open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qoqqoodama Oromoo

Ummani Oromoo bakka kudha lamatti adda baha. Bakka dhiha baha irra eegalee hanga bahaatti tuutni kun:
* Ummani Wallaggaa eegalee naannawa dhihaa jiraatu ummanni kun naannawa bishaanii jiraatan;
* Oromoo Maccaa - Laga Dhedheessaa fi Laga Oomoo gidduu, kibba Laga Gibee jiraatu.
* Oromoo Tuulamaa - Handhuura Oromiyaa naannoo Finfinnee jiraatu;
* Oromoo Walloo - gara Kaabaa naannoo Amaaraa godina addaa Oromiyaa, naannoo Hara Ashangee, jiraatu; Oromoo Raayyaa fi Oromoo Yajjuu jedhamu
* Oromoo Ittuu, nannoo Oromiyaa keessa Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa jiraatu;
* Oromoo Anniyyaa- kibba warra Ittuu fi dhiha Laga Erer jiraatu;
* Ala Oromoo - magaalaa Harar fi Laga Erer dhihatti, warra Ituu fi Anniyyaa gidduu jiraatu;
* Oromoo Nole - magaalaa Dirree Dhawaa bahatti kaaba magaalaa Harar;
* Oromoo Baabbilee - qaama Oromoo bahaa yoo ta'an, baha Laga Erer fi kibba Oromoo Bahaa jiraatu
* Oromoo Jaarsoo - Harargee Bahaa gara bahaatti;
* Oromoo Arsii - godinaalee Arsii, Baalee fi haga tokko Shawaa Bahaa keessa jiraatu. 
* Oromoo Booranaa - Kibba Oromiyaa fi kaaba Keeniyaa jiraatu.
* Warra Qaalluu - Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa gidduu jiraatu.
* Oromoo Gujii - qaama Oromoo Kibba jiraatuu yoo ta'an, ollaa Oromoo Booranaa jiraatu.
*Shariifaa Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa gidduu jiraatu.
Jimma

**Jimma** magaalaa guddaa kibba-lixa Itoophiyaa yoo ta'u Finfinneerraa km330 fagaatee argama. Jimmi, nannoo Oromiyaa keessatti godina addaa yoo ta'u godina Jimmaatin marfamee argama. Magaalaan kun loongitiyuudi fi laatitiyuudii 7°40′Ka 36°50′B irratti argamti. Filannoo bara 2007 dura, Jimmi akka godina addaatti qoodamte.

### Dhugaa

*Jimmaa

Shabee sombon mogasaa maqaa namaa iran yoo ta.u maqaa namaa shabbe jidhamuu irra kan moga.edhaa awol kadir lakkofsaa bilbilaa 0914085782
Godina Gujii

Horteen Oromoo bakka Gurguddoo lamati akka qoodamuu ni beekama.Isaanis Boorana fi bareentu jedhamuu.Hortee kana keessaati Oromoon Gujii ilman Boorana jalatti argamuu.Godinichaati magaala guddoo fi teessoo Godina Gujii kan tatee magaalaa Nageellee jedhamuun beekamti.Godinni **Gujii Godina Oromiyaan qabdu keessaa tokko Yoomuu ta'u,** kan argamu Giddu gala kibbaa Oromiyaa Yommuu argamuu, Gara kaabatin Godina baalee fi arsii, kibbaan Godini Boorana, Bahaan Mootummaa Naannoo Sumaale fi kaaba-dhihaatin saba fi sablammoota Ummatoota kibbaati, Dhihaan Godinaa Gujii lixaatin dangeeffamuun argamti. Gujiin godinallee Gurguddoo lamatti qoodamuu: Godina Gujii bahaa (teessoon Magaala Nageelle Gujii) fi Godinaa Gujii lixaa (teessoon Magaala Bulee horaa). Godina Gujii baha kana Albuudon Bay'innaan Keessatti Argamuu. kanneen akka Warqii,tantaalem fi nikeeli fkkf ni argamuu, Keessattu Aanaa Oddoo shakkisoo Adoola =Midroc gold mine ,Magaaddo Keessatti iddoowwan Bay'innaan Warkeen(gold) bahuudha.        

Godinni Gujii Iddoo(bakka) burqaa Gootota Yoomiyyuu dagatamuu hin qabnee kanneen aarsa sabaa Oromoo bal'aaf ta'aan darbaanif kanneen lubbuun jiraan hedduu qaba.Gootonni ifaa Dhaloota ta'aan Gootota Oromoo Kanneen akka:-  

1.Goota Janeeral Xulaa Duubee  

2.Goota Ifreemi Adoola    

3.Goota Uturaa Uddoo  

4.Jaal Badhaadhaa Galchuu    

5.jaal Ilaalaa Kaffaala    

6. jaal Gammadaa tolii    

7. Jaal Guddataa Baallii     

8. Jaal woddeessa Tuqaa    

9. Jaal Boruu Sheekkoo fi kanneen biroos ni jiru.     

Aanaaleen Godinnichaa :- Aanaa  

Annaasorra
Booree
Daamaa
Girjaa
Haroo wolaabuu
Aaga Wayyuu
Adoola woyyuu
Liibaan
Magaala Nagelle
Oddoo shakkisoo
Uraaga
Waadara
Goroo Doolaa
Gumii Eldalloo
Magaala Shaakkisoo
Horroo Guduruu

Godinni **Horroo Guduruu** **Wallaggaa** godinoota Wallaggaa afran keessaa tokko yoo taatu kan argamtus Oromiyaa gara dhihaatti. 

## Aanolee
* Abee Dongoroo
* Amuruu
* Abaaboo
* 
* Horroo
* Guduru
* Jaartee Jaardagaa
* Jimmaa Gannatii
* Jimmaa Raaree
*Horroo Bulluq
*Coomman Guduruu

## Aanolee Horroo Guduruu Wallaggaa
*Abee dongoroo
*Coomman Guduruu
*Guduruu
*Habaaboo Guduruu
*Abbayi Coomman 
*Jimmaa Raaree
*Jimmaa Gannatii
*Jaardagaa jaartee
*Amuruu
*Horroo
*Horroo bulluq
*Sulula fincaa'aa

                                  **Aanaa Coomman Guduruu**
Anaan Coomman Guduruu Aaanota Horroo Guduruu Wallaggaa Keessaa ishee tokkodha.Aanaan kun qabeenya  uumamaan badhaatuudha.Akkasuma goototaan badhaatuudha.Humna nama baratee hedduu kan qabduufi ijoolleshee akka idil addunyaatti kan dorgomaa jiranidha.
   

                 **Feteraar Jaalataa Ottobee Guddaa** 
Goota maqaan isaa dagatame, nama jabaa fi ajaayibaati. 
**Feteraar Jaalataa Ottobee** Godina Horroo Guduruu Wallaggaa **Aanaa Coomman Guduruu** Ganda Tokkummaa Jaarsoo Bakka addaa Jaatoo jedhamutti kan dhalatanii guddatanidha.Feteraar Jaalataa Jagnaa fi Goota waraanaa loleesaa fi eegdotasaa qabaatee Waraana xaaliyaanii rukuchuuf gara Maqalee imale. Miiltoon Feteraar Jaalataa adda waraanaa sanatti dursee gaafa wareegamu Feteraara Jaalataan asitti hin awwaalu fuudhee galeen biyyatti awwaala jedhee osoo halkan deemaa jiranii haxxee waraana xaaliyaanii harka bu'anii ajjeefama. 

**Feteraar Jaalataan** nama jabaa fi misooma akkaan jaallatudha.Bara bulchiinsa isaaniitti Asiiin hanga laga Abbayyaatti asiin hanga laga Gibeetti bara kudha saddet saddettamoota keessa "haalaan abboomanii bulchaniiru" jedhu  Obbo Mootii Baacaa waa'ee Feteraar Jaalataa Ottobee argaa dhageettiirraa isa dhagahan.Akkasuma aangoo isaatti fayyadamuun Laga Dildilaa Uummata bobbaasuun akka dhaagaan ijaarsisaa turan abbo Mandaraa Gabbisaa ni dubbatu. 

