open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keeti Peerii

**Kaazriyn Ilizaabet Haadsen** (Afaan Ingiliish: *Katheryn Elizabeth Hudson*; A.L.A Onkololeessa 25, 1984 dhalatte) maqaa ogummaa *Keeti Peeri* () kan beekamtu, weellistuu Ameerikaa, sirbituu, fi haadha murtii televijiiniiti. Yeroo ijoollummaa ishee Waldaa keessatti faarfataa erga turte booda, muuziqaa Wangeela keessatti hojii jalqabde. Keetiin *Reed Hiil Ricardis* () walin mallattessuun albama istudiyo maqaa dhaloota ishe *Keeti Haadsenin* () bara 2001 gadhiiftee hin milkoofneef. Waggaa booda muuziqaa amantii kan hintaaneetti seenuuf gara Loos Anjeles imaluun pirooduusar Gilen Belaard,  Dr. Luqaas, fi Maaks Maartin waliin hojjechuu jalqabdee. Erga *garee muuziqaa Aayland Deef Jaam* () fi *Kolombiyaa Rikardis* () irraa hirrifamte booda, waliigaltee *Kaapitol Rikardis* () waliin Ebla 2007 keessa mallatteesite.

Keetiin bara 2008 albamii ishee lammaffaa, *dhiirota keessaa tokko,* jedhuun beekkamtuu taate. Sirba rook kan ta'e albamiin ishee, sirboota falmiisisaa Ameerikaa lakkofsa tokko ta'an *dubara dhungadhe* fi *Ho 'aa fi qorra* of keessaa qaba . Albamiin kana aanan hundi Billboordi U.S. 200 irra aananii jiru. Albamii diskoo kan ta'e ** ( 2010 ) (*abju Ijoollee)* Billboordi Ho'aa U.S qeenxee 100 keessatti chaarti shan siboota  (Dubra Kaaliforniyaa),  (Abjuu Ijoollee),  (dhamaashaa), E. T. fi   (T.G.I.F.) (Jimaata darbe galgalan) durfamu oomishuun galmee Maykil Jaakson  (Badaan) qabame waliin qixa ta'e. Albamiin kana aane  (2013) hiikkaa gaa'ela isheetin kaka'uun pop fi shubbisaan hariiroo, jirenya guyya guyyaa fi calaqqii jireenya ishee kan itti ibsatteedha. Keetiin muuziqaa sursagale chaartii irra aanan  (baroodi) fi Dark Horse (Farda gurraachaan) artistii jalqaba sursagalee lama Vevo irratti daawwii biliyoona tokko qaqqabe qabdu taate. Albamii elektiropoppii bara 2017 kan ta'e Witness (Ragaa), kan siyaasaa fi bilisummaa qabuudha. Qeenxee guddaan Albamicha Chained to the Rhythm, galmee sirba artistii dubaraan guyyaa jalqaba baay'ee dhageeffamu Spotify (Ispootifaay)  yeroo sani cabseera. Albamii istuudiyoo ishee jahaffa gaafa Hagayya 28, 2020 seeqxe.

Keetiin sirba qeenxe Billboordii ho'aa 100  U.S. tokkoffa ta'e sagal qabdi. Keetiin  afur, badhaasa muuziqaa billboordii shan, badhaasa muuziqaa Ameerikaa, badhaasa Brit, badhaasa Juno fi badhaasa adda addaa argattee jirti. Tarree dubartoota muuziqaa mindaa gudda argatan wagga waggaa Forbes bara 2011-2019 keessa jirti. Tilmaamni galii ishee bara 2016 miliyoona $125. Albamii miliyoona 18 fi qeenxee miliyoona 125 ol addunyaa guutu gurguruun, artistoota akkaan muuziqaa gurguran addunyaa keessaa isheen tokko. Keetiin bara 2018tti hadha alanga Ameerikaa ta'uun tajaajiluu eegalte.
Gabramaaram Gaarii

**Gabramaaram Gaarii** (Dajjaazmaach Gabramaariyaam Gaarii) loltuu fi ajajaa waraana gaafa Adwaa fi bara Haylasillaaseeti. Gabramaaram Garasuu Dhukii Walisoo irraa Finfinneetti waamsisuun Ministeera Ittisaa keessatti ajaja mootiin qacaran. 

Gabramaaram weellistu Beeti Jeef (*Betty G.*) obboleessa akaakiletti oolaaf. Manni barumsaa magaalaa Finfinne kessattti yaadannoof maqaa isaan moggaafame jira.
## Wabii
Harkaa fi harma muraa Aanolee

**Harma Muraa fi Harka Muraan Aanolee** yakka sukkanneessaa Minilik ummata Oromoo Arsii irratti raawwatedha. Ummata Oromoo Arsii bakkaa Aanolee jedhamutti walitti qabuun dhiira irraa harka mirgaa dubartiirraa ammoo harma muruun gocha suukanneessaa kana irratti raawwate. Kanas kan raawwate ajajaa gita bittaa Arsii godhuun kan Minilik ramade Raas Daargee ture.

