open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaadiddama

**Yaadiddamni ykn yaadxinni** ibsa ragaa gaarii qabuu fi gama tokko tokkoon addunyaa uumamaa kan qaama dhugaa irra deddeebiin ilaalchaa fi yaaliitiin mirkanaa’e irratti hundaa’eedha. Yaadxinni taateewwan ibsuu, tilmaamuuf fi hubachuuf kan bocaman yoo ta’u, akkaataa adda addaatiin ragaa guddaadhaan kan deeggaramaniidha. Mala saayinsiitiin qoratamuu fi mirkanaa’uu kan danda’an yoo ta’u, ragaan haaraan akkuma argamuun irra deebi’amee ilaalamuu danda’a.

Yaadiddamni tokko yaadiddama ykn yaadxina dhugaa jedhamuuf sababeeffannaa barbaachisa. Kana jechuun, dammaqiinsi sun yaadota walqabatan kanneen waan tokko ibsuuf/ibsuuf gargaaran of keessaa qabaachuu qaba. Yaadonni kun yaadota bu’uuraa shakkamuu hin dandeenye irraa hojjetamuu qabu. Haa ta’u malee, dhugaa irratti mari’atamaa jiru irraa adda ta’uu qabu. Fakkeenyaaf, sabbuun maaliif keelloo akka ta'e ibsi gaariin yaada "warqeen keelloo ta'uu isaa namni hundi arguu danda'a" jedhu irratti hundaa'uu hin qabu. Dhugaa akka ka'umsa yaadxinaan nan ibsa Fudhachuun hin hayyamamu.
Hira

**Reeshiyoon ykn hirritni ykn hirri** baay’ina lamaa fi isaa ol gidduu jiru mala guddina isaanii wal bira qabuun safaruudha. hirri tokko akka adda baastuutti (":") fayyadamuun agarsiifamuu danda'a (akkuma 1:4:9),  ykn salphaatti akka hirmeemmiitti ibsamuu danda'a (akkuma \tfrac{2}{3} ).  

Fakkeenyaaf, manni barumsaa tokko barsiisota 20 fi barattoota 500 yoo qabaate, hirri barsiisotaa fi barattootaa akka 20:500 (fi "20 hira500" jedhamee dubbatama) jedhamee barreeffama. Akka fakkeenya biraatti, makaan keekii tokko daakuu giraama 100, dhadhaa giraama 300 fi sukkaara giraama 25 yoo gaafate, hirri daakuu fi dhadhaa fi sukkaara 100:300:25 (fi "100 hira 300 hira 25"jedhamee dubbatama).

Tarmiin jalqabaa  hiratokkoo antecedent jedhama, tarmiin lammaffaan immoo consequent jedhama. Gosti  hirakun yuunitii hin qabu. Baay’inni adda addaa yoo walbira qabame gosti  hiraaddaa kun reetii jedhama, yuunitii qaba. 

hirri salphaa ta’uu danda’a. Fakkeenya mana barumsaa keessatti barsiisonni 20 hirabarattoota 500 turan. Ijoollee daree walqixa ta’etti yoo qoodne, kutaaleen barsiisotaa 20 keessaa tokkoon tokkoon isaanii barattoota 25 qabaatu ture. Kana jechuun tokkoon tokkoon barsiisaatiif barattoonni 25, ykn akka filannootti, hirri barsiisaa fi barattootaa 1:25 dha. Karaan biraa kana itti hojjetan gama lamaan  hira20:500 20n qooduudha. Hubadhaa 20:500 1:25 wajjin tokko ta’uu isaa. Akkuma karaaleen firaakshinii barreessan adda addaa jiran (fakkeenyaaf 2/1 = 10/5 ), karaaleen  hiratokko barreessan adda addaa jiru.
Yaadrimee

**Yaad-rimeen ykn yaadundee ykn bussoo** yaada wanta garee tokko keessa jiran hunda irratti hojiirra ooludha. Akkaataa namoonni waan tokko itti arganii fi hubatanidha. Maqaan yaad-rimee tokko adda baasuuf itti fayyadamnu ( asxaa yaad-rimee ) " jecha " dha. Fakkeenyaaf, jechi " Saree " jedhu yaad-rimee sareen maal akka ta'e adda baasuuf jecha jedhudha. Waa'ee saree namni tokko wanti beeku hundi yaad-rimee jecha saree jedhuuti.

Yaad-rimee tokko adda baasuuf jechoota adda addaa fayyadamuun ni danda’ama. Konkolaataa fi Konkolaataan yaad-rimee tokkoof walfakkaataadha . Afaan adda addaa yaad-rimee tokkoof jechoota adda addaa qabu. Hiikkaan akka danda’amu kan godhu kana. Jechoonni afaan tokkoon tokkoon isaanii keessatti adda adda ta’uu danda’u, yaad-rimeen garuu tokko. Yaad-rimeen utaaluu nama Ingilizii irraa dhufee fi nama Xaaliyaanii irraa dhufeef tokko, garuu namni tokko jecha "Utaaluu" jedhu yaad-rimee sana jechuuf kan fayyadamu yoo ta'u namni kaan immoo "Salto" fayyadama.
Uumama hanqaaquu

**Uumama hanqaaquun (**Afaan Ingiliziin: **Oogenesis )** adeemsa uumamuu **mandhee hanqaaquu(oocyte)** ti. Innis  uumsaallubbiyyoo(gametogenesis) dubartootaa yoo ta'u, dhiirota keessatti uumama ameenxaa (spermatogenesis) jedhamuun beekama. Adeemsi kun guddina sadarkaa adda addaa hanqaaquu hin bilchaanne of keessatti qabata.
Doonii waraanaa

**Dooniin waraanaa** doonii meeshaa waraanaa fe'attee deemtu yoo ta'u, humni galaanaa itti fayyadama . Doonii waraanaa tokko tokkos xiyyaara galaanaa fe'u, isaan kun xiyyaara fe'umsaa jedhamu.

Doonii waraanaa guddina adda addaa hedduudhaan hojjetamu. Tarreen doonii waraanaa gosa adda addaa, isa guddaa irraa kaasee hanga isa xiqqaatti Waraana Addunyaa Lammaffaa kunooti :
Pirootistaa

Pirootistoonni seel-qeenxee, seel-hedduu ykn gurmuun jiraachuu danda’u. Pirootistaan iyukaariyootikii. Kana jechuun, seeliin isaanii niwukilaasii dhugaa qaba jechuudha. Hedduun isaanii naannoo bishaanawaa jiraatu, garuu sanyii muraasni iddoo jiidhaafi maxxantummaan jiraatu. Hedduun adeemsa walhormaata alsaallessaa, hirama walqixaatiin walhoru. Muraasni immoo adeemsa saalessaa konjugeesheniitiin walhoru.

Konjugeesheniin: adeemsa walhormaataa organizimiin lama walitti

maxxananii wantoota dhaalaa waljijjiiruun hormaata raawwataniidha.

Pirootistaa gosa gurguddaa lamatti qoodamu. Isaanis:

i) Pirootiistoota biqiloota fakkeeyyii: Hundi isaanii kilooroofilii qabeeyyii

waan ta’aniif soorata qopheessitoota. Fkn: saphaphuuwwan kan akkaa

saphaphuu diimaa, saphaphuu magariisaa, ispaayirojiraafi kkf hammatu.

ii) Pirotiistoota bineeldota fakkeeyyii: lubbu qabeeyyii biroo sooratoofi

baay'een bakkaa bakkatti kanneen sochii godhanidha. Hundi isaanii

seel-qeenxeedha.

Pirootistootni bineeldota fakkaatan pirootoozowaa jedhamanii waamamu.

Fkn: Ameebaa, pilasmoodiyeemii, tirayipasoomaafi paramisiyeemii fa’i.
Gabatee Wahiyyoolee

**Gabatee Wahiyyoo** gabatee wahiyyoo sootraawaabeekaman hunda tartiiba murtaa’een kaa’uudha. Wahiyyooleen amala walfakkaataa qaban yeroo baay’ee walitti dhihoo kaa’amu. Gabatee, keessatti wahiyyooleen tartiiba lakkoofsa buxusaawaa isaaniitiin lakkoofsa isa gadi aanaa tokkoo, haayidiroojiinii irraa eegalee kaa’amaniiru. Lakkoofsi atoomii wahiyyoo tokkoo lakkoofsa pirootonoota niwukilasii addaa atoomii sana keessa jiranii wajjin tokko . Gabatee wahiyyoo keessatti wahiyyoonni tarrreefi *gareetti qindaa'aniiru .* *Toorri dalgee gabatee wahiyyoo tarree* jedhama . Tokkoon tokkoon tarree lakkoofsa  1 irraa hanga 8tti qaba. Tarree 1ffaa wahiyyoolee 2 qofa of keessaa qaba: haayidiroojiinii fi heeliyeemii . tarreen 2ffaa fi Tarreen 3 lamaan isaanii wahiyyoolee 8 qabu. Tarreen biroo dheeraa dha. Elementiiwwan piriyoodii tokko keessa jiran lakkoofsota atoomikaa walitti aanan qabu.

