open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baakteeriyaa Giraam negativii(Hi'eentaa)

Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam negativii dandeettii halluu **Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa)** ofirratti hambisuu hin danda’an.Sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii qaban. Cichaan seelii haphii fi teekooyiki asiidii hin qabne qaba.Cichaan seelii isaanii 10-20% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. Sabaga lubbiyyoo ykn Membireenii alaa qabu kanaafuu, indootoksiinii maddisiisu. Kun immoo seeliin baakteeriyaa antibaayootikiin(Farra baacteeriyaa) akka hin midhamnee ittisa.Baakteeriyaan dhukkuba fidan hedduun as jalatti ramadamu.Fakkeenya: Salmoonellaa, shiigellaa, tiriipaanoomaa fi kkf.
Baakteeriyaa Giraam-posativii(eeyyentaa)

Beektoonni waa’ee baakteeriyaa qu’atan **baakteerolijiistoota** jedhamu. Baakteeroloojistonni gadi-fageenyan waa’ee baakteeriyaa beekuf bakka adda addaatti ramaduun qu’atu. Amaloota adda addaa isaan qaban irratti hunda’un baakteeriyaa gosoota garaagaratti ramadu. Kanneen keessa tokko halleessa Giraamiiti. Halleessuun Giraamii gosa halleessuu gosoota baakteeriyaa addaan haasuuf tajaajiluu yoo ta’u qabiyyee **cichaa lubbiyyoo** baakiteeriyaa iratti hundaa’uun baakiteeriyaa **giraam-posativii(eeyyentaa)** fi **giraam negativii(Hi'eentaa)** addaan baasuuf kan gargaaruudha.

Halleessuun giraamii yaalii karaa baakteeriyaan itti ramadamu ta’e, tooftaa hayyuun “ Hans Christian Gram” bara 1884 baseedha. Maayikiroobaayoloojii keessatti halleessuun Giraamii baay’inaan kan gaggeeffamudha. Malli kunis baakiteeriyaa giraam negaatiivii fi poosatiiviitti addaan baasuuf baay’ee kan gargaaruudha. Dabalataan boca baacteeriyaa adda addaa adeemsa halleessuun kanaan adda baasuun ni danda’ama.

Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam posativiiti ta’an halluu **Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa)** jedhamu ofirratti qabatanii hambisu Kun immoo yabbina cichaa seelii isaanii agarsiisa.sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii hinqaban. Cichaan seelii furdaa teekooyiki asiidii qabu qaba. Cichaan seelii isaanii 70-80% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo alaa hin qaban.kanaafuu, indootoksiinii hin maddisiisan. Baakteeriyaan dhukkuba fidan muraasni as jalatti ramadamu. Fakkeenya:Baasileesii, kiloosteriidiyeemii, maayikoobaakteeriyeemii fi kkf
Miitoosiis

Maayitoosisiin adeemsa hirmama seelii ilmoolee seelii lama kan walii fi warra isaanii fakkaatan oomishudha. Adeemsa kana keessatti seeliin ilmoo seelii warraa wajjin lakkoofsa kiroomsomootaa haalaan wal fakkaatan qabu. 

N __________ N 

2N __________ 2N 

46____________ 46

Gosti hirmama seeli kun yeroo guddina orgaanizimoota fi wal-Hormaata al-saalessaa kan geggeeffamu dha. Sadarkaa Maayitoosisii hirmama seelii kana bakka afuritti qooduun ni 69 danda’ama. Kunis piroofeezii, meetaafeezii , anaafeezii fi teeloofeeziidha
Jeneetiik

**Jeneetiksiin ykn xiinsanyundeen ykn qordhaalmayni** damee xiinjiree kan qorannoo dhaalmayaa fi adeemsa xiinjiree isaa ilaallatudha. Akkasumas qorannoo sanyundeelee, jiinoomii fi marsaa lubbiyyoo of keessatti qabata. 
## Hiikoo
Jeneetiksiin qorannoo dalagaa dhaalmaya amala warra irraa hanga dhala hubachuuf godhamu jedhamee waama. Bu’uurri dhaalmayni irra dhaabbatu dhaala sanyii jedhamuun beekama. Hojimaata amala dhaloota tokko irraa gara dhaloota biraatti ittiin darbu jedhamee ibsama. Gregor Johann Mendel argannoowwan bu’uuraa dhaalmaya irratti argateen “Abbaa Xiinsanyundee Ammayyaa” jedhamuun beekama.Garaagarummaan dhaalsanyii akkuma maqaan isaa ibsutti hamma walfakkeenya dhabuu ijoollee fi warra isaanii gidduu jiruu dha. Amala yaadqalbii, saayitoloojii, xiinqaamaa fi morfoloojii namoota dhuunfaa gosa walfakkaataa wajjin walsimu ilaalcha keessa galchuun murtaa’uu danda’a.
## Seerootaa fi qajeelfamoota xiinsanyundee
### Seera Dhaala snyii Gireegor Mendeliin
Atari (Pisum Sativum) biqiltuu Mendel waggoota 7f yaalii godhee seera dhaalaa uumamtoota lubbuu qaban keessatti yaada dhiyeessuu irra gahe ture. Mendel qorannoo diqaalomsuu ilaalchisee gaggeeffameef amala adda addaa Pisum Sativum torba of eeggannoodhaan filateera. Mendel sararoota walhormaata dhugaa i.e. kanneen of-pooliineeshinii dhaabbataa keessa darbanii fi dhaala amala dhaabbataa agarsiisan fayyadame
### Qajeelfamoota dhaalmaya
Mendel diqaalessuu-tokkee (monohybrid) yeroo ilaalu seera dhaala lama  dhiheesse-

#### seera addaan bahuu
saayinsii dhaala sanyii Mendel keessatti seera aliloonni jiinii keessatti argaman yeroo uumama seelota saalaa addaan ba'anii seelota saalaa addaa addaa akka seenanii fi yeroo misooma hanqaaquu akka walitti deebi'an ibsu dha.
#### Seera ofmul'isuu
Qaamonni adda addaa akka qabattootatti waamaman amala to’atu. Qabattootni(factors) kun yeroo hunda cimdiin argamu. Jiinii cimdiin kana hundeessan keessaa tokko isa duraa irratti ol’aantummaa yn mul'ina qaba.

#### ofmul'isuu hanquu
Jenetiksii keessatti haala aliloonni jiinii amala giddu-galeessaa agarsiisani dha. Fakkeenya:  yommuu angooxoon halluu diimaa kan halluu adii qabu waliin walirraa horan angooxoon haaraan uumamu halluu daanguleesa qaba.
#### Ofmul'isuu mirree
gosa doominaansii (ofmul'isuu) jiinii keessatti aliloonni lamanuu ofibsani dha. Fakeenyi beekamaan gartuu dhiigaa ABO dha.

#### seera garaagarumaa of danda'aa
saayinsii dhaala sanyii Mendel keessatti seera yommuu amaloonni lamaa fi isaa ol dhaalaman wantoonni amaloota hunda too'atan ofdanda'anii warra irraa ilmaanitti darbuu ibsu dha. Kana jechuun dhaalamuun amala isa tokkoo dhaalamuu amala isa biroo irratti dhiibbaa hin qabu. Wantoonni kunniin yeroo uumama seelota saalaa of danda'anii ba'u. Amalli orgaanizimii sanaa hundinuu seelii saalaa keessaa bakka bu'ee qaba jechuu dha. Kun yeroo ammaa DNA isa jedhamu dha. Kan seera kana argate lammii Oostiriyaa nama Mendel jedhamu dha. (Mendel's 2nd law=law of independent assortment). (Austrian botanist, Gregor Johann Mendel, 1822-1884).
Meeyoosisii

Orgaanizimootni saalaan wal horan, **[[Misooma hanqaaquu|fertilaayizeeshiinii(misooma hanqaaquu)]]** fi **meeyoosiisii(Addaan bahiinsa saalaa/baakkinoo)**dhaan amaleeffaman. Adeemsii lamaanuu marsaa jireenyaa isaanii keessatti iddoo ta’e tokkootti jiraachuu qabu. Fertilaayizeeshiiniin walmakuu hanqaaquu fi sanyii kormaa, jechuun gaametoota haapiloodii wal-qunnamuudhaan, **[[Miciraa(Zygote)|zaayigootii(Maadhee makaa)]]** daayipilooyidii umudhaaniidha. Adeemsa hirmama maayitoosisiitiin zaayigootiin gara micireettii, micireen immoo gara ga’eesaatti guddachaa deema. Walitti dhufeenyii gaameetoota lakkofsa kiromosomoota zaayigootii umaamu keessatti waan ciimdeessuuf (doubles) marsa jireenya iddoo ta’e tokko keessattii adeemsii deebi’ee walakkaatti isaan kutu qabachuun barbaachisaa dha. Adeemsi kun immoo **meeyoosiisiidha.** 