          Gootummaa fi Seenaa Feteraar Jalataa Ottobee bal.inaan itti deebina
F. Jaalataan hawaasa keessatti dhageettiifi dhagahamtii qaba,akka jechama hawaasa keessaatti Jaalataan gaafa jajan akkas  jedhu…
         “Jaatoodhaa Jaaluutu caalaa
          Jaalataa Ottobeetu caalaa
          Fillaan gofareetu caala
          Dhaabattee namaa boo’ uu
          Haadha durbaatu caalaa” jechuun  hawwaasa keessatti maqaan isaa baay’ee olkaafamee leellifama. 
Abbaan gooticha Filee Mandaraa fi Jaalataan akka Soddummaas walirraa hin dhaban jedhamanii yaadamu.Waa'ee Feteraar Jaalataa dabalataan akkuma argaa dhageettii manguddootarraa argannetti bal'inaan ibsaa deemna.
Islaamaa

**Islaamaa** amantii Waaqa tokko jedhurratti hundaa'e fi amantii Abraamii yoo ta'u Qur’aana, kan amantoota Islaamaatiin jecha Waaqaa qabate jedhamee amanamuu, fi barsiisaa fi jireenya fakkeenyaa kan Muhaammadii irratti hundaa'a; Muhaammad raajii dhumaati jedhamee amanama. Islaamaa jechuun namni hunduu du'a hin oolu jedhuf Waaqa tokko tahe  osoo ijaan hin argin akka nama argetittii itti amanuu, waan ajaja isarraa dhufee hordofuu jechudhaa. Muhaamad (SAW) immo waan waaqni itti hime ergaa san ummataaf dabarsuu Irrattii hundaa'a.
Qeellam Wallaggaa

Godinni **Qeellam Wallagaa** kan argamu Oromiyaa keessatti.

## Wabii

Qellami wallagaa kan argamtu naanno oromiyaatidhaa
Kiristaanummaa

**Kiristaanummaan** amantii Waaqa tokko jedhurratti hundaa'e yoo ta'u buu'urrisaa jireenyaa fi lallaba Yesus kan Kakuu Haaraa keessatti barreffame.
Godina Arsii Dhihaa

**Godinni Arsii lixaa** godinaalee Oromiyaa kessa isa tokko. Arsiin lixaa  bara 1998 ALI godinoota sadii duraan jiran Godina Baalee , Godina Arsii fi Shawaa Bahaa irra aanoota baadiyaa  12 fi bulchiinsa magaala 3 walitti fiduudhan kan hundoofte

ANOOTA GODINA ARSII LIXAA FI MAGALOTA ISAANI

MAQA ANAA.         MAQA MAGALA ISHE

Adaabbaa.              Adaabbaa

Arsii Nagellee        Nagellee arsii

Dodola.                  Dodola

Gadab Asaasaa.     Assasa

Kofalee.                  Kofalee

Kokkosa                 Kokkossa

Qoree.                   Qoree

Naansabo.            Naansabo

Siraaro                 Siraaro

Shaallaa.              Ajjee

Hebaan arsii.        Hebaan

Magaalaa Shaashamannee Shaashamannee

Naannawaa Shaashamannee Shaashamannee
Chiilii

**Chiilii** biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.

* Magaalaa Guddaa: Santiago de Chile

## Seenaa

## Hawaasa

## Dinagdee

## Dimoograafii

## Liinkii alaa
* ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version
Afaan Siwaahilii

**Afaan Siwaahilii** (akkasumas kan **Kiswahili** jedhamu) Afaan Bantu tti. Afaanii kunni afaan biyyotta Sahaaraa n jalla jirranitti yeroo bayee dubbatama. Swahilin afaan Ummattaa Swahilikan fixee Gallana Oceanii kabba Somaaliyaafagatte hanga danga Moozaambiik fi Tanzaaniyaa argamaniin dubbatama. Ergaa afaan adda Tanzaaniyaa kufeen bodda, Afaan Siwaahiliin akka afaan tokkoffatti ummattaa Tanzaaniyaan fudhatame, lakkofsii ummatta afaan Kiswahili akka Afaan tokkoffatti dubbatan hanga million 40 guddatte. Haa ta'u malee Siwaahiliin ummatta hanga million 100 ta'aniin dubbatamma. Biyyotta kabba Afrikaa tti fi Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo tti Siwaahiliin lingua franca ta'erra. Siwaahiliin afaan Afrikaa jirran kessa akka afaan hojjii African Union kan fayyadaman isaa qofaatti. Siwaahiliin University gugguddo adunyaa kessatti ni barsifama, akkasumas stationotta akka BBC, Voice of America fi Xinhua irratti ni dabarfama.

;Biyyotta itti dubbatamu
Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaa, Ruwaandaa, Buruundii, Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Somaaliyaa, Komoroos, Moozaambiik.

;Bayyina Dubbatotta
Akka Afaan tokkofatti - 40 million
Akka Afaan lammafatti - 100 million

;Kutaa Afaanii itti rammadamu
Niger-Congo->Atlantic-Congo->Volta-Congo->Benue-Congo->Bantoid->Southern->Narrow Bantu->Central->G->Swahili

Afaan tokkoffa Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaan (2005 jalqabe)tti.

* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary
Babalina Oromo

**Babalina Oromo** - **Babalina Oromoo Guddichas** ni jedhama — Babalina Oromoo baballachuu ummata Oromoo kan jaarraa 16ffaa fi 17ffaa keessa giddu galeessa Itoophiyaatii gara kaabaatti godhame dha. Babalina kun mootummaa sanyii Salamoon kan Abisiiniyaa irratti dhiibbaa guddaa fide. Akkasumas mootummaa Adaal kan dhiheenya sana moo'amee turerrattis dhiibba guddaa fiduudhan akka dhabamtu godhe.
Mootummaa Jimmaa

**Mootummaan Jimmaa** mootummaa naannoo Gibee jiran keessa tokko yoo ta'u kan hundaa'es jaarraa 19ffaa keessa. Mootummaan Jimmaa karaa dhihaa Limmuu-Inaariyaa wajjin daangaa kan qooddatu yoo ta'u, karaa bahaa Mootummaa Sidaamoo kan Jaanjaroo, fi karaa kibbaa Mootummaa Kafaarraa Laga Gojabiin addaan ba'a. Jimma waraanaan mootummoota naannoo Gibee jiran keessaa isa jabaataa dha.

## Liinkii alaa
* Jimma Abba Jifar, ann Oromo Monarchy: Ethiopia, 1830-1932
Dargii

**Dargii** ykn **Darguu** (jecha Gi'iizirraa kan dhufe yoo ta'u hiikaansaa koree jechuudha) maqaa koree qindeessaa humna waraanaa, poolisii, fi milishaa Itoophiyaa kan biyyattii bara 1974 amma 1987tti bulcheeti. Dargiin Hayilaa Sillaaseen erga angoorraa buufamee booda aango qabate. Hundaa'ee odoo hin turin, Dargiin maqaa isaa gara Koree Bulchaa Waraana Kan Yeroo (Provisional Military Administrative Council) jijjiirrate, haa ta'u malee ummata biratti maqaa Dargii jedhamuun irra beekkama. Bara 1975tti, barsiisa komunizimii fudhate; hanga 1987ttis aangorra ture. Bara 1975 fi 1987 gidduutti, Dargiin namoota kuma kudhaniitti lakkaa'aman mana murtiitti odoo hin dhiyeessin hidhee fi ajjeesse.
Naannoo Benishaangul-Gumuz

Mootummaa Naannoo **Benishaangul-Gumuz** mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Asoosa dha.
Naannoo Gaambeellaa

Mootummaa Naannoo **Gaambeellaa**, Mootummaa Naannoo Ummatoota Gaambeellaas ni jedhama, mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Gaambeellaa dha.
Naannoo Affaar

Mootummaa Naannoo Affaar mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Mootummaan Naannoo Affaar iddoo jireenyaa ummata Affaari. Magaalaa guddoon naannoo kanaa magaalaa reefu ijaarramte Samaraa dha.
Dhangala'oo

**Dhangala'oon** haala wantootaa afur keessaa isa tokko(isaan sadan jajjaboo, gaazii, fi pilaazmaa). Dhangala'oon haala addaa kan qabiyyee(volume) murtaa'e qabu garuu boca murta'aa hin qabne dha. Bishaan, dhangala'oo baayyinaan lafarratti argaman keessaa isa guddaadha. Akkuma gaazii, dhangala'oon yaa'uu kan danda'u yoo ta'u boca qodaa itti nammee sana fudhata. Dhangala'oo baayyeen cafaqame kan didan yoo ta'u kaan kan cafaqamanis ni jiru. Dhangala'oon akka gaazii iddoo qodaa keessaa jiru hunda bittinnaa'anii hin guutan, lafa isaan ga'u qofa qabatu. Dhangala'oon rukkina baayyee hin jijjiirramne qabu.    