Tarjaan elementoota gabatee gadi jiru *garee* jedhama . Gabatee yeroo istaandaardii keessatti gareewwan 18 jiru. Tokkoon tokkoon garee lakkoofsa qaba: 1 hanga 18. Elementiiwwan garee tokko keessa jiran akka baay’ina elektiroonota vaalaansiitiin elektiroonota haala walfakkaatuun qindaa’an kan qaban yoo ta’u, kunis amaloota keemikaalaa walfakkaataa isaaniif kenna (karaa walfakkaatuun amala qabu). Fakkeenyaaf gareen 18 gaazota kabajamoo jedhamuun kan beekamu hundi isaanii gaazota waan ta’aniif atoomota biroo wajjin waan wal hin makamneef.

Sirni lakkoofsa garee lamatu jira; tokko lakkoofsa Arabaa (1,2,3) kan fayyadamu yoo ta’u inni kaan immoo lakkoofsa Roomaa (I, II, III) fayyadamu. Maqaan lakkoofsa Roomaa jaarraa 20ffaa irra caalaan itti fayyadamaa turan. Bara 1990tti Gamtaan Idil-addunyaa Keemistirii Qulqulluu fi Hojiirra Oolmaa (IUPAC) sirna haaraa kana lakkoofsa Arabaatiin fayyadamuuf murteesse, sirnoota garee durii lamaan lakkoofsa Roomaa fayyadaman bakka buusuuf.

Gabatee piriyoodii keemistoonni akkaataa fi hariiroo elementoota gidduu jiru ilaaluuf itti fayyadamaniiru. Gabatee Periodikii keessatti gareewwan gurguddoon 3 jiru; sibiilota, meetalooyidii fi sibiilota hin taane . Fakkeenyaaf, elementoonni gabatee jalaa fi bitaa fagoo jiran baay’ee sibiilaa dha, elementoonni gara mirgaa gubbaa jiran immoo sibiilota xiqqaa dha. (fkn seeziyeemiin heeliyum caalaa baay’ee sibiilaa dha ). Akkasumas, akkaataa fi walitti dhufeenyi biroo hedduun ni jiru.

Gabatee yeroo kan kalaqame keemistii Raashiyaa Dimitiri Ivaanooviich Mendeleyev (1834 – 1907) dha. Kabaja isaaf jecha elementiin 101 maqaa isaatiin moggaafame, mendelevium .

## Gabatee yeroo istaandaardii
## Standard periodic table

;Chemical Series of the Periodic Table

* Alkali metals
* Alkaline earths
* Lanthanides
* Actinides
* Transition metals
* Poor metals
* Metalloids/Semi metals/Half metals
* Nonmetals
* Halogens
* Noble gases

;State at standard temperature and pressure. The color of the number (atomic number) above the element symbol shows the state of the element at normal conditions.
* those in blue are gases
* those in green are liquids
* those in black are solid
Farra suudoo

Hiika isaatiin, farra suudoon suudoo cita buxusaawaa kan akka gita suudoo idilee isaa ulfaatina walqixaa qabu, garuu arreedni loobilaa faallaa fi guuttii elektirikii qaba.

Fakkeenyaaf, poozitirooniin farra suudoo elektiroonii ti. Innis suudoo guuttii isaatiin alatti amala elektiroonii hunda qabu qofa. Niwutirinoon suudoo cita buxusaawaa chaarjii hin qabnee fi saffisa babal’ina saffisa ifaatti baay’ee dhihoo ta’eedha. Duuba irraa yoo ilaalamu gara faallaa sa'aatii kan naanna'u qaba. Gama biraatiin ammoo antiniwutirinoon kallattii sa’aatiitiin naanna’a.

Antiniwutiroonii naanna’u yoo ta’e, chaarjii elektirikii qulqulluu zeeroo qaba. Gama biraatiin, poolaariin maagneetii isaa faallaa niwutiroonii naanna’uu walgitu ti. Lamaan isaanii yeroo wal-nyaatan, balaqqeessa anniisaa ni uuma.
Silkanii

Mallattoon keemikaalaa **silikoonii ykn Cicalayyaa** gabatee elementoota keessatti Si. Lakkoofsi atoomii isaa 14 dha.
Foosfarasii

**Foosfarasii ykn badaatuun** elementii keelloofi summii qabuudha. Dukkana keessatti ni ibsa.

Mallattoon keemikaalaa gabatee wahiyyoolee keessatti P dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 15 dha.

* Xiinsootra
Wanta keemikaalaa

**Sootra ykn keemikaalaa** jechuun meeshaa kamiyyuu kan walnyaatinsa keemikaalaa beekamaa qabudha .  Fakkeenyaaf, bishaan laga irraa dhufes ta’e laaboraatoorii keessatti hojjetame amaloota walfakkaataa fi hirrita haayidiroojiinii fi oksijiinii walfakkaataa qaba . Wantoonni keemikaalaa idilee mana keessatti argaman bishaan, soogidda ( soodiyeem kilooraayidii ) fi bilichii . Walumaagalatti, wantootni akka jajjaboo, dhangala'aa, ykn gaazii, fi *[[Falkaalee watootaa|marsaa maatirii]]* kana gidduutti jijjiiramuu danda'u yeroo jijjiiramni ho'aa ykn dhiibbaa jiraatu .

## Galmee

File:Silizium_pulver.jpg|alt=Gray silicon powder, an element. All the other ones are chemical compounds.|Daakuu siiliikooniidaalacha qabu, .elementii. Kannneen biraa hundinuukompaawuundoota keemikaalaati.
File:Salt_Crystals.JPG|alt=White sodium chloride|Sodiyeemkilooraayidii adii
File:Manganese(II)_chloride_tetrahydrate.jpg|alt=Pink hydrated (with water) manganese (II) chloride|Kilooraayidii maangaanizii (II) kan bishaan qabu (bishaan waliin) bifa pilaastikii qabu
File:Manganese(II)-carbonate-sample.jpg|alt=Brown manganese (II) carbonate|Kaarbooneetii maangaanizii (II) bunaa
File:CopperIIoxide.jpg|alt=Black copper (II) oxide|Oksaayidii sibiila diimaa (II) waraana
File:Cobalt(II)-chloride-hexahydrate-sample.jpg|alt=Red hydrated (with water) cobalt (II) chloride|Diimaa haayidireetii (bishaan waliin) koobaaltii (II) kilooraayidii
File:Kaliumdichromat.JPG|alt=Orange potassium dichromate|Burtukaanapootaasiyeemii daayikiroomeetii
File:Chroman_sodný.JPG|alt=Yellow sodium chromate|Sodiyeemkiroomeetii keelloo
File:Copper(II)_chloride_dihydrate.jpg|alt=Green hydrated (with water) copper (II) chloride|Kilooraayidii koppaar (II) magariisa haayidireetii (bishaan waliin) qabu
File:Copper_sulfate.jpg|alt=Blue hydrated (with water) copper(II) sulfate|Biluu haayidireetii (bishaan waliin) sibiila diimaa(II) salfeet
File:Chromium(III)-chloride-purple-anhydrous.jpg|alt=Purple anhydrous (without water) chromium (III) chloride|Kilooraayidii kiroomiyeemii (III) kan bishaan hin qabne (bishaan malee) diimaa
Hoo'illaa

**Hoo'illaa** yuunitii anniisaa SI duraa yoo ta'u, baay'inaan ho'a keessatti argama .

Innis hamma anniisaa hoo'iyyaa bishaan giraama tokkoo Kelviin tokkoon guddisuuf barbaachisudha .

Yeroo asxaa nyaataa irratti barreeffame jechi "Kaalorii" jedhu **kilookaalorii**, ykn hoo'illaa 1000 agarsiisa. Haala kana keessatti jechi "Calorie" jedhu yeroo baayyee qubee guddaa C tiin barreeffama.

