Doonii

**Dooniin** shararrisaa bishaan irra deemuuf oolan keessaa isa guddaadha. Guddinaan bidiruu irra caala. Irra caalaan dooniiwwanii **doonii fe'umsaa** yoo ta'an, isaanis daldala idil-addunyaa keessatti gahee guddaa qabu. Kana malees, doonii waraanaa, doonii imaltootaa, fi kanneen kaayyoo adda addaatiif oolan hedduutu jira.

Aadaa galaanaa Dhihaa keessatti, yeroo baayyee waa'ee doonii yoo dubbatan, bakka bu'aa maqaa dubartii "ishee" (she) jedhamuun waamu. Fakkeenyaaf: "Isheen Amajjii 29, 1878 hojiitti gadi lakkifamte."

## Seenaa Doonii

### Dooniiwwan Jalqabaa
Dooniiwwan jalqabaa socho'uuf battoo(oar) ykn qilleensa (ykn lamaanuu) fayyadamu turan.

Naannoo bara 4000 Dh.K.D. irraa eegalee, warri Ijiiptii Durii dooniiwwan sharaa muka irraa hojjetaman tolchaa turan. Bara 1200 Dh.K.D.tti, Foonishiyaanonni fi Giriikonni dooniiwwan sharaa gurguddoo kan dheerinni isaanii meetira 30 ta'uu fi fe'umsa toonii 90 hanga 180 baachuu danda'an ijaaruu jalqaban. Warri Roomii immoo dooniiwwan sana caalan kan namoota 1,000 fi fe'umsa toonii 1,000 baachuu danda'an ijaaranii turan. Jaarraan 8ffaa ol-ka'iinsa Vaayikiingota kan agarsiisu yoo ta'u, isaanis "dooniiwwan dheeraa" (longships) isaaniitiin beekamu turan. Dooniiwwan kun irra caalaatti biyyoota biroo haleeluuf, garuu daldalaafis ni oolu turan. Dooniiwwan dheeroon kun jalli isaanii battee waan ta'eef, laggeen gadi fagoo hin taane keessa deemuu danda'u turan.

### Bara Sharaa
Dooniiwwan sharaa waggoota kumaatamaaf hojiirra oolanis, keessattuu Bara Argannoo irraa eegalee hanga jaarraa 19ffaatti baayyee barbaachisoo turan. Jaarraa 15ffaa jalqabarra, adamiiraalliin Chaayinaa Zheng He jedhamu garee dooniiwwan gurguddoo "doonii qabeenyaa" jedhamaniin Eeshiyaa guutuu hanga Afrikaa Bahaatti imala torba gaggeessee ture. Jaarraa 17ffaa keessa, gareen doonii (fleet) guddaa fi milkaa'aa kan ture kan Neezarlaandis (Dutch) ture. Daldalaaf, Neezarlaandisonni yeroo baayyee doonii *fluyt* jedhamuun beekamutti fayyadamu turan.

Dooniiwwan beekamoon bara kanaa muraasni:
* **[[Niña]]**, **[[Pinta (ship)|Pinta]]**, fi **[[Santa Maria]]**: Dooniiwwan Christopher Columbus.
* **The [[Mayflower (ship)|Mayflower]]**: Doonii warra Pilgrims gara Massachusetts geesse.
* **[[Queen Anne's Revenge]]**: Doonii shiftaa Blackbeard jedhamuun beekamu.
* **[[HMS Bounty]]**: Doonii Kaaptan William Bligh. Bakka fincilli beekamaan itti gaggeeffame.
* **[[USS Constitution]]**: Doonii humna guddaa qabu kan humna galaanaa Yunaayitid Isteetis jalqabaa ture.
* **[[HMS Victory]]**: Doonii Adamiiraal Horatio Nelson kan Lola Trafalgar irratti fayyadame.

### Bara Hurkaa
Jaarraa 19ffaa keessa, dooniiwwan hurkaa (steamboats) babal'atan. Yeroo tokkotti, dooniiwwan hurkaa *[[RMS Titanic|Titanic]]*, *Olympic*, fi *Britannic* dooniiwwan addunyaa keessaa gurguddoo turan. *Titanic* imala ishee isa jalqabaa irratti cabbii rukutuun liqimfamtee, dooniiwwan seenaa keessatti balaa isaan irra ga'een beekaman keessaa tokko taate. *Britannic* immoo Waraana Addunyaa I keessa akka doonii hospitaalaatti tajaajilaa osoo jirtuu miinidhaan ykn toorpiidoodhaan rukutamtee liqimfamte.

## Dooniiwwan Ammayyaa
Waraana Addunyaa II booda, dooniiwwan motora diiziliitiin hojjetan babal'atan. Xiyyaaronni imaltootaa dhuma jaarraa 20ffaatti imala fageenya dheeraatiif dooniiwwan bakka bu'an. Dooniiwwan bashannanaa (cruise ships) immoo namoota boqonnaaf deeman tajaajiluu itti fufan. Dooniiwwan fe'umsaa baayyee gurguddoo ta'an. Gosoonni gurguddoon **dooniiwwan konteenara baatan** fi **dooniiwwan fe'umsa gurguddaa baatan** kan akka **doonii zayitii baatuu** ti.

### Doonii Addunyaa Guddaan
Dooniin addunyaa guddaan *Prelude* jedhama, kan dhaabbata Shell ti. Iskuweer kiiloo meetira 488 kan dheeratu yoo ta'u, dandeettiin keessoo isaa dooniiwwan xiyyaara baatan afur caala. Innis gaasii uumamaa qarqara galaanaa Awustiraaliyaa irraa sassaabee gara dhangala'ootti jijjiira.

## Qaamolee Doonii

* **Wiirtuu Doonii (Amidships):** Gidduu doonii biratti.
* **Fuuldoo (Bow):** Fuul-dura doonii.
* **Dugdoo (Stern):** Dugda-duuba doonii.
* **Gara Dugdoo (Aft):** Kallattii gara dugda-duuba doonii.
* **Gama Mirgaa (Starboard):** Kutaa mirga doonii.
* **Gama Bitaa (Port):** Kutaa bitaa doonii.
* **Kutaa Too'annoo (Bridge):** Kutaa dooniin keessaa too'atamu.
* **Doolii (Decks):** Laawundiiwwan doonii.
* **Kushiinaa (Galley):** Kutaa nyaanni itti qophaa'u.
* **Bakka Fe'umsaa (Hold):** Iddoo fe'umsa itti kaa'an.
* **Qaama Doonii (Hull):** Qaama guddicha doonii.
* **Utubaa Sharaa (Mast):** Utubaa dheeraa sharaan irratti fannifamu.

## Gosa Dooniiwwanii

* **Doonii Fe'umsa Gurguddaa Baatu (Bulk carrier):** Doonii fe'umsa ulfaataa baachuuf oolu.
* **Kaataamaraan (Catamaran):** Doonii qaama lama qabu.
* **Doonii Bashannanaa (Cruise ship):** Doonii imaltootaa kan namoota boqonnaaf deeman fudhatu.
* **Farii (Ferry):** Doonii imaltootaa kan yeroo baayyee konkolaataas fe'u.
* **Doonii Zayitii Baatu Guddaa (Supertanker):** Doonii guddaa irra caalaatti zayitii baachuuf oolu.
* **Doonii Waraanaa (Warship)**
** **Doonii Xiyyaara Baattu (Aircraft carrier)**
** **Doonii waraanaa guddaa (Battleship)**
** **[[Doonlimtuu]] (Submarine)**