open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baddeessaa

Badessa magaalaa fi adda baha Aanaa baha Itiyoophiyaa keessatti argamtudha. Naannoo Oromiyaa Zoonii Harargee Lixaa keessatti kan argamtu, bu'uura gaarreen Chercher irratti kan argamtu yoo ta'u, daandii baaburaa Addis Ababa - Jibuutii irraa gara kibbaatti km 40 fi baha Awaash irraa km 65 fagaattee kan argamtu magaalaan kun latitude fi longitude 8°54′ qabdi. N 40°47′E kan ta’ee fi olka’iinsa galaanaa irraa m 1761 ta’a. Bedessa Baddeeysaa (Oromoo) . Magaalaa Badesa Bedessa is located in EthiopiaBedessaBedessa keessatti argamti Bakka Itoophiyaa keessa jiru Kaartaa Itoophiyaa agarsiisi Kaartaa Afrikaa agarsiisi Hundaa agarsiisi Koordineetota: 8°54′N 40°47′E Biyya  Itoophiyaa Naannoo  Oromiyaa Zoonii Zoonii Harargee Lixaa Mootummaa  • Kantiibaa Musxafaa Olka’iinsa 1,761 m (5,778 ft) ta'a. Baay’ina ummataa (2007) .  • Ida'ama 18,187 ta’an Naannoo sa'aatii UTC+3 (NYAA) . Akka bulchiinsi naannoo sanaa jedhutti bara 2022tti baay’inni ummataa 114, 000 gaheera. Lakkoofsi ummataa biyyaalessaa bara 2007 akka gabaasetti baay’inni ummata magaalaa kanaa 18,187 yoo ta’u, isaan keessaa 9,592 dhiirota, 8,595 ammoo dubartoota. Jiraattonni kun harki caalaan Muslima ta’uu isaanii kan himan yoo ta’u, ummanni %64.49 amantaa kana akka eegu kan gabaasan yoo ta’u, ummanni %33.08 amantii Kiristaanummaa Ortodoksii Itoophiyaa kan hordofan yoo ta’u, ummanni %2.07 ammoo Pirootestaantii ta’uu ibsaniiru.[1] Lakkoofsi ummataa bara 1994 akka gabaasetti magaalaan kun baay’ina ummataa waliigalaa 10,813 kan qabdu yoo ta’u, isaan keessaa 5,459 dhiirota, 5,354 ammoo dubartoota. Qubsuma guddaa woreda Oda bultum keessatti argamudha. Waajjirri poostaa tokko waraana Xaaliyaanii-Abisiiniyaa Lammaffaa dura Badessa keessatti tajaajila kan ture yoo ta'u, bara 1923 irraa eegalee hojjechaa ture.Tajaajilli bilbilaa bara 1967 booda hin dhufe.[2]Om.m.wikipedia.org Tajaajilli bilbila harkaa Badessa Caamsaa 2009 jalqabe.[3]
Faaruu jaalalaa

Siif jedheen....... 
Ija koon si argachuuf
Utuun siif kufee ka'uu
Karaan ba'e galuuf
Garaakoo na danda'uu
Siif jedheen godaane
Gola qalbii keessaa
Yoo ATI na deessites
Eessattan si deessaa
Utuun jechuu danda'uu
Utuun himuu danda'uu
Utuun dhaga'uu danda'uu
Siif jedhee madaa'uu
Moo... 
Siif jedhee maraadhuu
Akkan qullaa buusu
Kan darbe yaadadhu
Anoo qullaan buusu!
Eeyyeen siif jedhee
Argaa kee nuffeera
Galmee kees cufeera
Karaa si biraan na ga'u
Hundarraas goreera
Siif jedhee maraadhuu
Amala keef safaadhu
Inni hirkoo hin qabne
Kun namaaf gufuudha
Namummaa namaa dhabne
Gowwummaatti lakkoofte
Qilleensa kee machoofte
Sadarkaa duraa irraas
Gangalattee lafa dhoofte
Mee amma siif jedhee
Morma kiyya caccabsuu
Mee Maal siif jedhee
Daddarba kee obsuu? 
Maal waan taateefis
Hammina kee dhoksuu
Kufee siif ka'uukoo
ATI dadhabina seete
Haalakee sii na'uukoo
Guurtee narratti of feete
Siif jedhen
ATI garuu Eessa deemaa jirtaa? 

Sin jaaladha yoon siin jedhu sababa isaa nan gaafatin. Maaliifi yoo jettemmoo, ani kanan si jaaladhe sababa tokko malee waan ta'eefi. Ani akka warreen kaanii, mudhiikee, bifa kee, kolfa kee, rifeensa kee, teessuma kee, ija kee akkasumas qabeenyaafi amala keen miti kanan si jaalle. Sababni koo ammoo warreen ani armaan olitti siif caqase martuu guyyaa tokko dhabamuun isaa waan hin oollefi. Namummaa Kee, eenyummaa kee waliin Sababa tokko maleen si jaaladhe. Wantoota ormi ittiin si jaalatan maraa dhabdullee sin jaaladha.
Koyaa

**Koyaan** gosa kompiitara socho'aa yeroo baayyee kiiloo giraama 1 hanga 3 (paawundii 2 hanga 7)  ulfaatu yoo ta'u, kompiitara matayyaa xiqqaa imalaaf mijatudha. Baachuuf salphaa fi umurii baatirii gara sa'aatii 4 hanga 8 kan qabuu fi meeshaa gatii madaalawaa ta'edha.

Laaptooppiin tokko yoo Core i5 ykn i7 qabaate dandeettii gaarii qabaata.
Balaliitoo

**Balaliitoon** wanta qilleensa keessa socho'u suuta jechuuf harkisa fayyadama. Yeroo baay’ee meeshaa boca gaaddidduu qabuu fi namoonni ykn wantootni olka’iinsa guddaa kan akka xiyyaaraa irraa suuta jedhanii fi nagaadhaan gara lafaatti gadi bu’uu danda’aniidha. 

## Kutaalee
Paakeejiin Balaliitoo *rig* jedhama . Innis boorsaa dugda, harness fi canopy of keessaa qaba. Boorsaan dugda meeshaa Balaliitoo itti kuufame, fi yeroo Balaliitoo bobbaafamu kan banamudha. Harness jechuun strapping kan boorsaan dugda utaaltuu irratti maxxanudha. Harnessoonni ammayyaa qaphxii miila, qaphxii dhaabbataa (gara oliitti) fi qaphxii garaa kan qaban yoo ta’u isaanis sirriitti jabeessuun ni danda’ama. Kutaan huccuu Balaliitoo *canopy* jedhama . Innis sararaan harness irratti kan maxxanu yoo ta’u, isaanis ofii isaanii qaphxii afur *risers* jedhamutti maxxanu. Golaan isaa geengoo, belbela fakkaatu, akka jellyfish, yookaan firaasha fakkaatu, piroofaayilii baallee fakkaatu ta’uu danda’a. Parachutes waraanaa irra caalaan isaanii parachutes bell yoo ta'an, parachutes bashannanaa, baraarsaa fi ogummaa irra caalaan isaanii parachutes baallee dha.
Ilaanya

**Ilaanyi** sirna yaada barumsaa qofaaf hin taanedha . Ilaanya jechuun tuuta yaadota addunyaa hubachuuf  qofa osoo hin taane, addunyaa jijjiiruuf qabamanidha.

Yaadonni keessumaa siyaasa, ykn dinagdee, ykn imaammata irratti kan hundaa’anidha.
Waltummaa

**waltummaan** siyaasa ykn hawaasummaa keessatti Ilaanya siyaasaa, falaasamaa fi sochii oomisha hunda irratti abbummaa waloo argachuuf carraaqudha . 

