open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aminoo Asidii

chemistry kessatti, **amino acid**iin molekulii amine fi carboxyl functional group kan ofii kessa qaba. biochemistry kessatti immo, maqaan kuni kan ibsuu alpha-amino acidotta formula waluma-galatti NH2CHRCOOH ofii kessa qabani dha. Molekulotni kuni immoo kuttan amino fi carboxylate jedhaman kan carbon tokkotii walitti qabataan yoo ta'an kuni immo α–carbon jedhamuu. Alpha amino asidonii garagara kan itti gargari ba'an garagarumma side chain (kutta R) alpha carbon isaanii irratti hunda'et. Garagarumman kunii immoo guddinan, diqicha hydrogen atom glycine kessatti argamu irra jalqabe, methyl group alanine kessatti argamu biraa darbee, hanga guddicha heterocyclic group tryptophan kessatti argamut ademma.

Alpha-amino asidoni proteiniin kan irrati hunda'e dha. Proteiniin kan umamuu yoo amino asidoni walit qabamaniin yoo ta'u kunis *sansalata* amino asid peptide bondiin walit qabaman umuudhan. Proteiniin gargara hunda, amino acid garagara ta'e ofii kessa qaba, tartibii kunis tartibaa protein tokkofaa dha. Akkumaa qubeen gargara waliti dhufaani maqaa garagara ummuu danda'anii hunda, amino asidoniis tartiba gargara gargaran walitti qabamanii proteinotta gargara ummuu ni danda'u. 

Proteinotaa standard amino acids ta'an kan cellotan protein biosynthesis kessatti tajajilaman digdama (20)t jiru, isaanis kan himaman genetic code isaanitiin. Amino asidonii 20n kuni kan midhafaman molekulotta birra irra ta'ulee, Organizimotti gargara amino asid midhasu danda'aniin fi amino asiidonii nyattaa isaani kessatti barbachisuun gargari jirru. Gossi amino asid organizimotaan midhafamu hin dandenne essential amino acid jedhamani wamamu.
Oromiya

Mataa Duree Hardhaa Kutaa **Oromiyaa**f qophaa'e - **[[Illu Abbabora]]**


 
**Illu Abbabora** zonii Oromia kessa jiraan kessa tokko dha. Dangaan Illu Abbabora kibban Saba, Sabotta fi Ummatta kibban, kibba-dhihaan Gambela Region, dhihaan Baha Wallaga, kabban Benishangul-Gumuziin fi bahan Jimman. Annollen Illu Abbabora kessatti argamani Bedele, Gore fi Metu jedhamu.

Central Statistical Agency akka barrefama Ethiopian Coffee and Tea Authority irratti hunda'ee akka gabasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti midhafama. Kuni immo ba'ii Oromiaffi percentii 12.9% yoo ta'u, Ethiopiaffi percentii 6.5% ta'a.

CSAn akka 2005tti ibsetti, zoniin kuni bayyinaa ummatta walii-gallatti hanga 1,197,156 yoo qabattu kan kessa 587,134 dhirra yoo ta'an 610,022 immo dubraa; akkasumas 143,577 yokan percentii 12% ummatta *ketematti* gallu. Ballina lafa tilmaman hanga 16,555.36 square kilometers ta'u kessatti, Illubabor tilmamman population density 72.31 people per square kilometer ta'u qabbu.

Akka May 24, 2004 World Bank memorandumitti, percentiin 9% jirattotta kessa elektrikii fayyadamu. Zoniin kuni *road density* 43.2 kilometers per 1000 square kilometers (averegii biyya wajjin yoo walitti ilallani immo 30 kilometers ta'a).  Avregiin abba mana badiyya tokko hektara 1.1 lafa yoo ta'u, mattan horri hanga 0.6 qaba. Percentiin 14.7% ummatta hojji qotee bulla alla ta'en jirattu (yoo walitti madalanni immo avregii biyya kessa percentii 25% fi avregii Oromia kessa percentii 24% ta'a. Percentiin 84% ijjolle mana barumsaa sadarkaa tokkofatti argamu akkasumas percentiin 23% mana barumsaa sadarka lammaffatti argamu. *Memorandum*iin zonii kanaf rakkoo qillensa hamanni qabamu qabxii 296 kennaffi.
Kaarbon daayi'oksaayidii

**Kaarbon lamooksaayidii ykn Cillaayyaa lamgubbaayyaa ykn Cilaayyaa dachadhituu** kuniin kompaawondii keemikaalaa kan atamii kaarben tokko fi ooksijiinii (oxygen) lama of keessa qaba. Yeroo baayyee foormulaa keemikaalaa isaa **CO<sub>2</sub >** tiin beekkama. Kompaawondiin kuniin atimosfeerii lafaa keessatti xiqqaatee persentii tilmamaan 0.038% ta'uun yoo jirattu, kunii immo giriinhaawos gaaz(greenhouse gas) bayyee barbachisaa dha. Akkatta jajjabo(solid) isaa keessatti **cabbii goggaa** jedhame beekkama. Innis kutta gudda marsaa kaarbonii ti.

## Amaloota
Kaarbon daayi'oksaayidiin gaazii qalama hin qabne yoo ta'u, yoo bayyinan gara keessatti afuuran fudhatamee (kunis waan hamma ta'e dha sababis rakko asphyxiation fiduu danda'a), dhandhama hamma afaan kessatti fi warranumma funaan fi qoonqo kessatti fiduu danda'a. Kunii immo kan dhufuu yoo gaaziin kuni mucous membrane fi gorora keessatti walitti makame, kaarboniik asidii jajjaba hin tanee ummu dha. Namii tokko dhugatti carbonate ofii kessa qabu (dhugaatii lallaafaa fi bishaan horaa/amboo) dhugee deeffachuu yoo yalle, waani akkana itti dhaqabu danda'a.

Rukkinni(density) gaazii kanaa tempireecharaa fi dhiibaa ummamaa keessatti hanga 1.98 kg/m³ yoo ta'u, kunii immo rukkina qilleensaa harka 1.53ttin caala. Molokiyuuliin Kaarbon daayi'oksaayidii (O=C=O) boondii harka lama lama ofii keessaa qaba, akkasumas fakkiin isaa dagale tokkoon (linear) dha. Dipole elektiriiki hin qabu. Akka ooksidaayizdi (oxidized) ta'etti (ooksijiinii of keessaa qabutti), gaaziin kun waantoota biraa wajjin dafee walitti hin makamu, akkasumas kan gubachu danda'u miti.

Dhiibbaa atmosferra sirrii (1 atm) fi tempireechara −78.5&nbsp;°C irratti, Kaarbon daayi'oksaayidiin osoo dhangala'ootti hin jijjiramiin akkatta jajjaboo irra gara akkaataa gaaziitti akkataa sablimeeshin(sublimation) jedhamuun yokan gaazii irra gara jajjabootti akkata dippooziishin(deposition) jedhamuun jijjiirama. Akkatan jajjaboo isaa maqaa cabbi goggoga (dry ice) jedhamee beekkama. Kaarbon daayi'oksaayidiin dhangala'oo* *ta'e kan umamuu yoo dhiibbaan (pressure) 5.1 atm caalu dha. Qabxiin sadii isaa dhibaa 416.7 kPa irratti -56.6&nbsp;°C yoo ta'u, akkasumas critical point isaa 7821 kPa irratti 31.1&nbsp;°C dha.

