open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mana Barumsa Xareetaa

Manni Baruumsa Xareetaa; Godina Arsii, Aanaa Sirkaa Ganda Qotee Bulaa Heellaa Xareetaa keessatti argama. Bara 1969 hundeeffame. Manneen Barumsa Aanaa Sirkaa keessatti argaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. Hayyoota ciccimoo ofkeessaa oomishee baasee jira. Weellisaa Jamaal Abduljabbaar, Barreessaa Kadiir Sh/Abdullaxiif, Barsiisota ciccimoo, haakimoota adda addaa fi Abbaa qabeenyaa beekamaa H/Kadiir H/Huseen kanneen biroo Ummanni Oromoo irraa argatee jira.

**Wabii**

Kadiir Abdullaxiif Hajjii
H/Kadiir H/Huseen

H/Kadiir H/Huseen Godina Arsii Aanaa Sirkaa Ganda Heellaa Xareetaatti dhalatee guddate. Qotee Bulaa Adda dureefi Abbaa nageenyaati. 

Abbaa qabeenyaati. Arjaafi hoogganaa qaamolee Hawaasaa bakka adda addaati. Bara 2000 ALI tii kaasee badhaasa adda duree misoomaa tahuun Mootummaa Federaala Itoophiyaafi Mootummaa Naannoo Oromiyaa irraa walitti qabaa Warqii afur (4) argatee jira.
Goonni Gosa Dhaala

**Goonni Gosa Dhaala** Kitaaba kuusaa seenaa, Walaloo fi taateewwan qabsoo Oromoo irratti hundaayee barreeffame yommuu tahu, irra caalaatti dhimmoota Atileetota Oromoo irratti xiyyeeffata. Maxxansi dura 01/01/2017 biyya **Saudi Arabia** Magaalaa Riyaaditti maxxanfamee, 07/04/2017 bakka Alfariyaan, galma (Istiraahaa) Almajdii jedhamutti, qeerroofi hawaasa Oromoo biyya Saudi Arabiyaa jiraataniin bakka barreessichi jirutti eebbifamee jira. Kunis Kitaaba qabsoo Oromoo yeroo jalqabaatif barreeffame tahuun adda isa godha. Barreessaa Kadiir Abdullaxiif Hajjii tin barraaye.
Dhiichisa

Dhichifni yeroo baay'ee kan taphatamu naannoo Shawatti yoo ta'u kunis yeroo cidhaa, daboo(jigii) fi ayyaanoota garagaraa
Hidhabuu Abootee

Hidhabuu Abootee: Ejeree
Aanaan kun Godina Salaalee keessatti kan argamtu yoo taatu kaabaan aanaa Darraatiin kibbaan aanaa Dagamiin bahaan aanaa Dagamiin lixaan aanaa Kuyyuutii fi Warra Jaarsootiin daangeffamtee argamti.  aanaan kun iddoowwan hawwata turiizimii qilleensa mijataa gosa midhaanii hunda magarsu qabdi.  keessattuu xaafiin abootee kan sukkaara fakkaatu heektaara tokkorraa hamma kuntaala 30 giddu galeessaan oomishama.  bosonni uumamaa fi paarkiin Gooticha Taaddasaa Birruu akkasumas lageen gurguddoo jallisiif oolan hedduus qabdi.

Abarraa Raggaa Baallamiitiin
Risaa Bokkaa Mooye

**Risaa Bokkaa Mooye**, Kitaaba kuusaa walaloo yommuu tahu, barreessaa Kadiir Sh/Abdullaxiif H/Hajjii'tiin bara 2011/2019 maxxanfame.
Qarsaa (Jimma)

Godina jimmaa aanaa qarsaa ganda goraa sariitii keessatti sababa walitti bu'iinsa hawaasa gandaa fi maatii tokko gidduutti uumameen goraan sariitii gandoota aanichaa keessaa ishee nagaa dhabde ta'uun ni beekama.
Beejiingi

**Beejiingi** (Chaayiniffa:北京),Magaalaan guddoon Chaayinaa。


Beijing-Tiananmen-62-Fahnenhaendler-Grosse Halle des Volkes-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-60-Fahnenhaendler-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-54-Halle der ewigen Harmonie-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-80-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-100-Daiyuedian Hall-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-108-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-06-2012-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-36-Bronzenashorn-WestHan-2012-gje.jpg
Shaangaayi

**Shaangaayi** (Chaayiniffa:上海), bulchiinsa magaalaa Chaayinaa。


Shanghai-Jin Mao-08-Aussicht-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-02-Pudong-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-moderne Architektur-20-2012-gje.jpg
Shanghai-Hotel Sunrise on the Bund-06-Nachbarschaft-2012-gje.jpg
Shanghai-46-KPC-Gruendungslokal-2012-gje.jpg
Shanghai-48-altes Hochhaus-Bundcenter-2012-gje.jpg
Shanghai-Sea Palace Floating Restaurant-02-2012-gje.jpg
Shanghai-Sea Palace Floating Restaurant-06-Gemuese-2012-gje.jpg
Xiroo Afataa

anaan xiroo aftaa anooneel jiraan keesaa anaa qaarsaa waajin waaliitii dhiyaatas haatawuu maalee anichaa keesatii saabafi saablaamii waalin kaan jirtu taawunsaa anoolee biraaraa adda isaa godhaa .gaama baahatin ummata saabafii saab lamii ummaata kiibbaa waalitiii dhiyaataa
Monte Águila (Chiilii)

**Monte Águila** is 'n stad in Chiilii, Ameerikaa Kibbaa. Concepción ballini ishe hanga 221,6 km². Bara 2002 bayinna ummata 6,090 calu biyyotta.

Timezone CLST (UTC-3)

Calling code +56 (41){
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -72.4399,
          -37.0803
        ]
      }
    }
  ]
}

## Liinkii alaa
* Commonscat
* https://web.archive.org/web/20170615091429/http://www.monteaguila.cl/ (ES)
TryBishop

**TryBishop** ama **TRYBISHOP** (dhalootan **Jeremy Hicks** Saint Paul, Minnesota, United State tti) inni weelisaa fi oomishaa hip-hop America Minnesota irraa. Inni itti dhihaachudhan welistoota bekamoo wajjin dalage jira, kaneen yaadatamu keessaa T-Pain, Jeezy, Dolla, 1500 or Nothin”, Da Internz fi Curtis Williams. 

## Seena
Dhalootan Jeremy Hicks Saint Paul, Minnesota dha, TryBishop isaa ganna 6 eegale. Fedhiin inni muziqaaf qabu guddaachaa dhufe baroota dheeraf akkuma inni muziqaa mataa isaa oomishe, akkasuma weelitoota hedduu kan hip-hop fi R&B wajjin dalagee jire U.S kessatti.

Baroota dheerataf TryBishop sirboota akaakuu gara gara oomishee jira akkasuma welistoota hedduu wajjin muldhate/hirmaate jira.

## Oomishaalee
TryBishop sirba “Movin’ it” oomishee jira, warreen  kanneenif Tech N9ne, Beatnick, Wrekonize akkasuma K-salaam, akkasuma inni oomishaa albumii “it’s Complicated” kan Da' T.R.U.T.H sirboowan biraa kan TryBishop oomishame kessaa sirba Big K.R.I.T tif.

## Amalalee/muldhachuu
Bara 2012, TryBishop sirba Christopher Dotson irratti hirmaate/muldhate jira, akkasuma ammallee sirba “Thing Now” T-Pain wajjin. Dabalataan, TryBishop welistoota akkaan bekamoo Dolla fi Jezzy walin sirboota irrattin hirmate jira.

TryBishop sirba “The Birds” kan Auburn irratti hirmaate. Inni akkasuma ammallee albamii Curtis Williams irrati hirmaate/muldhate.

Bara 2015, TryBishop gamtaa humnaa EP irratti hirmate/muldhate sunis kan hirmachisu/muldhisu 1500 or Nothin’, Childish Major, Da Internz fi Prem Midha.

Kessumayuu dhiheenna kana 2019 keessattti TryBishop albamii Vernia fi Erich Sermon irratti muldhate jira.