Waltummaan addunyaa irratti Maarkisizimii-Leeniizimii jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, mootummoota shanan ilaanya walticha qaban keessaa afur Maarkisismii-Leeniinistiidha. Isaanis Veetnaam, Rippabiliika Ummata Chaayinaa, Kuubaa fi Laa'os dha . Sirni shanaffaan ykn kan Kooriyaa kaabaa " waltummaa Juche  " jedhamu bara 1937 hanga 1983tti kan ture yoo ta'u, akkasumas Maarkisistii-Leeniinistii jedhama ture; Akkasumas biyyoonni biroo hedduun bara 1983 dura Maarkisistii-Leeniinii turan. Haa ta’u malee, yeroo baay’ee qajeeltoowwan Maarkis qabatamaan komunizimii dhugaa ykn nagaa fi tasgabbii ummataaf osoo hin taane gara abbaa irree fi  motiqorke geessan.
Ximboo

**ximboo** meeshaa muuziqaa funyoo tokko qabuu fi akka vaayiliiniitti yeroo rukutamu sagalee muuziqaa kan uumudha.

## Seenaa
Harpichi eessaa akka dhufe gama akkaataatiin hubachuun rakkisaa ta’us, biyyoota Afrikaa Dhihaa fi Baha Giddugaleessaa keessatti meeshaaleen sagaleen walfakkaatan garuu bifa qaamaan adda ta’an ni jiru. Fannoon kun namoota gurguddoo masaraa mootummaa keessa jiran gammachiisuuf kan itti fayyadaman siʼa taʼu, waraanni yoo uumame immoo miira loltootaa kakaasuuf kan itti fayyadamu ture. Shu Isaan ni reeba ture. Fakkeenyaaf warri lola Adwaa irratti hirmaatan; Mootiin Walloo Raas Mikaa'eel Balemel Hasan Amanu rasaasa bakka hin buusne Sumaan walaloo isaaniitiin Xaaliyaanii akka caccabsan seenaan ragaa baha. Gahee weellistootaa gama raayyaa ittisa biyyaa kakaasuu Olka'aa ture. Kanaafidha weerara Xaaliyaanii isa lammataa irratti weelliftoonni marfamanii ajjeefaman.

## Nama muuziqaa
Istaandardii hojii biyyaalessaa hin qabu. Kanaafuu, baay’ina fi dheerinni funyaan, gosti mukaa irraa hojjetame, gosa gogaa itti fayyadamnee fi ixaanni wal-nyaatinsa funyaan hir’isuuf itti fayyadamnu hundi isaanii garaagarummaa sagalee kanaaf gumaacha.
Kookii

**Kookii** ( Maqaa Roomaa : Prunus Persica) gosa mukaa fi firii mi'aawaa muka kana irraa argamudha.

Walaalaa kookiin (nektariniin) gosa addaa kookii jedhamuu dandaʼa.

Kookiin ofii isaatii malees, walalaa kookii bal'aa  keessaa almoondii, peechisii galaanaa, cheerii, fi muka gurraacha .
Wadaaja

Oromoon koosmooloojii dhalootaa fi gocha fayyisuu jiraattota Oromoo harargee irratti qaban ilaala. Keessattuu dhiibbaan Oromoo wadaajaa, sirna kadhannaa waloo bal’inaan shaakalamu ta’ee fi haala bal’aa seenaa Walloo keessatti qorannudha. Sirni kun jaarraa hedduuf akkamitti akka jiraate, barbaachisummaa isaa akka meeshaa balaa hawaasa mudatu ittisuuf ykn duubatti deebisuuf, akkasumas dhukkubsattoota humna hafuuraa dhukkuba fiduun rakkatan yaaluuf ittii gargaaraaman. Sirni wadaajaa gosaa hundumaa biratti kabajaan kan raawwatamu ta’us, dhimmoota fayyaa fi dhukkuba waliin walqabatan keessatti gaheen wadajaan qabu jedhamee yaadamu ummata biratti fudhatama fi jaalatamummaa isaaf sababa guddaa ture. Seenaa sirna wadaja galmeessuun duudhaa fayyisuu dhalattootaa fi mala dandamachuu oromiyaa keessatti hubannoo keenyaaf gumaacha qaba.

Jechoota ijoo:
Almoondii

**Almoondiin** ykn **Mata-bokkeen** saayinsiidhaan **Prunus dulcis** jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, sanyii firii muka almoondii dhalataa Baha Giddugaleessaa yoo ta'u amma garuu addunyaa guutuutti misoomudha. Isaanis cooma mit-guuttataa tokkee, algee(fiber), burqata, vitaamin E, maagniziyeemii fi farra-summii (antioxidants) hedduu qaba. Almoondiin waan baay’ee fayyadamuu danda’u yoo ta’u, nyaata adda addaa keessatti kan fayyadamudha. Isaanis akka nyaata salphaatti waaddamanii ykn bilcheefamanii nyaatamuu, daakuu almoondiitti caccabsuun daabboo tolchuuf ykn dhadhaa almoondii ykn aannan almoondiitti jijjiiramuu danda’u. Bara gidduu galeessaatti almoondiin hojii sammuu akka fooyyessuu, sirna ittisa qaamaa akka cimsuu fi bullaa'insa nyaataa akka gargaaru amanama ture. Himannaan kun yeroo sanatti deeggarsa saayinsii kan hin qabne taʼus, qorannoon ammayyaa almoondiin fayyaa onnee, ulfaatina qaamaa toʼachuu fi fayyaa gogaa deggeruu dabalatee faayidaa fayyaa hedduu akka qabu mirkaneessa. Almoondiin nyaata kamiyyuu irratti dabalata soorataa fi mi’aawaa yoo ta’u, soorata barbaachisoo adda addaa fi faayidaa fayyaa ta’uu danda’u dhiyeessa.
Harbuu

Harbuun saayinsiidhaan Ficus carica jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, firii muka harbuu irratti biqilu yoo ta'u, miseensa maatii mulberry ta'eedha. Harbuun  naannoo Baha Giddugaleessaa fi Meditiraaniyaanii  xabboo yoo ta’u amma garuu kutaalee addunyaa hedduu keessatti biqilaa jira. Dhamdhama mi'aawaa fi lallaafaa fi daakuun kan beekaman yoo ta'u, nyaata mi'aawaa fi nyaanyoo ta'e keessatti wantoota jaallataman taasisu.

Maatii harbuu keessaa mukkeen gosa adda addaa hedduutu jira; Isaan keessaa:

* Harbuun waliigalaa *F. carica* durii kaasee firii isaaf kan misoomu ture Yookaan mooraa duubaa keessatti dhaabame. Firiin isaa fayyaaf baayyee gaarii dha.
* harbuu gammoojjii *F. palmata* jedhamuun beekama
* qilxuu *F saayikoomoorii* - .
* Odaa  *F. vasta* - gosa harbuu baay'ee guddaa damee hedduu qabu. Firiin isaa firii siikoorii caalaa xiqqaadha. Fuduraan kun erga bilchaatee gogee booda nyaatama.
* Banyan *F. benghalensis jedhamuun beekama*
* Muka goommaa *F. elastica*
Yaadsafuu

**Yaadsafuu** jechuun "qayyabachuu," "miira hubachuu," "ofii adda baasuu," ykn surrii guutuu to'achuu. Kanaaf yaadsafuun kutaa dalagaalee yaadsammuu hedduu gaaddisa isaa jalatti keessummeessuudha.

Yaadsafuu haala xiqqoo adda ta'een ibsuun jaalladha yaadmullata jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, calaqqisiisa addunyaa kan nuti argine ykn arginee ta'us, argannoo kutaa sammuu dhokataa ta'us, nama addunyaan jireenya isaa %99 dammaqinaan geggeessiti. Namni jaallatu hin jiru. Fakkeenyaaf dhiibbaa guddinaa qaba. Kana karaa hedduun arguu dandeessu.
Nafooyyummaa

**Nafooyyummaa** jechuun bifa falaasama addunyaan guutummaatti Nafooyyeedha, wanti biraa addunyaa kanarra hin jiru jedhudha. Yaadni kun wanneettummaa wajjin baay’ee kan walfakkaatan yoo ta’u, wanneeta wajjin anniisaa fi seeroota uumamaa fudhachuu isaatiin xiqqoo adda.
Surrii

**Yaadsammuun(qalbii)** qaama damma nama tokkoo yoo ta'u, "yaada", "hubachuu", yaadannoo uumuu, miira hubachuu, hayyamuu fi fuuldura ilaaluun kan amala qabudha. Falaasama tokko tokko keessatti qalbiin sammuu irraa adda . Qalbiin akkuma sammuu, wantoo irraa kan hojjetame osoo hin taane, addunyaa yaada keessa babal’ata. Kanaafuu, qalbiin tuuta "yaada" kan hin mul'anne fi hin qabamne jechuun ni danda'ama.

Walitti dhufeenyi qalbii fi sammuu gidduu jiru falaasama keessatti barootaaf qoratamaa kan ture yoo ta’u, ammas falmisiisaa ta’ee jira. Walumaagalatti, ejjennoowwan falaasama gosa 3 qabu, isaanis garlamummaa, wanneetummaa fi yaaddoyyummaa jedhamu.

* garlamummaa ( Duality ) jechuun sammuun qaama irraa adda bahee jiraachuu jechuudha.