Meeyoosiisiin jeermii ykn seeloota saalaa gaggeeffamuu fi lakkoofsi kiromosomoota walakkadhaan hir’isuudhaan amaleeffama. Seelootni ilmoo walakkaa lakkoofsa walii gala kiromosomotaa seelii warra keessa jiruu qabatantu omishamuu. Fakkeenya Seelootnii ilmoo meeyootikii haapilooyidii bu’a (firii) warraa daayipilooyiditti 

2N ____ N qofa 

46 _____ 23  Uumamni daayiplooyidii immoo kan deebi’uu fertilaayizeeshiniidhaan. Sadarkaan hirmama meeyoosisii baayyee wal-xaxaa fi faayidaa adda kan qabuudha. Wal makuun (recombination) odeeffannoo dhaala sanyi orgaaniziimii adda addaa lama gidduutti raawwatuu akka hirmani kun baayee bu’a qabeessaa fi barbaachiisa ta’ee mirkaneessa. Mallii baayee beekamaan dhaallii sanyii ittiin wal-maku yemmuu feertilaayizeeshinii warrootni lamaan kiromosomoota walitti gummachuudhaan (donation) dhalattootaaf wal-makaa odeeffannoo jeenetiksii kennuudhaani dha. Gabaabumatti adeemsi meeyoosisii fi feertilaayizeeshinii lamaanuu amaloota orgaanizimoota saalaan wal-horaani yemmu ta’an akka wal-duraa boodatti lakkofsa kiromosomsii walakkeessu fi cimdeesuudhaaf gargaaru.
Piroofeezii

**Proofeeziin ykn Sadurcitaa** Maayitoosisii keessatti sadarkaa jalqabaa fi isa dheeraadha. Gochaaleen kan sadarkaale biraa irraa addaan baasuu : - Kiroomaatiniin wal-horee (duplicated) wal-seenuudhaan kana jechuun furdachuu fi gabaabachuudhaan kiroomosomsii akka qaama addaatti mul’atu uumuu jalqaba. Wantootni kiroomaatinii wal-seenan kiroomaatidii cimdiiwwan obbooleeyyii wal-fakkaatan iddoo seentiromerii irratti Walitti hidhamaa ta’anii mulatu. - Seemtiriyooliin kofa sirrii uumuudhan dhuma (maddii) seelii irraatti argaman gara dhuumaa/fallaa/seeliittii socho’uu. - Ispindiiliin hojjetamu jalqba - Membireenii niyuukilaarii caccabuu jalqaba. - Niyuukiloolaayiin dhuma sadarkaa kanattii ni bulbuulama.
Meetaafeezii

**Meetaafeeziin** Sadarkaa meetaafeeziitti gochaalee gurguddoo raawwataman keessaa membireeniin niyuukilarii guuttummatti caccaba. 70 Kaayinetokooreen maayikirootubiliin seentiromeeri kiroomsomsii gara wa; akkaa ispindiilittii harkisa: Kiromosomsiin gara gidduu seeliitti socho’udhaan gidduu ispindilii irraa of tessisu. Iddoo isaan ispindiilii irraa taa’an Kun pileetiimeetaafeezii ykn Iwuketeeri jedhamee beekama. Tokko tokkoon obbooleeyyan kiroomatiidii kiroomsomsoota iddoo seentiromeeriitttii xiqqoo adda siquudhaan gara alaa poolii seelii deemudhaaf of-qopeessuu, gochaaleen kun dhuma sadarkaa kana agarsiisa. .
Walaabeedduu

**Multiverse** tuuta yaadame yuunivarsiitota hundaati .Walitti qabamanii, yuunivarsiitiiwwan kun waan jiru hunda akka of keessaa qabantti fudhatamu: guutummaa iddoo, yeroo, maatirii, anniisaa, odeeffannoo, fi seera fiizikaalaa fi dhaabbataa isaan ibsan. Yuunivarsiitiiwwan adda addaa multiverse keessa jiran "Addunyaa waltarree", "Addunyaa biroo", "universes alternate", ykn "worlds hedduu" jedhamu. Tilmaamni beekamaan tokko multiverse "patchwork quilt kan yuunivarsii adda addaa hunduu seera fiiziksii tokkoon hidhaman" ta'uu isaati.
Anaafeezii

**Anaphase** ( from Afaan Giriikii durii  ἀνα-  (ana)'duuba' ) sadarkaa maaytoosii adeemsa meetaafeezii booda,Seentiromeeriin ni cita, maayikirootubiliin immoo kaayinotokoorii dhuma irrattii diippooliimeeraayizii ta’u jalqabu. Tokko tokkoon obbolleeyyii kiroomaatiidii kiromosomsii seentirimeerii irratti wal-irraa cituudhaan gara faallaa poolii seelittii socho’u. Kiromaatidiin kun kiromosoomsii jedhamu. Yemmuu kiromosomii dhuma poolii lamaan seelii ga’e, sadarkaan kun ni raawwata.
Teloofeezii

**Teloofeeziin** Sadarkaan kun kan calqabu yammuu kiroomosomsiin adda citee poolii seelii ga'udha.Asitti faallaan gochaalee adeemsa piroofeezii baay'een isaanii ni raawwatu.Adeemsi saayitookaayinasisii itti aanuudhaan ni calqaba.
Damee saayinsii

**Dameen mirkanbeekii**, **[[saayinsii|mirkanbeekii]]**, **dameewwan mirkanbeekii** ykn **gosoota mirkanbeekii** jedhamuunis kan waamaman, yeroo baay'ee gareewwan gurguddoo sadiitti qoodamu:

* mirkanbeekii idilee(Formal Sciences) : qo'annoo sirnoota idilee kan akka damee Yaaya(logic) fi herregaa jala jiran, 
* mirkanbeekii uumamaa : qorannoo taateewwan uumamaa qo'ata (kanne xinuumamtoo(cosmology), Xindachee(ji’ooloojii), Xinseerumamaa(fiizikaasii), keemistrii, fi xinjiree walaabuu  dabalata). mirkanbeekii uumamaa damee gurguddoo lamatti qoodamuu danda’a: mirkanbeekii fiizikaalaa(nafooyyee) fi mirkanbeekii jireenyaa (ykn xinjiree ).
* mirkanbeekii hawaasaa : qorannoo amala namaa gama hawaasummaa fi aadaa isaatiin.
Hirmama Seelii

Hirmamni Seelii jireenya lubbu qabeeyyiitiif barbaachisaadha. Hirmamni seelii guddina qaamaa ijaarsa qaamaa fi qaama miidhame bakka buusuu, wal-hormaataa fi baay’ina seelotaatiif barbaachisaa dha. Seelonni baay’achuudhaaf hirmama gaggeessu. Seeliin tokko 2 ti 4 ti 8 ti fi kkf tti baay’achaa adeema. Akkaata amala kiroomosomootaa irratti hundaa’uudhaan gosoota hirmama seelii lamatu jira. Maayitoosiisii fi meyoosisii jedhamu. Hirmama seelii keessatti wanti hirmamuudhaaf deemu kiroomoosomsii waan ta’eef kiroomoosomsiin iddoo guddaa kan qabatedha. Gochaaleen wal-hormaata hundaa seeliin tokko yeroo umrii isaa raawwatu marsaa seelii jedhama.
Busan (tuuta urjii) .