Nama idilee ta’eef, hoo'illaa paaraameetota fayyadama anniisaati. Akka beenzila konkolaataa keessa jiruutti isaan yaadi. Garuu konkolaataa irraa adda ta'ee qaamni isaa gaazii garmalee yeroo dheeraaf kuufata. Deebiin hoo'illaa sanaaf kennamu hoo'illaa sun maakroonuutiriyeetii kam irraa akka dhufe irratti hundaa’a.  


* Kalori Hesaplama
Timaatima

**Timaatimni ykn Ajaagaariin ykn nyaanyaan** ( *Solanum lycopersicum* ) kuduraa / fuduraa botanical, ykn addatti, berry (garuu akka namoonni idilee jecha kana fayyadamanitti firii miti). 

Innis kan calaqqisu fi sirriidha. Sanyii xixiqqoo hedduu qaba. Fayyaafis baayyee gaariidha. Timaatimni baay’een isaa diimaa dha. Timaatimni yeroo hin bilchaanne magariisa. Suuta suutaan akkuma bilchaateen halluu magariisa irraa gara diimaatti jijjiira, akkuma bilchaachaa deemuun immoo guddachaa fi guddachaa deema. Timaatima gosa adda addaa hedduu qaba. Gosoonni timaatima tokko tokko yeroo bilchaatan keelloo ykn burtukaana ta’u. Nyaata Xaaliyaanii keessatti timaatima baay'ee fayyadama . Keechuppii hojjechuufis ni gargaaru. Timaatimni firii jedhama, sababni isaas sanyii of keessaa qaba. Sanyii timaatima bineensotaan nyaatamuudhaan naannoo sanatti babal’ata. Sanyiiwwan erga nyaataman booda sirna bullaa'insa nyaataa bineensichaa keessa darbu . Timaatimni dhuguma fuduraa ta'us namoonni baay'een kuduraa jedhanii yeroo bilcheessan akka kuduraatti ilaalu.
Daalotee

**Daaloteen** Ameerikaa kaabaa miseensa gosa *Passer* jedhamuuti . Isaanis simbirroota xixiqqoo passerine yoo ta'an maatii *Passeridae* keessaa tokko . daaloteen addunyaa durii jedhamuunis beekamu. Yeroo baayyee daaloteen naannoo manaa ykn gamootti koonyaa isaanii ni godhu . Kana jechuun simbirroota bosona keessatti salphaatti arguu danda’an keessaa tokkodha.

Gosti kun addunyaa irratti gara gosoota 30 qaba. Isaan keessaa inni beekamaan daalotee manaa, *Passer domesticus* jedhamudha.

## Ibsa
Saroonni simbirroota xixiqqoodha. Dheerinni isaanii seentimeetira 11–18 gidduutti argama. Ulfaatina isaanii 13–42 gidduutti ta’uu danda’a&nbsp;giraama. Yeroo baayyee bunni fi halluu diimaa qabu . Funyaan gabaabaa fi funyaan xixiqqoo fi cimaa qabu . Saroonni baay'een isaanii sanyii ykn ilbiisota xixiqqoo nyaatu . Saroonni simbirroota hawaasummaa yoo ta’an tuuta (garee) ta’anii jiraatu.
Guchii

**Guchiin** ( Laatiin *Struthio camelus* ) simbirroo balali'uu hin dandeenye dhalataa Afrikaa ti . Maatii baayoloojii (Latin **Struthionidae** ) irraa kan argamu isa qofaadha. Bifa lallaafaa, afaanii fi qoonqoo dheeraa, akkasumas saffisa guddaa (hanga km/s 65) fiiguun bineensa salphaatti adda baafamuu danda’uudha.

Guchii gosoota simbirroota hunda keessaa isa hangafaa yoo ta'u, kutaalee addunyaa hedduu keessatti walhormaata keessatti akka itti fayyadaman beekamaadha.

Bara darbe 2006 , ogeeyyiin addunyaa guchii gosa adda ta’e (Struthio molybdophanes) ta’uu hubataniiru.
Tumaaddisa

tumaaddis**ni maatii** simbirroota bal'inaan addunyaa guutuutti argamaniidha. Gosoota 35 fi gosa 240 qaba.
Qeexala

**Qeexala ykn hagayole Hirundinidae** **maatii** simbirrootaa guddaa addunyaa irratti argamaniidha. Gosoota 19 fi gosa 83 qaba.
Daaraa

**Daaraa** jechuun haftee erga wanti kamiyyuu ibiddaan gubatee booda hafudha .

Xiinsootra jalatti, daaraan alkaalii waan ta’eef, daaraa kuduraa adda addaa meeshaalee adda addaa waliin makame, seenaa keessatti wantootni barbaachisoo ta’an hedduun argamaniiru. Keessattuu:

* Andarqii- daaraa fi moraa
* Fuullee - daaraa fi cirracha
* Baarudaa - soogidda baarudaa (daaraa fi dhoqqee ), dhagaa cileefi salfarii

Faayidaa tokko tokkoof kuduraalee soodiyemii baay’ee qaban kan akka daaraa kan argamsiisu yoo ta'u, kunis soodiyeemkaarbonii ykn "Daaraa amboo" jedhama . Fayyadama biraatiif muka pootaasiyeemii baay’ee qabu barbaadamaadha daaraa lye ( potash ykn "Daaraa xuwwee") kenna.
Aroomaatawaa

Keemistirii keessatti jechi **aroomaatikii** ykn **hadasoo** jedhu amala keemikaalaa molakiyuuliin caasaa marsaa uumuu agarsiisa. Akkaataa idileetti, qubeellaan kun rogjahee yoo ta’u, atoomota kaarboonii ja’a walitti hidhaman kan of keessaa qabu yoo ta’u, tokkoon tokkoon atoomii kaarboonii atoomii haayidiroojiinii wajjinis kan hidhameedha. Moleekiyuuliin hadasoo salphaan beenziinii yoo ta’u, unkee keemikaalaa (C6H6) qaba.

Tayyiin kun kan uumamu elektiroononni bilisaan naannoo qindaa’ina geengoo atoomotaa, hidhoo koovaaleentii tokkoo fi lama gidduutti wal jijjiiruun. Dabalataan qulqulleessuuf, hidhoowwan kun akka walmakaa hidhoo tokkoo fi lama gidduutti ilaalamuu waan danda’aniif, hidhoonni tokkoon tokkoon isaanii gingilchaa keessa jiran kanneen biroo wajjin walfakkaata. Yaadni waliigalaa gilgaalota urgooftuu kun kan yaadame Kekulé. Yaad-rimeen beenziinii caasaa reezonaantii lama kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis bakka wal jijjiiran hidhoo tokkoo fi lamaa bakka bu’u. Benzene "cyclohexa-1,3,5-triene," molakiyuulii yaadiddama caalaa tasgabbaa'aa dha.

: 

Xiyyaan mataa lama qabu asitti adeemsa qaammakoo(resonance) bakka bu’a. Ji’oomeetiriidhaan beenziiniin rogjahee sirriidha. Walumaagalatti, hidhni C=C hidhoo C-C caalaa gabaabaa waan ta’eef, dheerinni hidhoo C-C waan socho’uuf caasaan lamaan burjaaja’uu hin qaban.

Bakka bu’iinsi fooyya’aan gilgaala beenziinii geengoo bakka dhangala’aan elektiroonii hidhoo pi irraa argamu jalaa fi gubbaa gingilchaa irratti raabsameedha. Bakka bu’iinsi gilgaala kun dhangala’aa elektirooniksii gilgaala keessa jiru bakka bu’uu irratti fooyya’aadha.