## Wabii
Ooksijiinii

Saayinsii keessatti, **ooksijiiniin ykn Hadhituu** elementiikeemikaala yoo ta'u mallattoo kemikala **O** qaba;  lakkoofsi atamii ooksijiinii 8. Maqaan ooksijiinii jedhamu kuni jecha Afaan Giriik lama irraa dhufe, kunis *oxys* - asidii fi *-genēs* - midhagsa jedhamaan irraa dhufee. Gara jalqabaa jaarraa 18ffa irratti, Oontuwaan Laavoziyeen(Antoine Lavoisier), maqaa ooksijiinii, burqaa lameen Afaan Giriik olitti ibsamaan irratti hunda'udhaan maqaa kana baseef. Kunis ooksijiiniin waan asidii hundumaa keessatti argaman se'eet. Ergaa suniin bodaa garuu hikaan asidii jijjiramerra. Ooksijiiniin vaalensii 2 qaba. Lafa irratti ooksijiiniin kunii elementota biraa wajjin kovalentiin yokan ionikiin walitti-qabame argama. Fakkenii kompawondoota ooksijiinii of keessaa qaban bishaan (H2O), biyyee (silica, SiO2), fi sibila dammeessa'aa (iron oxide, Fe2O3). 

Ooksijiiniin diatomic (O2) ta'e kunii kutaa qilleensaa guggudo lameen keessaa tokko dha. Kunii immoo yeroo footosinteesisii(photosynthesis) biqiltootaan yoo bafamuu, bineensottaf immo aerobic respiration keessatti isaa barbaduu. Kunii immo Anaerobic organismsiif waan hamaa yoo ta'u lubbu qabatotta yeroo duraaf jiraachaa turaanin akka *kosii* (waste) hamaa bafamaa ture.

Ooksijiiniin triatomic (ozone, O3) ta'ee kuni raadiyeeshinii kessaan kan umamuu yoo ta'u kunis kutaa atmosferaa gubbatti umama, kunis raadiyeeshinii Altiraavaayoleetii (UV radiation) nurra dhowwuun nu qarqara.
Tartiiba (baayoolojii)

Qoqqodama saayiinsii kessafi kan biology kessatti akka tajajilamutti, **order** (Latino: *ordo*, plural *ordines*) kuniin sadarka class fi famiglia jidduti argama (maqaa birra sadarka irra taxon jedhamuun bekama). **Superorder**iin immo sadarka *class* fi *order* jiddutti argamu dha.
Pirootiinii dhiigaa

**Pirootiiniin dhiigaa**, kan maqaa biraa pirootiinota seeram jedhamuun bekkamu kuni pirootiinii pilaasmaa dhiigaa keessatti argamu dha. Pirootiinonni kuni faayidaa baayye qabu; kana keessaa tokko adeemsa molokiyuulotaa akka lippiid (lipid), hormonii (hormone), vaayitaaminii (vitamin) fi sibiilaa (metal) nafa keenya keessatti ta'u qarqaara. Akkasumas akka inzaayimii (enzyme), protease inhibitors fi kininn precursors ta'anii ni fayyadu. Pirootiinota seeram (serum proteins) kan jedhaman kun faayidaa baayyee seelii alla ta'e fi sirna ittisaa (immune system) keenya keessatti qabu. Pirootiinota kana electrophoresisiin gargar baasuun baayye barbaachisaa dha. 

Gosa pirootiinota dhiigaa:

* Albiyumiin (Albumin)- bayyinnisaa 3.5-5.0g/dl
* Giloobiyuliin (Globulins)
* Faayibrinoojiin (Fibrinogens) - baayyinnisaa 200-450mg/dl
* Pirootiinii Too'annoo (Regulatory Proteins)

Gossoonni pirotiinii dhiigaa kan biraa:
* Liippoopirootiinii (Lipoproteins) (chylomicrons, VLDL, LDL, HDL)
* Tiraanisferiin(Transferrin)
* Priootirombiin(Prothrombin)
* Aalfaa 1 (alpha 1) - antiproteinase
* Aalfaa 2 (alpha 2) - macroglobulin
Parsentiin 60% pirootiinii pilaasma kunii pirootiinota albiyumiin of keessaa qabu, kunis dhiibbaa osmotic plasma keessa, kan adeema lippiid fi steroid hormone sababa ta'u kessatti kennitootta tokkoffa dha. Giloobiyuliin kan jedhaman parsentii 35% pirootiinii pilaasmaa yoo ta'an, kunis adeemsaa ayonii (ion), hormonii (hormone) fi lippiid (lipid) kan sirna ittisaa (immune system) qarqaru kessatti tajajillu. Parsentiin 4% immoo faayibrinoojiin(fibrinogen), kunii immo walitti-qabamu dhigaa (coagulation) keessatti faayidaa kan qabuu yoo ta'u kunii immo gara faayibriin (fibrin) kan makamuu hin dandenetti jijiramu ni danda'a. Pirootiinota too'annoo (regulatory protein) kan jedhaman kan parsentii pirootiinota dhiigaa 1% gadi ta'an kuniin pirootiinii akka inzaayimii (enzyme), piroo'inzaayim(proenzyme) fi hormonii (hormone).

## Wabii
Hypocenter

**hypocenter** yokan **hypocentre** kan jedhamu kan Afaan Greek irra dhufee kuniin bakka Chocho'a Lafa yokan toka'a nuclear itti ademsifame jechuu dha. Jechii kuni jechaa 
**focus** jedhu wajjin kan hika tokko qabu yoo ta'u,  focusiin **ground zero**t. 

## Earthquakes
Haa ta'u malee yoo chocho'a Lafan walitti qaban ilallan, maqaan hypocenter jedhamu kuni jiddu chocho'a lafa yokan focus wajjin hikka tokko qaba. Kunis jechuun bakka crust Planet kenya kessa kana chocho'i lafa itti jalqabe dha. Kuniin immo epicenteriin jalla, faggena **focal depth** jedhamu irratti argama.  Bakkin kuni bakka energiin cabbi strain kessatti kufame argamu itti gadhifamu dha.
Bakki hypocenteriii chocho'a lafa akkatta seismic wave irratti hunda'udhan barbadamu ni danda'a.
Qarqarsa Salpha

***Kaneen Asii gadii jiraan kan yerro barresitaan fayyadamu dandetanii dha***
 


*Kan hanga amma barrefaman ilaluuf [[kana]] banii.*
*Kan harra katabamanii ilaluuf [[main page|fuula dura]].*
*Yoo qarqarsa asii irratti hin argamne irratti gafii qabataan administrator kan ta'e iif barressaa*
Morgaa

**Morgaan** gummee qabsiistuu adda ta’e kan kollaajiinii heddumminaan of keessaa qabuu dha. Morgaan qaama namaa fi kan lafee dugdaa qabeeyyii biroo keessatti argama.Caasaan kun salphaatti dadacha’uu danda’a. Akka lafee utuu hin taane morgaan ujummoo dhiigaa of keessaa hin qabu. Kanaaf seelotni isaa soorataa fi oksiijinii kan argatan naannoo isaanii irraa qirimbisaani. Umurii sadarkaa micireetti lafeen qaamaa morgaa dha. Adeemsa dagaaginaa keessa morgaan lafeen bakka bu’amaa adeema. Kanaafuu dhaloota boodaa ammi morgaa qaama keessaa muraasa ta’aa adeema. Haata’u malee morgaan umuri namaa guutuu dalagaa isaa itti fufu qama namaa keessa hedduu dha. Gurri, funyaan, ujummoon qilleensaa, lafee armaa, fi kkf caasaalee morgaa irraa tolfamanii dha. Buusaawwan keessattis ga’ee morgaan taphatu daran olaanaa dha. Morgaa gummeewwan qabsiistuu biroo irraa kan adda taasisu lubbiyyoo gosa tokkoo qofa of keessaa qabaachuu isaa ti. lubbiyyoon morgaa kondiroosaayitii (‘Chondrocyte’) jedhama. lubbiyyoon morgaa maddoo(matrix) kollaajiiniin marfamanii argamu. Gummeewwan morgaa gosoota sadiitu jiru. Isaanis:

# Morgaa fuuldoyyoo (‘Hyaline cartilage’): Hammi kollaajiinii maddoo isaa keessaa muraasa waan ta’eef hamma tokko ifa of keessa dabarsa.fuuldoyyoon gosoota morgaawwan biroo caalaa qaama keessatti heddumminaan kan argamu yammuu dha.Morgaan fuuldoyyoo iddoo lafeewwan walitti hidhaman irratti fiixee lafeewwan tokko tokkoo aguuga. Lafee cinaachaa lafee armaa (‘sternum’) wajjin kan walitti qabsiisus morgaa kana. Morgaan geengoon ujummoo qilleensaa tolchuun yeroo hundaa banaa ta’ee akka jiraatu taasisu hayaaliinii dha. Fiixeen funyaanis morgaa hayaaliinii of keessaa qaba.
# Morgaa meenxoo (‘Elastic cartillage’): Morgaan gosa kanaa kollaajiinii caalaa burqata meenxoo heddumminaan waan of keessaa qabuuf salphatti dadacha’uun boci isaa dhaabbataan utuu hin jijjiiramin bakkatti deebi’uu danda’a. Caasaan gurraa alaa fi sanduqni sagalee (‘larynx’ ykn ‘Voice box’) illaastiinii irraa tolfaman.
# .Morgaa qaajjisooo (‘Fibrocartillage’): Morgaan kun morgaawwan lameen caalaa jabina kan qabuu dha. Sababni isaa maatiriksii isaa keessa kollaajiinii adii baay’isee walitti hiiquun waltumsetu jira. Gummeen kun caasaawwan gidduutti argamuun akka wal hin rigneef ittsa. Fakkeenyaaf lafeewwan dugdaa gidduu waan jiruuf dhiibbaa uumamuu danda’u damdamatee nageenya aarsituu ykn ribee eega. Qadaaddiin jilbaas morgaa qaajisoo of keessaa qaba.
Fluid mechanics

**Fluid mechanics**iin gossa barnotta yokan qo'anno continuum mechanics jalatti argamu yoo ta'uu, kan qo'atuus wa'ee *fesashi* fesashi - fesashi (liquid) fi gaziit. Kunii immo ballinan qoqqodamu ni danda'a, kan itti qoqqodamuus fluid statics - qo'anno fesashi (fluids) hin lollane yokan hin chochone fi fluid dynamics - qo'anno fesashi (fluids) ademma qabani.
Hypopigmentation

**Hypopigmentation** kan jedhamu kuni dhabamu qalamu goggaat. Kuni immo kan ta'uu dhumachuu melanocyte irra kan ka'uu yoo ta'u, kunis amino acidiin tyrosine jedhamu yoo diqqattu, melanocytiin waan amino acidii kana fayyadame melanin midhasuuf, melanocytileen diqachuu jalqaba. 

Kunis kan mullatu kaneen kessatti

*pityriasis alba
*vitiligo
*leprosy
*albinism
*idiopathic guttate hypomelanosis
Congenital Disorder

**Congenital disorder** kan jedhamu rakko yokan gossa dhukubba hunda kan yeroo dhalottat argamu dha. Jechii *congenital* jedhu kunii burqaa genetic hin ibsuus hin dhoksus. Kuni jechuun dhukubichii dirqama burqaan isaa geneticidha jechuu miti akkasumas dirqama burqaan isaa genetic hin ta'uu jechuu miti, burqaan genetic ta'uu yokan ta'uu dhabuu danda'a. Congenital disorderiin kuniin dhalotaan duraa, dhalotaa irratti yokan wagga heddu (bayee) dhalotaan bodaa bekkamu danda'a. Congenital disorderiin kunii burqaan isaa dongorra geneticsii, dhibaa alla (environment), kan lachuu yokan immo burqaa hin bekamnee irra dhufuu danda'a. 

Akkataan congenitalii kuniin akka dhukubaa, sirri ta'u dhabuu, akkataa sirri dhabuu, gargari ba'uu yokan immo akka gargarumma geneticsit ilalamuu ni danda'a. Rakoon yokan dhibaan congenitaliin fiduu danda'u salpha yokan immo ajessa ta'u danda'a. Kan dhibaa guddaa fidaan kan akka anencephaly lubbu nama fudhatuu. Congenital physical anomalies (rakko congenital kan fakki nama irratti ta'uu) kuni du'atti ijolle didiqoof sababa gudda ta'a, kunis ijolle 1000 kessa 2 United States kessatti ajessa.
Melanin

Ballinan, **melanin**iin kaneen kessa tokko dha: polyacetylene, polyaniline, fi polypyrrole "gurracha" fi "bunii" yokan makaa copolymer isaani. biological melaniniin bayye bekkama ta'ee polymerii monomer molecules laman (indolequinone, fi dihydroxyindole carboxylic acid) kessa tokko ta'ee yokan kan lachuu kaneeni ta'etti. Melaniniin plant, binensotta fi protista kingdoms kessatti argama, innis akka pigmentiit tajajilla. Archaea fi bacteria kingdoms kessa jirachuun melanin walii-galtee dhabisaa qo'atotta kutta kanaaf sababa ta'erra.
Maxxantuu

**Parasitism**iin gossa symbiosis ("waliin jirrachu") kessa tokko yoo ta'uu, kunis akkatta organizimonni lama kanphylogeneticsiin gossa tokko hin ta'iin, tokko ta'uun yeroo dheraa ta'eef, yeroo bayye hanga yeroo jirenya organizimii tokko kan walin jiratannidha. Waliin jirrenyi symbiosis kuni commensalism ("waliin-nyachuu", kana organizimonni lama bakka tokkotti waliin jiracha garuu kan organizimiin tokko fayyadatama kan kan biraa immo kan hin midhamne akkasumas hin fayyadamne dha) jalqabe, symbiosisiin akkasumas mutualism (kan organizimonii lachuu waliin jirachu irra fayyadaman) kessa ba'ee hanga parasitism (maxantumma) (parasitichii kan yeroo bayye lachuu irra diqqaa ta'ee fayyadama kan hostiin immo midhamuu dha. Kessatuu qo'anno maxxantumma medicalla kessatti, maqaan *parasite* jedhamu kunii kan fayyadamu organizimotta eukaryotic fi pathogenic ta'aan ibsuuf. Kanaafu, protozoa fi metazoa ta'anii kan dhukkuba fidtotta ta'an akka maxxantottatti yoo qoqqodaman, bacteria fi virusonni immo akka maxxantottati hin qodaman. Kan nama dinquu immo fungusonni kitabba parasitology medikala kessatti hin barrefamne, eukaryotic ta'anulle.
Hoosiiftoota

**Hosiftotta (mammals)** (class *Mammalia*) kan jedhamani dhigaa-ho'a kan qaban, binensotta spinal-qabatotta ta'an fi kan itti bekamaan immo dubrii isaani anaan mammary gland kessatti burqisisuu fi akkasumas rifensaa, lafee gurra jiddu kan dhaga'uf tajajilamaan fi samuu isaani kessatti kutta neocortex jedhamu qabu. Hosiftonni bayeen ilkaan sirritii walitii qabame argamu kan qabani yoo ta'an akkasumas ontogeny kessatti placenta qabu. Samuun hosiftotta waan kessa (endothermic) fi circulatory system geggesaa, kunis kutaa afuraanni onnelle ni daratta. Hosiftonni ofii kessa gossa jiratotta (species) hanga 5,400 (namalle daratte), genera 1,200, family 153 fi order 29 ofii kessa qabu.
Filter feeder

**Filter feeders** (kan maqaa biraa suspension feeders jedhamun bekkaman) kunii binensotta waan bishaan kessa *(amh) tansafafu* fi nyatta bishaan kessa ofiit jabesanni qabuun nyatanidha, kessatuu bishaanicha kutta qamaa isaani kanaf qopha'ee irratti dabarsuni, fakkensa baleen whaleiin kutta qamaa isaa baleen jedhamu fayyadama. Filter feedingiin gossa nyatta afuuran kessa tokko dha. Binensonni tokko tokko kan gossa nyatta kana fayyadamani kan akka clam, krill, flamingo, sea sponge fi whale shark dha.
Jajjaboo