**Buusan**, **Obbolaa torban**, ykn **Messier 45,** akka kataloogii Messier, tuuta urjii banaa kan urjii Qotiyyoo keessatti garba mirgaa Arba gaadduu() olitti argamu yoo ta'u,  akkasumas tuuta urjii banaa ifaa fi beekamaa ta'e keessaa isa tokkodha. Tuutni kun urjiilee ho'aa, dargaggoota, bifa diimaa qaban kan of keessaa qabu yoo ta'u, hundi isaanii gara waggoota miliyoona 100 dura duumessa molakiyuulaa irraa tilmaamaan yeroo walfakkaatutti uumaman. Tuutni kun ija qullaatiin ilaaluun ni danda'ama,  guddinni isaa kan mul'atu akka waliigalaatti gara 1.6 waan ta'eef,  namoonni baay'een urjiilee tuuta kanaa keessaa ja'a ijaan adda baasuu danda'u,  garuu kun ta'ee osoo jiruu namoonni tokko tokko urjii 8 fi isaa ol adda baasuu danda'u.  Tuutni kun bara seenaa duraa irraa eegalee kan beekamu yoo ta’u, yeroo sanatti ogeeyyiin urjii durii baay’ee kan kaasan yoo ta’u,  Araboonni durii immoo isa fi ijaartoota isaa irraa eebba barbaadaa turan  akkasumas ifaafi ulfina isaatiin kan hawwataman yoo ta’u,  yeroo Giriikonni urjiilee ishee akka obboleettii torbaatti yaadanii sheekkoo tokko tokko naannoo isaatti hodhanii, tuutni kun naannoo yoo xiqqaate samii digrii lamaa irratti babal’ata, kunis ji’a guutuu dachaa afuriin walqixa, garuu dhangala’aa urjiileen isa keessa jiran tuuta biroo wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu gadi aanaadha. Oromoon immoo urjii kanaaf maqaa **Buusan** jedhuun ittii moggaasuun urjiilee dhadha isaa kessaa tokko kan taee fi Maqaa guyyaa sadaffaa dhaha ituuti
Baqqaannoo garaachaa (gasrodermis)

**Baqqaannoo garaachaa** (gasrodermis) baqqaana lubbiyyoo keessaa kan akka golgaa  Holqa garaachmarsaa Qurxumeelellaa ykn Binodhoqoneetti tajaajiluudha.
Lubbiyyoo saalaa (gametes)

Gaameetiin **seelii walhormaataa orgaanizimii** tokkoo yoo ta'u, **seelii saalaa** jedhamuunis ni waama.  Gosoota gosoota gaameetii morfoloojiidhaan adda ta’an lama uumuun, fi tokkoon tokkoon namaa gosa tokko qofa kan oomishan keessatti, dubartiin nama dhuunfaa kamiyyuu gosa gaameetii guddaa— Hanqaaquu jedhamu—fi dhiirri gosa xiqqaa— sanyii kormaa jedhamu oomishuuf . Seelonni sanyii kormaa ykn sanyii kormaa sababa flagellum, caasaa boca funyaanii qabuu fi seelii akka socho’uu fi socho’u taasisu irraa kan ka’e xiqqaa fi socho’oo dha. Faallaa kanaatiin, tokkoon tokkoon seelii hanqaaquu ykn Hanqaaquu baay’ee guddaa fi kan hin sochoone dha.  Gabaabumatti gaameetiin seelii hanqaaquu (gaameetii dubartii) ykn sanyii kormaa (gaameetii dhiiraa) dha. Beeylada irratti killiyaas ykn ovaarii dubartootaa keessatti bilchaata, sanyii kormaan immoo qaama saalaa dhiiraa keessatti guddata. Yeroo walhormaataa, ispeermaatozoon fi Hanqaaquu walitti makamanii orgaanizimii haaraa diploid uumu .  Gaameetonni odeeffannoo jeneetikii nama dhuunfaa walakkaa, gosa tokkoon tokkoon isaanii irraa ploidy tokko kan qabatanii fi karaa meiosis, kan seelii jarmii tokko fishinii lama keessa darbu, bu'aan isaas gaameetota afur akka uumamu kan uumamanidha.  Baayoloojii keessatti gosti gaameetii orgaanizimiin tokko oomishuuf ramaddii saala isaa murteessa. 

Gaameetiin **seelii walhormaataa orgaanizimii** tokkoo yoo ta'u, **seelii saalaa** jedhamuunis ni waama.  Gosoota gosoota gaameetii morfoloojiidhaan adda ta’an lama uumuun, fi tokkoon tokkoon namaa gosa tokko qofa kan oomishan keessatti, dubartiin nama dhuunfaa kamiyyuu gosa gaameetii guddaa— Hanqaaquu jedhamu—fi dhiirri gosa xiqqaa— sanyii kormaa jedhamu oomishuuf . Seelonni sanyii kormaa ykn sanyii kormaa sababa flagellum, caasaa boca funyaanii qabuu fi seelii akka socho’uu fi socho’u taasisu irraa kan ka’e xiqqaa fi socho’oo dha. Faallaa kanaatiin, tokkoon tokkoon seelii hanqaaquu ykn Hanqaaquu baay’ee guddaa fi kan hin sochoone dha.  Gabaabumatti gaameetiin seelii hanqaaquu (gaameetii dubartii) ykn sanyii kormaa (gaameetii dhiiraa) dha. Beeylada irratti killiyaas ykn ovaarii dubartootaa keessatti bilchaata, sanyii kormaan immoo qaama saalaa dhiiraa keessatti guddata. Yeroo walhormaataa, ispeermaatozoon fi Hanqaaquu walitti makamanii orgaanizimii haaraa diploid uumu .  Gaameetonni odeeffannoo jeneetikii nama dhuunfaa walakkaa, gosa tokkoon tokkoon isaanii irraa ploidy tokko kan qabatanii fi karaa meiosis, kan seelii jarmii tokko fishinii lama keessa darbu, bu'aan isaas gaameetota afur akka uumamu kan uumamanidha.  Baayoloojii keessatti gosti gaameetii orgaanizimiin tokko oomishuuf ramaddii saala isaa murteessa.
Qaqabattuu (Tentacle)

**Qaqabattuun** caasaa dheeraa adda addaa kan socho’aa ta’e kan yeroo baay’ee naannoo mataa ykn afaan bineeldoota (akka jellyfish ykn sea anemone) kan argamuu fi keessumaa miireeffachuu ykn qabachuuf kan oolu dha.
Baacoo

**Baacoon** afoolaa Oromoo kessaa kan nama bashanansiisuu fi boharsuu dha. Namoonni baay'ees Akka armaan olitti ibsameen ittin boharuuf,ittin bashnanuuf,ittin barachuu fi kkf fayyadamu.
Akeekkoo

**Akeekkoo ykn dhugoomsa(Theorem),** herregaan ykn yaayaadhaan yeroo hiikamu, hima seera Yaayaa fayyadamuun mirkaneessine jechuudha . Wanti nuti mirkaneessinu dhugaa ykn dhugaa biroo Yaayaadhaan walitti makuudha. Himoonni herregaa fi Yaayaa yeroo baay’ee mala Yaayaa hirkataa fayyadamuun mirkanaa’u. Sababni kanaas himawwan dhugaa hima bu’uuraa irraa kan hojjetaman yoo ta’u, sana booda hima hima sana irratti hirkate ta’uu isaaniiti.

## fakkeenya
Yaad-yaboo

Loojikii ykn herrega keessatti, **yaad-yaboon** hima baay’ee ifa ta’ee fi ragaan biraa osoo hin jiraatin dhugaa ta’uun isaa amanamuudha. Himoonni yaad-yaboo akka gaaleetti walitti makuun Akeekkoo(Theorem) nuuf kennu jechuudha .

Fakkeenya: Kuusaaleen dhugoomaa yeroon darbaa deemuun jaalala horatan yoo jiraatan, Dh.K.D. Kitaabonni 5 kan Euclid barreesse .

# Lakkoofsi lama lakkoofsa biraa wajjin tokko yoo ta’e, isaanis tokko.
# Yoo c fi b lakkoofsa tokko ta’an, d fi e illee tokko yoo ta’an, c+d fi b+e tokko ta’u.
# Yoo c fi b lakkoofsota walfakkaataa ta’an, d fi e illee tokko yoo ta’an, c-d fi b-e tokko.
# Yoo bocoonni lama sirriitti bakka walfakkaataa guutan, isaanis boca tokko walii isaaniiti.
# Yoo lakkoofsa tokko lakkoofsa 1 ol ta'een hiramte, bu'aan isaa yeroo hunda lakkoofsa jalqabaa irraa xiqqaadha.
Garagaltoo

**garagaltoo** hima yeroo himawwan miseensa hima hirkataa duubatti deebi’an uumamuudha. Barreeffama herregaa keessatti hima armaan gadii yoo kenname P \rightarrow Q Tiraanskriiptiin akkasitti maxxanfama \neg P \rightarrow \neg Q  .

