open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qubee Laatinii

Qubee Laatinii kan durii, Qubee Roomaaniis jedhamee kan beekkamu, sirna barreeffamaa kan qubee Giriikirraa dhufedha. Qubeen Giriikii, Giriik duriiyyuu dabalatee, abijaadii Foneeshiyaa irraa dhufe. Itirooskanonni Room jalqabaa bulchanh, qubee Giriik fudhachuudhan fooyyessanii hojiirra oolchan. Qubeen Itirooskan ammoo dabree isaatin, Roomanota duriitin fooyya'ee Afaan Laatinii ittiin barreesuf hojiirra oole. 

Bara giddu-galeessaa keessa, barreessitoonni afaanota Roomaansii, kan qajeelton Laatiniirra dhufan, barreessuufii akkasumas afaanota akka Seltiikii, Jarmaniikii, Booltikii fi Islaavikii barreessuf qubee Laatinii fudhatan. Bara koloniyaalizimii fi wangeela Kiristaanaa baballisuu keessa, qubeen Laatinii Yuurooppin alatti tatamsa'ee afaan dhalatoota Ameerikaa, Austireeliyaa, Oostirooneeshiyaa, Oostiroo'eehiyaatiik fi afaanota Afrikaa barreessuf ooluu jalqabe. Yeroo as dhiyootti, qorattoonni afaanii yeroo barreessan ykn afaan Yuurooppi kan hin taanef yeroo seera barreeffamaa waaltessan, kan akka qubee wabii Afrikaa, qubee Laatinii ykn IPA (kan ofumaafuu irraa guddaa qubee Laatiniirraa dhufe) filatu. 

Jechi alfabeetii Laatinii jedhu yookan alfabeetii afaan Laatinii barreesuf oole (akka barruu kana keessatti ibsametti), yookan ammoo alfaabeetii kan biraa kan qubee Laatinii irraa dhufan ibsuu danda'a. Alfabeetota Laatiniirraa dhufan keessatti, kan akka alfabeetii Ingiliffaa dabalatee, qubeewwan Laatinii tuuta qubee hunda isaanii keessa jirudha. Alfabeetonni Laatinii kan akkasii kun qubee gatuu, akka alfabeetii Rotokasitti, ykn qubee haaraa dabaluu, akka alfabeetii Daanishii fi Noorweyitti, danda'u. Bocni qubeewwanii jaarraa baayyee keessaa jijjiiramaa dhufe, kunis qubee xixiqqaa kan Laatinii durii keessa hin jirre Laatinii Giddu-galeessatif uumuu dabalatee jijjiirama Laatiniin keessa darbedha. 

## Wabii
Ancootee

**Ancooteen** (*coccinia abyssinica*) biqiltuu hiddaa yoo ta'u kan facaafamuufis hundeensaa akka nyaatatti waan tajaajiluufi. Ancootee karaa lamaan marguu danda'a: ijasaa yoo facaasanii fi hundeesaa yoo dhaabani. Ancooten biqiltuu waggaa yoo ta'u erga ija godhatee booda ni goga. Hundeensaa garuu lafa keessa turuun hanga roobni dhufutti eeggata, jiidha gaafa argates deebi'ee marga.

## Qabiyyee Nyaataa
Ancooten niwuutirentii adda addaa of keessaa qaba. Kana keessaa pirootinii, kaarboohayidireetii, faatiin warra gurguddaa dha. 

Ancooten albuudota akka ayirenii, kaalsiyemii, magniziyeemii, ziinkii fi fosfarasii of keessaa qaba. 

## Oomishuu
Ancooten baayyinaan kan oomishamu godinaalee Wallaggaa keessatti. Ancooten baayyinaan kan facaafamu naannoo lafa ol ka'iinsisaa meetira 1300 - 2800 qabutti. Roobni ancootef mijatu 762-1016mm. Akka gabaasni Ministeera Qonnaa ibsutti, yeroo ammaa, ancooten lafa heektaara 6,526 ta'urratti kan oomishamu yoo ta'u qonnaan bultoota 45,232 ta'utu oomisha. Ancooten heektaara tokkorraa kuntaala 150-180 oomishama, kunimmoo oomisha moosee fi mixaaxisa wajjin wal gita. 

## Wabii

# Nutrient Concentration of Anchote (Coccinia abyssinica) Plant Parts at Different Harvesting Dates and In-situ Storage
# Habtamu Fekadu Gemede. Effects of Boiling Methods on Anti-nutritional Factors of Anchote (Coccinia Abyssinica (lam.) Cogn) tubers Grown in Western Ethiopia,Food Science and Quality Management, Vol.27, 2014
# Habtamu Fekadu Gemede, Fekadu Beyene, Gulelat Desse. Evaluation of bioavailability and sensory preference of processed Anchote (Coccinia Abyssinica) tubers in Eastern Wollega, Ethiopia, Journal of Food and Nutrition Sciences, 2014; 2(1): 1-12
# Habtamu Fekadu Gemede, Fekadu Beyene, and Gulelat Desse, (2013). Effect of Traditional Processing Methods on Nutritional Composition and Anti-nutritional Factors of Anchote (*Coccinia Abyssinica* (lam.) Cogn) Tubers Grown in Western Ethiopia. *Journal of Food and Process Technology*, 4 (7):1-8.
Waraana Calanqoo

**Waraanni Calanqoo** lola loltuu Minilikii fi ummata Oromoo bahaaItoophiyaa keessa jiraatan gidduutti bara 1887 godhamedha. Waraana kanarratti namoota baayyetu dhume. Dhumaatiin kuni hanga haarati Calii Calanqoo jedhamuun beekama. 

Gootota woraana ummatatti baname kana ofirraa qolachuuf lolee lolechise waraana duule duulichise tokko Bakar Waareeti. Bakar Waaree hoogganaa woraana Raaba Doorii ture.

## Siidaa Yaadannoo
Siidaan yaadannoo nammota waraana kanarratti dhumaniif godina Harargee Bahaa keessatti, Calanqootti ijaarrameera. Siidan kunis bakka Oromoon kumaatamatti laakkawaman argamanitti Bitootessa 21, 2015 eebbifame.
edited by ANTONIYOS NIGUSSIE

## Wabii
* Oromoota Calanqotti woraana Miniliikiin dhumaniif siidaan yaadannoo dhaabate, dhumarratti kan baname: Bitootessa 25, 2015
Mahaammad Hasan

**Pirofeesar Mahaammad Hasan** barsiisaa barnoota sadarkaa olaanaa fi hayyuu seenaati. Pirofeesar Mahaammad seenaa Oromoo irratti qorannoo gochuun kitaabotaa fi barruulee qorannoo adda addaa baayyee maxxansiise.  

## Ijoollumma Isaa
Pirofeesar Mahaammad Harargee, Gaara Mul'ataatti dhalate. Iddoon magaalaa Hararirraa 150km fagaatee argama. Akkuma ijoollee badiyaa kamuu, pirofeesar Mahaammad yeroo ijoollummaa loon tiksaa maatiisaa gargaara ture. Boodarra, gara magaalaa Hararitti galuun barnoota idilee jalqabe. Erga barnoota sadarkaa tokkoffaa Hararitti xumuree booda, leenjii barsiisotaa fudhachuudhaan eebbifamee barsiisuu eegale. Erga amma tokko barsiisee booda, barnoota sadarkaa olaanaa itti fufuuf Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Yuunivarsiitii Finfinneettis, jalqabaa seera barachuuf yaadaa kan ture yoo ta'u boodarra garuu seenaa barachuuf murteessee seenaa barate. Barnoota seenaa xumuree erga digirii fudhatee booda, Koollejjii Leenjii Barsiisotaa Jimmaatti barsiisaa ta'ee hojjate. Waggaa akkuma barsiiseen, mootummaan Dargiin duula ergaa waan tureef gara duulaa deeme. 