* wanneetummaa(materialism) yaadni bu’aa seelii sammuuti jedha.

* Yaaddoyyummaa - Qalbii qofatu leetoo dha jechuu . Sammuun ykn qaamni qaama namaa kamiyyuu bu’aa argaa-yaadaa (manaama) qalbii jedhama.

Ija saayinsiitiin yoo ilaalamu qalbiifi sammuu walitti hidhamiinsa qabu jedhamee yoo amanamu, kanaaf ragaan guddaan jijjiirama qalbii(yaada) miidhaa kutaalee sammuu qabatamaa ta’an irratti uumamuudha. Qabxiin wabii biraa jijjiirama qorichi tokko tokko sammuu keessatti fiduudha.
Wanneettummaa

**Wanneettummaan** bifa falaasama isa guddaa yoo ta’u, addunyaan wantoo(matter) qofa irraa akka ijaaramtee fi amala ishee uumama wantoo ta’uu ibsu. Akkaataa yaada kanaan, taateewwan hafuuraa hundi hariiroo wantoofi seera isaan bulchan irraa madda. Kanaaf, kutaan addunyaa dhugaa, kan yaada irraa walaba ta’ee jiru, wantoo qofa.

Gosti falaasama wanneettummaa walfaana mormu yaaddoyyummaa jedhama .
Sammuu

**Sammuun** qaama sirna narvii wiirtuu yoo ta'u mataa namaa keessatti argama . Halkan mataa irratti Fannichi galgala hin mul'atu, hin tuqamu Carraa dhandhamuuf hin arganne. Caasaan kun irra caalaa bineensota lafee dugdaa qaban keessatti garuu bineensota lafee dugdaa hin qabne irra caalaan isaanii keessatti argama . Gosoonni qurxummii tokko tokko kan akka urjii galaanaa qaama kana hin qaban, bineensonni akka *ispoonjii* immoo tasumaa hin qaban *.* Sirna narvii wiirtuu hin qaban.

Ija saayinsiitiin yoo ilaalamu qalbiifi sammuu walitti hidhamiinsa qabu jedhamee yoo amanamu, kanaaf ragaan guddaan jijjiirama qalbii(yaada) miidhaa kutaalee sammuu qabatamaa ta’an irratti uumamuudha. Qabxiin wabii biraa jijjiirama qorichi tokko tokko sammuu keessatti fiduudha.

## ilaaluu

* yaadsammuu(qalbii)
* Yaadsafuu
Yaaddoyyummaa

**Yaaddoyyummaan** falaasama uumamni dhumaa dhugantaa yaada, ykn yaada, sona ykn tayiinsa irratti hundaa’e jedhee amanudha.Addunyaa alaa, ykn dhugaa ta’e miira saayinsiitiin yaadmullataa, akkubannoo, qalbii, qalbeeffannaa fi massaa(sababa) irraa adda baafamuu hin danda’u. Innis damee falaasama wanneettummaa(materialism) wajjin walfakkaatudha . Yaadsafuun wantoo olii fi dursa jedhu ni jajjabeessa. Caayaa falaasama guddaa kana jalatti aragaman Falaasamni adda addaa hedduutu jira. Isaan keessaa muraasni:

# Yaaddoyyummaa yaadmullataa(Conscious idealism): Yaada fi qalbiin keenya qofatu mirkanaa’inaan leetoo jechuun ni danda’ama. Kanaan ala wanti kamiyyuu mirkanaa’ee mirkanaa’uu waan hin dandeenyeef bu’aa hin qabu jedha. Bu’uurri jiraachuu waan kamiyyuu sammuu keessatti yaada qofa.
# Yaaddoyyummaa fatansaA (Transcendental idealism): Wantoota-ofii isaanii beekuu hin dandeenyu . Kanaa mannaa, hamma nutti mulʼatutti wantoota beekuu keenyadha. Fakkeenyaaf daraaraan beeylada irraa adda fakkaata. Haa ta'u malee namoonni daraaraa akka namatti mul'atanitti hubatu jechuudha.
# Yaaddoyyummaa hafuuraa: Addunyaa sammuu ykn hafuurri ol’aanaa fi guddaan kan biraa sammuu keenya waliin yeroo walqunnamu uumamu, addunyaa dhugaa beekamuu danda’uudha.
# yaaddoyyummaa gonkaa: Sammuun namaa yoo xiqqaate gosa yaada fi dhugantaa tokkoon tokkoomee addunyaa kana hubachuu danda’uudha.

Haa ta’u malee, yaaddoyyummaa (idealism) hunda dura yaada bu’uura waan hundumaa gochuudhaan beekama.
Akuurii

**Looziin ykn akuuriin** , saayinsiidhaan  jedhamuun kan beekamu, shabalakee lafa jalatti biqiludha. Isaanis guddubaa(nut) dhugaa osoo hin taane halquuqaa fi mishira wajjin walqabata. akuuriin dhama badhaadhaa fi faayidaa fayyaa adda addaa waan qabuuf addunyaa guutuutti nyaata jaallatamaadha.

Akuuriin burqata biqiltoota irratti hundaa’e, cooma fayya qabeessa, algee(fiber), vitaaminii fi albuuda dabalatee dhangaalee hedduu qaba. Keessattuu cooma mit-guuttataa tokkee baay'ee kan qaban yoo ta'u, kunis onneef gaarii dha. Akuuriin farraasummii (antioxidants) akka resveratrol fi beta-sitosterol kan of keessaa qabu yoo ta'u, isaanis qabiyyee farra goola'amaa(anti- inflammatory) kan qaban yoo ta'u, carraa dhukkuboota yeroo dheeraa kan akka dhukkuba onnee fi cawwee hir'isuuf gargaaruu danda'u.
File:Peanut_oil_bottle.jpg|link=ስዕል:Peanut_oil_bottle.jpg
File:PeanutButter.jpg|link=ስዕል:PeanutButter.jpg
File:Peanuts_(Arachis_hypogaea)_-_in_shell,_shell_cracked_open,_shelled,_peeled.jpg|link=ስዕል:Peanuts_(Arachis_hypogaea)_-_in_shell,_shell_cracked_open,_shelled,_peeled.jpg
File:Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|link=ስዕል:Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg
Cimdaa Kompiyuuteraa

Yeroo ammaa biyyoota addunyaa kanarraa gara mandara tokkootti kan fidaa jiru sadarkaa guddina teekinoloojiiti. Addunyaa tokkoomte kana keessatti immoo namoonni faayidaa garaa garaa argachuuf jecha fedhaanis ta’e dirqamaan keessatti qooda fudhatu. Guddachuu teekinoloojiif sababni tokko immoo bifa salphaa ta’een namoonni yaada wal jijjiiruu danda’uu isaaniiti. Kanaafis haalli mijataan inni bu’uuraa kompiitara ykn moobaayila fayyadamanii bakka garaa garaa taa’anii yaadaafi daataa ykn faayila barbaadan wal jijjiiruudha. Yommuu kompiitarri lamaafi isaa ol bakka adda addaa taa’anii ykn biyya garaa garaa jiraatanii daataa waliif qoodan ykn ergaa waliif hiran (sharing resources) **Cimdaa** jenna.

Kanneen armaan gadii kunniin fakkeenyota neetworkiiti;

* minjaala'aa/desktop
* Koyaa/laptop
* Kaadima/Server
* Harkanee/Mobile
* biliqii/switch
* irra-deebi'aa/repeater
* Wiirtuu/hub
* Taabileetii/tablet
* Riqicha/bridge
* Duuffisaa/router, fkkf

Hojiin bu’uuraa cimdaa hujeffannoo tokkoon (single platform) kompiitaroonni ykn moobaayiloonni hedduun akka agargoo ykn meeshaalee dabalataa akka maxxansaa waliif qoodaniifi fayyadamanidha. Fakkeenyaaf, waajjiroota kompiitaroonni muraasni jiranitti maxxansaa tokko ykn lama qofa waliin fayyadamuuf cimdaan jiraachuu qaba. Baankiis akka fakkeenyaatti fudhachuu dandeenya.