Waantoonni **jajjaboo** ta'an kan beekkamaniin walitti-qabamu fi jijjirama baayyinaa(volume) diduun. Xiqqeessanii (akka maayikiroskooppii jalatti) yoo ilaalanii, jajjaboon amala (property) sadii qaba:
* Atamoonni yokan molokiyuulonni jajjaboo keessatti argaman baayyee walitti qabamanii argamu. 
* Waanen jajjaboo keessatti argaman bakka ta'eet akkataa ta'een walitti qabatanii ademuu. Kunis jabenya jajjaboof sababa ta'a. Qorannoo albuudotaa fi crystallograpy keessatti, fakkin (structure) kiriistaalii(crystal) tokko akkata walitti qabamu atamii kiriistaalii(crystal) sunii irratti hunda'a. Fakkiin kiriistaalii(crystal) kutaa xixiqqaa fi atamotta akkataa ta'een walitti qabaman of keessaa qaba, teesson isaanis irra dedebi'aa 3Diin adeema. Bakki duwwaan kutaalee kiriistaalii(crystal) jiduu jiruu kan karaa hundumaan argamu lattice parameters jedhamee beekkama. Amalli (property)iin teesso qixee kiriistaalii(crystal) fuula keessa kiriistaalii(crystal) walitti qabama. Fakkii (structure) fi akkata (property) tesson kiriistaalii(crystal) amalla (property) crystalla kan akka cleavage, electronic band structure fi optical properties hundessa. 
** Yoo humni ga'a ta'ee irratti gadhifame, amalli lameen kunii caccacabu danda'u, kunis akka tesoon crystal sunii hamatuu tasisaa. 
* Waan jajjaboo hundi anniisaa hoo'aa(thermal energy) hanga ta'ee of keessaa qabuf, atamiin isaani ni chocho'a. Haa ta'u malee, sochiin kuni xiqqaa fi baayyee jarjaraadha, kanafuu sochiin kunii akkataa hundatti ilalamuus bekamuus hin danda'u. 

Dameen fiiziksii kan waa'ee jajjabootaa qoratu soolid isteet fiiziksi (**[[solid-state physics]]**) jedhama. 

The branch of physics that deals with solids is called **[[solid-state physics]]**, and is a type of condensed matter physics. Materials science is primarily concerned with properties of solids such as strength and phase transformations. It overlaps strongly with solid-state physics. Solid-state chemistry overlaps both of these fields, but is especially concerned with the synthesis of novel materials.

Jajjaboon baayyee salphaa ta'e jajjaboo nam-tolchee yoo ta'u maqaansaa eeroojeel(aerogel) jedhama. Rukkinni eeroojeelii isa salphaa 1.9 mg/cm3 ykn 1.9 kg/m3 (rukkina bishaanii 1/530 ta'a). 

Jireenya keenya keessatti guyyaa guyyaadhaan jajjaaboo nu qunnama. Fakkenya jajjaboo keessaa kan akk cabbii, muka, pilaastikii fi kkf kaasun ni danda'ama. 

## Wabii
Fluid dynamics

**Fluid dynamics** kan jedhamu gossa barnotta fluid mechanics jalatti argamu yoo ta'u, kan qo'attus wa'ee "fesashi" fi gazii ademsaa (lola'u) kessa jiranni (fluids) qo'atta. Kunii immo ofii kessatti qoqqodama qaba, isaanis aerodynamics - qo'anno ademsaa gazii fi qillensa fi hydrodynamics - qo'anno ademsaa *fesashi* jedhamanii dha. Fluid dynamicsiin fayyidaa bayee qaba, isaanis humna fi momentii bariftotta (xuyuraa, jetii...) lakka'u, mass flow rate petroleumiin tuboo kessatti ademmu kessatti qabu barbadu, wa'ee dedebi'ee dhufuu halla qillensa duratti bekku, wa'ee nebulae bakka duwwa interstellar kessatti argamuu bekuuf, midhagsisuu tokasisuu meshaa warranaa tokka'anii kessatti fayyida qaba. Jechonni fluid dynamics kessatti argamii tokko tokko traffic engineering kessatti fayyida qabu, kunis trafficii akka waan lola'utti fudhachuun.

Fluid dynamics offers a systematic structure that underlies these practical disciplines and that embraces empirical and semi-empirical laws, derived from flow measurement, used to solve practical problems.  Fluid dynamics kessatti rakkoleen argaman kan hikkaman ammalla (property) *fluid* (fesashi) kan akka velocity, dhibaa, density fi temprature isaanii yeroo (time) fi bakka irratti hunda'anii lakka'un.
Bilfee (Pigment)

**Bilfeen ykn Sibaakduun(Afaan ingilizii: Pigment)** tuuta mirreewwan halluu cimaa qabaniifi halluu meeshaalee biroo keessatti fayyadaman jedhamee ibsama. Wantoonni hallomsan kunniin Bilfee Baayoloojii ykn Halluu-jiree (Biochromes) jedhamus kan waamaman yoo ta’u, kunis irra caalaa halluu dhugaa kan agarsiisudha. Bilfeeleen baayoloojii kun bishaan keessatti kan hin bulbulamne yoo ta’u, akka suudoo lafa bu’etti bifa jabaa ta’een dhangala’oo wajjin kan dibamanidha. Biqiltoota lamaan keessattis ta’e bineensota keessatti gosa adda addaa Piigmentii Baayoloojii argachuu dandeenya.Sibaakduun kun orgaanizimoota lubbuu qabaniin kan oomishaman yoo ta’u, halluu kan qaban yoo ta’u, kunis tooftaalee xuuxuu halluu irraa kan maddudha. sibaakduun gosa adda addaa lamatu jira an madda isaanii irratti hundaa’uun ramadamu. 

Dalagaa industry fi akkasumas *arts* yokan barnotta fakki kessatti, ofii danda'u fi osoo hin jijjiramiin argamuun amalla (property) bayye barbadamu dha. Pigmentiin jijjiraman yokan kan *permanent* hin tanee fugitive jedhamanii bekamuu. Fugitive pigments kan jedhaman kuni akkumaa yeroon darbuun yokan yoo ifaan walit dhufaan ni baduu, isaan tokko tokko immo akkanumatti gurata'u. 

Pigments kan fayyadaman dibba, qallamu, plastik, uffataa, cosmetics, nyatta fi waanen biraa qallamu dibuuf. Pigmentonni bayeen midhafama industry fi visual arts kessatti tajajilaman colourant gogogga yoo ta'anii, isaanis kan yeroo bayye dakamani akka *duqetit* argamanii dha. Duqetonni kunii *waan qo'anoof tajajilamuu* (vehicle yokan matrix) kan qalamu hin qabne kessatti naqama. 

Garagarumaan yeroo bayee immo pigmentotta jidutti ni godhama, kunis kan vehicle kessatti hin makamne, fi dye kan *fesashi* yokan immo vehicle kessatti makama ta'ee dha. Colorantiin tokko pigmentille qallamulle (dye) ta'uu ni danda'a kuniis *vehicle* tajajilamee irratti hunda'udhan. Akkataa tokko tokkot, pigmentiin qallamu (dye) irra akkataa Jabba-ummu qallamu (dye) makama fi sodaa sibilla (metallic) wajiin ta'uu irra umamuu ni danda'a.
Class (Baayoolojii)

**Class** kan jedhamuu sadarka *classificazione scientifica* organizimotta biology kessatti *[[phylum]]* jalatti fi *[[Order (biology)|order]]* gubbatti kan argamu dha.

