open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moolii

**Mooliin ykn Buroon** (mallattoo **mol** )       yuunitii bu'uura keessaa tokko ta'ee kan hamma suudowanii safaruuf kan     gargaaru dha. Mooliin tokko sirriitti 6.022140 76 × 10 23 qaamolee elementarii (tilmaamaan 602 sextillion ykn 602 billion times a trilion) of keessaa qaba, kunis atoomota, molakiyuulota, ayoonota ykn suudoowwan biroo ta’uu danda’a . Lakkoofsi paartiikilii mooli tokko keessatti **lakkoofsa Avogadro** (mallattoo *N* 0 ) fi gatii lakkoofsaa *dhaabbataa Avogadro* (mallattoo *N* A ) **mol <sup>-1</sup>** tiin ibsame dha.  Gatiin kun hiika seenaa mooliin hamma wanta baay’ina atoomota 12 keessatti argaman waliin walsimu irratti hundaa’uun filatame&nbsp;giraama  C,  kan ulfaatina mooli kompaawundii giraamiin ibsame lakkoofsaan giddugaleessa ulfaatina molakiyuulaa kompaawundii daaltooniin ibsame waliin walqixa taasise.
Moolaaliitii

Keemistirii keessatti, **moolaalitiin** lakkoofsa moolii bulbulmaa bulbula keessaa kilogiramii hanga bulbulaatiin hiramee ibsamu dha. 

## Hiika
Moolaalitiin ( *b* ), bulbuli tokkoo hamma wanta ( moolii ) bulbulamaa, *n* bulbulamaa, hanga ( kg ) bulbulaa, *m* bulbulaatiin qoodamee ibsama : 

: b = \frac{n_\mathrm{Bulbulamaa}}{m_\mathrm{Bulbulaa}}

## Faayidaa

# **Teempireechara irraa walaba:** Safartuuwwan qindoomina biroo kan akka moolaarii irraa adda ta’ee, moolaalitiin ho’a irratti kan hundaa’e miti. Jijjiirama ho'aa osoo hin ilaalin dhaabbataa ta'ee hafa sababiin isaas ulfaatina bulbulaa irratti hundaa'a, kunis teempireechara wajjin hin jijjiiramu (akkaa hurkisiisuun ykn jijjiirama qabee guddaa hin jiru jennee yoo fudhanna).
# **Walnyaatinsa Jijjiirama qabee Hirmaachisuuf Sirriidha:** Walnyaatinsa jijjiiramni guddaan qabee jiru keessatti moolaalitiin dhaabbataa ta’ee kan hafu yoo ta’u, kunis safartuu filatamaa isa taasisa. Kun walnyaatinsa keemikaalaa tokko tokko keessatti bakka qindoomina dhaabbataa eeguun barbaachisaa ta’etti murteessaadha.

## Hojirra Olmaa

# Amaloota Waltittiqabamaa: Molaalitiin amaloota walittiqabamaa kanneen akka olka’iinsa gadi bu'iinsa dhiibbaa hurkaa, ol ka'iinsa qabxii danfinaa, gadi bu'iinsa qabxii qorrinaa, dhiibbaa osmotikii bulbulaa keessatti gadi buusu qorachuuf bal’inaan itti fayyadama. Amaloonni kun baay’ina suudoo bulbulamaa bulaa keessa jiran qofa irratti kan hundaa’an yoo ta’u, kunis moolaalitiin paarameetira murteessaa akka ta’u taasisa.
# Walnyaatinsa Keemikaalaa: Walnyaatinsa keemikaalaa tokko tokko keessatti, keessumaa kanneen jijjiirama qabee irratti miira qaban keessatti, cuqinna dhaabbataa qabaachuun murteessaadha. Moolaalitiin jijjiiramni teempireecharaa ykn jijjiiramni qabee bulbula sababa hirkattummaa qabee osoo hin taane hanga irratti ta’een dhaabbataa ta’ee jiraata.
Cunqooma buroo

**Cunqoomni buroo** ( **molaariitii**, **cunqooma hamma** ykn **cunqooma moolii** jedhamus jedhama) safartuu cunqoomni gosa keemikaalaa, keessumaa, bulbulamaa bulbula keessatti, hamma wanta yuunitii ulfaatina furmaataa tokkootiin. Keemistirii       akkoofsa moolota molakiyulota bulbulamaa bulbula liitira tokko keessatti yoo, mallattoo yuunitii mol/L ykn mol / dm 3 yuunitii SI keessatti qaba. 

## Hiika
moolaariitiin lakkoofsa moolota molakiyulota bulbulamaa bulbula liitira tokko keessatti argamani ti. 

Moolaariitii = lakkoofsa moolota /bulbulamaa/qabee bulbulichaa.

: c = \frac{n}{V} = \frac{N}{N_\text{A}\,V} = \frac{C}{N_\text{A}}.

As keessatti, n hamma bulbulamaa mooliitti,  N baay’ina suudoo hundeessitootaa qabee  V (liitiraan) bulubla keessatti argamaniifi N_\text{A} dhaabbataa Avogadro(6.022140 76 × 1023 jedhamee ibsame mol −1 ta’a . Reeshiyoon \frac{N}{V} jechuun dhangala’aa lakkoofsaa ti C .

## Yuunitii
Sirna Yuunitii Idil-addunyaa (SI) keessatti, yuunitiin walitti hidhame qindoomina moolaariif mol / m 3 dha. Haa ta’u malee, barreeffamoonni keemikaalaa baay’een isaanii akka aadaa isaaniitti mol / dm 3 fayyadamu, kunis mol / L wajjin tokko. Yuunitiin aadaa kun yeroo baay’ee **moolaar** kan jedhamu yoo ta’u qubee M tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, fakkeenyaaf:

: 1 mol / m 3 = 10 −3 mol / dm 3 = 10 −3 mol / L = 10 −3&nbsp;M = 1 ta’a&nbsp;mM = 1 ta’a&nbsp;mmol/L.
Jumooma

Keemistirii keessatti **Cuqoomini walgitiinsaa ykn Jumoomni** ( N ) lakkoofsa walgitiinsaa  bulbulamaa bulbula liitira tokko keessatti argamanii ibsa

 { lakk. walgitiinsaa. Bulbulamaa\over qabee bulbulichaa liit}

## Hiika
Jumoomni kan ibsamu baay'ina giraama yookiin moolii walgitiinsa bulbulamaa bulbula liitira tokko keessatti argamudha Yuunitiin SI Jumoomaa liitira tokkoof walgitiinsa (Eq/L) dha.N = \frac{m_{\rm sol}}{EW_{\rm sol} \times V_{\rm soln}} bakka N Jumoomni, m sol hanga bulbulamaa giraama, EW sol ulfaatina walgitiinsaa bulbulamaa, V soln immoo qabee bulbulaa guutuu liitira.

## Fayyadama
Gosoonni walnyaatinsa keemikaalaa beekamoo sadii kan jumoomni akka safartuu gosoota walnyaatinsaa furmaata keessatti itti fayyadamnu jiru:

* Keemistirii asiidii-beezii keessatti, normaalitiin qindoomina ayoonota haayidirooniyeemii (H 3 O + ) yookiin ayoonota haayidirooksaayidii (OH − ) furmaata keessatti ibsuuf fayyadama. As,  gatii lakkoofsa intigeerii. Tokkoon tokkoon bulbulamaa yeroo bulbulamu gosa walnyaatinsaa tokkoo fi isaa ol walqixa ta’e uumuu danda’a.
* Walnyaatinsa reedoksii keessatti, qabxiin walqixxummaa lakkoofsa elektiroonota oksaayidii ykn hir’isuun fudhachuu ykn arjoomuu danda’u ibsa. As,  gatii firaakshinii (lakkoofsa guutuu hin taane) qabaachuu danda’a.
* Walnyaatinsa rooba keessatti, factor walqixxummaa baay’ina ayoonota walnyaatinsa kenname keessatti roobu safara. As,  gatii lakkoofsa guutuuti.

Normaalitiin asiidii-beezii titraashiniif fayyadamuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, asiidiin salfiyuurikii (H 2 SO 4 ) asiidii daayipirootikii dha. Erga 0.5 qofa ta'ee&nbsp;1 niwutraalaayiz gochuuf mol H 2 SO 4 barbaachisa&nbsp;mol OH −, factor walqixxummaa: 1.1.

: *f* eq (H 2 SO 4 ) = 0.5 ta’a

Yoo cunqooma bulbula asiidii salfiyuurikii *c* (H 2 SO 4 ) = 1 ta’e&nbsp;mol/L, sana booda jumoomni isaa 2 dha&nbsp;N. Furmaata "2 jumoo" jedhamus ni danda'ama.