Ajaajaan waraanaa Minilik, ummata Arsii nagaa fi araara dubbannaa koottaa jedhee Aanoleetti akka walga'an waamee. Ummannis nagaa buusuf jecha yaa'ee walitti qabame. Yeroo kana, karaa dhiphoo keessa nama tokko tokkoon akka darban itti himane. Yeroo namoonni karaa dhiphoo kana keessa darbu achitti qabuudhan, warra dhiiraarraa harka mirgaa muranii morma isaanitti fannisanii gad lakkisani. Dubartootarraa ammoo harma muranii mormatti rarraasan. Namoonni guyyaa sana achitti walitti qabaman tilmaaman yoo xiqqaate hanga nama kuma tokkoo yoo ta'an barreessitoonni tokko tokko hanga kumaa sadi'iillee baayyachuu danda'u jedhu. Ummanni nagaa dubbachuuf waan dhaqeef, ofirraa ittisuufillee meeshaa waraanaa hin qaban turan.   

Gocha kana warri Abashootaa kan raawwataniif, ummata Arsii haaloo ba'uufi salphisuu fi. Ummanni Arsii Lenjisoo Diigaan durfamuun waggaa saddeetiif loltoota Minilik moo'ee waan deebiseef kana haaloo ba'uuf godhan. Kana qofa odoo hin taane ummanni sodaatee akka isaanif buluu gochuuf ture.
## Wabii
*Abbas H. Ganamo (2014) Conquest and Resistance in the Ethiopian Empire, 1880 -1974: The Case of the Arsi Oromo
* AANOLEE: A TRAGEDY ON WHICH ETHIOPIAN SOURCES ARE SILENT, dhumarratti kan baname: Ebla 13, 2015
Heeraa Mootummaa Itoophiyaa

**Heerri Mootummaa Itoophiyaa** (Heera Mootummaa Federaalaawaa Dimokraataawaa Rippaablika Itoophiyaa ykn Heera Mootummaa Itoophiyaa bara 1995; ) ammaa Hagayya 21, 1995 kaasee heera biyyattii afraffaa ta'uun kan hojii irra ooleedha. walumaa galatti heerri MFDRI keeyyata 106 qaba. Heerri MFDRI kun 1987(ALI)hojiirra oole.
Akkuma armaan olitti eerameen, Heerri MFDRI keeyyata 106 fi Boqonnaa 11 qaba. Kunis heera barreeffamaan Kan kaa'ame bara 1923(ALI) ykn 1931(ALA) tti dha. 
ITTI FUFA..

## Geessituu Alaa
*Leenjii qaamole haqaa heera Mootummaa Federaalaawa Dimokraataawa Ripaablika Itoophiyaa
*Constitution of The Federal Democratic Republic of Ethiopia

## Wabii
Henri Matisse

**Henri Matise** (Le Cateau-Cambrésis, Nord, A.L.A 31 Mudde 1869 - 3 Sadaasa 1954) artiistii fireench  halluu fayyadamuu fi yaada haara maddasiisuun beekamuudha.

Inni sirritti kan beekamu akka halluu dibaatti, garuu inni fakkii kaasaa fi siidaa fi suuraas bocaa ture. Matiseen artiistoota gurguddoo jaarraa 20ffaa keessatti artii ammayyaa uumuuf gargaaran keessaa isa tokko.

: ′′Matiseen qabaa halluu mijataa halluuwwan furdaa hanga sararaa buruusha akaakuu garagaraa irratti godhuun uume. Kuni sochii avant-garde (1905-7) isa jalqabaati kan aartii kiritik Fauvism jechuun tasa walitti qabama hallu ifaa fayyadamuu fi hojii burushaa cimina qabu wali makuu ibsuuf moggaaseedha.′′

Inni jalqaba Fauve (bineensa alaa) jedhamuyyu, isaan aadaas hedduu dibee jira. Jireenya kan dibee inni, hojiin isaa fakkii adda addaa fi kanneen biroos ni dabalata. Hayyuummaan jachama afaanii fi halluu isaa hojii jaarraa walakkaa keessa ture, beekamti akka hogganaatti aartii ammayyaa keessatti isa gonfachiise.

Matiseen dhukkuba onneen Nice, Alpes-Maritimes keessatti du'e.

## Wabii

## Geessituu alaa

* Matisse in Artchive Artchive
* 500 hi-res images Henri Matisse: life and work
Andy Warhol

**Andii Warhol** (Afaan Ingiliish: Andrew Warhol, Jr. yookin Andy Warhol; A.L.A Hagayya 6, 1928 - Guraandhala 22, 1987) artistoota beekamoo Ameerikaa jaarraa 20ffaa keessaa isa tokko. Namootni baay'een Warhol ′′bellwether of the art market" jedhuun ibsu.

Warhol iddoo Pittsburgh, Pennsylvania gaafa Hagayya 6, 1928 kan dhalate yoo ta'u gara Niiw Yoorki dhaquun dura Carnegie Institute of Technology irraa eebbifamee ture. Hojii guddaan isaa inni jalqabaa Hagayya 1949 keessa Barruu Glamouriif fakkii akka kaasu yeroo gaafatame kan hojjateedha. Inni dhuma maqaa isaa irraa 'a' hirrisuun barreeffama "fakkii Andrew Warhol" jedhuun barruu irra kan galateeffame. Warhol Campbells' and Watties' soup cans halluu dibuuniis kan beekamu dibata adda adda 300 dibeera. Jalqaba akka artistii daldalaa ta'etti yeroo hojjatu wantoota akka advertisements fi window displays mana kuusaaf dizaayinii godhaa ture. Yeroo gabaabaatti sochii aartii Pop kan yeroo hunda wantoota fi suuraawwan miidiyaa fayyadaman keessatti beekkamaa ta'e. Fakkiin isaa beekamoo keessaa tokko fakkii taatoo American movie, Marilyn Monroeti. Erga isheen duute booda gadi fageenyaan itti waan dhagahameef yaadannoo muraasa uumuu barbaadeeti.

