Xiinnaannoo

**Xiinnaannoon** ykn **Ikkooloojiin** (jecha Giriik: *οἶκος*, "mana"; -*λογία*, "qorannoo") damee xiinjiree kan walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyii fi naannoo isaanii qoratuudha. Kunis walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyiin waliin qaban (biotic interactions) fi walitti dhufeenya isaan naannoo isaanii kan lubbuu hin qabne (abiotic factors) wajjin qaban xiinxala. Xiinnaannoon akkaataa tamsa'ina (distribution) fi baay'ina (abundance) lubbu-qabeeyyii wantoonni kunniin itti murteessan hubachuuf yaala. Galmi isaa inni guddaan adeemsa jireenyaa, madaqsuu, hariiroo, fi lubdaneessummaa micirjirtootaa irratti hubannoo keenya fooyyessuudha.

Xiinnaannoon saayinsii bal'aa kan mirkanbeekii nama dhuunfaa irraa kaasee, hanga ummataa, hawaasaa, sirnakkoo, fi lubbaqqaanaatti (biosphere) kan hammatudha. Qorannoon kun gaaffilee akka "Maaliif sanyiin kun naannoo kana qofa jiraata?", "Wantoonni hammam baay'atanii jiraachuu danda'u?", "Sooranni akkamitti sirna keessa naanna'a?", fi "Miidhaan namaan dhufu madaallii uumamaa akkamitti jeeqa?" jedhan deebisuuf carraaqa. Hubannoon xiinnaannoo rakkoolee addunyaa gurguddoo kanneen akka jijjiirama qilleensaa, manca'a bosonaa, fi dhabama sanyii hubachuu fi furuuf murteessaadha.

## Seenaa Gabaabaa Xiinnaannoo

### Ka'umsa Durii

Yaadni walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyii fi naannoo isaanii qorachuu seenaa dheeraa qaba. Falaasoonni Giriikii durii kan akka Aristootil fi Theophrastus waa'ee amala bineeldotaa fi biqiltootaa naannoo isaanii wajjin walqabsiisanii barreessanii turan. Haa ta'u malee, xiinnaannoon akka damee saayinsii addaatti kan beekame jaarraa 19ffaa keessa.

### Hundeeffama Ammayyaa
Guddinni xiinnaannoo ammayyaa hojii saayintistoota uumamaa jaarraa 18ffaa fi 19ffaa wajjin hidhata. **Carl Linnaeus** hojii isaa ramaddii irratti, lubbu-qabeeyyii naannoo jireenya isaanii wajjin walqabsiisee ibse. Haa ta'u malee, namni bu'uura xiinnaannoo ammayyaatiif gahee guddaa taphate **Alexander von Humboldt** dha. Inni imala isaa bal'aa irratti, walitti dhufeenya qilleensa baramaa (climate), ji'oogiraafii, fi tamsa'ina biqiltootaa fi bineeldotaa gadi fageenyaan qorate.

Jechi "ikkooloojii" jedhu bara 1866 saayintistii Jarmanii **Ernst Haeckel** jedhamuun uumame. Haeckel xiinnaannoo akka "qo'annoo walitti dhufeenya waliigalaa bineensaa naannoo isaa kan orgaanikii fi inorgaanikii wajjin qabu"tti ibse. Jaarraa 20ffaa keessatti, xiinnaannoon guddina guddaa agarsiise. Ogeeyyiin akka Eugene P. Odum yaad-rimee "sirnakkoo" (ecosystem) bal'isuun, xiinnaannoon saayinsii wal-xaxaa fi herregaan deeggaramu akka ta'u godhan.

## Sadarkaalee Gurmaa'ina Xiinnaannoo
Xiinnaannoon wal-xaxina uumamaa hubachuuf, jireenya sadarkaalee gurmaa'inaa adda addaatti qooduun qorata. Sadarkaan kun kan bu'uuraa (lubbu-qabeessa tokkicha) irraa ka'ee hanga isa bal'aa (lubbaqqaana guutuu)tti tartiibaan deema. Tokkoon tokkoon sadarkaa amala haaraa kan sadarkaa isa duraa irra hin turre agarsiisa (*emergent properties*). Gurmaainsi kun saayintistootaaf rakkoo xiinxaluu fi gaaffii deebisuuf caasaa ifa ta'e kenna.