## References
Warqii H/Bulloo

**Warqii H/Bulloo** (Leellistuu Sabaa) Barreessituu Oromoo Dhalootaa Qubeeti. Warqiin Abbaa isii H/Bulloo H/Tilmoo fi haadha isii Jamiilaa Waaqjiraa irraa Godina Arsii Aanaa Suudeetti dhalatte. Barreessituu Kitaaba **'Qarriffaa Qeerransaa**' ti.
Sh/Abdullaxiif H/Hajjii

Sh/Abdullaxiif H/Hajjii abbaa isaanii H/Hajjii Badhaasoofi haadha isaanii Zeeynabaa Kadiir Bariisoo irraa yommuu tahu, Godina Arsii Aanaa Sirkaa Ganda Heellaa Xareetaatti dhalatan. Gosti isaanii Heellaadha. Firoomaan Hidda haadhaa Soojjii warra Huseen Tajiiti. Abbaan immoo Kinnoo baldhaa, Bisiltuudha. Sh/Abdullaxiif abbaa Barreessaa beekama Kadiir Sh/Abdullaxiif yommuu tahan barsiisaa amantii Islaamaa turan. Amala gaarii qabeessummaan abbaa nagaa jedhamuun beekamaniidha. Umrii dheerina, fayyaa guutuu isaaniif hawwina.
Zabiibaa Roobaa

Zabiibaa Roobaa abbaa isii Barsiisaa Roobaa Gafarsoo fi Haadha isii Faanosee Lammaa irraa Godina Arsii Lixaa, Aanaa Dodolaatti dhalatte. Zabiibaan Barattuu Specialist Onnee cimtuufi Barreessituudha. Hanga ammaatti Kitaaba Afaan Oromoo lama Asoosamaan kan Yuuboo fi Yaadannoon Hindu'in jettu ummata Oromootif gumaachitee jirti.
Jaarso

aanaajaarsoo maaliif aradoota isajalajuru ibsiudhabe maaliif  
beekamuudhabe
oduu aanaajaarsoobakkahundattodhagahubarbaana niraaftaanmoonidhuta
Saxxammaa

Aanaan saxaxamma aanaalee godina jimmaa jalatti argaman keessaa ishee tokkodha aannan kun buu'uralee misoomaa kanneen  akka daandii Aspaaltii ,bishaan dhugaatii qulqulluu haa dhabdu malee hojiiwwaan misoomaa garaagaraatiif mijatuu fi hawwatuudha fkn misooma qonnaa adda  addaa, misooma horsiisa kanniisaa ,beelladaati  bakki argama ishee waan hundaan kan guutamteedha Haalli qilleensa ishee kan nama hawwatuudha.  Aanaan kun gandoota hedduu kan of jalatti qabattee argamtuu dha  bakka dhaloota Bilillee [ Maahibuubaa ]ti akkasumas Madda gootota kanneen akka mizbaahuu fi  Dagaa Hasan [ Deenoo ] fi kkf dha  egaa biyya gaarii akkanaa maaf seenaan ishee awwaalamee akka ture nuuf hin galle

Kaalid Yaahyaa
Sosooloojii

sosoolojii:jechuun saayinsii qorannoo hawaasa jechuudhaa
walumaa galatii saayinsii aadaa,jirenyaa,walitti dhufenyaa fi garagarumaa hawasaa tokkoo fi tokko jiddu jiruu kan qoraatudhaa
Hawaasa Itoopiyaa

mormii mirga oromoo habshoonni brruulee adda addaa irrattibaasaa iloo walittikurfeessun prof makuriyaa bulchaa isacontours ofemergent ncient oromoo nation jedhu
Magaalaa Dambi Doolloo

Magaalaan  Dambidoolloo bars 1986 Hundoofte Leencoo Lataa ykn Yohaannis .guutee sooyyamaa, Anthropologist Gammachuu magarsaa aannoo mikaaelii  ,Fedhasaa
TaShoomaa Daaqaa Hands Aaddoo sakkoo naannoo boroo waldaa boroo shogoo gajjallaa .
Qaalluu

Qaalluun gosa Oromoo keessaa isa tokko, Qaalluun Oromoo biratti iddoo guddaa qaba, san keessaa akka hoggantoota amantaa Oromootiif oolu, gama biraatiin yeroo kadhaa yeroo galata galfannaa fi k.k.f kan hogganu qaalluudha.
Magaala Bishooftuu

Seensa

Magaalaan Bishooftuu magaalaa Godina Shawaa Bahaa keessatti argamtudha. Magaalaan Bishooftuu haroowwan uumamaan kan badhaatedha.
DLL

**DLL** (dynamic link library) gosa fayili kan MS laaybirari qooduf raawwatuu dha. Akkuma gosa fayili EXEtti, DLL prograama PE(Portabel Executable) dha. Haa ta'u male, DLL kan kallattiin fe'amuu miti. DLL mosaajiin fe'ame tokko yeroo ce'u kan waraabamu dha. DLL *function, class, variable*, suura fi qabeenya biroo kan EXE fi DLL biroo barbaachisaan of keessaa qaba.

**Gosoota Laaybirari**
* static library (.lib) fi
* dynamic link library (.dll)
Afaan

qooqa 
----
**Afaan** meeshaa ilmi namaa ittiin walii galuudha.  Afaan qaama afaanii ykn harka fayyadamuun dubbachuun ykn mallattoon karaa itti wal-qunnamaniidha. Namni tokko jaalalaa fi jibba, gaddaa fi gammachuu, beekkumsaa fi wallaala, gaaffi fi deeboi, ilaalchaa fi yaada isaa namoota biroof ibsuuf afaan ni tajaajiila.

Ulaagaalee sabni tokko ittiin beekkamu inni guddaan afaan isaati. Afaan aadaa fi duudhaa sabaa ni calaqqisa. Itoophiyaa keessa afaanota 86 kan galmaawantu jira. Addunyaarra immoo tilmaamaan afaanota 5,000 - 7,000tu jira. 

Guddinni afaan saba tokkoo guddina hawaasa isaa waliin deema. Kana jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa saba sanaa waliin walqabata jechuudha. Qabeenyiifi aadaan saba tokkoo yoo guddachaa deeme, isaan dabalaman kana moggaasuun barbaachisaa ta’a. Kun ammoo, guddina afaan saba sanaatiif karaa bana. Kanaafi guddinni hawaasaafi afaanii walqunnamtii qaba kan jedhamuufis.

## <span lang="om" dir="ltr">Amaloota</span> afaanii
Amaloota afaan hunduu waliin qaban kan armaan gadiiti.

* Afaan hunduu barumsaan argama.
* Afaan hunduu seera mataa isaa qaba.
* Afaan hunduu guutuudha.
* Afaan ni dhalata, du'uus ni danda'a.
* Afaan guutuma guututti kan mataa ofii danda'ee mit, ni liqeeffata.
* Afaan ni jijjiirama.
* Afaan hundu walqixa waa ibsuu danda'u.
* Afaan qabatamaa miti.
* Afaan mallattoodha.

## Faayidaa afaanii

-Yaada wal jijjiiruuf

-Waliigalle ilmoof

- Waa'ee sababa himachuuf

-Gaaffii gaafachuuf 

-Deebii argachuuf

-Walii galuuf

-Waliin falmuuf

-Yaada waliigaluuf

## Kanas ilaali

* Afaan Oromoo
Odaa Bulluq

Odaan Bulluq Odaalee shanan Oromiyaa keessaa ishee tokko yommuu taatu, lixa Oromiyaa Godinaa Horroo Guduruu Aanaa Horroo Bulluq jalatti argamti. Odaan Bulluq kaabaan Ganda Abbillee Igguu, kibbaan Ganda Akkaajjii Sabbat, bahaan Ganda Ashaayaa Daaddoofi Bosona Qongeen akkasumas lixaan Ganda Dachaa Caabir jedhamaniin daangeffamtee argamti. Odaan Bulluq maqaan haa beekamtuyyuu malee hanga ammaa guddina industiriifi bu'uuraalee misoomaan duubatti haftee jirti.
Muddee

Muddeen ji`a isa dhumaati. Muddeen ji`a baay`ee ho'aa fi yeroo Etiyoophiyaanonni keessattuu Oromoonni oomisha isaanii itti sassaabuu jalqabanidha.
Safiyyaa Habuu

Safiyyaa Habuu kan dhalatanii guddatan Aanaa Xannaa, Ganda Soolee Cocaa yommuu tahan haadha Barreessaa beekamaa Kadiir Sh/Abdullaxiif H/Hajjii ti. Aadde Safiyyaan dubartii cimtuu, haadha jabduudha. Umrii dheerina isaaniif hawwina.
Qaaso maansoo

Qaasooni Maansoo gandaa qotee bulaa yoo ta`u, bakke argamaa ishee gudinaa Baalee Aanaa Agarfa kessatti. magalaan Wallqixxe jedhamttu bakka kanattu kn argamtuu yoo ta`u, kanii isiin hundofta baraa 2003.
Geopolymer cement

**የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ** 

የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ በክፍል ውስጥ የሙቀት እና ቅዝቃዜ መጠን ለማጠንከር የሚያገለግል የማያያዣ ስርዓት ነው፡፡