## Wabii
Wangeela

wangeellii wangeela gooftaa keenyaa yesusii kiristoosiidha. innii humna fayyiisuu of-keessa qaba.
wangeelli keenyaa 66 dha. tokko tokkoon waneelootaa kana waa'ee guddummaa kiristoosi duwwaa kan ibsaaniidha.
Mootummaa Aaksuum

**Mootummaa Aaksuum** ykn Aaksuum, **Impaayera Aaksumis** ni jedhama, biyyaa kaaba Itoophiyaa fi Eertiraa turtee fi daldalaan beekamtuu yoo taatu kan turtes tilmaamaan 100-940 DhKB.
Faasiladas

**Faasiladas** (1603-1667) bara 1632 hanga Onkololeessa 18 1667tti mootii Itoophiyaa ture. Faasiladas mootii sanyii Salamoon keessaa dhufe.
Giddaa Kiiramuu

**Aanaan Giddaa Ayyaanaa fi  aanaan Kiiramuu**  aanole garaagaraa fi of danda'an  kanneen Godina Wallagga Bahaa ,Naannoo Oromiyaa keessaatti argamanidha. 

## Jiraattota
Ancootee (nyaata)

**Ancooteen** nyaata aadaa Wallaggaa yoo ta'u irra caala yeroo ayyaanaa nyaatama. 

## Wabii
* Nutrient Concentration of Anchote (Coccinia abyssinica) Plant Parts at Different Harvesting Dates and In-situ Storage
Karibiyaan

**Karibiyaanin** naannoo Garba Karibiyaanii, odoloota isaa (kaan kan Garba Karibiyaaniin marfan, kaan ammoo kan Garba Karibiyaanii fi Garba Kaaba Atilaantiikiin marfaman) fi qarqara garbaa walitti qabatu. Naannoon kun kibba-baha Meeksikoo fi Ardii Ameerikaa Kaabaa, baha Ameerikaa Giddu Galeessaa fi kaaba Ameerikaa Kibbaatti argama. 

## Wabii
Kuubaa

**Kuubaa**n biyya odolootarraa uummamte kan naannoo Karibiyaan jirtudha. Biyyi Kuubaa odola guddaa tokko, Isla de la Juventud fi odoloota xixiqqaa bayyeerraa uummamte. Magaalaan guddoo Kuubaa Havaanaa dha. Magaalaan guddinaan lammaffaa ammoo Santiago de Cuba ti.
Tirinidaadi fi Tobeegoo

**Tirinidaadi fi Tobeegoo**n, kan maqaa guutuu Rippabiliika Tirinidaadi fi Tobeegoo jedhamuun waamamtu, biyya odoloota lamarraa uummamte kan qarqara kaabaa Ameerikaa Kibbaatti argamtu.
Seenti Viinsenti fi Giranadiinsi

**Seenti Viinsenti fi Giranadiinsi**n biyya odolootaarraa uummamte kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu.
Ameerikaa Giddu Galeessaa

**Ameerikaa Giddu Galeessaa** naannoo Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa gidduutti argamu. Ameerikaan Giddu Galeessaa biyyoota torba qaba: Beliiz, Kostaa Rikaa, El Salvaador, Honduraas, Nikaraagu'aa, fi Panaamaa dha.
Seenti Luushiyaa

**Seenti Luushiyaa**n biyya odolaa kan baha Garba Karibiyaan keessa karaa Garba Atilaantiikitti aanuun argamtu. Biyyi kun qaama Antiiliis Xiqqichaati.
Baarbeedoos

**Baarbeedoos** biyya odolootaa kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu. Biyyi kun dheerinaan 34km (21mi), dalgeen 23km (14mi) yoo taatu ballina 432km ta'u qabdi.
Giranaadaa

**Giranaadaa** biyyaa odolootaa yoo taatu Odola Giranaadaa fi odoloota xixiqqoo ja'a of keessaa qabdi. Giranaadaa Garba Karibiyaanii keessatti kibba Giranadiinsitti argamti.
Rippabiliika Dominiikaan

**Rippabiliiknia Dominiikaan** biyya odola Hispanyoolaarratti argamtu yoo taatu qaama Antiiliis Guddicha kan naannoo Karibiyaan keessa jiru ti.
Antiiguwaa fi Baarbuudaa

**Antiiguwaa fi Baarbuudaa** biyya odola lamarraa uummamte kan Garba Karibiyaanii fi Garba Atilaantiik giddu jirtu dha.
Ameerikaa Kibbaa

**Ameerikaan Kibbaa** ardii addunyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus wantaa dhihaatti, irra caala mudhii lafaarraa gara kibbaatti.
Ameerikana Kibbaa ardii Ameerikaas jedhaman keessaa tokko yoo ta'u, kan guutumaan guutuuti Hemisphere Dhihaatti kan argamu yoo ta'u, kan baayyinaan argamu immo Hemisphere Kibbaatti. Kan dangeffame immo dhihaan Garba Paasifiik, kaaba fi bahaan immo Garba Atilaantiik, kaaba-dhihaan immo Ameerikaa Kaabaa fi Garba Karibiyaanii daangeffamee argama. 

Maqaan Ameerikaa Kibbaa jedhuu kun kan kennameef bara 1507, kan maqaan kennamef namoota kaartaa kaasan kan ta'an Martin Waldseemüller fi Matthias Ringmann yoo ta'u maqaan kuni immoo kan kennameef maqaa nama Ameeriigoo Vespuuchii jedhamu irraa ka'aniiti, namichi kunis namicha yeroo duraaf lafoonni Ameerikaas kunin Isti Indiis (East Indies) akka hin taane fi addunyaa haaraa namoota Yuurooppiif hin beekkamne akka ta'e namicha ifaa godhedha. 

Ameerikaa Kibbaa ballina hanga 17,840,000 isquweer kiilomeetira (6,890,000 isq mi) kan qabdu yoo taatu yookan immo parsenti fuula addunyaa kana 3.5% qabata. Akka bara 2005 baayyinni ummata isaani tilmaaman 371,000,000 caala dha. Ameerikaa Kibbaa ballina lafaan addunyaa keessaa afraffaa irratti kan argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffaa), Afrikaa(lammaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (sadaffa) aanteti. Akkasumas bayyina ummattan addunyaa keessaa shanaffa irratti argamti, kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffaa), Yuurooppi (sadaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (Afraffaa)tti antetti.

## Wabii
Seenti Kiitsi fi Neevis

**Seenti Kiitsi fi Neevis** biyya Westi Indiis keessatti argamtuu fi sirna federaalan bultu yoo taatu odoloota lamarraa uummamte. Ardii Ameerikaa keessatti, ballinaanis ta'ee baayyina uummataatin, Seenti Kiitsi fi Neevis biyya baayyee xiqqittii dha.
Ambo (aanaa)

**Aanaan Amboo** aanaalee mootummaa naannoo Oromiyaa keessaa isa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibba-lixaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, karaa kaabaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaaba-bahaan aanaa Jalduutin, karaa bahaa aanaa Dandiitin, fi karaa kibba-bahaa godina Shawaa Kibba Lixaatin daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa magaalaa Amboo ti; magaalonni aana kana keessa jiran kan biroo Gorosillee fi Meexxi dha. Aanaan Amboo, aanaan Tokkee Kuttaayee fi magaalaan Amboo walitti duraan aanaa Amboo jala turan.    