: 

## Amaloota kompaawundoota hadasoo
Kompaawundootni hadasoon baay’een isaanii amaloota armaan gadii qabu:

# Sirna Elektiroonota paayii alhornagaawaa(delocalized): Sirna elektiroonota paayii alhornagaawoo ta’anii fi hidhoo tokkoo fi lama gidduutti wal jijjiiran qubeellaa keessatti qabu.
# Caasaa Diriiraa: Isaan diriiraa waan ta’aniif, wal-irra bu’iinsa bu’a qabeessa p-orbitaalotaa ni hayyamu.
# Yoo xiqqaate qubeellaa tokko of keessaa qaba.
# Lakkoofsi elektiroonota paayi bakka bu’e 4n + 2 yoo ta’u, “n” lakkoofsa gilgaalota kompaawundii urgooftuu uumuu wajjin walqixa. Kun seera Hückel jedhamuun beekama .
Naaxroonii

**Naaxrooniin** makaa uumamaa soodiyeem kaarbooneetii(Cilkura Soogiddoo) deekahayidireetii ( Na2CO3 **·** 10H<sub>2</sub>O, gosa daaraa magaadoo(soda)) fi gara %17 soodiyeem baaykaarbooneetii (baaycilkura soogiddoo ykn rushii, NaHCO 3 jedhamuunis ni waamama) waliin ta’eedha soogidda manaa ( Sanaagoo (halite), soodiyeem kilooraayidii ) fi soodiyeem salfeet ykn waalgeetii soogiddoo xiqqaa ta'een . Naatrooniin yeroo qulqulluu ta’u adii ykn halluu hin qabu. Xurii wajjin halluu diimaa ykn keelloo ta’uu danda’a. Kuufamni naatroon yeroo tokko tokko siree haroo soogidda qabu (soogidda qabu) kan naannoo goggogaa keessatti ka’e keessatti argama. Seenaa keessatti natron faayidaa qabatamaa hedduu kan qabu yoo ta'u isaanis ammallee itti fayyadamaa jiru.

Albuuda ammayyaa keessatti jechi *naatroon* jedhu *soodiyeem kaarbooneetii deekahayidireetii* (haayidireetii soodaa ash) kan soogidda seenaa irra caalaan isaa uumu qofa jechuu ta’ee jira.

## Hidda jechoota(Etymology).
Jechi Ingiliffaa *natron* jedhu kan Faransaayii kan wal fakkaatu yoo ta'u, Ispeen *natrón* irraa karaa Giriikii νιτρων *nitron*, jecha Gibxii durii *netjeri jedhu* irraa kan dhufe yoo ta'u, hiikni isaas natron jechuudha. Mallattoon keemikaalaa ammayyaa soodiyemii, **Na**, gabaabduu elementii sanaa maqaa Laatiin Haaraa *natrium*, kan *natron* irraa dhufedha.
Sanaagoo

**Sanaagoo** albuuda namoonni baay'een "soogidda dhagaa" jedhanii waamudha. Innis bifa addaa soodiyeem kilooraayidii ( Na Cl ) ti. Kiyuubii irraa kan hojjetame fakkaata .
Xansaala

**Xansaalli** xannacha saalubbiyyoo fi hormoonota saalaa hojjetudha . Goonaadiin dhiiraa qaama saalaa dhiiraa ti . Qaamni saalaa dhiiraa seelii isparmii ni uumu . Goonaadiin dubaraa ovaarii dha . Ovaariin seelii hanqaaquu ni uuma . Bineensonni tokko tokko bukkisiisa (hermaphroditic) waan ta'aniif gonads adda addaa qabu . Goonaadii kan akka xanbuuphaa (ovotestis) qabaachuu danda'u . Kunis xannacha cidhaanifi gutoo wajjin wal fakkaatudha.
Rakkoo sammuu baaragaa

**Rakkoo sammuu baaragaa** jechuun rakkoo sammuu sodaa garmalee namni tokko yeroo hunda akka tasaa baaraguu ykn sodaan itti dhufudha .  Kana malees, yoo xiqqaate jiʼa tokko keessatti jijjiiramni amala guddaan uumamuu kan dandaʼu siʼa taʼu, namni sun haleellaa kan biraa akka isa mudatu yaaddaʼuu itti fufuu dandaʼa.
Amala(xiinsammuu)

**Amalli** (ykn **yaadqalbii**) wanta bineensi tokko hojjetuu fi akkaataa itti socho’aniidha. Amaloonni yaadmullataa ykn habarawaa ta'uu danda'u . Isaanis kan dhaalamanii ykn kan barataman ta'uu danda'u . Jechi kun sirnoota fi maashiniiwwan naannoo isaanii wajjin walqunnamaniifis ni fayyadama. Jechi kun akka gaariitti hin ibsamne.
Pilaastiidii

**Pilaastiidiin ykn Sibaakduun** orgaaneelii biqiltootaa fi waabara ofumaan wal horudha . **Pilaastoomiin** jiinooma DNA pilaastiidii ti.  p341 Isaan akka maashinii xixiqqoo seelii keessa jirani : tokkoon tokkoon isaanii keemikaalota barbaachisoo biqiltuun sun itti fayyadamu ni hojjetu ykn ni kuufa.

Fakkeenyonni pilaastiidii: 

* Caasmagarroo : footosinteesii; pilaastiidonni biroo kilooropilaastoota irraa kan guddatan ta’uu danda’a. Etioplasts jechuun kilooropilaastoota ifaaf hin saaxilamne dha.
* Daraarhalleessituu: oomisha fi kuusaa pigmentii .
* Horbifaala: halluu kan hin qabne, terpenes kan akka resin hojjetu . Yeroo tokko tokko gara gosoota pilaastiidii adda ta’anitti guddatu:
** Amyloplasts: kuusaa dhamsaa
** Elaioplasts: kuufama coomaa .
** Pirootiiniipilaastoota: pirootiinii kuusuu & fooyyessuu .
*** Statoliths: harkisa lafaa adda baasuu .
Jiinoomii

**Jiinoomiin ykn Gurmuun sanyundee** orgaanizimii tokkoo guutummaa odeeffannoo dhalootaa isaa DNA isaa (ykn, vaayirasoota tokko tokkoof, RNA ) keessatti koodii ta’eedha . Kunis jiiniiwwanii fi tartiiba koodii hin taane DNA lamaanuu dabalata. Piroofeesar Hans Winkler jecha kana kan uume bara 1920. 

Hiikni Winkler, hiikkaa keessatti, fiiga:

"Ani ***jiinooma*** ibsa tuuta kiroomozoomii haploid yaada dhiheessa, kunis, pirootopilaasmii barbaachisaa ta'e waliin, bu'uuraalee meeshaa gosa sanaa ibsa ...."  p165

Haa ta'u malee, gareen haplooyid kiromoosomii tokko illee DNA sanyii tokkoof hin ibsine. Sababni isaas gosoota baay'ee adda addaa hawaasni qabuun, tokkoon tokkoon isaanii sanyii addaati. Namni diplooyid ta'e illee garaagarummaa jiinii qaba. Sababii kanaaf Doobzhanskii "kutaa kiromoosomii" filate, akkasumas hiikni kun amma hiika Wiinklar caalaa bal'aa ta'uu qaba. Jiinomiin haplooyid kiromoosomii saffisa sanyii tokkoo qofa.

Jechi ‘jiinoomii’ jedhu addatti tuuta DNA niwukilaraa guutuu (‘jiinoomii niwukilaraa’) jechuudhaaf hojiirra ooluu danda’a garuu akkuma jiinooma maaytookondriyaa ykn jiinoomii kilooroopilaastii orgaaneelota DNA mataa isaanii of keessaa qaban irrattis fayyadamuu ni danda’ama.
Ribuu

**Ribuun** haqaara cimaa fi furdaa tishuu qaajjisoo(fibrous) kan maashaa fi lafee wal qunnamsiisudha.Ribuun qaajjisa kolaajiinii irraa ijaarama. Ribuun morgoya (ligamentii) wajjin wal fakkaata, morgoyni lafee tokko lafee biraatti walqabsiisuu isaanii malee. Ribuu fi maashaaleen waliin hojjetu. Maashaaleen yeroo kottonfatan, ribuu harkisa sana gara lafeetti dabarsa.Ribuun cimaa fi yeroo dheeraa kan turu yoo ta’u, osoo hin ciccitin diriirsuu fi duubatti deebi’uu waan danda’aniif ni jijjiiramuu danda’a. Babal’achuun ribuulee humna maashaalee ciccituun uumamu baay’ee xuuxuu akkasumas yeroo sochii fi sochii biroo anniisaa fayyadamu xiqqeessuu jechuudha.

## Anaatoomii
Ribuun fiixee tokkoon maashaarratti, fiixee isa kaanii irratti ammoo lafee waliin wal qunnamsiisa. Tokkoon tokkoon ribuu"suuqxii" lamaan kana qaba.

Fiiberoonni kolaajiinii maashaa lafee waliin walqunnamsiisu. Ribuun tokko fiixee tokkoon lafee keessa, fiixee isa kaanii irratti immoo maashaa keessa seena.

Ribuun humna harkisaa mataa isaanii hin uumu. Tendonoonni humna maashaalee lafee irratti harkisan dabarsu. Elastin (tishuu qaamaa kan biraa) irraa adda ta'ee tendons "kennuu" baay'ee xiqqaa qaba.