ይህም ለፖርትላንድ ሲሚንቶ በአማራጭነት የቀረበ ከአካባቢ ጋር ጥሩ ግንኙነት ያለው ምርት ነው፡፡ በብዙ የሂንዱ ቤተመቅደሶች ውስጥ በአገልግሎት ላይ ውሎ የነበረ ሲሆን እነዚህም ከሺህ አመታት በላይ እድሜ ያላቸው ናቸው፡፡ ከፍተኛ የካርቦን ምልክት ያላቸውን የሲሚንቶ ምርት ለመቀነስ በተፈጥሮ ካሉት የአፈር አይነቶች ወይም ከኢንዱስትሪ ተረፈ ምርቶች የሚሰራ ሲሆን በብዙ የአርማታ የቆይታ ጊዜ ውስጥ በከፍተኛ ደረጃ ተከላካይ ሆኖ የሚያገለግል ነው፡፡
Ediirne

**Ediirne** (Afaan Giriik: Αδριανούπολη, *Adrianoúpoli*; Afaan Bulgeeriyaa: Одрин, *Odrin*) magaalaa kaaba Tarkii.

## Linki alaa
* Commonscat
* www.edirne.bel.tr
Baankii Biyyooleessa Itoophiyaa

**Baankii Biyyooleessa Itoophiyaa** baankii jiddigala Itoophiyaati. Dameen muummee magaala guddoo Finfinnee keessa argama. Bulchaan baankicha yeroo amma Mamo Mihretu dha.
Afaan Ingiliish

**Afaan Ingiliish** afaan Dhiha Jermanik kan yeroo duraaf giddugala Ingilaand duri dubbatamaa dhawataan afaan waligaltee idil-addunyaa ta'eedha. Yeroo ammaa biyyoota akka UK, USA, Awustireliyaa fi hedduu keessatti dubbatama.
Godina Baalee Bahaa

**Godinni Baalee Bahaa** godinaalee Oromiyaa kessa isa tokko. Baaleen Bahaa bara 2020 godina Baalee irra aanoota baadiyaa  7 fi bulchiinsa magaala 1 irraa fudhachuuni kan hundoofte.
Buno Baddallee

**Godinni Buunnoo Beddellee**  godinaalee naannoo Oromiyaa keessaa tokko dha. Godinichi Oromiyaa gama lixaa argama. Aanaalee  baadiyyaa sagali fi aanaalee magaalaa tokko waligala aanaalee kudhan godina Iluu Abbaa Booraa irraa qoodamuun Adoolessa bara 2008 kan hundoofteedha. Gandoota magaala 14 fi gandoota baadiyaa 237 walii gala gandoota 251  qabdi.  Magaalaan guddoon godinicha Baddalleen Finfinnee irraa KM 480 fagaattee argamti. Buunnoo Baddallee karaa Bahaa fi kibbaatiin Godina Jimmaa, karaa lixaatiin godina Iluu Abbaa Booraa, karaa kaabaatiin godinaalee Lixa Wallaggaa fi Baha Wallaggaatiin daangeffamte.
Naannoo Sidaamaa

**Naannoon Sidaamaa** Naannoolee Itoophiyaa kurnaan keessaa tokko yaa taatu referundum godhameen godina Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa irraa cituun akka naannoo kudhanaffaatti bara 2010 tan hundooftedha. 

## Wabii
Naannoolee Itoophiyaa

**Itoophiyaan** fedeereshinii giddugalaa jalatti naannoolee mataa ofiin of bulchan qabduudha. Naannoolee Kudha tokkoo fi bulchiinsa magaalaa lama kan Heeraa Mootummaa Itoophiyaan bara 1992 raggaasifame qabdi. Bara 2012 Godinni  Sidaamaa riifarandamii taasiseen sagalee akkaan caalmaa ta'e argachuun naannoo kudhanaffa Itoophiyaa ta'e. Kanamalees Godinaaleen Oomoo Lixaa, Beenchi Shakkoo,
Kafaa, Daawuroo fi Shakkaa akkasumas
[Aanaan Addaa [Kontaa ]] ALI Fulbaana 20, 2014
filannoo riifarandamii gaggeessuun, sagalee
naannoo ta'uuf isaan dandeessisu taasisan.
Sadaasa 13, 2014 ALI Naannoon Uummattoota Kibba Lixa Itoophiyaa sagantaa hundeeffamasaa taasise.   
Naannoolee kanniin keessaa ummata baayyee qabaachuun Oromiyaan kan duraati. Oromiyaan ballina lafaa 353,690 km2 qabaachuunis naannoolee hundarra guddoo yoo taatu naannoon Harar immoo baayyina ummataa fi ballina lafaan ishee xiqqoodha.

## Tarree Naannoolee Itoophiyaa fi Bulchiinsa Magaalaa
Sheekkoo

**Sheekkoon** (; Sheeko Sheekkoo) gosa afoolaa keessaa tokko ta’ee falaasama bifa seenaan dubbii bineensotaa, meeshaa fi namaan safuu, naamuusaa fi wajjiin jireenya ijoollee kan ittiin barsiisaniidha. Sheekkoo abshaalummaa fi doofummaa, jaalalaa fi jibba, dabeessaa fi goota walbira qabanii ka gaarii ta’e ijoolleen addaan baaftee akka barattuuf gargaara. 

Manguddoon sheekkoo kalaqanii  ijoollee ittiin gorsu. Dabalataan ummatni Oromoo qorumsaa fi ilaalcha addunyaa kanaaf qabu kan ittin ibsatuudha. Akkasuma waan ifatti dubbachuun hin danda’amne fi dhorkame karaa dubbate dhimma itti ba'uudha.

## Kanas ilaali
* Tarree Sheekkoo
* Afoola

## Wabii
Sheekkoo Leencaa fi Waraabessaa

Leencaafi waraabessatu waliin jiraatu turan. Leenci sangaa qaba. Waraabessi immoo sa’a qaba. Isaanis dabareedhaan walii tiksaa turan. Guyyaa tokko, gaafa dabaree leencaa sa’aani waraabessaa dhalte. Leenci waatii dhalatte fudhachuu barbaadee dil’uu sa’attii fuudhee qaama sangaasaatti suuqee waraabessaan, “Kunoo sangaa kootu dhale” jedheen. Sana booda wallolanii bineensota jaarsummaa baafatanii bineensonni hunduu dhufanii qamaleen hafnaan guyyaa biraatti beellamatan.

Guyyaa beellamaa kanas qamuun akkuma amalashee turtee dhufte. Oggaa isheen dhuftu bineensonni kuun odaa jalatti walgahanii turan. Leencis qamaleedhaan akkana jadheen, “Jaarsummaa koo tuffatteeti moo maaliif turte” jedheeni. Qamuunis lakki gooftaa tuffadhee osoo hinta’in lafa tarsa’ee (baqaqee) tokko otoon suphuun ture jetteen. Leencichis, “Lafti ni suphamaa maaliif sobda?” jennaaniin isheenis deebistee, “Sangaan ni dhalaa?” jettee muka kortee jedhama.
Sheekkoo Leencaa fi Jaldeessaa

Jaldeessatu haadha manaa leencaa jaallatee ani bareedaan kun sijaalladhe jedhee haadha manaa leencaatti hime. Isheenis tole jetteenii galtee, “Osoo ati jirtuu jaldu tortoraan sin jaaladha naan jedhe” jettee leencootti himti. Obbo leencoonis mala malee haadha manaasaatiin akkas jedheen. “Guyyaa tokko inni hinjiru jedhiitii marqaa marqii waami. Ani immoo baaxii manaarran taa’aa jedheen”. Isheenis marqaa marqitee jalduu waamte. Innis dhufee marqaa erga nyaatee booda, “Ana moo obbo leencoo keetu irra bareeda” jedhee haadha manaa leencaa gaafate. Isheenis situ bareeda jetteen. Booda osoo obbo leencoon amma sitti dhufee maal goota? jettee gaafatte. Innis, “Hinsodaadhu” jedheen.

