Oksaayidii

**Oksaayidoonni ykn gubayyoonni** mirroowwan atoom-gos-lamee ykn buxus-lamee ta’anii, wahiyyoo oksijiniifi wahiyyoo biroo irraa kan uumamaniidha. Fakkeenyawwan oksaayidootaa muraasni: kaalsiyem oksaayidii yookiin laayimii (CaO), dandii ayiranii yookiin Ayiran(III) oksaayidii (Fe2 O3 ), Maagniziyem oksaayidii (MgO), kaarboondaayoksaayidii (CO2 ), salfar daayooksaayidii (SO2 )fi kan kana fakkaatan oksaayidoota dha. (Fakkii 3.6 ilaali). Oksiijiniin elementii si’awaa dha. Elementoonni hedduun kallattiin oksijiniin wal-nyaatanii oksaayidoota kennu. Fakkeenyaaf: 

C + O2 → CO2 

Kaarbonii +Oksiijinii= karboon daayoksaayidii 

S + O2 → SO2 

Salfarii +Oksiijinii= Salfar daayoksaayidii

2Mg + O2 → 2 MgO 

Maagniziyemii+ Oksiijinii= Maagniziyem oksaayidii

Oksaayidoota amaloota elementii oksijiinii wajjin walnyaachuun oksaayidicha uuman irratti hundaa’uun bakka lamatti qooduun ni danda’ama. isaanis: oksaayidoota sibiilawoofi oksaayidoota sibiilalawoodha. Oksaayidoonni sibiilawoon oksaayidoota sibiilota irraa uumamaniidha. Oksaayidoonni sibiilalawoon immoo oksaayidoota sibiilaloota irraa uumamaniidha.

### Oksaayidoota Beezawoo
**Oksaayidoonni** **beezawoon ykn Gubayyaa hadhiyyaan** oksaayidoota walnyaatinsa sibiilotaafi oksijinii gidduutti gaggeeffamuun kan uumamaniifi amala beezawoo kan qabaniidha. Oksaayidoonni beezawoon tokko tokko bishaan keessatti yommuu bulbulaman beezii kennu. kanaafuu oksaaydoonni beezawoon bishaan dhabeeyyii (beezik anhaayidraayidii) jedhamu. Fakkeenya: sibiilonni kanneen akka soodiyemii, kaalsiyemiifi maaginiziiyemii akka walqixxaatota armaan gadiitti irratti agarsiifameen oksiijini wajjin walnyaachuun oksaayidii beezawoo kennu. Oksaayidoonni beezawoon tokko tokko bishaanii wajjin walnyaachuun beezii uumu. Oksaayidoonni akkanaa kun alkaalii jedhamu. 

Sibiila + Oksijinii → Oksaayidii beezawoo

4Na + O2 → 2Na2O 

Soodiyemii         Soodiyem oksaayidii(gubayyaa sogiddoo)

Haaluma walfakkaatuun elementonni kanneen akka soodiyemii (Na), girjaa(Cu), pootasiyemii (K)fi kan kana fakkaatan oksiijiinii wajjin walnyaachuun oksaaydoota beezawoo uumu.

#### Amaloota keemikaalaa oksaayidoota beezii
1.Oksaayidoonni beezii bishaan keessatti bulbulamuun bulbula alkaalaayinii uumu. Akkuma bittinnaa'anitti isaan

bishaan waliin walnyaachuun haayidirooksaayidoota sibiilaa walgitan uumu.

  Oksaayidii beezii + Bishaan → Beezii (Alkaali) .

  Fakkeenyota: Li2O + H2O → 2LiOH

2. Oksaayidoonni beezii bishaan keessatti bulbulamuun furmaata alkaalaayinii uumu. Akkuma bittinnaa'anitti isaan

bishaan waliin walnyaachuun haayidirooksaayidii sibiilaa walgitu uumu.

  Oksaayidii beezii + Bishaan → Beezii (Alkaali) .

  Fakkeenyota: Li2O + H2O → 2LiOH

3.3. Oksaayidoonni beezii asiidota waliin walnyaachuun soogiddaafi bishaan uumu. 

Oksaayidii beezii + Asiidii → Soogidda + Bishaan 

Fakkeenyota: CaO + 2HCl → CaCl2 + H2O CuO + H2SO4 → CuSO4 + H2 O

### Oksaayidoota Asiidawoo
**Oksaayidoonni** **Asiidawoo ykn Gubayyaa dhaggaggeen** Walnyaatinsi sibiilaalota hedduufi oksijinii gidduutti gaggeeffamuu oksaayidoota asiidawoo kenna.Oksaayidoonni bishaanii wajjin wal-nyaachuun asiidii kennan oksaayidoota asiidawaa jedhamu. Oksaayidoonni kunniin yeroo bishaan wajjin wal-nyaatan qofa asiidii uumu, kanaafuu, asiidii bishaan dhabeeyyii (asiid anhaayidraayidii) jedhamu.

