Dirreefi Xurree

**Hamaandirroon** (Afaan Ingiliffaan: **Athletics** ykn **Track and Field**) garee ispoortiiwwan dorgommii kanneen fiigicha, utaalchoo, fi darbannaa of keessatti qabataniidha. Ispoortiin kun bu'uura ispoortiiwwan hundaati jedhamee beekama, sababni isaas sochiiwwan bu'uuraa ilma namaa kan akka fiiguu, utaaluu, fi darbachuu irratti hundaa'a. Dorgommiin Hamaandirroo irra caalaatti istaadiyamii keessatti, dirree fiigichaa (track) fi dirree darbannaa/utaalchaa (field) irratti gaggeeffama.

Hamaandirroon qaama guddaa Taphoota Olompikii ammayyaa yoo ta'u, dorgommiiwwan isaa addunyaa maratti jaalala guddaa qabu.

## Seenaa Hamaandirroo
Hamaandirroon ispoortiiwwan addunyaa keessaa seenaa dheeraa kan qaban keessaa isa tokkodha.

* **Bara Durii:** Giriikii Durii keessatti, dorgommiin Hamaandirroo qaama Taphoota Olompikii durii kan bara 776 Dh.K.D. jalqabanii turan. Dorgommiiwwan jalqabaa fiigicha gabaabaa kan *stadion* jedhamu ture. Suuta suutaan, fiigicha fageenya dheeraa, waldhaansoo, fi darbannaan diskasii fi eeboo itti dabalaman.
* **Guddina Ammayyaa:** Hamaandirroon akka ispoortii qindaa'aatti jaarraa 19ffaa keessa Awurooppaa fi Ameerikaa Kaabaatti babal'ate. Dhaabbanni Ispoortii Amatoorii (Amateur Athletic Association) Ingilaand keessatti bara 1880 hundeeffamuun, seeraa fi sadarkaa ispoortichaaf bu'uura kaa'e. Jaarraa 20ffaa jalqabarra, **Dhaabbata Gamtaa Hamaandirroo Amatoorii Idil-addunyaa (IAAF)** (kan har'a **Atileetiksii Addunyaa** jedhamu) bara 1912 hundeeffame.

## Dameewwan Gurguddoo Hamaandirroo
Hamaandirroon bakka gurguddoo sadiitti qoodama: Dameewwan Xurree Fiigichaa (Track), Dameewwan Dirree Utaalchaa fi Darbannaa (Field), fi Dorgommiiwwan Wal-makaa.

### 1. Dameewwan Morkii Fiigichaa (Track Events)
Kanneen dirree fiigichaa oovaalii ta'e irratti gaggeeffamanidha.

* **Fiigicha Gabaabaa (Sprints):** Fiigicha saffisa olaanaa fageenya gabaabaa irratti gaggeeffamu. Kan Olompikii: **100m**, **200m**, fi **400m**.
* **Fiigicha Giddugaleessaa (Middle-distance):** Humnaa fi saffisa wal-simsiisuu kan gaafatu. Kan Olompikii: **800m** fi **1500m**.
* **Fiigicha Fageenya Dheeraa (Long-distance):** Jabinna (endurance) olaanaa kan gaafatu. Kan Olompikii: **5000m** fi **10,000m**. **Maaraatoonii** fi fiigichi daandii irraa kan biroo illee as jalatti ramadamu.
* **Fiigicha Gufuu (Hurdles):** Fiigicha saffisaa kan atileetonni gufuuwwan (barriers) irra utaalaa fiigan. Kan Olompikii: **110m gufuu** (dhiira), **100m gufuu** (dubartii), fi **400m gufuu** (lamaanuu).
* **Fiigicha Tartiiba Wal-harkaa Fuudhuu (Relays):** Dorgommii gareen gaggeeffamu kan atileetonni afur batiruu (baton) wal-harkaa fuudhuun fiigan. Kan Olompikii: **4x100m** fi **4x400m**.

### 2. Dameewwan Dirree Utaalchaa fi Darbannaa (Field Events)
Kanneen dirree istaadiyamii keessatti argamu irratti gaggeeffamanidha.

