Burebiluu

**Burebiluu** (Afaan Ingiliffaan: **Hemoglobin**, yeroo gabaabsamu **Hb** ykn **Hgb**) pirootiinii xaxamaa kan lubbiyyoo dhiiga diimaa keessatti argamuufi atoomii sibiila (iron) of keessaa qabuudha. Dalagaan isaa inni guddaan oksijiinii somba irraa fudhatee gara tishuuwwan qaamaa hundaatti geejjibuudha. Akkasumas, kaarboon daayi'oksaayidii tishuuwwan irraa gara sombaatti deebisuu keessatti gahee xiqqaa taphata. Halluun diimaan dhiigaa kan uumamu sababa burebiluu kanaati.

Burebiluun dugugguruu qabeeyyii (vertebrates) hunda keessatti, kanneen muraasa akka qurxummii bara cabbii (ice-fish) maatii Channichthyidae irraa kan hafe, ni argama. Akkasumas lubbu qabeeyyii lafee dugdaa hin qabne (invertebrates) tokko tokko keessattis ni mul'ata.

## Caasaa Burebiluu
Burebiluun pirootiinii caasaa afraffaa (quaternary structure) qabu yoo ta'u, kunis yuunitiiwwan xixiqqaa (subunits) afur irraa ijaarame jechuudha.

### Caasaa Waliigalaa
Burebiluun **ga'eessa** (**HbA**) irra caalaan yuunitiiwwan xixiqqaa afur of keessaa qaba. Isaanis:
* **Xurbaa Giloobinii Alfaa (α-globin chains)** lama.
* **Xurbaa Giloobinii Beetaa (β-globin chains)** lama.
Walumaagalatti, caasaan isaa (α₂β₂) jedhamee ibsama. Tokkoon tokkoon xurbaa giloobinii kanaa pirootiinii boca maramaa qabu yoo ta'u, wiirtuu isaa keessatti garee addaa **heemii** jedhamu qabatee argama.

### Garee Heemii (Heme Group)
Gareen heemii qaama burebiluu keessaa kan sibiila hin taane (non-protein part) yoo ta'u, caasaa isaa wiirtuu irratti atoomii **sibiilaa (Fe²⁺)** tokko qaba. Atoomiin sibiilaa kun qaama heemii isa oksijiinii wajjin hidhata uumuudha. Tokkoon tokkoon molakiyuulii burebiluu garee heemii afur qaba, kanaaf molakiyuulota oksijiinii afur (O₂) hidhatee geejjibuu danda'a. Halluun diimaan burebiluu kan maddu sababa garee heemii kanaati.

## Dalagaa Burebiluu
Dalagaan burebiluu inni guddaan geejjibaa gaasotaati.

### Geejjibaa Oksijiinii
Yeroo dhiigni somba keessa darbu, sababa dhiibbaa oksijiinii (partial pressure) olaanaa ta'eef, oksijiiniin qilleensa irraa gara dhiigaatti seenee atoomii sibiilaa kan garee heemii irratti hidhata. Hidhannoon kun salphaatti caccabuu kan danda'u (reversible) yoo ta'u, burebiluun yeroo oksijiinii hidhate **oksiiburebiluu (oxyhemoglobin)** jedhama. Halluun isaa diimaa ifaadha.

Dhiigni oksiiburebiluu qabate yeroo gara tishuuwwan qaamaa kanneen oksijiiniin itti xiqqaate (fkn, maashaa) deemu, dhiibbaan oksijiinii gadi aanaa waan ta'eef, hidhannoon burebiluu fi oksijiinii gidduu jiru salphaatti caccaba. Oksijiiniin gad-lakkifamee gara tishuuwwaniitti seena. Burebiluun oksijiinii gad-lakkise immoo **diyooksiiburebiluu (deoxyhemoglobin)** jedhama, halluun isaas diimaa dukkanaa'aadha.

### Geejjibaa Kaarboon Daayi'oksaayidii (CO₂)
Burebiluun gara %20-25 kaarboon daayi'oksaayidii tishuuwwan keessatti oomishame gara sombaatti deebisuuf gargaara. Haa ta'u malee, CO₂ garee heemii irratti osoo hin taane, kutaa pirootiinii (xurbaa giloobinii) irratti hidhata. Hidhannoon kun **Kaarbaaminoohemogiloobiin (carbaminohemoglobin)** jedhama.

