Qurxummiilee

**Qurxummiin** garee bineeldota dugugguruu qaban kan bishaan keessa jiraatanii fi **asaassii** (gills) isaaniitiin harganan (oksijiinii fudhatan) ti. Akka gareetti, qurxummiin lafee dugdaa qabeeyyii (vertebrates) biroo hunda caalaa duri. Qurxummiin inni jalqabaa naannoo waggaa miliyoona 500 dura uumame.

"Qurxummii" jechi jedhu garee baayoloojii tokkicha kan agarsiisu miti, garuu gareewwan adda addaa hedduu kan amala walfakkaataa qaban hammat. Addunyaa irratti lakkoofsi qurxummii bineeldota miila afur qaban ni caala: sanyiiwwan qurxummii ibsaman 33,000 olitu jira.

## Seenaa Guddinaa
Qurxummiin bineeldota dugugguruu qaban keessaa isa duriiti.
* **Qurxummii A'aama-dhablee (Jawless Fish):** Jalqaba bara Ordovician (waggaa miliyoona 480 dura) keessa mul'atan. Isaan kun lafee mogaa (jawbone) hin qaban turan.
* **Bara Qurxummii (Age of Fishes):** Barri Devonian (waggaa miliyoona 419-359 dura) guddina qurxummii adda addaatiin beekama. Yeroo kanatti qurxummiin mogaa-qabeeyyiin gurguddoon akka *Dunkleosteus* galaana keessa babal'atanii turan.
* **Qurxummii Morgaawaa fi Lafee-qabeeyyii:** Gareen gurguddoon lamaan kunis yeroo kanatti adda bahan. Qurxummii lafee-qabeeyyii (bony fish) keessaa immoo dameen lama uumame: Qurxummii Koomee-qabeeyyii (ray-finned fish) fi Qurxummii Koomee-foonaa (lobe-finned fish). Qurxummiin koomee-foonaa kun bineeldota lafarra deeman hundaaf (amfiibiyaanota, reeptaayilota, simbirroota, fi hoosiftootaaf) akka abbootii ta'an amanamu.

## Caasaa Qaamaa Waliigalaa
* **Hargansuu (Asaassiidhaan):** Qurxummiin bishaan afaaniin fudhatee **asaassii** (qaam-hargansuu) isaa irraan dabarsee baasa. Asaassiin kun oksijiinii bishaan keessatti bulbulame xuuxee, kaarboon daayi'oksaayidii immoo gara bishaaniitti gad-lakkisa.
* **Koola (Fins):** Qurxummiin **koola** fayyadamee daaka, madaallii isaa eeggata, fi kallattii isaa jijjiira.
* **Qola (Scales):** Irra caalaan qurxummii gogaa qolaan haguugame qabu. Qolli kun qaama isaanii miidhaa alaa irraa ittisa.
* **Borxoxxee/Laanqeessaa (Slime):** Gogaan qurxummii dhangala'oo lassanqallaa'aa kan **borxoxxee** jedhamu maddisiisa. Kunis bishaan keessa deemuu salphisa, diina jalaa miliqsiisa, fi paayirasayitoota irraa ittisa.

## Madaqina Naannoo Jireenyaa
Qurxummiin naannoo jireenyaa bishaanii adda addaatti madaqanii argamu.
* **Bishaan Qulqulluu fi Bishaan Soogidda Qabu:** Qurxummiin sirna qaamaa kan hammi soogiddaa qaama isaanii keessaa fi bishaan alaa jiru akka wal-madaalu taasisu qabu (osmoregulation).
* **Gadi Fageenya Galaanaa:** Qurxummiin gadi fageenya guddaa keessa jiraatan dhiibbaa bishaanii dandamachuuf fi dukkana keessatti ifa uumuuf (bioluminescence) madaqaniiru.
* **Dhiiga Qorraa:** Irra caalaan qurxummii dhiiga qorraa (cold-blooded) dha. Kana jechuun hoo'i qaama isaanii naannoo isaanii wajjin jijjiirama. Haa ta'u malee, gariin kan akka Tuunaa fi Shaarkii gurguddoo, hoo'a qaama isaanii murtaa'e tokko to'achuu danda'u.

## Ramaddii Saayinsii
"Qurxummii" jechi jedhu ramaddii saayinsii tokkicha miti. Gareewwan gurguddoon:
* **Murna Olaanaa Agnatha (Qurxummii A'aama-dhablee):** Laampirii fi haagfiish ammayyaa of keessatti qabata.
* **Murna Olaanaa Gnathostomata (Qurxummii Mogaa-qabeeyyii):**
** **Gita Chondrichthyes (Qurxummii Morgaawaa):** Shaarkiiwwan, reeyyiiwwan.
** **Gita Olaanaa Osteichthyes (Qurxummii Lafee-qabeeyyii):**
*** **Gita Actinopterygii (Qurxummii Koomee-qabeeyyii):** Irra caalaan qurxummii ammayyaa as jalatti ramadamu.
*** **Gita Sarcopterygii (Qurxummii Koomee-foonaa):** Qurxummii somba qabuu fi Siilaakaantii of keessatti qabata.

## Hariiroo Ilma Namaa Wajjin
* **Akka Nyaataatti:** Qurxummiin madda pirootiinii fi zayita fayya-qabeessa (akka oomegaa-3) kan addunyaa maratti barbaachisuudha.
* **Kiloobummaa (Fishery):** Hojiin qurxummii qabuu fi gurguruu **kiloobummaa** jedhama. **Kiloobuu** (qurxummii qabuun) miliyoonotaaf madda jireenyaati. Haa ta'u malee, qurxummeeffannaan garmalee (overfishing) sanyiiwwan hedduu balaadhaaf saaxileera.
* **Akka Bashannanaatti:** Kiloobuun bashannanaaf (angling) ispoortii jaalatamaadha.
* **Akka Meeshaa Mana Keessaa:** Namoonni qurxummii bifa adda addaa qaban saanduqa fullee (aquarium) keessatti horsiisu.

## Bineeldota Galaanaa Biroo
* Harboo (Crab)
* Waalee (Dolphin)
* Qurxummii-dhoqonnee (Jellyfish)
* Qeensaanqabduu (Lobster)
* Miilsaddeetoo (Octopus)
* Farda galaanaa (Seahorse)
* Urjii galaanaa (Starfish)
* Qurxumboja (Whale)
## Wabii