### Micirjirtii (Organism)

Sadarkaan gurmaa'ina xiinnaannoo inni bu'uuraa fi xiqqaan **micirjirtii** ykn lubbu-qabeessa tokkicha. Kun sanyii kamiyyuu ta'uu danda'a, baakteeriyaa lubbiyyoo-tokkee irraa kaasee hanga arba guddaatti. Xiinnaannoon sadarkaa kanaa, kan yeroo tokko tokko "autecology" jedhamu, akkaataa micirjirtiin tokko itti naannoo isaa kan lubbu-qabuu fi lubbuu-hin qabne wajjin wal-simatee jiraatu qorata. Qorannoon kun madaqsuu qaamaa (*physiological adaptation*), amalaa (*behavioral adaptation*), fi caasaa (*morphological adaptation*) micirjirtichi lubbuun turuuf, wal-horuuf, fi naannoo isaatti milkaa'uuf qabu irratti xiyyeeffata. Fakkeenyaaf, xiinnaannoon micirjirtii gaaffilee akka "Kurupheen hoo'a gannaa akkamitti dandamatti?" ykn "Simbirri kun maaliif gara kibbaatti godaanti?" jedhan deebisuuf yaala.

Yaad-rimeewwan lama kanneen sadarkaa micirjirtiitti murteessoo ta'an **bidoolee** (*habitat*) fi **miidaroo** (*niche*) dha. **Bidooleen** naannoo uumamaa micirjirtiin tokko keessa jiraatuudha; jecha biraatiin, "teessoo" isaati. Bidooleen bal'aa (akka bosona roobaa) ykn dhiphaa (akka jirma muka tokkoo) ta'uu danda'a. **miidaroon** immoo gahee dalagaa (*functional role*) sanyiin tokko sirnakkoo keessatti qabudha. Kunis nyaata inni sooratu, iddoo inni itti wal-horu, yeroo inni itti soorata barbaadu, fi walitti dhufeenya inni sanyiiwwan biroo wajjin qabu hunda hammatta. Hiika salphaan, bidooleen "iddoo jireenyaa" yoo ta'u, miidaroon immoo "ogummaa" ykn "hojii" micirjirtichaa sirnakkoo keessatti.

### Ummata (Population)

Sadarkaan itti aanu **ummata**. Ummanni garee micirjirtii sanyii tokkoo kan naannoo murtaa'e tokko keessa yeroo tokkotti jiraataniidha. Fakkeenyaaf, leenconni bosona tokko keessa jiraatan hundi ummata leencaa tokko uumu; mukkeen birbirsaa dirree tokko irratti argaman hundi ummata birbirsaa tokko. Xiinnaannoon ummataa guddina, rukkinna (*density*), fi tamsa'ina ummataa qorata. Lakkoofsi ummataa yeroo keessatti kan jijjiiramu yoo ta'u, kunis dhaloota, du'a, godaansa seensaa (*immigration*), fi godaansa ba'ii (*emigration*) irratti hundaa'a.

**Xiinnaannoon ummataa** amala ummataa fi akkaataa inni itti naannoo wajjin wal-nyaatu qorata. Ogeeyyiin xiinnaannoo moodeelota herregaa fayyadamuun guddinni ummataa yeroo keessatti akkamitti akka jijjiiramu tilmaamu. Guddinni ummataa yeroo baayyee daangaa qaba, sababni isaas qabeenyi naannoo (nyaata, bishaan, bakka) murtaa'aadha. Sadarkaan guddaa lakkoofsa ummataa kan naannoon tokko deeggaruu danda'u **dandeettii baachuu** (*carrying capacity*) jedhama. Hubannoon ummataa sanyiiwwan balaa irra jiran eeguuf ykn immoo sanyiiwwan mancaasan (*pests*) too'achuuf baayyee barbaachisaadha.