Bara 1968 Warhol Valerie Solanasiin rukutame. Innii istuudiyoo isaa warshaa magaalaa Niiw Yoorkitti argamu kan hojiin isaa baay'een itti uumamaniin kan beekamu.

Bara 1987 Warhol hospitaala magaalaa Niiw Yoorki keessatti opireeshinii garaa irra ture. Hirriba keessa osoo jiruu sababa post-operative cardiac arrhythmian umuri 58tti kan inni du'e. Maatiin isaa arrhythmian sababa kunuunsa dhabuu fi summi bishaaniin mudate jechuun hospitaala himataniiru.

## Wabii

## Geessituu alaa

* Warhol Foundation in New York City
* Andy Warhol Collection in Pittsburgh
* Time Capsules: the Andy Warhol Collection
* Documentation of recent exhibitions of work by Andy Warhol
* The work of Andy Warhol spoken about by David Cronenberg on UbuWeb
* Andy Warhol on IMDb
* Warhol in Paris—slideshow by *The First Post*
* Andy Warhol makes a digital painting of Debbie Harry at the Commodore Amiga product launch press conference in 1985
* Andy Warhol: A Documentary film by Ric Burns for PBS
Katsushika Hokusai

**Katsushika Hokusai** (Jaappaan: / kætsuːˈʃiːkə  hoʊ kəˌsaɪ /, A.L.A Onkololeessa 31, 1760 – Caamsaa 10, 1849) aartistii Jaappaanii. Inni rogeessa istaayilii ukiyo-en kan muka boocuu fi halluu dibuudha.

Aartiistiin kun kan beekamu maxxansa mukaa *Dambalii guddaa Kanagawaani*.

## Geessituu alaa
* Artencyclopedia.com, Hokusai
## Wabii
Frida Kahlo

**Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón** (A.L.A 6 Adoolessa 1907 - 13 Adoolessa 1954) halluu dibduu Meeksikoo tan **Frida Kahlo** jedhamuun beekamtuudha. Kan isheen beekamtu surreal fi hojii dhuunfaa isheetiini. Isheen hallu dibaa beekkama akka ishee Diego Rivera waliin kan gaa'ela uummate.

Isheen kan dhalatte Coyoacán, Meeksikoo keessatti. Pooliyoon ishee umurii waggaa 6 qaama midhamtuu kan godheen yoo ta'u namoonni tokko tokko waan spina bifida (dhukkuba dhalootaan guddina qaama spine dhoorku) dabalataan akka qabduu yaadu. Isheen Medicine barattee doktora ta'uuf turte. Sababa balaa tiraafikaatiin ishee umurii 18 kan miidhamte, laalaa dhukkubaa cimaa waliin jireenya ishee hafee kan dabarsite. Balaa kana booda, Kahlon barnoota fayyaa ishee itti hin fufne garuu halluu dibuu jalqabde. Isheen yaada waa'ee ishee mudatee kan fayyadamtu yoo ta'u karaa fakkiin ishee dhukkubbiii fi jireenya dubartoota, keessumaayyuu  miirri daa'ima horuu dadhabuu ishee agarsiisu baay 'ee nama rifachiisa. Fakkiin ishee 143 keessa afurtami-shan kan waa'ee ofii isheeti. Isheen aadaa Meeksikoo bifa ifaa dhugaa fi mallattoon walmakaas ni fayyadamti. Fakkiin ishee aartistii Diego Rivera ofi harkisee boodarra gaa'ela uummatan. Ishen otoo ofi hin dhoksine bisexual fi communist turte. Dhukkuba bronchopneumonia sababa pulmonary embolism  dhufuun Coyoacán kessatti kan isheen boqotte.

Hojii ishee yeroo tokko tokko ′′surrealist′′ jedhamu agarsiisa aartiiwwanii yeroo baayyee surrealist Yuuroppi waliin qopheesituus, isheen ofiishee akka sana waamamuu hin jaallanne. xiyyeeffannaan ishee dubartoota, fi amanamummaan ishee halluu dibuu keessa jiru, akka waan hoggantuu feminist cult dhuma jaarraa 20 ffa ilaalamtu ishee taasise. Hojiin ishee muraasni muuziyeemii Frida Kahlo kan iddoo dhaloota ishee fi magaalaa xiqqoo itti guddatte Mexico city argamu keessatti agarsiifama.

## Wabii
Tarree chaanaalota televijinii Afaan Oromoo

Tarreen kun **chaanaalota televijinii Afaan Oromoo**n () tamsaasan firikuweensi (frequency) waliin qaba.