## Wabii
Ilfata

**Aanaan Ilfataa** aanoolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun of danda'ee aanaa odoo hin ta'in dura aanaa Dandii jala ture.bara 1998 itti hundeefamte. 

## Wabii
Ada’aa Bargaa

**Aanan Ada’aa Bargaa** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan Ada'aa Bargaa karaa kibbaa aanaa Walmaraatin, karaa kibba-lixaa aanaa Ejereetin, karaa dhihaa aanaa Meettaa Roobitiin, fi karaa kaabaa fi bahaa Laga Mogoriin daangeffamee argama. Magaalota aanaa kana keessaa jiran kan akka Incinnii, Mogor,Reejjii fi Olonkomii isaan muraasa.

## Wabiii
Jibaat

Aanaan Jibaat aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo taatu Godina Shawaa Dhihaa keessatti argamti. Aanan kun karaa kibbaa aanaa Noonnootiin, karaa kibba-lixaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa bahaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa kaaba-bahaa aanaa Tokkee Kuttaayeetiin, fi karaa dhihaa aanaa Daannotiin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shanan jedhama. 
## Wabii
Meettaa Roobii

Aanan **Meettaa Roobii** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Karaa kibbaa aanaa Ejereetin, karaa kibba-lixaa aanaa Jalduutin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaabaa laga roobiin, fi karaa bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin daangeffamee argama.gootaa akka Garbii Bultoo,Walee Bultoo kan qabdu yoo tahu gaarreen akka Tulluu qacamaa/gaara qillisaa/  ni qabdi.Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shinoo akkasumas magaala Aanaa keessatti argaman Magaala Qaxqaxxoo,Magaala Golaa fi laga Roobii faa keesatti argamu.

## Wabii
Midaa Qanyi

**Midaa Qanyi **aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Calliyaa jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootin, karaa kibbaa aanaa Tokkee Kuttaayetiin, karaa kibba dhihaa fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, fi karaa kaabaa Godina Horroo Guduruutin daangeffamee argama.  

## Wabii
Noonnoo

**Aanaan Noonnoo** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa kan dhufee maqaa gosa Oromoo Maccaa kan naannoo sana jiraatu kan Noonnoo jedhamu irraayi. Aanan Noonnoo karaa kibba-lixaa Laga Gibeetin (kan Godina Jimmaatin addaan baasu), karaa kaab-lixaa aanaa Daannotiin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatin, karaa kaaba-bhaa aanaa Xuqur Incinniitiin, karaa bahaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, fi karaa kibba-bahaa Mootummaa Naannoo Kibbaatin daangeffamee argama.   

## Wabii
Tokkee Kuuttaayee

**Tokkee Kuttaayee** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun duraan aanaa Amboo jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootiin, karaa kaabaa aanaa Midaa Qanyiin, fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Gudar yoo ta'u, magaalotni xixiqqoon akka Gooroo Soolee fi Tokkee Irreessaa ni argamu.  
## Wabii
Ejeree

**Aanaan Ejeree** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibbaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa dhihaa aanaa Dandiitin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Jalduutin, karaa kaabaa aanaa Meettaa Roobitiiin, karaa kaaba-bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin fi karaa bahaa aanaa Walamaraatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Addis Aalam jedhama. 

Ka'umsa Laga Awaash kan ta'e Tulluun Warqee aanaa keessatti argama. Ji'a Hagayyaa bara 2006tti, lolaan aanaa kanarraan miidhaa guddaa geessise. Aanaa kana keessaa - Sabbata, Awaasii fi Iluu dabalatee - namoota 14,790 kan miidhaman yoo ta'u 2,052 kan ta'an ammoo qe'ee isanirraa buqqa'an.    

## Wabii
Jidda

**Jidda** aanolee godina Shawaa Kaabaa keessaa isa tokko. Oomisha midhaanii garbuu,qamadii fa'aan beekamti. Haalli qilleensa ishee baddaadha. Magaalli guddittiin aanaa kanaa sirxii jedhamti. Uummanni aanaa jiddaa tokkummaa jigii fi walgargaarsan waliin jiraatu. Guyyaa kamisaa gabaa daldalaa beekkamaatu jira.

Horsiisa loonii, fardeeni fi hoolotaanis jiddi beekamtuudha. Atileetii beekamaan yeroo jalqabaatif meedaaliyaa maraatoonii oloompikii miila duwwaa fiigun injifate Abbabaa Biqilaan aanuma Jiddaa keessatti dhalate. Siidan atileet Abbabaa Biqilaas mana barumsaa maqaa isaatin ijaarame Mana Barumsa Sadarkaa 1ffaa Shaambal Abbabaa Biqilaa  keessatti hirmaannaa uummataa fi mootummaatin hojjetamee dhaabbatee jira.

Akkuma uummata Oromoo kan biroottis jiddi sirna gumaa,gadaa,sirna fuudhaf heerumaa fikkf bifa bareedina qabuun gaggeeffata.

## Wabii
Bulee Horaa

**Aanan Bulee Horaa** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Gujii keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Haagara Maaram keessa kan ture yoo ta'u amma of danda'ee ba'e. 

## Wabii
Taltallee (aanaa)

**Aanan Taltallee** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Taltalleen Godina Booranaa gara kibba-lixaatti kan argamu yoo ta'u, karaa kibb-lixaa Keeniyaadhan, karaa lixaa fi kaabaa Laga Saganiin (aanan Taltallee laga kana qofa qaba), karaa kaaba-bahaa Yaa'a Balloodhaan, fi kibba-bahaan ammoo Dirreedhaan daangeffamee argama. Lagni Saganii aanaa Taltallee Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaarraa gargar baasa.  

## Wabii
Yaa'a Balloo (aanaa)

**Yaa'aa Balloon** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Yaa'aa Balloon karaa kibbaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Taltalleedhaan, karaa kaabaa ammoo Bulee Horaatin, fi karaa bahaa Areeroodhaan daangeffamee argama.   

## Wabii
Areeroo

Aanaan Areeroo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Areeroon karaa kibba-lixaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Yaa'a Balloodhaan, karaa kaabaa Bulee Horaadhaan, karaa kaaba-bahaa Godina Gujiitin, karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin, fi karaa kibbaa Moyyaaledhaan daangeffamee argama. Lagni Daawwaa, Areeroon laga kana qofa qaba, aanaa kana Oddoo Shaakkisoo fi Liibanirraa adda baasa. 

## Wabii
Daannoo

**Aanaan Daannoo** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus Godina Shawaa Dhihaa keessatti. Daannoon karaa kibba-lixaa Godina Jimmaatin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatinn, fi karaa kibba-bahaa aanaa Noonnotiin daangeffamtee argamti. Aanaa kana Godina Jimmaatin kan gargar baasu Laga Gibee ti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Sayyoo dha.

Bunni aanaa kana keessatti mallaqa argamsiisuuf (cash crop) kan oomishamu yoo ta'u garuu lafa 20 km2 hin caalle irratti qofa dhaabbamee argama.

## Wabii
Moyyaalee (aanaa)

Aanan Moyyaalee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Moyyaalen kibba Godina Booranaa keessatti kan argamu yoo ta'u karaa kibbaa Keeniyaadhaan, karaa dhihaa Dirreedhaan, karaa kaaba-lixaa Areerodhaan, karaa kaabaa Laga Daawwaa kan Liibanirraa, fi karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin daangeffama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Moyyaalee dha.  

## Wabii
Jimmaa Raaree

**Aanan Jimmaa Raaree** aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa gosa Oromoo kan naannoo kana jiraatu Jimmaa Raaree jedhamurraa dhufe. Aanan kun karaa dhihaa Godina Shawaa lixaa Aanaa Baakkoo Tibbee fi jimmaa Gannatti gandoota baadiyyaa isaa, karaa kaabaa Guduruunfi Aanaa jimmaa Gannatii karaa bahaa fi kibbaa Laga Gudar, kan Godina Shawaa Dhihaarraa adda baasun daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa Waayyu dha; magaalan kan biraa kan aanaa kana keessa jiru Gooban jedhama akkasuma haalii teesuma Aanaa kanaa Garreen,Tulluu fi lafa caffee diriraa lageen baay'ee kab qabduu fi Riqicha durii nam tolchee hortee macaa gara lixaa waliin kan wal quunamsiisuu Riqicha Abbaa Gadaa/Abbaa Oromoo jedhamuu kan qabdudha.