Haaluma walfakkaatuun, bulbulama *c* (H 3 PO 4 ) = 1 qabuuf&nbsp;mol/L yoo ta’e, asiidiin fosfooriik atoomota H asiidii 3 waan of keessaa qabuuf normality 3 N dha.
Oksaayidii asiidawoo

**Oksaayidoonni** **Asiidawoo ykn Gubayyaa dhaggaggeen** Walnyaatinsi sibiilaalota hedduufi oksijinii gidduutti gaggeeffamuu oksaayidoota asiidawoo kenna.Oksaayidoonni bishaanii wajjin wal-nyaachuun asiidii kennan oksaayidoota asiidawaa jedhamu. Oksaayidoonni kunniin yeroo bishaan wajjin wal-nyaatan qofa asiidii uumu, kanaafuu, asiidii bishaan dhabeeyyii (asiid anhaayidraayidii) jedhamu.

Oksaayidii Asiidawaa + Bishaan → Asiidii

Fakkeenya: SO3 + H2 O → H2 SO4 (saalfarik asiidii ykn Dhangaggee waalgikii)

CO2 + H2 O → H2 CO3 (kaarboonik asiidii ykn Dhangaggee cilaayaa)

#### Amaloota keemikaalaa oksaayidoota asiidii
1.Gubayyaan Dhangaggee(dhangaggeen bishaan dhabeeyyii) bishaan keessatti yeroo bulbulamuu dhangaggee uuma. Asiidii anhayidiraayidii + Bishaan → Asiidii

CO2 + H2O → H2CO3 (Asiidii kaarboonii/Dhangaggee Cilaayaa ) .

2. Oksaayidoonni asiidii oksaayidoota bu’uuraa yookiin sibiilaa wajjin walnyaachuun soogidda uumu.

Oksaayidii asiidii + Oksaayidii beezii → Soogidda

CO2 + Na2o → Na2co3 (soodiyeem kaarbooneetii/Cilkura Soogiddoo ) .

3. Oksaayidoonni asiidii beezii wajjin walnyaachuun soogiddaafi bishaan uumu. Walnyaatinsi kun walnyaatinsa niwutraalaayizeeshinii jedhama.

Oksaayidii asiidii + Beezii → Soogidda + Bishaan

SO2 + 2NaOH → Na2so3 + H2O
Oksaayidii beezawoo

**Oksaayidoonni** **beezawoon ykn Gubayyaa hadhiyyaan** oksaayidoota walnyaatinsa sibiilotaafi oksijinii gidduutti gaggeeffamuun kan uumamaniifi amala beezawoo kan qabaniidha. Oksaayidoonni beezawoon tokko tokko bishaan keessatti yommuu bulbulaman beezii kennu. kanaafuu oksaaydoonni beezawoon bishaan dhabeeyyii (beezik anhaayidraayidii) jedhamu. Fakkeenya: sibiilonni kanneen akka soodiyemii, kaalsiyemiifi maaginiziiyemii akka walqixxaatota armaan gadiitti irratti agarsiifameen oksiijini wajjin walnyaachuun oksaayidii beezawoo kennu. Oksaayidoonni beezawoon tokko tokko bishaanii wajjin walnyaachuun beezii uumu. Oksaayidoonni akkanaa kun alkaalii jedhamu.

Sibiila + Oksijinii → Oksaayidii beezawoo

4Na + O2 → 2Na2O

Soodiyemii Soodiyem oksaayidii(gubayyaa sogiddoo)

Haaluma walfakkaatuun elementonni kanneen akka soodiyemii (Na), girjaa(Cu), pootasiyemii (K)fi kan kana fakkaatan oksiijiinii wajjin walnyaachuun oksaaydoota beezawoo uumu.

#### Amaloota keemikaalaa oksaayidoota beezii
1.Oksaayidoonni beezii bishaan keessatti bulbulamuun bulbula alkaalaayinii uumu. Akkuma bittinnaa'anitti isaan

bishaan waliin walnyaachuun haayidirooksaayidoota sibiilaa walgitan uumu.

  Oksaayidii beezii + Bishaan → Beezii (Alkaali) .

  Fakkeenyota: Li2O + H2O → 2LiOH

2. Oksaayidoonni beezii bishaan keessatti bulbulamuun furmaata alkaalaayinii uumu. Akkuma bittinnaa'anitti isaan

bishaan waliin walnyaachuun haayidirooksaayidii sibiilaa walgitu uumu.

  Oksaayidii beezii + Bishaan → Beezii (Alkaali) .

  Fakkeenyota: Li2O + H2O → 2LiOH

3.3. Oksaayidoonni beezii asiidota waliin walnyaachuun soogiddaafi bishaan uumu.

Oksaayidii beezii + Asiidii → Soogidda + Bishaan

Fakkeenyota: CaO + 2HCl → CaCl2 + H2O CuO + H2SO4 → CuSO4 + H2 O
Perooksaayidii

**peeroksaayidiin** oksaayidoota oksijiiniin lama hidhoo koovaalentii qeenxeen kan walitti hidhamee fi lakkoofsa oksideeshinii oksijiinii (-1) ta'e dha. Kuniis (O-O) ^2- ibsama. Fkn:- H2O2, Na2O2, K2O2 fi kkf .
Bantoksaayidii

Bantoksaayidiin oksaayidoota oksijiinii atamoota lama kan hidhoo koovaalentii qeenxeen walitti hidhee fi kan lakkoofsi oksideeshinii oksijiinii (- 1/2) qabu dha. Fkn:- KO2, NaO2, RbO2 fi kkf.
Oksaayidii asiidoo-beezawoo

**Oksaayidiin asiidoo-beezawoo ykn Gubayyaan dhangaggee-hadhiyyaa** elementoota daangaa sibiila fi sibiilaalaa gidduutti argamanii fi oksijinii gidduutti kan uumaman ta'e, kan amala beezii fi asiidii qabanii dha.Gubayyaan dhangaggee-hadhiyyaa kompaawundoota amaloota asiidii fi beezii agarsiisanidha, jechuunis asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaachuu danda’u. Oksaayidoonni kun akkaataa adda addaatiin oksaayidoota sibiilota murtaa’an kanneen akka oksaayidii aluminiyeemii (Al2O3) fi oksaayidii ziinkii (ZnO) gidduutti argamu.

Aluminium oksaayidiin asiidii cimaa akka asiidii haayidirookilooriki (HCl) wajjin yeroo walnyaatu, aluminiyeem kilooraayidii (AlCl3) uuma, kunis amaloota asiidii isaa agarsiisa:

Faallaa kanaatiin, oksaayidiin aluminiyeemii beezii cimaa kan akka soodiyeem haayidirooksaayidii (NaOH) waliin yeroo walnyaatu, soodiyeem aluminiyeemii (NaAlO2) uuma, kunis amala bu’uuraa isaa agarsiisa:

Fakkeenyonni oksaayidoota amfooteerikii biroo tokko tokko PbO, PbO2, SnO, fi SnO2 dha. Akkasumas haayidirooksaayidoonni asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaatan akka haayidirooksaayidii amfooteerikii ta’anii ibsamuu isaanii hubachuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, aluminiyeemii haayidirooksaayidii, Al(OH)3, asiidotaa fi beezii lamaan waliin walnyaatee soogiddaafi bishaan uuma. Kanaafuu, Al(OH)3, uumamaan amfooterikii dha
Sheeggaba fuulaa

**Fiiziyoonomiin ykn Sheeggaba fuulaa** ( Giriik φύσις irraa< , 'physis ', hiikni isaa "uumama", fi 'gnomon ', hiikni isaa "murtii" ykn "hiiktuu") ykn **Sheeggaba** **fuulaa** amala ykn dhuunfaa nama tokkoo bifa alaa isaa irraa madaaluudha-keessattuu fuula . Jechi kun amala isaa kan ibsame osoo hin eerin bifa waliigalaa nama, wanta ykn teessuma lafaa agarsiisuu danda’a-akkuma fiiziyoognomii biqiltuu dhuunfaa ( bifa jireenya biqiltootaa ilaali ) ykn hawaasa biqiltootaa ( biqiltoota ilaali).
Kaaslamee(square)

Herrega keessatti,  **Kaaslamee ykn aangoo lamaa ykn iskuweerii (**Afaan Ingiliiziin**: Square)**  lakkoofsa ofii isaatiin haala y x y= y^ 2 tiin wal baayisu. Fkn 3^2=3 x     3=9, 4^2=4 x 4=16, 9^2=9 x 9 = 81, 11^2=11 x 11=121 fi kkf. Hubadhu: 3^2=3     x 3=9 yoo dubbifamu sadii iskuweeriin wal-qixa sagal jedhama. Ykn sagal     iskuweerii sadii ti jechuun ni danda'ama. Yaadadhu: iskuweeriin lakkoofsa     y, y^2 dha malee '2y' miti. '2y'n lakkoofsa 'y' lamaan baay'isu dha. 'y^2'     n garuu lakkoofsa 'y' ofii isaan baay'isu dha.