## Chaanaalii qophii Afaan Oromoo qabu
* VAO 24
* BBC Horn of Africa
* Fana BC
* ETV Language
* Dimtsi Weyane
* Dire TV
* Harari TV
* Amhara TV
* Prime Media (12604-27500-(4/5)
## Wabii
Mimar Sinan

**Mimar Sinan** (ykn Koca Mi'mar Sinân Sinân; Ottomaan Turkish: kẖwạjh mʿmạr snạn; Ammayyaa Turkish: Mimar Sinan) (15 Ebla 1489 - 9 Ebla 1588) lammii Ottomaan arkiteektii fi sivil injiinera tureedha. Sulxaanota Suleymaan ze magnifiseent, Selim II fi Muraad III faaf hojjataa ture. Impaayera Ottomaaniif waggaa shantamaaf hojjate. Hojiin ajaa'ibsiisaa isaa masjida Selimiye Edirne keessa argamuudha. Hojiin isaa beekamaan masjiida suleeyman Istaanbul keessatti argamuudha..

## Wabii
Budizimii

**Budizim** amantii biyya Hindiitti barsiisa Guatama Buddha irra hunda'uun jalqabeedha. Barsiisni isaa sududaan Neeppaal irraa ka'uun gara jiddugala Eeshiyaa fi Yuurooppi keessatti babal'ate. Budizim Eeshiyaa kibbaa keessatti bay'ee kan hordofamu yoo ta'u akka addunyaatti dhibbeentaan 7 hordoftoota isaati.

Namootni garii budizim akka falaasamatti ilaalu gariin immoo akka karaa jireenya dhugaa itti barbaadanitti ilaalu garuu namootni baay'een Budhizim akka amantiitti kan ilaalan. Afaan Paaliin (*Pali*) jechi budha jedhu nama dammaqe jechuudha.

## Wabii
Michelangelo

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (Afaan Xaaliyaaniin: /mikeˈlandʒelo di lodoˈviːko ˌbwɔnarˈrɔːti siˈmoːni/; 6 Bitootessa 1475 - 18 Guraandhala 1564) salphumatti Michelangelon (Afaan Inglish / ˌmaɪkəlˈændʒəloʊ, ˌmɪk -/) kan beekamu, bocaa, dibaa, arkiteektii fi walaleessa Xaaliyaanii bara Haaromsa Olaanaa kan Rippaabilika Florence keessatti dhalatee guddina aartii dhihaa irratti dhiibbaa isaan qixxaatu hin qabne uumeedha. Ogeessummaan isaa sadarkaa olaanaa qabaachu irraa kan ka'e yeroo baay'ee morkotaa isaa Leonardo da Vinci Filorentine waliin akka kadhimamaa maqaa kabajaa nama haaromsaa Archetypal ilaallama. Beektonni hedduun Michelangelo akka Artiistii guddaa bara isaa fi akka artistii yeroo hundaatti ibsan.

Hojiiwwan bocaa fi arkitekture Michelangelo baay'een hojii jiran kan beekamtii  guddaa qaban ta'uun sadarka keessa jiru. Inni artistii jaarraa 16 ffaa akka gaaritti Dokumente ta'edha. Hojii isaa beekamoo keessaa lama Pietà fi David kan boce osoo umurii soddoma hin genye ture. Yaada dibuu gadi aanaa qabaataati, seenaa aartii dhihaa keessatti dibaa dhiibbaa guddaa uume lama uume: scenes from Genesis ceiling of Sistine Chapel in Rome, fi The Last Judgment on its alter wall. Dizaayinii isaa mana kitaabaa Laurentian bu'uura Mannerist arkitekture ta'e. Umirii 74 tti Antonio da Sangallo bakka bu'uun arkiteekti St. Peter's Basilica ta'e. Akka Dhumni dhihaa dizayinii isaatti akka xumuramuuf karoora jijjiiree ture, akka dome jijjirameetti erga inni du' ee booda.

Michelangelo artistti lixaa osoo lubbuun jiru seenaan jireenya isaa barraawe isa jalqabaati. Seenaa jireenyaa lama yeroo jireenya isaa keessatti kan maxxanfame. Isaan kessa tokko Giorgio Vasaridhan kan barraawe.

Yeroo jireenya isaa keessatti Michelangeloon yeroo baay ' ee Divino (′′ the divine one ′′) jedhama.[7 • Yeroo baay ' ee jibbisiisaa isaa dinqisifachuu danda ' a. Yaalii artiistoota amansiisoo 's 8 8 Michelangelo ' s kan itti yaadame, haala dhuunfaa haala gaariin bu ' aa, sochii guddaa gara dhihaa aartii haaromsaa booda.

## Wabii
Maqaa kabajaa Jimmaa

**Maqaan kabajaa** Jimmaatti gaafa cidhaa ganama misirroodhaaf kennamuun baayyinaan beekama. 

## Tarree maqaa kabajaa Jimmaa
* Abbaa Giddi
* Abbaa Fiixaa
* Abbaa Gondar
*Abbaa Olii 
*Abbaa Gunbul
*Abbaa Magaal

## Wabii
Qoocco

**Qooccoon** gosa nyaata aadaa Oromoo kan naannoo Wallaggaatti beekamuudha. Qoccoon gosa garaagaraa qaba. Isaaniis: Adii, boorrajjii fi gurraacha. Qooccoon kan dhaabbamu yeroo bonaa yoo tahu yeroo roobni dhufutti eeggatee biqila.