: **Yoo roobni roobe**, lagni ni guuta.

Garagartoo hima kanaa

: Yoo roobni **hin** roobne lagni **hin** guutu.

Asitti wanti hubachuu qabnu barreeffamni jalqabaa fi barreeffamni gatii dhugaa isaanii irratti wal hin hirkanne ta'uu isaati . Kunis, hima jalqabaa dhugaa ta’uu kan danda’u yoo ta’u, barreeffamni immoo dhugaa yookaan soba ta’uu danda’a.
Nyaata baay'ee

**Miilixinximni** (**Afaan ingliffaan:- Arthropoda**) Murna isa guddaa sanyiilee gara kuma dhibba sagal kan qabu dha. Isaanis bishaan keessa kan jiraatan, kan lafa irraa ykn illee  maxxantoota ta’uu danda’u. Isaanis **Buusaa maxa'a (appendages jointed)** fi donkoo alee **(exoskeleton) chitinous**  qabu.Murni kun gita gurguddoo hedduu kan of keessatti hammate yoo ta’u, gita ilbiisoota kan of keessaa qabu yoo ta’u kunis mataan isaa kutaa guddaa gosa bineensotaa addunyaa kanaa bakka bu’a. Dandeettii bakka jireenyaa hunda keessatti jiraachuu qabu.
Baankii

**Baankiin ykn Manmaallaqni ykn Mancallaan** dhaabbata horcalleessaa(finance) tajaajila horcalleessaa adda addaa, keessumaa liqii, qusannaa, fi kaffaltii kennuudha.Akkasumas dhaabbata daldalaa kamiyyuu tajaajila horcalleessaa bal’aa isaaf barbaachisu ni kenna.Baankonni “dhaabbilee maallaqa fudhatanis” jedhamee hiikama akka kuufamaatti, gaaffii kuufamtoonni isaanii akka baasan, liqii akka kennan ykn Atooteeffama (invastimantii) godhan kabajuu.”kuufama dabalataa »
Og-barruu

Ogbarruun kalaqa sammuu ta’ee, jechoota filatamoodhaan yaad barbaade afaaniinis ta’ee, barreeffamaan mi’eessee miidhagsee kan dhiyeessuudha. Ogbarruun kalaqa sammuu dhala namaa, ogummaafi dandeettii, aadaa, duudhaa, falaasamaafi haala jiruufi jireenyaa, akkasumas dhageettii keessoo ofii, gaddaafi gammachuu qaban kan ittiin ibsataniidha. Akka kanaan barreeffamni hololoofi bifa walaloon dhiyaatan hojii kalaqaa taanaan ogbarruu jala galu. Asoosamni, ogwalaloofi do’iin ogbarruu jalatti ilaalamu.

## Hiikkaa ogbarruu
Ogbarruun afoolaas ta'e, barreeffama amaloota nama bashannansiisuu, barsiisuu, kakaasuu, koofalchiisuu, qirqiirsuu, gaddisiisuu, gammachiisuu, amansiisuufi kkf of-keessaa qabuudha.  Akka Zarihuun jedhutti, ogbarruun waan barreeffame mara qofa osoo hin taane kan afaaniin darban afoola kanneen akka walaloo fa’aa ni dabalata. Ogbarruu ilaalchisuun Asaffaan akka lafa kaa’eetti, safuu fi falaasama hawaasummaan kan itti dhiyaatuudha. Hojii kalaqaa kamiyyuu keessatti yoo dhimma hojii sanaa isa gooroo hin ta’iin , dhimmi rakkina safuu osoo hin ka’iin hin hafu. 

Hayyoota garaagaraan jechi Afaan Ingiliish  jedhu Afaan Oromootin ogbarruu jedhamee hiikame. Haata’u malee, jechi ogbarruu ogummaa barreeffamaa ta'uu bu'uureffachuun, barreeffama qofaaf kan jedhani mormanis jiru.

## Ogbarruu Oromo
Ummanni Oromoo ogbarruu ofii qaba. Ogbarruu fayyadamuun haala jiruu fi jireenya isaa ibsata. Ogbarruun Oromoo yeroo gara yerootti suutan dagaagaa kan dhufeedha. Haala guddinaafi dagaagina ogbarruu Oromoo keessatti, dhiibbaa mootummoonni darban biyya keenya bulchaa turan irraan ga'an irraa kan ka'e afaanichi carraa afaan hojii, afaan barnootaa, afaan sab-qunnamtii, afaan qorannoofi qo'annoo akkasumas carraa afaan barreeffamaa ta'uu sadarkaa eegameen argachaa turu dhabuun qancaruu danda'e.

Qorannaan ogbarruu jala bu’ee fayidummaa isaanii fi dadhabinna isanii saaxilee kallattii ifaa ta’e akeekus baay’ee xiqqaadha. Fakkeennaaf sadarkaa digirii sadeessootti, ogbarruu Oromoo irratti qorannaan hojjataman keessa kan Dr. Addisuu Toleessaa geerarsa Oromoo irratti hojjatan, kan Dr. Taaddesee Jaalataa afoolaa fi tapha ijoolle Oromoo Gujii irratti hojjatan, kan Dr. Asafaa Teferraa ogwolaloo diddaa Oromoo Salaalee irratti hojjatan fi biyya keessa Yuunivarsitoota Finfinne (Dr. Xilahuun Taliilaa, Dr. Teshoomee Egeree, Dr. Destaa Dessalenyii) fi Yuunivarsiti Jimmaa kan eeramaniidha.

## Ogeeyyii ogbarruu
Barreessaa

Barreessaa doo'ii

Galalchitoota

Walaleessaa
Raammoo Battee

**Raammoo Battee**  ykn platyhelminths tartiiba xiqqaa bineensota lafee maleeyyii kanneen qaama lallaafaa qaban, kan hin qoqqoodamnee fi qaama lallaafaa qabani dha . Qaamoleen sirna hargansuu fi marsaa dhiigaa dhabuun isaanii raammoon miinnii guddinaa fi bocaan akka daangeffamu waan godhuuf oksijiiniin qaama isaanii guutuu akka seenu fi kaarboon daayi’oksaayidiin hirriba salphaadhaan akka bahu taasisa . Rammooleen kunneen munnee hin qaba
Moggaasa (Nomenclature)

Lubbu- qabeeyyiin iddoo garagaraatti, afaan adda addaatiin maqaa adda addaa qabu. Fakkeenyaaf, Maqaan namaa afaan Oromootiin Nama yommuu jedhamu, afaan Amaaraatiin “Sewu”, afaan ingilifaatiin immoo “Human” jedhama, afaan biroon biyya birootti immoo maqaa biroo qabaachuu danda’a. Kun immoo irratti waliigaluuf rakkisaadha. Maqaan orgaanizimiin tokko iddoo adda addaatti maqaa adda addaan waamamu maqaa naannoo jedhama. Kanaafuu, rakkoo kana hambisuuf addunyaa irratti orgaanizimiin tokko maqaa tokkoon akka waamamuuf maqaa saayinsaawaa moggaasuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti Hoomoo saappiyaansii (Homo sapiens) jedhamuun beekama. Maqaan saayinsaawaa jechoota lama ofkeessaa qaba. Isaanis, maqaa qaccee fi maqaa sanyii ti. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti “Hoomoo saappiyaansii” jedhamuun beekama. Maqaan inni jalqabaa maqaa qaccee orgaanizimiin sun keessatti argamu mul’isa. Maqaan inni lammaffaan immoo maqaa sanyii mul’isa. Moggaansi maqaa kun **moggaasa maq-lamee (binomial nomenclature)** jedhama. Namni yeroo jalqabaaf orgaanizimoota akkaataa walfakkeenyaafi garaagarummaa isaaniitiin ramaddii gaggeessuun moggaasa maq-lamee mogaase Kaarloos Liinas (1707 – 1778 ALA jiraate) jedhama. Innis kana irraa kan ka’e abbaa taaksonoomii jedhamee waamama. Addunyaa irratti orgaanizimii tokko maqaa tokkoon mogaasamuun akka waamamu Saayintistoonni addunyaa irratti waliigalaniiru.