## Fakkeenyota

: 0 2 = 0 ta’a
: 1 2 = 1 ta’a
: 2 2 = 4 ta’a
: 3 2 = 9 ta’a
: 4 2 = 16 ta’a
: 5 2 = 25 ta’a
: 6 2 = 36 ta’a
: 7 2 = 49 ta’a
: 8 2 = 64 ta’a
: 9 2 = 81 ta’a

: 10 2 = 100 ta’a
: 11 2 = 121 ta’a
: 12 2 = 144 ta’a
: 13 2 = 169 ta’a
: 14 2 = 196 ta’a
: 15 2 = 225 ta’a
: 16 2 = 256 ta’a
: 17 2 = 289 ta’a
: 18 2 = 324 ta’a
: 19 2 = 361 ta’a

: 20 2 = 400 ta’a
: 21 2 = 441 ta’a
: 22 2 = 484 ta’a
: 23 2 = 529 ta’a
: 24 2 = 576 ta’a
: 25 2 = 625 ta’a
: 26 2 = 676 ta’a
: 27 2 = 729 ta’a
: 28 2 = 784 ta’a
: 29 2 = 841 ta’a

: 30 2 = 900 ta’a
: 31 2 = 961 ta’a
: 32 2 = 1024 ta’a
: 33 2 = 1089 ta’a
: 34 2 = 1156 ta’a
: 35 2 = 1225 ta’a
: 36 2 = 1296 ta’a
: 37 2 = 1369 ta’a
: 38 2 = 1444 ta’uu isaati
: 39 2 = 1521 ta’e

: 40 2 = 1600 ta’a
: 41 2 = 1681 ta’e
: 42 2 = 1764 ta’e
: 43 2 = 1849 irratti kan argamu
: 44 2 = 1936tti kan ibsame
: 45 2 = 2025 ta’e
: 46 2 = 2116 ta’a
: 47 2 = 2209 ta’a
: 48 2 = 2304 ta’a
: 49 2 = 2401 ta’a

: 50 2 = 2500 ta’a
: 51 2 = 2601 ta’a
: 52 2 = 2704 ta’a
: 53 2 = 2809 ta’a
: 54 2 = 2916 ta’e
: 55 2 = 3025 ta’a
: 56 2 = 3136 ta’a
: 57 2 = 3249 ta’a
: 58 2 = 3364 ta’a
: 59 2 = 3481 ta’a


## amaloota
Akkaayyaa Dachee-handhuurawaa

Xiinurjii keessatti, Ilaalchi **dache-handhuurawaa** yaada lafti gidduu hawaa taatee, qaamolee samii keessaa hundi isaanii lafatti naanna’udha. Falaasota yaada kana burqisiisan keessaa angafni Arsitootil jedhama.Yaadni Arsitootil kun daawwannaa ijaatiin ta’ee lafa, aduufi qaamolee 6 hawaa keessaa irratti taasifamedha.Yaanni kun kan ibsu lafti kan hinsochoone, aduun immoo yeroo hundaa karaa bahaa baatee, karaa lixaa seenuu isheet agarsiisa. Ilaalchi kun jaarraa 2ffaa irraa kaasee hanga jaarraa 16ffaatti kan tureedha.
Waancaa Afrikaa 2021

**Waancaa Afrikaa bara 2021** ( **AFCON 2021** ykn **CAN 2021** jedhamuunis ni waama), sababa ispoonsaraatiin **waancaa Afrikaa** **TotalEnergies** 2021 jedhamuun beekamu,  waancaa Afrikaa, kubbaa miilaa idil-addunyaa waggaa lamatti al tokko gaggeeffamu marsaa 33ffaa ture shaampiyoonaa Afrikaa Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa (CAF)n qopheesse. Dorgommiin kun kan keessummeessite Kaameeruun,  yoo ta'u Guraandhala 9 hanga Fulbaana 6 bara 2022tti gaggeeffame. 

Dorgommiin kun jalqaba ji'a Juunii fi Juulii bara 2021 akka taphatamuuf ture. Haa ta'u malee, CAF Guraandhala 15 bara 2020 haala qilleensaa yeroo sanaa mijataa hin taane irraa kan ka'e dorgommiin kun Guraandhala 9 hanga Fulbaana 6 bara 2021 gidduutti akka taphatamuuf beellama irra deebi'amee akka ture beeksiseera  Gaafa 30 June 2020, CAF bu'aa weerara COVID-19 guutuu ardii kanaa hordofuun guyyoota dorgommii kanaa yeroo lammataaf gara Guraandhala 2022tti kan jijjiire yoo ta'u, maqaa waancaa Afrikaa 2021 kaayyoo ispoonsara ta'eef qabateera. 

Aljeeriyaan shaampiyoonaa ittisaa turte, garuu garee isaanii isa gadii xumuruun marsaa jalqabaa irratti hafte.  Senegaal yeroo dabalataa booda 0-0n qixa baatee booda tapha xumuraa irratti Masrii 4-2n injifachuun waancaa AFCON jalqabaa injifatte .
Dhamsa

**Dhamsi**(Afaan ingliiziin: **Starch)** kaarboohayidireetii walxaxaa ta'eedha . Yuunitii gilukoosii hedduu hidhoo keemikaalaan walitti makaman irraa hojjetame . sukkar-hedduu kun biqiltoota magariisaa irra caalaan isaanii akka kuusaa anniisaatti kan oomishamudha. Nyaata namaa keessatti kaarboohayidireetii baay'inaan argamudha . Paastaa, boqqolloo, daabboo, fi nyaatni istaarjii qabu kan biroo kaarboohayidireetii irraa hojjetama.
Binooqila

**Binooqili** (bineensa-biqiltuu) , orgaanizimoota dhoktoo yeroo tokko ogeeyyii uumamaa ajaa'ibsiisan, seenaa ramaddii baayoloojii keessatti boqonnaa hawwataa ta'ee tajaajilu. Jaarraa kudha saddeetffaa keessa uumamtoonni adda ta’an kun amala addaa isaanii irraa kan ka’e saayintistoota biratti falmii guddaa kaasaniiru. Binooqilli bakka tokkotti daangaa mootummaa biqiltootaa fi bineensotaa irratti, ykn gidduu akka jiran amanama ture. Ogeeyyiin uumamaa tokko tokko mootummoota lamaan walitti makamuu kan bakka buʼan siʼa taʼu, kaan immoo biqiltoota ykn bineensota qofa jedhanii ramaduu irratti cichanii turan. Barreeffamni kun addunyaa booji'amtuu binooqila keessa lixee, falmii uumama isaanii marsee jiruu fi irra deebiin ramaddii booda hubannoo keenya orgaanizimoota hawwataa kana boce qorata.

Binooqilli orgaanizimoota  amaloota biqiltootaa fi bineensota agarsiisaniidha. Isaanis amala nama hawwatu agarsiisaniiru, kunis bu’uura taksonomii hundeeffame keessatti ramaduuf rakkisaa taasiseera. Binooqiloonni tokko tokko kan akka aneemooniin galaanaa, uumama isaanii kan hin qabnee fi bifa daraaraa fakkaatuun, amala biqiltuu fakkaatu kan qaban fakkaatu turan. Haa ta'u malee, amala bineensota fakkaatu kan akka adamsituu qabachuu fi kaka'umsa alaaf deebii kennuus agarsiisaniiru. Amaloonni walitti makamuun kun ogeeyyii uumamaa kan wallaalchise siʼa taʼu, kunis ramaddii isaanii ilaalchisee yaadaafi falmii adda addaa akka uumamu taasiseera.