Fakkenaa, Mammalia kan jedhamu *class* qoqqodama saree kessatti tajajilamuu yoo ta'u, kunis kan phylumiin isaa Chordata ta'ee (binensotta *notocorda* qaban) fi *order* isaa immo Carnivora ta'ee (hosiftotta fonii nyattan) dha.
Baha Shawaa

**Shawaa Bahaa** (East Shewa) godinaalee kudhan-lamaan Oromiyaa keessaa tokko yoo tatu, maqaa kanas kan argatte kutaa bulchinsa Shawaa durii irratti. 

Shawaan Baha jiddu Oromiyaatti kan argamtu yoo ta'uu, kutaalee dhihaa fi baha walitti qabsisti. Zoniin kunii kibba fi kibba-dhihaan Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa, dhihaan Shawaa Dhihaan, kabba-dhihan Shawaa Kaabaan, kaabaan Naannoo Amaaraatiin, kabba-bahan Naannoo Affaar, kibba-dhihaan Arsiin marfamtee kan argamtu yoo tatuu, dhumaa dhihaa ishettiin Laga Bilaattee qabachuun beekamti. Magaallan  beekamoo Shawaa bahaa kessatti argaman Adaamaa, Bishooftuu, Matahaaraa, Shaashamaannee fi Baatuu. 

Yaada badaa mukni isaa irraa ciramee badee midhasuu irraa ka'amee, Biiroo Qonnaa fi Misooma Baadiyaa godinichaa (*Zonal Agriculture and Rural Development Office)* guyya Onk. 2, 2006 irratti mukaa hangaa miliyoona 36.3 ta'uu, annolee godina Shawaa bahaa 10 keessatti, lafa heektaara 4,000 ga'u irratti dhabuu danda'eera.

### Gabaasa Shawaa Bahaa
Gabaasa Abbaa Taayitaa Instaatistiiksii (Central Statistical Agency) irraa bara 2005 GC akka ibsutti, godinni kuni tilmamaan bayyina ummatta 2,475,945, yoo qabaatu kana keessaa 1,246,576 dhiira yoo ta'an kan hafan yookan immo 1,229,369 immo dubraa dha. Bayyina ummatta oliitii ibsame keessaa parsentiin 32.1% yookan namni 794,683 badiyya alla jirrattu. Ballina lafa tilmamaan 13,624.09 square kilometers ta'u keessatti  tuuta'insa uummataa Shawaa Baha tilmamaan 181.73 people per square kilometer ta'a.

Akka Baankii Addunyaa meemoraandamii gaafa Caamsaa 24, 2004 akka ibsutti, parsentiin 9% jirattotta Shawaa Bahaa elektrikii ni fayyadatamu, akkasumas baayyinni karaa konkolaataa godina kanaa 54.7 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kiilomeetira 30 kan biyyaa wajjin yoo walitti madalaan), akkasumas avireejjiin abbaa manaa badiyya tokko heektaara lafa 1.2 (kunis heektaara lafa biyyaa 1.01 fi heektaara lafa Oromiyaa 1.14 wajjin yoo walitti madalamu, akkasumas avireejjiin abbaa manaa baadiyyaa tokko mataan horii mana hanga 1.0 qaba. Parsentiin 14.5% ummata, namota qonnaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya parsenti 25% fi kan Oromiyaa 24% wajjin yoo walitti madallan. Ijollee barachu danda'an keessa parsentiin 61% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas parsentiin 19% mana barumsa sadarka lammaffatti galam'ani argamu. Parsentiin 21% godina kanaa busaaf saaxilamaa yoo ta'an, 49% immoo Tsetse flyiif bana jiruu. Meemoraandamiin godina kanaa balaa qillensa gogaa (risk of drought) qabachun qabxii 372 kennaaf.

## Annolee
*Ada'aa Cuqqaalaa
*Adaamaa
*Adaamii Tulluu fi Jiiddoo Kombolchaa
*Aqaaqii
*liiban cuqqaalaa 
*Boosat
*Dugda Bora
*Fantaallee
*Gimbichu
*Lumee

## Notes
Oromo Wallaga

**Wallaga** kunis gosa umatta Oromoo kan Itoophiyaa kessatti Kuta Wallaga keessatti kan jirataan yoo ta'aan, isaan xiqqoon immoo daangaa xiqqoo darbanii Sudaan keessa jiraatu. Ummatni kuni gosa qoqqodama Afaan Oromoo keessaa kan gosa Dhihaa Jiddu Oromoo dubbatanii dha. Baayyinni ummatta kana miliyoona baayyee yoo ta'uu, baayyeen isaani amantii kiristaanaa kan hordofanii dha.dhugaa dha

## Wabii
Lafa Arsi

**Arsi**n kuttaa Ethiopia kessaa tokko yoo tatuu annan gudoon ishee immo Asella dha. Laftii kunii *constitution* bara 1995 irratti hunda'ee gara zonii Arsi Oromiyaat jijjirame. 

Zonii fi laftii Arsilleen kan wamamtee sabaa Oromo, kan lafa Bale fi Arsi irratti.
Hulluuqqoo Lærdal

**Hulluuqqoo Lærdal** Hulluuqqoon kun meetira 24509m kan dheeratu yoo ta'u, dheerina kanaan hulluuqqoo lafarraa sadarkaa tokkoffaa qaba. Hulluuqqoon Lærdal qaama Daandii Awropa kan E16 ti. E16 Biyya Norway keessatti yoo argamu,daandii lafarraa kan magaalaa guddittii Oslo fi Bergen wol qunnamsiisu.

Ijaarsi hulluuqqoo kanaa kan jalqabame bittotteessa 15 bara 1995. Fulbaana 3 bara 1999 hojiin hulluxxoo dhoosuuf ijaaruu gama lammataatiin fulla'e. Hulluuxxoon kun kan eebbifamee tajaajilaaf baname muddee 27 bara 2000.

Ijaarsi hulluuxxoo kanaa wolii galatti baasii Krone biiliyoona 1,05 ykn $175 mill.$ fudhate.
Ji'oota Woggaa

**Jiini** ( yookan **Baatiin**; ) maqaa yeroo kan guyyoota 30 dhihaatu of keessa qabuu fi Kalaandarii woggaa keessatti fayyadamnuudha. Baatiin tokka dheerinna yeroo kan uumamaan Addeessi lafa irra naanna'uf fudhatuun wolitti dhihaata.

## Maqaa Ji'oota woggaa

Tarreen ji'oota waggaa jalqabaa hanga dhuma akka armaan gadii tarreeffamu.

# Ammajjii - 
# Gurraandhala - 
# Bitooteessa - 
# Ebla - 
# Caamsaa - 
# Waxabajjii - 
# Adoolessa - 
# Hagayya - 
# Fulbaana - 
# Onkolooleessa - 
# Sadaasa - 
# Muddee - 

## Wabii
Noorwey

**Noorwey** biyyaa kaaba Yuurooppi nannoo Iskaandineeviyaatti argamtu.

* Maqaa biyyaa  Norway : Norge/Noreg/Norga.
* Baay'ina uummataa  Million : 5.6


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Oslo
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## Waabbii
Agaarfa (aanaa)

**Agaarfaan** aanaalee Oromiyaa 180 keesaa tkko yoo taatu godina Baalee keessatti argamti. Magaalaan aanaa kanaa Agaarfaa jedhamti. Kibbaan Sinaanaa fi Diinshoo, dhihaan Adaabbaa, kaabaa laga Shabalee (Shabelle River)kan Arsii irraa addaan baasu, bahaan Gasharaa fi Gololchaan daangeffamtee jirti. Magaalaan biraa aanaa kanaa Alii jedhamti.
Mobile

**Mobile** "Mobile" meeshaa qunnamtii kan elektroniki ta'e yoo ta'u, tajaajilli isaas  Dambalii GSM kkf qilleensarra darbu fayyadamu sagalee iddo lama ykn heddu jidduu geejiba.
Abdulsemed M. Yousuf Dr.