### Hawaasa (Community)
Sadarkaan itti aanu **hawaasa**. Hawaasni walitti qabama ummata sanyiiwwan adda addaa kan naannoo tokko keessa waliin jiraatanii fi wal-nyaatinsa godhanidha. Fakkeenyaaf, hawaasni bosonaa mukkeetii, allaattiiwwan, ilbiisota, raammoo, fangasii, fi baakteeriyaa hunda of keessatti qabata. Xiinnaannoon hawaasaa hariiroo sanyiiwwan adda addaa gidduu jiru, kan akka dorgommii, adamsaa, fi wal-gargaarsaa qorata. Wal-nyaatinsi kun caasaa fi qindoomina hawaasichaa murteessa.

Hawaasa keessatti, sanyiiwwan hundi gahee walqixa hin qaban. Sanyiin tokko tokko kan **sanyii furtuu** (*keystone species*) jedhaman, lakkoofsa isaaniitiin xiqqaa ta'anis, hawaasa irratti dhiibbaa guddaa qabu. Yoo sanyiin furtuu tokko badde, hawaasichi guutummaatti jijjiiramuu ykn jeeqqamuu danda'a. Fakkeenyaaf, akooftaa bishaan keessaa (*sea otter*) yoo galaana irraa balleessan, xaddeen galaanaa(*sea urchin*) inni sooratu baay'ee heddummaachuun, bosona bishaan jalaa (*kelp forest*) guutummaatti mancaasuu danda'a. Kunis sanyiiwwan biroo hedduu miidha.

### Sirnakkoo (Ecosystem)

Sadarkaan itti aanu **sirnakkoo**. Sirnakkoon hawaasa lubbu-qabeeyyii fi qaamolee lubbuu hin qabne (akka biyyee, bishaanii, qilleensaa, fi ifa aduu) kan naannoo tokkotti wal-nyaatinsaan jiraatanidha. Xiinnaannoon sirnakkoo yaa'a anniisaa fi marsaa soorataa qaamolee kana gidduutti ta'u qorata. Anniisaan sirnakkoo keessa kan yaa'u kallattii tokkoon: aduu irraa gara **qopheessitootaatti** (*producers* - biqiltoota), achii gara **soorattootaatti** (*consumers*) darba. Nyaanni akkaataa anniisaan itti darbu kan agarsiisu **funcaa soorataa** (*food chain*) fi **saaphuphee soorataa** (*food web*) tiin ibsama.

Faallaa anniisaa kan yaa'u, sooratni (*nutrients*) akka kaarboonii, naayitiroojinii, fi foosfarasii sirnakkoo keessa ni marsu. Adeemsi kun **marsaa baayoojiyookeemikaalaa** (*biogeochemical cycle*) jedhama. Mancaastoonni (*decomposers*) akka baakteeriyaa fi fangasii qaama du'e caccabsuun soorata deebisanii gara biyyee fi qilleensaatti mak-uun marsaa kana keessatti gahee murteessaa taphatu. Tasgabbiin sirnakkoo kan eegamu yaa'a anniisaa fi marsaa soorataa madaalamaa ta'een.

### Naanjiree (Biome)

Sadarkaan itti aanu **naanjiree** dha. Naanjireen lafa bal'aa kan haala qilleensaa (*climate*) walfakkaataa qabuu fi hawaasa biqiltootaa fi bineeldotaa adda ta'e kan deeggarudha. Naanjireen akka garee sirnakkoolee walfakkaatootti ilaalama. Ramaddiin naanjiree irra caalaan hoo'iyyaa fi rooba irratti hundaa'a. Naanjireewwan gurguddoon addunyaa irratti argaman kanneen akka bosona roobaa tirooppikaalaa, gammoojjii, dirree margaa, bosona qorraa (*taiga*), fi tuundraa dha. Tokkoon tokkoon naanjiree biqiltootaa fi bineeldota madaqsuu adda addaa qaban qaba.

### Lubbaqqaana (Biosphere)

Sadarkaan gurmaa'ina xiinnaannoo inni olaanaan fi bal'aan **lubbaqqaana**. Lubbaqqaanni walitti qabama sirnakkoolee addunyaa guutuu yoo ta'u, kutaa lafaa kan jireenyi irratti argamu hunda hammata. Innis gadi fageenya galaanaa irraa kaasee hanga olka'ina atmosferii jireenyi itti argamutti diriira. Lubbaqqaana keessatti, adeemsi addunyaaleessaa kan akka marsaa bishaanii, marsaa kaarboonii, fi sirna qilleensaa wal-nyaatinsa cimaa qabu. Gochi namaa sadarkaa naannootti raawwatu (akka manca'a bosonaa) walitti qabamee dhiibbaa lubbaqqaana guutuu irratti (akka jijjiirama qilleensaa) fiduu danda'a.