Bara 1977tti, biyya Ingilaanditti digirii lammaffaa barachuuf kan deemee yoo ta'u barnoota maastersiis achumatti xumure. Biyya Ingilaandi erga waggaa saddeet jiraatee booda baqattoota Oromoo wajjin hojjachuuf gara Sudaan deeme. Sudaan keessas ji'a kudhan turee gara Ingilaanditti deebi'e, itti aanse gara Ameerikaa deemudhaan achi qubate. Bara 1985 nama biyyatti beeku fuudhudhaan haadha manaa godhate. Pirofeesar Mohaammad ijoollee dhiiraa lama qaba.   

## Jireenya Ameerikaa
Pirofeesar Mahaammad, Ameerikaa keessatti yuunivarsiitii addaa addaa keessatti barsiisaa ture. Jalqaba Atilaantaa Yuunivarsiitii, Moorhaawus koolleejjii keessatti waggaa sadi'iif barsiisaa ture. Itti aansuun Niwuu Yoorki kan jiru Haanter Koolleejjii keessattis akkasuma waggaa sadi'i barsiise. Bara 1992 eegalee hanga ammaatti, Atilaantaa kan jiru Ji'oorjiyaa Isteet Yuunivarsiitii keessatti barsiisaa jira.  

## Barruulee Maxxanse

### Kitaaba
* The Oromo of Ethiopia: A History 1570-1860, March 1994 
* Seenaa Oromoo kan 1570-1860. Kan Afaan Oromootti hiike: Dawit Likkaasaa Bulchaa

### Barruulee Qorannoo
* Pilgrimage To The Abbaa Muudaa, Journal of Oromo Studies, Vol 12, Number 1 & 2, 2005 
* A Short History of Oromo Colonial Experience 1870's - 1990's: Part One 1870's to 1935,  Journal of Oromo Studies, Volume 6, Numbers 1 & 2, July 1999 
* A Short History of Oromo Colonial Experience: Part Two, Colonial Consolidation and Resistance 1935-2000,  Journal of Oromo Studies, Volume 7, Numbers 1 & 2, July 2000

## Wabii
* OMN: Qophii Addaa (Prof. Mohammad Hasan), Onkololeessa 20, 2014
Dinquu Dayyaasaa

**Dinquu Dayyaasaa** abbaa qabeenyaa fi tola-oolaa yoo ta'u abbaa Koolleejjii Riifti Vaaliti. Dinquun dhaabbata Televizyiinii tamsaasu kan Oromia Broadcast Service (OBS) jedhamus hundeesseera.

## Dhaloota Isaa
Dinquu Dayyaasaa godinaa addaa naannawaa finfinnee kombolee bakka addaa Gabreelii Leencaa jedhamutti dhalate. Abbaan Dinquu Dayyaasaa Abbaa makkoo jedhamaa inniss qallichaa kabajamaa ijoollee shantamii lama qaba. Dinquu ilmoo soddommii saddeettaffaa ta'ee dhalate. Dayyaasaan nama aangoo qabu yoo ta'u giraazmaachii ture. Feedhii aadaa Oromoo guddisuuf qaburraan kan ka'es, Dayyaasan miseensa Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ture. Haatii Dinquu Daansee Gurmuu jedhamti.    

Dinquun Sandafaa haa dhalatu malee kan guddate garuu Aanaa Boosat, Ganda Rukeecha fi Boqoree keessatti. Dinquun barnoota sadarkkaa tokkoffaa fi giddu-galeessa lammaffaa Mana Barumsa Walancitiitti kan barate yoo ta'u mana barumsaa ga'uuf naannoo sa'aatii sadi'ii deema ture. Barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Adaamaatti Mana Barumsa Haawaasitti barate.

## Qabeenya Horachuusaa
Abbaan Dinquu, Dinquun akka qotatuu fi of danda'uuf qotiyyoota cimdii lamaa fi lafa qarxii afurtamii shan hojjattoota wajjin kenneefi. Haala kanaan Dinquun barachaa fi qotachaa ture. Dinquun sangaa gabbisuun bu'aa guddaa akka qabu waan hubateef xaafii sirriitti qotee gurguruun sangaa gabbisuu jalqabe. Sangaa gabbisuu qofaan osoo hin daangeffamin, baaburri midhaan daaku waan hin jirreef, Dinquun kana hubachuudhan baabura midhaanii iddoo Tirii Sangootaa jedhamutti dhaabe. 

Haala kanaan qabeenya horachaa kan deeme Dinquun, bara 1998 gamoo Naa'ol jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Gamoon kun yeroo amma (bara 2015) hoospitaalaa fi koollejjii fayyaa ta'uun tajaajilla jira. Itti aansun bara 1999 mana barumsa sadarkaa tokkoffaa kan NFYD Lakkoofsa 1 jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Boodarras ol guddachuun manni barumsaa kun barattoota oolmaa daa'immaniirraa kaasee hanga qophaa'inaatti barsiisaa jira. Yeroo amma magaalaa Adaamaa keessa manni barumsa kun lama yoo ta'u magaalota kan biraattis babal'achaa jira. Itti fufuun, bara 2000 Dinquun Koolleejjii Riifti Vaalii hundeesse. Koollejjiin kun sadarkaa olaanatiin barsiisaa waan tureef battalumatti gara yuunivarsiitii koollejjiitti ol guddate. Yeroo ammaa Koollejjiin Yuunivarsiitii Riifti Vaalii kaampaasii kudha shan kan qabu yoo ta'u walumaa galatti barattoota 120,000 yoo qabaatu kana keessa 78,000 barattoota idilee fi 42,000 ammoo barattoota barnoota fageenyaa baratani.   

## Tola Ooltummaa
Koollejjii Yuunivariitii Riifti Vaalii keessatti, Dinquun barattoota harka qalleeyyii fi gargaarsa hin qabne tola akka baratan carraa iskoolaarshiippii kenneefii barsiisun beekkama. Akkaataa kanaan barattoonni kuma baayyee ta'an hanga ammaatti Riifti Vaalitti baratanii eebbifamaniiru.

## Wabii
* Dinku Deyasa Biography and RVUC Part 1, dhumarratti kan baname: Ebla 8, 2015
* Weebsaayitii Yuunivarsiitii Koollejjii Riifti Vaalii
Geejjiba

**Geejjiba** sochii namoonni, bineeldonnii fi shaqaxni iddoo tokkoo gara biraatti godhani. Akaakun geejjibaa qilleensa, daandii baaburaa, karaa konkolaataa, bishaan, funyoorra, ujummoo keessa fi hawaa keessa ta'uu mala. Dameen kun bu'uura-misoomaa, maashinoota geejjibaa fi bobbaatti addaan qoqqooddamuu danda'a. Geejjibni baayyee barbaachisaadha sababiinsaas daldali namoota gidduutti akka geggeeffamu gargaara, daldalli ammoo guddina qaroomatiif murteessadha.
Abboomaa Mitikkuu

**Abboomaa Mitikkuu** qabsaawaa mirga uummata Oromoo yoo ta'u warra Adda Bilisummaa Oromoo hundeessan keessaa isa tokko. Abbooman hoggonaa ABO gammoojjii Sumaalee fi miseensota ABO imaltuudhaaf odoo deemanii gaafa Ebla 15, 1980 Sumaaledhan ajjeefaman keessaa isa tokko.

## Seenaa Duubaa
Abbooman barnoota sadarkaa lammaffaa Mana Barumsaa Tafarii Makonninitti barate. Ittuma fufuun, barnoota sadarkaa olaanaa Yuunivarsiitii Finfinnee (yeroo sana Yuunivarsiitii Hayila Sillaasee jedhama) bara 1972 galuudhan barate. Yuunivarsiitii yeroo turetti Abboomaan sochii barattootaa keessatti ballinaan hirmaachaa ture. Yuunivarsiitii keessatti, Abboomaan dura ta'aa barattoota Yuunivarsiitii Finfinnee ta'ee filatamuun hojjachaa ture. Namoota inni dorgomee moo'ate keessaa Mallas Zeenaawii, kan boodarra muummicha ministeeraa ta'e, isa tokko.