Yeroo kana obbo leencoon baaxiirraa gadi bu’ee jalduudhaan, maal asii goota jedhee gaafannaan, “Rakkadheen kadhaa dhufe” jedheen. Ittaansee obbo leencoon funyaan kee kana maaltu akkana godhe? jedheen. Jalduunis ganamaafi galgala waaqa osoon kadhuun akkas ta’e jedheen. Leencoon deebisee ‘hudduu’ kee kana hoo maaltu akkana godhe? jedhee gaafate. Ganamaafi galgala mukarran foqoqa, isaatu akkas nagodhe. Harka kee kana hoo maaliif akkas ta’e? jedhee gaafannaan, ganama rirma galgala ammoo ija mukaa funaanuutu na luqqise jedheen jedhamaa.
Tarree Sheekkoo

**Tarreen** kun mataduree barruuwwan sheekkoo Wiikiipiidiyaa gubba maxxanfaman qaba.
* Leencaa fi Waraabessa
* Leencaa fi Jaldeessa
* Leencaa fi Dhala Namaa
* Sardiidaa fi Lukkuu
* Qocaa fi Sinbirroota
* Gooftaa Jaldoo (Chaaynaa)
* Warra Gowwaa
Sheekkoo Leencaa fi Dhala Namaa

Bara durii leenci tokko osoo bosona keessa deemuu daa’ima saamtonni haadhaafi abbaa irraa ajjeesan tokko argatee gara mana jireenyaasaatti fudhatee gale. Sana booda lafeedhuma ofii nyaatuufi lafeefi waan dhugamu obaasee guddise. Mucaan sun erga guddatee booda dhala namaatti maxxanuu jalqabe.

Adeemsuma kanaan namoota wajjin yaada waljijjiiruu jalqabe. Achumaan, “Silaa ati ilmoo namaati, akkamitti bineensa bosonaa waliin jiraachuu dandeesse?” jedhanii gaafannaan anaaf abbaa kooti; reeffa abbaa koofi haadha koo jidduudhaa kaasee na fudhatee galee kan naguddise, abbaan koo kanan akka lubbuu kootti jaaladhu isuma. Kanaafuu, anis gara abbaa koottan galaa isinis nagaan naa bulaa jedheenii gara mana ‘abbaasaatti’ gale.

Mucichi guyyaa sana yaa galuu malee hanguma namaan walargu waa’ee leenca wajjin jiraachuusaarratti gaafiin dhiyaataaf. Deebiinsaas sanuma ta’ee osoo jiruu guyyaa tokko galgala warri ati yeroo hunda gara abbaa koottan gala jettee leencuma kana wajjin jiraachuuf deemta. Hanga ammaatti waan badaa tokkllee irratti argitee hinbeektuu? jedhanii gaafannaan waan gaaffiinsaanii itti baay’ateef deebii tokko kennuuf dirqame. Kunis fedhii namootaa guutuudhaaf jecha, yeroo na hammatee rafu bobaansaa natti xiraaya malee waan badaa tokkoyyuu irratti argee hinbeeku jedheenii; jedhaa nagaan bulaa, ani nan galaa jedhee biraa bahe.
Yeroo sanatti alli waan dukkanaa’eef namni hinargu, leencichi mana jala dhaabbatee dhageeffachaa ture. Erga mucichi bahee booda dura kaatee manatti galee eege. Erga mucaan galee, “Maal ilma koo eessa turtee dhufte? jedhee gaafate.

Mucaanis, “Asumaa osoon sanyii mukaa funaannadhuu natti galgalaaye,” jedheen. Achumaan, leencichis bakka mucaan ture waan beekuuf akkasumas waan inni jedhe hundumaa waan dhagaheef aaree eeboo manaa qabu fuudhee, “hoodhu na waraani!” jedhee mucaatti kenne. Achumaan mucaanis reeffa haadhaafi abbaa kootii gidduudhaa na kaastee naguddiftee ammaan na geessee. Aani ofan waraana malee akkamittan si waraana? jedheenii deebiseef. Achumaan mucaanis ajaja dirqamaa waan itti ta’eef, leencicha waraane. Leencichis erga waraanamee booda erga na waraantee hanga madaan koo fayyutti, wanta argatte mara natti funaanii na wal’aani jedheen.

Mucaanis tole jedhee, waanuma argate funaanee hanga madaansaa fayyutti wal’aane. Leencichis erga madaansaa fayyee booda ofitti waamee; ilaali, madaan ati eeboodhaan nawaraante fayye. Jechi ati gaafa sana mana fira kee teessee jette sun garaa kootii hinbaane. Ani guddisee si hinnyaadhu. Atis gara fira keetti. Anis bobaa koo xiraa’aa wajjin gara bosona kootii jedheenii gaggeesse jedhama.
Sheekkoo Qocaa fi Sinbirrootaa

Guyyaa tokko qocaan beela’ee osoo karaa deemuu sinbirroota waamicha dhaquuf qophaa’anitti dhufe. Innis sinbirrootaa eessa deemaa jirtu? jedheen. Isaanis bakka dhaquuf jedhan ittihiman. Qocaanis maal ta’aree yoo na fudhattanii deemtan jedheen. Rakkoo hinqabu. Koochoo tokko tokko siif kenninee nu waliin deemta jedhanii akkuma jedhan kennaniifii osoo balali’aa jiranii maqaan kee eenyu jedhanii gaafatan. Innis maqaan koo ‘hunduma keessanii’ jedhee deebisef.

Erga bakka waamichaa gahanii booda ani waanan dubbii beekuuf isiniifin dubbadha jedheenii tole jedhaniin. Innis erga dubbatee booda dhangaan kun eenyuuf qophaa’e? jedhee gaafate. Isaanis hunduma keessaniif jennaan qocaanis dhageessanii maqaan koos hunduma keessanii. Dhangaan kun kan qophaa’e hunduma keessaniif waan ta’eef dhangaan kun anaaf qophaa’e jedhee sinbirroota irraa ari’atee qofaasaa nyaate.
Haata’u jedhanii sinbirroonni gara manasaanii galuuf koochoosaanii irraa buqqifatanii yeroo ka’an haadha manaasaatti akka ergaa himaniifiif akkas jedhee itti dhaammate, “Yemmuun balali’aa dhufu waan laafaa balbalarra kiyya dura naa hafi, yeroon achi gahun gadiitti of dhiisaa jedhe jedhaatii itti naaf himaa” jedhee itti himate. Isaanis ergaasaa jijjiiranii, “Waan qara qabu kan akka eeboofi aalbeefaa balbalatti gadi naaf baasii na eegi Isheenis qopheessitee eegdee irratti of gatte. Isaanis, “Cubbuun abbuma miiti” jedhanii mammaakan jedhama.
Sheekkoo Gooftaa Jaldoo (Chaaynaa)

Kutaa Chaaynaa tan **Chuu** jedhaniin takka keessatti manguddoo jaldeeyyii tiksuun jiraatu tokkotu ture. Manguddoon
kun fudraalee jaldeeyyiin sun bakka adda addaatirraa funaananii fidaniif nyaachuudhaan jiraata. Ummanni biyyaa
manguddoo saniin akka afaan biyyaatti, (Goofta Jaldo) jechuudhaan yaamaan. Hoggayyuu ganama
ganama jaldeeyyii san mooraa keessatti walitti qaba. Jaldeessa isa bulessa tahe keessaa filee ajajuudhaan warra hafe
hogganee gaara dhaqanii akka fudraalee finaananii fidan bobbaasa. Jaldeeyyiin hundi matamatatti fudraalee
guuranirraa dhibbeentaa kudhan jaarsa saniif fiduu amalfataniiru. Jaldeessi kana gochuu dadhabe ni reebama.
Kanaafuu jaldeeyyiin baay'een seera kana guutuu dadhabanii yeroo hedduu manguddoo saniin hiraarfamu. Haatahu
malee, tokkoon isaaniituu mormuudhaaf huxuchanii hin beekan.

Gaaf tokko garuu jaldeessi xiqqaan tokko, "Ofii mukkeen fudraa san kan dhaabeefi kan kunuunse jaarsichuma nu
ergatu kanaa?" jechuun warra kaan gaafate. "Lakkii, inni hin dhaabne, mukkeen sun kan biqilanii guddatan
uumamumaani." jechuun deebisaniif hiriyoonni isaa. "Ee hama! jaarsa kanaa malee mukkeen sanirraa fudraa
guurrachuu hin dandeenyuu?" jedhee deebisee gaafate xiqqaan sun. "Ni dandeenya" jedhaniin. Jaldeessi xiqqaan
gaaffii isaa itti fufuun, "Duuba maaliif harka jaarsa kanaa keessatti kufne? Maaliif isa tajaajiluuf dirqamne?..."
jechuun osoo gaaffii isaa hin xumurin jaldeeyyii maraafuu dubbiin galteef.