Seerota mogaasa maqaa saayinsaawaa Maqaan saayinsaawaa orgaanizimootaa maqaa qacceefi maqaa sanyii ofkeessaa qaba. Qubeen jalqabaa maqaa qaccee, qubee guddaan yoo eegalu maqaan sanyii immoo qubee xiqqaan barreeffama. Fakkeenyaaf, Hoomoo saappiyaasii kan jedhu keessatti ‘Hoomoo’n qubee guddaan kan jalqabe yoo ta’u, ‘saappiyaansii’n immoo qubee xiqqaan barreeffama. Kompiitaraan yeroo barreeffamu imoo itaalikii (Hoomoo saappiyaansii) ta’a. Yommuu harkaan barreeffamu garuu kophaa kophaatti jala sararama (Hoomoo saappiyaansii).
Raammoo geengoo

**Murni kun raammoo geengoo**, **nematodes**, **raammoo Ulee** , **Maagaa**    (    of keessatti qabata  kan akka raammoo Ascaris fi Ancylostoma, fi raammoon boca siliindarii (filamentous) fi simmeetirii cinaachaa isaaniitiin adda kan ta’an yoo ta’u, psyllium dhugaa qabaachuu baatanis, qaamni isaanii waan psyllium sobaa jedhamuun beekamu of keessaa qaba, kunis ni uuma from the connection of large vacuoles of special cells located between the wall of the body and the wall of the intestine, Kun qaamolee sirna bullaa'insa nyaataa tokko tokko xumuruuf carraa kenne, akkasumas qaamoleen akka waliigalaatti dhiphina xiqqaa fi baay'ee ta'an raammoo diriiraa keessatti kan turan caalaa walxaxaa dha.
Biyyee sondii

Gosti biyyee beekamoon sadiitu jiru jira . Isaanis biyyee sondii, suphee fi cirrachaati. Isaan kana sadan keessaa guddina biqilootaaf mijataan biyyee sondiiti. Sababiin isaa biyyeen kun gosoota biyyee armaan oliitti argama sadan of keessatti qabata.
Naayitiroojiinii

Mallattoon keemikaalaa **naayitiroojiiniif** gabatee piriyoodii keessatti N dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 7 dha.

* Keemistirii
* Gabatee wantoota itti fayyadamnu
Filooriinii

**Filooriiniin** Wahiyyoo keemikaalaa mallattoo **F** fi lakkoofsa atoomii isaa 9. Innis bifa gaasii Atomlamee F 2 kan ta’ee fi haala dhiibbaa fi ho’a istaandaardii jalatti halluu keelloo diimaa qabu dha.Gaasii summii qabuu fi dhiibbaa hamaa irratti qabu dha lubbu qabeeyyii. Elementiin filooriin garee haloojinoota gabatee piriyoodii keessatti gubbaatti argama, akkasumas sochii keemikaalaa guddaa qaba, sababni isaas elementii elektiroonegaatiivii gabatee piriyoodikii keessaa isa baay'ee elektiroonegaatiivii waan ta'eef, akkasumas kompaawundoota keemikaalaa irra caalaan isaanii wajjin uuma, tokko tokko wajjin illee gaazota kabajamoo ; Soogiddoonni elementii filooraayinii filooraayidii jedhamu .
Sublimaashinii

**Sublimaashinii** ykn **Aarxuumi'uu ykn kantaraaruu** jechuun wanti tokko Falkaa jajjaboo irraa  osoo dhangala'ootti hin jijjiramiin falkaa jajaboo irraa gara falkaa gaazii  ttii ce'uudha .   Kantaraaruun jijjiirama marsaa maatirii kan teempireecharaa fi dhiibbaa qabxii sadee gadiitti diyaagiraamii marsaa wantichaa keessatti uumamu of keessatti qabata.

Dhiibbaa sirnaa irratti, elementoonni fi kompaawundootni keemikaalaa baay’een isaanii teempireechara adda addaa irratti faalkaa adda addaa sadii qabu .faalkaan dhangala’aa sadarkaa gidduugaleessaa faalkaa jajjaboo fi faalkaa gaasii gidduu jiruu dha. Garuu elementoonni fi wantootni tokko tokko yeroo jajjaboo irraa gara gaaziitti jijjiiraman faalkaa dhangala’aa bira darbu. Teempireecharri ce’umsi kun itti raawwatamu **teempireechara** **Kantaraaruu (Sublimation Tempreture)** jedhama, dhiibbaan immoo **dhiibbaa Kantaraaruu(Sublimation pressure )** jedhama, lamaan isaanii iyyuu **Qabxii Kantaraarinnaa (sublimation point)** jedhamanii waamamu.
Dippooziishinii

**Dippoozishiiniin ykn Hurkantaruu ykn Kuusuu**  adeemsa teermoodaayinaamikii dha, yookaan immoo jijjiirama falkaa yoo ta’u, meeshaan Faalkaa dhangala’aa keessa osoo hin darbiin kallattiin Falkaa gaazii irraa gara falkaa jajjabootti jijjiiramudha. Marsaan faallaan Hurkantaruu sablimeeshinii yoo ta'u kunis wanti tokko Faalkaa dhangala'aa keessa osoo hin darbiin kallattiin Faalkaa jajjaboo irraa gara Faalkaa gaazii ta'etti ce'uudha .
Qolaalqabeeyyii

**Qolaalqabeeyyii ykn  elelloo** garee bineensotaa galaana keessas ta'e lafarra jiraatanidha. Gosoota gara 112,000 qaba.

Ramaddiiwwan gurguddoon: -

* Kalunqola (Oysters), scallops, clams fi kkf.
* Miila saddeet fi kkf. (Qoola qabaachuu baatus, qola kan uwwifame jedhamee ramadama)
* ilbiisota fi kkf.
Waagii

**Waagii Afaan ingiliffaan(frost)** jechuun baqqaana haphii cabbii fuula jabaa irratti argamu yoo ta’u, kunis hurkaa bishaanii qilleensa qorraa ol ta’e keessatti kan uumamu yoo ta’u, fuula jabaa ho’iiyaan isaa qabxii qoriinaa gadi ta’e waliin wal qunnamee,   fi bu’aan isaas jijjiirama marsaa bishaan irraa fida hurkaan ( gaasii ) gara cabbii (jajjaboo)tti yeroo hurkaan bishaanii qabxii qorraa ga’u . Haala qilleensaa  baddadaree keessatti baay'inaan lafa naannoo lafaatti akka kiristaala adii dadhaboo ta'ee mul'ata ; haala qilleensaa qorraa keessatti bifa adda addaa guddaa ta’een ni mul’ata.  Babal'inni uumamuu kiristallii adeemsa niwukilaasiitiin uuma .
Daayinaamiksii Ho’aa

Daayinaamikiin Ho’aa damee barnoota xinseerummammaa wa’ee ho’aa, dalagaafi hoo’iyaa(Temprature) , fi  hariiroo isaan annissa waliin qaban, carallaa, Amaloota nafooyee watanaa qo’atuudha.Gama biraan ammoo, Jijjirama Annissaa hoo’aa fi akaataa adeemsii kun watannarrattii dhibbaa geesisuu qo’ata.Seeroota Daayinaamikii Hoo'aa 

Seerotni teermoodaayinaamiksii tuuta seera saayinsii garee safaroota fiizikaalaa kan akka teempireechara, anniisaa fi intiroopii(Aldaara), kanneen sirnoota teermoodaayinaamikii walmadaalummaa teermoodaayinaamikii keessatti amala qaban ibsanidha
Seeraa Daayinaamiksii Ho’aa Duwwaffaa Seerii daayinaamiksii hoo;aa duuwwaffaan akkaa je’uttii yoo qaamooleen addaa adda lama qamaa sadaffaa waliin yoo ho’a walqixa qabaatan, Qaamonnii duraa lamaanilleen walqixaa.              Seeraa daayinaamikisii ho’aa 1ffaa 

Seerri daayinaamiksii ho’aa tokkoffaan seera gita’umsa Aniisaas jedhemee beekama.Seeri kun akka je’uttii Aniisaan hin uumamuus hin barbadaa’uus garuu aniisaan tokkorraa gara anisaa birrattii jijjirama. 