## Wabii
Bashannana

**Bashannanni** hojii yeroo boqonnaa ofii hojjatani. "Fedhiin bashannanaaf waan ta'e hojjachuu" fedhii bu'uuraa xinsammuu fi qaamaa ilma namaati. Hojiin bashannanaa yeroo baayyee gammachuuf, dinqisiifachuuf, ykn ittiin bo'aaruf jecha hojjatama.
Dhaha

**Dhahaan** sirna ittiin guyyoota fedhii hawaasummaa, amantii, daldalaa ykn bulchiinsatiif akka mijatuuf qindeessani. Kunis yeroodhaf maqaa akka guyyaa, torban, ji'aa fi waggaa kennun raawwatama. Baatin, sirna kana keessatti guyyaa tokko addatti baasee agarsiisa. Wayitiin dhahaa keessaa (kan akka waggaa fi ji'aa) yeroo baayyee, dirqama yoo ta'uu baateyyuu, marsaa aduu ykn addeessaa wajjin qindaayee deema. Hawaasni fi qaroomni baayyen dhahaa kalaqaniiru, kunis yeroo baayyee dhahaa biraarraatti hundaa'ee fedhii hawaasichaaf akka ta'utti fooyyeffame kalaqame bargingo mahawldi flanjango behile fla'go lopinflermer.

## Kanas ilaali
* Dhaha Booranaa
Haroo Shaallaa

**Haroon Shaallaa** haroo alkaalaayinii yoo ta'u Sulula Qinxamaa Itoophiyaa keessatti, Paarkii Biyyoolessaa Abijaataa-Shaallaa keessatti argama.
## Ibsa
Haroon Shaallaa kiilomeetira 28 yoo dheeratu km 12 bal'ata, walumatti lafa naannawaa 329 km isquweerii ta'u uwwisa.  
## References
Maatii

Hawaasa ilmaan namootaa keessatti, **maatin** garee namootaa kan dhalootan (firooma dhiigaa), firooman (karaa fuudhaa), ykn waliin jiraachun ummamedha.

* Gaaʼelaa fi Maatii
Salvaador Daalii

**Salvaador Dominigoo Filiippi Jakinto Daalii i Dominik**, Marqués de Dalí de Pubol 1ffaa (Caamsaa 11, 1904 – Amajjii 23, 1989), gabaabatti Salvaador Daalii jedhama, lammii Ispeen suura abjuu fakkaatu kan sirriyaalisti jedhamu kaasun beekkamu yoo ta'u Figeres, Katalooniyaa, Ispeen keessatti dhalate.
Aristootil

**Aristootil ([[Giriik]]: ''Ἀριστοτέλης'', Aristotélēs; A.L.A 384 – 322 DhKD) saayintistii fi filoosofera Giriik yoo ta'u magaalaa Maqedooniyaa Isteejiraa, Chaldiis, qarqara kaabaa Giriik durii keessatti dhalate. Abbaansaa, Nikoomachus, yeroo Aristootil daa'ima ture du'e, kana booda Pirooksenus kan Eetarines guddistuusaa ta'e guddise. Umurii kudha-saddeetitti, Aristootil Akkaadaamii Pileetoo kan Ateensi keessa jiru gale, achi keessas amma umuriinsaa soddomii-torba ta'utti ture (347 DhKD). Barreeffamni Aristootil mataduree gara garaarratti barreeffame – fiiziksii, baayoloojii, zuwooloojii, meetaafiiziksii, yaayaa, safuu, aartii fi bareeda, walaloo, tiyaatira, wallee, xiinluga, siyaasaa fi mootummaa – kunis falaasama dhihaa kan guutuu ta'e kan jalqabaati. Pileeton erga du'ee yeroo gabaabaa booda, Aristootil Ateensi gadilakkise, gaaffii Filiippi kan Maqedooniyaatin, Aleeksaander Guddicha bara 343 DhKD kaasee barsiise. Akka Insaayikiloppidiya Biritaanikaan jedhutti "Aristootil saayintistii dhugaa kan jalqabaati... kanaafis saayintistiin kamirraayyuu oolmaa qaba"**
Pileetoo

**Pileetoo** (Giriik: *Πλάτων* barreeffama duriirratti [pileetoon] jedhamee dubbifama; 428/427 or 424/423 – 348/347 DhKD) filoosofera, akkasumas abbaa herregaa, kan Giriik duriiti. Guddina falaasamaa keessatti, keessattuu aadaa dhihaa keessatti, akka nama gumaacha olaanaa godheetti ilaallama. Pileeton akkaadaamii barnootaa Ateensi keessatti bane, kunis addunyaa dhihaa keessatti dhaabbata barnoota olaanaa kan jalqabaati. Barsiisaa isaa Soqiraaxis fi barataasaa beekkamaa Aristootil wajjin, Pileeton bu'uura falaasamaa fi saayinsii warra dhihaa dhaabe. Alfireed Noorzi Waayitheedi yeroo tokko akka jedhetti: "amalli baramaan falaasa Yuurooppi miiljalee Pileetoo ofirraa qabachuu dha".
Maarlin Moniroo

**Maarlin Moniroo** (Afaan Ingiliish: *Marilyn Monroe*; maqaa dhaloota Noormaa Jiin Mortensen; A.L.A Waxabajjii 1, 1926 – Hagayya 5, 1962) aakterii Ameriikaa fi weellistuu, kan mallattoo walqunnamtii saalaa guddittii ta'uu dandeessedha. Bara 1950n fi 1960n keessaa fiilmii gabaarratti baayyee milkaa'an hedduu keessatti hojjateerti.
Marliinaa Diitiriish

**Meerii Magdaalen "Marliinaa" Diitiriish**  (*Marie Magdalene "Marlene" Dietrich*, 27 Mudde 1901 – 6 Caamsaa 1992) aakterii fi weellistuu lammii Jarman-Ameriikaa ti.
Dimookiraasii

**Dimokiraasin** "sirna bulchiinsa mootummaa kan itti ummanni biyyattii ykn hawaasichaa...dhimmaa isaanirratti murtii mutrteessuu keessatti hirmaatanidha, kanas yeroo baayyee bakka bu'oota paarlaamaa ykn caffee walfakkaatutti filachuudhani godhu."
Saaraa Bernaar

**Saaraa Bernaar** (*Sarah Bernhardt*, Firaasiffa: c. 22/23 Onkoloolessa 1844 – 26 Gurraandhala 1923) taatuu waltajjiirraa fi aakterii fiilmii gara jalqabaati. Saaran "aakterii beekkamtuu addunyaa kanaa hunda kan caaltu" jedhamtee beekkamti. Bernaar watajjoota Firansirratti bara 1870n keessa beekkamtii argattte, kunis jalqaba bara Belle Epoqueti. Sana boodas battalumatti Yuurooppi fi Ameerikaa keessatti barbaaddamtuu taate. Saaran taatuu diraamaa cimtuu ta'uudhaan ummata biratti beekkamte, maqaa masoo "Saaraa waaqarra gadbuute" jedhus argatte.
Kana Beektaa

**Kana Beektaa**n barruu baratoonni Oromoo waa'ee hacuuccaa Oromoo ibsuuf dhoksaadhan maxxansiisaa turani. Barruu kana maxxansiisaa kan ture barattoota Yuunivarsiitii Finfinnee mooraa Saayinsii Hawaasaa yoo ta'u kan maxxanfamuu jalqabes bara 1969ti. Kaayyon barruu kanaa Oromoonni baratan aadaa fi afaansaanii hacuuccaa sirni Abashaa irraan ga'aa jiru faccisanii akka eeggatan dadammaksuufi. Barruun kun waggaa tokkoo fi walakkaadhaf dhoksaadhan maxxanfamaa erga turee booda cufame. Barruu maxxansuurratti namoonni yuunivarsiitii ala jiranillee deeggaraa kan turan yoo ta'u kana keessaa tokko Luba Guddinaa Tumsaati. Odoo gargaarsa Luba Guddinaa hinqabaannee barruu kana maxxansuun ulfaata ta'a ture.   

## Wabii
* Mekuria Bulcha. The Language Policies of Ethiopian Regimes and The History of Written Afaan Oromoo: 1844-1994
Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo

**Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo** kitaaba seerluga Afaan Oromoo kan bara 1973 maxxanfamedha. Kitaaba kana kan barreesse Dr Hayilee Fidaati yoo ta'u Paarisitti maxxanfame. Hirmaatni Dubbii Afaan Oromoo kitaaba yeroo jalqabaaf qubee Afaan Oromootin (Laatiniin) maxxanfame yoo ta'u kunis seena hogbarruu Oromoo keessatti kan addaa isa godha.     

Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo seerluga Afaan Oromoorratti xiyyeeffata. Seensa kitaaba kanaa keessa barreeffama armaan gadiitu jira:   

*“Afaan Oromoo baláa dha. Afaan sooressaa dha. Garuu sabni Oromoo wal irraa fagaatee iddoo hedduutti hiramee bara baayée gatii dabarseef, kana irrattis caaffata otuu hin qabaatin waan hafeef, har’a Oromoon hundi yoo walii galuu danda’eyyuu, akki dubbii isaa sirriitti tokko miti…. Haráaf dafnee walii galuudhaaf yoo nu rakkiseyyuu, bor sooruma dhuma hin qabne ta’a … Si’as hundi keenya rakkina malee walii galuu dandeenya.”*

Gadaa.com waggaa afurtammaffaa kitaabni kun itti maxxanfame barruu Hagayyaa 1, 2013 baasen kabajeera.

## Wabii
* 40th Year Remembrance of the Publications of ''HIRMAATA DUBBII AFAAN OROMOO'' and ''BARA BIRRAAN BARIHE''*,* dhihootti kan baname: Adoolessa 18, 2015
* Mekuria Bulcha. The Language Policies of Ethiopian Regimes and The History of Written Afaan Oromoo: 1844-1994
* Haile Fida, The Father of Qubee Afaan Oromo, dhumarratti kan baname: Adoolessa 18, 2015
Kiristoositti Obboleewwan

**Kiristoositti Obboleewwan** (Christadelphian) Jechuunis obboleessaa fi obboleetti, garee amantaa kiristaana bara 1848 AAtti kan hundeeffame dha.  Yeroo ammaa kana, biyyoota 120 keessatti babal'atee miseensa 60000 qaba.
## Note
Yuukiliid

**Yuukiliid** abbaa-herregaa Giriikti, yeroo baayyee "Abbaa Ji'oomeetirii" jedhamee waammama. Barruulensaa kan Elementis jedhamu seenaa herrega keessatti hojiiwwan jijjiirrama gurguddaa fidan keessaa isa tokko.
Almaaz Ayyaanaa

**Almaaz Ayyaanaa Eebbaa** (Sadaasa 21 1991 dhalatte) atileetii Oromoo fiigicha-dheeraa yoo taatu baayyinaan meetira 3000 fi 5000 irratti dorgomti. Almaaz Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa kan Beejingirratti meetira 5000 medaaliyaa warqee nyaatte. 

## Wabii
Lafa Tigraay

Tigraay nannoo kaaba Itoophiyaatti argamtu yoo taatu, dacheen ishee dhakaa, midhaan biqilchuu hin dandeessu.
Lataa Qana'ii

**Lataa Qana'ii Aagaa** (1991-) waloo Oromoo reefu ol adeema jiran keessaa isa angafa yoo ta'u walaloosaa miyaa'aa nama hawwatuun beekkama. Lataan walaloowwan dhedheeroo waraqaarraa otoo hindubbisiin sammuutti qabatee yeroo dheeraaf dhiheessuudhaan beekkama. Lataan dandeettiisaa addaa kanaan ‘waloo abdatamaa’ jechuudhaan waltajjiiwwan gara garaarratti leellifamaa ture.

Lataan bara 1991 Godina Wallaggaa Bahaa, Aanaa Giddaa Ayyaanatti abbaasaa Qana’ii Aagaa fi harmeesaa Zawdituu Qanaatee irraa dhalate. Barnootasaas achuma Giddaa Ayyaanatti xumuruun bara 2010 Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Bara 2015 Yuunivarsiitii Finfinneerraa damee barnootaa seeraatiin digrii jalqabaatiin eebbifameera.

## CD Haqni dhara Hinqabu Eebbisiisuu
Sirni eebbaa CD walaloo kan ‘Haqni dhara Hinqabu’ bakka ummanni magaalaa Finfinneefi naannooshii itti argamanitti eebbifame. Sirni eebbaa kun kan geggeeffame galma Giddugala Aadaa Oromoo, Finfinneetti yoo ta'u namooni kutaa hawaasaa adda addaarraa dhufan irratti hirmaatnii jiru. Eebbi kun Fulbaana 5, 2015 tti geggeeffame.

Akka Lataan jedhetti, sirna eebba CD walaloosaatii kaleessa taasifameerratti, qooda fudhannaan ummataa daran akka isa gammachiiseefi fedhii dagaagina aartii Oromoo hegereedhaaf malu kan agarsiiseefi namoota aartii keessa jiran kan abdachiise akka ta’e eeree, isallee hojii fuulduraatiif kan onnachiise akka ta’e dubbate.

Moggaasa CD walaloosaa ‘Haqni dhara hinqabu’ jedhu ilaalchisee yoo dubbatu, ‘’Namoota ‘haqni dhara qaba’ jedhanii haqaafi dhara walitti makanii yaadan gorsuufi’’ jedhe. Walaloowwansaa CDdhaan ummataaf dhiheesse keessaa tokko akkas jedha:

“Nyaatanii quufanii bulanis agabuu,

Haqni haqumaadhaa haqni dhara hinqabuu…

Sammuun hinadeemuu miilli hinxiinxaluu,

Hangam ittanuyyuu sangaan jabbii hindhaluu..."

Dargaaggoo Lataa Qana’ii hojii walaloo akkasii sagaleedhaan CDtti yoo dhiheessu kun kan jalqabaati. CDn 'Haqni dhara Hinqabu' jedhu kun hojii Lataa isa lammaffaa yoo ta'u hojiisaa kan jalqabaa kan ta'e kitaaba waloo 'Maal kolfa dhaloonni' jedhudha.
Sayyoo Dandanaa

**Sayyoo Dandanaa** () weellisaa Oromoo fi qabsaawaa mirga Oromooti. Sayyoon sirboota qabsoo ummata Oromoo deeggaranii fi jajjabeessan hedduu sirbudhan ummata biratti beekkama.  

## Seenaa Duubaa
Sayyoon kan dhalatee kan guddate magaalaa Ambootti. Sayyoon bultii kan qabu yoo ta'u ijoollee lama qaba: ilama tokkoo fi intala tokko.   

Sayyoon barnoota sadarkaa lammaffaa barachuuf bara 1970n gara dhumaa keessa obboleessasaa wajjin gara Finfinnee dhufe. Yeroo kana Sayyoon umuriinsaa 14 ture. Sayyoon yeroo ijoollummaasaa weellisaa ta'uuf yaadee akka hin beekne dubbata. Akka carraa ta'ee Finfinnee naannoo inni jiraachaa ture Kolfee, Orkestiraan Poolisii jira ture. Sayyoon namoota orkestiraa kana keessa hojjatan wajjin suuta suutan hiriyaa ta'a deeme. Isaanis Sayyoon yaalii akka godhuuf gara orkestiraa kanaatti affeeran. Sayyoon yaalii erga godhee booda sagalee gaarii waan qabuuf orkestiraa kanatti dabalame. Orkestiraan Poolisii Sayyoon akka baratuuf gara mana barumsaa muuziqaatti ergan. Achitti Sayyoon dandeettiisaa duraan qabu barumsaan gabbifate.      

Kana booda Sayyoon bara 1980 weellisuu jalqabe. Maqaan matiinsaa baasaniif kan Sayyoo jedhu orkestiraa kana keessa erga galee booda gara Tsaggaayetti jijjiirrate.      

## Hojiisaa
Sayyoon erga bara 1980 kaasee sirbuu jalqabee hanga ammaatti albamii 10 baaseera. Albamoota 10n kana keessatti, sirboota 80 ol ta'an baase. 