## Wabiiwwan

## Hidhamtoota alaa

* The dictionary definition of zoophyte at Wiktionary
Golloo

**Goolloo** ( *Proteles cristata* ) gosa waraabessaa xiqqoodha

## Bifaafi amala uumamaa bineensichaa
Goolloon bifaa fi dhaabinaan waraabeessa cocorree fakkatafi garaagarummaan qaama goolloo kormaafi dhalaa  gidduu hinjiruu. Kiiloograma 8 and 18 ulfaatuu.
Biqiltoota foon sooratan

**Biqiltoonni foon nyaatan** biqiltoota soorata isaanii keessaa muraasa ykn irra caalaan isaanii bineensota ykn pirootozowaanota kiyyootti galchuu fi nyaachuu irraa kan argatan yoo ta'u, akkaataa adda addaatiin ilbiisota fi arthropods biroo, darbee darbee immoo hoosistoota xixiqqoo fi simbirroota . Ammallee anniisaa isaanii hunda footosinteesii irraa maddisiisu . Bakka biyyeen haphii ta'e ykn soorata keessattuu naayitiroojiinii kan akka boolla asiidii qabutti guddachuuf madaqaniiru .  Antaarktikaa irraa kan hafe ardiilee hunda irratti, akkasumas odola Paasifikii hedduu irratti argamuu danda'u.  Bara 1875tti, Chaarlis Daarwiin, barreeffama jalqabaa *Insectivorous Plants jedhamu* kan barbaachisummaa foon nyaachuu biqiltoota keessatti qabu hubate, kan waggootaaf qorannoo cimaa waggootaaf godhame ibsu maxxanseera.  

Foon nyaachuun dhugaa yoo xiqqaate yeroo 12  tartiiba biqiltoota daraaraa adda addaa shan keessatti of danda’ee akka guddate amanama,   fi gosoota kudhan ol ta’aniin bakka bu’a . Ramaddiin kun yoo xiqqaate gosoota 583 kanneen adamsitoota hawwatan, kiyyootti galchan, fi ajjeesan, soorata bu’aa irraa argamu xuuxan of keessatti qabata.   Venus flytrap ( *Dionaea muscipula* ), pitcher plant ( *Cephalotus follicularis* ), fi bladderwort ( *Utricularia gibba* ) akka fakkeenya amala ijoo jeneetikiidhaan foon nyaachuu wajjin walqabatanitti ilaalamuu danda’u: guddina baala kiyyoo, bullaa’insa adamsituu fi xuuxuu soorata.
Labbaa

Ji’oomeetirii keessatti, **labbaa cinaacha** dheeraa roga saddeetii sirrii  yoo ta’u, cinaacha faallaa kofa sirrii ta’eedha. Dheerinni isaa safaruun kan danda’amu ti’oorimii Paayitaagooriin fayyadamuun yoo ta’u, kunis akka armaan gadiitti:

## Reeshiyoowwan tirigonoomeetirii

:::  \frac{b}{c} = \sin (\beta)\,
::: deg(β) .  \frac{b}{c} = 

*
* rogkofa
Qarcabbojaa

**Qarcabbojaa** (Dinosauria /Dinosaurs/) bara seenaa duraa garee munyuuqee dhabamanii turan. Lootuuwwan gurguddoon kun lootuuwwan ammaa  caalaa baayʼee guddaa turan; Isaanis arba caalaa guddaa turan . Saayinsii ammayyaa waggoota miliyoona 240 hanga miliyoona 66 dura akka jiraatan tilmaama. Munyuuqqeewwan gurguddoon kun yeroo 

hoosistoonni hin jirretti abbaa lafaa akka turan ni amanama. Walumaagalatti miila lamaa kan deeman yoo ta’u, harka laafaa qabaachuun isaanii ni beekama ture.

Akka saayintistoonni ammayyaa jedhanitti, simbirroonni  qarcabbojoota waliin walitti kan dhiyaatan yoota'uu,   qarcabbojni kaan yommuu badan simbirroonni qofti lubbuun hafan. Qarcabbojni hedduun jaarraa darbe keessa  gogaa ballee qabu akka qaban  beekameejira. Baalleen kun jalqaba irratti ho’aa fi bareedinaaf kan itti fayyadaman yoo ta’u, qarcabbojni garuu balali’uu hin beekan turan. haata'uu maalee gosoonnii qarcabbojaa tokko tokko koochoo waan horatan fakkaata.

## Hundee jechaa
Jechi **qarcabbojaa** jedhu jecha afaan oromoo lama irraa kan dhufe yoota'u isaanis **qarcabboofi** **bojaa** dha. **Qarcabboo** jechuun lkan lootuu(lizard) fakkaatuu jechuu yoota'u, **bojaa** jechuun immoo bayyee guddaa jechuudha. 

## Ramaddii Qarcabbojaa
Qarcabbojoonni caasaa randaa(pelvic) isaanii irratti hundaa’uun tartiiba gurguddoo lamatti ramadamu: qarcabbojaa luqqeetuu (Saurischia) fi allaattii luqqeettuu(Ornithischia). Ramaddiin kunniin amala waliinii irratti hundaa’uun Qarcabbojootaa adda addaa garee adda addaatti qindeessuuf gargaaru.
### Qarcabbojaa luqqeetuu (Saurischia)

#### Theropoda(Miilbulguu)
Daayinoosaroota bineensota adamsan kan akka Lootuu Lootuu hacuuccaa(Tyrannosaurus rex) fi gaadduu sardamaa(Velociraptor )garee kana keessaa tokko. Isaanis adda durummaan miila lamaa fi foon kan nyaatan yoo ta’u, lafee qaawwa kan qabaniifi yeroo baay’ee ilkaan qara qabuu fi cirracha kan qaban turan.
### Fakkaatoota miillootuu (Sauropodomorpha):
Fakkaatoota miillootuu (Sauropodomorpha): Qarcabbojoonnii kun baay’inaan marga kan nyaatan yoo ta’u, qoonqoo fi funyaan isaanii dheeraa ta’een kan beekamanidha. Sauropods, kan akka lootirree(Brachiosaurus) fi lam-turboo(Diplodocus), gosa kana keessa kan seenan yoo ta’u, guddina guddaa fi sochii miila afur agarsiisu.

### Allaattii luqqeettuu(Ornithischia)

Mataa moxobawoo (Marginocephalia): Daayinoosaroota garee kana keessa jiran yeroo baayyee caasaa mataa adda ta’e kan qaban yoo ta’u, kunis lootuu jinfuu akka dheeksadee(Triceratops) kan jinfaaraa fi qoffee isaanii gaanfawaa, fi matyabbuu (pachycephalosaurs), kanneen mataa furdaa ta’aniin beekaman dabalatee.

Gaachanlootuu(Thyreophora): Gareen kun daayinoosaroota hidhannoo qaban kan akka waaflootuu (Stegosaurus) kanneen gabatee fi jinfun(spike) isaanii beekamaa ta’e, akkasumas lootuu 

gomboobaa(ankylosaurs) hidhannoo baay’ee qaban, kanneen gabatee lafee fi eegeen isaanii bordoo fakkaatuun kan beekaman of keessatti qabata.
Dhangaggee coomaa

**Dhangaggeewwan coomaa** dhangaggeewwan walfaannee yoo ta’an, isaan keessaa tokko tokko cooma (lipiidota) keessatti argamu. CH3(CH2)nCOOH unkee waliigalaa dhangaggeewwan coomaati. The garee dhangaggee –COOH, garee kaarbogziilii jedhamuun beekamu of keessaa qaba. Molekuloonni gurguddoon tartiiba kana keessa jiran eegee haayidirookaarboonii dheeraa ‘mataa’ asiidii molakiyuulichaa irratti maxxane qabu. Akkuma maqaan isaa ibsutti, eegeen haayidirookaarboonii funcaa(chain) atoomota kaarboonii haayidiroojiinii wajjin walnyaate of keessaa qaba. Funcaan kun yeroo baay’ee atoomota kaarboonii 15 ykn 17 dheerata.

Caasaa isaanii keessatti hidhni dachaa (–C=C–) jiraachuu fi dhabuu irratti hundaa’uun asiidonni coomaa gosa lama qabu

### Dhangaggeewwan coomaa mit-guuttataa (suuphana dhangala'oo) /unsaturated fatty acid(liquid lipid)
Dhangaggeewwan coomaa mit-guuttataan(suuphana dhangala'oon) caasaa isaanii keessatti hidhoo dachaa tokkoo fi isaa ol kan of keessaa qaban waan ta’eef hamma haayidiroojiinii guddaa danda’amu hin qaban. Hidhni dachaa dhangaggeewaan coomaa fi suuphanootni salphaatti akka baqu taasisa – fakkeenyaaf, zayitoonni/quyyisoonni/ baay’een isaanii kan miti-guuttataa dha. Caasaa isaanii keessatti hidhni dachaa tokkoo ol yoo jiraate, dhangaggeewwan coomaa yookiin lipiidonni akka mit-guuttataa heddutti ibsamuu danda’u; yoo hidhni dachaa tokko qofti jiraate mit-guuttataa tokkee jedhamu. Lipiidonni biqiltootaa yeroo baay’ee mit-guuttataa fi akka zayitaatti kan uumaman yoo ta’u, fkn. quyyisa ejersaa fi quyyisa suufii.

