyadama.

### Akka Kaayyoo Isaaniitti
* **Marsariitii Daldala Elektirooniksii (E-commerce):** Wantoota bituu fi gurguruuf kan oolu (fkn. Amazon).
* **Mardilba (Blog):** Yaada dhuunfaa, barreeffama, ykn odeeffannoo yeroo yeroon maxxansuuf kan tajaajiludha.
* **Marsaalee Hawaasummaa (Social Media):** Namoonni wal-qunnamuu, yaada wal-jijjiiruu, fi qabiyyee uumuuf kan itti fayyadaman (fkn. Facebook, Twitter).
* **Iddoola Odeeffannoo:** Odeeffannoo waa'ee mata duree addaa irratti kan kennu (fkn. Wikipedia).
* **Marsariitii Kuusojii Hojii (Portfolio Website):** Hojii fi dandeettii dhuunfaa kuufamee itti agarsiifamuuf kan ooludha.
* **Ulaa Oduu (News Portal):** Madda oduuwwan haaraa addunyaa mararraa walitti qabee kan dhiyeessudha.

## Adeemsa Ijaarsa Marsariitii
Marsariitii ijaaruun adeemsa adda addaa of keessaa qaba:

# **Karoora:** Kaayyoo, dhageeffattoota, fi qabiyyee marsariitii murteessuu.
# **Saxaxa (Design):** Akkaataa marsariitiin itti mul'atu (UI) fi fayyadamaaf mijaa'ina isaa (UX) saxaxuu.
# **Guddina (Development):** Saxaxa sana gara marsariitii hojjetuutti jijjiiruu (HTML, CSS, JS fayyadamuun).
# **Qorannoo fi Maxxansa:** Marsariiticha sirriitti hojjechuu isaa mirkaneessuu fi kaadimtuu irratti maxxansuun ummataaf banaa gochuu.
# **Suphaa fi Fooyyessuu:** Yeroo yeroon qabiyyee haaromsuu, nageenya isaa eeguu, fi fooyya'iinsa barbaachisu gochuu.