## Walleewwan Bebbeekkamoo
* Buddeenni Oromoo Furdaan Odoo Jiruu
* Oromoon Horii Bobbaasee Qajeelche Gara Horaatti
* Suutumee Yaa Suutumee
* Yaa shirrishirrii Boolerraa
* Boolee Biyya Bulbulaa
* Yaa Shamarmar

## Wabii
* [Http://www.opride.com/oromsis/news/3801-tsegaye-dandana-a-living-oromo-music-legend Tsegaye Dandana: a living Oromo music legend], dhihootti kan baname: Fulbaana 10, 2015
Gudar (magaalaa)

**Gudar** magaalaa Shawaa Dhihaa keessatti argamu yoo ta'u magaalaa guddoo aanaa Tokkee Kuttaayeeti. 

## Wabii
Hepatitis A

**Hepatitis A** (maqaan inni ittiin beekkamu **infectious hepatitis**) jedhama acute dhukkuba faalaa/infectious disease kan ltiruu/liver ka’uumsi isaa vayirasii hepatitis A (HAV). Baay’een isaa keessattuu dargaggoota irratti mallattoo dhukkuba xiqqoo mul’isa yookin mallattoo omatuu hin argisiisu. Yeroon wayita faallamaa fi mallattoon dhukkuba itti mul’atu gidduu jiru, torban lamaa anga torban ja’aa ta’a.  Wayita mallattoon dhukkubsachuu mul’atu keessattuu dhuma torban saddeetii booda: nyaata jibbisiisu, ol-debisiisu, gadi-teessisu , gogaan keelloo ta’u/yellow skin, hoo’ina qaamaa, fi dhukkubbi garaatu irratti mul’ata. Namoonni dhibbantaa 10–15 ta’an jalqaba faallamanii kaasee torban ja’a booda mallattoo dhukkubbii argisiisu. tiruun tajaajilaan ala ta’un/Acute liver failure tarbee darbee kan mul’atu yoo ta’u kunis harka caaluu namoota dullooman irratti mul’ata.

## Ka’uumsa
Yeroo baay’ee kan tamsa’u bishaan yookin nyaata boobbaa dhukkuba kana qabuun faallame dhuguu fi nyaachudhaani. qurxummiin/ Shellfish yoo sirriitti bilchaachuu baate aga tokko dhukkuba kana dadabarsuu danda’a. Nama dhukkuba kanaan qabame waliin walitti dhiyenyaan jirachudhaanis namatti darbuu danda’a. Daa’imman faallaman mallattoo dhukkubbii yoo argisiisu baatan illee dhukkubichi isaan irraa namoota gara biraatti darbuu danda’a. Al tokko namni faallamee fayye sana booda umurii isaa guutuu deebi’ee hin qabamu. Sababa mallattoon dhukkubbi dhibeewwan gara biraatin wal fakkaataniif dhukkubicha addaan baasanii baruuf qorannoon dhiigaa barbaachisaadha. Dhukkubni hepatitis viruses gosoota adda addaa shan: A, B, C, D, and Etiin beekkama.

## Ittisaa fi yaala
Gosni hepatitis A vaccine ittisaaf mijataadha. Biyyoonnii tokko tokko daa’immanii fi iddoo sodaa guddaan jirutti warra ijoollumaatti hin talaalamin talaalchisu. Talaallin ummurii guutudhaaf ittisa. Tarkaanfiwwan ittisaa kuun harka dhiqachuu/hand washing fi nyaata sirriitti bilcheessudha. Yaalin addaa godhamu hin jiru,boqonnaa fudhachuu fi qoricha nausea yookin diarrhea fudhachuun akkuma barbaachisaa ta’etti ajajamuu fi danda’a. yeroo baay’ee faalamnii uummame guutumaa guututti dhukkuba tiruu itti fufiinsa qabuu malee ni fayya. Yaalii tiruu tajaajilaan ala t’ee ilaalchisee, wanti akkasii yoo muuddate tiruu bakka buusudhaan/liver transplantion dhaan yaallama.

## Tamsa’ina
Sadarkaa addunyaatti dhukkuba kanan walqabatee gara namoota miiliyooma 1.5 ta’antu dhukkubsata  walumaa galatti namoota faallaman miiliyoona 10 ta’an keessaa. Dhukkubichi kutaa addunyaa qulqullina gadi aanaa qabanii fi bishaan qulqulluu ga’uumsaan hin argannetti bali’aan mul’ata. Biyyoota guddachaa jiran developing world keessatti daa’imman dhibbantaa 90 ta’an yeroo umuriin isaanii waggaa 10 waan faallamaniif yeroo guddatan dhukkubichaan hin qabaman. Biyyoota guddatan keessatti ijoollen yeroo daa’imummaa waan hin saaxilamnee fi talaallin yoo kennamuu baate bifa weerraraatin mul’ata. Bara 2010 keessa, dhukkubni “acute hepatitis A” namoota 102,000 ajeese. Guyyaan Hepatitis Addunyaa/World Hepatitis Day adoolessa 28 ubannoo waayee viral hepatitisuumudhaaf kabajama.

## Maddawwan
Dracunculiasis

**Dracunculiasis**, akkasumas **dhukkuba raammoo giinii** jedhama (**GWD**), fallamamuu guinea wormtiin dhufa. Namoonnii dhukkuba kanaan kan faallaman yoo bishaan water fleas raammoo giiniitiin faallame dhuganii larvae. Jalqaba irratti mallattoon omaatuu hin mul’atu. Gara waggaa tokkoo booda, raammoo ishii dhaltuun gogaa itessuu waan jalqabduuf dhukkubsataan qaama isa ooqsisuu yookin gubuu jalqaba, yeroo baay’ee jilaa gadii. Itti aansudhaan raammoon torban muraasa keessatti qaama keessaa yaa’uu eegaltii. Wayita kanatti, deemuuf yookin hojjachuuf baay’ee rakkisa. Dhukkubichi yeroo baay’ee lubbuu dabarsuudhaan hin beekamu.

Lubbu qabeeyyii jiran keessaa ilma namaa qofa kan raammoo giinii tiin faallamuu danda’u. Raammoon giinii furdina milii meetira tokko anga lamaa fi dheerina milii meetira 60-100 qabdi (raammoon inni dhiiraa caalmatti gabaabadha). Qaama namaatin halatti hanqaaqun raammoo kanaa torban sadiif jiraachuu danda’a. Kana dura ilbiisota bishaan irraatin nyaatamu qabu. Hanqaaqun gara raammotti jijjiramuuf jedhu/laarvaan qaama ilbiisota bishaanii keessa ji’oota afuriif tora. Kanaaf dhukkubni kun otoon hin badin naannoo tokko turuuf waggaa waggaadhan nama qabuu qaba jechuudha. Qorannoon isaa yeroo baay’ee mallattoo fi dhukkubbii nama irratti mul’atu irratti hundaa’un kan geeggeeffamu ta’a.

Ittisuun durasanii sakatta’uudhaan yookin qorachuudhaan dhukkubsataan bishaan dhuguun akka hin madoofne ittisuudhaanii. Tarkaanfiwwan biraa: bishaan qulqulluu fayyadamuu yookin yoo bishaan qulqulluu hin taane dhinbiibanii fayyadamuu faa dabalata. Uccuu qulqullina qabuun dhinbiibu yeroo baa’ee ga’aadha. Bishaan dhugaatii faallame keemikaala temefos jedhamuunis hanqaaquu raammichaa irraa ni qulqulla’a. Qorichi yookin talaallin dhukkubicha ittisu hin jiru. Raammoo kana suuta suuta muka irratti maruudhan torban muraasa keessatti qaama namaa keessa baasuun ni danda’ama. Dhooqni madaa raammoo kanaan qaama namaarratti uumamu baakteeriyaadhan kulkuluu danda’a. Erga raammoon qaama keessaa ba’een booda dhukkubbiin ji’ootaaf itti fufuu danda’a.