### Dhangaggeewwan coomaa guuttataa (suuphana jajjaboo) / saturated fatty acid(solid solid)/
Dhangaggeewwan coomaa guuttataan funcaa kaarboonii-kaarboonii isaanii keessatti hidhoo dachaa hin qaban. Dhangaggeewwan coomaa guutuu ta’an hundi teempireechara daree  keessatti jajjaboo dha. Lipiidonni bineensotaa yeroo baayyee kan guuttataan yoo ta’u akka cooma bineensotaatti kan mul’atan dha. Coomni qaama namaa keessatti bakka hedduutti kuufamee jira, keessumaa yandii(dermis) gogaa gadii fi naannoo tiruutti. Gogaa gadiittis akka ho'a akka hin dhabneef akka ittisootti hojjeta.
Keetoonii

Keemistirii orgaanikii keessatti, **keetooniin** kompaawundii orgaanikii caasaa qabudha , bakka R fi R' bakka bu'oota kaarboonii -qabatan adda addaa ta'uu danda'u . Keetoonoonni garee kaarbooniilii of keessaa qabu  (kan hidhoo dachaa kaarboonii-oksijiinii C=O of keessaa qabu). Keetooniin salphaan aseetoonii (bakka R fi R' meetiilii ta’etti), foormulaa wajjin  . Keetoonoonni hedduun baayoloojii fi industirii keessatti bakka guddaa qabu. Fakkeenyonni sukkaara hedduu ( ketoses ), isteeroyidii hedduu (fkn, testosterone ), fi solvent acetone . 

## Maqaa fi jechoota jechootaa
Jechi *ketone* jedhu jecha Jarmanii durii *acetone* jedhu *Aketon* irraa kan argamedha .  

Akka seera moggaasa IUPAC tti maqaan keetoonii kan argamu fufii *-ane* alkane warraa gara *-anone* tti jijjiiruun . Akkaataa idileetti, bakki garee kaarboonii lakkoofsaan agarsiifama, garuu maqaaleen aadaa sirna hin qabne ammallee akka waliigalaatti keetoonota baay’ee barbaachisoo ta’aniif fayyadamu, fakkeenyaaf aseetoonii fi beenzoofeenoonii . Maqaaleen sirna hin qabne kun akka maqaa IUPAC qabameetti ilaalamu,  kitaabonni barnootaa keemistrii seensa tokko tokko maqaa sirnaa kan akka "2-propanone" ykn "propan-2-one" keetoonii isa salphaa ta'eef fayyadamullee (  ) bakka "aseetoonii" jedhu.

## Wabiiwwan
Dooqa

**Dooqa**  albuudaa  dhagaa gati jabeessa fi gosa beryl adda addaati . Dhagaa dhalootaa nama guyyaan dhaloota isaa ji'a Caamsaa ta'eedha . Innis kiristaala magariisaa dha. Emeraldiin dhagaa gati jabeessa  keessaa tokko yoo ta'u, durrii diimaa, opaalii, xophaaziyon, moogaa fi Durrii cuquliissa wajjin .
Tokkee Kuttaayee

Bulchinsi Aana Tokke kuttayee  anota godinaa shawa lixa kessaa tokkoo yoo taatu qabenyaa ummama badhafamtudhaa jirraatonii anaa ishii harkii caalan qotee bulaa yoo taan haali qilensaa ishii omishaaf mijjatuuf kessatuu kanen akkaa ,,tesson bulchisa anichaa kaan taate bulchinsa maagala Guder jedhamtii  bulchisi maagala gudeer teesso godinaa shawa lixa irraa faagenya km 07 irraatii argamtii 

Mee waarrii tokke kuttaye seena magal guder
Dhagaa gati jabeessa

**Dhagaan gati jabeessi** baalcii albuudaa kan yeroo murame  tolchame jomora ykn faaya biroo hojjechuuf itti fayyadamnuudha.Haa ta’u malee, dhagaawwan tokko tokko (kan akka lapis lazuli, opal, fi obsidian ) fi darbee darbee meeshaaleen jirtii(orgaanikii) albuuda hin taane (kan akka hurdhii(amber), fi callee ) faayaaf illee kan itti fayyadaman waan ta’eef yeroo baay’ee akkasumas dhagaa gati jabeessa ta’anii ilaalamu. Dhagoonni gati jabeessa baay’een isaanii jajjaboo yoo ta’an, albuudoonni lallaafaa tokko tokko garuu sababa calaqqisaa isaanii ykn amaloota fiizikaalaa biroo gatii miidhaginaa qabaniin faaya keessatti fayyadamu . qaqaluu fi muraasumman amala biroo dhagaa gati jabeessa gatii kennudha.

Merkur
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Yugoslavia

**Gareen kubbaa miilaa biyyoolessaa Yugoslavia**  kubbaa miilaa waldaalee idil-addunyaa irratti Yugoslavia bakka bu'ee taphate.

Gareen kun irra caalaa Mootummaa Yugoslavia waraana duraa fi waraana boodaa SFR Yugoslavia bakka bu'us, irra deddeebiin adda addaa mootummaa kubbaa miilaa keessatti sirnaan hundeeffame, kanneen keessaa:

* Mootummaa Sarboota, Kirooshiyaa fi Islooveenoota (1918–1929) .
* Mootummaa Yugoslavia (1929–1945) .
* Yugoslavia Federaalaa Dimookiraatawaa (1945) .
* Rippabiliika Ummata Federaalaa Yugoslavia (1945–1963) .
* Rippabiliika Federaalaa Sooshaalistii Yugoslavia (1963–1992) .

Dorgommii idil-addunyaa irratti milkaa'ina argateera, waancaa addunyaa FIFA bara 1930 fi 1962 irratti walakkaa xumuraa  gaheera . Bara 1992, yeroo waraana Yugoslavia, gareen kun akka qaama qoqqobbii Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Yugoslavia irratti kaa'etti dorgommii idil-addunyaa irraa addaan cite.
Sunil Chhetri

**Sunil Chhetri** (3 Hagayya 1984 dhalate) taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Hindii yoo ta'u akka sarara fuulduraatti kan taphatu yoo ta'u, kilabii Suuper Liigii Hindii Bengaluru FC fi garee biyyaalessaa Hindii lamaanuu dursaa ta'ee jira. Tapha walitti hidhamiinsa, dandeettii goolii galchuu fi hoggansa isaatiin beekama.   Taphattoota sochii qaban keessaa goolii galchuudhaan sadarkaa sadaffaa irratti kan argamu yoo ta'u, Kiristiyaanoo Ronaaldoo fi Liyooneel Meesii qofa duuba,   walumaa galatti sadarkaa 4ffaa, akkasumas taphataa tapha baay'ee taphatee fi yeroo hunda goolii galchuu olaanaa garee biyyaalessaa Hindii ti. Gumaacha biyyattiif godheen taphattoota kubbaa miilaa Hindii yeroo kamiyyuu keessaa isa guddaa ta'uun bal'inaan ilaalama.   

Chhetri bara 2002tti tapha ogummaa isaa Mohun Bagan keessatti jalqabe,   gara JCTtti ce'ee taphoota 48 irratti goolii 21 galche.  Sunil dorgommii Santosh Trophy marsaa 59ffaa Delhiitti gaggeeffame irratti qaama garee Delhii ture . Dorgommii sana irratti Haatrikii Gujarat waliin taasise dabalatee goolii ja'a galcheera . Delhiin kudha-lamaan xumuraa irratti Keeraalaan kan mo'amte yoo ta'u tapha sana irrattis goolii galcheera.  Bara 2010tti garee kubbaa miilaa Meejar Liigii Kaansas Siitii Wiizaardsiif mallatteessee, taphataa sadaffaa ardii xiqqaa beekamaa kanaa irraa biyya alaa deeme.  Gara I-League Hindiitti deebi'ee Chirag United fi Mohun Bagan taphate osoo biyya alaa hin deemin dura, Sporting CP of the Primeira Liga, bakka garee rizarvii kilabichaaf taphate . 