Guyyuma kana halkan hoggaa jaarsi irribni isa fudhate jaldeeyyiin hundinuu mooraa itti hidhamanii
jiraataniifi karaa gara san geessu diigan. Itti fufuunis fudraalee armaandura isaanirraa sassaabee walitti kuuffatee
qabu hunda guurratanii fudhachuudhaan gaaratti galan. Lamuu manguddicha sanitti as hin deebine.
Manguddochiniis beelaan miidhameeti du'e jedhama.
Sheekkoo Warra Gowwaa

Abbaa manaafi haadha manaa gowwaatu biyya tokko keessa jiraataa turan. Guyyaa tokko karaa deemuuf galaa qopheeffataniiru. Galaansaaniis bassoodha. Osuma deemanii bishaan bassoo ittiin basseeffatan barbaacha gara lagaatti goran. Laga gahanii bassoo isaanii hiikanii bishaan guddaarratti firfirsan. Yeroonsaa ganna, yaroo lagni guutu waan ta’eef bassoosaanii jalaa fudhatee yemmuu deemu haati manaa bassicha qabuuf bishaan keessa lixxee deebi’uu dadhabde.

Abbaan manaas taa’ee ishee eegaa turee isheen deebi’uu didnaan, “Maalif bishaan keessaa hinbaatu jedhee” dhakaa itti darbannaan dhiigni ol faca’e. Yeroo kana abbaan manaa gowwaan sun, “Ana kophaatti dhiistee kophaashee bassoo barbareedhaan nyaattii” jedhee innis bishaanicha keessa seenee lubbuun warra lamaanii bishaaniin badde jedhama.
Sheekkoo Sardiidaa fi Lukkuu

Bara durii sardiidaan ganamaan kaatee otoo nyaatashee barbaaddachaa jirtuu lukkuun warra tokkoos heddummatanii otoo nyaatasaanii barbaaddachaa jiranii kormaan hindaanqoo tokko iyye. Sardiidaan sagalee kana dhageessee sagalee keetu baay’ee natti tolee mee irra deebi’ii naaf jedhi jetteen. Kormaan lukkuus lukaan lafatti ejjetee ijasaa lamaan dunuunfatee osoo iyyuu sardiidaan utaaltee morma kormaa lukkuu qabatte.
Hindaanqonni kuun baqatanii gara manaatti deebi’an. Sardiidaan kormaa lukkuu fudhattee osoo fiigaa jirtuu kormaan lukkuu sardiidaadhaan akkas jedhe, “Osoo ati lallabdee lukkuulee hedduun deebi’anii waan dhufaniif iyyi” jedheen. Sardiidaanis tole jattee yeroo iyyitu kormaan hindaanqoo sardiida harkaa bahee muka irra bahe jedhama.
Tarree Ciigoo Oromoo

𝑮𝒂𝒄𝒉𝒊𝒃𝒔𝒂𝒂 𝒂𝒌𝒌𝒂𝒂𝒕𝒂 

Dubbiin kaleessa sanumaa
Gurbaa dubbichii dhuguuma
Faaruu

## Gosoota Faaruu
### Faaruu Loonii

Loon wayyaa
Loon wayyaa
Dibatan miidhaagsoo
Dhugan qabbaneessoo
   Yoo jiranis loonii
   Yoo du’anis foonii
   Dhugumaa loon wayyaa! ( 2 X)
   Ishoo! ...
Eessa kee gaturee
Yaa loonii,
Ittiin sii kooru malee,
Faayidaarra si oolchu malee


### Wedduu  da'imaanii

Ururuu yaa mucayyoo
Mucayyoo yaa  xinnayyoo
Atis ni taata namaa
Sirraa haa qabu hamaa
Afaan kee haa ta’u dammaa
Ururuu  yaa mucayyoo
Aannaan feetu dhugi
Qoraasee siinaqeera
Irriba jettu rafii
Haxaayee si afeera
Haati kees ni gammaddee
Erga mucaa argattee
Waaqni si haa guddisuu
Inni hunda mul’isuu
Inni xinnaa    guddisuu
Inni duudaa dubbisuu
Inni qallaa furdisuu
Ururuu jennaan  rafi
Ka’i jennaan dammaqi

### Faaruu Jaalalaa

Ashaakiltii baala nyaatuu
Naa ergi baala waleensuu
Magaaltittii nyaara kuullee
Naa ergi waan na jabeessuu
   Muree mureen mana ijaaraa
   Yoo Sokorruun mana taatee
   Dhufee dhufeen si ilaalaa

### Faaruu ayyaanaa

Yaa sinaara moggaadha (2x)
Nagaan olchii nugaalchii
Yaa ayyaana waggaadha.
Mee sinaara calleechi (2x)
   Adbaarii yaa ulfoo too
   Mee safuu nuu qajeelchii
   Adaamii yaa kurfoo too (2x)
   Bobaa kee jala seene
   Adbaarii yaa ulfoo too
Jechama

**Jechamni** gosa afoolaa ta'ee jecha ergaawwan dachaa fi cimoo dabarsuudha. Jechamni ergaa akeekkachiisuu, dheekkamuu, kakaasuu, barsiisuu fi iccitiin dabarfachuuf ni tajaajila. Jechama keessatti jechoonni gubbaa ifa yoo ibsaman keessatti immoo dhoksaan hubatamu.

## Fakkeenya jechama
Safuu Oromoo keessaa tokko maqaa kabajaan nama waamuudha. Jechamni armaan gadii akka maqaa kabajaatti fayyadu. 

**Jechamoota maqaa fardaa**
* Abbaa booraa 
* Abbaa daamaa 
* Abbaa shaashoo
* Abbaa magaal 
* Abbaa bulloo
**Jechamoota maqaa erga fuudhaan/heerumanii**
* Abbaa Tamaam 
* Abbaa Dikoo 
* Abbaa Waarrii 
* Abbaa Billoo 
* Abbaa Saqqaa
* Abbaa Bulbul
**Jechamoota maqaa erga horanii**
* Abbaa Dhiiraa
* Abbaa Ibsaa
* Abbaa Iftuu
* Haadha Ibsaa
* Haadha Dhiiraa

## Kanas ilaali
*Tarree Jechama Oromoo
*Afoola
## Wabii
Ispoortii Aadaa

**Ispoortiin aadaa** gosa ispoortii ummata tokko biratti beekamu ta'e kan eenyummaafi jireenya saani calaqqisiisuudha. Ispoortiin aadaa tapha garee adda addaa gidduutti walmorkii uumuudhan jireenya hawaasa keessati dorgomamuudha. Waggaa waggaan Shaampiyoonaan Ispoortii Aadaa Oromiyaa magaala Oromiyaa keessatti gaggeeffama.

## Faayidaa ispoortii aadaa
Ispoortiin aadaa aadaa fi eenyummaa hawaasaa tursiisun cinaatti, hawaasa qaamaan jajjaboo, sammuun cimoo, fi abdiifi hamilee horatan uumuuf gargaara. Akkasuma ijoolleen rakkoolee jireenyaa akka moo'atan gargaara.

## Gosoota ispoortii aadaa
* Obbee hadhu
* Goonii
* Korbobboo
* Koreekoromooyyaa
* Fiigicha 
* Saddeeqa 
* Qoraasuma 
* Kutiisa ykn Kuruphachuu
* Fardaa Gussuu
* Waraana Darbachuu
* Wallaansa 
* Adamoo

## Kanas ilaali
* Ispoortii
* Aadaa Oromoo
## Wabii
Walaloo

**Walaloon** damee ogbarruu keessaa kan bo’oofi, ceesiisaan tolfamee qooqa miidhaginaaniifi yeedalloodhaan
dhiyaatudha. Walaloo keessatti qooqa, suureessuu, malleen dubbii fi jechoota fayyadamuun hiikkaa gabbata dabarsu. Walaloo yeroo baay'ee xiyyeeffannoo gaafachuun jalqabu. Akka fakkeenya arman gadii kanatti jalqaba.

Jijjiirama malee faarsinaan biyyummaa

Dugdatti fe'atu rasaasa hiyyummaa

Abjuudhaan sirbanii falaasama tiksaa

Dirree sammuu goolu gola yaadaa jiksaa


## Bara durii
Sooqiraaxas akka jedhuutti, uunkaa dhugaa waantoota naannoo keenyaafi guutuu adduunyaarratti argaman walaloon akkeessa. Filaaxoos immoo walaloon madaala hamilee biyyaa fi namootaa bakka warraaqsa, kufaatii hamiilee biyyas ta’u namarraan
ga’a. Kanaafuu, waloon addunyaa dhugaa keessa seenuu hinqabu jechuun barreessee falmaa ture. Aristootil walaloon suga miira namaatii fayyina fida, soda fi gadda nama keessa jiru daddamaqsuun nama keessaa mancaasee fayyina namaaf kenna jechuun kaa’a.