Bara 2013 keessa dhukkubsattoota  148 tu gabaafame. Kun bara 1986 miiliyoona 3.5 turerraa kan gadi hir’ate tauu argisiisa. Tamsa’inni bara 1980 biyyoota 20 keessatti mul’achaa turerra amma gara biyyoota Afrikaa 4 gadii bu’eera. Biyyoonni dhukkubichi baay’ee itti mul’atu Afrikaa kibbaa/South Sudan. Dhukkuba kana dhabamsiisuf kan jalqabaa tatii jedhameetti eegama parasitic disease. Dhukkubni raammoo giinii yeroo duriirraa eegaleeti beekama. Baroota 1550 irraa eegalee yaalii fayyaa biyya Misiraa Ebers Papyrus, keessatti ni beekama &nbsp;BC. Jechi/maqaan “dracunculiasis” jedhamu Latin "jaalala dragon xiqqoo” irraa moggaafame, maqaan raammoo giinii/"guinea worm" kan dhufe erga warrii Awuroopaa dhukkubicha biyya Guinea nannoo West Africa jaarraa 17ffaa keessa arganiin booda. Sanyiin raammoo biraa kan raammoo giinii waliin walfakkatu beeladoota biraa irratti dhukkuba uumanis ni jiru. Isaan kun mana irratti miidhaa hin geessisani. Dhukkubni kun dhukkuba dagatame neglected tropical disease Keessatti ramadama.

## Maddawwan
Qurcii

**Qurcii**, akkasumas**dhukkuba “Hansen”** (**HD**)jedhamuun kan beekamu, kun chronic dhukkuba karaa baakteeriyaa nama qabuudha *[[Mycobacterium leprae]]* fi *[[Mycobacterium lepromatosis]]*. Jalqaba irratti, dhukkubichi mallattoo dhukkubbii tokko malee waggoota 5 anga 20 itti akkanumatti tura.  Mallattoowwan uumaman granulomas kan narvoota, qaama afuura baafannaa, gogaa, fi ija irratti argamani.  kunis sababa qaamni adoodu fi dhukkubbiin hin dhaga’amneef jecha madaa walitti aansee uummamuun ciccituun qubeenii, funyaan fi qaamoole gara biraa irratti uummama.  Dadhabbii fi sirriitti arguu dhabuunis ni uummama. 

Gosawwan dhukkuboota bifa lamaa baay’ina baakteeriyaa argamee irratti hundaa’a: “paucibacillary” fi “multibacillary”.  Gosawwan lamaan kun kan addaan ba’an baay’ina xiqoo kan faca’e, gogaan bifa adda ta’ef adoode argamu, “paucibacillary” shan ykn sanaa gadii fi “multibacillary” shan caalu waliin argama.  Qorannaan isaa kan mirkanaa’u acid-fast bacilli gogaa bakka dhukkubsate keessaa ykn kara “DNA” argachuudhaan polymerase chain reaction isaa ilaludhaan ta’a.  Dhukkubni kun baay’inaan kan beekkamu warra hiyyummaa keessa jiraatan biratti si’a ta’u kan tamsa’us karaa dhangala’aa qaama afuura baafannaa keessaa ba’uun akka ta’e amanama.  Garuu waan baay’ee wal tutuquudhaan darbu miti. 

Quriin dhukkuba yaalidhaan fayyuudha.  Yaaliin dhukkuba gosa qurcii “paucibacillary” tiif qorichawwan dapsone fi rifampicin ji’oota ja’aaf fudhachuudha.  Yaaliin gosa qurcii “multibacillary” tiif rifampicin, dapsone, fi clofazimine walitti ji’oota 12 fudhachuudha.  Yaliiwwan kun karaa Dhaabbata fayyaa addunyaa tola/bilisa kennamu.  Qorichoonni baakteeriyaaf kennaman kan biroo baay’eenis fayyadamu malu.  Sadarkaa addunyaatti bara 2012, namoonnii dhukkubichaan qabamanii turan 189,000 si’a ta’an haaraa kan qabaman immoo 230,000 turan.  Baay’inni namoota qabamanii dhukkubicha waliin jiraachaa turanii bara 1980 miiliyoon 5.2 kan turerraa gadii hir’achaa dhufeera.  Dhukkubichaan haaraa qabamaa kan jiran biyyota 16 keessatti si’a ta’u kana keessaa Indiyaa keessatti kan qabaman  harka wadhakkaa ol ta’u.  Waggoottan 20 darbanitti namoonni miiliyoona 16 sadarkaa addunyaatti qurciirraa fayyaniiru. 

Qurciin waggoottan kumaatamaaf nama miidhaa ture.  Dhukkubichii maqaa kana kan argate jecha Latin *lepra*, jechuun waan jabaataa "scaly", si’a ta’u jechi "Dhukkuba Hansen" ogeessa fayyaa Gerhard Armauer Hansenirraa moggaafame. Namoota qooduun/ofirraa fageessun leper colonies ammallee biyya akka Indiyaa keessatti, kan kumaatama caalan irratti;  Chayina keessatti, namoota dhibbatamaan lakkaawwaman irratti;  fi Afrikaa keessatti.  Ta’us, qoodinis bakka baay’etti dhaabbateera.  Qurciin Qoodinsa hawaasummaa waliin seenaa duubaa dhufeen wal qabata,  kunis dhukkubsattoonni dursanii akka hin bakkesifannee fi dafanii yaalii hin arganne godhaa jira. Guyyaan qurcii addunyaa warra qurciidhan miidhaman biratti ubannoo uumuuf bara 1954 irraa eegale. 

## Maddawwan
Leishmaniasis

**Leishmaniasis** YKN **leishmaniosis** jechuun dhukkuba sababa prootozo’a paarasayitii sanyii *[[Leishmania]]* tiin dhufuu fi karaa hiddaa/ciniinnaa tisiisa ashawaa/sandflies daddarbuudha.  Dhukkubichii karaa sadiin jechuu: “cutaneous”, “mucocutaneous”, gosa “leishmaniasis” qaama keessaatin mul’ata YKN uummama.  Gosti inni “cutaneous” gogaa si’a orbobbeessu, gosti isa “mucocutaneous” gogaa dabalatee afani fi funyaan mammadeessa. Gosti inni qaama keessatti uummamuu immoo dura gogaa irraa eegalee booda hoo’ina qaamaa fida, seelii dhiiga diima gadii xiqqeessa, akkasumas rajiijji fi tiruun akka guddatu taasisa. 

## ka’uumsa isaa fi qorannoo isaa
Dhukkubni kunkan namatti dhufu karaa *Leishmania* gosa 20 ol ta’aninii.  wantoonni balaa kana ammeessan: hiyyummaa, hanqina nyaataa, manca’iinsa bosonaa, fi babal’achuu magaalatii.  Dhukkubni gosa sadaniyyuu paarasayitii maaykiroskooppi dhaan ilaaludhan baramu/addaan ba’u.  Dabalataan, dukkuba isa qaama keessatti uumamu dhiiga qorachuudhaan bira qaqqabuun ni danda’ama.        

## Ittisaa fi yalii
Dhukkubni “Leishmaniasis” amma tokko saaphana keemikaala farra bookee cuuphame jala rafuudhaan ittifamuu ni danda’a.  Tarkaanfiwwan ittisaa kaawwan keemikaala farr bookee biifu fi namoota dhukkubsatan dursanii yaaludhaan akka hin tamsaane ittisuudha.             Yaalin barbaaddamu dhukkubichii eessaa akka nama qabe, sanyii/gosa *Leishmania*, fi gosa dhukkubichaa irratti hundaa’a.             Qorichoonni dhukkuba isa qaama keessatiif oolan: liposomal amphotericin B, walitti makaa pentavalentantimonials fi paromomycin, fi miltefosine faa dabalata.  Dhukkuba gosa “cutaneous” tiif, paromomycin, fluconazole, yookin pentamidine fayyisuu danda’u. 

## Tamsa’ina/facaatii Epidemiology
Namoonni gara miiliyoona 12 ta’an yeroo ammaa biyyoota 98 keessatti miidhamanii argamu. gara miiliyoona  2 kna ta’an haraa wayita ta’an waggaa waggaatti kuma 20 anga kuma 50 kan ta’an immoo lubbuu isaanii dhabu. Namoonnii miiliyoon 200&nbsp; ta’an Asiya, Afrikaa, kibbaa fi wadhakkeessa Ameerikaa, fi kibba Awurooppaa keessaiitti iddoo dhukkuba kanaaf saaxilame jiraatu. WorldDhaabbanni Fayyaa Addunyaa yaalii dhukkuba kanaatif jecha qorichoonni tokko tokko gatiin isaanii akka gadii bu’u tasiiseera.  Dhukkubni kun beeyledoota edduu kan akka saroota fi sanyiiwwan hantuuta faa qabuu danda’a.