Fakkeenya

    • Adeemsa Qophifaa

    • Yeroo balbii fayyadamtuu annisaan elektirikii gara anniisaa ifaatti jijjiramuu

      Bifa Herregaatiin:

      ΔU=ΔQ+W

      

    • ΔQ = Hamma hoo’ina

    • ΔU = Jijiramaa Annisaa kessoo 

    • W = Dalagaa

### Seera Daaynaamiksii Ho’aa 2<sup>ffaa</sup>
Seerri teermoodaayinaamiksii lammaffaan yeroo hunda intiroopiin(aldarrii) sirna adda baafame keessatti akka dabalu ibsa. Sirni adda baafame kamiyyuu ofumaan gara walmadaalummaa ho’aatti guddata-haala intiroopii ol’aanaa sirnichaa.dalagaan yoo dalagamee malee anniisaan ho’aa wanta qabbanaa’aa irraa gara isa ho’aa ta’etti ofumaan hin yaa’u.Dudhaan kun qabbaneessitoota(refrigerators), cabbeessaalee(freezers) fi takkeelee fixxeensituu qilleensaa(air conditioning units) keessatti fayyadama. Qabiyyeen diilalleessaa(fridge) dhangala’aa hurkisiisuun kan qabbanaa’u yoo ta’u, garuu itti fayyadama dabalataatiif gaazii sana akka fixxeesa’uu ykn qabbanaa’uu gochuun dalagaa keessa kaa’amuu qaba.

#### Seera lammaffaa teermoodaayinaamiksii mul’isuu
Kutaan tokko yoo hin qulqullaa’in ykn hin qulqullaa’in, yeroon darbaa deemuun caalaatti jeequmsaa fi tartiiba dhabuun isaa hin oolu. Kutaan sun yeroo qulqullaa’u intiroopiin isaa ni hir’ata, garuu carraaqqiin qulqulleessuuf godhame intiroopiin kutaa ala jiru intiroopii bade caalu akka dabalu taasiseera.
Gammoojjii

**Gammoojjiin** naannoo lafa gogaa ta’ee fi rooba xiqqaan itti roobu yoo ta’u, kanarraa kan ka’e haalli jireenyaa  biqiltootaa fi bineensotaaf muraasa qaba. Hanqinni biqiltootaa lafa eegumsa hin qabne qulleesuu(denudation)'f saaxila . Tokkoo sadaffaan laffaa goggogaa(bonaayaa) ykn walakkaa goggogaa(bonaayaa) dha . kunis naannoowwan bantii baay'ee kan rooba xiqqaa ta'e kan hammatu yoo ta'u, naannoowwan bantii kun gammoojjii bantii ykn "gammoojjii qorraa" jedhaman. Gammoojjiin hamma rooba roobuun, hamma ho’a olaantummaa qabuun, sababoota gammoojjeemmeessuu ta’uu isaaniitiin ykn teessuma lafaatiin ramadamuu danda’a. 

## hidda jechaa
Afaan oromoo keessattiii Gammoojjiin maqaalee Garaa garaa kannee akkaa huffee, laangaannoo, adaala, balballaa, corree fi warab jedhamuun beekamuu
Mooree

**Mooree ykn  Xirinyii ykn Liqaamii ykn qirinjiin**  hoosistuu xiqqaa, qalla'aa, irra caalaan isaa halkanii kan dhalataa  

Eeshiyaa gammoojjawaa(tiroopikii) fi Afrikaa, keessumaa bosona mudhii lafaa dha. Jechi Mo*oree* jedhu gosoota adda addaa kudhan lamaa ol kan ilaallatu yoo ta’u, irra caalaan isaanii warraa Viverridae irraa kan dhufanidha. Garaagarummaan gosa kanaa harki caalaan isaa kibba baha Eeshiyaa keessatti argama.

Mooreen Afrikaa, *Civettictis civetta*,  seenaa keessatti gosa ijoo urgooftuu musky  keessatti fayyadamu, " civet " jedhamuunis waamamu, irraa argamedha.
Dugugguruu qabeeyyii

**Dugugguruu qabeeyyii** ( Afaan ingiliziin:**Vertebrate** ) bineensa murna **[[Tushaaleeyyii|Tushaaleeyyii(koordaataa)]]** jalatti ramadamuu dha. Bineeldonni Dugugguruu qabeeyyii bineeldota lafee dugdaa qabaachuun beekamanidha. Bineeldonni lafee qabeyyii lafee keessoo lafeefi morgaa irraa ijaarame qabu. Sirna narviifi maashaa dagaage, onnee gola adda addaatti qoodameefi qaama hargansuu somba yookiin qurxumargansaa qabu. Bineeldoonni Dugugguruu qabeeyyii gita torbattii qoodamu. Isaanis: Gita Qurxummiilee ,Gita Dagal-haareeyyii ,Gita Munyuuqee ,Gita Allaattiiwaniifi ,Gita Hoosiiftootaa
Mattushaaleeyyi

**Mattushaaleyyiin** (maqaa saayinsii: Cephalochordata) murna xiqqaa tushaaleeyyii yoo ta'u, argama notookoordiitiin kan murtaa'u yoo ta'u, irra caalaa galaana ammayyaa keessa jiraata. murnii xiqqaan kun murna pirootokordeetii ykn tushaaleyyii duree barbaachisoo ta’an keessaa tokko ta’ee fudhatama, sababiin isaas miseensonni isaa amala addaa kordeetii agarsiisuu fi bineensota galaanaa lubbuu qaban kan hammatu yoo ta’u, fakkeenyi isaa lawwee dachaa (maqaa saayinsii: Amphioxus) dha.
Urookoordaataa (firfira galaanaa)

**Firfira Galaanaa**, **Biifaa Galaana**,(  Maqaa saayinsiii: tunicate **ykn** Urochordata**)**  bineensa galaanaa bifa qaruuraa qabuudha. Jireenya isaa wanta dhaabbataa garba jala jiru tokkotti maxxanee dabarsa. Firfirsi galaanaa maqaa garee bineensota galaanaa tunicates jedhamaniis kan waamaman yoo ta'u, bineensonni kun amala banaa qaama isaanii keessaa tokkoon bishaan facaasuu ykn firfirsuun beekamu.Ga'eessotni firfira galaanaa  qaama gogaa qaruuraa fakkaatu qabu.Isaan dabarsu jireenya isaanii kan hafe erga dargaggummaa booda dhagaa, oysters fi wantoota dhaabbataa biroo tokko tokkotti maxxanuudhaan. firfri galaanaa tokko tokko walitti qabamee waliin kan jiraata, bineensi gaʼeessonni kun nyaata isaa bishaan gara ujummoo bullaaʼinsa nyaataa isaatti xuuxu irraa karaa banaa qaamaa lamaan keessaa tokkoon kan argatu siʼa taʼu. Akkasumas boolla biraa saayifoonii alaa jedhamu irraa bishaan biifa. Biifaan galaanaa osoo guutummaatti hin guddatin sadarkaa Jiisaa keessa darba. Jiisaan kun ilmoo hantuutaa fakkaata, naannoo isaa dhiyootti daakuu ni danda'a.Jiisaan kun Tushaa dugdaa kan hanga dhuma eegeetti diriiru qaba. Jiisaan kun guyyoota muraasa keessatti bifa hantuuta jalqabaa dhabee gara lafa garbaa qubata, osoo gara bifa ga’eessotaatti hin guddatin dura.
Caaroo N

Herrega keessatti, Caaroon nffaan(Afaan ingilizing : nth root) lakkoofsa x lakkoofsa r yoo ta’u, gara aangoo ntti yeroo ol ka’u, x argamsiisa:

: r^n = x\!\,

Fakkeenyaaf:

* 2 Caaroo kaas-afree (n = 4) 16 ti, sababni isaas 2^4 = 16 
* 3 Caaroo kaas-lamee (n=2) 9 waan ta’eef 3^2=9 .

Qubeen n asitti waan Caaroo **digrii** jedhamu dhaabata . *Caaroo sadarkaa lammaffaa* Caaroo kaas-lamee jedhamu, akkasumas Caaroo sadarkaa sadaffaa  hunde-sadee jedhamu, fi kkf. Akkasumas sadarkaa Caaroo yeroo hin jenne wanti jedhame Caaroo kaas-lamee ta'uun isaa hubatamuu qaba.

Walumaagalatti, Caaroon digrii n qabu **Caaroo nffaa** jedhama. Caaroowwan yeroo baay’ee mallattoo Caaroo fayyadamuun barreeffamu \sqrt{\,\,}, mallattoo \sqrt{x}\!\, Caaroo kaas-lamee lakkoofsa agarsiisa, \sqrt[3]{x}\!\, Innis Caaroo sadee lakkoofsa agarsiisa, akkuma mallattoo \sqrt[4]{x} Caaroo kaas-afree fi kkf agarsiisa.