## Yaad-rimeewwan Bu'uuraa Xiinnaannoo

### Sirnakkoo (Ecosystem)

**Sirnakkoon** walitti qabama lubbu-qabeeyyii (biotic) fi qaamolee lubbuu hin qabne (abiotic) kan naannoo murtaa'e keessatti wal-nyaatinsa godhanidha. Qaamoleen lubbuu qaban oomishtoota, fayyadamtoota, fi mancaastoota of keessatti qabatu. Qaamoleen lubbuu hin qabne immoo ifa aduu, hoo'iyyaa, bishaan, biyyee, fi albuudota dabalatu. Xiinnaannoon sirnakkoo yaa'a anniisaa fi marsaa soorataa qaamolee kana gidduutti ta'u qorata.

### Yaa'a Anniisaa fi Marsaa Soorataa
Maddi anniisaa sirnakkoo irra caalaaf aduudha. **Qopheessitoonni**(Producers), kanneen akka biqiltootaa, anniisaa aduu fayyadamuun footosinteesisiin nyaata qopheessu. **Soorattoonni**(Consumers) immoo qopheessitoota ykn soorattoota biroo soorachuun anniisaa argatu. Soorattoonni sadarkaa adda addaa qabu: fayyadamtoota jalqabaa (kan biqila nyaatan), lammaffaa (kan marga-nyaattuu nyaatan), fi sadaffaa. **Burkuteessitoonni** (Decomposers), kan akka baakteeriyaa fi fangasii, qaama lubbu-qabeeyyii du'anii caccabsuun soorata gara biyyee fi qilleensaatti deebisu. Adeemsi kun **marsaa soorataa** (nutrient cycle) jedhama.

### Walitti Dhufeenya Lubbu-qabeeyyii

Hawaasni uumamaa kamiyyuu walitti qabama sanyiiwwan adda addaa kan wal-nyaatinsa cimaa keessa jiraatanidha. Hariiroon kun lubbuun turuu, wal-horuu, fi tamsa'ina sanyii tokkoof murteessoodha. Qordinagdeessi walitti dhufeenya kana akka gaariitti ni qorata. Isaanis akka bu'aa isaanii irratti hundaa'uun ramadamu: kan fayyadu (+), kan miidhu (-), ykn kan dhiibbaa hin qabne (0). Hariiroowwan ijoon:

*   **Dorgommii (Competition; −/−):** Yeroo lubbu-qabeeyyiin lama ykn isaa ol qabeenya murtaa'aa kan akka nyaataa, bishaanii, bakka jireenyaa, ykn ifa aduu barbaadan uumama. Dorgommiin kun sanyii tokko keessatti (intraspecific) ykn sanyiiwwan adda addaa gidduutti (interspecific) ta'uu danda'a. Dorgommiin yeroo baayyee garee lamaanuu ni miidha, sababni isaas anniisaa fi yeroo qisaasessuun, carraa guddinaa fi wal-hormaataa hir'isa.

*   **Adamsa (Predation; +/−):** Yeroo lubbu-qabeessi tokko (adamsituu - *predator*) isa kaan (adamsamaa - *prey*) adamsuun sooratuudha. Hariiroon kun yaa'a anniisaa sirnakkoo keessatti murteessaa yoo ta'u, lakkoofsa ummata adamsituu fi adamsamaa too'achuufis ni gargaara. Adamsamoonni madaqsuu adda addaa kan akka dhokachuu (camouflage), summii, ykn ariitiin dheessuu fayyadamuun of baraaru.