## Amaloota Walaloo
Walaloon qabatamaadha. Addunyaa dhugarratti hundaa’ee walaloon ilaalchaafi yaada isaa kan itti ibsatuufi dhimma qabatee ka’e sana dubbisaaf kan dhiyyeessuu wantoota qabatamoo ta’anitti fayyadamuudhani. Walaloon fakkii uumuu yoo jedhamuu jechi ittin dhiyaate sammuu dubbisaa keessaatti fakkii uumuu danda'uu isaa jechuudha. Walaloon filannoo jechaa fi yaadaa gaafata. Jechoota babbareedaafi yaada haala gaariin dabarsuuf jechoota humna qabaniitti tajajlamuu. Qusannoon kan maddu yaadnii iddo tokotti kuufamee dhiyaachuu isaa irra kan ka’e. Walaloon qooqaan kan dhiyaatu waan ta’eef yeedalloo qaba. Miira keenya hunda irraa gurratti dhiiyeenya ta’ee kan yeedalloon dhagahamu kun kan nama gaddisiisuu, gammachiisu, kakaasuu fi dhiphisiisu ta’uu mala.

## Kanas ilaali
* Tarree Walaloo
* Ogbarruu

## Wabii
Tarree Walaloo

**Tarreen** kun walaloo gabaaboo beekaman akka fekkeenyaaf tahuuf dhiheessa.

## Yaa barumsa
Kitaaba barataa Afaan Oromoo irrattii walalo akka fakkeenyaatti dhihaateedha.

Yaa Barumsa Yaa Barumsaa 
Yaa Madda Bekumsaa 
Wa'e Fayidaa Kee 
Meeqansaan Ibsa 
Inni Tokkofanii 
Sammuu Nama Cimsa 
Barumsii Qabenyaa 
Kan Hunduma Keenyaa 
Kan Bu'ee Hin Cabne 
Kan Moofa'e Hin Shamne 
Kan Hattuun Hin Hanne 
Warrii Baratan Xiiyyaraa Oofuu 
Warrii Hin Baranne OKkite Sofuu!
Okkotee sofuun barumsa
Garuu barnootni safuu nama barsiisa

## Barumsa

Utubaa guddinaa 
Kan fuuldurrii banaa
Haabarannuu jabaannee
Sabaa keenyaaf ibsaa taanee
Walaalli duukkana
Keessaa bahuuf hin laafinaa
Kan barateef akki godhaa
Fakkiin isaan murteessadha
Sammuu keenyaa hidhatnee
Marrii barnootaaf kaanee
Walummaan tolaatti hin dhaabbatamuu
Baruuf namnidirfama kan qabatuu


## Nu hin buqqisu

Tokkumaan Hummna! 
Gaaddisa Odaa jala gadi teenyee 
Yoo wal-hubannee wal dhagenyee 
Yoo wal jalaa kaafne dhagaa 
Yoo waliif yaadne nagaa 
Tokkummaan wal qabannee 
Yoo walii wajjiin dhaabbanne 
Kattaan gaaraa yoo dhodho’e 
Cabbiin roobee yoo lola’e 
Buubbeen kaabaas haa bubbisu 
Nu hin sochoosu nu hin buqqisu!


## Qubee Koo

Qawween koo boraatiin koo 
Kan rasaasa liqimsu 
Yaada garaa koo keessaa 
Danda’ee naaf hin ibsu 
Rasaasa itti guuttadhee 
Gaafan banu cancala 
Biyyi'o gurra qabtee 
Fiigee lixa daggalaa 
Wal caccabsee gulufa 
Wanta qabu harcaasee 
Qawween nageenya hin fidu 
Nagaa dhahee mancaasee 
Allaattiin waaqarra kaattu 
Bineensi bosona kessaa 
Sagalee qawwee kootii  
Hin jaallatu ni dheessa 
Ati garuu qubee koo
Qubee koo quba jabduu
Nagaa buusuufis taanaan
Gita tokkoyyuu  hin qabdu


## Sin jaalladha hiriyaa koo

Utuu naaf hindhagayin
Firrikoo gamaanaa fi gamaa
Bakka rakkoo kiyyaatti
Situ dursee argama
Aantiidhaafi obbolaa koo
Dursitee natti siqxa
Caba koo naaf dhidhiibdee
Dhiiga koo narraa dhiqxa
Kaasuu keetti na fuutee
Qabdee lafaa na kaasta
Dugda keetti na baattee
Bowwaa keessaa na baafta
Gaafa guyyaaa gammaachuu
Wajjiniin nyaannee kolfaa
Gaafa guyyaa dhiphinaa
Kan dhukkubaa fi golfaa.


## Wabii
Xalayaa

## Gosoota xalayaa
Xalayaan kan matayyaafi kan waajjiraa ta'uu danda'a. *Xalayaa matayyaa* kan firri firaaf, maatiin maatiif, hiriyaan hiriyaaf haala dhuunfaa ofii fageenyaafi dhiyeenya, bakkaafi yeroo irratti hundaa’uun ittiin walquunnamaniidha. *Xalayaan waajjiraalee* immoo kan dhimma adda addaatiif waajjirri waajjiraaf, waajjirri tokko nama dhuunfaaf yookaan namni dhuunfaan tokko waajjira tokkoof kan barreessuudha.

Xalayaan''' ergaa barreeffamaan nama tokko irraa kabiraatti dabarsuun karaa itti walquunnamani. Xalayaan kan dubbisaa isaatiif salphaatti hubatamu, ergaa barreessaa qaama barbaadameen kan gahuufi dhimma barreeffameef sana ifa ta’ee kan raawwatu ta’uu qaba. Xalayaa fayyadamuun yaada, ajaja, oduu, fedhii, hawwii, gaddaa fi gammachuu ittiin dabasa > 
## Kutaalee xalayaa
Wantootni ijoo xalayaa keessatti argamuu qaban teessoo, nagaa gaaffii, keeyyata seensaa, qaamaa xalayaa fi xummura xalayaati.    
### Teessoo
Teessoon xalayaalee kan barreeffamu gidduu seensaatti. Maqaan namticha ykn dhaabicha ergamuuf barraawa. Yoo namticha barreessituuf hin beekne iddoo ykn argoo isaan qabaniin barreessuu. Fkn. Itti Gaafatamaa Buufata poolisii. 
### Nagaa gaffii
Kutaan kun iddoo ittii kabajamaa ykn kabajamtuu ebeluu jenne eegalluudha.
### Keeyyata seensaa
Keeyyataa kana jalatti waan xalayaan barreeffamuuf bakka ittii ibsimuudha ykn dhimma barreessinuuf bakka itti kaafnuudha.
### Xalay xalayaa
Kutaan kun seensa xalayaa irratti hundaa’uudhaan kan bal’achaa dhufuudha. 
### Xummura xalayaa
Bakka kanatti waan jechuu barbaaddu mara bakka itti xummurruudha. Fkn. jaalalee to ykn koo, Obboleessa koo ykn Obboleetti to, Harmeeto, Abbaa koo  jette xummuruu niidandessa.

## Kanas ilaali
* Ogbarruu
* Bilillee
## Wabii
Maykil Jaakson

**Maykil Jaakson** (; A.L.A Hagayya 29, 1958 - Waxabajji 25, 2009) wellisaa, barreessaa fi taphataa wallee Ameerikaati. Mootii Pop maqaan jedhu kan kennameef Maykil, seenaa wallee keessatti bashannansiisa guddaa fi hogganaa aadaa jaarraa 21ffaa baay'ee barbaachisoo keessaa isa tokko akka ta'e ilaallama. Karaa waltajjii fi hojii sursagaleen mala wallisu walxaxaa kan akka  (muunwalk) ofii moggaasee beekkamsiise jira. Qooqa fi istaayilin isaa artistoota gosa adda addaa irra dhiibbaa geessisuun alatti, jiruu dhuunfaa banaan isaa gumaacha inni muuziqaa, daansii fi faashinii godhe waliin waggaa kurnaan afuriif aadaa ammayyaa keessatti hogganaa addunya isa taasiseera. Maykil seenaa wallee ammayyaa keessatti nama baay'ee badhaafamedha.

Ilma saddeetaffa kan ta'e Maykil, hojii isaa kan duraa kan qopheesse 1964tti obboleewwan isaa quxisu Jaaki, Tito, Jarmeyn, fi Marlon miseensota (Jaakson 5) ta'uuni. Hojii qenxee isaa 1971 Motawn Rikards irratti kan jalqabee yoo ta'u gara urjii kan cehe immoo albamii qenxee (1979) gaafa diskoon fiixa ta'e baaseeni.

## Wabii
Sirkaa

**SIRKAA**

Aanaan Sirkaa, Naannoo Oromiyaa Arsii keessatti argamti. Magaalaan guddoon Aanichaa Gobeessajedhamti. Magaalaan Gobeessaa Kibba Bahaa Itoophiyaa keessatti argamti. Magaalli tuni kan itti argamtu Godina Arsii, Naannoo Oromiyaa yommuu ta'u, Laatituudii Kaabaan 07°37 fi Loongituudii Bahaan 39°30 ta'u qabdi. Olka'iinsa sadarkaa sirrii galaana gubbaa meetira 2353 irratti argamti. Gobeessi Magaalaa guddoo Bulchiinsa Aanaa Sirkaati.