Yeroo baay’ee tendonoonni lafee waliin walqabatee jira.

## Akaakuu ribuu
Gosoonni tendon qaama namaa keessa jiran sadan: 

* **Ribuu dachaasaa(Flexor Tendons ):-** ribuun kun namootaa lafeen isaanii akka buusaafi birkii qubaa isaanii akka dadacha'an kan taasisudha. Ribuun dachaasaa bakka harki lakatee(wrist) walqabatutti argamu. Walumaagalatti Ribuu dachaasaa shan kan jiran yoo ta’u, hundi isaanii harka mirgaa irraa kan jalqaban yoo ta’u, quba irraa kan xumuramudha. Tokkoon tokkoon qubaa Ribuu dachaasaa lama kan qabu yoo ta’u, tokko gama abuuguddoo tokko ammoo gama biraatiin.
* **Ribuu diriirsituu (Extensor Tendons):-**  ribuuleen kunniin namootaa lafeen isaanii akka buusaafi quba miila isaa akka diriirsan kan taasisudha. Riboonni diriirsituu ribuu guddaa, diriirsituu quboo(digitorum ) fi ribuu xixiqqoo hedduu irraa kan ijaaraman yoo ta’u, isaanis diriirsituu moggee(extensor digiti minimi) dabalatee.
* **Ribuu morgoyaa (Ligamentous Tendons)** – ribuun kun lafee lafeeni fi maashaalee biroo waliin wal qunnamsiisu. Tasgabbii fi deeggarsa ni kennu. Kana malees, tishuuwwan walqunnamsiisan keessaa baay’inaan kan beekaman, garuu baay’ee kan hin beekamne ribuu morgoyaa dha.
Miqiqqirii

**Miqiqqirii ykn goora ykn hidda dugugguruu** jechuun qaama sirna aarsituu wiirtuuti. Innis caasaa dheeraa ujummoo fakkaatu kan hangullaa diriiraa (medulla oblongata) irraa kan ka’u yoo ta’u, kutaan sammuu walitti qabama qajjisa (fibers  )aarsituu of keessaa qabu yoo ta’u, lafee dugugguruu keessaa kan fiigudha. Innis hundee lama (hundee dugda fi garaa) kan qajjisa (fibers ) aarsituu walitti makamuun narvii lafee dugda uumuun kan qoodame dha.

## Caasaa
Raayizooyidii

**Raayizooyidoonni ykn hidda-maarqoo** seelii epiidarmii gadii saaphuyyee fi waabara irraa kan babal'atan yoo ta'u . Caasaa fi hojiin isaanii rifeensa hundee biqiltoota lafa vaaskiilaarii wajjin wal fakkaatu . Caasaaleen walfakkaatan fangasii tokko tokkoon uumamu . Raayizoidoonni seelii tokko yookiin seelii hedduu qabaachuu danda’u.
Ameenxaa

**Ameenxaan ykn sanyiin kormaa**( Afaan ingilizii : **Sperm** ) lubbiyyoo walhormaataa dhiiraa, ykn gaameetii, bifa walhormaata saalaa  saallubbiyyoo shulaaqaa (anisogamous )(bifa lubbiyyoo walhormaataa guddaa, dubartii fi xiqqaan, dhiiraa jiru) keessatti argamudha. Neefki ameenxaa socho'aa kan eegeen isaa silqixa jedhamuun beekamu kan uumu yoo ta'u, isaanis ispeermaatozoa jedhamuun kan beekaman yoo ta'u, waabara diimaa fi marqoon tokko tokko ammoo lubbiyyoo ameenxaa socho'aa hin taane kan uumu yoo ta'u, **ameenxaa** jedhamuun beekama.   abuurkabeebsa ameenxaa hin sochoone habariin keessaa kan qaban yoo ta’u, biqiltoonni bu’uuraa tokko tokko kan akka karrooleen fi jimnosperms tokko tokko ameenxaa socho’aa qabu.
Muduraa

Xiinbiqila keessatti, **firii** ykn **fuduraa** ykn **muduraa** jechuun caasaa sanyii  abuurkabeebsa keessatti kan erga daraaree booda ovaarii irraa uumamudha.

Fuduraaleen mala biqiltoonni daraaraa qaban (  abuurkabeebsa jedhamuunis beekamu) sanyii isaanii itti babal’isaniidha. Keessattuu firiiwwan nyaatamuu danda’an yeroo dheeraaf sochii namaa fi bineensota biroo waliin leeya hariiroo fayyadamuun kan babal’atan yoo ta’u, kunis garee tokkoof sanyii facaasuun garee isa kaaniif ammoo soorata ta’a; ilmaan namaa fi bineensonni biroo hedduun akka madda nyaataatti firii irratti hirkataa ta’aniiru.  Kanarraa kan ka’e, firiiwwan oomisha qonnaa addunyaa keessaa harka guddaa kan qaban yoo ta’u, tokko tokko (kan akka abaaboo fi romaanii ) hiika aadaa fi fakkeenyaa bal’aa argataniiru.

## Fuduraalee

File:Red Apple.jpg|Apple = Habuukaa, Iliippaa
File:Banana on black background.jpg|Banana = Muuzii, Warqa
File:Avocado.jpeg|Avocado = Abukaadoo
File:Cherry Stella444.jpg|Cherry = Ija Agamsaa
File:Wine grapes03.jpg|Grapes = Inaba, Waynii, Firgaalee
Qoma

**Qomni** ykn **lapheen** qaama anatoomii hoosistootaa fi bineensota tetrapod biroo kan mormaa fi garaa gidduutti argamu dha .   Ilbiisota, qurxummii, fi tiraayiloobaayitii badan keessatti, garaan qoqqoodinsa gurguddoo sadan qaama uumama sanaa keessaa tokko yoo ta'u, tokkoon tokkoon isaanii dabaree isaaniitiin kutaalee hedduu irraa kan ijaaramaniidha.

Garaan namaa qaawwa garaa fi dallaa garaa of keessatti qabata . Qaamolee onnee, somba, fi ujummoo thymus dabalatee, akkasumas maashaalee fi caasaa keessoo adda addaa of keessaa qaba. Dhukkuboonni hedduun garaa namaa miidhuu kan dandaʼan siʼa taʼu, mallattoowwan baayʼee mulʼatan keessaa tokko dhukkubbii lapheeti .
Federaalizimii

**Federaalizimiin ykn Atoomummaan** sirna bulchiinsaa mootummaa  waliigalaa (mootummaa giddu galeessaa ykn federaalaa yk. Atoomaa) mootummoota naannoo waliin sirna siyaasaa tokko keessatti walitti fiduun aangoo lamaan gidduutti qooduudha. Johannes Althusius Montesquieu waliin abbaa federaalizimii ammayyaa ta'ee fudhatama . 

Fakkeenyonni bulchiinsa atoomaa ykn federaalaa ykn bulchiinsa federeeshinii tokkoo Arjentiinaa, Awustiraaliyaa, Oostiriyaa, Beeljiyeem, Bosniyaa fi Herzegovina, Biraazil, Kaanaadaa, Itoophiyaa, Jarman, Hindii, Iraaq, Maaleeziyaa , Meksikoo , Maaykirooneeshiyaa , Neepaal, Naayijeeriyaa, Paakistaan, Raashiyaa, Somaaliyaa, . Sudaan Kibbaa, Sudaan, Siwiizarlaand, Yunaayitid Arab Emireet, Ameerikaa fi Veenzuweelaa . Tokko tokko Gamtaa Awurooppaa akka fakkeenya qajeelchaa federaalizimii haala mootummoota hedduu keessatti, yaad-rimee "gamtaa mootummootaa federaalaa" jedhamee waamamu keessatti.
Duguggurittii

**Duguggurittiin** lafee walmakoo bineeldota lafee dugdaa qaban keessatti tokko tokkoon lafee dugugguruuti. Lafeen dugugguruu keenyaa lafee walmakoo 33 kan ta’ee fi kumbaaee(discs) lafee dugugguruu gidduutti walitti hidhaman irraa kan ijaarame dha. Lafee dugdaa naannoo shanitti qoodama – duguggurruu saggee(7), qomaa (12), mudhii (5), sugugguruu  (1-makaa) fi eeglafee (1-fused).