*   **Waliin leeya(Symbiosis):** Hariiroo dhihoo kan sanyiiwwan adda addaa lama gidduutti yeroo dheeraaf uumamudha. Kunis gosa sadii qaba:
    *   **Wal-utubbii(Mutualism; +/+):** Hariiroo gareen lamaanuu wal irraa fayyadamuudha. Fakkeenya beekamaan hariiroo kanniisaa fi daraaraati; kanniisni damma argata, daraaraan immoo poorii (pollen) tamsaasuun wal-hora.
    *   **Dhiyaanwalummaa(Commensalism; +/0):** Hariiroo sanyiin tokko fayyadamu, inni kaan garuu kan hin miidhamne ykn hin fayyadamnedha. Fakkeenyaaf, allaattiin muka irratti goojjoo ijaarrachuun fayyadamti, mukichi garuu dhiibbaa takka hin qabu.
    *   **Maxxantummaa (Parasitism; +/−):** Hariiroo sanyiin tokko (maxxantuu - *parasite*) isa kaan (keessummeessituu - *host*) irratti ykn keessa jiraachuun fayyadamu, garuu keessummeessicha miidhudha. Maxxantoonni akka raammoo minnii fi silmii fakkeenya gaariidha.

### Lubdaneessummaa (Biodiversity)

**Lubdaneessummaan** jecha bal'aa kan garaagarummaa jireenyaa sadarkaa hunda irratti argamu ibsuudha. Kunis garaagarummaa sanyundee (jeneetikii) sanyii tokko keessa jiru, garaagarummaa sanyiiwwanii naannoo tokkotti argamanii, fi garaagarummaa sirnakkoolee (akka bosonaa, haroo, gammoojjii) addunyaa irratti argaman of keessatti qabata. Lubdaneessummaan bu'aa jijjiirama suutawaa waggoota biiliyoonaan lakkaa'amanii yoo ta'u, fayyaa fi tasgabbii pilaaneetii lafaatiif murteessaadha. Addunyaan teenya hanga har'aatti sanyiiwwan miliyoonaan lakkaa'aman qabdi, garuu hedduun isaanii ammallee hin qoratamin jiru.

Lubdaneessummaan tajaajiloota sirnakkoo (*ecosystem services*) jireenya keenyaaf barbaachisoo ta'an hedduu kenna. Fakkeenyaaf, biqiltoonni qilleensa qulqulleessu, bishaan calalu, biyyee eegu, fi nyaata oomishu. Micirjirtoonni soorata marsuun biyyee gabbisu. Sirnakkoon lubdaneessummaa guddaa qabu caalaatti jabaa fi jijjiiramaaf danda'aa (*resilient*) ta'a. Yoo sanyiin tokko bade, kan biraa bakka isaa bu'ee dalagaa sirnakkoo itti fufsiisuu danda'a.

Har'a, gochi namaa kan akka lafa qonnaaf babal'isuu, bosona mancaasuu, faalama naannoo, jijjiirama qilleensaa, fi sanyiiwwan haaraa iddoo biraatii fiduun lubdaneessummaa addunyaa balaa guddaaf saaxilee jira. Dhabamuun sanyiiwwanii saffisa abadan hin mul'anneen deemaa jira. Ogeeyyiin xiinnaannoo fi eegumsa naannoo dhiibbaa kana xiqqeessuu fi lubdaneessummaa eeguuf tooftaalee adda addaa irratti hojjechaa jiru.

## Dameewwan Gurguddoo Xiinnaannoo

### Xiinnaannoo Addunyaaleessaa (Global Ecology)
Xiinnaannoon addunyaaleessaa sadarkaa bal'aa kan lubbaqqaana (*biosphere*) guutuu qoratuudha. Innis hariiroo sirnakkoolee addunyaa, kan akka qaama lafaa, qilleensa marsaa, fi garba gidduu jiru ilaala. Dhimmoota gurguddoo kanneen pilaaneetii guutuu irratti dhiibbaa qaban, kan akka jijjiirama qilleensaa, marsaa kaarboonii addunyaa, marsaa bishaanii, fi dhiibbaa gochi namaa pilaaneetii kana irratti qabu qorata. Kaayyoon isaa inni guddaan akkaataa sirni lafaa wal-nyaatinsa qaamolee adda addaatiin itti hojjetu hubachuu fi gara fuulduraatti maal akka ta'u tilmaamuudha.