Kanaafuu, neetworkiin jiraannaan;

* Agargoo waliif qooduu dandeenya
* Emeelii fayyadamuu dandeenya
* Ergaa waliif erguu dandeenya
* Meeshaalee akka maxxansaa(printer), kaastuu(scanner), gaaddlddee(photocopy) waliin qooddachuu dandeenya
* Moosaajiifi sirna dalagaa (opereetiing siistemii) fayyadamuu dandeenya
* Sagaleefi fuulaa fuulatti wal ilaalaa taphachuu dandeenya
* Mana keenya teenyee biizinasii feene adeemsisuu dandeenya.
Uunkooma

**Unkoomni** garee shanyiitii tambii lubbiyyoo keessa jiranidha .    saallubbiyyoo ( sanyii kormaa ykn hanqaaquu ) yeroo baay’ee tuuta shanyiitii guutuu kan tokkoon tokkoon shanyiitii kooppii tokko of keessaa qabu kan qaban yoo ta’u, unkooma alidilee (aneuploidy) yeroo baay’ee sanyii keessatti dhukkuba dhalootaa hamaa fida.

Orgaanizimiinuumamaan bifa lama argama:inni tokko bifa saalubiyyaawaa Baaddirtokkee ( **haploid** )  (1n), fi mijirtirtii qummaawaa baaddirlamee ( **diploid** )  (2n). saallubbiyyoo lama miciraa uumu . Nama yoo ilaalle, gosa baadirlamee dha, hiikni isaas uukooma shanyiitii lama qaba jechuudha: Hanqaaquu haadha keessatti shanyiitii 23 (isaan keessaa tokko shanyiitii X) yoo ta’u, ameenxaa dhiiraa keessattis shanyiitii 23 (shanyiitii X yookaan Y) 'n jira. Yoo ameenxaan shanyiitii Y qabaate hanqaaquun dhalate gara gadaacha(fetus for human) dhiiraatti kan guddatu yoo ta’u, yoo shanyiitii X baate ammoo hanqaaquun gabbatte gara gadaacha dhalatti guddata. lubbiyyoon namaa akkaataa adda addaatiin shanyiitii 46 (i.e., n=2) kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis tuuta guutuu lama kan of keessaa qabu yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii baadirlamee(diploid) dha (i.e., tuuta shanyiitii lama qabu). Haala kanaan, seelii namaa keessatti kiroomozoomiin 23 kan uumamu yoo ta’u, kana malees shanyiitii X dubartootaaf, shanyiitii Y dhiirotaafi.

Dhugumatti lubbu qabeeyyii baaddirsadee (tuuta shanyiitii sadii qaban), baaddirafree (tuuta shanyiitii afur qaban), ykn illee baaddirjahee (tuuta shanyiitii ja’a qaban) qaban jiru. Jijjiiramni kun haala baaddirlamee barame irraa uumamaan ykn karaa namtolchee sosochoosuu (manipulation) uumamuu danda’a. Fakkeenyaaf, baaddirsadee (triploidy) nama dabalatee orgaanizimoota hedduu keessatti dhala dhabuu fiduu danda’a. baaddirafree biqiltoota keessatti baay’ee kan mul’atu yoo ta’u, bakka cimina dabaluu fi guddina guddaa fiduu danda’a, yeroo tokko tokko sababoota kanaan biqiltoota midhaanii keessatti itti yaadanii kan kakaafamudha. baaddirjahee baay’ee kan hin mul’anne ta’us biqiltootaa fi gosoota qurxummii tokko tokko keessattis ni mul’ata.

Lubbiyyooleen, gummeewwan fi lubbu qabeeyyii akkaataa baay'ina tuuta shanyiitii isaan qabanitti ramadamu, "sadarkaa uunkoomaa" jedhamuun beekama: Baaddirtokkee (tuuta tokko), Baaddirlamee ykn uunkoomlaamee (tuuta lama), baaddirsadee (tuuta sadii), baaddirafree ( tuuta afur), baaddirshanee (tuuta shan), baaddirjahee (tuuta ja’a), baaddirtorbee (tuuta torba), fi kkf. Jechi waliigalaa "Uunkoomdanee (polyploidy)" jedhu lubbiyyoo tuuta shanyiitii sadii fi isaa ol of keessaa qaban ibsuuf fayyadama.
Gora

**Goraa** (ykn **Goraa diimtuu**; Fragaria × ananassa) sanyii sanyii sanyummaa Fragaria jedhamuu fi bal'inaan horatamu, akka waliigalaatti Goraawwan jedhamuun beekamu, kan midhaanii isaaniitiif addunyaa maratti horatamu. Firiin kun foolii adda ta'e, halluu diimaa ifaa, mi'aawaa fi mi'aawaaf bal'inaan ni jaallatama. Baay'inaan kan nyaatamu yoo ta'u, kan haaraas ta'e nyaata qophaa'e kan akka marmalaataa, cuunfaa, paayii, jalaattii, miilkisheekii, fi chokolaataa keessatti. Mi'aawaa fi fooliin artiitiikshinii oomishaalee kanneen akka sukkaara, saamunaa, urgooftuu fi kanneen biroo hedduu keessatti bal'inaan fayyadamu.
Ceephoo

**Ceephoo** ( Afaan ingliizii : criticism) jechuun gatii ykn hanqina waan tokkoo ykn mala tokkoo qeequu ykn akeekuu jechuudha.

Qeeqaan sagaleessuu Afaan Ingilizii keessatti "criticism" jechuunis gocha agarsiisa. ceephoo Aforomoo keessatti, Gebur akka maqaa, Hayaasi immoo akka maqaa hojiitti fayyadama. Shallaggii gibiraa, shallaggii, murtii; Akkasumas gochichi madaaltuu, madaaltuu, murteessaa jechuudha.
Viinsan Abuubakar

**Vincent Aboubakar** (22 Guraandhala 1992 dhalate) taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Kaameeruun yoo ta'u kilabii Süper Lig Beşiktaş keessatti taphataa sarara fuulduraa ta'ee kan taphatu yoo ta'u garee biyyaalessaa Kaameeruun dursaa ta'a .

Aboubakar tapha isaa kan jalqabe Coton Sport irraa yoo ta'u bara 2010 gara Awurooppaatti kan deeme yoo ta'u, kilaboota Ligue 1 Valenciennes fi Lorient, walumaa galatti taphoota 109 taphachuun goolii 26 diviziyoonii olaanaa Faransaay keessatti galcheera. Bara 2015tti Poortoo, taphoota 125 taphatee goolii 58 galchuun waancaa Piriimiyerliigii injifate. Bara 2017 Beşiktaş keessatti liqiidhaan osoo jiruu tapha Suuper Liigii Turkii injifate, ammas bara 2021tti injifate.

Aboubakar erga Caamsaa bara 2010 tapha idil addunyaa jalqabaa taphatee asitti tapha 100 Kaameeruun taphateera. Waancaa Addunyaa bara 2010, 2014 fi 2022 akkasumas waancaa Afrikaa bara 2015, 2017, 2021 fi 2023 irratti hirmaachuuf garee isaanii keessaa tokko ture . Dorgommii xumuraa bara 2017 irratti goolii injifannoo kan galche yoo ta'u, maxxansa bara 2021 irrattis goolii galchuudhaan sadarkaa olaanaa qaba.

Aboubakar seenaa garee biyyaalessaa Kaameeruun keessatti goolii galchuudhaan sadarkaa 3ffaa yoo ta'u, Roojar Miilaa goolii 43 fi Saamu'eel Etoo goolii 56n aanee argama.
Kalettii

**Kalettiin** ujummoolee xixiqqoo (miniature tubes) yoo ta’an isaanis kutaa hojii kalee keessaa isa xiqqaadha . Kunis bakka kaleen balfa, soogidda garmalee fi bishaan garmalee itti balleessudha.

Tokkoon tokkoon kalettiin qaamtuu(cortex) kalee keessaa jalqaba, achiis gara meeduulaa kaleetti seena, gara korteeksiitti deebi’uu isaa dura, sana booda meeduulaa keessa darbee gara qaama saalaa tiruutti seena. koonnoo kalee(Pelvis) keessatti, kalettiin xuruurincaa (ureter )wajjin walitti makamu . 

Nama irratti tiruu idilee tokko kalettiilee miliyoona 800,000 hanga 1.5 gidduutti qaba. 

Tokkoon tokkoon kalettiilee fixee tokko irratti caasaa boca kooppii qabu kan qalqalloo Bowman jedhamu of keessaa qaba. Innis gara tuubulii fincaanii dheeraa,kan toora kaappilaarii kaleetiin marfameetti diriira. Tokkoon tokkoon tiruu keessatti tuubuleen fincaanii nefroonota walitti makamuun tuubii waliigalaa ujummoo fincaanii jedhamu uumu.

qalqalloo Bowman keessa toora kaappilaarii dhiigaa, dhuyumxinnoo (*glomerulus)* jedhamu jira. qalqalloo Bowman fi dhuyumxinnoo walitti dhufanii qalqalloo Malphigian ykn qaama Malphigian uumu.