## Maddawwan
Seenaa jireenyaa

**Seenaan jireenyaa** gosa al-asoosamaa ta'ee ibsa ballaa jireenya nama tokkoo kan ofiin ykn nama biraatiin barraaweedha. Seenaan jireenyaa odeeffannoo barnootaa, hojii, hariiroo fi du'a nama sanii caala muuxannoo inni qabu of keessatti qabaata. Seenaan jireenyaa hawaasni akka irra waa baratuuf xinxila ballaa taatee fi mudannoo jiruu dhuunfaa of keessaa qaba. Jireenyi nama beekkamaa, hayyuu,  abba gadaa [qaalluu][ fi gootaa barreeffamee akka seenaa jireenyaa ol kaa'ama.

== Amaloota seenaa jireenyaa ==
Seenaan jireenyaa odeeffannoo dhuunfaa kan akka bakka dhalootaa, bara dhalootaa, maatii irra dhalate of keessaa qaba. Akkasuma mudannoo jiruu fi jireenya keessatti isa mudatee fi wantoota inni hojjate barreeffamuu qabu.

==Kanas ilaali==
* [Taaddasaa Birruu
* Asoosama

## Wabii
Firidiriish Niichee

**Firidiriish Viilheelmi Niichee** (A.L.A Onkoloolessa 1844 – Hagayya 25 1900) filoosofera, qeeqaa aadaa, waloo, barreessaa sirbaa, hayyuu afaan Laatinii fi afaan Giriikii lammii Jarmaniiti. Hojiin Niichee dhiibbaa bu'uuraa fi addaa falaasama fi beekkumsa warra dhihaarratti fide. 

## Wabii
Zalaalam Abarraa

**Zalaalam Abarraa** (1953 - ) waloo fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha. Zalaalam walaloo miyaawaa Afaan Oromootin barreessuu fi dhimma hawaasummaa Oromoorratti xiyyeeffatuun beekkama. 

## Seenaa Duuba
Zalaalam Abarraa Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamtee bakka Waachaa jedhamutti abbaasaa Abarraa Tasfaa fi harmeesaa Qanaatee W/yesuus irraa  bara 1953 dhalate. Yeroo inni umuriinsaa waggaa shanii maatinsaa waan gargar bahaniif irra caala akkoosaa biratti guddate.  

Barnootasaa achuma magaalaa Naqamtee keessatti barate.

## Wabii
* Zelalem Abera (Interview), dhihootti kan baname: Sadaasa 6, 2015
* Zelalem Abera (Part 2), dhihootti kan baname: Sadaasa 6, 2015
Echinococcosis

**Echinococcosis**, akkasumas **hydatid disease**, **hydatidosis**, YKN **echinococcal disease**, jedhamee kan beekkamu parasitic disease sababa tapeworm gosa *[[Echinococcus]]* kan dhufuudha. Namoonnis gosa dhukkubba kanaa lamaan qabamu, “cystic echinococcosis” fi alveolar echinococcosis. Gosoonni lama immoo kan baay’ee hin beekamnes “polycystic echinococcosis” fi “unicystic echinococcosis” ni jiru. Dhukkubichi jalqaba irratti mallattoo tokko male kan nama qabu si’a ta’u bifuma kanaan waggaa tokko turuu mala. Mallattoo fi dhukkubbiin mul’atu iddo itti dhiiton/iitoon uummamee fi ammanttaa isaa irratti hundaa’a.  Dhukkubni “Alveolar” yeroo baay’ee tiruu irraa yaa jalqabu malee gara qaama biraa kan akka sonbaa fi sammuu itti faca’a.  Yeroo tiruun miidhamu dhukkubsataan dhukkubsachuu qama garaa abdominal pain, ulfni isaa hir’achuu, fi biftii jijjiirramu yellow tu irratti mul’ata.  Dhukkubni sonbaa tarii dhukkubsachuu laphee fiduu, shortness of breath fi qofaasisuu fiduu danda’a.

## Cause
Dhukkubichi kan faca’u soorataa fi bishaan hanqaaquu raammoo dhukkubicha fiduun faallame fayyadamanii fi beeylada dhukkubsateen yoo wal tutuqqiin jiraatedha.  Hanqaqun bobbaa /gadi teessuma/ beeylada foon nyaatan kan dhukkubichaan qabamanii keessatti argama.  Beeyladoonni dhukkubichaan qabamuun beekkaman: saroota, sardiidotaa fi yayii faa dabalatu. eeyladoonni kun dhukkubichaan qabamuuf qaama organsjechuun foon kan akka hoolaa fi illeentti dursanii dhukkubsatanii nyaachuu qabu.  Gostii dhukkuba nama qabuu garuu gosa raammmmoo *Echinococcus* faallama fiduu irratti hundaa’a.  Qorannaan yaalii yeroo baay’ee ultrasound karaa computer tomography (CT) YKN magnetic resonance imaging (MRI)tiin fayyadamuun geggeeffama.  Qorannoon dhiigaa antibodies qaamni ammam akka dhukkubicha ofirraa ittisuuf yaalii gochaa jiruu ilaalunis biopsy tarii fayyaduu danda’a. 

## Ittisaa fi yaalii
Dhukkuba kanaa beeyladooda dadabarsuu danda’anii kan akka sarootaa yaalu fi hoolota talaalchisuun too’achuun ni danda’ama.  Treatment is often difficult. Dhukkubni kun yeroo qoricha fudhatan qaama gogaa jalatti bishaan godhachuu YKN dhiita’uu danda’a.  Yeroo tokko tokko dhukkubni akkasii mul’achuu /argamuu/ danda’a.  Gosti dhukkubichaa kan “alveolar” qoricha fudhatametti aansudhaan baqaqsanii baasuu barbaachisa.  Qorichii fudhatamu albendazole waggaadhaaf fudhatamuu barbaachisuu mala.  Dhukkubni gosa “alveolar” kun du’aatii geessisuu ni danda’a. 

## Faca’iinsa isaa
Dhukkubichii kutaa biyyoota addunyaa baay’etti kan mul’atu si’a ta’u yeroo ammaa kana namoota miiliyoona tokko ta’an miidhaa jira.  Naannowwan kibba Ameerikaa, Afriikaa fi Asiyaa keessatti uummanni dhibbantaa 10 ta’utu miidhamaa jira jedhameet tilmaamama.  Bara 2010 keessa dhukkuba kanaan namoonni 1200 kan du’an si’a ta’u kunisa bara 1990 keessa du’aatii sababa dhukkuba kanatiin uummamee ture 2000n yoo wal bira qabamee ilaallmu gadii bu’uu argisiisa.  Ubaatiin dhukkubichi diinagdee irratti geessisu waggaatti gara doolaara Ameerikaa biiliyoona 3 itti tilmaamama.  Dhukkubni kun beeyladoota kan akka booyyee, saawwanii fi fardeenis ni miidha. 

## Maddawwan
Łobez

**Łobez** (, ), Poolaandi. Bara 2015 bayinna ummata 10 409 calu biyyotta.
* Ballina: 12,84 km²
* Baayyina ummataa: 10 409 (2015)
* Tuuta'insa ummataa: 811/km²
* Koodii lakkoofsa bilbilaa: +48 91
## Baayyina ummataa

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Internet
* Łobez 
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Trichoriyaasis

**Trichoriyaasis**, akkasumas kan  **dhukkuba raammoo geengoo**, jedhamee waamamu dhukkuba Raammoo Maxxantuu *[[Trichuristrichiyura]]* irra dhufudh (whipworm). Dhukkubichi kan dhufe raammoo baayyinni isaanii xiqqaa ta’een kan dhufe ta’e, yeroo heedduu mallattoon dhukkubaa hinjiraatu. namoota raammoolee baayyetiin qabaman irratti,dhukkubbii garaa, dadhabbi fi teessisaa. bobbaatiin kan yeroo baayyee  dhiiga qabu argisiisuu danda’a. Dhukkubbiin daa’imman irratti xiqqeenya guddina sammuu fi qaamaa fiduu danda’a. Dhiiga dhabuunsadarkaa seelii dhiigaa diimaa qaqqabuu danda’a.