Qooccoon niwuutirentii adda addaa of keessaa qaba. Kana keessaa pirootiinii, kaarboohidireetii fi faatiin warra gurguddaa dha. 

## Tarree niwuutirentii qoocco
Tarree hammaa fi gosa niwuutirentii qoocco keessa argmuu.

## Wabii
Kaffaaloo Tafarraa

**Kafyaaloo Tafarraan** waggaa 12f maakalaawi keessatti kan hidhamee gocha sukkanneessaan bara Wayyaanee irraa raawwatameen keessaayuu miila lamaan dhabuun kan beekamuudha. Dararaa mana hidhaatti irra gaheen abbaan isaa nahani kan du'anii fi maatiin isaa kan bittinnaawani ture. Erga Wayyaaneen kufee hidhaa bahe booda maati horatee barumsaa isaa itti fufun bara 2020ti digrii duraan eebbifame. 

## Wabii
Veliko Tarnovo

** Veliko Tarnovo** magaalaa guddaa Bulgeeriyaa(1185-1393) fi ummata baayyee qabduu ti.


Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 010.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Asenov,Veliko Tarnovo.jpg|
G.k. Varusha - north, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (6).jpg|
Велико Търново - река Янтра и ж.к. "Света гора" - panoramio.jpg|
Odaa award

**Odaa Award** yookan **Badhaasa Odaa** jedhamun kan beekamu badhaasa wagga waggaa artii Oromoo kan Bashaatuu Tolamaaramin 2009 hundeeffameedha.

## Wabii
Ortodoksii

ortodoksiin jecha lamarraa kan mogga'eedha.
innis ortoo fi doksiidha.
ortoo jechuu sirrii 
doksi jechun daandii/karaa
ortodoksii ~karaa sirrii ykn daandii sirrii jechuudha.
Dagaa

**Oromoo Dagaan** hidda Afran Qalloo keessaa tokko yoo tahu gosoota Huumee, Noolee fi Jaarsoo of keessaa qaba. Huumeen kan Laga Laaftoo fi Faafam gidduu jiraatu. Magaalan guddoon isaani Gursumi. Nooleen kan baha Dirree Dhawaa fi kaaba Harar jiraatu. Jaarsoon kan fiixa kaaba-bahaa Oromiyaa keessa jiraatu.

## Wabii
Noolee

**Nooleen** gosa Oromoo Afran Qalloo ilma Dagaati. Oromoon Noolee Oromiyaa Bahaa magaalaa Dirree Dhawaa fi Kaaba Harar baayyinaan jiraatu.

* Gosa biqiltuuti
* Duukaa buutuu, hordofaa

## Wabii
Maqaalee Rabbi (Islaama)

Maqaaleen 99 Allaah (Afaan Arabaan: أسماء الله الحسنى‎‎, /ʾasmāʾu llāhi lḥusnā/) maqoota Allaah kan Rabbiin Qur'aana keessa buuseedha. Maqaaleen kunneen Rabbiin kan ibsaniidha.

:*"Rabbiin maqoota sagaltamii sagal, dhibba jechu tokko hirdhu qaba. Namni isaan lakkaa'e (qomaan jedhe) jannata galeera."* - Nabi Muhammed (S.A.W)

## Tarree maqoota Rabbi

## Wabii

* https://www.britannica.com/topic/Allah
Ingilaandi

**Ingilaand** biyya Yuurooppi argamtu taatee tan Iskootlaand, Weels fi Ayerlaand Kaabaa waliin gamtaa UK keessa jirtuudha. Ingilaandi keessa namoota Miliyoona 55 ol kan dhibbeentaa ummata UK 84 ta'antu keessa jiraata. 

Ingilaandi keessa naannoolee 60 oltu jira. Magaalaan guddoo fi bal'oon Ingilaand Landani. Magaalaan gurguddoon biroo Barmiingaham, Liivarpuul, Maanchistar fi Liids faadha.
Bill Gate

**Bill Gate** abbaan qabeenyaa addunyaa keenya kan ta’ee fi Paawul Allen wajjin ta’uun kaampaaanii *MICROSOFT* hundeessuun kan beekamudha. Akkasumas haadha manaa isaa wajjin ta’uun hojii tola ooltummaa inni hojjatuun baldhinaan beekama. Bill Gates Waashiingten keessatti Onkololeessa 28, 1955 dhalate. Abbaan isaa nama seeraa yommuu ta’u haati isaa immoo aangoowwan adda addaan mootummaa tajaajiluun beekamti. 

Bill Gates umrii ijoollummaa 13tti ture jaalala sooftiweerii koompitaraa kan horate. Bill Gates koompitaraaf jaalala guddaa qabaatus kitaaba dubbisuuf jaalala garmalee qaba. sababa kanaan maatiin isaayyuu ijoollee biroo waliin walittii madaquu irratti rakkoon akka isa hin mudannee shakkii qabu ture. Bill Gates pirograamii ibsaa tiraafika too’atu hojjechuun qarshii doolaara 20,000 kan argate umriii ijoollummaa isaa 15 ture.  