Dhangala’aan tartiiba kanaan kutaalee kalettii keessa darba:

# qalqalloo Bowman (glomerulus dabalatee) .
# ujummoo walitti dhiyeenyaa kan qaxxaamuraa ta’e
# Looppii gadi bu'aa Henle
# Looppii olka'aa Henle
# ujummoo fagoo kan qaxxaamuree (distal convoluted tubule).
# dhuyuma walitti qabuu

## Wabiiwwan
Andire-Frank Zambo Anguissa

**André-Frank Zambo Anguissa** (16 Adoolessa 1995 dhalate), **Frank Anguissa** jedhamuunis beekama, taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Kaameeruun yoo ta'u, kilabii  Napoli fi garee biyyaalessaa Kaameeruun taphataa sarara gidduu giddugaleessaa ta'ee taphata.
Dabee darbuu

**Dabee darbuun ifaa**   jijjiirama kallattii dambaliii yoo ta'u, jijjiirama saffisa dambaliiitiin kan dhufudha. Fakkeenyonni dambalii dambalii sagalee fi dambalii ifaa ni argamu. Dabee darbuun yeroo baay’ee kan mul’atu yeroo dambaliin tokko giddugaleessa keessaan muldhistuu qabu tokko irraa gara giddugaleessa keessaan muldhiftuu  kan biraatti darbudha. Gosoonni giddugaleessa adda addaa qilleensaa fi bishaan of keessatti qabatu.taatee ifti yemmuu waan tokko keessa gara birootti socho'u daangaa wantoota lamaanii gidduutti kallattiin tamsa'ina ifaa jijjiiramu. Fkn yemmuu ifti qilleensaa keessa gara bishaaniitti seenu, daangaa qilleensaa fi bishaanii gidduutti dabee gara bishaaniitti seena. Hubadhu: taateen kun ifa qofaaf utuu hin taane, dambaliiwwan biroos amala wal fakkaataa qabu.Ifni gara giddugaleessa rukkataa ta’etti akkuma seeneen, xiyyi ifaa gara isa idileetti ‘daba’.[1] Yeroo gara giddugaleessa rukkina xiqqaa ta’etti deebi’u (agarsiiftuu dabiinsaa gadi aanaa qabu), kofa yeroo seene sanaan duubatti ni daba (yoo fuulli yeroo ba’u fuula yeroo seenu waliin walqixa ta’e).Ifni piriizimii keessatti yeroo darbu, dheerinni dambalii tokko tokko kanneen biroo caalaa waan qaxxaamuraniif halluuwwan sabbata waaqootti addaan ba’a. Dambaliin tokko giddugaleessa keessaan muldhiftuu qabu tokko irraa gara wantootni haphii qabu kan biraatti yeroo darbu dambalii saffisa isaa fi kallattii isaa ni jijjiira. Fakkeenyaaf, dambaliin ifaa qilleensa keessa deemee booda bishaan keessa yommuu darbu, dambaliin sun suuta jedhee kallattii ni jijjiira. Amala kana keessatti ifni karaa giddugaleessa yeroo darbu waaggeessuu elektiroonotaa ni raawwata, kunis dabaree isaatiin saffisa ifa hir’isa, kanaanis kallattii ifaa ni jijjiira.

: Xiinagartii keessatti agarsiistuu dabiinsaa safara wanti tokko ifa saffisa akkamiin akka of-keessa dabarsu agarsiisu dha. agarsiistuu  dabiinsaa =n= c/v  ; c=saffisa ifaa vaakiyuumii keessaa, v=saffisa ifaa wantoo keessaa.Seerri Snell hamma cabkaa ykn dabee darbuu shallaguuf agarsiistuu dabiinsaa fayyadama.
n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2\ .

Yeroo n1 = agarsiistuu dabiinsaa meeshaa 1ffaa, n2 = agarsiistuu dabiinsaa  meeshaa 2ffaa, .

θ1 = kofa battalee fi θ2 = kofa dabeedarbuu. Kofoonni battalee fi dabee darbuu kan safaramu ijaajjoo irraa yoo ta’u, ijaajjoon sarara yaadaa dirraatti dhaabsirroo ta’e.  *n* = 1 hawaaf yoo ta'uu fi meeshaa ifa dabarsuu ykn walakkaa dabarsuu kamiifuu *n* > 1 dha.
Dhaabsirroo

Sararoonni lama dhaabsirroo kan jedhamanYoo sararootni qajeeloon walqaxxaamuran lama kofoota maddii walitti galoo yoo uuman , Kanaafuu *sararri AB sarara CD tuqaa A irratti dhaabsirroo dha.* Sararri tokkoo fi dirrii tokko, ykn dirroonnii lama walii dhaabsirroo ta'uu danda’u.

Yoo sararri tokko sarara biraa waliin dhaabsirroo ta’e, kofni walqaxxaamuraa sararoota lamaaniin uumaman π /2 raadiyaanii(wiifkofa ykn sarxeeyyoo) ykn 90 ° dha. Himni kun yeroo naanneffamu  sararri tokko yk dirri tokko walfaana kofa digirii 90 yoo uuman dhaabsirroo ta’u. 
  
Yoo sararoonni lama dhaabsirroo ta’an, mallattoo herregaatiin akka: Akkaa itti anuutti bakka bu’u AB \perp CD. \perp Mallattoo dhaabsirroo ta'uudha.
Wajjummaa

Kaalkulasii keessatti, Wajjummaan samii caatoo hima  jala jiruudha (yeroo tokko tokko "naannoo golboo(curve) jala jiru" jedhama). Wajjummaan garagaltoo babbaafamaa (derivative) yoo ta’u, kaalkulaasiin Wajjummaan immoo faallaa kaalkulasii adduummaati.
Lakkoofsa lakkaawwii

tuutni lakkoofsota lakkaawwii mallattoo "N" tiin ibsama tuutni lakkoofsota lakkaawwii cita-tuuta lakkoofsota hundaati. tuutni lakkoofsota lakkaawwii 'N' {=1,2, 3...}
Dhagaa Cicala

**Dhaga'an cicalaa** albuuda jabaa fi boraalloo ta’ee fi cicala ( siiliikoon daayi’oksaayidii ) irraa ijaarameedha. Atoomonni haala walitti fufiinsa qabuun SiO 4 silikoonii–oksijiinii tetrahedra keessatti walitti hidhamaniiru, tokkoon tokkoon oksijiinii tetrahedra lama gidduutti kan qoodamu yoo ta’u, foormulaa keemikaalaa waliigalaa SiO 2 kenna. Kanaafuu, kuwaarziin caasaadhaan akka albuuda siliikeetii bu’uuraa fi walnyaatinsa albuuda oksaayidii ta’ee ramadama . Dhagaan cicala albuuda baay'inaan irraa ardii lafaa keessatti argamu keessaa isa lammaffaa yoo ta'u, feldspar duuba .
Wiliyaam Feereel

Joon Wiliyaam Feereel (/ˈfɛrəl/;[1] dhalate July 16, 1967)[2][3] taphattuu, qoosaa, barreessaa fi oomishtuu Ameerikaa ti. Ferrell fiilmii qoosaa keessatti gahee nama adda duree taphachuu fi hojii oomishaa televijiinii ta'uun beekama. Badhaasa Emmy shan kan argate yoo ta'u, bara 2011tti badhaasa Mark Twain Prize for American Humor jedhamuun kabajameera. Bara 2015tti Hollywood Walk of Fame irratti urjii argachuun GQ Biriteen keessatti qoosaa cimaa ta'uun badhaafame.[4][5]
Gifaataa

**Gifaataa** ayyaana aadaa ummata Naannoo Wolaayitaa Kibba Itoophiyaatti kabajamuudha. Ayyaanni kun waggaa waggaan ji’a Adoolessaa keessa kabajama. Ayyaana kana keessatti Wolaayitaan bara haaraa fudhatanii isa durii erga. Gifaataa jechuun, "jalqaba" jechuudha, akkasumas riqicha durii irraa gara haaraatti, dukkanaa'aa gara ifaatti fudhatama. Gaafa Gifaataa warri Wolayta shubbisuu fi nyaata aadaa mi'eeffatu. Barbaachisummaan Gifaataa dhimmoota durii dhabamsiisuu fi haaraa jalqabuu, waldhabdee darbe araarsuun walitti dhufeenya maatii fi hawaasaa cimsuun gara fuulduraatti tarkaanfachuudha.
## Tartiiba yeroo
Gorsitoonni mootii ogeeyyii lakkoofsa ummataatiin gara masaraa mootummaatti waamaman, yeroo barri durii itti dhihaatu.
## Wabii
Kilyaasa

**Kilyaasni ykn hanqaaqiinsi** (Afaan ingiliiziin: **ovulation)** sadarkaa marsaa laguu kan hanqaaquun oomishamee gutoo irraa gara gadameessatti dhangalaafamuufi, karaa ujummoo gutoo, Adeemsi kun marsaa laguu gidduutti, marsaa kilyaas-dursoo fi marsaa keelloomtaa gidduutti raawwatama. yeroo baay’ee marsaa laguu waggaa 28 keessatti guyyaa kurnaffaa fi kudha saddeet gidduutti) yeroo hormooniin luteinizing oomisha isaa ol’aanaa ga’u.
Garjii

**Kiyuubiin ykn garjiin** boca akka sanduuqaa qabuu fi rogni isaa hundi wal-qixa ta'e dha. Innis gosa addaa prizimii afrogaawaati .