## ka'uumsa isaa
Dhukkubichi kaninni yeroo baayyee faca’u yeroo namoonni nyaata ykn bishaan anqaaquun raammolee akkanaa kessaa jiru nyaatan ykn dhugani dha. Kunis kan mudatu yommuu fuduraalee/kuduraaleen rakkoo qaban guutummaan guutuutti hinqulqullaa’iin hafani dha. Raammoleen kun yeroo baauyyee anqaaquun raammolee akkanaa kan argaman biyyoo bakka namoonni diida irratti bobba’ani fi bakka  bobbaatiin namaa hinwallaanamiin akka xaa’ootti fayyadaman irratti argamu. Anqaaquwwan kun kan maddan bobbaatii namota dhukkubichaan qabanii irraati. Daa’imman xixiqqoon kan biyyoo akkanaa irra xabatani fi harka isaanii gara afaan isaaniitti galchan salphaatti dhukkuba kanaan qabamuu danda’u. Raammoleen sun  boolla guddaa keessa kan jiraatani fi dheerinni isaanii seniti meetira afur gaha.name=CDC2013/> Raammoo Geengoon yommuu bobbaatiin namaaMaayikirooskoppiidhaan qoratamutti anqaaquuwwan sana arguudhaan beekama. Anqaaquun suni barmeela fakkaatu.

## Ittisaa fi yaalii
Kan ofirraa ittisuun danda’amu nyaata haalaan bisheeffachu fi  utuu nyaata hinbisheesin duraharka dhiqachuudhaani. Tarkaanfiwwan kanbiroon tajaajila  qulqullinaa kan akka mana fincanii faayidaa kennani fi  manneen fincaanii qulqulluu tti fayyadamuu fi bishaan qulqulluu argachuu faa dabalata. Iddoowwan addunyaa kanaa bakka dhukkuboonni itti barmaatilee ta’anitti yeroo baayyee gareen namootaa hundinuu altokkoon wallaanamuu fi idileedhan wallaanamuu nidanda’u.. Wallansi isaa guyyota sadiif qorichoota.: albendaazoolii, mebendaazolii or ivermektinii fudhaachuudhaani. Namoonni erga yaalamaniin booda yeroo baayyee deebiyaanii dhukkuba kanaan qabamu.

## Tamsa'ina fi seena isaa
Dhukkubni raammoo geengoo sadarkaa addunyaatti namoota Miliyoona 600 hanga 800 ni miidha. Innis barmaatileedhan kaninni mudatu biyyoota tiroopikaalii keessattiargamani dha. Biyyoota boddeti hafoo keessati, namoonnii dhukkuba raammoo geengo kanaan qabaman yeroo heedduu dhukkuba alalunaa fi maagaa ni qabaatu. Dhukkuboonni kun dinagdee biyyoota baayyee irratti dhiibbaa guddaa fidu. Dhukkuboota kana irratti talaallii qopheessuuf hojiin hojjetamaa jira. Dhukkubni raammoo geengoo kun akka dhukkuba tuffatamaa tiropikaaliitti fudhatama.
## Maddawwan
Portal:Nyaata aadaa Oromoo

Nyaata aadaa Oromoo kan taye keessaa tokko **Ancootee** dha. Ancooteen nyaata aadaa Oromoo Wallaggaa yoo tawu innis hidda lafa jalatti hojjetamu irraati.
Qimbibiit

V.CON. IP address 10.108.1.33
Facebook page Kimbibit Woreda ICT Department Kutaa TQO Aanaa Qimbibiit
https://www.facebook.com/ictroomsheno/
Yuunivarsiitii Haramaayaa

**Yuunivarsiitiin Haramaayaa** dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Oromiyaa magaalaa Haramaayaatti argamudha . Dhaabbatichi yunivarsiitiiwwan biyyattii keessatti dullooman keessaa isa tokko.
Cysticercosis

**Cysticercosis** ita’iinsa qaamaa faallama karaa young form (cysticercus) pork tapeworm jedhamurraa uummamuudha (*Taenia solium*). Namoonni waggadhaaf mallattoo xiqqoo argu yookin mallattoo omaatuu otoo hin argin turun,qaama YKN gogaa isaaniirratti ita’iinsi seentii meetra tokkoo anga lamaa ta’uu fi kan dhukkubbii hin qabne uummama, YKN yoo sammuun tuqame neurological symptoms qabaatu. Ita’iinsii jajjabina qabu kun erga mul’atee kaasee ji’oota yookin waggoota booda gar malee ita’uun/guddachuun dhukkubuu eegala.  Biyyoota guddachaa jiran keessatti kun yeroo baay’ee ka’uumsa seizuretii. 

## Ka’uumsa isaa fi tooftaa ittiin qoratamu
Yeroo baay’ee kan inni ittin nama qabu nyaata yookin bishaan hanqaaqu raammoo hadhaa/heexoo tiin faallame nyaachu fi dhuguudhaani.  kuduraalen hin bilchaatin kanaaf ka’uumsa guddaadha.  Hanqaaqun raammoo heexoo/hadhaa bobbaa nama raammoo kanaan faallamee irraa kan dhufuudha, wanti kunis taeniasis jedhamee beekkama.  “Taeniasis” dhukkuba gara biraa xannacha foon keessatti argamu otoo hin bilchaatin yoo nyaatan kan nama qabuudha.  Namoonnii nama hadhaa/heexoo qabu waliin jiraatu carraan inni dhukkuba “cysticercosis”n qabamuu isaa ol¬-aanadha.  Qorannoon dhukkuba kanaa karaa aspiration xannacha uummame ilaaludhan geggeeffama.  Suura sammuu karaa computer tomography (CT) fudhacuun YKN magnetic resonance imaging (MRI) fayyadamuun dhukkubichii sammuu keessa jiraachuu fi dhiisuu addaan baasuuf baay’ee gargaara.  Baay’achuun lakkoofsa ceelii dhiiga hadii/white blood cell, kunis eosinophils jedhama, dhiignii cerebral spinal fluid keessatti argamus akka mallattoo tokkootti ni gargaara.

## Ittisaa fi too’annaa
Faalamuun kun qulqullina dhuunfaa eeggachuu fi sanitationdhaan ga’uumsaan ittifamuu ni danda’a. Kunis: Foon sirriitti bilcheessuu, qulqullina bobbaa sirriitti eeggachuutoilets fi bishaan qulqulluu fayyadamuu dabalata. Dhukkubicha “taeniasis” dhaan yaalun akka hin tamsaane ittisuuf gargaara. yaaliin qaama “nervous system” hin dabalanne tarii barbaachisaa ta’uu dhiisuu mala.  Yaaliin “neurocysticercosis” waliin taasifamu qorichoota praziquantel YKN albendazoletin godhama. Isaan kun yeroo dheeraa barbaaduu malu. Steroids, yeroo qorichoonni kun fudhataman dhiibbaa fayyaa isaan fidan ittisuuf/anti-inflammation fi anti-seizure medications ni barbaachisu.  Yeroo tokko tokkoo xannacha basuuf yaliin baqaqsuu ni taasifama. 

## Tamsa’iina dhukkubichaa
Dhukkubnii raammoo hadhaa/heexoo keessumattu biyyoota Asiyaa, Afrikaa saaraa gadii fi Laatin Ameerikaa keessatti beekkamaadha. beentaan anga 25 ta’an faallamaniiru jedhameet amanama. Biyyoota guddatan keessati garu kun gonkumaa waan barame miti. Sadarkaa addunyaatti bara 1990 itti namoota 700 kan ajjeese dhukkubni kun bara 2010 keessa namoota 1,200 akka ajjeese gabaafameera. “Cysticercosis”n nama malees booyye fi saawwan kan faalu ta’u illee mallatton yeroo gabaabaadhaaf qofa darbee darbee irratti mul’ata. Dhukkubni kun seenaa dhala namaa keessatti kan mul’achaa tureedha. Dhukkuboota dagataman keessa isa tokko neglected tropical diseases.

## Maddawwan