Oksaayidii Asiidawaa + Bishaan → Asiidii 

Fakkeenya: SO3 + H2 O → H2 SO4 (saalfarik asiidii ykn Dhangaggee waalgikii) 

CO2 + H2 O → H2 CO3 (kaarboonik asiidii ykn Dhangaggee cilaayaa) 

#### Amaloota keemikaalaa oksaayidoota asiidii
1.Gubayyaan Dhangaggee(dhangaggeen bishaan dhabeeyyii) bishaan keessatti yeroo bulbulamuu dhangaggee uuma. Asiidii anhayidiraayidii + Bishaan → Asiidii 

CO2 + H2O → H2CO3 (Asiidii kaarboonii/Dhangaggee Cilaayaa ) .

2. Oksaayidoonni asiidii oksaayidoota bu’uuraa yookiin sibiilaa wajjin walnyaachuun soogidda uumu. 

Oksaayidii asiidii + Oksaayidii beezii → Soogidda 

CO2 + Na2o → Na2co3 (soodiyeem kaarbooneetii/Cilkura Soogiddoo ) .

3. Oksaayidoonni asiidii beezii wajjin walnyaachuun soogiddaafi bishaan uumu. Walnyaatinsi kun walnyaatinsa niwutraalaayizeeshinii jedhama. 

Oksaayidii asiidii + Beezii → Soogidda + Bishaan 

SO2 + 2NaOH → Na2so3 + H2O

### Oksaayidii asiidoo-beezawoo(Amphoteric Oxides)
**Oksaayidiin asiidoo-beezawoo ykn Gubayyaan dhangaggee-hadhiyyaa** elementoota daangaa sibiila fi sibiilaalaa gidduutti argamanii fi oksijinii gidduutti kan uumaman ta'e, kan amala beezii fi asiidii qabanii dha.Gubayyaan dhangaggee-hadhiyyaa  kompaawundoota amaloota asiidii fi beezii agarsiisanidha, jechuunis asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaachuu danda’u. Oksaayidoonni kun akkaataa adda addaatiin oksaayidoota sibiilota murtaa’an kanneen akka oksaayidii aluminiyeemii (Al2O3) fi oksaayidii ziinkii (ZnO) gidduutti argamu.

Aluminium oksaayidiin asiidii cimaa akka asiidii haayidirookilooriki (HCl) wajjin yeroo walnyaatu, aluminiyeem kilooraayidii (AlCl3) uuma, kunis amaloota asiidii isaa agarsiisa:

Al2 + 6HCl -> 2AlCl3 +3H2O 

Faallaa kanaatiin, oksaayidiin aluminiyeemii beezii cimaa kan akka soodiyeem haayidirooksaayidii (NaOH) waliin yeroo walnyaatu, soodiyeem aluminiyeemii (NaAlO2) uuma, kunis amala bu’uuraa isaa agarsiisa:

Al2O3+2NaOH -> 2NaAlO2 + 4H2O  

Fakkeenyonni oksaayidoota amfooteerikii biroo tokko tokko PbO, PbO2, SnO, fi SnO2 dha. Akkasumas haayidirooksaayidoonni asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaatan akka haayidirooksaayidii amfooteerikii ta’anii ibsamuu isaanii hubachuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, aluminiyeemii haayidirooksaayidii, Al(OH)3, asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaatee soogiddaafi bishaan uuma. Kanaafuu, Al(OH)3, uumamaan amfooterikii dha

### Oksaayidii hinbaabsawoo
Oksaayidii hinbaabsawoon walnyaatinsa elementoota sibiilaalaa muraasa fi oksijinii gidduutti uumamanii ta'e, asiidii waliiniis ta'e     beezii waliin walnyaatinsa hin gaggeessan, halluu agarsiistootas hin     jijjiiran. Jechuunis amala asiidiis ta'e beezii hin qaban. Fkn:- bishaan,  CO, NO fi kkf.

### Peeroksaayidii(Peeroogubayyaa)
peeroksaayidiin oksaayidoota oksijiiniin lama hidhoo koovaalentii qeenxeen kan walitti hidhamee fi lakkoofsa oksideeshinii oksijiinii (-1)  ta'e dha. Kuniis (O-O) ^2- ibsama. Fkn:- H2O2, Na2O2, K2O2 fi kkf .

### Bantoksaayidii
Bantoksaayidiin oksaayidoota oksijiinii atamoota lama kan hidhoo koovaalentii qeenxeen walitti hidhee fi kan lakkoofsi oksideeshinii oksijiinii (- 1/2) qabu dha. Fkn:- KO2, NaO2, RbO2 fi kkf.