## Wabii
Horro

**Horroo** aanolee naannoo Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Aanaan kun duraan qaama aanaa Jimmaa Horroo ture. Magaalaan teessuma bulchiinsa aanaa kanaa Shaambuu jedhamti. 

## Wabii
Wancii

Aanan Wancii aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Wanciin karaa kibba-lixaa Ammayyaan, karaa kaabaa Godina Shawaa Dhihaatin, fi karaa kibba-bahaa Walisoo fi Gooroon marfamtee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Cittuu dha.  

Lafti ol ka'aan aanaa kana keessaa Tulluu Dandii ti; tulluun kun daangaa aanaa Dandii irratti argama. Bunni mallaqa argachuuf ni oomishama; haa ta'u malee, lafa 20 km2 hin calle irratti qofa dhaabbamee argama.  

## Wabii
Bacho

Aana Bachoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan Bachoo karaa kibbaa Kookiriin, karaa dhihaa Walisoo fi Gooroo, karaa kaaba-lixaa Daawodhaan, karaa kaabaa Iluudhaan, fi karaa bahaa Toleedhaan daangeffamtee argamti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Tullu Boolloo dha. 

## Wabii
Sadan Sooddoo

Aanan Sadan Soodoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan kun karaa kibbaa Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaatin, karaa dhihaatin Walisoo fi Goorodhaan, karaa kaabaa Bachoon, karaa kaaba-bahaa Toleedhaan, fi karaa bahaa Qarsaa fi Qondaaltittiidhaan daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Harbuu Culullee
Naannoo Somaalee

**Mootummaan Naannoo Sumaalee** (Afaan Sumaalee: *Gobolka Soomaalida*) mootummoota naannoo Itoophiyaa keessa tokko; naannoon kun fiixe baha biyyattiitti argama. Yeroo baayyee naannon Sumaalee Soomaali Galbeed ("Sumaaliyaa Dhihaa") jedhama; kunis Sumaaliyaarraa gara dhihaatti waan argamuu fi. Naannoon kun karaa dhihaa naannoo Oromiyaa, naannoo Affaarii fi Dirre Dhawaadhaan, karaa kaabaa Jibuutidhaan, karaa kaabaa, bahaa fi kibbaa Sumaaliyaadhaan, fi karaa kibba-lixaa Keeniyaadhan daangeffama. 
## Wabii
SumaaleSumaale

e
Naannoo Hararii

Naannon Hararii naannolee Itoophiyaa salgan keessaa tokko. Naannon kun iddoo jireenyaa ummata Hararii ti. Magaalaa guddaan naannoo kana Harari. Naannon Hararii ballina lafaatin naannolee Itoophiyaa hunduma caala xiqqaa dha.  

## Wabii
Shaggooyyee

**Shaggooyyeen** sirba aadaa oromoo naannoo Harargee  ta'ee kan dhiiraa fi dubartootaa gareen ykn nama lamaan taphatamuudha. waliis farisaa jaalala waliif ibsa taphatuu 
Yeroo fuudhaa fi Heerumaa haalaan taphatama.
"WALALOO SHAGGOOYYEE JAALALAA..!"
Karaan ganda wadaay qajimaan ijaaraa,
Budaan sin nyaatiini naaf hafi ijarraa,
Yoo lubbuun jiraanne ijaan waluu garraa.
Aala shankoor tolee birkii dheereyfatee,
Qaadhimaan kee deemee miila fageeyfatee,
Shittoo bahar gamaa naa si urgeeyfatee.
Birbirsi daagarraa kufee lafa dhawee,
Harooreeysa qal'oo qashtii morma qawwee,
Tiyya tahii boontuu kumaatu si hawwee.
Bishingaan haddaaree boollatti shaagatee,
Helefii tee arkeen qalbii tiyya gatee,
Ijumaan si garraan hidhii na nyanyaatee.
Dadar dirree dadaa darruu salaamataa,
Dirraa koo hammadhuu arra na dhaamotaa,
Nagaya naa dhaamii taan itti dhaamataa.
Dadar bu'een dhaqee an ganda bineensoo,
Yaa ji'a goobanaa kan kudha shaneeysoo,
Kan gargar nu baasu namaami baleeysoo.
Agaadaa bishingaa qilleensi duuffisee,
Jaalala teetitu qaama koo huqqisee,
Hariira qaaliidhaa biteen si uwwisee.
Gadamsi gaararraa dheeysee laga bu'ee,
Suma barbaadaafiin ganda keessan bu'ee,
Osumaan sii eeguu halkan na bari'ee.
Aabboon waa shammadaaf dhaqe diida waalee,
Yaa bururii intalaa anumaa si qaalee,
Mootii bareedinaa eenyuumaa si caalee.
Ilillii abraashaa tan hara yaabataa,
Yaa dhangoosha lashii yaa caffee jannataa,
Qubbeen narra kaayi laphee na dhawataa.
Adaam Abdusabuur daanyaa konfoleeysaa,
Shumbur shanyii tiyyaa ashiitaa badheeysaa,
Nyaadhee sin liqimsuu eessumaan si geeysaa.
Dhangaggoon gad buutee deemta karaa jalloo,
Hangudaaya gannaa shanyii afran qalloo,
Hangaan an si yaaduu nan yaaddu jaalalloo.
Dirre dhawaan jiraa dirree waliyyootaa,
Oromtittii intalaa yaa shanyii hayyootaa,
Dirree nan hambisin ayyaana dhalootaa.
Yaa biyyoo haarillaa yaa biyyoo awwaallee,
Dubraa fi barannoo addaanuu wallaallee,
Koo shaggooyyee buunaa dubroo yaa jaalalle
jechuun sirbama

## Wabii

 Dhalataa Godina Arsii Lixaa Aanaa Nansaboo Ganda Baddeessaa Jedhamu Jiraadha Gosaan Oromo Garuu Qabeenya Oromoo Keessaa Waan Tokkootu Natti Tole Maal Yoo Jettan Aadaadha Keessumattuu Aadaan Baay'ee Natti Taole Aadaa Harargeedha  Baay'ee Naaf Ta'e Kanaafuu Amma Garuu Sirboota Hedduu Aadaa Kanaan Qopheessaa Jira
Mootummaa (Baayoloojii)

Mootummaan, Baayoloojii keessatti, sadarkaa taaksonoomii isa olaanaa dha. Mootummaan sadarka isarra xiqqaa murna jedhamutti addaan qoodama. 

## Wabii
Iinterliinguwaa

**Iinterliinguwaan** afaan addunyaalessaa dabalataa (AAD) (international auxiliary language (IAL)) yoo ta'u gosa Laatinii kan ammayyaa ti. Iinterliinguwaan bara 1937 fi 1951 gidduutti Dhaabbata Addunyaalessaa Afaan Dabalataatin (International Auxiliary Language Association (IALA)) uummame. Iinterliinguwaan kan uummameef seerluga salphaa fi irra jireessa qajeeltoo ta'e jechoota afaan baayyee keessatti beekkaman wajjin walitti fiduuf ture; kun immoo afaan kana baruu baayyee salphaa taasise, yoo xiqqaate namoota afaan Iinterliinguwaan jechootaa fi seerluga irraa fudhateef. Haala faallaa ta'een, afaan ummamaatiif akka ittiin lixa salphaatti tajaajila.

## Liinkii alaa
* Union Mundial pro Interlingua
Iluu

**Aanaan Iluu** aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Iluun karaa dhihaa Daawodhaan, karaa kaabaa Shawaa Dhihaatin, fi karaa bahaa Laga Awaash kan Alam Ganaa irraa adda baasun daangeffamtee argamti. Magaalonni aanaa kana keessa jiran Dabra Gannatii fi Tajii dha. 