Maatiin isaa akka inni sirriitti baratee akka abbaa isaa nama seeraa ta’u waan barbaadaniif hojii inni jaalatu kana akka dhaabu isa taasisan. sana booda barumsa sadarkaa lammaffaa irraa qabxii olaanaa galmeessisuun yuunivarsitii haarvaard seenuu danda’eera. Dhiibbaa maatii isaa irraan kan ka’e barumsa seeraa  barachuuf karoorsus bara jalqabaa isaatti barumsa dhiisee daree koompitaraa deemaa ture. Sana booda garuu barumsa isaa addaan kutee hiriyyaa isaa paul alleen wajjin ta’uun kaampanii Microsoft bara 1975 hundeessaniiru. Jalqaba yeroo dhaabbanni kun hundeeffamu teessoon isaa albaakark, New Mexico yommuu ta’u garuu bara 1979 irraa eegalee gara magaala beeliviwuu, Washington jijjiirameera.  Ebla 1986 Gates kaampanii maayikiroosooftii parsantii 55 uummataaf yookiin aksiyoonii dhiyeessuun sheerii tokkoon tokkoon doolaara 21’n gurgureera. Gates kaampaanicha keessaa parsantii 45 yookiin doolara miliyoona 234 kan ofii godhate. 

Haaluma kanaan waggaa 31 miiliyoonara ta’uu danda’eera.  Bill Gates jalqaba kaampanicha irraa ka’uun hanga bara 2006 kaampanicha keessattii hoogganaa ta’uun tajaajileera.  Qarshii doolara biiliyoona 114.7 yeroo ammaa ni qaba. Waggoottan hedduuf abbaa qabeenyaa tokkooffaa ta’us yeroo dhihootti ‘Jeff Bezos’ injifatamuu danda’eera. Sababni isaas qarshii isaa baay'ee hojii tola ooltummaaf waan oolcheef. Yeroo waggaa 32 turetti mucayyoo waggaa 23 kaampanii isaa keessa hojjettu meelinda fireenchi waliin wal baran. Sana booda turtii yeroo jaalala dheeraan booda ammajjii 1, 1994 edola haawaay irratti cidha taasisaniiru. ijoollee sadiis jeeniffer, roorii fi foobii jedhaman haadha manaa isaa irraa argachuu danda’eera. Bill hooggana ‘Microsoft’  irraa bara 2006 nama baalmaarii jedhamuuf kennanii irraa bu’aniiru. Sana boodas aangoo biraatiin hoogganaa turanis waxabajjii 27, 2008 guutumaan guututti kaampaanicha keessaa bahuun yaada ofii gara hojii tola ooltummaatti deebiseera. Bill Gates osoo biyya tokko ta’eetii biyya addunyaa keessaa qabeenyaan 63ffaa irratti kan argamu ta’a ture! Akkasumas qorumsa SAT 1600 keessaa 1590 deebisuun hangam dandeettii akka qabu muldhiseera.

### Wabii
Tapha ijoollee

**Taphni ijoollee** gosoota afoolaa keessaa isa tokko. Ummaatni Oromoo ol-adeemaasaa/daa’imman isaa taphoota adda addaatiin aadaa, seenaa , duudhaa, safuufi jireenya hawwaasummallee barsiifata. Taphni ijollee, afaaniin taphatamu yeroo baayyee galgalaafi yeroo boqqonna yommuu maatiin walitti qabamu taphatama. Taphni ijoollee gosa baayyee qaba; naannoodhaa naannoottis garaagarummaa qabaachuu mala. Akkuma gosaan garaagara ta’ees ergaa/barnoota garagara dabarsa.

## Gosoota tapha ijoollee
### Kan Golee maali?

Taphni, *"Kan Golee maali?*" jedhamu kun naannoo Wallaggaa Dhihaatti kan beekamudha. Namoota lamaan taphatama. Tokko ni gaafata, tokko deebii kenna. Gaaffiifi deebiin kun saffisaan gaggeeffama. Gaafataan gaaffii dogoggorsiisaa/dogoggoraa giddun gaafata. Gaafatamaan gaaffii kanaaf deebii sirrii yoo kennuu baate, ni mo’atame jechuudha.

Gaafataan *“Kan golee maali?”* jedhee irra deddeebiidhaan gaafata. Gaafatamaanis, *“Meeshaalee mana keessaa kan qophii nyaataaf tajaajilan”* saffisaan maqaa dha’uudhaan deebii kenna. Gaaffiin dogoggorsiisaa giddun gaafatamus, “*Akkoon kee maali?”* kan jedhudha. Gaafatamaan deebii, *“nama/abalu”* jedhu akka kennu eegama. Dogoggoraan deebii maqaa meeshaalee yoo deebise garuu, ni mo’aatame jechuudha. Taphicha irra deddeebiin dheerassanii tapachuun ni danda’aama.