Chhetri Hindiin bara 2007, 2009 fi 2012 waancaa Nehru Cup akkasumas bara 2011, 2015, 2021 fi 2023 Shaampiyoonaa SAFF akka injifattu gargaareera . Akkasumas Hindiin bara 2008 waancaa AFC Challenge Cup, kan waggoota 27 keessatti waancaa AFC Eeshiyaa isa jalqabaaf akka darban taasiseera,  dorgommii xumuraa bara 2011 irratti goolii lama galcheera.  Bara 2016 Chethri Bengaluru FC dursee waancaa AFC irratti meedaaliyaa meetii galmeesse. Chhetri bara 2007, 2011, 2013, 2014, 2017, 2018–19 fi 2021–22tti yeroo torba taphataa cimaa AIFF jedhamuun badhaafameera.  

Chhetri bara 2011tti bu'aa ispoortii olaanaa galmeessisuun badhaasa Arjuna, badhaasa Padma Shri bara 2019, badhaasa siiviilii olaanaa Hindii isa 4ffaa argate. Bara 2021tti badhaasa Khel Ratna Award, kabaja ispoortii olaanaa Hindii kan argate yoo ta'u, taphataa kubbaa miilaa badhaasa kana fudhate isa jalqabaa ta'eera.
Calaqa(wahiyyoo)

**calaqni** elementii keemikaalaa dha ; mallattoo **Ra** fi lakkoofsa atoomikaa 88 qaba. Innis garee keessatti elementii ja’affaadhanbsp;2 gabatee piriyoodii, sibiilota alkaalaayinii lafaa jedhamuunis beekamu . calaqni qulqulluun meetii-adii yoo ta’u, garuu qilleensaaf yeroo saaxilamu naayitiroojiinii (oksijiinii osoo hin taane) wajjin salphaatti walnyaatee, laayibarii fuula gurraacha raadiyeem naayitiraayidii (Ra 3 N 2 ) uuma. Isootooppiin calaqa hundi xaanxeeffamaa dha, isotooppiin tasgabbaa'aan raadiyoo-226 yoo ta'u walakkaa jireenyaa 1,600 qaba&nbsp;waggoota. calaqni yeroo manca’u akka oomisha cinaa tokkootti madana ayooniziingii kan baasu yoo ta’u, kunis keemikaalota fluorescent kakaasuun raadiyooluminescence fiduu danda’a .
Birdiidoo

**Qubeen kiyuunifoormii ykn birdiidoo** sirna barreeffamaa jalqabaa beekamaa ta'e keessaa isa tokkodha .  Innis mallattoo boca wedge qabu kan gabatee suphee irratti fayyadame, kan istaayilasii qacceetiin hojjetame . Maqaan *kiyuunifoormii* mataan isaa "boca wedge" jechuudha, Laatiin *cuneus* "qottoo" fi *forma* "boca" irraa. Innis gara itti fayyadama Ingiliffaa kan dhufe tarii cunéiforme Faransaayii durii irraa *.*
Daakiyyee

**Daakkiyyeen [[Allaattiiwan|simbirroota]] maatii Anatidae keessa jiranidha . Daakkiyyeen [[shaaloo]] fi [[haadhmaara]], maatii tokko keessa jiran wajjin walitti dhufeenya guddaa qabu.**

Duck garee monophyletic miti. Isaanis ' form taxon ' dha. Sangaa fi hantuutni maatii tokko keessa kan jiran ta’us hantuuta hin jedhaman. Garaagarummaan inni guddaan hantuutni morma gabaabaa qabaachuu isaaniiti, akkasumas xiqqaa ta’uu isaaniiti. 

Simbirroonni dambalii fi bishaan keessa cuuphaman kanneen biroo kan akka grebes fi loons, hantuuta miti. Daa'imni hantuutni *hantuuta* jedhama, hantuutni dhiiraa ammoo *drake* jedhama . Hantuutni baay’een isaanii simbirroota bishaan keessa jiraatanidha. Bishaan soogidda fi bishaan qulqulluu keessatti argamuu danda'u .

Maatiin xiqqaan Anatinae ("dabbling Daakkiyyeen") bishaan gubbaa ykn lafa irratti, ykn hamma danda'anitti gadi fageenyaan osoo guutummaatti hin liqimfamin ol-dhumuudhaan sooratu.
Haadhmaara

**Haadhmaara** (dachaa **Haadhmaaroota**, warra **Anatidae** ) simbirroota. Gareen gosa hantuutaa sadii qabu: gosa *Anser*, gosa *[[Branta]]*, fi gosa *[[Chen (biology)|Chen]]* . 

warri kun shaalloo, kan baay’inaan daakkiyyee caalaa guddaa ta’ee fi daakiyyee, kan morma xixiqqoo fi  gabaabaa qabanis ni dabalata.
Laakkam

**Laakkamni** gosa simbirroo naannoo qarqara galaanaa yeroo baay'ee argamu yoo ta'u, gosootni tokko tokko naannoo biyya keessaas jiraatu. Laakkamni haala walmadaaluu danda'uu isaaniitiin kan beekaman yoo ta'u, yeroo baay'ee qarqara galaanaa, buufata doonii fi bakka magaalaa illee dabalatee naannoo adda addaatti nyaata barbaacha yeroo hasaa jiru. Isaan maatii Laridae keessaa kan dhufan yoo ta’u, guddina isaanii giddu galeessaa hanga guddaa, baallee dheeraa fi miila isaanii webbed ta’een kan beekamanidha. Seagulls akkaataa idileetti rifeensa adii ykn halluu diimaa kan qaban yoo ta’u, gosootni tokko tokko mallattoo dukkanaa’aa ykn halluu walmakaa agarsiisu.
Qabbanbalalii

**Qabbanbalaliin** (penguin) Sphenisciformes garee simbirroota naannoo a'''ntaarkitikaa''' keessatti argamaniidha. Isaan kun

simbirroota gurraachaafi adii balali’uu hin dandeenyedha. koochoon isaanii galaana keessatti akka dambali'uuf kan qophaa'edha .

Dhugaa dubbachuuf, hundi isaanii biyyoota qorraa keessa kan hin jiraanne siʼa taʼu, tokko tokko immoo biyyoota hoʼaa keessa jiraatu. Irra caalaa hemisfeera kibbaa keessatti kan argaman yoo ta'u, gosti tokko qofti , qabbanbalalii Galapagos, kaaba sarwala keessatti argama.

Gosoonni baay’een isaanii bishaan keessa osoo daakuu qurxummii ykn lubbu qabeeyyii galaanaa biroo sooratu. Walakkaa jireenya isaanii Galaana keessa, walakkaa Lafa irrattis yeroo dabarsu.

Gosti guddaan qabbanbalalii mootii  (Aptenodytes forsteri) jedhamtu yoo ta'u, Antaarktikaa keessa kan jiraattu yoo ta'u, olka'iinsi giddu galeessaa meetira 1.1 fi ulfaatina kiiloo giraama 35 qaba. Gosti qabbanbalalii xiqqaan qabbanbalalii xiqqaa bifa diimaa qabu Eudyptula minor kan Awustiraaliyaa keessa jiraattu yoo ta'u, dheerinni ishee gara seentimeetira 40 fi ulfaatina kg 1 ol qaba. Ulfaatina qaba. Bara seenaa duraa durii gosti guddaan (Anthropornis) hanga olka’iinsa namaa (meetira 1.8) dhaabbatu Niiw Ziilaand keessa akka jiraatu fosiilii irraa beekama . Akka tilmaama saayinsii ammayyaatti simbirroon poolaar guddichi kun waggoota miliyoona 33 hanga 45 dura jiraachaa turte.

Afaan Ingilizii, yeroo maqaan "penguin" jedhu jalqaba jaarraa 16ffaa keessa mul'ate, maqaa gosa simbirroo biraa ture. Maqaan isaas gosa qabbanbalalii fakkaatu, garuu walitti dhiyeenyaan kan wal hin qabanne, kan bade, auk guddaa (Pinguinus impennis) jedhamuun moggaafame. Auk guddichi mataa isaa irrattis adii waan qabuuf, maqaan isaa afaan Weels /pun gunn/ "mataa adii" jedhu irraa kan argame jedhamee yaadama. Boodarra dooniiwwan gara kibba hemisfeeraatti yeroo imalan walfakkeenya qabbanbalalii kanaa arganii "peenguwaanii" jedhanii waamu jalqaban. Haa ta'u malee, Inge afaan Daach keessatti "simbirroo furdaa" jedhamuu danda'a . Kanaaf "Penguin" jechuun afaan Roomaa /pingus/ "cooma" irraa kan dhufe jedhanii yaadan jiru.

Gosoonni peenguwaanii jiran hundi garee ja’atti qoodamaniiru; Kanneen keessaa madda isaanii irratti hundaa’uun gosoota adda addaa 17-20 ta’u.
Garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Gamtaa Sooviyeet

**Gareen kubbaa miilaa biyyoolessaa Gamtaa Sooviyeet** (  &#x3A;
 
 

) bara 1922-1992tti garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Gamtaa Sooviyeet ture.