* Kofoota 8 kan hunduu kofa sirrii ta’anii fi dheerinni, bal’inni fi olka’iinsi hundi isaanii walqixa ta’an qabda.
* rogoota walqixa 12 kan qabdu yoo ta’u isaan keessaa afur-afur waltarree dha
Dhootullaa

**Dhootullaan** meeshaa dhoo'aa kan ta'ee fi walnyaatinsa hoo'in-baasaa meeshaa dhoo'aa fayyadamuun anniisaa garmalee tasaafi jeequmsaan akka gadhiifamu gargaarudha . Dhohinsi miidhaa geessisu ijoodhaan karaa dhiibbaa makaanikaa lafaa fi qilleensaatiin darbu, dhiibbaa fi seenuu pirojektiilii dhiibbaan oofan, miidhaa dhiibbaa, fi bu’aa dhohinsa irraa maddu.  Boombiin jaarraa 11ffaa irraa eegalee Baha Eeshiyaa irraa eegalee itti fayyadamaa ture . 

Jechi *boombii* jedhu yeroo baayyee meeshaalee dhoo'oo kaayyoo siiviiliidhaaf kan akka ijaarsaa ykn albuuda baasuuf hin oolu, namoonni meeshaalee kana fayyadaman yeroo tokko tokko "boombii" jedhanii waamu ta'us. Fayyadamni waraanaa jecha "boombii", ykn caalaatti tarkaanfii boombii qilleensa irraa, akkaataa adda addaatiin meeshaa dhoo'aa qilleensarra darbatame, humna hin qabne kan humnoota qilleensaa fi aviyeeshinii galaanaa baay'inaan itti fayyadaman agarsiisa . Meeshaaleen waraanaa dhoo'an kanneen biroo akka "boombii"tti hin ramadamne sheelii, chaarjii gadi fageenyaa (bishaan keessatti fayyadaman), ykn boombii lafaa dabalata. In unconventional warfare, maqaaleen biroo meeshaa waraanaa haleellaa adda addaa agarsiisuu danda'u. Fakkeenyaaf, waldhabdee asiimeetrikii dhiheenya kanaa keessatti boombiin mana keessatti hojjetame " improvised explosive devices " (IEDs) jedhamu humnoota sirrii hin taaneen bu'a qabeessummaa guddaa argamsiiseera.
Kulkula

**Kulkula** jechuun deebii jalqabaa sirni ittisa qaamaa bacawwii(infection) ykn qaamni looluu irratti kennudha . Innis yaalii sirni ittisa qaamaa weerartoota ofirraa fincicuuf fi qaama suphuudha. Kutaa qaamaa hedduu keessatti ta’uu kan danda’u yoo ta’u, yeroo baay’ee tarkaanfiiwwan shanan armaan gadii of keessaa qaba: 

# Bakki kulkule sun diimaa ta'a.
# Bakki kulkule  ho'u.
# Bakki kulkule sun dhiita'uu jalqaba.
# Bakki kulkule miira tasgabbii dhabuu jalqaba.
# Bakki kulkule qaamonni naannoo isaanii jiran akka hin hojjenne gochuu danda'a.

Kulkula gosa lamattu jira: Isaanis sinsinnee(acute) fi turaa (chronic). Kulkuli sinsinnee  haalaancimaa ta’us yeroo gabaabaaf kan turu yoo ta’u, Kulkuli turaan  ammoo cimaa kan hin taane ta’us yeroo dheeraa kan turudha. Fakkeenyonni Kulkuli sinsinnee jeequmsa gogaa (fkn, psoriasis, dandruff) fi kulkulbuusaa(arthritis), i Kulkuli turaan dhukkuboota akka cawwee, dhukkuba onnee, dhukkuba sukkaaraa gosa 2 fi dhukkuba otontoraa( Alzheimer's) itti gaafatamummaa qabaachuu danda'a. 

## Wabiiwwan
Bacawwii

**Bacawwiin** tishuuwwan qaama orgaanizimii tokkoo wantoota dhukkuba -fidan weeraruudha. Dhukkubni kun kan dhufu wantoonni weerartootaa baay’achuu isaaniiti. Akkuma baay'achaa deemaniin sunkii(toxins) uumuun tishuuwwan keessummeessituu ni miidhu .   **Dhukkubni bacawwii**, 'dhukkuba daddarboo' ykn 'dhukkuba bocoo' jedhamuunis kan beekamu, dhukkuba bacawwii irraa maddudha.

## Dhukkuboota daddarboo beekamoo

### Dhukkuboota baakteeriyaan dhufan

* Dhukkuba Darayoo sombaa - *TB* jedhamuunis ni waama .
* horrii bubonic
*  Qakkee (Pertussis) - *qufaa gogaa* jedhamuunis ni waama
* qurcii

### Dhukkuboota vaayirasiin dhufan

* AIDS / HIV
* Dhukkuba tiruu B
* Pooliyoo
* dufkaka
* Infuleenzaa - *utaalloo* jedhamuunis ni waamama .
* COVID-19

### Dhukkuboota fangasiitiin dhufan

* Afaffaa
* roobbii
* Dhukkuba Kirpitookookoosii jedhamu
* Dhukkuba Kaandiidaa
* Miila atileeti

### Dhukkuboota maxxannee ykn dhortuu irraan dhufan

* Dhukkuba busaa (bokee buusaa) .
* Shiistoomiyaasiisii
* Dhukkuba Chaagaas

### Dhukkuboota pirootiiniin dhufan

* Prions pirootiinota akka dhukkuba daddarboo ta’anii hojjetanidha.

### Dhukkuboota daddarboo hedduudhaan dhufan
Infeekshiniin tokko tokko yeroo adda addaatti wantoota daddarboo adda addaatiin kan dhufudha. Fakkeenyaaf, garaacha tokko tokko baakteeriyaa irraa kan dhufudha. Gariin ammoo vaayirasiin kan dhufudha.

* Garaa kaasaa
* sombeessaa
* qomjalloo 

Kun tarree baayyee gabaabaa dha. Dhukkuboonni infekshinii fi sababoota biroo irraa dhufan hedduutu jiru: dhukkuboota beekamoo .
Cancullee

**Cancullee ykn qacacullee ykn quuqqoo jechuun** akkaataa iskeelii Krumbein phi guddina paartiikilii biyyee sedimentology irraa argameetti guddina paartiikilii mm 4 hanga 64 qabuudha . Akka waliigalaatti dhagaa cilee caalaa guddaa (fuulta meetir-kumsee 2 hanga 4) fi dhagaa cilee gurguddaa (fuulata mm 64) caalaa xiqqaadha.&nbsp;hanga 256 mm) ta’a. Dhagaan irra caalaa dhagaa cilee irraa hojjetame konglomeraayitii ykn dhagaa cilee jedhama. Meeshaaleen bara Oldowan meeshaalee namtolchee beekaman keessaa warra durii keessaa muraasa yoo ta’an, seenaa dhala namaa keessatti bara Paleolithic irraa kan dhufanidha.
Gutoo

**Gutoon** sirna walhormaataa dubartootaa keessatti Xannacha saalaa hanqaaquu  uumuudha .  Yeroo hanqaaquun gadhiifamu, kun karaa ujummoo gutoo/ oviduct gara gadameessatti imala . Ovaariin qaama bitaa fi mirgaa irratti argamu. Gutoowwan hormoonota marsaa laguu fi hormaataa keessatti gahee qaban ni maddisiisa . Gutoon yeroo ulfaa irraa eegalee hanga laguu dhaabuutti sadarkaa hedduu keessa darba . Akkasumas hormoonota adda addaa inni dhangalaasu irraa kan ka’e Xannacha Ujummaleessa  dha.
Bobeessii

Baayoloojii keessatti **bobeessiin** haala kulkulaa ykn dhukkubbii adanyoo (alarjii) ykn miidhaa seelii irratti dhufudha. Gogaan fi iji diimaa ta'uu danda'a .
Adanyoo

**Adanyoon** waan **alarjii(xirroo) kakaasudha** . Kunis sirna ittisa qaamaa haleellaa baakteeriyaa fi vaayirasii qaama keenya ittisudha .