Akkaataa mootummaa Naannoo Oromiyaa tti, magaalaan tun yeroo ammaa bakka buufata Telefoonaa fi waajjira tamsaasati. Yeroo dhiyoo as gahiinsa humna Elektrikii taate. Akkasumallee bakka ka'umsaa fi hirtuu magaalota ollaa isiiti. Fkn Magaalaa Madaroo fi Xiichoo.

Akkaataa Lakkoofsa Istaaksiin Ummataa bara 1999/2005 ibsutti Gobeessi baay'ina Ummataa walitti qabaa 10,170 qabdi. Kanneen keessaa Dhiirri 5,010 yommuu ta'u, 5,160 Dubartoota. Bara 1994 ALA tti, akkaataa gabaasa (National Census Reported) ibsutti Ummanni magaalichaa 5,689 ture. Kana keessaa 2,717 Dhiiraa fi 2,972 Dubartoota.
Safuu

**Safuun** hariiroo uumaa fi uumama jidduutti gochoota ta'uu qabaniifi kan ta'uu hin qabne seera adda baasuudha. Safuun, kanneen akka quxisuufi hangafa, ilmaani fi warra, ofiifi nama biraa jidduu kabajni jiraachuu itti ibsamudha. Safuun, yeroo akka cidhaa, Gadaa, ayyaana, lola, nyaataa fi gochoota biroo keessatti seera itti raawwatanidha.

Oromo biratti, safuun kan Waaqaati. Namni safuu cabse: dhukkubsachuun, maraachuun, maseenuun, nagaa dhabuun isa mudata jedhamee amanama. Oromoon wanta qaanyi yoo arge ykn waan Waaqni qofa beeku gaafa gaafatame, "Safuu!" jedha.

Waaqeffannaan akka amanutti, safuun kan dhala namaafi uumamaaf kenname jalqabaa kaaseeti. Waaqni uumama yeroo uume, Safuus wajjiin uume. Dhalli namaas Safuu jalqabaa kanaan buluu eegale; ittiin buluun duubattis fakkeeffannaa Safuu kanaan seera tumatee walis ta’ee, uumama qajeelchuu eegale. 

Safuun namoota gidduuttis bifoota garagaraatiin ni'ibsama, nihubatamasi. Safuun, jechaan, gochaa ykn meeshaaleetiin walqabsiifamee ibsamuu dandaha. Kunis, akkuma keeyyata lammaffaa oliinii keessaatti jechaan, sochii durba heerumuuf geesse irraa eeggaman keessattiifi uleen Siinqee Haadha Siinqeen alatti qabamuu dhabuun kabajaan walqabatee, durduubessaan(respectively) akka fakkeenyaatti ilaalamuu kan dandahudha. Qorannoo gochaatiinis ta'e qorannoo bal'aatiin, Safuun fakkeenyota babal'inaan gabbatee insamuu nidandaha. 

## Maqaa kabajaa

Safuu Oromoo keessaa tokko maqaa kabajaan nama waamuudha. Maqaa Kabajaan hawaasa Oromoo garagaraa biratti haala adda addaan kennama. Baayyinaan ummata Oromoo Shawaa biratti, namoota ilmoo hinqabne yeroo baay’ee maqaa farda inni yeroo heddu yaabbatuun waamu. Akkasuma, gaafa cidhaa, ganama misirroodhaaf, maqaa kabajaa kennuun ummata Oromoo Jjimmaa biratti baayyinaan beekkamaadha. Gaafa ilmoo horan, maqaa ilmoo irratti hundaa'un maqaan kabajaa haadha fi abbaaf kennama. Gaafa nama guddaa waaman, nama hiriyyaa abbaa sii ta'un *adeeroo* nama hiriyyaa haadhaa sii ta'un *haboo* ykn immoo *isin* jedhu.

Akkasumas, Safuun, maqaa waamuu dhabuudhaan/diduudhaan ibsamuu dandaha. Fknf. haati haadha warraa maqaa abbaa warraa hintala ishii kallattiidhaan waamuu dhabuun Safeeffannaan jiraachuu agarsiisuu dandaha. Kunis, abbaan warraa mucaa argatee, maqaan moggaafameefii, maqicha mogaafameetti, "Abbaa ..." jedhamee hamma waamamu dandahutti jechuudha. 

## Kanas ilaali
* Aadaa Oromoo
* Waaqeffannaa

## Wabii
Tarree boqonnaawwan Quraanaa

Quraanni *suuraah* (boqonnaa) of keessaa qaba, suuraan *aayaah* of keessaa qaba. Suuraah At-towba malee suuraan hunduu *bismi-llāhi r-raḥmāni r-raḥīm* (Maqaa Rabbii Arrahmaan, Arrahiim ta'eetin) jalqabamu. Suuraan gabaajee (*Muqatta'at*) hiikkaan isaani Rabbi qofti beekun ni jalqabu.

## Gabatee Suuraah
{| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto;"
|+ Suuraah
!  #
! Mata duree qubeen
! Mata duree Afaan Arabaan

! class="unsortable" | Mata duree Afaan Oromoon
! Baay'ina aayaah (Baay'ina Rukūʿs)
! Bakka itti bu'e
! Akka *Egyptian Standard Chronological Order*
! Akka ''Nöld

## Kanas ilaali
* Suuraah Makkaa
* Suuraah Madiinaa

## Yaadannoo

## Wabii
Suuraah

**Suuraan** boqonnaawwan Quraana keessa jirani. Quraanni suuraa 114 of keessaa qaba. Suuraan immoo aayaata of keessa qabu.
Al-Faatihaa

## Qaraatii
1.  
(Bismillāhi r-raḥmāni r-raḥīm)

2.  
(Al ḥamdu lillāhi rabbi l-’ālamīn)

3.  
(Ar raḥmāni r-raḥīm)

4.  
(Māliki yawmi d-dīn)

5. 
(Iyyāka na’budu wa iyyāka nasta’īn)

6. 
(Ihdinā ṣ-ṣirāṭ al-mustaqīm)

7.   
(Ṣirāṭ al lazi na an’amta ‘alayhim, ġayril maġḍūbi ‘alayhim walāḍ ḍāllīn)

## Hiikkaa

#Maqaa Rabbii Arrahmaan, Arrahiim ta'eenin (jalqaba).
#Faaruun hundi kan Rabbiiti, Gooftaa aalama hundaa kan ta'e,
#kan qananii gurguddaa fi xixiqqaadhaan uumama qananiisu.
#Mootii guyyaa murtii,
#Si qofa gabbarra; Suma qofa gargaarsifanna.
#Karaa qajeelaa nu qajeelchi,
#Karaa isaan (amanan) irratti qananiite; kan warra isaan irratti hin dallanaminii fi warra hin jallatinii.

## Wabii
Gaa'ela

**Gaa'elli** (gaa'ila ykn fuudhaa fi heeruma) aadaa hawaasaa nama lama walitti hidhuun kan maatii uumuudha. Hawaasa baay'ee keessatti dargaggessaa fi shamara jiddutti gaa'elli yeroo baay'ee kan raawwatamu. Gaa'ela booda, hariiroon saal qunnamtii fi ijoollee uummachu hawaasa ykn amantii biratti fudhatama arkata.

Guyyaan fuudhaa fi heeruma cidha jedhama. Namni fuudhe *abbaa warraa* yoo jedhamu tan heerumte immo *haadha warraa* jedhamti.

## Seera gaa'elaa

Gaa'elli addunyaa hunda keessa jiraatus hawaasa, amantii fi biyya adda  addaatti seera garagaraa qaba. Seerri kunis firooma dhiigaa, firooma soddaa, gosa, umuri, saala, heyyama, qabeenyaa fi akkaata cidhaa irratti hundaa'a.

Ummata Oromoo biratti namni umurii fuudhaa heeruma gahe jedhamu Raabaa Doorii fi dubra. Namoota umiriin isaanii gahe, firooma dhiigaa kan hin qabnee fi saala walii faallaa ta'an lama jiddutti gaa'elli Oromoo kan raawwatu. Dubri dhiira tokko qofa heerumu dandeessi al-tokkotti.

