Ispoortii

**Ispoortiin** (ykn **Kolaataan**, jecha "kolachuu" jedhu irraa dhufe) gocha qaama sochoosuu ykn dandeettii agarsiisuu kan seera mataa isaa qabu, irra caalaatti dorgommiidhaan kan gaggeeffamu, fi yeroo baayyee bashannanaaf kan taphatamuudha. Ispoortiin gosoota hedduu kan qabu yoo ta'u, isaanis kan dhuunfaan taphataman irraa kaasee hanga kan gareen taphatamaniitti, akkasumas kan humna qaamaa gaafatan irraa hanga kan xiyyeeffannaa sammuu barbaadanitti kan hammatuudha.

Addunyaa maratti, ispoortiin aadaa, diinagdee, fi jireenya hawaasummaa keessatti iddoo guddaa qaba. Innis fayyaa qaamaa fi sammuu eeguuf, walitti dhufeenya hawaasummaa cimsuuf, akkasumas boonsummaa biyyaalessaa agarsiisuuf gargaara.

## Seenaa Ispoortii
Seenaan ispoortii seenaa ilma namaa wajjin wal-qabatee kan deemuudha.
* **Bara Durii:** Ispoortiin jalqabaa gochaawwan jireenyaaf barbaachisan kan akka fiigichaa, utaalch-dheeraa, darbannaa, fi waldhaansoo irraa madda. Aadaawwan durii keessatti, ispoortiin leenjii waraanaa fi ayyaanota amantaatiif oola ture. Qaroominni Giriikii Durii **Taphoota Olompikii** kan bara 776 Dh.K.D. jalqabsiisuun beekama. Warri Roomii immoo taphoota akka lola *gladiator* fi dorgommii gaariiwwaniitiin beekamu.
* **Bara Giddugaleessaa:** Awurooppaa keessatti taphoonni akka darbannaa eeboo fi dorgommii fardeenii babal'atanii turan.
* **Bara Ammayyaa:** Jaarraa 19ffaa keessa, keessattuu Ingilaand keessatti, ispoortiiwwan ammayyaa hedduun kan akka kubbaa miilaa fi kirikeetii seera qindaa'aa argatanii babal'atan. Taphoonni Olompikii ammayyaa bara 1896 Ateensi, Giriik keessatti deebi'anii jalqabaman. Jaarraa 20ffaa fi 21ffaa keessa, ispoortiin miidiyaa, daldala, fi tekinooloojiin deeggaramee addunyaa maratti beekamtii guddaa argate.

## Amaloota Ispoortii
Gocha tokko ispoortii jechuuf, amaloota armaan gadii qabaachuu qaba:
* **Qaama Sochoosuu:** Irra caalaan ispoortiiwwanii sochii qaamaa gaafatu.
* **Dorgommii:** Goolabni ispoortii moo'uu fi mo'atamuu kan qabu yoo ta'u, dorgomtoonni wal-caalanii argamuuf carraaqu.
* **Seera:** Ispoortiin hundi seera ittiin taphatamu kan daangaa fi haala taphichaa murteessu qaba.
* **Dandeettii fi Leenjii:** Milkaa'ina argachuuf dandeettii uumamaa fi leenjii yeroo dheeraa gaafata.
* **Bashannana:** Taphataanis ta'e daawwataan ispoortii irraa gammachuu fi bashannana argata.

## Gosoota Gurguddoo Ispoortii
Ispoortiin akkaataa taphatamuun bakka hedduutti qoodama.

### Ispoortii Gareen Taphantaman (Team Sports)
Kanneen garee lama ykn isaa ol gidduutti taphatamanidha. Wal-gargaarsa fi tarsiimoo garee barbaadu.
* **[[Kubbaa Miilaa]]** (Football/Soccer)
* **[[Kubbaa Kaachoo]]** (Basketball)
* **[[Kubbaa Saaphanaa]]** (Volleyball)
* **[[Qillerkaa]]** (Baseball)
* **[[Qillee]]** (Hockey)
* **[[Kubbaa Harkaa]]** (Handball)

### Ispoortii Dhuunfaan Taphantaman (Individual Sports)
Kanneen atileetiin tokko dhuunfaan dorgomuudha.
* **[[Hamaandirroo]]** (Athletics): Fiigicha, utaalchoo, fi darbannaa of keessatti qabata.
* **[[Daakii]]** (Swimming)
* **[[Lilimmii]]** (Diving)
* **[[Qiriphaa]]** (Gymnastics)
* **[[Kubbaa Minjaalaa]]** (Tennis)

### Tapha Buubaa ykn Ittisaa (Combat Sports)
Dorgommii nama lama gidduutti gaggeeffamu kan humnaa fi tooftaa gaafatudha.
* **[[Waldhaansoo]]** (Wrestling)
* **[[Buunyaa]]** (Boxing)
* **[[Oguma Cibroo]]** (Martial Arts): kan akka Juudoo, Taayikwoondoo.

### Ispoortii Xiyyeeffannaa (Target Sports)
Meeshaa fayyadamuun galma (target) waraanuu irratti kan xiyyeeffatudha.
* **[[Darbanaa Eeboo]]** (Archery)
* **[[Tapha Wacitee]]** (Bowling)
* **Dukaana** (Shooting)

### Ispoortii Aadaa Oromoo
Oromoon aadaa isaa keessatti ispoortiiwwan jajjaboo fi beekamoo ta'an qaba. Isaan kun bashannanaaf, jireenya hawaasummaa cimsuuf, fi dandeettii agarsiisuuf taphatamu.
* **[[Gugsii]]:** Dorgommii fardeenii kan ayyaanota gurguddoo irratti gaggeeffamuudha. Namoonni farda yaabbatanii eeboo wal-darkaasuun dandeettii isaanii agarsiisu.
* **[[Waldhaansoo]]:** Dargaggoonni humnaa fi tooftaa isaanii ittiin wal-madaalan yoo ta'u, jaarsoliin akka abbaa seeraatti ilaalu.
* **[[Qillee]]:** Ulee gomboobaa fi kubbaa muka irraa hojjetameen kan taphatamu yoo ta'u, keessattuu Ayyaana Qillee (Guyyaa Dhaloota Kiristoos) waliin hidhata qaba.

## Faayidaa Ispoortii
* **Fayyaa Qaamaa:** Dhibeewwan akka sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaa, fi ulfaatina garmalee ittisuuf gargaara.
* **Fayyaa Sammuu:** Muka'uu (depression) fi dhiphina (stress) hir'isa.
* **Amala Gaarii Ijaaruu:** Ispoortiin obsa, of-too'annoo, wal-kabajuu, fi gareen hojjechuu barsiisa.
* **Diinagdee:** Ispoortiin ogeessotaaf madda galiiti, akkasumas industirii meeshaalee ispoortii, miidiyaa, fi turizimii uumuun dinagdee biyyaa guddisa.