### Xiinnaannoo Teessuma Lafaa (Landscape Ecology)
Xiinnaannoon teessuma lafaa waljijjiirraa anniisaa, meeshaalee, fi lubbu-qabeeyyii sirnakkoolee adda addaa kan naannoo tokko keessatti akka "mosaic" walitti hidhamanii argaman gidduu jiru qorata. Fakkeenyaaf, akkaataa bosonnii, lagni, dirreen margaa, fi magaalaan itti walitti hidhamanii fi wal irratti dhiibbaa uuman xiinxala. Xiinnaannoon kun gahee dhiibbaan namaa (akka ijaarsa daandii ykn magaalaa) caasaa fi dalagaa teessuma lafaa irratti qabu hubachuuf barbaachisaadha. Akkasumas, akkaataa lubbu-qabeeyyiin teessuma lafaa adda addaa keessa itti socho'an (*corridors*) fi tamsa'an qorachuun eegumsa sanyiitiif murteessaadha.

### Xiinnaannoo Sirnaannoo (Ecosystem Ecology)
Qorannoon ruqoolee lubbuu qabanii fi hin qabnee fi hariiroo isaan naannoo wajjin qaban dabalatee guutummaa sirnakkoo ilaala. Saayinsiin kun akkaataa sirni qeeyyaa itti hojjetan, hariiroo isaanii, yaa'a anniisaa, fi marsaa soorataa keessa isaanii qorata. Fakkeenyaaf, xiinnaannoon sirnaannoo tokkoo hammam anniisaa aduu akka biqiltootaan qabamu, anniisaan sun akkamitti gara marga-nyaattuu fi foon-nyaattutti akka darbu, fi sooratni akka naayitiroojinii fi foosfarasii akkamitti mancaastootaan gara biyyee deebi'u xiinxala.

### Xiinnaannoo Hawaasaa (Community Ecology)
Xiinnaannoon hawaasaa hariiroo sanyiiwwan adda addaa kan naannoo tokko keessa waliin jiraatan gidduu jiru qorata. Innis dorgommii, adamsa, wal-gargaarsa, fi akkaataa isaan itti wal-ta'anii ykn wal-miidhanii jiraatan irratti xiyyeeffata. Qorannoon kun gaaffilee akka "Maaltu baay'ina sanyiiwwan naannoo tokko keessatti murteessa?", "Akkaataan wal-nyaatinsaa tasgabbii hawaasichaaf gumaacha akkamii qaba?", fi "Jeequmsi (akka ibidda bosonaa) hawaasa akkamitti jijjiira?" jedhan deebisa.

### Xiinnaannoo Ummataa (Population Ecology)
Xiinnaannoon ummataa guddina, tamsa'ina, fi jijjiirama lakkoofsa ummata sanyii tokkoo qorata. Wantoonni akka dhalootaa, du'aa, godaansa (immigration fi emigration), fi dorgommii ummata tokko irratti qaban xiinxala. Moodeelota herregaa fayyadamuun, guddinni ummataa yeroo keessatti akkamitti akka jijjiiramu, fi sadarkaa hammamii ("carrying capacity") akka gahu tilmaamuuf yaala. Hubannoon kun sanyiiwwan balaa irra jiran eeguuf ykn immoo sanyiiwwan mancaasan too'achuuf baayyee barbaachisaadha.

## Gahee fi Barbaachisummaa Xiinnaannoo
*   **Eegumsa Naannoo:** Xiinnaannoon bu'uura beekumsaa kan eegumsa naannoo, kunuunsa sanyii, fi deebisanii dhaabuu sirnakkoo miidhameetiif gargaarudha.
*   **Bulchiinsa Qabeenya Uumamaa:** Akkaataa itti qabeenya uumamaa (akka bosonaa, qurxummii, fi bishaanii) haala itti fufiinsa qabuun (*sustainably*) itti fayyadamnu hubachuuf nu gargaara.
*   **Qonna:** Tooftaalee qonnaa kan biyyee eegu, bishaan qusatu, fi faalama hir'isu guddifachuuf barbaachisaadha.
*   **Fayyaa Namaa:** Tamsa'ina dhukkuboota (kanneen bineensota irraa gara namaatti darban), faalama qilleensaa, fi dhiibbaa naannoo fayyaa namaa irratti qabu hubachuuf murteessaadha.