**Kan Golee Maali?**

Fkn.                    **Gaafataa  **                              **Gaafatamaa**

                       Kan golee maali?                            Eelee

                       Kan golee maali?                            Gemmii/Sumsuma

                       Kan golee maalii?                           Okkotee

                       **Akkoon kee maalii?                     Nama   **

**                       Akkoon kee maalii?                     Jabanaa   X**
Tajaajila Lammummaa (Oromiyaa)

**Tajaajilli Lammummaa** sagantaa akka Oromiyaatti dhimmoota hojii tola ooltummaarratti akka hirmaataniif Mootummaan Naannoo Oromiyaa bara 2019 labsee fi kan Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaan hogganuudha. Tajaajila Lammummaa marsaa 1ffaan biqultuuwwan kuma 200 ol guyyaa 1 dhaabaman. Tajaajila Lammuummaa marsaa 2ffaa 2020tiin naannoo ofii qulqulleessu, biqiltuu kunuunsuu, dhiiga arjoomu fi harka qalleeyyi gargaaruun raawwatame. 

## Wabii
Gammoojjii Kaalahaari

**Gammoojjiin Kalahari** () lafa square mile 350,000 (900,000 square km) hagoogee kan argamu yoo ta'u biyyoonni Gammoojjii kun kessaattii argamu Bootiswaanaa, Namiibiyaa fi Afrikaa Kibbaati. Kalahari jachuun afaan naannoo saniitti iddoo bishaan hin qabnee (waterless place) jachuudha. Garuu gammoojjiin kun rooba hanga tokkoo waan argatuuf bineensootaa fii biqiilota adda addaatuu achitti argama. Gammoojjii Kalahari albuudoota akka daaymandi(diamond), kopeerii(copper) fi nikeliin kan badhaatedha. Temprature gammoojjii Kalahari yeroo gannaa degree celcius 100tti olguddaata. Gammoojjii kalahari laga waggaa guutuu yaa'uu tokkoo qofa qabdi, kunis Okavango jedhamuun bekkaama. Gammoojjii kalahari keysa gosoota shinbirroofi bineensoota bosonaa kan adda addaattuu jiraata. Waggoota kuma hedduu dura gammoojjii kana kesasa laggeeniifi bineensota baayyeettuu jiraachaa ture. Garuu sababa jijjirama qilleensaatiin yeroo gara yerootti laggeen kun gogaa wan dhufaniif bineensonis gara iddoo birottii baqatan.

## Wabii
Oprah Winfrey

**Opra Winfrey** gaazexeessitu, qopheessitu sagantaa TV fi haadha qabeenyaa Ameerikaati.
## Seenaa Ganamaa
Opra Winfrey kan dhalattee bara 1954 Amerika kutaa mississipi iddoo Kosciusko jedhamuttii.
Haadhaa fii Abbaan ishee osoo wal hin fuudhiin waliin jiraachaa turan. Garuu harmeen Oprah erga ulfoofte boda Abbaa manaa ishee waliin gargar baahaan. Opran erga dhalattee booda jirenyaa qananii jirachudhaaf carraa hin arganne. Jireenyi ishee hiyyuummaan wan marfameef, Opran umri ishee kan daa'immumma jireenya gadadotiin dabarsuf dirqamte. Osoo umriin ishee daa'imaati kan abbaa buddena isheetin gudedamte. Yeroo umriin ishee waggaa 14 gahu opran abbaa ishee birattii galte. Erga abbaa ishee birati galte booda abbaan isheetis opran akka barnotta ishetti ciimtuuf sirriittii hordofuu jalqabee. Opranis barnoota ishettii cimtuu taatee.Mana barnotaa kessaatiis qophiilee diramaatii fi aartii irratiis hirmaachu jalqabdee. 

Opran jalqaba hojiin ishee oduu gabaastuu ture boda garuu sagantaa mataa ishee"oprah show" kan jedhamu jalqabudhaan,qophiiilee adda adda dhihessu jalqabde. Sagantaan isheen dhiheesa turtees ummata birattii bekkamttuummaa guddaa argachaa dhufee. Sagantaa ishee irrattii dhiimmottaa addaa,seenaa fii hawaasumma qopheesudhaan bekkamttumma ishee yeroo irraa gara yerootti dabalaa dhufee. Cimina isheetin opran dubaartotaaf adda duree(model) tahuu danddesse jirtii. Opran Sagantaa televijini dhiheessun Aalattii Oprah winfrey book club kan jedhamu hunddessuudhan jijjiirama guddaa argamsisuu dandeesse jirti.
## Wabii
Naamrud

Seera Uumamaa 

Kuush, Naamrudin dhalche; Naamrud kun biyya lafaa keessatti nama jabaa isa duraa ture. 

Inni Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa ture; kanaaf jechi, "Akka Naamrud isa Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa sanaa" jedhamee dubbatamu beekamaa ture.

Innis jalqabatti mandaroota biyya Shiinaar isa "Baabilon" jedhamee beekame keessaa Baabel, Erek, Akaadii fi Kaalne irratti in mo'e. 

Biyya sanaa ba'ee biyya Asor dhaqee mandaroota Nanawwee, Rehobot-Irii fi Kalaa in ijaare;

dabalees mandaroota Nanawwee fi Kalaa gidduutti Resen mandarattii guddittii in ijaare. 

Misraayiim, Ludiim, Anaamiim, Lehabiim, Naftuhiim,

Fatrusiim, Kasluhiim11 isa warri Filiisxiyaa irraa argaman, Kaftoriiminis in dhalche.