### To'annoo pH Dhiigaa
Burebiluun akka *buffer* tajaajiluun pH dhiigaa (asiidummaa) to'achuuf gargaara. Innis ayoonota haayidiroojinii (H⁺) dhiiga keessa jiran hidhachuun, dhiigni aashidawaa akka hin taane ittisa.

## Gosa Burebiluu
Ilma namaa keessatti, sadarkaa guddinaa adda addaa irratti gosa burebiluu adda addaatu jira.
* **Burebiluu Ga'eessaa (HbA):** Gosa burebiluu isa guddaa kan **ga'eessa** keessatti argamu (%95-98) yoo ta'u, xurbaa alfaa lamaa fi beetaa lama (α₂β₂) irraa ijaarama.
* **Burebiluu Gadaalchaa (HbF):** Kan **gadaalcha** (fetus) fi daa'ima haara dhalate keessatti hedduminaan argamuudha. Xurbaa alfaa lamaa fi gaammaa lama (α₂γ₂) irraa ijaarama. HbF oksijiiniif hawwii (affinity) olaanaa qaba, kunis oksijiinii dhiiga haadhoo irraa salphaatti gara dhiiga gadaalchaa akka darbu taasisa. Dhaloota booda suuta suutaan gara HbA tti jijjiirama.
* **Burebiluu A2 (HbA2):** Gosa xiqqaa kan **ga'eessa** keessatti argamu (%2-3) yoo ta'u, xurbaa alfaa lamaa fi deeltaa lama (α₂δ₂) irraa ijaarama.

## Dhukkuboota Walqabatan (Hemoglobinopathies)
Dhukkuboonni dhalmayaa (genetic) kanneen caasaa ykn oomisha burebiluu irratti rakkoo uuman **hemogiloobiinoopaatii** jedhamu.
* **[[Aneemiyaa Lubbiyyoo ak-haamtuu]] (Sickle Cell Anemia):** Dhukkuba dhalmayaa kan xurbaan giloobinii beetaa irratti jijjiiramni uumamuudha. Yeroo oksijiiniin xiqqaatu, burebiluun kun boca wal-qabataa uumuun, lubbiyyoon dhiiga diimaa boca **ak-haamtuu** akka qabaatu taasisa. Lubbiyyoonni boca jijjiirratan kun ujummoo dhiigaa xixiqqoo cufuun dhukkubbii fi miidhaa qaamaa fiduu danda'u.
* **[[Talaaseemiyaa]] (Thalassemia):** Dhukkuba dhalmayaa kan oomishni xurbaa giloobinii (alfaa ykn beetaa) itti hir'atuudha. Kunis dhiiga hanqasuu (anemia) cimaa fida.
* **Summa'uu Kaarboon Monooksaayidiin (Carbon Monoxide Poisoning):** Kaarboon monooksaayidiin (CO) gaasii summaa'aa kan fkn. aara konkolaataa keessatti argamudha. Innis oksijiinii caalaa dachaa 200 ol humnaan burebiluutti hidhata. Kunis burebiluun oksijiinii geejjibuu akka dadhabu taasisa, hatattamaan du'aaf nama saaxiluu danda'a.

## Diigamiinsa Burebiluu
Lubbiin lubbiyyoo dhiiga diimaa giddu galeessaan guyyoota 120. Yeroo lubbiyyoonni kun moofa'an, qaamota akka tiruu fi kileephaa keessatti diigamu.
# **Giloobiniin** gara amiinoo aasiidotaatti caccabee deebi'ee hojiirra oola.
# **Gareen heemii** diigamee, **sibiilli** irraa baafamee deebi'ee oomisha burebiluu haaraatiif lafee keessatti kuufama.
# Qaamni heemii inni hafe, gara *biliverdin* (halluu magariisa) fi itti aansee gara *bilirubin* (halluu keelloo) tti jijjiirama. Bilirubin kun tiruu keessatti jijjiiramee hadhooftuu (bile) wajjin gara mar'ummaanitti darba. Halluun **bobbaatii** fi **fincaanii** kan maddu sababa diigamiinsa kanaati. Yoo bilirubin dhiiga keessatti kuufame, gogaa fi ija keelloo taasisa, kunis **hossee** (jaundice) jedhama.