Dolfiin

**Waalee**n (Dolphin) hoosiftuu bishaan keessaa kan beekamuu fi jaallatamaa ta’e yoo ta’u, isaanis maatiiwwan gurguddoo hedduu keessatti ramadamuun bishaanota addunyaa keessa guutuu argamu. Maatiiwwan kunneen keessaa inni jalqabaa *Delphinidae* kan jedhamu yoo ta’u, kunis sanyiwwan **waalee** **galaana** fi **garba** keessaa kan hammatuudha; akkasumas *Platanistidae* kan **laga** Hindii keessatti argaman, *Iniidae* kan **laga** Ameerikaa Kibbaa (Amazon) keessa jiraatan, fi *Pontoporiidae* kan bishaan soogiddaa keessatti argaman of keessatti qabata. Sanyiin **waalee** lubbuun jiran gara 40 kan ta’an yoo ta’u, hundi isaanii tartiiba xiqqaa *Odontoceti* jedhamuun beekaman kan **qurxumbojaa** ilkaan qaban jalatti hammatamu, kunis dhiigaan walitti dhufeenya akka qaban agarsiisa. Guddina qaamaatiin yoo ilaalle, **waalee**n garaagarummaa guddaa kan qaban yoo ta’u, sanyiin *Maui's dolphin* jedhamu dheerina meetira 1.7 fi ulfaatina kiiloo 50 qabaachuun inni xiqqaa ta’ee galmaa’eera. Faallaa kanaatiin, sanyiin **waalee** inni guddaan kan Orkaa (Killer Whale) jedhamu, dheerina hanga meetira 9.5 fi ulfaatina toonii 10 ol qabaachuun akka '''qurxumbojaa'''tti kan ilaalumu ta’us, saayinsii dhaan maatii **waalee** keessatti ramadama. Sanyiwwan **waalee** hedduun garaagarummaa saalaa (sexual dimorphism) kan agarsiisan yoo ta’u, kormaan sanyii isaanii keessatti dhalaa caalaa guddina qaamaa fi humna qabaachuun beekamu.

Garaagarummaan sanyii isaanii kun naannoo jireenyaa isaanii irratti hundaa’uun kan uumame yoo ta’u, sanyiin tokko tokko bishaan qabbanaawaa fi **garba** cabbii qabu kan filatan yoo ta’u, kanneen biroo immoo bishaan ho’aa naannoo tiroopikii filatu. Fakkeenyaaf, **waalee**n *Right whale dolphin* jedhamu naannoo qabbanaawaa kan jiraatu yoo ta’u, **waalee**n sanyii *Bottlenose* ammoo bishaanota addunyaa mara keessatti, **galaana** ho’aa fi giddu-galeessa ta’e keessatti bal’inaan argama. Sanyiin **waalee** **laga** keessaa, kanneen akka **Waalee** Laga Amaazoon, halluu diimaa (pink) kan qaban yoo ta’u, isaanis bishaan dhoqqee qabu fi muka baay’ee qabu keessa jiraachuuf madaqaniiru. Ramaddiin isaanii kun kan agarsiisu, **waaleewwan** bineensota bakka kamittuu madaqanii jiraachuu danda’an ta’uu isaanii fi uumama keessatti iddoo guddaa kan qabaniidha. Kana malees, sanyiin **waalee** tokko tokko, kan akka *Baiji* (**Waalee** Laga Chaayinaa), sababa gocha ilma namaatiin dhabamuu ykn baduu irra ga’aniiru, kunis ramaddii sanyii kanaa keessatti hir’ina guddaa uumeera.