Bara Hagayya 2006tti, Iluun lolaa miidhaa guddaa geessiseen rukutame. Aanaa kana keessatti - Sabbata, Awaas, fi Ejeree dabalatee - namoonni 14,790 yoo miidhaman namoonni 2,052 ammoo qe'ee isaanirraa buqqa'an. 

## Wabii
Murna

Baayoloojii keessatti, murni sadarkaa taaksnoomii kan mootummaa (baayoloojii) gaditti argamau yoo ta'u sadarkaa gitaa olitti argama. Mootummaan bineeldotaa tilmaamaan naannoo murna 35 qaba; mootummaan biqiltootaa murna 12 qaba.   

## Wabii
Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo

**Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo** (DhDUO) dhaaba siyaasa Itoophiyaa ti. Dhaabni kun dhaabota siyaasaa Adda-Bilisa Baasaa Ummata Tigraay, Adda Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa Kibbaa, fi Warraaqsa Biyyoolessaa Dimokiraatawaa Amaara wajjin tokkummaa uumun Adda Warraaqsa Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) uumma.
Gita

Baayoloojii keessatti, gitni sadarkaa taaksonoomii ti. Gitni sadarkaa taaksnoomii keessatti, murnaa fi oordarii gidduu jira. 

## Wabii
Oordarii

Baayoloojii keessatti, oordariin sadarkaa taaksonoomii kan orgaanizimoota ittiin ramdani. Oordariin sadarkaa kana keessatti, gitaa gaditti kan argamu yoo ta'u warra dursee dhufa. 

## Wabii
Warra

Ramaddii Baayoloojii keessatti, warri sadarkaa taaksonoomii kan oordarii fi qaccee gidduu jiru. Warri warra-jalee (subfamily), sadarkaa qaccee gararraa jiru, lama ykn isaa olitti qooddamuu danda'u.

## Wabii
Sanyii (Baayoloojii)

Baayoloojii keessatti, sanyiin ramaddii gurmuu kan jalqabaa ti. Sanyiin yoo hiikkamu garee oraanizimootaa guddaa kan wal-horuu fi ilmoo al-maseena (fertile) taate godhachuu danda'ani. Hiikaan kun yeroo baayyee ga'aa yoo ta'u, ulfinni sanyiin kana jedhanii hiiku rakkina sanyii jedhamee beekkama.

## Wabii
Orgaanizimoota

Baayoloojii keessatti, micirjirtii (Afaan ingilifaan :organism)waan lubbu qabeessa kamiyyuu yoo ta'u kunis warra lafee dugdaa qaban, ilbiisota, biqiltootaa fi baakteeriyaa dabalata. Orgaanizimoonni hundi ergaa alaa dhufuuf (stimuli) deebii kennuu, wal-horuu, guddachuu fi dagaaguu, fi of-tooachuu (homeostasis) danda'u.  

Micirjirtiin seel-qeenxee ykn kan seelii tiriliyoona baayyee qabu ta'uu danda'a; warra seelii baayyee qaban keessatti seelin gurmaa'ee tishuu fi qaama uuma. Orgaanzimoonni seelii tokkoo ol qaban seel-hedduu jedhamu.  

Orgaanizimiin pirookaariyootis ykn yuukaariyootis ta'uu danda'a. Pirookaariyootisiin doomeenii lama qaba: baakteeriyaa fi arkiyaa. Orgaanizimoonni yuukaariyootis niwukilasii seelii kan membireeniin marfamee fi kutaalee seelii kan biraa kan meebireenin marfame qabu (biqiltootaa fi bineeldota keessatti maayitookondiriyaa, biqiltootaa fi algee keessatti  pilastiidsi, isaan hunduu indoosimbaayootiik baakteeriyaa irraa dhufan jedhamee yaaddama). Faangasiin, bineeldonnii fi biqiltoonni mootummaa orgaanizimoota yuukaariyootis jalatti ramadamu.   

ĐĤÍ%%
Micirjirtii

Xiinjiree keessatti, micirjirtiin (Afaan ingilifaan :organism)  qaama lubbuuqabuu kamiyyuu kan amaloota jireenyaa bu’uuraa kanneen akka guddinaa, walhormaataa fi  kulkulfannaa kakaaftuu kennuu danda’u jechuudha. Orgaanizimoonni bifa adda addaatiin argamuu danda’u, micirjirtiiwwan baaqlubbiyyoo shifaawoo kan akka baakteeriyaa fi pirootozoo irraa kaasee hanga orgaanizimoota danlubbiyyoo qaban walxaxaa kan akka biqiltootaa, bineensotaa fi fangasii.

Micirjirtiiwwan gurmaa’ina lubbiyyoo isaaniitiin kan beekaman yoo ta’u, kunis pirookaariyootii yookiin yuukaariyootii ta’uu danda’a. Micirjirtiiwwan pirookaariyootii kan akka baakteeriyaa wirmaata adda ta’ee fi orgaaneelota biroo sabaga haguugame hin qaban. Gama biraatiin, biqiltoota, bineensota, fangasii fi pirootiistota dabalatee micirjirtiiwwan yuukaariyootii seelii niwukilasii dhugaa fi orgaaneloota addaa adda addaa qaban.

Orgaanizimoonni naannoo isaanii waliin walitti dhufeenya uumuun, anniisaa fi qabeenya adeemsa jireenya isaanii itti fufsiisuuf argatu. Gosa adda addaatiin ramadamuu kan danda’an yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii amala addaa fi uumama jeneetikii mataa isaanii qabu. Orgaanizimoonni bakka jireenyaa adda addaa fi bakka ikoloojii adda addaa keessatti jiraachuu fi guddachuufis madaqfamuu bal’aa agarsiisu.

Qorannoon orgaanizimootaa fi wal-nyaatinsa isaanii xiinjiree jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, dameewwan xixiqqaa adda addaa kanneen akka xiinneefka, xiinbiqila, maaykiroobaayoloojii fi xiinnaannoo kan hammatedha. Orgaanizimootaa fi adeemsa baayoloojii isaanii hubachuun walxaxiinsa jireenyaa fi addunyaa uumamaa hubachuuf barbaachisaa dha.
Qaccee (Baayoloojii)

Baayoloojii keessatti, qacceen sadarkaa taaksonoomii kan ittiin orgaanizimoota ramadani. Ramaddii gurmuu kana keessatti, qacceen warratti aanee kan dhufu yoo ta'u sanyii dursee dhufa. 

## Wabii
Cell

Seeliin/lubbiyyoon (jecha Laatinii *cella* jedhurraa dhufe Afaan oromoon: lubbiyyoo jedhamees ni beekkama) bu'uura caasaa, tajaajilaa fi baayoloojikaawaa lubbu qabeessa hundaa ti. Lubbiyyon bu'uura lubbu isa xiqqaa kan horuu danda'u yoo ta'u yeroo baayyee dhaga bu'uuraa jireenyaa jedhamee beekkama. Qorannoon seelii ykn lubbiyyoo  baayoloojii seelii jedhamee beekkama. 

Seelonni pirootoopilaasmii membireenin ykn haguugee lubbiyyoo marfame qabu, kunis baayoomolokiyuulii(citahangaa lubbaawaa) akka pirootiinii fi niwuukiliik asidii baayyee of keessaa qaba. lubbuuqabeeyyii seel-qeenxee (kan seelii tokko qofa qabu; baakteeriyaa baayyee dabalatee) ykn seel-hedduu (biqiltootaa fi bineeldota) ta'uu danda'a. Lakkoofsi seelotaa biqiltootaa fi bineeldota keessatti sanyiirraa sanyiitti gar gar yoo taa'u namoonni seelota naannoo tiriliyoona 100 ta'u qabu. Seelin biqiltootaa fi bineeldotaa baayyen mayikiroskooppii jalatti qofa mul'ata, guddinni isaas maayikiroomeetirii 1 hanga 100 ta'a. 