Herrega keessatti, Caaroowwan haala addaa , kan keessatti muldhisaa hirmeemmii ta’e :

: \sqrt[n]{x} \,=\, x^{1/n}
Dilbeetummaa

**Dilbeetummaa** sirna dinagdee abbummaa dhuunfaa meeshaalee oomishaa fi bu'aadhaaf meeshaalee fi tajaajiloota uumuu irratti hundaa'eedha. Amaloonni ijoo dilbeetummaa qabeenya dhuunfaa , kuufama dilbii, humna namaa mindaa, fi gabaa dorgommii .
Caaroo Kaaslamee

Herrega keessatti, **Caaroo Kaaslameen** x lakkoofsa uduudaa(Z) eeyentaa  yoo ta’u, yeroo ofumaan baay’ifamu, x kenna. **Fakkeenyaaf:**

: \sqrt 9 = 3 or -3
: 3^2 = 3\times3 = 9 .

Caaroo Kaaslamee 25 lakkoofsa Kaaslamee 5 ykn-5 dha; Sababni isaas 5 × 5 = 52 = 25, akkasumas akkas jedhameera: -5 * -5 = 25 jechuun ni danda’ama, akkasumas lakkoofsota negaatiivii keessaa Caaroo Kaaslamee hin jiru tuuta lakkoofsota hundaa .
Hirmeemmii (fraction)

**Firaakshinii ykn Hirmeemmii**  ( Latin irraa fractus , "cabe") kutaa guutuu lakkoofsa kamiyyuu kutaalee walqixaa bakka bu'a. Ingiliffa guyyaa guyyaatiin yeroo dubbatamu, firaakshiniin kutaaleen hamma murtaa’e tokkoo meeqa akka jiran ibsa, fakkeenyaaf, walakkaa tokko, saddeet-shanffaa, afurtama sadii. Firaakshinii *waliigalaa*, *vulgar*, ykn *salphaa* (fakkeenyota: \tfrac{1}{2} fi \tfrac{17}{3} ) **lakkoofsituu** of keessaa qaba, sarara gubbaatti agarsiifama (ykn akka slash dura  ), fi **waamsisaa** zeeroo hin taane, sarara sana jalatti (ykn booda) agarsiifamu. Lakkoofsitoonni fi waamsitoonni firaakshiniiwwan *waliigalaa* hin taane keessattis fayyadamu, firaakshinoota walmakaa, firaakshinoota walxaxaa fi lakkoofsota makaa dabalatee.
Heemeespheera lafaa

Ji’ograafii fi kaartoogiraafii keessatti, Ji'ograafii ykn kaartoogiraafii keessatti jechi **hemisfeera** jedhu kutaa lamaa lafaa kamiyyuu kan cinxurbee keessa jiru agarsiisa (Giriik ἡμισφαίριον hēmisphairion irraa, "walakkaa lafaa"). Afaan oromoon yoo **Cinlafa ykn Cinxurbee ykn golba lafaa,** akkaataa adda addaatiin walakkaa kaabaa fi kibbaatti ikuwaatoriin ykn walakkaa dhihaa fi bahaatti sarara yaadame kan utubaawwan keessa darbuun qoodamu. cinxurbeewwan teessuma lafaatiin, aadaadhaan, amantiidhaan ykn teessuma lafaa beekamoo ta’an irratti hundaa’uun qoodamuu danda’u. Qoodinsa kana hubachuun raabsa teessuma lafaa, garaagarummaa aadaa fi olka’iinsa amala teessuma lafaa adda addaa qorachuuf barbaachisaa dha. 

## Cinxurbeewwan Teessuma Lafaa
Cinxurbeewwan teessuma lafaa adda durummaan sarara dalgee (kaaba-kibba) fi sarara gadee (baha-dhiha) tiin qoodamu: 

**Kaaba-Kibbaa**

**a.** **Cinxurbee Kaabaa : .** Walakkaa gara kaaba sarwala argamu. Hemisfeerri kun tilmaamaan %68 lafa lafaa kan of keessaa qabu yoo ta'u, ummata addunyaa keessaa gara %90 kan qabudha. Ameerikaa Kaabaa, Awurooppaa, Eeshiyaa fi irra caalaan Afrikaa of keessatti qabata.

**b.** **Cinxurbee Kibbaa : .** Walakkaa kibba sarwala argamu. Lafa lafaa keessaa %32 qofa kan of keessaa qabu yoo ta'u, ummata addunyaa keessaa gara %10 kan jiraatudha. Ameerikaa Kibbaa, Awustiraaliyaa, Antaarktikaa fi kutaalee kibba Afrikaa of keessatti qabata.

**Baha-Lixaa**

**a.** **Cinxurbee Bahaa : .** Walakkaan gara bahaatti meridiyaanii jalqabaa fi dhiha meridiyaanii 180ffaa irraa argamu . Hemisfeerri kun irra caalaan Afrikaa, Awurooppaa, Eeshiyaa fi Awustiraaliyaa, akkasumas Galaana Hindii fi Dhiha Paasifikii of keessatti qabata.

**b.** **Cinxurbee Dhihaa : .** Walakkaa kan gara dhihaatti meridiyaanii jalqabaa fi baha meridiyaanii 180ffaa irraa argamu. Hemisfeerri kun Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa, baha Galaana Paasifikii, Galaana Kaaribiyaanii fi irra caalaan Galaana Atlaantiik of keessatti qabata.
.
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa

Ji'oomeetirii keessatti  **Sirni Diriiroo Ko’oordineetotaa ykn Sirni Diriiroo Sarara qindaa'aa** bakka tuqaa kamiyyuu barbaaduuf kan gargaaru yoo ta’u qabxiin sun akka lamaan tartiiba qabuutti (x, y) Qindeessitoota jedhamuun beekamutti pilaantii gochuun ni danda’ama. Sararri lakkoofsaa diriiraa siiqqeewwan X yoo ta’u sararri lakkoofsa dhaabbataa siiqqeewwan Y jedhama yoo ta’u qabxiin walqaxxaamuraa siiqqeewwan kana lamaan hadhuura jedhamuun kan beekamu yoo ta’u ‘O’ jedhamee kan agarsiifamudha.

## Sirnoota qindeessaa waliigalaa

### Sarara lakkoofsaa
Fakkeenyi salphaan sirna qindeessaa sarara *lakkoofsaa* fayyadamuun tuqaawwan sarara irratti lakkoofsa dhugaa qaban adda baasuudha . Sirna kana keessatti, qabxiin fedhii *O* ( *handhuura ykn madda* ) sarara kenname irratti filatama. Koordineetiin tuqaa *P* fageenya mallattoo *O* irraa gara *P* tti kan ibsamu yoo ta’u, fageenyi mallatteeffame fageenya sarara *P* gama kam akka ciisu irratti hundaa’uun akka pozaatiivii yookiin negaatiiviitti fudhatamuudha. Tokkoon tokkoon qabxii qindeessaa addaa kan kennamu yoo ta’u tokkoon tokkoon lakkoofsi dhugaa qindeessaa tuqaa addaa ti. 

### Sirna qindeessaa Kaarteeshiyaanii

Sirni ko’oordineetii diriiroo sarara lakkoofsaa lamaan ijaarama. 

1. Sarara lakkoofsaa dalgee, yeroo baay’ee siiqqee-x jedhamuufi. 

2. Sarara lakkoofsaa olee, yeroo baay’ee siiqqee-y jedhamudha. 

Tuqaan walqaxxaamura siiqqee-x fi siiqqee-y handhuura ko-oordineetii jedhama. Innis tuqaa O(0,0) tiin agarsiifama. Akkuma sarara lakkoofsaa, siiqqee-x fi siiqqee-y irratti zeeroo irraa eegaluun gatiiwwan poozatiiviifi nagaatiivii ta’an ni qabaatu.

**Siiqqee-x irratti:** ✓ Tuqaa zeeroo irraa eegaluun gara mirgaatti lakkoofsota poozatiiviifi tuqaa  zeeroo irraa eegaluun gara bitaatti lakkoofsa negaatiiviitu jiru. 

**Siiqqee-y irratti**: ✓ Tuqaa zeeroo irraa gara oliitti lakkoofsota poozatiiviifi tuqaa zeeroo irraa  eegaluun gara gadiitti lakkoofsa negaatiiviitu jiru. 