## Caasaa Qaamaa fi Boca

Qaamni **waalee** uumamaan daakuuf kan mijateefi qajeelaa (streamlined) ta’ee kan bocame yoo ta’u, kunis bishaan keessa saffisaan akka mucucaatanii deemaniif isaan gargaara. Qaamoleen harkaa isaanii gara **koolayyaa** (flippers) jedhamutti jijjiiramaniiru, isaanis kallattii jijjiiruuf, bishaan keessatti of-tasgabbeessuu fi saffisa hir’isuuf ykn dabaluuf baay’ee fayyadu. Akkasumas eegee fi **koola** (fin) dugda irraa qabuun tasgabbii fi humna dabalataa bishaan keessatti isaanif kenna; eegeen isaanii kun, kan **qurxumbojaa** wajjin wal-fakkaatu, humna dhiibbaa guddaa uumuun bishaan keessaa ol utaaluuf isaan dandeessisa. **Waaleewwan** funyaan isaanii gubbaa mataa irratti kan qaban yoo ta’u, kunis bishaan keessaa yeroo gabaabaaf ol-ba’anii qilleensa fudhachuu fi deebi’anii seenuuf isaan gargaara. Mormi isaanii baay’ee gabaabaa fi lafee walitti qabame kan qabu yoo ta’u, kunis saffisa guddaa yeroo daakan akka mataan isaanii hin raafamneef tasgabbii kennaaf, garuu sanyiin **waalee** **laga** keessaa morma socho’aa qabuun beekamu.

Qaamni **waalee** daakuuf kan mijate yoo ta’u, saffisa guddaadhaan daakuu kan danda’an ta’uu isaanii malees, akka **Garmaa galbaa** (seals) qaama laafaa fi socho’aa qabaachuu baatanis, saffisaan isaanii ol’aanaadha. Sanyiin tokko tokko sa’aatiitti kiilomeetira 29 ol daakuu kan danda’an yoo ta’u, yeroo tokko tokko bishaan keessaa gara qilleensaatti meetira hedduu ol utaaluun taphachuu ykn wal-qunnamuu danda’u. Gogaa isaanii jala baqqaana coomaa (blubber) furdaa kan qaban yoo ta’u, kunis bishaan qabbanaawaa fi **garba** cabbii qabu keessatti ho’ina qaamaa eeggachuuf isaan gargaara. Coomi kun dabalataan anniisaa kuufachuufi qaamni isaanii bishaan irratti akka seelatu gochuuf faayidaa guddaa qaba. Gogaan isaanii lallaafaa fi rifeensa kan hin qabne yoo ta’u (yeroo dhalatan malee), kunis dhiibbaa bishaanii hir’isuun saffisa isaanii dabala. Caasaan qaama isaanii keessaa inni biraa, ilkaan boca kooniin (conical) qabaachuu isaanii ti; ilkaan kunis soorata isaanii kanneen akka qurxummii fi iskuiidii qabachuuf malee, lamuu itti fayyadamuuf miti.

## Seenaa Tirannoo fi Madaquu

Seenaa tirannoo yoo ilaalle, **waaleewwan** sanyii hoosiftoota lafarraa kanneen quba miilaa lakkoofsa guutuu qaban irraa akka dhufan ragaaleen saayinsii ni mul’isu. Isaan bineensa badaa Indohyus jedhamuu fi kan akka chevrotain (korbeessa bosonaa xiqqaa) fakkaatuu wajjin hidhata dhiyeenyaa kan qaban yoo ta'u, waggoota miliyoona 48 dura gargar bahanii gara jireenya bishaaniitti ce’an. **Qurxumbojaa** durii (archaeocetes) waggoota miliyoona 49 dura gara **galaanaatti** kan seenan yoo ta'u, waggoota miliyoona 5-10 booda guutummaatti jireenya bishaanii jalqabanii caasaa qaamaa isaanii jijjiirrachuu eegalan. Yeroo dheeraa keessatti, funyaan isaanii gara gubbaa mataatti siqe, miilli fuulduraa gara **koolayyaatti** (flippers) jijjiirame, fi miilli duubaa immoo suuta suuta dhabamee qaama daakuuf mijatu uume. Tirannoon kun kan agarsiisu, **waaleewwan** duraan lafa irra jiraachaa kan turan yoo ta'u, suuta suuta gara jireenya bishaaniitti madaqanii akka deemanidha.