Seelin Rooberti Huukin bara 1665 argame. Tiyoorin seelii, kan jalqaba 1839tti Jakob Schleiden fi Theodor Schwann ummame, yoo ilaalamu orgaanizimoonni hundi seelii tokkoo fi isaa ol kan qaban ta'uu, seelonni hundi seelii duraan jirurraa kan dhufan ta'uu, tajaajilli gurguddaan orgaanizimootaa seelii keessatti kan raawwatamu ta'uusaa, fi seelonni hundi odeeffannoo dhaalan darbu kan tajaajila seelii too'achuu tajaajilu kan qaban ta'uu fi odeeffannoo dhaloota seelii kan itti aanutti kan dabarsan ta'uu dubbata. Seelin lafarratti waggaa biliyoona 3.5 dura ummame jedhamee tilmaamama.
Qarsaa

Aanaa Qarsaa moggaasa maqaa kana kan argaatte barreessan seena kana qoraate tokko ibsutti jechi qarsaa jedhu iddo lagaa Qarsaa jedhamu kan dangaa Gobelle fi Qarsaa addan baasu iddo riqicha bishaan gamaas qarsuu irra fudhatame yaadne jedhuus ni jira.
yaadni biraa ammaas moggaasa maqaa kanaatin kan wal qabaaate yeroo lola minilik wajjin calaanqo irrati gaafa godhaamu san dhakaa Qarsaa kan jedhamu ittiin qaraacha akka waan turaanif Maqaan Qarsaa jedhamu moggaafame kan jedhuus ni jira.....
aanaa kenyaa teeysuma lafaa diriira kan qabuu yoo tahuu lafaa Investmentiif mijaawa kan qabduu yommuu magaalota umrii wagga dheera kan qabaan keessa isii tokko..baliina seena kana yeroo dhihoo booda  barreessa Gutama Mahamad jedhamun isiinif gad dhisaama Inshallaah.
Xiinbeekumsa

**Ippistimooloojii** (jecha Giriik *ἐπιστήμη*, epistēmē, hiikansaa "beekkumsa, hubannoo", fi *λόγος*, logos, hikaansaa "qorannoo") damee falaasamaa kan uummamaa fi ballina beekumsaa irratti xiyyeeffatu yoo ta'u maqaa biraa "tiyoorii beekumsaa" jedhunis ni waammama. Ippistimooloojiin beekumsi maal akka ta'ee fi akkamitti akka argamu/baratamu qorata, akkasumas beekkumsi mataduree ykn wanta tokkoraatti jiru hangam akka baratamuu/argamuu danda'u irratti xiyyeeffata. Mormii guddaan ippistimooloojii irratti jiru uummama beekkumsaa fi akkamitti akka inni wantoota akka dhugaa, amantii, fi sirrummeessa wajjin walqabatu karaa falaasamaa qaaccessuu irratti xiyyeeffata. Jechi "ippistimooloojii" jedhu kan uume filoosoophera Iskootish Jeemsi Fireediriik Feeriyee (1898-1864).
Jawaar Mahaammad

**Jawaar Mahaammad** () qabsaawaa mirgaa fi xinxalaa siyaasaati. Jawaar yaada "Ani jalqaba Oromoo dha" ykn '' yaada jedhu uumuun, ummata Oromoo naannoo biyya ambaa jiraatan baayyee kakaasuu fi sabboonummaa isaanii cimsuun fudhatama guddaa argate. Akkasumas, Jawaar gaaffiin mirgaa ummata Oromoo deebii akka argatu qeerroo hundeessee qabsaawuu bira darbe ummata Itoophiyaa cunqurfamaniif sagalee ta'uun beekkama.

## Seenaa
Jawaar Mahaammad kan dhalatee caamsaa 12, 1986 oromiyaa godina harargee iddoo Dhummuuga jedhamu keessatti. Abbaan Jawaar baddaa Arsiirraa ka'anii gara gammoojjii daangaa Harargee jirutti kan godaanan yoo ta'u maatin haadhasaa ammoo gara Abbichuurraa bara Hayilsasillaasee keessa lafasaanirraa ari'atamanii gara sanatti kan godaanan turan. Kanaaf Jawaar  karaa abbaasaa Arsiirraa kan dhalate yoo ta'u, karaa haadhasaa ammoo Tuulamarraa kan dhalate. Haatisaa amantii Ortodoksiirraa kan dhufte yoo ta'u, abbaansaa ammoo amantii Islaamarraa kan dhufe ture. Gama soddaatin Jawaar wallaggaa fi Guji dha.
	
Jawaar barnootasaa sadarkaa 1ffa magaalaa Asallaa mana barnoota kaatolik barate. Barnoota sadarkaa 2ffa Adaamaatti kan barate yoo ta'u. Bara 2003 carraa iskoolaarshiippii biyya alaa argateen gara Singaappoor deeme achitti barnootasaa itti fufe. Achumaan itti fufuun gara Ameerikaa deemee Kaalifoorniyaa keessatti Yuunivarsiitii Istaanfoorditti barate; kunis iskoolaarshiippidhaan ture. Jawaar hawwiinsaa ijoollummaa fiziksi barachuu yoo ta'eyyu guyyaa keessa fedhiinsaa jijjiiramaa deemee. Bara 2009 Istaanfoorditti saayinsii siyaasaan (political science) eebbifame. Yunivarsiti kolombiyaa irra digrii 2ffaan 2013tti ebbifame.

## Wabii
# Oromo Talk Show Hosted By Dawite Mekonen
# OMN: Weekly Amahric Program September 20, 2014

__INDEX__
Hawussaa

**Hawussaa** (Yaren Hawussaa ykn Harshen Hawussaa) afaan Chaadiik (damee maatii afaan Afiroo-Eeshiyaatikii) kan nama baayyedhaan dubbatamu dha. Hawussaan akka afaan jalqabaatti ummata naannoo miliyoona 34n dubbatama, akka afaan lammaffaatti ammoo ummata naannoo miliyoona 18 oltu dubbata, dimshaashatti ummata naannoo miliyoona 52n dubbatama.
Afaan Afiroo-Eeshiyaatikii

**<span lang="Afaanoromoo" dir="ltr">Afaan</span> Afiroo-Eeshiyaatikii** maatii afaanii guddaa, kan afaanota walitti dhiyaatanii fi loqodoota dhibba baayyetti lakkaawwamu of keessaa qabu dha. Akka tilmaama Etinoloogii bara 2009tti, afaani fi loqoda amma dubbatamaa jiran naannoo 300 ta'utu maatii afaanii kana keessa jira. Afiroo-Eeshiyaatikiin baayyinaan afaanota naannoo Giddugala Bahaa, Kaaba Afrikaa, Gaanfa Afrikaa, fi nannoo Sahil keessati dubbatamani of keessatti qabata. Maatin Afiroo-Eeshiyaatikii damee seenaa qorannoo afaaniitiif barbaachisaa dha, kunis seenaa dheeraa galmeeffame maatii afaanii kamiyyuu caalu waan qabuu fi.dubbattoota miiliyoona 500 ol lakkaa`aman qaba
Infoormaatiksii

**Infoormaatiksiin** tooftaa saayinsaawaa fi qabatamaa ta'een shallagaa fi faayidaa isaa qorachuudha. Informaatiksiin haala tooftawaa ta'een danda'amummaa, caasaa, himannoo, fi adeemsa tooftawaa (ykn seermurtoo) kan odeeffannoo guuruu, hujeessuu, kuusuu, tamsaasuu, fi argachuuf bu'uura ta'e qorachuu dha; odeeffannoon kun kuufannoo kompitaraa keessatti haala laklameetin kan lakkaddaayee ykn haala jiinii fi caasaa pirootiniitin seeloota baayoloojikaawaa keessa kan jiru ta'uu danda'a. Saayintistiin kompitaraa tiyoorii shallagaa fi saxaxuu meeshaalee shallagaa irratti addayeeffata.