Erga Gamtichi addaan bahee booda gareen kun gara garee kubbaa miilaa biyyoolessaa CIS tti jijjiirame . FIFAn garee kubbaa miilaa biyyoolessaa CIS (fi dhumarratti, garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Raashiyaa ) akka garee Sooviyeet bakka bu’ee galmee isaa duraanii isaaniif ramadutti ilaala (galmee Olompikii sababa imaammata IOCtiin walitti hin makamne irraa kan hafe); kanas ta'e sana, taphattoonni duraanii garee kanaa dhibbeentaan guddaan SFSR Raashiyaa alaa irraa dhufan, irra caalaa SSR Yukireen irraa, fi Gamtaa Sooviyeet addaan ba'uu hordofee, gariin kan akka Andrei Kanchelskis SSR Yukireen duraanii irraa, Raashiyaa haaraa keessatti taphachuu itti fufan garee kubbaa miilaa biyyaalessaa.

Gamtaan Sooviyeet yeroo lama qofa waancaa addunyaaf darbuu kan dadhabe bara 1974 fi 1978 yoo ta'u, walumaa galatti dorgommii xumuraa torba irratti hirmaateera. Xumura isaanii inni gaariin bara 1966, yeroo walakkaa xumuraa irratti Jarmanii Dhihaatiin 2 &#x2013; 1n mo’aman sadarkaa 4ffaa ture. Gamtaan Sooviyeet Shaampiyoonaa Awurooppaa shaniif darbe, dorgommii jalqabaa bara 1960 yeroo xumuraa irratti Yugoslavia injifate, 2 &#x2013; 1. Yeroo sadii lammaffaa ( 1964, 1972, 1988 ), yeroo afraffaan ( 1968 ) xumuran, yeroo walakkaa xumuraa irratti Xaaliyaanii waliin qixa ba'anii booda, saantima darbachuu dhabuudhaan gara tapha xumuraa sadarkaa sadaffaatti ergaman. Gareen biyyaalessaa Gamtaa Sooviyeet dorgommii Olompikii hedduu irrattis hirmaatee bara 1956 fi 1988 meedaaliyaa warqee argateera . Gareen Sooviyeet bara 1958tti FIFAn taphattoota garee biyyaalessaa kamiyyuu Olompikii irratti akka hin hirmaanne dhorkus taphattoota garee biyyaalessaa isaa dorgommii Olompikii irratti galchuu itti fufe (taphattoonni Olompikii yeroo sanatti amaataroota ta'uun dirqama ture, Sooviyeetotni bu'a qabeessa ta'een seera tarreessuun qaxxaamuran taphattoota isaanii warra ciccimoo waraana keessatti).
Garee kubbaa miilaa biyyoolessaa dhiirota Ameerikaa

**Gareen kubbaa miilaa biyyoolessaa dhiiraa Ameerikaa** ( **USMNT** ) dorgommii kubbaa miilaa idil-addunyaa dhiiraa irratti Ameerikaa bakka bu'ee taphata. Gareen kun Federeeshinii Kubbaa Miilaa Ameerikaatiin kan to'atamu yoo ta'u miseensa FIFA fi CONCACAF ti .

Gareen Ameerikaa kun waancaa addunyaa FIFA kudha tokko irratti hirmaateera, kan jalqabaa bara 1930 dabalatee, bakka walakkaa xumuraa gahe; sadarkaa sadaffaa isaanii kan xumure yoo ta'u, boodarra galmee dorgommii waliigalaatiin kan badhaafame yoo ta'u, bu'aa garee UEFA fi CONMEBOL ala jiruun hanga ammaatti isa gaarii ta'e. Bara 1934 fi 1950tti deebi'anii, isa boodaa irratti Ingilaandi 1-0n injifatan, garuu hanga bara 1990tti deebi'anii hin darbine. As host in 1994, US automatic berth argachuun marsaa kudha jaha irratti Biraaziliin mo'amte. Waancaa Addunyaa shanan itti aananiif darbaniiru (taphoota torba walitti aansuun (1990– 2014 ), gocha saboota biroo torba qofa waliin qooddatan),  dorgomtoota idilee dorgommii kanaa keessaa tokko ta'anii yeroo baayyee gara sadarkaa kuffisuutti darban. US bara 2002 gara kudha-lamaan xumuraa kan geesse yoo ta'u, haala falmisiisaa ta'een Jarmaniin mo'amte . Waancaa Konfedereeshinii bara 2009, Ameerikaanoonni Ispeen sadarkaa olaanaa irra jirtu walakkaa xumuraa irratti kan dhabamsiisan yoo ta'u, xumura irratti Biraaziliin mo'amuu isaanii dura, gareen kun dorgommii xumuraa guddaa ardiilee gidduutti taasifamu irratti hirmaachuu qofa.

US dorgommiiwwan ardiilee irrattis dorgomti, kanneen keessaa CONCACAF Gold Cup, CONCACAF Nations League fi Copa América dabalatee. US waancaa Warqee torba, waancaa Nations League lama injifachuun, bara 1995 fi 2016tti Koopaas Ameerikaa lama irratti sadarkaa 4ffaa baateetti . Leenjisaan olaanaa garee kanaa Gregg Berhalter, kan June 2023 irra deebiin muudame
Neefka baxxee

**Neefki baxxee** murna bineensotaa yoo ta'u, bifa jalqabaa bineensota lafee hin qabneedha .  Isaanis caasaa isaaniitiin neeffka hunda caalaa salphaadha .

Plaakozoo'aan yeroo baay' sanyii tokko qofa akka qabu, ***Trichoplax adhaerens***, garuu garaagarummaa jiinii ga'aa ta'e qabaachuun isaa Sanyiiwwan walfakkaatan hedduu ta'uu danda'a.

Jalqaba bara 1883tti kan argaman ta'us, maqaan waliigalaa takson kanaaf hin jiru. Maqaan saayinsii kun jecha jechaatti "bineensota diriiraa" jechuudha. 

*Trichoplax* bineensa xiqqaa, diriiraa, naannoo miliimeetira tokkoo qaxxaamuree jiruudha. Akkuma dubara'a, yeroo hunda gubbaan isaa diriiraa ta’us, sarara idilee hin qabu. Qaamni kun laayibara alaa kan epithelium salphaa ta’ee fi seelii laaftuu ta’e kan marsee jiru of keessaa qaba. Seelonni epithelial flagella, kan bineensichi lafa galaanaa irra akka inni rarraasu gargaaruuf itti fayyadamu qaba.  Baqqaanoota kana gidduutti fiber syncytium, qaawwa dhangala’aan guutamee fibers urjii fakkaataniin kan strutted baname jira.
Tooraa

**Tooraa ykn Torraan** simbirroota tartiiba **Psittaciformes** jedhamaniidha . Gosoota 86 keessatti gara gosoota 372tu jira . Naannoolee gammoojjii fi gammoojjii ol irra caalaan isaanii ni argamu. Garaagarummaan paarotaa guddaan Ameerikaa Kibbaa fi Awustiraaliyaa keessatti argama.
Shokoree

Simbirroon **shokoree, burgutiin** simbirroo maatii *Phasianide* keessaa tokkodha. Innis fira pheasant ti .

burgutiin dhiiraa ( **burgutii"peacock"** jedhaman) rifeensa dheeraa fi halluu adda addaa qabu . Simbirroonni dubaraa ( shokoree "**peahen"** jedhamu) rifeensa gabaabaa fi bunni itti makame qabu.Wayta wal hormaataa alaattiin kun baallii isaa ajaa’ibaa san waaqa keessa ol dheerreessuudhaan warra dhalaa ofitti akka waamu armaan olitti ibsinee jirra. Kana booda Piikookn tokko hanga Piiheena 6 wajji wal qunnamtii salaa raawwata. Piiheenonni kunninis hanga hanqaaquu saddeetii kan bifti isaanii magaala ta’e hanqaaqan. Turtii ji’a tokkootiin boodas cuuciileen hanqaaquu kana keessaa bahu. Kana booda warri dhalaa gargaarsa warra dhiiraatiin malee cuucii  ofii guddisanii bakkaan gahan. Allaattiin kun hedduminaan kan argamu eddoowwaan akka gammoojjii fi bosona saavaanaatti.
Ambalafee