Caasaan **waalee** ammayyaa lafee hudduu xiqqoo (pelvic bones) kan qabu yoo ta'u, kunis hambaa miila duubaa ta'uu akka danda'u saayintistoonni ni amanu. Har'a, fironni **waalee** fi **qurxumbojaa** dhiyeenyaan lafarra jiraatan Roobii (hippopotamuses) dha, kunis walitti dhufeenya isaan lafa waliin qaban mirkaneessa. Jijjiiramni kun yeroo waggoota miliyoona hedduu kan fudhate yoo ta'u, amala isaanii, caasaa lafee, fi akkaataa hargansuu isaanii irratti jijjiirama guddaa fideera. Fakkeenyaaf, hargansuun isaanii kan of-eeggannoo qabu (conscious breathing) ta’uu isaati, jechuunis yeroo rafan illee guutummaatti hin rafan, sababni isaas bishaan keessatti ukkaammamuu danda’u. Madaqiinsi kun **waaleewwan** fi **qurxumbojaa** biroo bineensota biroo irraa adda taasisa. Humni tirannoo kun **galaana** fi **laga** keessatti akka isaan haala mijataa ta’een jiraatan dandeessiseera.

## Miiraa fi Kuruucha (Senses & Echolocation)

**Waaleewwan** miira dhageettii daran dagaage qabaachuun beekamu, kunis jireenya bishaanii keessatti, bakka ifni gahaa hin jirretti, akka isaan jiraatan isaan gargaara. Haalli wal-qunnamtii isaanii inni guddaan sagalee gosa adda addaa uumuudhaan yoo ta’u, isaanis fiigisuu (whistles), sagalee dhoo'iinsaa (burst-pulsed), fi **kuruucha** (clicks) fayyadamuun ergaa wal-jijjiiru. Sagaleen **kuruucha** jedhamu kun keessattuu kallattii adda baafachuuf fi echolocation (sagaleen of hordofuu) dhaan wantoota naannoo, fageenyaa fi guddina isaanii beekuuf isaan gargaara. **Kuruuchaan** sun yeroo wanta tokko rukutee deebi’u, **waaleen** sun fakkii naannoo sanaa sammuu isaa keessatti uumuu danda’a. Dandeettiin kun **galaana** dukkanaawaa ykn bishaan dhoqqee qabu keessatti illee ija malee akka waan hunda arganitti akka socho’an isaan dandeessisa.

Dabalataan, **waaleewwan** ilkaan boca kooniin (conical) qaban fayyadamuun soorata isaanii kanneen akka qurxummii saffisaan deeman qabachuuf dandeettii ajaa'ibaa qabu. Miirri dhageettii isaanii daran dagaageera; dhageettiin kun qilleensa keessaa fi bishaan keessatti wal-simee waan hojjetuuf, **waaleewwan** tokko tokko ija dhabanillee sagalee qofaan naannoo isaanii to’achuu fi jiraachuu ni danda’u. Iji isaanii bishaan keessaa fi alaas akka arguu danda’utti kan madaqe yoo ta’u, yeroo bishaan keessaa ol-utaalan naannoo isaanii ilaaluuf dandeettii qabu. Haa ta’u malee, **waaleewwan** miira fuunfachuu (smell) hin qaban, sababni isaas kutaaleen sammuu fi narvii fuunfachuu wajjin wal-qabatan qaama isaanii keessatti hin argaman. Miirri dhandhamuu isaaniis muraasa ta’us, soorata filachuuf isaan gargaara.