## Kanas ilaali
* Kompitara
Paaris

**Paaris** magaalaa guddoo Firaansi fi Firaansi keessatti magaala ummanni baayyee keessa jiraatu dha.


File:Paris-von Montmartre-114-p5-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre
File:Paris-Arc de Triomphe-084-Briefkaesten-1991-gje.jpg|Arc de Triomphe
File:Paris-Louvre-084-in der Pyramide-1991-gje.jpg|Louvre
File:Paris-Notre Dame-136-Figuren am Vierungsturm-2017-gje.jpg|Notre Dame
File:Paris-Palais de Justice-102-Rue de Harlay-2017-gje.jpg|Palais de Justice
File:Paris-Pont Neuf-108-Vorhaengeschloesser-2017-gje.jpg|Pont Neuf
File:La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg|La Defense
Barliin

**Barliin** magaalaa guddoo Jarmanii fi magaalaa guddoo mootummaa naannoo tokkoo ti. Barliin jiraattota miliyoona 3.5 qabdi, kunis Jarmanii keessatti magaalaa baayyina ummataatin guddicha taasisa.    


Berlin-Brandenburger Tor-04-2006-gje.jpg
Berlin-vom Berliner Dom-38-Fernsehturm-2006-gje.jpg
Berlin-Bikini-04-Gedaechtniskirche aus Monkey-Bar-2017-gje.jpg
Berlin-Fernsehturm-16-Rohre-Berliner Dom-2017-gje.jpg
Berlin-Spreetour-06-Kupfergraben-2017-gje.jpg
Berlin-Martin-Gropius-Bau-02-2017-gje.jpg
Berlin-Martin-Gropius-Bau-22-Treppe-2017-gje.jpg
Berlin-Muehlenstr-04-Baustelle-Kraene-2017-gje.jpg
Berlin-Lindenstr-08-Victoria-Versicherung-2017-gje.jpg
Berlin-Unter den Linden-12-Neue Wache-Zeughaus-2016-gje.jpg
Berlin-Zeughaus-10-Plastiken-2017-gje.jpg
Daayoodii

Elektirooniksii keessatti, daayodiin ruuqoo elektirikaalii tarminaalii-lama qabu wayita ta'u hojiinsaas elektirkii gara tokkotti qofa dabarsuu dha; daayoodiin karantii gara kallattii tokkootti dabarsuurratti mormii xiqqaa (inni bayeessi 0) kan qabu, gara kallattii biraatti dabarsuurratti ammoo mormii guddaa (inni bayeessi infinite) qaba. Daayoodiin semiikondaakterii ta'e, yeroo ammaa baayyinaan kan beekkamu, kiristaala wanta semiikondaakterii ta'eerraa kan hojjatame fi p-n jaankishiniinsaa tarminaalii elektirkii lamatti kan qabate dha. Daayodiin vaakiyuum tuubii elektiroodii lama qaba, kunis pileetii (anoodii) fi kaatoodii hoo'ifamu dha. Daayoodiin semiikondaakterii ruuqoo elektirooniksii semiikondaakteriirraa hojjatame kan jalqabaa ture. Kiristaalli kun elektirikii AC gara DC akka jijjiiruu kan argate fiizisistii Jarmanii Ferdinaandi Biraawun bara 1874tti ture. Daayoodin semiikondaakterii kan jalqabaa, kan kaat wisker daayod jedhamu, naannoo bara 1906tti kan hojjatame yoo ta'u kunis kiristaala albuudaa kan akka galiinaa irraa hojjatame. Yeroo ammaa, daayodii baayyen silkaniirraa hojjatama, yeroo tokko tokko garuu semiikondaakteroonni kan biraa kan akka seliniyeem ykn jermeeniyeemii irrayis ni hojjatama.      

## Wabii
Lagni Shaballee

**Lagni Shaballee** (Sumaaliffa: *Webi Shabeelle*, Xaaliyaaniffa: *Uebi Scebeli*) laga baddaa Itoophiyaarraa ka'u yoo ta'u gara kibba-bahaatti yaa'udhaan gara Sumaaliyaa naannoo Muqaadishootti deema. Naannoo Muqaadishootti, gara kibba-dhihaatti jal'ata, achii gara qarqara garbaatti deema. Muqaadishoodhaa gaditti, lagni kun ganna qofa yaa'a. Waggaa baayye, lagni kun naannoo Laga Juba yoo ga'u ni goga. Bara bokkaan sirriitti roobu garuu, Waabii Shaballeen Laga Juba biraa ga'ee itti makamuun gara Garba Indiyaatti makama.
Kaappaasiterii

**Kaappaasiteriin** (duraan kondenserii jedhama ture) ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii-lama qabu wayita ta'u faayidaansaas anniisaa elektirikii karaa elektiroostaatikii ta'een elektirik fiildii keessatti kuusee ka'u dha. Gosti kaappaasiterii baayyetu jira, garuu hunduu kondaakterii lama (pileetii) kan daayi'elektiriin (insuleeterii) gargar ba'e qabu. Kondaakteriin kaappaasiterii keessa jiru irra-dibaa haphii, fooyilii, ykn elektirlaayitii kondaakterii ta'e, kkf ta'uu danda'a.  Daayi'elektiriin elektirikii hin dabarsine ammoo humni chaarjii kuusuu kaappaasiterii akka dabaluuf gargaara. Daayi'elektiriin fuullee, seraamikii, pilaastikii happhii, qilleensa, vaakiyuumii, waraqaa, maayikaa, oksaayidi leyerii, kkf irraa kan hojjatame ta'uu danda'a. Kaappaasiteriin baayyinaan qaamaa elektirikaal sarkiyuutiitti meeshaalee elektirikaalii ta'uun tajaajila. Faallaa rezisteriitin, kaappaasiterii gaarin anniisaa salphaatti hin gatu (disspate). Faallaa gatuu, kaappasiteriin anniisa haala elektiroostaatik fiilditiin pileetii isaa lamaan gidduutti kuusee kaa'uu qaba.   

## Wabii
Kutaa Hujeessaa Giddugaleessaa

**Kutaa Hujeessa Giddugaleessaa** haardiweerii kompitaraa keessa tokko yoo ta'u hojiinsaas ajaja sagantaa kompitaraa raawwachuudha, kanas kan godhu hojii qooyyaba, yaayaa, too'annoo fi naqa/baha raawwachuudhaani. Maqaan kun industirii kompitaraa keesssatti bara 1960n gara jalqabaatii kaasee fayyadamaa ture. Seenaa KHG keessatti, danaan, saxaxni, fi akkaataan itti hojjatama KHG yeroodhaa gara yerootti jijjiiramaa deeme, garuu dalagnisaa bu'uuraa sanuma.      

Kompitarri tokko KHG tokkoo ol qabaachuu danda'a; kunis hujeessa-baayyee (multiprocessing) jedhama. KHG ammayyaa hundi maayikiroprooseseriidha, kana jechuun chiippii tokko irratti argamu jechuudha. Integireetid sarkiyuutin (IS) tokko tokkoo chiippii tokkorraatti KHG tokkoo ol qabaachuu danda'u; integireetid sarkiyuutin akkasii kun hujeessaa handhuura-baayyee (multi-core processor) jedhama. Integireetid sarkiyuutin KHG qabate tokko dabalataanis kuufannoo, meeshaalee moggaa, fi kutaa kompitaraa kan biraa qabaachuu danda'a; kunis sirna chiippirraa (system on a chip) jedhama.

Ruuqoleen KHG beekkamoon lamaan kutaa yaayaa herregaa (KYH), kan hojii herregaa fi yaayaa hojjatu, fi kutaa too'annoo, kan ajaja kuufannoo keessaa fidu, ajajaa kana hiikuu (decode) fi raawwatuu dha, yeroo barbaachisetti KYH gargaarsa gaafachuun. 

Kompitarri hundi Kutaa Hujeessaa Giddugaleessa irratti hin hundaa'u. Hujeessaa baayyen ykn hujeessaa veekteriin (vector processor) hujeessaa baayyee kan erga takkaa hojjatu qaba, kana keessa tokkoonsaayyuu giddugaaleessaa jedhamee hin fudhatamu. Ilaallata shallaga faffaca'aa keessatti, rakkooleen kan furaman tuuta hujeessaa (processor) faffaca'aa walqabataniini.

## Wabii