**Maangoon yookaan Ambi lafee** firii dhagaa nyaatamuu danda'u yoo ta'u muka tropical *Mangifera indica* jedhamu irraa oomishamuudha . Ka'umsi isaas naannoo kaaba dhiha Miyanmaar, Baanglaadeesh fi kaaba baha Hindii gidduu jiru irraati .   *M. indica* bara durii kaasee Kibbaa fi Kibba Baha Eeshiyaa keessatti kan misoomu yoo ta'u kunis gosoota maangoo ammayyaa lama kan argamsiisu yoo ta'u: "gosa Hindii" fi "gosa Kibba Baha Eeshiyaa".  Gosoonni biroo gosa *Mangifera* keessa jiranis firii nyaatamuu danda'u kan "maangoo" jedhamanis kan uumu yoo ta'u, harki caalaan isaanii naannoo ikoo Malesian keessatti argamu.
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Maaleeziyaa

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa** Maaleeziyaa (Pasukan bola sepak kebangsaan Malaysia) kubbaa miilaa idil addunyaa irratti Maaleeziyaa bakka bu'ee kan taphatu yoo ta'u Waldaa Kubbaa Miilaa Maaleeziyaatiin kan to'atudha . Gareen biyyaalessaa kun garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Maalaayaa kan hin hojjenne kan dhaabbata Maaleeziyaa dura ji'a tokko dura dorgommii Merdeka bara 1963f hundeeffame bakka bu'ee FIFAn beekamtii argateera. Gareen kun akka ofiisaatti maqaa ijoollee *Harimau Malaya* jedhu kan moggaafame yoo ta'u kunis Tiger Malayaa eeruun .  Taphataan duraanii Mokhtar Dahari seenaa idil addunyaa keessatti goolii galchuudhaan sadarkaa olaanaa qaban keessaa tokko.

Garee gareewwan 4 (sadan hafan Singaapoor, Veetnaam fi Taayilaandi) Kibba Baha Eeshiyaa tokkoon tokkoon isaanii yoo xiqqaate al tokko Shaampiyoonaa AFF injifatan, al tokko injifachuun, Maaleeziyaan garuu naannoo isaaniitiin alatti injifannoo a bara 1974 tapha Eeshiyaa irratti nadhii injifate . Olompikii Gannaa al tokko fi waancaa AFC Eeshiyaa afur irratti hirmaachuu isaatiin gareen kun sadarkaa garee bira darbee tarkaanfatee hin beeku.

Waltajjii idil-addunyaa irratti mormitoonni gurguddoon Maaleeziyaa ollaa teessuma lafaa ishee – Indooneezhiyaa, Singaapoor, fi Taayilaandi – taphoota darban oomishamanii fi keessumaa, taphoota Indooneezhiyaa hirmaachise kanneen keessaa dhimma siyaasaa fi hawaasummaa wajjin walsimu baay’ee ho’aa ta’uu ishee, maqaa ' Nusantara Derby ' jedhamuun moggaafame. .  Dorgommiin Kaamboodiyaa waliinis guddachaa ture, “The Koupreys” erga Shaampiyoonsi AFF jalqabee tapha taphatan hunda irratti Maaleeziyaa waliin injifachuuf yaalan .  

Bara 2020 irraa eegalee Maaleeziyaan abdii garee kubbaa miilaa biyyaalessaa ishee deebisee jiraachisuuf jecha taphattoota biyya alaa fi uumamaa ta'an dirree seenuun ishee dabalaa dhufeera.
Piriimiyerliigii Itoophiyaa

**Piriimiyerliigii Itoophiyaa** ( Amaariffaa : የኢትዮጵያ ፕሪምየር ሊግ), sababa ispoonsaraaf **Piriimiyerliigii Itoophiyaa BetKing** jedhamuun kan beekamu, liigii kubbaa miilaa waldaalee sadarkaa olaanaa Itoophiyaa Dhaabbata Aksiyoonaa Piriimiyerliigii Itophiyaa (duraan Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa bara 1997 hanga 2020tti) geggeeffamudha ).  Bara 1997 (1990 EC ) kan hundeeffame yoo ta’u, qoqqoodinsa jalqabaa duraanii bakka bu’e (est. 1944). Kilaboota kudha jahaan kan dorgomu yoo ta'u, liigota sadarkaa 2ffaa fi sadaffaa Itiyoophiyaa biroo waliin sirna guddinaa fi gadi bu'iinsaatiin hojjeta. Liigichi bara dorgommii 1997–98 irraa eegalee dorgommii waggaa yoo ta'u , Seent Joorji bara kana keessatti kilabii biyyattii adda duree ta'ee waancaa 15 (walumaagalatti waancaa diviziyoonii tokkoffaa 30) ta'ee mul'ateera.
Yaareed Bayeh

**Yared Bayeh Belay** (  : ያሬድ ባየህ በላይ

; dhalate Guraandhala 22 bara 1995) taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa yoo ta'u kilabii Piriimiyerliigii Itoophiyaa Baahir Daar Kenemaa fi garee biyyaalessaa Itoophiyaaf sarara ittisaa giddu galeessaa ta'ee taphata .
Mesud Mohaammad

**Mesud Mohammed Mussa** (  : መስኡድ መሀመድ ሙሳ

; dhalate Fulbaana 18 bara 1990) taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa yoo ta'u kilabii Piriimiyerliigii Itoophiyaa Adama Siitii fi garee biyyaalessaa Itoophiyaaf taphataa sarara gidduu ta'ee taphata .
Kilabii Ameerikaa

**Club de Fútbol América SA de CV**, yeroo baayyee **Club América** ykn salphaatti **América** jedhamuun kan beekamu kilabii kubbaa miilaa ogummaa qabu yoo ta'u teessoo isaa magaalaa Meksikoo keessa jira . Maqaa *ijoollee Las Águilas* (The Eagles) jedhamuun kan moggaafame yoo ta'u, Liga MX, sadarkaa olaanaa kubbaa miilaa Meksikoo irratti dorgoma. Kilabichi bara 1916 kan hundeeffame yoo ta'u, bara 1959 irraa eegalee dhaabbata miidiyaa hawaasaa Televisa jedhamu qaba.  Gareen kun taphoota dirree isaa irratti taphatu Estadio Azteca, istaadiyeemii guddaa Laatiin Ameerikaa fi addunyaa irratti isa guddaa ta'e keessatti.   

Ameerikaan miseensota hundeessitoota Primera División keessaa tokko. Kilabichi dorgommii yeroo dheeraa Guwaadalaajaaraa waliin qaba, sababiin isaas lamaan isaanii gareewwan biyyattii keessatti milkaa'inaafi jaallatamo ta'anii fi kilaboota gadi bu'anii hin beekne qofa waan ta'aniif .  Taphoota isaan gidduutti taasifamu *El Súper Clásico* jedhamuun beekama,  dorgommii guddaa Meksikoo keessatti ta'ee fudhatama, fi addunyaa irratti isa guddaa keessaa tokko.    Ameerikaan tapha darbii Cruz Azul fi Club Universidad Nacional waliinis taphatti . Kilaboonni kun waliin ta'uun " Big Four " kubbaa miilaa Meeksikoo ta'u.

Kilabiin Ameerikaa kubbaa miilaa Meeksikoo garee kamiyyuu caalaa waancaa baay'ee injifateera.  Biyya keessaa kilabichi waancaa liigii kudha afur, akkasumas waancaa Koopaa Meeksikoo ja'a, fi waancaa Kaampiyoon de Kaampiyoones ja'a galmeessisuun rikoordii galmeessee jira. Dorgommiiwwan idil-addunyaa irratti Ameerikaan waancaa kilaboota FIFAn beekamtii argatan kudhan injifattee jirti, kunis kilabii naannoo CONCACAF irraa dhufeef baay’inaan kan injifate yoo ta’u, waancaa shaampiyoonsi liigii/Shaampiyoonsi liigii KONKAAF torba, waancaa CONCACAF Giants tokko, fi waancaa Koopaa Interamericana lama galmeessiteetti.    Kilabichi garaagarummaa hedduu qaba, kanneen keessaa injifannoo, qabxii, fi goolii galchuun sadarkaa liigii yeroo hunda irratti sadarkaa tokkoffaa qabaachuu,  sadarkaa xumuraa irratti taphoota baay'ee taphachuu,  taphoota xumuraa xumuraa baay'ee taphachuu (19)  fi baay'ee lammaffaa bahuun, Cruz Azul (10, 6 xumura playoff dabalatee) waliin.  Bara 2021tti Ameerikaan Federeeshinii Seenaa fi Istaatistiksii Kubbaa Miilaa Idil-addunyaatiin kilabii Ameerikaa Kaabaa waggoota kurnan jalqabaa (2001–2011) jaarraa 21ffaa keessaa isa gaarii ta'uun moggaafame.