Sabaga Lubbiyyoo(Cell membrane)

**Sabaga Lubbiyyoo** (ykn **Sabagaareeroo**, Afaan Ingiliffaan: Cell Membrane ykn Plasma Membrane) uwwisa haphii, laafaa, fi filannoon kan daddabarsu (*selectively permeable*) kan seelii (lubbiyyoo) hunda marsee argamuudha. Innis daangaa seelii isa alaa ta'uun, naannoo keessoo seelii (yaatoo lubbiyyoo) naannoo alaa irraa addaan baasa. Dalagaan isaa inni guddaan sochii wantootaa gara keessaa fi ala seeliitti raawwatamu too'achuudha. Sabagni kun guutummaatti kan cufame odoo hin taane, akka waarta'aa (gatekeeper) tajaajila; wantoota barbaachisoo (akka soorataa fi oksijiinii) gara keessaatti yoo seensisu, xurii fi wantoota hin barbaachifne immoo gara alaatti baasa.

Sabagni lubbiyyoo seelii pirookaariyootii fi yuukaariyootii hunda keessatti argama. Seelota yuukaariyootii keessatti, sabagni kun qaamolee (organelles) akka tambii fi maaytookondiriyaa marsee argamuunis ni jira. Caasaan isaa inni addaa fi socho'aan kun, kan **Moodeelii Moseekii Dhangala'aa** (*Fluid Mosaic Model*) jedhamuun ibsamu, dalagaalee jireenyaaf murteessoo ta'an hedduu akka raawwatu isa dandeessisa. Walumaagalatti, sabagni lubbiyyoo jiraachuu fi dalagaa seeliitiif lafee dugdaati.

## Caasaa Sabaga Lubbiyyoo

Sabagni lubbiyyoo irra caalaan molekuloota gurguddoo lama irraa ijaarama: cooma (lipid) fi pirootiinii. Kaarboohayidireetiinis ni jira.

### Coom-lamee (Lipid Bilayer)
Bu'uurri caasaa sabaga lubbiyyoo **coom-lamee** dha. Kunis baqqaana (layer) lama kan **fosfooliipiidotaa** (phospholipids) ti. Molekuliin fosfooliipiidii tokko qaama gurguddoo lama qaba: 1.  **Mataa Bishaan Jaallatu (Hydrophilic Head):** Kutaa mataa kan fosfeetii qabu yoo ta'u, bishaan wajjin wal-simata. Kanaaf, baqqaana lamaanuu keessatti, mataan kun gara bishaanitti (gara yaatoo lubbiyyoo fi gara naannoo alaa) garagalee argama. 2.  **Eegee Bishaan Sodaatu (Hydrophobic Tail):** Kutaa eegee kan dhangaggee coomaa (fatty acids) irraa ijaarame yoo ta'u, bishaan ni sodaata. Kanaaf, eegeen kun gara wiirtuu sabagichaatti walitti garagalee, bishaan irraa dhokatee argama.

Caasaan akkanaa kun ofumaan uumama, sababni isaas amala bishaan jaallachuu fi sodaachuu isaati. Coom-lamee kun wantoota akka bishaanii, gaasota xixiqqoo, fi molekuloota cooma keessatti bulbulaman salphaatti akka keessa darbaniif hayyama. Haa ta'u malee, ayoonota (ions) fi molekuloota gurguddoo bishaan keessatti bulbulaman (akka gulukoosii) immoo ni ittisa. Molekuliin **koolestroolii** jedhamus coom-lamee keessa faffaca'ee argamuun, sabagni akka hin jabaanne ykn akka baayyee hin laafne taasisuun tasgabbii kennaaf.

### Pirootiinota Sabagaa (Membrane Proteins)
Pirootiinonni sabagaa coom-lamee keessa seenaanii ykn irratti maxxananii argamu. Dalagaa sabaga lubbiyyoo keessaa harka guddaa kan raawwatan isaanidha. Gosoonni gurguddoon lama jiru:

* **Pirootiinota Wal-keessoo (Integral Proteins):** Guutummaatti ykn gar-tokkeen coom-lamee keessa seenanii argamu. Isaan keessaa kan baqqaana lamaanuu keessa qaxxaamuran **pirootiinota qaxxaamuraa** (transmembrane proteins) jedhamu. Dalagaan isaanii inni guddaan wantoota coom-lamee keessa darbuu hin dandeenye (akka ayoonotaa fi sukkaaraa) dabarsuudha.
* **Pirootiinota Naannoo (Peripheral Proteins):** Coom-lamee keessa seenuu mannaa, dirra keessoo ykn alaa sabagichaa irratti laaftuutti maxxananii argamu. Isaanis yeroo baayyee akka inzaayimii ykn mallattoo dabarsuutti tajaajilu.

## Dalagaalee Sabaga Lubbiyyoo

### 1. Ittisa fi Daangessuu
Dalagaan sabaga lubbiyyoo inni bu'uuraa seelii naannoo isaa irraa addaan baasuu fi daangaa uumuudha. Akka dallaa manaatti, wantoota keessaa fi alaa adda baasee, qabiyyee seelii walitti qabee eega. Ittisa qaamaa (physical barrier) kana malee, seeliin jiraachuu hin danda'u.

### 2. Dabarsa Filannoo (Selective Permeability)
Sabagni lubbiyyoo akka balbala waardiyyaan eegamuuti. Wanti hundinuu salphaatti keessa darbuu hin danda'u.

* **Dabarsa Ofiin-deemtuu (Passive Transport):** Anniisaa seelii kan hin barbaadne. Wantoonni naannoo cuqoomni isaanii guddaa ta'e irraa gara isa xiqqaa ta'eetti yaa'u. Kunis *diffusion* salphaa (gaasotaaf), *facilitated diffusion* (pirootiinii fayyadamee), fi *osmosis* (sochii bishaanii) dabalata.
* **Dabarsa Si'ataa (Active Transport):** Anniisaa (irra caalaan ATP) kan barbaadudha. Wantoota naannoo cuqoomni isaanii xiqqaa ta'e irraa gara isa guddaa ta'eetti (faallaa yaa'a uumamaa) sochoosuuf tajaajila. Kunis **paampiiwwan pirootiinii** (protein pumps) fayyadamuun raawwatama.

### 3. Wal-qunnamtii fi Mallattoo Dabarsuu
Seelonni walii isaanii wajjin fi naannoo isaanii wajjin wal-qunnamuuf sabaga lubbiyyoo fayyadamu. Dirra sabagichaa irratti qaamoleen **simataa** (receptors) jedhaman jiru. Hormoononni, niwurootiraansimitaroonni, ykn molekuloonni biroo simataa kanatti yoo hidhaman, mallattoo gara keessoo seeliitti ergu. Mallattoon kun immoo seelichi gocha addaa akka raawwatu (fkn, guddachuu, hiramuu, ykn dalagaa jijjiiruu) ajaja.

### 4. Eenyummaa Seelii fi Wal-baruu
Dirra alaa sabaga lubbiyyoo irratti, sarsaraan kaarboohayidireetii (*glycocalyx*) kan pirootiinotaa fi cooma irratti maxxanee argamu jira. Sarsaraan kun akka "mallattoo eenyummaa" seeliitti tajaajila. Sirni ittisa qaamaa (immune system) mallattoo kana fayyadamuun seelota qaama ofii (self) fi seelota alagaa (non-self), kan akka baakteeriyaa, adda baasa. Akkasumas, seelonni tishuu tokko ijaaruuf yeroo walitti dhufan, wal-baruuf mallattoo kana fayyadamu.