Argama tuqaa tokkoo diriiroo lakkoofsaa irratti ibsuuf, bakki tuqaan tokko itti argamu lakkoofsota cimdiin ibsama. Lakkoofsota kana lamaan argachuuf sarara oleefi dalgee waliif parpandiikulaarii ta’anii, tuqaa kenname kana keessa darban fudhanna. Tuqaan kenname P yoo ta’e, sarara olee tuqaa kana keessa darbu fudhachuun, bakki inni siiqqee -x irratti qaxxaamuru a fi sarara dalgee fudhachuun, bakki inni siiqqe-y irratti qaxxaamuru b yoo ta’e, P’n cimdii tartiiba’aa (a, b) tiin ibsama. P = (a, b) yookiin P(a, b) jechuun barreessina. Haala kanaan a’n ko’oordineetii-x /absiisaa/ b’n immoo ko’oordineetii-y /ordineetii/ jedhamu. Cimdiin (a, b) cimdii tartiiba’aa jedhama. Sababiin isaas, tartiibaan waan barreeffamaniif. Ko’oordineetiin-x /absiisaa/ yeroo maraa jalqaba irratti barreeffama, y’n immoo lammaffaa irratti barreeffama
Kontirobaandii

**Miliqisoo ykn Kontiroobaandii** (Faransaayi bara Giddugaleessaa irraa kan fudhatame *contrebande*)  jechuun meeshaa kamiyyuu kan uumama isaa wajjin walqabatee, qabachuu ykn gurguramuu seeraan alaa ta'e agarsiisa. Meeshaalee uumama isaaniitiin ija seera baastuu biratti garmalee balaa ykn nama aarsu jedhamee fudhatamuuf kan ooludha-kontirobaandii *in se* jedhamee waamamu-fi dhorkaadha.
Centaurus (Tuuja) .

**Seentaawuras**   (     urjii guddaa xinhawaawaa kan gara kibba urjii Buutii haroo (Hydra) diriiru.

Rog-sadee urjiilee Centauri θ fi ι ν mataa yoo uumuun urjiileen kibbaa, urjiilee ifaa Centauri α fi β dabalatee, miila Centaur uumu. Sentaur uumama sheekkoo, walakkaa namaa, walakkaa farda.

Giddugaleessa urjii kanaa keessatti sirni sadii beekamaan Alpha Centauri ykn Rigil Kentaurus kan urjii Aduutti dhihoo ta'e Centaurus Proximity qabu jira.

xurreen Aannannoo kutaa kibbaa Seentaawuras keessa darba. Naannoon kun urjiilee fi nebulaadhaan kan badhaadhedha. Centaurus Omega tuuta urjii samii keessaa isa ifaa ta'edha.
Proxima Centauri

**Seenteroos kaluu**     (  Afaan ingliziin:- proxima centauri) urjii diimaa xiqqaa lafa irraa gara waggaa ifa 4.2 (40 *10 12  km) fagaattee argamtu yoo ta'u, Aduutti aantee urjii lafaatti dhihoo ta'e lammaffaadha. Maqaan isaa afaan Laatiin irraa kan dhufe yoo ta'u, jechi "proxima" jedhu "kan dhiyoo" jechuudha, akkasumas kan Tuuja Centaur jedhamu keessaa tokko. Urjiin kun urjii jijjiiramaa dha. 

Sababa Tuuja Centaur keessatti argamu irraa kan ka'e, cinlafa kaaba , kaaba sarara dalgee 27 keessatti hin mul'atu, jechuunis biyyoota Awurooppaa keessatti hin mul'atu.Guddinni isaa mul'atu 11, kanaaf arguun rakkisaadha. Bara 1915tti kan argame yoo ta'u, kana arguuf teleskooppii yoo xiqqaate seentimeetira 8 kan qabu barbaachisa. 

Centauri dhiyoo ta'e kan urjii lamee nama saanteroosii ta'uu fi dhiisuu isaa hanga ammaatti hin mirkanoofne. Urjiilee lamaan “Alpha Centauri” (Nama Sentaurs) fi “Beta Centauri” irraa gara waggaa ifa 2.0 fagaata.
Andiroomeedaa (Tuuja)

**Dubartii Funcaa**  ykn   **duureettii**  ykn **Adroomeedaa** Andromeda urjii samii kaabaa keessa jiruudha. Raagamtaa Giriikii keessatti maqaa giiftii duree Andromeda jedhamtuun moggaafame. Yeroo tokko tokko Afaan Ingiliffaatiin "doonnachittii Itiyoopiyaa" ykn "Dubartii funcaa" jedhama.[] Akkasumas Persea ("Haadha warraa Perseus") ykn Cepheis ("intala Cepheus") jedhamee waamamee jira.[ Ogeessi urjii Toleemii jedhamu yeroo tarree urjiilee 48 qopheessu Andiroomeedaa tarreessee ture. Akkasumas urjiilee 88 Gamtaan Astiroonomii Idil-addunyaa hojjete keessaa tokkodha.
Antiliyaa

**Antiliyaa ykn hoxxee hamussa**  urjii Hemisfeera Samii Kibbaa keessa jiruudha . Maqaan isaa Laatiin fi Giriikiitiin " ujummoo " jechuudha ; ujummoo qilleensaa bakka bu'a . Jalqaba **Antlia Pneumatica**, urjii kun jaarraa 18ffaa keessa Nicolas-Louis de Lacaille tiin hundeeffame. Maqaan isaa kan adda hin taane (jecha tokko), duraanuu itti fayyadama daangeffame, John Herschel sana booda hawaasa astronomic kan kana ifatti fudhateen simatame filatamaa ture. Kaaba urjiilee doonii Argo Navis (urjii Vela ) tokko tokko uumuun, Antlia guutummaatti latitudes kibba 49 degrees kaaba irraa mul'ata .
Yuunivarsiitiin Saayinsii fi Teeknooloojii Adaamaa ( YSTA )

**Yuunivarsiitiin Saayinsii fi Teeknooloojii Adaamaa** ( **YSTA** )Ykn M**abba Saayinsii fi Teeknooloojii Adaamaa**  Yuunivarsiitii mootummaa yeroo jalqabaaf bara 1993 Kolleejjii Teeknikaa Naazireet (NTC) jedhamuun hundeeffamee fi Yuunivarsiitii Saayinsii Fi Teeknooloojii Itoophiyaa lamaan keessaa isa tokkodha. Ityoophiyaa Naannoo Oromiyaa magaalaa Adaamaa keessatti argamti. 

## Manneen Barnootaa fi Sagantaawwan

# Mana Barumsaa Sagantaa Saayinsii Uumamaa Fayyadamaa (waggaa 4) .
#* Baayoloojii Hojiirra Oolmaa
#* Keemistirii Hojiirra Oole
#* Ji’ooloojii Hojiirra Oole
#* Herrega Hojiirra Oole
#* Fiiziksii Hojiirra Oolmaa
# Mana Barumsaa Sagantaa Siivil Injinariingii fi Arkiteekcharii (waggaa 5) .
#* Arkiteekchara
#* Siivil Injinariingii
#* Karoora fi Dizaayinii Magaalaa
# Mana Barumsaa Sagantaa Elektirikaal Injinariingii fi Kompiitaraa (waggaa 5) .
#* Saayinsii fi Injinariingii Kompiitaraa
#* Elektirooniksii fi Injinariingii Komunikeeshinii
#* Humna Elektirikii fi to’annoo Injinariingii
#* Injinariingii Sooftiweerii
# Mana Barumsaa Sagantaa Makaanikaal, Keemikaalaa, fi Meeshaalee Injinariingii (waggaa 5) .
#* Keemikaalaa Injinariingii
#* Saayinsii Meeshaalee fi Injinariingii
#* Dizaayinii Makaanikaal fi Injinariingii Omishaa
#* Injinariingii Sirna Makaanikaal
#* Injinariingii Ho’aa fi Aerospace

## Qorannoo, Giddugala Gahumsaa fi Giddugala Inkuubeshinii

* Injinariingii Manufaakchariingii Sadarkaa Ol’aanaa
* Saayinsii Meeshaalee fi Injinariingii sadarkaa olaanaa
* Geejjibaa fi injinariingii konkolaataa
* Guddina sirna elektirikii fi elektirooniksii, .
* Inistiitiyuutii saayinsii qorichaa
* Inistiitiyuutii Teeknooloojii Hawaa
* Giddugala Misooma Abbootii Qabeenyaa (ASTU-EDC) .