Dr. Abdulsemed M. Yousuf, Baha Oromiyaa, magaalaa Dadaritti dhalate. Barnoonni, leenjiifi ogummaan ittiin beekkamu wal'aansa fayyaa haatahu malee, hubannoo, leenjiifi ogummaan gara saayinsii afaaniitiin (linguistics) qabu baay'ee nama dinqisiisa. Hayyootaafi beektoota Oromoo seeraafi sirna Afaan Oromoo qu'atanii irgaya qu'annoo isaanii bara 1994 keessa bifa kitaabaatiin maxxansiisanii sabaaf gumaachan. Kitaabni isaan qopheessan 'Serlugaa Afaan Oromoo" kitaaba yeroo duraatiif qormaata karaa saayinsitiin godhameen barreeffame tahuudhaan yaadatama. Kabajaan saba isaaniitiif qabaniifi sabnilleen isaaniif qabu hedduu nama boonsiti.
Firefox

Mozilla firefox (dur kan maqaa Phoenix jedhamuun beekkamaa ture) *software* Internet harkisu kan fandii Mozilla corporation fi namoota dhuunfaa hedduun kan ijaarame.

Fandiin Mozillaa akka kaayyoo isaatitti Firefox "web browser" diqqaa, saffisaa, salphaa fi dhifamuu kan danda'u godhuuf carraaqa. Yeroo ammaatitti "Internet Explorer" kan Microsoft'n ijaarametti aanee addunyaa irratti sadarkaa 2ffaa irra jira. Namoonni hedduun sababa firefox caba garagaraa hin qabneef isa filatu. Nageenni isaan Operatti aanee sadarkaa lammaffaatti ka argamu Firefox jedhamee tilmaamama.
Gaserana Gololcha

''maqaa isii gaserana odoo hin ta'iin Gaasaraa dha.Isiinis gololcha waliin hin waamamtu.
adda kan of dandesse yoo taatu  kutaalee baale kessa jiran irraa sad.4ffaa kan ramadamtu dha. Gaasarri ummataa bal'aa fi ummata akkaan hayyuu ta'e baay'ee qabdi.seenaan isii baay'ee dha.
Ho'a Adunya

**Ho'a Addunyaa (global warming)** kan jedhamu itti darama adeemuu avreejiii tempireechara qilleensa lafatti dhi'aatee argamuu fi bishaan kan waggaa kudhanan kan duraa keessatti adeemsifamee fi kan itti fufa adeemuudha. 

Avreejii tempireechariin qilleensa addunyaa lafatti dhi'aatee argamu waggaa dhibba bara 2005 dura jirutti hanga 0.74 ± 0.18&nbsp;°C (1.33 ± 0.32&nbsp;°F) guddate turee. Waldaan Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) kan jedhamu akka waliigalanit "guddachuun avreg temprechera jiddu cencherii 20ffat ademsifame kan ka'ee sababa bayyina gazii greenhousii anthropogenic kan greenhouse effect kessan dhufuun". Ademsifami dhalotaan ta'u kan akka Jijjirama Aduu (Solar Variation) Volcano wajiin walit qabatee bara Industrii-duraa hanga 1950ffat ho'a qillensaf sababa yoo ta'uu, bara 1950 hanga amma immo qabana'u qillensaf sababa ta'a jedhame yadatama. 

Waliigalteen guddan kun These basic conclusions have been endorsed by at least 30 scientific societies and academies of science, including all of the national academies of science of the major industrialized countries. While individual scientists have voiced disagreement with some findings of the IPCC,the overwhelming majority of scientists working on climate change agree with the IPCC's main conclusions.
Climate model projections summarized by the IPCC indicate that average global surface temperature will likely rise a further   during the 21st century. The range of values results from the use of differing scenarios of future greenhouse gas emissions as well as models with differing climate sensitivity. Although most studies focus on the period up to 2100, warming and sea level rise are expected to continue for more than a thousand years even if greenhouse gas levels are stabilized. The delay in reaching equilibrium is a result of the large heat capacity of the oceans.

Increasing global temperature will cause sea level to rise, and is expected to increase the intensity of extreme weather events and to change the amount and pattern of precipitation. Other effects of global warming include changes in agricultural yields, trade routes, glacier retreat, species extinctions and increases in the ranges of disease vectors.

Remaining scientific uncertainties include the amount of warming expected in the future, and how warming and related changes will vary from region to region around the globe.  Most national governments have signed and ratified the Kyoto Protocol aimed at reducing greenhouse gas emissions, but there is ongoing political and public debate worldwide regarding what, if any, action should be taken to reduce or reverse future warming or to adapt to its expected consequences.
Shurufkadhituu

**Shurufkadhituu**(**O<sub>3</sub>**) kan jedhamu molekula atomi-sadii qabu, kan atomotta oxygenaa sadii ofii kessa qabu dha. Kunis allotropeii oxygenaa yoo ta'uu diatomic O2 irra ofii danda'uun diqqatte argame. Ozoniin sadarka-lafa (Ground-level) irratti argamu qillensa kan hamessu fi akkatta qillensa basu fi galchu (respiratory system) binensotta kan midhuu dha. Ozoniin atmosferra gubba irratti argamu garuu cararii Ultraviolet jedhamu kan nama irratti midha dhaqabsu danda'u akka lafaa hin dhaqabne godhaa. Kuniis hamaa diqoon Atmosferra Lafa kessatti argama. Fayyadamtotta fi Industrii kessatti gochaa heduu qaba. 
Allotrope kemikalotta kessaa sayintistiin kan jalqaban bekkame Ozone yoo ta'uu, kuniis akka kemikala kompoundit kan gargara bafame bara 1840t namicha Christian Friedrich Schönbein jedhamun yoo ta'uu innis jechaa Greeka (*ozein*) irratti maqaa basef. Kuniis maqaa urgaa yeroo *lightining* jiruu dha. Urgaan yeroo *lightining*ii argamu kunii kan dhufuu jijjirama kemikalaa yeroo sunitii dafee ademsifamu irra malee ozoni irra kan dhufuu miti. Formulaan ozone, O3, hanga bara 1865faat hin murtefamne turee, bara kanatiis J.L.Soret namichi jedhamu murtessu yoo danda'uu bara 1867t immoo Schonbein namichi jedhamu dhugessu danda'erra.
Asaassii(Gill)

**Asaassiin ykn Qaarundaan  (** Afaan ingiliffaan : Gill ) qamaa qurxummiinleen, lafbishaaneewwan, fi bineeldootni biroo tokko tokko bishaan
kessatti harganuuf  itti fayyadamaniidha. Asaassiin gummeewwan kutaalee baallee fakkaatan kan **Asaasii liilana()** jedhamuu iraa kan jiramanii fi  bishaan qaama bineensichaa keessa akka socho'u taasisaanidha. Kunis bishaan oksijiinii bulbulame of keessaa qabufi erga bineensichi bishaan sana liqimsee booda. Oksijiiniin sun dhiiga bineensichaa keessatti xuuxamuun kaarboon daayi’oksaayidiin dhiiga bineensichaa keessaa bahee karaa Asaassiiwwaniin bishaanitti gadhifama.

Asaassiin qurxummii fi raacha cinaacha mataa isaanii irratti dhokatu. Shaarkiin morma isaanii irratti ciccitaa asaaassiiwwan hedduu qabu. ilmoon salamander asaassiin akka baala mataa isaanii keessaa ba’anii ba’an qabu.

Habuutta (Mushrooms) keessatti, **asaassiin** caasaa gonfoo (cap) habuutta jalatti argamuu ta'ee yeroo wal-hormaataa dhukkeen (spore) keessatti qophaa'u dha.

Ilbiisonni bishaan keessa jiraatan tokko tokko **plastron**, kan gosa gill jedhamu qabu. Rifeensa addaa kan bishaan sun cirracha ilbiisota sanaa irraa fageessuudha . Kunis bishaan jala osoo jiranii oksijiinii fudhachuu fi kaarboon daayi’oksaayidii akka balleessan isaan dandeessisa.