## Qarummaa fi Dandeettii Sammuu

**Waaleewwan** dandeettii sammuu fi **qaroo** (intelligence) guddaa qabaachuun bineensota addunyaa irratti beekaman keessaa isaan duraati, kanaafis yeroo baay’ee "bineensota namaan wal-gitu" jedhamu. Sammuun isaanii seelii spindle neurons kan qabu yoo ta'u, kunis duraan namoota fi bineensota muraasa qofa irratti kan argamu ture, amala hawaasummaa, miiraa fi murtoo kennuu wajjin walqabata. Orkaan (sanyii **qurxumbojaa** dhiiga **waalee** qabu) bineensota lafarraa keessaa sammuu guddaa lammaffaa kan qabu yoo ta’u, kunis **Qurxumbojaa** isparmii ti aanuun ta’uu isaa qorannoon ni agarsiisa. Ulfaatina qaamaa wajjin yeroo wal-bira qabamu, sammuun **waalee** baay’ee guddaa fi wal-xaxaa dha, kunis dandeettii barachuu fi yaadachuu guddaa akka qaban agarsiisa. Isaan tapha jaallatu, rakkoo furuu danda’u, akkasumas wantoota haaraa saffisaan baratu.

Qorannoon saayinsii akka agarsiisutti **waaleewwan** of-beeku (self-awareness); fakenyaaf, ofii isaanii daawwitii keessatti adda baasanii beekuu danda'u, kunis mallattoo **qarummaa** ol’aanaadha. Hawaasummaa cimaa qabu; yeroo baay’ee gareedhaan kan jiraatan yoo ta’u, yoo miseensi garee isaanii tokko miidhame ykn dhukkubsate, ol kaasuun akka harganu gargaaruu fi eeguu irratti beekamu. Meeshaalee fayyadamuu (fkn: Isponjii afaanitti qabachuu) fi aadaa dhalootaa dhalootatti dabarsuu irrattis dandeettii guddaa akka qaban mirkanaa’eera. Fakkeenyaaf, **waaleewwan** tokko tokko yeroo bishaan jala deeman isponjii funyaan isaaniitti kaa’achuun akka dhagaan isaan hin waraanne of-eegu, kunis beekumsa haadha irraa gara ilmootti darbudha. Dandeettiin akkanaa kun **waaleewwan** bineensota biroo irraa adda taasisee akka **qaroo** ta’an isaan godha.

## Amala Hawaasummaa

**Waaleewwan** bineensota hawaasummaa cimaa qabaniidha, yeroo baay'ee gareedhaan (pods) kan jiraatan yoo ta’u, gareen tokko miseensota muraasa irraa hanga kumaatamaa qabaachuu danda’a. Gareen kunis caasaa wal-xaxaa kan qabu yoo ta’u, hariiroo cimaa walii isaanii gidduutti uumu. Yeroo soorata barbaadan, yeroo taphatan, fi yeroo diina ofirraa eegan wal-gargaaru. Fakkeenyaaf, yoo shaarkiin isaanitti dhufe, gareedhaan ta’anii diina sana ari’uu ykn ofirraa ittisuu danda’u. Hariiroon haadhoo fi ilmoo gidduu jiru baay’ee cimaadha; haati ilmoo ishee yeroo dheeraaf ni kunuunsiti, ni barsiifti, akkasumas balaa irraa ni eeggatti.

Yoo miseensi garee isaanii tokko miidhame ykn dhukkubsate, **waaleewwan** kaan ol kaasuun akka harganu gargaaruu fi eeguu irratti beekamu, kunis amala "altruism" (arjummaa) jedhamu agarsiisa. Yeroo tokko tokko sanyiwwan **waalee** adda addaa wal-makaanii garee guddaa uumuun, wal-wajjin deemu fi soorata barbaadu. Amalli taphaa isaanii baay’ee kan nama hawwatu yoo ta’u, bishaan keessaa ol-utaaluu, wal-ari’uu, fi wantoota akka kubbaa ykn marga bishaan keessaa qabatanii taphachuu ni jaallatu. **Waaleen** tokko tokko sagalee addaa, kan akka maqaa ("signature whistle") qabu, kunis dhuunfaatti wal-waamuufi wal-beekuuf isaan fayyada. Sagaleen isaan uuman bishaan keessatti fageenya dheeraa deemu danda’a, kunis gareen isaanii bittinnaa’ee yoo jiraate illee wal-qunnamuuf carraa kennaaf.