## Tarree Gaa'ela Oromoo
Aadaan fuudhaa fi heerumaa akkaataa naannootiin hamma murtaa’e garaagarummaa qabu.

* Fuudhaa fi heeruma naannoo Wallaggaa 
* Fuudhaa fi heeruma naannoo Walloo
* Fuudhaa fi heeruma Sikkoo Mandoo
* Fuudhaa fi heeruma naannoo Harargee
* Fuudhaa fi heeruma naannoo Shawaa

## Tarree sirna gaa'ela
Aadaan fuudhaa fi heerumaa bifa armaan gadiin geggeeffamu ni danda'a.
* Butii
* Gabbara
* Walgara
* Qaadhimaa
* Aseennaa
* Naqata
* Dhaala

## Kanas ilaali
* Cidha
* Faaruu cidhaa
* Eebba gaa'eelaa
## Wabii
Gaara Mul'ataa

**Gaarri Mul’ataa** (Gaara Mullataa) gaara guddaa Harargee Bahaa, Oromiyaa keessa jiru. Gaarri Mul'ataa suluula bishaani irraa meetira 1625 ol ka'e argama.
Cumboo

**Cumboon** nyaata xaafii diima fi baaduu irraa qophaawuun keessummaa fi gaafa ayyaanaa kan dhiyaatuudha. Nyaata aadaa Lixa Oromiyaa keessatti Godina Horroo Guduruu Wallaggaatti baay'ee beekamu dha. Xaafii diimaa furdisanii erga bukeessanii booda, eelee beeddee fi eelee haadhoo ho'isanii bukoo qophaa'e sana eelee beeddeerratti gadi naqanii qadaadu. Gaafa bilchaatu baasanii baaduu irratti naqanii itti cororsu(baqsu).
Google

**Google** dhaabbata teknoloji idil addunyaa Ameerika kan oomishaa fi tajaajila intarneetiin walqabatu kanneen akka  teknoloji beeksisa onlaayni, serch injiin, kilawud komputing, mosaaji fi hardiweer irra bu'uureffateedha. Amazoon, Appilii fi Maaykirosoft waliin, dhaabbata teknoloji *gurguddoo afur* keessa tokkotti ilaallama.

Fulbaana 1998 keessa Google kan hundeessan Leeri Peej fi Serjiy Birin Yuuniversiti Stanford Kaalifoorniyaatti barattoota Ph.D  turan. Isaan lamaan walitti sheerii gara dhibbentaa 14 kan qabanii fi humna filu abbaa qabeenyaa *(stockholder voting power*) dhibbentaa 56 karaa *suupper vootingiin* kan too'ataniidha.  Kaaliforniyaa keessatti gaafa Fulbaana 4, 1998 Google akka dhaabbata dhuunfaa Kaaliforniyaatti kan isaan hundeessan.
Waaqeffataa

**Waaqeffataan** (waaqeffataa) nama amantii Waaqeffannaa hordofuudha. Waaqeffattooni sirna fi seera Waaqeffannaan bulu. Waaqeffataan ayyanoota ammachiisa, booranticha, ateetee, wadaajo, Irreecha, taaboree, ingiccaa, darbaa fi gannii kabaju. Waaqeffattoonni gaafa ayyaanota adda addaa kabaju Waaqa galateeffachuu fi waaqeffachuuf ni eebbisu.

## Kanas ilaali
* Waaqeffannaa
* Eebba Waaqeffannaa
* Irreecha
* Ateetee

## Wabii
Dodola (magaalaa)

**Dodolaan** magaalaa Oromiyaa gurguddoo keessaa tokko yoo taatu, Godina Arsii Lixaa Aanaa Dodolaa keessa argamti. Magaalaa tun barumsaa fi daldala addaa addaa irratii kan hundooftee dha. Akkasumas magaalaa tun misoomaa fi industurii dhaan carraa guddaa carraaqaa kan jirtuu dha. Keessumayyuu yeroo ammaa saffisaan kan guddachaa (heddu misooma) jirtuu dha.

Ummattootni magaalaa tana keessatti argaman kuma 20000 ol ta'a jedhamee yaaddama. Magaalaa tana keessatti afaanota addaa addaa sagalii (9) oltu dubbatama.

Baldhinni lafa ishiis kiloomeetir isqu'arii 120 fi bishaan kiloometr isqu'arii 0.9 ta'a jedhamee yaaddama. Magaalotiin ollaa ishii kaaba-bahaan Shaashamannee ,kibbaan Adaabbaa, fi bahaan Boqqojii fa'a. Haalli teesuma lafaas ishii tulluwwa, garreeni fi bishaanin marfamaa dha.

Qileensi ishii bayyee kan namatti toluu fi kan nama gammachiisu dha. Yeroo bona ho'a, yeroo Gannaa xinnoo qorra, Arfaasa jiddugalessaa fi Birraa humditii (gammachisa) kan ta'ee dha.

Dodola dandii konkolataa kan Shaashamanne irra ka'ee Dodola keessa darbee Adaabbaa dhaquu fi Dodola irraa ka'ee Boqqojii dhaqu qabdi. Dandiin kun kan cirrachaan afameedha. Yeroo amma aaspaltii afuuf tattafii godhaa jirti.

Dodola manneen barnoota sadarkaa tokkoffa (), sadarkaa lammaffaa () fi Qophaa'ina () tan of keessaa qabduudha.
Leonardo da Vinci

**Li'onaardo da Viinchi** (; IPA: liːəˈnɑːrdoʊ ˈvɪntʃi; 14/15 Ebla 1452 - 2 Caamsaa 1519) polymath xaaliyanii kan gaafa Haaromsaa Ol Aanaa kan bal'inaan dibaa gurguddoo yeroo hundaa keessaa tokko ilaalamudha (dibata isaa 25 gad ta'an qofti hafuus). Monaa Lizaan hojii Li'onaardo akkaan beekamaa fi fakkii akkaan beekamaa yeroo kamu ta'eedha. The Last Supper dibata amantaa baay'ee maxxanfame yeroo kamuu yoo ta'u fakkiin isaa Vitruvian Man immoo kan akka mallattoo aadaa ilaalamuudha. Akkasuma kitaabota yaadannoo isaa gubbatti fakkii fi yaadanno saayinsii fi kalaqa kannen anatomy, cartography, halluu dibuu, fi palaeontology dabalatu irratti hojjatuun beekama. Kuusaan Hojiiwwan Li'onaardo kan Michelangelo qofaan walgituun dhaloota artiistoota boodaaf gumaacha godheera.

Sirriitti Leonardo di ser Piero da Vinci jedhamu,[d d Leonardo kan dhalate wedlock gara notary, Piero da Vinci, fi dubara peasant, Caterina, Vinci, naannoo Florence, Italy. Leonardo istuudiyoo haareffama xaaliyaanii painter Andrea del Verrocchio keessatti barate. Jireenya hojii isaa kan duraan ture Ludovico il Moro Milan keessatti, boodas Rome, Bologna fi Venice keessatti hojjete. Biyya Faransaayitti waggaa sadan darbe, bara 1519. tti du ' e.

Ta ' ullee leenjii idilee hin qabu,[9] seenaa fi beektota hedduu Leonardo akka muummicha ministeeraatti ′′ Renaissance Man ′′ yookiin ′′ waliigalaa Genius ", nama dhuunfaa ′′ curiosity ′′ fi ′′ yaada hin amanamne ′′ fi ′′ yaada cimaa."[ 6 6 Inni sirritti yaada namoota danddetti adda ta ' e kessa tokko kan akka jirenya hin qabnne.[10 • Akka artti seena Helen Helen Gardner, scope fi fedhi isa osoo hin eegin seena galme kessatti, fi ′′ his Sammuu fi eenyummaan keenya waan guddaa nutti fakkaatu, yeroo namichi of danda 'ee fi remote."[ 6 • Beektonni ilaalcha isaanii addunyaa kana hiikanii logic keessatti hundaa' an, haalli empirikaala inni fayyadame yeroo isaaf hin taanetti.[11 ]

Leonardo teeknolojii isaa irra deebi ' ee jira. Maashinii balali ' aa, konkolaataa lolaa gosa lolaa, humna solar, maashinii dabaluu,[12] fi isa dachaa. Firri dizayini isaa muraasni kan ijaaraman yookin yeroo jirenya isati, akka saayinsawa ammayya ' a fi injineringi qofa turani yeroo jijjiramatti. Invention isaa xiqqa tokko tokko, garuu, addunyaa oomishaa hin taane seene, kan akka bubbee bobbin fi maashina cimina shiboo yaaluuf. Inni yeroo tokko tokko walitti bu ' iinsa parachute, helicopter, fi taankii.[13][14 • Inni yeroo tokko tokko anatomy, civil engineering, geology, optics, fi hydrodynamics, garuu inni hin hojjenne Barbaacha isaa maxxansi akkasumas isaan xiqqoo turan saayinsii kallattii irratti dhiibbaa hin qaban.[15]