Alarjii qabaachuun yeroo wanti tokko (allergen jedhamu) osoo isaan hin dhukkubsatin qaama keessa seenuu hin dandeenyedha. Yeroo tokko tokko sirnichi dogoggora, nyaata idilee tokko tokkoon kan kakaafame, ykn yeroo bineensi manaa maatii kutaa sanatti dhufu ni ka'a. Kun waan namni idilee 'allergy' jedhee waamudha.

## Adanyoo
Namoonni waan alarjii qaban waliin yeroo wal qunnaman, deebii adda addaa hedduu ta’uu danda’a.

Deebiin kun fuula fi gogaa : ija namaa ququnca’uu, hidhiin dhangala’uu ykn cufamuu, fuula dhiita’uu, fi dhangala’aa hives jedhamu uumuu.

Ujummoo sirna hargansuu irratti dhiibbaa uumuu danda'a : haxxiffannaa, fi qufaa . Yoo alarjii nyaataa ta'e namni sun garaan isaa mufachuu danda'a.

Yeroo tokko tokko ujummoo nyaataa (qoonqoo) nama tokkoo, hamma namni sun kana booda hafuura baafachuu dadhabuutti dhiita'uu danda'a. Kunis anaphylaxis jedhama . Yeroo kun ta’u dhiitaan sun akka gadi bu’uuf hakiimni qoricha epinephrine jedhamu nama sanaaf kennuu qaba. Namoonni alarjii wantoota baay’ee beekamoo ta’an kan akka beeyladaa ykn qurxummii ykn muuzaa qaban tokko tokko qoricha kana of biraa qabatanii waan deemaniif yeroo balaa tasaa dafanii fayyadamuu ni danda’u.

## Alarjii beekamaa
Alaarjiin nyaataa beekamaan tokko tokko:

* Muuzaa, keessattuu akuurii
* Qurxummii ykn qola qurxummii
* Oomishaalee aannani
* Hanqaaquu
* Qamadii
* Fuduraalee (kiiwii fi banaanaa, avokaadoo ) .

Alaarjiin naannoo beekamaan tokko tokko:

* Laateeksii - alarjiin kun alarjii fuduraa wajjin wal-irra bu'uu danda'a, ykn laateeksiidhaaf saaxilamuudhaan guddachuu danda'a
* habarii
* Ragweed jedhamuun beekama
* Bocuu
* Furry pets, faaya mana jireenyaa fluffy, ykn siree fi barcuma fi kkf.
* Beeylada ykn qamalee ciniinuu
* Dafqa qamadii
* Aara tamboo
* Faalama
Dhasasa

**Dhasasa**( *koobaaltii* ) gabatee elementoota keessatti, mallattoon keemikaalaa Co dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 27 dha.
Sibilboora

**Pilaatiinimiin** elementii yoo ta’u, sibiilli halluu bunni itti makame sibiilli hin goggogne dha. Faayaa fi industiriidhaaf kan ooludha.

Mallattoon keemikaalaa isaa gabatee elementoota keessatti Pt. Lakkoofsi atoomikaa isaa 78 dha.

* Keemistirii
Kaatodii

**Kaatoodiin ykn dhundhultuun** gosa utubaa baatiriielektiroononni ittiin socho’aniidha. utubaa baatiriindabarsoo elektirikii (yeroo baay’ee sibiilaa) kan waan sibiilaa hin taane waliin walqabsiifamudha. Kaarentiin elektirikii dhangala’aa chaarjiiwwan karaa dabarsoo tokkoo ti. Tiyoorii lamatu jira; ti’ooriin tokko dhangala’aa kaarentii barame yoo ta’u inni kaan immoo dhangala’aa kaarentii qabatamaa dha.  Anoodiin kaarentii barame (ykn aadaa) (kan akka elektiroonotaatti kallattii faallaa ta’een imalu) kan kennu yoo ta’u, kaatoodichi kaarentii sana fudhata. Kana jechuun elektiroononni anoodii keessaa ba’anii elektiroononni gara kaatoodiitti seenu. 

Kunis kaarentiin elektirikii meeshaa elektirikii kan akka dhagaa-guuttii ykn seelii elektirikii biroo keessa akka seenu taasisa . Akkasumas vaakiyuumii keessatti xumuramuu danda’a, akkuma ujummoo xiyyaa kaatodii . Haala kana keessatti elektiroononni gara iddoo banaatti deemuu danda’u.

Kana jechuun, kaatoodiin elektiroodii pozaatiivii baatirii irratti fi elektiroodii negaatiivii seelii elektiroolayitikii irratti argamu dha . Kaarentiin elektirikii kallattii faallaa elektiroononni yaa’anitti akka yaa’utti fudhatama. Kanaafuu elektiroononni gara fiixxee + (poozaatiivii) baatirii tokkootti seenu, kaarentiin elektirikii garuu ni dhaama. Elektiroononni gara fiixxee + (poozaatiivii) seelii elektiroolayitikii keessa seenu, garuu kaarentiin elektirikii ni dhaama. 

Elektiroodii elektiroononni meeshaa keessaa ba’an chaarjii negaatiivii waan qabuuf **kaatoodii** jedhama. Kaatoodiin elektiroodii negaatiivii baatirii irratti argamu fi elektiroodii negaatiivii seelii elektiroolayitikii irratti argamu dha.
Xiinmitiqa

**Xiimmitiqni**(Afaan ingiliizii: Mechanics) damee xiinseerummamaa yoo ta'u kunis wantoota humnootaan (qaamota biroo, ykn humnoota uumamaa dabalatee) socho'an ilaalu. 

Namni gosa barnootaa kana keessatti hojjetu hayyuu xiimmitiqaa jedhamuun beekama .

## Barbaachisummaa
Makaaniksiin barnoota jalqabaa fiiziksii yoo ta'u, addunyaa maakrooskoopii ilmaan namootaa hubatan kan ilaallatudha. Kanaaf qaama beekumsa guddaa waa’ee addunyaa uumamaati. Makaaniksiin sochii maatirii uumama keessa jiru hunda humnoota afran jalatti hammata: harkisa lafaa, walnyaatinsa cimaa fi dadhabaa, fi walnyaatinsa elektiromaagneetikii.

Makaaniksiinis qaama giddugaleessaa teeknooloojii ta'a .

### Gama tokko tokkoon makaaniksii kalaasikaa

* Astrodynamics, navigeeshinii doonii hawaa, orbital excentricity fi kkf.
* Makaaniksii jajjaboo, elastiiksii, amaloota qaamolee (walakkaa) jajjaboo
* Acoustics, sagalee jajjaboo, dhangala’oo fi kkf keessatti.
* Haayidroolikii, dhangala’oo walmadaalummaa keessa jiran
* Makaaniksii hojiirra oole / Injinariingii
* Makaaniksii istaatiksii, walgahii gurguddaa paartiikilii
* Makaaniksii relativistic ykn Einsteinian, harkisa addunyaa

### Niwutan
Niwutan seera sochii sadii yaada dhiheesse.

# Wanti tokko humni tokko yoo irratti socho’e malee saffisa dhaabbataa ta’een ni tura.
# F= Ma: humni waliigalaa wanta tokko irratti socho’u = ulfaatina wantichaa saffisa wantichaatiin baay’ifame .
# Gocha hundaaf deebii walqixa garuu faallaa ta’etu jira.