Duguggurittiin idileen qaama dugugguruu (ykn qaama) wiirtuu duguggurittii fuulduraa guddaa fi goobok niwuroonii duubaa (ykn gooboo dugugguruu) qabu irraa ijaarama. Dirri qaamaa, gubbaa fi jalaa diriiraa fi qalla’aa waan ta’eef, kumbaaleen lafee dugdaa gidduu jiran waliin salphaatti akka maxxanan taasisa. Gooboon dugugguruu(vertebral arch) hoffaa (pedicles) fi algatoo (laminae) irraa kan ijaarame dha. Peedkiliin lama qaama gama lamaan irraa diriiree gooboo wajjin walitti makama. Tokkoon tokkoon pedicle irraa lamina gara dugdaa fi gidduutti diriiree vertebral arch xumuruuf ni ka’a.
Morma

**Mormi** kutaa qaama  duguggurqabeeyyii hedduu irratti argamu kan mataa fi agooda walqunnamsiisudha . Mormi ulfaatina mataa kan deeggaru yoo ta’u, narvii odeeffannoo miiraa fi sochii sammuu irraa gara qaama hafeetti geessu ni eega. Kana malees, mormi baay’ee kan socho’u yoo ta’u, mataan kallattii hundaan akka sochoosuu fi akka garagaluu kan taasisudha. Caasaaleen morma namaa hirqaamaan kutaa afuritti qoodamaniiru: kutaa dugugguruu, muculufa fi kutaa ujummoo dhiigaa lama.  Kutaalee kana keessaa, saggoo dugugguruu  fi kutaa mormaa miqiqqirii, kutaalee gubbaa ujummoolee sirna hargansuu fi bullaa'insa nyaataa, Xannacha Ujummaleessa , narvii, goo'aa fi ujummoolee dhiigdeebistuu of keessaa qaba. Maashaaleen mormaa kutaalee irraa adda baafamanii ibsamaniiru. Isaanis roga saddeetii mormaa ni hidhan.
Hoolaa

**Hoolonni**  ( ***Ovis aries*** ) hoosistuu mana keessa jiraatu, kan nyaata alalsaam yoo ta'u akkaataa beeyladaatti kan qabamanidha. Jechi *hoolaa jedhu* gosoota biroo gosa *Ovis* jedhamu irratti kan hojjetu ta’us, itti fayyadama guyyaa guyyaa keessatti yeroo hunda jechuun ni danda’ama hoolota mana keessa jiraatan agarsiisa.
Funcaa

**Funcaa** jechuun tartiiba amartii sibiilaa walitti hidhamaniidha. Funcaan tokko qubeellaa lamaa fi isaa ol qabaachuu danda’a.
Diriiroo habalakaa

**diriiroon habalakaa ykn baldhinni habalakaa** maashiniiwwan salphaa ja'an keessaa isa tokko.qaama dirra diriiraa qabu (akka xaawulaa) kan kallattii dalgaa irraa kofa ta'een ol jedhee jiru. Diriiroon habalakaa waan ulfaatu tokko ol baasuuf ykn gadi buusuuf tajaajila. Yaalii fiiziksii keessatti haala sochii qorachuuf tajaajila. Fakkeenyaaf, bilookiin xiqqoon diriiroo habalakaa irra akka asii gadi bu'u taasisuun humna rigataa baarbaaduun ni danda'ama.
Gololleefi ulee

Gololleefi uleen maashiniiwwan salphaa ja'an keessaa isa tokkodha . Gololleefi  ulee salphaan uleee handhuura golollee kessattii jabaatee itti hidhame of keessaa qaba. Gololleefi uleen golollee wiifa lama qabu fi isa xiqqaa keessa akka uleen (axle) bahu taasisuun fo'aan wiifa isa alaa irra bahe immoo akka ba'aa ol fuudhu ta'ee hojjetame dha. Faayidaan mekaanikaalaa (FM) wiilii fi ulee akkasi, FM= Fo/Fi = ri/ro ta'a. Fkn, yoo reediyeesiin keessoo 1/3 reediyeesii alaa ta'e, wiilii fi uleen akkasiif humni bahee (=output force, Fo) 3 x humna galtee (=input force, Fi) ta'a jechuu dha.

Haala kana keessatti, yeroo gololleen guddaa fayyadamuun toorkii ykn anniisaa guddaa anniisaa xiqqaa ta’een uumuu dandeenyu (kun bishaan walitti qabuu fi wantoota ulfaatoo sochoosuuf ni fayyada), gama biraatiin, sochii xiqqaa (olka’iinsa) qabu fayyadamuun piivootii fi torkii), naannoo guddaa irraa sochii dabalataa arganna (fakkeenyaaf: peedaala biskileetii ).

Kana jechuun akkuma gololleen yeroo tokko saffisa baayisuuf, yeroo biraa immoo anniisaa dabaluudhaaf itti fayyadama. Garuu lamaan isaanii walitti qabuun xinseeruumamaatiin dhorkaadha.
Shibilliqii

meeshaa akka maashinii salphaatti tajaajiluu fi bal'inni isaa fiixee tokkoo gara birootti dhiphataa deemu ta'e muka falaxuuf (baqaqsuuf) fayyada. Fakkeenyaaf, qottoo
Re'ee

**Re'een** (Capra aegagrus hircus) hoosistuu mana keessa jiraatudha. Innis re'ee bosona (Capra aegagrus) irraa dhufe. Elebni re’oota bosona adda addaa, ibex fi waaliyaa ofkeessa qaba.
Duguggurmaleeyyii

**Duguggurmaleeyyiin** maqaa waliigalaa bineeldoota lafee dugdaa ykn lafe dugugguruu hin qabneedha. Gareen bineeldoota kun garee bineeldota addunyaa kanarraa adda adda ta'eedha. Bakka hundatti hanga jechuun danda’amutti, gammoojjii ho’aa fi lafa galaanaa gadi fagoo irraa kaasee hanga holqa dukkanaa’aa fi gaarreen olka’oo ta’anitti argamu. Bineensonni duguggurmaleeyyiin sirna donkoo keessoo jabaa hin qaban. Bineensonni duguggurmaleeyyiin hedduun qaama lallaafaa qabu. Haa ta'u malee, isaan keessaa tokko tokko lafee alaa kan eksoskeletoonii ykn donkoo alaa jedhamu kan qaban yoo ta'u, yeroo baay'ee chitiinii irraa kan hojjetame yoo ta'u, kunis qaama keessaa isaanii lallaafaa ta'e eega. Bineensonni lafee dugdaa hin qabne hoo'in-jijjiramoo(cold blooded) waan ta’aniif, ho’a qaama isaanii hin to’atan. Gareen kun raammoo lafaa, ilbiisota, daarabaaftuulee, cilaalluu, sarphaphuu, qurxummii dhoqonee, qeensaanqabduu, harboo, urjiilee galaanaa fi squid of keessatti qabata. murni duguggurmaleeyyii beekamaan miilixinxima , elelloo, annelids, Gogqoreeyyii, raammoo battee, Binidditoo, fi sarphaphuu  of keessatti qabata.
Irsaasoo

**Giraafaayitiin ykn irsaasoon** akkuma durrii firunkaa cilaayaati . Baayyee wal fakkaatu garuu caasaan maddaarroo adda addaa amaloota keemikaalaa fi fiizikaalaa irratti dhiibbaa qaba. Giraafaayitiin marsaa atoomota kaarboonii irraa hojjetame. Laayibaroonni kun baay’ee salphaatti wal irra siqsuu danda’u. Kana jechuun baay’ee lallaafaa dha. Bifa isaatiin halluu diimaa dull dha. Sababa elektiroonota laayiyeroota gidduutti bakka hin jirre irraa kan ka’e, humna elektirikii baay’ee gaarii ta’een dabarsuu danda’a.
Lakkoofsa wawwee

**Lakkoofsi wawween** **lakkoofsa homtoo** ykn **lakkoofsa negativii** jedhamuunis kan beekamu lakkoofsa masaanuu zeeroo gadi ta'eedha . Fakkeenyaaf:

* Yoo lakkoofsi guuttoo/pozativii irra guddaa, lakkoofsi negaatiivii irraa gadi ta’a.
* Yoo lakkoofsi pozaatiivii fageenya gara mirgaa ta’e, lakkoofsi negaatiivii fageenya gara bitaatti .
* Lakkoofsi pozaatiivii herrega baankii tokkotti galchuu yoo ta’e, lakkoofsi negaatiivii herrega baankii sana keessaa baasuudha.
* Lakkoofsi pozaatiivii baay'ina daqiiqaa gara fuulduraa yoo ta'e lakkoofsi negaatiivii baay'ina daqiiqaawwan yeroo darbee ti .
* Yoo lakkoofsi pozaatiivii ida'uu jechuu ta'e lakkoofsi negaatiivii jechuun hir'isuu jechuudha .