## Hikkaa
Asaassiin gummeewwan kutaalee baallee fakkaatan kan **Asaasii liilana()** jedhamuu iraa kan jiramanii fi bal’ina dirraa guddaa gaazota jijjiiruuf kennan dha. Bishaan oksijiinii bulbulame baay’ee xiqqaa waan of keessaa qabuuf jijjiirraa gaazii orgaanizimoota bishaanii keessatti bal’inni dirraa guddaan murteessaadha. Filaamentonni giiliiwwan qurxummii keessa jiran tarreedhaan xiyyoo giiliiwwanii keessatti gurmaa’aniiru. Tokkoon tokkoon filaameentii gollarkee (laameelaa) kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis baxxeewwan ujummoo dhiigaa qaqalloo wajjin kan dhihaatani dha. Dhiigni ujummoolee dhiigaa xixiqqoo kanaan gara giilii keessaa fi ala socho’a. Asaassoonni qurxummii keessatti argaman kutaa qaama isaanii keessaa muraasa qofa kan qabaatan taʼus, fuulli sirna hargansuu balʼaan filaameentoonni uumaman guutummaa orgaanizimii gaazii gaʼumsa qabu akka jijjiiru godha.
Knowledge

Knowledge: 
Bekumsa:jechun waan namni yokan jarmiyaan yokaan umanni tokko baruumsaan yokaan keessa darbuun (experience) beeku jachuu dha.
Uetersen

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) is 'n stad in Duitsland, Europe. Uetersen ballini ishe hanga 11,43 km². Bara 2006 bayinna ummata 17,800 calu biyyotta.

Dez 2006 tilmamee 17,865

Density 1563/square km 

Time zone EAT (UTC+1) 

Summer (DST) (UTC+2) 

Calling code 04122
Curitiba

**Curitiba** (kuɾi'tibɐ) is 'n stad in Brazil, South America. Curitiba ballini ishe hanga 430.9 km². Bara 2006 bayinna ummata 1,788,559 calu biyyotta.

* Density 4,159.4/km²

* Time zone EAT (UTC-3)

* Summer (DST) (UTC-2)

* Calling code +55 (41)

## Internet

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
* http://www.curitiba-brazil.com
Maatewos

1 Hiddi dhaloota Yesuus
Kiristoosi isa sanyii Daawiti,
sanyii Abraahami ta'e sanaa
kana:
2Abrahaam Yisaaqin dhalfate;
Yisaaq Yaaqoobin dhalfate;
Yaaqoob Yihuudaafii obboleeyyan
isaa dhalfate;
3Yihuudaan Ti'imaar irraa
Faaresii fi Zaaraa dhalfate;
Faares Hesronin dhalfate;
Hesron Araamin dhalfate;
4Araam Amiinaadaabin dhalfate;
Amiinaadaab Nahasoonin
dhalfate;
Nahasoon Salmoonin dhalfate;
5Salmoon Ra'aab irra Bo'eezin
dhalfate;
Bo'eez Ruut irraa Yoobeedin
dhalfate;
Yoobeed Iseeyin dhalfate;
6Iseey Daawit Mooticha dhalfate.
Daawit niitii Oriyooni irraa
Solomoonin dhalfate;
7Solomoon Robi'aamin dhalfate;
Robi'aam Abiyaa dhalfate;
Abiyaan Asaafin dhalfate;
8Asaaf Yosaafixin dhalfate;
Yosaafix Yoraamin dhalfate;
Yoraam Oziyaa dhalfate;
9Oziyaan Yo'ataamin dhalfate;
Yo'ataam Akaazin dhalfate;
Akaaz Hisqiyaasin dhalfate;
10Hisqiyaas Minaasee dhalfate;
Minaaseen Amoonin dhalfate;
Amoon Yoosyaasin dhalfate;
11Yoosiyaas bara boojuu
Baabilooni keessa,
Ikooniyaanii fi obboleeyyan
isaa dhalfate.
12Boojuu Baabilooni booddee,
Ikooniyaan Salaatiyaalin dhalfate;
Salaatiyaal Zarubaabelin dhalfate;
13Zerubaabel Abiyuudin dhalfate;
Abiyuud Eliyaaqeemin dhalfate;
Eliyaaqeem Aazaarin dhalfate;
14Aazaar Saadoqin dhalfate;
Saadoq Akiimin dhalfate;
Akiim Eliyuudin dhalfate;
15Eliyuud Alaazaarin dhalfate;
Alaazaar Maataanin dhalfate;
Maataan Yaaqoobin dhalfate;
16Yaaqoob Yooseefin dhalfate;
Yooseef kunis dhiirsa Maariyaamiiti;
Maariyaam immoo
ishii Yesuus isa Kiristoos
jedhamu deesse sanaa dha.
17Egaa walumaa galatti Abrahaamii
hanga Daawitiitti dhaloota
kudhanii-afuri, Daawitii hanga
boojuu Baabilooniitti dhaloota
kudhanii-afuri, boojuu Baabiloo
niitii hanga Kiristoosiitti dhaloota
kudhanii-afurtu ture.
Wave

**Wave** kan jedhamu jeqamu space fi yeroo kessa darbuu, kan yeroo heduu daddarbu energy qabuu dha. Wavonni *mechanical* ta'aan daddarba (medium) barbaduu, daddarban kuniis ergaa waviin kessa darbee bodaa *elastic restoring force* basuu ni danda'a. Wavonni electromagnetic radiation garuu daddarba malee ademuu ni danda'uu, fakenya: gravitational radiation kan jedhamu vacuum kessaa darbuu ni danda'a. Wavonni energy bakka tokko bakka biratti gesuu fi daddabarsuu ni danda'uu, kanaas kan godhaan daddarba (medium) kessaa partikilotnii diquumma tokko yokaan hommaa osoo hin chocho'iin kessaa darbuun. Kanaaf jabenii (mass) tokkoleen ademsaa hin godhuu jechuu dha. Haa ta'u malee Waves travel and transfer energy from one point to another, often with little or no permanent displacement of the particles of the medium (that is, with little or no associated mass transport); instead there are oscillations around almost fixed positions.
SF

**SF (Sportii Fufee)** - *continued from [[Sport]] Section on main page*
## Football (Soccer)

### Men
*Aug 7* ** Group A: Australia 1–1 Serbia ** Group A: Côte d'Ivoire 1–2 Argentina ** Group B: Japan 0–1 USA ** Group B: Netherlands 0–0 Nigeria ** Group C: Brazil 1–0 Belgium ** Group C: China PR 1–1 New Zealand ** Group D: Honduras 0–3 Italy ** Group D: Korea Republic 1–1 Cameroon

### Women
*Aug 6* ** Group E: Argentina 1–2 Canada ** Group E: China PR 2–1 Sweden ** Group F: Germany 0–0 Brazil ** Group F: Korea DPR 1–0 Nigeria ** Group G: Japan 2–2 New Zealand ** Group G: Norway 2–0 USA

## Basketball
### Basketball Olympics Women Tournament
*Aug 11*
** Group A: New Zealand 62, Spain 85
** Group A: Czeck Republic 81, Mali 47
** Group B: Korea 72, Russia 77
** Group B: Lativia 57, Belarus 79
** Group B: China 63, USA 108
** Group A: Australia 80, Brazil 65

### Basketball Olympics Men Tournament
*Aug 10*
** Group A: Russia 71, Iran 49
** Group B: Germany 95, Angola 66
** Group B: Spain 81, Greece 66
** Group A: Lithuania 79, Argentina 75
** Group A: Australia 82, Crotia 97
** Group B: USA 101, China 70
Dodola

Dodola magaalaa fi aanaa qabdi.