### Xiimmitiqa hagoo
Kanneen armaan gadii qaama makaaniksii Kuwaantimii jedhamanii ramadamu :

* Fiiziksii suudoo, sochii, caasaa fi walnyaatinsa paartiikilii
* Fiiziksii tambii ykn wiirbuxusaawaa, sochii, caasaa fi walnyaatinsa niwukilasii
* Fiiziksii maatirii kondeensaa, gaazota kuwantum, jajjaboo, dhangala’oo fi kkf.
* Makaaniksii istaatiksii kuwantum, walgahii guddaa paartiikilii
Godinalee oromiyaa

/Shawa _dhihaa//shawa _baha//shawa kibbaa_ lixa// /shawa_kibbaa bahaa//dalagaa_ bahaa//dalagaa lixa https://om.wikipedia.org/wiki/Godinalee_oromiyaa
Dhakkala

**Dhakkalni** haftee ykn aarsaa lubbu qabeeyyii durii ti. 

Dhakkalni neefka, margoolee ykn pirootiistota kattaa kuusmaansaa keessatti argamu .

Dhakkala idilee keessatti, bifti qaamaa ni qabama, garuu molakiyuulonni jalqabaa qaama sana uumuun meeshaa inorganik tokko tokkoon, kan akka kaalsiyeem kaarbooneetii (CaCO 3 ) ykn cicala (SiO 2 ) bakka bu’aniiru. Dhakkalni kun akka kattaa irraa hojjetameetti itti dhagahama, akkasumas dhagaa irraa hojjetame . Albuudeessuu ykn gaanteessuu (jecha biraatiin, gara dhagaatti jijjiirame).

dhakkalni *mallattoo* ykn *yaada* lubbu qabeeyyii dhoqqee dhakkala ta’e bara dheeraa darbe keessa hafe ta’uu danda’a.
Asaangira

***Asaangirri (Datura stramonium***) baala waggaa ka'ee kan argamu yoo ta'u, giddu galeessaan dheerinni isaa seentimeetira 30 hanga 150 (miiti 1-5) kan ta'ee fi jirmaisaa ka'ee, kan rooma'aafi dhilgee kan qabu dha. Baaloonni isaanii guddaa, dheerinni isaanii seentimeetira 7 hanga 20 (3-8 in) kan ta’ee fi ilkaan isaanii sirrii hin taane kan qabani dha

Daraaroonni isaanii boca xurumbaa, adii hanga diimaa, fi dheerinni isaanii 2-7 dha. Fuduraan kun hamma walnut, boca hanqaaquu kan qabuu fi citaadhaan kan haguugame yoo ta’u, golee afuritti kan qoodaman yoo ta’u, tokkoon tokkoon golee sanyii gurraacha xixiqqoo kudhan hedduu qaba
The Bad Guys (fiilmii)

***The Bad Guys*** fiilmii qoosaa saamicha animeeshinii Ameerikaa bara 2022 hojjetamedha. Fiilmiin kun kan hojjetame DreamWorks Animation Studios yoo ta'u, kan raabsame Universal Pictures dha. Fiilmiin kun kan hojjetame Pierre Perifeliin ture. Fiilmiin kun sagalee Sam Rockwell, Marc Maron, Awkwafina, Craig Robinson, Anthony Ramos, Richard Ayoade, Zazie Beetz, Alex Borstein fi Lilly Singh kan taphatedha.

## Wabiiwwan

## Geessituu alaa

* 
*
Qimaaxari

**Qimaaxarii ykn Afiyoonii** jechuun qoricha sammuu namaa hadoochu kan qimaaxarii abaaboo *( [[Papaver]] somniferum)* irraa oomishamuudha. Hanga %16 morphine, alkaloid opiate, kan yeroo baayyee keemikaalaan qophaa'ee heroin gabaa gurraachaaf oomishu of keessaa qaba. Reeziiniinis alkalooyidii qoricha sammuu namaa hadoochu hin taane of keessaa qaba. Isaan keessaa muraasni papaverine fi noscapine dha . Afiyooniin *afeem* jedhamuunis kan beekamu yoo ta'u, yeroo jaalatamummaa guddaa argate sanatti *"Qoricha Waaqayyoo"* jedhama ture.  Keelloo ykn bunni dukkanaa’aa ta’uu danda’a, akkasumas dhandhamaa hadhaa’aa qaba. 

qimaaxarii waggoota kumaatamaaf itti fayyadamaa fi oomishamaa tureera. Yeroo kana keessatti biqiltuun madda isaa jijjiiramee madaqfamee jira. Malli warshaa kana itti qopheessan, fi wanta baasuu fi itti fayyadamanis jijjiirameera. Dhukkubbii hir'isuuf abaaboo qorichaaf fayyadamuun bara durii kan jalqabe yoo ta'u, qoricha paatentii keessatti ykn akka qoricha bashannanaatti bal'inaan itti fayyadamuun jaarraa muraasa darban qofa mul'ateera. Biyyoota baay’ee keessatti seerri qoricha sammuu namaa hadoochu dhorku jaarraa 20ffaa keessa kan jalqabame ture. Har’a midhaan qimaaxarii kun seeraan doolaara miiliyoona 400 ol, seeraan ala ammoo doolaara biiliyoona 7 ol, erga qophaa’ee booda gatii qaba. qimaaxarii Chaayinaa keessatti waraana hedduu kan akka Waraana qimaaxarii, sababa araada qoricha kanaa cimaa ta'een fide.

Namoonni araada qimaaxarii qaban ni dukkanaa’u, ni dadhabu, hirriba illee ni qabaatu. qimaaxarii mataan isaa wantoota baay’ee miidhaa fi araada namatti fidu yoo ta’u, qoricha seeraan alaa bifa biroo hedduudhaan kan dhufudha; Heroin AKA Diamorphine dabalatee. Balaan fayyaa kanneen akka, dozii ol fudhachuu, dhiphina sirna hargansuu, balaa HIV yoo lilmoodhaan fudhatame, fi yeroo dheeraaf yoo itti fayyadamne carraa sammuu dhaabbataa ta’een dulloomu.
Yaadiddama lubbiyyoo

**Yaadiddama lubbiyyoo** yaadiddama mirkanbeekii seena qabeessa, amma nama hundumaa biratti fudhatama argate, lubbu qabeeyyii maandhee irraa ijaaramaniidha . Seelonni yuunitii caasaa bu'uuraa orgaanizimoota hunda keessatti fi yuunitii bu'uuraa walhormaataati .

## Seenaa
Yeroo booda shifargaa irratti fooyyaʼiinsa hedduun waan godhameef, teknooloojiin guddiftuu jaarraa 17ffaatti seelii argachuuf gahaa taʼee guddateera . Argannoon kun kan raawwate Roobart Huuk yoo ta'u, baayoloojii seelii, qorannoo saayinsii seelii jalqabe. Tiyoorii seelii dhuma irratti bara 1838tti hojjetame. Kunis yeroo baayyee kan galateeffamu Maatiyaas Shilaayiden fi Tiyoodor Shuwaan .
Samuuda

**Saamuda** kanneen armaan gadii agarsiisuu danda’u:

* Samuuda(giraafiksii), walqaxxaamuraa chaanaalii halluu fi piikselii
* Samuuda(material), eddattoo ykn baay’ina xiqqaa waan tokkoo
* Samuuda(signal), saamuda dijiitaalaa addaan baafame kan mallattoo analoogii walitti fufiinsa qabu
* saduuda(statistics), tuuta xiqqaa uummataa – tuuta deetaa guutuu
Eddattoo

Walumaagalatti, eddattoojechuun baay’ina daangeffame waan tokkoo kan ta’ee fi hamma guddaa waan(wwan) sanaa wajjin wal fakkaachuu fi bakka bu’uuf yaadame dha.  Wantoonni sun wantoota lakkaa’aman kan akka meeshaalee dhuunfaa akka yuunitii gurgurtaaf argaman, ykn meeshaa hin lakkaa’amne ta’uu danda’u. Jechi "sample" jedhu baay'ina xiqqaa hamma guddaa irraa fudhatame kan agarsiisu ta'us, yeroo tokko tokko eddattoon baayoloojii ykn albuudaa guutuu ta'e akkuma eddattoobiroo xiinxala, qorannoo ykn qorannoof yoo fudhatame eddattoojedhama. Akkasumas eddattooguutuu illee "saamuda" baay'ina guutuu orgaanizimoota dhuunfaa hedduu ta'uu isaaniitiin akka saamudaatti ilaalamu.  Gochi eddattooargachuu "saamuda"  kan jedhamu yoo ta'u, harkaan nama tokkoon ykn adeemsa ofumaan raawwatamuu danda'a. eddattoomeeshaa qorannoo, xiinxala, qorannoo, to’annoo qulqullinaa, agarsiisa, ykn itti fayyadama yaaliif fudhatamuu ykn kennamuu danda’a. Yeroo tokko tokko, eddattoofudhachuun walitti fufiinsaan raawwatamuu danda’a.