## Haala Soorataa
**Waaleewwan** soorata adda addaa kan sooratan yoo ta’u, kunis sanyii isaanii fi bakka jireenyaa isaanii irratti hundaa’a. Sooranni isaanii inni guddaan sanyiiwwan qurxummii adda addaa fi iskuiidii yoo ta’u, isaan keessaa **waaleewwan** gurguddoon akka Orkaa bineensota gurguddoo biroo adamsuun beekamu. Orkaan, inni sanyii **qurxumbojaa** fakkaatu, bineensota akka **Garmaa galbaa** (seals), shaarkii fi **waaleewwan** xixiqqoo biroo illee qabatee soorachuu danda’a. Mala soorata itti barbaadan baay’ee kan nama dinqisiisu yoo ta’u, yeroo baay’ee gareedhaan ta’anii qurxummii adamsu. Fakkeenyaaf, qurxummii hedduu bakka tokkotti walitti qabuun (herding), akka isaan hin bittinnaofne erga godhanii booda, dabareedhaan seenanii sooratu.

Malli adamsuu isaanii kan biraa immoo, **waaleewwan** tokko tokko qurxummii gara qarqara bishaaniitti ari’uun, bishaan gadi-fagoo hin taane keessatti qabatanii nyaatu. Sanyiin tokko tokko immoo eegee isaanii fayyadamuun qurxummii rukutuun erga of-wallaalchisaanii booda qabatu. Orkaan yeroo **Garmaa galbaa** adamsu, mala "wave washing" jedhamu fayyadama; kunis cabbii irratti **Garmaa galbaa**n taa’e sanatti dambalii uumuun bishaan keessatti kuffisee qabata. Sooranni **waalee** anniisaa guddaa waan isaan barbaachisuuf, guyyaa keessatti ulfaatina qaama isaanii keessaa harka guddaa soorata nyaachuu qabu. Ilkaan isaanii soorata qabachuuf malee daakuuf kan hin tajaajille waan ta’eef, soorata isaanii guutummaatti liqimsu.

## Wal-hormaata fi Marsaa Jireenyaa
**Waaleewwan** kormaan waggaa waggaan dhalaa hedduu waliin wal-qunnamtii kan raawwatan yoo ta’u, dhalaan garuu waggaa lamaa hanga sadiitti al tokko qofa wal-qunnamtii raawwatu. Wal-hormaanni isaanii garaa fi garaadhaan kan raawwatamu yoo ta’u, yeroon ulfaa (gestation period) sanyii irratti hundaa’uun garaagarummaa qaba. Fakkeenyaaf, **waalee**n *Bottlenose* ji'a 12f ulfa taati, Orkaan immoo hanga ji'a 17f ulfa ta'uu danda'a. Ilmooleen **waalee** yeroo baay’ee waqtii arfaasaa fi gannaa keessa dhalatu; dhalooti isaanii bishaan keessatti kan raawwatamu yoo ta’u, ilmoon yeroo dhalatu eegeedhaan dura ba’a (kunis akka bishaan keessatti hin ukkaammamneef gargaara).

Erga dhalatanii booda, ilmoon sun hatattamaan gara gubbaa bishaaniitti ol-ba’uun qilleensa fudhachuu qaba; yeroo kana haati ykn miseensi garee kan biraa ishee gargaaruu danda’u. Haadholiin sanyii tokko tokkoo ilmoolee isaanii yeroo dheeraaf (waggaa tokkoo hanga lamaa) kan sooranii fi barsiisan yoo ta’u, kunis hariiroo maatii cimaa ta’e uuma. Ilmooleen aannaniin guddatu, aannan haadha **waalee** baay’ee cooma (fat) qabaachuun beekama, kunis ilmoon saffisaan akka guddatu fi dhiibbaa bishaan qabbanaawaa akka damdamatu gargaara. Umriin **waalee** sanyii irratti hundaa’ee kan gargari ta’u yoo ta’u, sanyiin tokko tokko hanga waggaa 40-50, Orkaan immoo hanga waggaa 80 jiraachuu danda’u.