Lakkoofsota lakkaa’uu (1, 2, 3, fi kkf) hundi isaanii lakkoofsota pozaatiiviiti. Lakkoofsota pozaatiivii, lakkoofsota negaatiivii, fi lakkoofsi zeeroo, walitti qabaman, "lakkoofsota mallattoo qaban" ykn lakkoofsota guutuu jedhamu.
0

**Zeeroo**n ykn **duwween** lakkoofsa addaati.Yoo wantootni duwween jiraatan tasumaa homaa hin jiru. Fakkeenyaaf namni tokko kophee duwwee yoo qabaate kophee tokkollee hin qabu jechuudha.

## Seenaa
Yaad-rimeen duuwwee Dh.K.D jaarraa 3ffaa baabiliyoonii keessatti burqee ture. Haa ta’u malee, warri Baabiloon akka nuti itti fayyadamnutti utuu ta’in, duwwaa kka bakka bu’utti fayyadamaniiru. Fakkeenyaaf, 304, ykn 450 yeroo barreessinu, 0 asitti argamu lakkoofsi dhabamuu fi iddoon qofti agarsiisa.

Warri Hindii akkaataa nuti itti fayyadamnutti zeeroo fayyadamaniiru, kunis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.B.tti jalqabe.  Lammiilee Hindiitiif zeeroo mallattoo iddoo qofa osoo hin taane, lakkoofsa of danda’ee shallaggii gargaaru ture. Lammiilee Hindii biratti 0 ida’uu, hir’isuu, hiruu fi baay’isuuf itti fayyadamaa turan.

Bara 768 Dh.K.B irraa eegalee Araboonni oguma lakkoofsa kanaa warra Hindii irraa barachuun lakkoofsa haaraa kanaaf maqaa **sifir صفر jedhu** kennaniiru . Hiikni isaa **duwwaa** ture . Hayyoonni Arabaa waggoota 200 kana keessatti hayyoota Awurooppaa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu faayidaa zeeroo (0) waan qabaniif, herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin sadarka gyddaa irra gahaniru. yeroof hayyoonni addunyaa Arabaa daran dhiibuu danda’aniiru.

Sana booda lakkoofsi kun jalqaba kitaaba Awurooppaa tokko keessatti bara 968 Dh.K.D. Fibonacci lammiin Xaaliyaanii, kan lakkoofsa kana Araboota irraa liqeesse, jecha "sifir" jedhu gara **Zefiro** tti jijjiire, itti fayyadamni lakkoofsa kanaas keessumaa jaarraa 12ffaa Dh.K.D. Awurooppaan babal’achuu qabdi turte. Booda, Afaan Ingiliffaatiin, "Zeefiiro" gara "Zero"tti jijjiiramee maqaan isaas kanaan maxxane.

## herregaafi duuwwee

* Zeeroo lakkoofsa hiramaa ti.
* Zeeroon pozaatiiviis ta'ee negaatiivii miti .

### Amaloota zeeroo

* ida'uu: *x* + 0 = 0 + *x* = *x* . Lakkoofsa biraatti zeeroo dabaluun lakkoofsa sana hin jijjiiru
* Hir’isuu: *x* − 0 = *x* fi 0 − *x* = − *x* .
* Baay’isi: *x* · 0 = 0 · *x* = 0.
* Qoodi: 0| *x* = 0, bakka *x* lakkoofsa zeeroo hin taane ta’etti. Faallaa kanaatiin, *x* |0 kan hin hiikamne dha .
* Aangessoo: *x* 0 = *x* / *x* = 1, kun kan hojjetu yeroo *x* = 0 qofa. Akkasumas, lakkoofsa dhugaa kamiyyuu *x*, 0 *x* = 0.
Afroggee

Ji’oomeetirii keessatti, **reektaangillin ykn afroggeen** boca roga afuriifi kofa afur qabuudha. Kofoonni hundi isaanii kofoota sirrii dha . Kana irraa kan ka’e, rogoonni lamaan wal-faallaa  waltarreefi dheerinni isaanii walfakkaataa ta’uu qaba.

Namoonni wantoota afroggaawaa hedduu hojjetu, irra caalaan minjaalota, saanduqawwan, kitaabotaafi waraqaawwan dabalatee. Jechi kofa sirrii" jechuudha.

Rektaangiliin rogoonni isaa afran dheerinni isaa walfakkaataa ta'e arfakkuu jedhama .

## Unkeewwan

Yoo rektaangilii dheerina qabaate \ell fi *dalgee w*, sana booda *: .*

* Bal'ina isaaK = \ell w .
* naannoo isaa qaba P = 2\ell + 2w = 2(\ell + w)\, . 
* Tokkoon tokkoon daayaagoonaalii dheerina qaba d=\sqrt{\ell^2 + w^2} .  
* reeshiyoo aspeektii kan qabudha \ell : w.
* Yoommuu \ell = w\,, afroggee arfakkuu dha .
* Yoom \ell / w reeshiyoo warqee wajjin walqixa yoo ta'e, reektaangilli reektaangilii warqee jedhama .

## Fuulota walqabatan

* Maatiriksii (herrega) .
Nama

**Namni** miseensa sanyii birmadii qaruuxee (*Homo sapiens*) jedhamu yoo ta'u, hiikni jecha hoomoo saapiyansii lLaatiiniin 'nama ogeessa' jechuudha. Gama biraan jechii birmadii qaruuxee jedhu hundeen isaa afaan oromoo kan ta'eefi hiikkaa walfakkaata kan qabuudha. Carolus Linnaeus nama tartiiba hoosistootaa olaantiyyaa (priimeetota) keessa galche .  Ilmi namaa sanyii haskaa birmadii (hominid) dha. fi chimpanzees, bonobos, gorillas fi orangutans firoota isaanii dhiyoo jiraniidha.

Ilmi namaa hoosistoota. Bineensota hawaasummaas ta’u. Yeroo baay’ee gareedhaan jiraatu. Wal gargaaru, wal tiksu. Ijoollee isaanii kunuunsu . Ilmi namaa miila lama qaba, kana jechuun miila lama irra deema jechuudha .
Haskaa birmadii

**Hoominidiin ykn haskaan birmadiin**, miseensota warra baayoloojii Hominidae, nama, chipaanzii, kootee(goorillaa)fi orangutans of keessatti qabata. **Jaldeessoota gurguddoo** jechuun yeroo baay’ee kan beekamaniifi, amala qaamaa tokko tokko kan akka qaama cimaa, eegee hin qabne, harka fuulduraa akka gaariitti guddate, fi abbuguddaa quba kan irraa adda fageenya qabuu (fi nama malee quba miila gurguddaa ) kan jabeessee qabachuuf hayyamu qooddatu. Maatiin kun qaccee afuriifi sanyii saddeetitti kan qoodame yoo ta’ellee, galmeen dhakkalaa miseensonni duraanii, **[[jalduukibbaa(Australopithecines)]]** fi sanyii namduroo (Homo) dabalatee, garee kana keessaas akka ta’an agarsiisa. Nammoggooleen ammayyaa, nama irraa kan hafe, bosona roobaa Afrikaa ikuwaatoorii, Sumaatraa fi Boornee keessatti argamu.

## Ramaddii
Hayyoonni warra Hominidae akkamitti akka ramadaman sirriitti irratti walii hin galan.

### Vershiniiwwan darban
Yeroo darbe maatiin Hominidae akkasitti ramadamaniiru:

* Maatii **Hominidae** : Hantuuta gurguddoo
** Maatii xiqqaa Ponginae
*** Gosa *Pongo* – orangutans
** Maatii xiqqaa Homininae
*** Gosa *Gorilla* – gorillaa
*** Gosa *Paan* – chimpanzee
*** *Australopithecus* † fi firoota badan biroo
*** Gosa *Homo* – nama

### Version ammayyaa
Ramaddiin dhiheenya kanaa akka agarsiisutti ilmaan namootaa fi Australopithecines hantuuta bosona roobaa irraa adda ta'uu isaaniiti. Hojiileen wabii gurguddoon lama mala kana deeggaraniiru.  