#### Dameewwan Utaalchaa (Jumping Events)

* **Utaalchoo Dheeraa (Long Jump):** Fiiganii dhufanii fageenya dheeraa utaaluu.
* **Utaalchoo Sadee (Triple Jump):** Adeemsa utaalchaa sadii walitti aansee (hop, step, and jump) fageenya hamma danda'ametti utaaluu.
* **Utaalchoo Ol-ka'aa (High Jump):** Fiiganii dhufanii utubaa (bar) dalgee jiru osoo hin buusin ol-ka'iinsa guddaa utaaluu.
* **Utaalchoo Ulee (Pole Vault):** Ulee dheeraa dadacha'aa fayyadamuun utubaa dalgee ol-ka'aa ta'e irra utaaluu.

#### Dameewwan Darbannaa (Throwing Events)

* **Darbannaa Eeboo (Javelin Throw):** Eeboo dheeraa humnaan fageenya dheeraatti darbachuu.
* **Darbannaa Beeddee (Discus Throw):** Beeddee (meeshaa battee geengoo) naanneessanii fageenyatti darbachuu.
* **Darbannaa Waqaraa (Shot Put):**Waqaraa ulfaataa morma biraa dhiibanii fageenyatti darbachuu.
* **Darbannaa Burruusaa (Hammer Throw):** gadduuma sibiilaa funyoo dheeraa qabu naanneessanii fageenyatti darbachuu.

### 3. Dorgommiiwwan Wal-makaa (Combined Events)
Kanneen atileetiin tokko damee ispoortii hedduu irratti dorgomee qabxii walitti ida'ameen madaalamudha.

* **Dekatlon (Decathlon):** Dorgommii dhiiraa kan damee kudhan (fiigicha 4, utaalcha 3, darbannaa 3) of keessatti qabatu, guyyaa lamaaf gaggeeffama.
* **Heptaatlon (Heptathlon):** Dorgommii dubartootaa kan damee torba (fiigicha 3, utaalcha 2, darbannaa 2) of keessatti qabatu, guyyaa lamaaf gaggeeffama.

## Hamaandirroo Itoophiyaa Keessatti
Itoophiyaan seenaa Hamaandirroo addunyaa keessatti, keessattuu fiigicha fageenya dheeraa irratti, iddoo olaanaa qabdi. Atileetonni Itoophiyaa hedduun dorgommiiwwan Olompikii fi Shaampiyoonaa Addunyaa irratti moo'achuun beekamtii guddaa argataniiru.

* **[[Abebe Bikila]]:** Atileetii Afrikaa isa jalqabaa meedaaliyaa warqee Olompikii moo'ate (Maaraatoonii Roomaa 1960). Innis kophee malee fiigee moo'achuun isaa seenaa keessatti isa yaadatama.
* **[[Haile Gebrselassie]]:** Atileetota seenaa keessatti gurguddoo jedhaman keessaa tokko, kan riikardiiwwan addunyaa hedduu cabsedha.
* **[[Kenenisa Bekele]]:** Riikardii addunyaa 5000m fi 10,000m yeroo dheeraaf qabatee kan ture, atileetii fageenya dheeraa isa cimaadha.
* **Derartu Tulu:** Dubartii Afrikaa tan jalqabaa meedaaliyaa warqee Olompikii hamaandirroodhaan moo'atte.
* **Tirunesh Dibaba:** "The Baby Faced Destroyer" jedhamtee kan beekamtu, Olompikii fi Shaampiyoonaa Addunyaa irratti meedaaliyaa hedduu argatteetti.

## Dorgommiiwwan Gurguddoo

* **Taphoota Olompikii (Olympic Games):** Waggaa afur afuriin kan gaggeeffamu, dorgommii hamaandirroo isa guddaadha.
* **Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa (World Athletics Championships):** Waggaa lama lamaan kan gaggeeffamu.
* **Dorgommii Daayimand Liigii (Diamond League):** Wal-dorgommii waggaa guutuu atileetota sadarkaa olaanaa gidduutti gaggeeffamu.


File:Brittney_Reese_Berlin_2009.JPG|alt=Long jump at Berlin, 2009.| Utaalcha dheeraa Berlin irratti, 2009.
File:Zoltan_Kovago_o.jpg|alt=Discus throw at Barcelona.| Discus darbachuu Baarseloonaa irratti .
File:Sally_Peake_pole_vault.jpg|alt=Pole vault event at Birmingham.| Dorgommii 'pole vault' Birmingham irratti .
File:200metres_Helsinki2005.jpg|alt=200 meters race at Helsinki.| Fiigicha meetira 200 Helsinki irratti .