## Balaawwan fi Diina
Haa ta’u malee, diinni **waalee** uumamaa muraasa yoo ta’u, isaanis Orkaa fi shaarkii gurguddoo dabalatee bineensota muraasa qofa. Shaarkiin gurguddoon akka *Great White Shark* **waalee** xixiqqoo fi ilmoolee isaanii adamsuu danda’u. Garuu, balaan inni guddaan kan dhufu gocha ilma namaa irraa yoo ta’u, keessumaa **waaleewwan** **laga** keessa jiraatan (kan akka **Laga** Amaazoon fi Gaanjis) balaa dhabamuu irra jiru. Faalamni bishaanii, keimikaalota warshaa fi qonnaa irraa gad-lakkifaman, **waalee** irratti dhibee gogaa, hanqina wal-hormaataa fi du’a fida. Kiyyoowwan qurxummii (bycatch) kan isaan ukkaamsee ajjeesu, sababa guddaa lakkoofsi isaanii itti hir’atudha; yeroo qurxummii biraa qabuuf kiyyoon darbatamu, **waaleewwan** osoo hin yaadamin keessatti qabamu.

Jijjiiramni qilleensaa **waalee** irratti dhiibbaa uumaa jiru; ho’ini bishaanii dabaluun soorata isaanii akka godaanu ykn akka dhabamu taasisa. Sagaleen doonii fi 'sonar' waraanaas dhageettii isaanii miidhuu fi **kuruucha** isaanii jalaa jeequun kallattii akka dogoggoran isaan taasisa, kunis yeroo tokko tokko akka isaan qarqara bishaaniitti ba’anii du’an (stranding) taasisa. Biyyoota akka Jaapaan (Taiji) fi Faroe Islands keessatti, **waaleen** nyaataaf jecha ni adamfamu; gochi kunis addunyaa irratti mormii guddaa kaaseera. Foon **waalee** meerkurii (mercury) baay’ee waan qabuuf fayyaa namaatiif gaarii miti, ta’us aadaa tokko tokko keessatti ni nyaatama.

## Hariiroo Namootaa Waliin
Seenaa fi aadaa keessatti **waaleewwan** bakka guddaa kan qaban yoo ta’u, durii kaasee Giriikota biratti akka gargaaraa ilma namaatti ilaalama. Afoola hedduu keessatti **waaleen** namoota bishaan keessatti baduu irra ga’an yeroo baraaran himama. Amantii Hinduusim keessatti **waaleen** **laga** Gaanjis qulqulluudha jedhamee amanama. Yeroo ammaa, **waaleewwan** tokko tokko bakka bashannanaa (dolphinariums) keessatti bilisummaa dhabanii akka jiraatan dirqisiifamuun, jireenya uumamaa isaanii irraa fagaataniiru. Haa ta'u malee, falmiin mirga bineensotaa waan ka'eef biyyoonni tokko tokko (fkn: Hindii, Kostaarikaa) **waalee** booji'anii qabuu dhorkaniiru, kunis tarkaanfii gaarii dha.

**Waaleewwan** waraana keessatti (Military dolphins) miina barbaaduu fi namoota bade barbaaduuf leenjifamanii turan; dandeettii **kuruucha** isaanii fayyadamuun wantoota sibiilaa bishaan jala jiran adda baasuu danda’u. Akkasumas yaala xiinsammuu (therapy) keessatti faayidaa qabu jedhamee yaadama, namoonni dhibee sammuu qaban **waalee** wajjin daakuun fooyya’iinsa akka argatan ni amanama, garuu kun ragaa saayinsii gahaa hin qabu. Hariiroon namootaa fi **waalee** gidduu jiru yeroo tokko tokko kan jaalalaa fi dinqisiifannaa yoo ta’u, yeroo kaan immoo kan miidhaa fi saaminsaa ti. Eegumsa **waalee** cimsuun, **galaana** fi **laga** keenya qulqulluutti qabuun, fi gocha adamsaa dhaabuun sanyii kana dhaloota dhufuuf tursiisuuf barbaachisaadha.