Hominoidea maatii ol’aanaa

: Maatii Hylobatidae
::: Gosa *Haayiloobeetota*
: Maatii **Hominidae**
:: Maatii xiqqaa Ponginae
::: Gosa *Pongo*
:: Maatii xiqqaa Gorillinae
::: Gosa *Gorillaa*
:: Maatii xiqqaa Homininae
::: Gosa Panini
:::: Gosa *Paan*
::: Gosa Hominini
:::: Gosa xiqqaa Australopithecina/Hominina
::::: Gosa *Ardipithecus* jedhamu
::::: Gosa *Australopithecus* jedhamu
::::: Gosa *Keeniyaantiroopus*
::::: Gosa *Sahelanthropus* jedhamu
::::: Gosa *Orrorin*
::::: Gosa *Paaraantiroopus*
::::: Gosa *Homo*

## Fuulota walqabatan

* Yeroo namaa
* Jijjiirama dhala namaa
Niwukilasii atoomii

**Niwukilaasiin ykn killatni** wiirtuu atoomiiti . Niwkiliyoonootni pirootonii fi niwutiroonii jedhaman irraa kan ijaarame yoo ta'u duumessa elektirooniitiin kan marfame dha . Guddinni (daayameetira) niwukilasii 1.6 fm (10 −15 m) (pirootoonii haayidiroojiinii salphaa keessa jiruuf ) hanga gara 15 fm (atoomota ulfaatoo ta’aniif, kan akka yuuraaniyeemii ) gidduutti argama. Hammi kunniin guddina atoomii ofii isaatii gara 23,000 (yuuraaniyeemii) hanga gara 145,000 (haayidiroojiinii) baay’ee xiqqaadha. Kutaa atoomichaa baay’ee xiqqaa qofa ta’us, niwukilaasiin hanga harka caalu qaba . Heddummina atoomii tokko keessa jiru hundi jechuun ni danda’ama pirootonii fi niwutiroonii niwukilasii keessa jiran irraa ijaarama. Elektiroonota naanna'an irraa ulfaatinni xiqqaan qofti .

Niwutiroonni chaarjii elektirikii kan hin qabnee fi pirootonoonni chaarjii pozaatiivii qabu. Niwukilaasiin pirootonii fi niwutiroonii qofa irraa waan ijaarameef chaarjii pozaatiivii qaba. Wantoonni chaarjii tokko qaban wal ofirraa deebisu: ofirraa deebisuun kun qaama humna elektiromaagneetikii jedhamuuti . Wanti biraa niwukilasii walitti qabate yoo jiraate malee pirootonoonni wal irraa waan dhiibaniif jiraachuu hin danda’u. Niwukilaasiin dhugumatti humna biraa humna niwukilaraa cimaa jedhamuun beekamuun walitti qabama .

Jechi *niwukilasii* jedhu bara 1704 irraa kan dhufe yoo ta’u, hiikni isaas “killata ykn killee fudraalee” jechuudha. Bara 1844tti Maayikeel Faaraadaay niwukilasii fayyadamuun “qabxii giddugaleessaa atoomii” ibseera. Hiikni atoomikaa ammayyaa kan yaadame Ernest Ratherford bara 1912.  Fayyadamni jecha *niwukilasii* jedhu yaada atoomikaa keessatti garuu battalumatti hin raawwatamne. Fakkeenyaaf bara 1916tti Gilbert N. Lewis barruu isaa beekamaa *The Atom and the Molecule* jedhamu keessatti "atoomichi *kernel* fi atoomii ykn *qola* alaa irraa ijaarame " jechuun barreesse. 

## Walitti makamuu
Niwukilaasiin atoomii pirootonii fi niwutiroonii (gosa needoo(baryons) lama ) humna niwukilariitiin walitti makaman irraa ijaarama. needooleen kun daran suuudoo bu’uuraa atoomii jalaa kan yayyabdii (kuwaarkii) jedhamuun beekaman walhariksa cimaatiin walitti makaman irraa ijaaramaniiru . Niwukilaasiin xiqqaa fi guddaan ispheerooyidii yoo ta’u hamma tokko diriiraa (dheeraa) yookiin oblate (dirree) yookiin haala biraatiin guutummaatti geengoo ta’uu dhiisuu danda’a.

Yoo niwukilaasiin raadiyaasii tartiiba 5 fm (= 10 × 10 -15 m) qaba jedhamee fudhatamuu danda’e, kana jechuun qaxxaamurri isaa tartiiba 10 -28 m 2, fi ulfaatinni isaa gara 10 - 10 ta’a. 42 m 3 .
Gaala

**Gaalli**, dhaltuun "hallaa" jedhamti, ilmoolee ishee  jedhama kormaan immoo "dhufaala" jedhama, bineensa tartiiba Artiodactyla fi warraa kalasime (Camelidae) irraa kan dhufanidha. Cooma dugda isaa irratti argamuun "gooba ykn dilluu" jedhama kan beekamu yoo ta'u, rifeensi isaas "loofsa" jedhama. Gaalli bineensa baay’ee ajajamtuu yoo ta’u, fe’umsa ulfaataa qabate ka’ee waliin jilbeenfachuu danda’afi gaalli fe'umsaa kun **roco** jedhama. Gaalli Arabaa gooba tokko qofa yoo qabaatu, Gaalli Baaktiriyaan Kaaba Baha Eeshiyaa gooba lama qaba. Irra caalaa gammoojjii goggogaa keessa kan jiraatan yoo ta’u, baay’inaan Eeshiyaa Dhihaa, Eeshiyaa Giddugaleessaa fi Eeshiyaa Bahaa keessatti argamu. Ilmaan namootaa oomisha aannaniif, foon, rifeensa gaalaaf (keessattuu gaala Baaktiriyaan irraa) fi darbee darbee geejjibaaf mana keessa isaan galcha. dhakkali akka agarsiisutti horteen gaala ammayyaa Ameerikaa Kaabaa keessatti bara Paaliyoojiiniitti kan guddatan yoo ta’u, boodarra ammoo kutaalee Eeshiyaa irra caalaan akka babal’atan agarsiisa. Ilmaan namootaa Dh.K.D bara 2000 dura gaala madaqfatanii jiraatan.
Ayisoomeriizimii

Keemistirii keessatti **walfakkiyyaan** mirroo sootraawaa foormulaa molakiyuulaa kan biraa wajjin walfakkaatu yoo ta’u, garuu qindaa’ina atoomota hawaa keessatti adda ta’e qaba. Kana jechuun, walfakkiyyaaleen kompaawundoota foormulaa molakiyuulaa walfakkaataa qaban garuu foormulaa caasaa adda addaa qabanidha. walfakkiyyaaleen adda addaa amaloota keemikaalaa adda addaa qabu (jechuunis, wal irraa adda ta’anii mul’achuu, ykn urgaa’uu danda’u, ykn dhandhamni isaanii adda ta’uu danda’a).  

Ramaddiiwwan gurguddoo lamatu jiru: istiriyooayizoomarootaa fi walfakkiyyaaleen caasaa . walfakkiyyaaleen caasaa walfakkiyyaaleen atoomonni molakiyuulii uumuun haala adda addaatiin walitti makamaniiru. walfakkiyyaaleen caasaa daran walfakkiyyaaleen funcaa, walfakkiyyaaleen iddoo, walfakkiyyaaleen garee maa'ii baasii, meetamaroota tautoomeerii fi walfakkiyyaaleen funcaa qubellaa jedhamanii ramadamuu danda'u . 

Istiriyooayizoomaroota hawaa keessatti bakka atoomotaa adda addaa kan qaban yoo ta’u, walfakkiyyaaleen caasaa caalaa baay’ee haxxee dha. Istiriyooayizoomaroota calaqqisiisaan walitti hidhamaniif enaantiyoomeerii ilaali: isaanis fakkiiwwan daawwitii walii kanneen ol-ka’iinsa hin qabneedha.
Gumtoo

Baayoloojii lubbiyyoo keessatti, **orgaaneeliin ykn gumtoon** qaama lubbiyyoo dalagaa murtaa’e hojjetudha.

Orgaaneelonni yeroo baay’ee naannoo isaaniitti sabaga lubbiyyoo qabu.  Orgaaneloonni seelii irra caalaan isaanii yaatoo lubbiyyoo keessa jiru .  

Maqaan *organelle* jedhu caasaan kun seeliidhaaf qaamni tokko nafaaf maal akka ta'e yaada jedhu irraa kan dhufedha .

## Orgaaneelota yuukaariyootii

### Organeelota gurguddoo

### Orgaaneloota xixiqqoo