* Magaalaa Dodolaa laaluuf *[[Dodola (magaalaa)]]* cuqaasi.
* Aanaa Dodolaa laaluuf *[[Dodola (aanaa)]]* cuqaasi.
Waliso (magaalaa)

**Walisoon** magaala guddittii Shawaa Kibba Lixaatti, Naanno Oromiyaa, kan argamtu fi magaala Finfinnee irra kilomeetra 123 magaala guddo Finfinnee irra fagaatti. Magaalli Walisoo, magaala omisha qullubbi diimatin beekamtuudha. Walisoon bonaa fi ganna yeroo hunda magaariisadha. Magaalli walisoo iddo bashannana heddu qabdi. Haroon wancii walisoo irra baaye kan hin fagaannedha. Haroon wancii iddo bashannana uuman walisoo fi naanno isheetif yaade keessa tokko dha.

## Wabii
Awadaay

Awadaay jachuun maqaa nama wadaay ja'amu irraadhufe.Namticha tokkootu dura mukha jalataa'ee jima qamahuture maqaan isaa *wadaay ja'ama*. ichirra fuudhamteeti maqaan Awadaay baafamte. Awadaay lafa Oromiya keesa baha Oromiyati argamti.magaalan isi itii aantuus bahan [adaree] yookiin harar dhihaan haramaya fii dirredhawaadha.Ummani awadaay kesaa jiraatu ummata lakkofsaan guddaati. garuu daldali magala Sana kesaa deemuus daldala jimaati. jiraatoni magaalaa Awadaay kesaa jiraatan ummata dhiira fi dubartii isani dalaganii maallaqa arkatanii. akka Biyyaatti Itoophiyaati  Oromiya keesa bakka maallaqni guddinaan irraa galuuf, akasuma bakki mootumman gabi gudda irraa arkattuu magaalaa awadaayi. Magaalan Awadaay bara 1991 egalee guddattee jirtii. Yerro amma tanatti Mana Marii jaratee of bulchiti.bara 2016 irra eegale [Magaalan Haro Maya] walitti ida'amun Magaalan mayaa jedhamuu halluma kanaan yeeroo amma Kanafuu investrooni nanoo birraraa irra dhufudhan waa jaratii jiran.
Ale (aanaa)

Aanaan Aallee aanaalee Godina Iluu Abbaa Boor 24 argaman keessaa isa tokko oggaa taatu, aanaan kun kan argamu "magaalaa guddoo" godinichaa kan taate Mattuu irra gara Kibbaatti. Aanaa kana kan daangessan Kaabaan aanaa Mattuu, Kibbaan aanaa Diiduu, Bahaan aanaa Beechoo, Dhihaan aanaa Haaluuti. Baayinni ummata aanichaa akka CSA bara 2007tti 64,251 yoo ta'u kana keessaa dhiirri 32,025, dubartoonni 32,226 dha. Baay'ina ummata kana keessa magaalaa kan jiraatan 9044 oggaa ta'an baadiyyaa keessa kan jiraatan 55,207 dha. Magaalli guddoon aanaa kanaa Goree oggaa ta'uu baay'inni ummata magaalaa kanaa akka ragaa bara 2005tti(CSA)12,708 yoo ta'u kana keessaa dhiirri 6125 dubartootni 6583 dha.
Oomoo Naaddaa

Oomoo Naaddaa aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Jimmaa keessatti argama.

## Wabii
Pigazzano

**Pigazzano** is 'n stad in Italy, Europe. Pigazzano ballini ishe hanga 6,2 km². Bara 2009 bayinna ummata 1,000 calu biyyotta.

Time zone EAT (UTC+1) 

Summer (ITA) (UTC+2) 

Calling code 0523
Sinanana Dinsho

Sinaana Diinsho:Anaaleen dangessan: Agaafraa,Baatuu(Goobaa),Doddolaa,Gaasaraa, Gooroo fi Mannaati.
Magaalaan guddoon Aanaa, magaaluma guddoo Kutaa baaleeti.Roobe jedhamti.
Roobe magaalaa kutaa Baaleetis magaalaa Aanaa kanaatisi.
Aanaan sinaanaa Diinshoo kuni magaalaotiin uf keessaa qab:
Almganaa
Hisuu
Roobe
Salqa
Naannoo Amaaraa

**Naannoon Amaaraa** naannoolee saglan biyya Itoophiyaa keessaa tokko ,qubsuma saba Amhara people (Amaaraa) yootaatu, dur naannoo 3 jedhamaa turte. Magaalaa guddoo ishii Baahir Daar jedhamti. Harri guddaan Itoophiyaa Hara Xaanaa), akkasumas, paarkiin Semein Mountain National Park fi gaarri olka'insa lafaan tokkoffaa Rash Dashen (Raash Daashin) achitti argama.
Calliyaa

Calliyaan aanaalee 180 naannoo Oromiyaa biyya Itoophiyaa keessaa tokko. Godina Shawaa Dhihaatti kan argamtu yoo taatu, kibbaan Noonnoo fi Daannoo Kibbalixaan laga Gibee kan godina Jimmaa irraa addaan baasu, dhihaan Baakkoo Tibbee akkasumas, kaaba-dhihaan laga Gudar, akkasumas kaabaan aanaa Gindabaratiin, kaaba bahaan Jaldu, bahaan Ambo, kibbabahaan Xuqur Incinnii daangeffamti. Magaalaan guddoo aanaa kanaa Geedoo yootaatu, magaallan akka Baabbichaa, Baallammii fi Ijaajjii ni argamu.
Lafti olka'aan aanaa kanaa Tulluu Maraa (3128m) yoo ta'u, laggeen akka Raachoo fi Walshoomoo ni argamu.

## Wabii
Jiimaa

Muka nama mirqansu yokii qama nama istimulet" istimulet" nama godhudha. Jiiman akuma buna yokii Kofii, chemikala nama mirqansuu ofkeeysa qabaa. Jimaan Afrika bahatii halaan beekama.
Isaaq Niwuuten

**Isaaq Niwuuten** fiizisiistii, ogeessa herregaa, astroonoomara fi falaasessaa uumaa biyya Biritaaniyaa ture. Kitaabni itti-bultoota herrega fi falaasama umaa irratti inni bara 1687tti katabe seenaa sayinsii keessatti kitaabota dura-bu’oota keessaa tokko, kitaabota herregaa gurguddaa duubarra dhufaniif utubaa tahuudhaan. Kitaaba kanarratti Niwuuten akkaataa ofitti-harkisa lafaa (gravity) fi heera sochii sadiin addaan baasee ibsa. Dhufiinsa Diifaranshaal kaalkules fi integraal kaalkulesiitiif, herrega keessatti Niiwtan, Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz waliin galata qaba.
Barruu

Afaan oromoo aadaa oromoo seena saba oromoo akka gaariiti barreessaan dhaloota dabarsuun heduu barbachiisa dha!
Baakkoo Tibbee

Baakkoo Tibbeen aanaalee godina Shawaa Dhihaa naannoo Oromiyaa 180 biyya Itoophiyaa keessaa tokko. Kaabaan, kibbaan fi dhihaan godina Wallagga Bahaatiin akkasumas, bahaan aanaa Calliyaatiin daangeffamti! Magaalaan guddoo aanaa kanaa Baakkoo yootaatu, magaallan biroo kanneen akka Shobokaa fi Tibbees achitti ni argamu. Odaalee Oromoo bebbeekamoo keessaa tokko kan ta’e, Odaa Gudayyaa aanaa kanatti argama. 
Manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa 38 keessaa 20 kutaa 1-4, akkasumas, 18 immoo kutaa 1-8f tajaajila kennaa jiru. Manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa afur keessaa 3 kutaa 9-10f kan biraan immoo 9-12f tajaajila kennaa jira. Tajaajilli fayyaas, gidduu gala fayyaa 1 kilinikoota 10 (health post) 6