Kana'aan, Sidoonin dhalche, inni ilma isaa isa angafa ture; itti aansees Heetin,

Yibusoon, Amooron, Girgaashon, 

Hiiwon, Arqon, Siinon,

Arwaadon, Simaaron, Kamaaton dhalche; booddee immoo qomoon Kana'aan in tatamsa'an. 

Lafti warra Kana'aan Sidoonii ka'ee karaa Geraar irra hamma Gaazaatti, karaa Sodoom, Gomoraa, Aadimaa fi Zebo'iim immoo hamma Laashaatti in bal'ata.

Ilmaan Kaam warri akka qomoo qomoo isaaniitti, afaan afaan isaaniitti, biyya biyya isaaniitti, saba saba isaaniittis lakkaa'aman isaan kana. 

Kuush kuni abbaa gurraachota hundumaati.
Maqaa Biqilootaa

Biqiltoonni lubbuu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokkoo gara biraatti dandeettii socho'uu hin qaban.

### Lakk      Maqaa Biqiltuu
#Maqaa biqiltoota Afaan Oromoon
##      Aannannoo
##      Abariree
##      Abasuuda
##      Abba-Tumlukii
##      Abbaa-Gaboo
##      Abbaa-Qiddii
##      Abbaalaawwee
##      Abbayyii
##      Acaacii
##      Adaa
##      Adaamii
##      Addoo
##      Agamsa
##      Ajaayee
##      Ajambila
##      Akuree
##      Akuukkuu
##      Alaltuu
##      Ambaaccuu
##      Ancootee
##      Ansoosillaa
##      Araarsaa
##      Arangamaa
##      Arangamaa Gurraacha
##      Arraba-Nadheenii
##      Arsameessa
##      Asaangira
##      Ashuffee
##      Atara
##      Baala Waraantee
##      Baalaan Soofii
##      Baallammii
##      [[Baaq
Baddeessaa
Tulluu Diimtuu

4,377m kan dheeratu Tulluun diimtuu Oromiyaa kibba bahaa keessatti argama.
*
Tulluun Diimtuu naannoo Oromiyaa gaarreen Baalee Kibba baha Itoophiyaa keessatti argamu, Paarkii Biyyoolessaa Gaarreen Baalee keessaa , lafa diriiraa Saannatee irratti argama . Qaama qoqqoodinsa bishaan boollaa laga Waabee Shebelee gidduu jiru uuma .

Daandiin dhagaa cilee jal'aa, Afrikaa keessatti sadarkaa sadaffaa irratti argamu, gara gubbaa Tulluu Diimtuutti nama geessa.
Walqabsiistuu

wal qabsiistuun hima keessatti kan gaaleef gaalee yookiin kuthima wal qabsiistu dha.

Fkn. 1.Fi 2. Akkasumas, 3. Isaanis
IŠh￼ee

**[[IŠh￼ee|Isshee]]** jechi jedhu jabaatee wayita dubbifamu jecha raajeffannoo afaan ingiliffaan **Shit**  jedhan bakka bu'a.
Obbobbosh

**Obbobbosh** jechuun wayita waa dinqisiifatan kan dubbatamuudha.

Jechi kun iddoo baay'eetti **obbobboo** jedhamuunis ni beekama.

Fkn. Shamarreen tokko yoo gurbaan tokko ishee tuquuf dinqisiifattu:- 

"Obbobbosh! Maaltaate gurbaa?" jetti.

Kana jechuun isa afaan amaaraa keessatti ***Ere*** jedhamuudha.
Raajeffannoo

Raajeffannoo jechuun hima keessatti jechoonni waa dinqisiifachuuf itti gargaaramnu raajeffannoo jedhamu.

Fkn. Obbobbosh, Isshee, Ajab, Raajiidha, Oowo.
Aannannoo

Aannannoo jechuun biqiltuu gosa hiddaa ta'ee kan wayita kutan waan akka aannanii of keessaa qabu.

gosa biqiltuuti
Abba-Tumlukii

Abbatumluk jechuun gosa biqiltuu ta'ee naannoo kibba baha Oromiyaa dallaya qe'ee ittiin ijaaruuf gargaaru dha.

gosa biqiltuuti
Abasuuda

**Abasuuda** gosa biqiltuu ta'ee quyyifa yookiin akka mi'eessituuttii fi fayyaaf kan gargaaru dha. Biqiltuu Oromiyaa keessatti ni arkama.
## Wabii
Abbaa-Gaboo

Abbaa gaboo jechuun gosa biqiltuu ta'ee kan namoonni akka aadaatti qoricha dhayichaa godhatanii itti garhaaraman jechuu dha.
Abbooy Sibihaat

**Sibaat Naggaa** (kan dhalate ALI 1928) hundeessaa fi qondaalaa olaanaa TPLF yoo tahu jecha kabajaa *Abbooy* (Afaan Oromoon 'dursaa') jedhamuun beekama. Erga TPLF aangoo qabatee kaasee hogganaa dhaabicha fi kan EFFORT akkasumas ambaasaaddara tahuun tajaajilaa turan. Mormaa Abiy Ahmad kan ture Sibihaat, lolaa Tigraayi booda bakka dhokatanii qabamuun seeraa jala olfamaniiru.

## Seenaa Duubaa
Sibihaat bara weerara Xaaliyaanii, ALI 1928, godina gidduugaleessa Tigraay keessatti magaalaa Adawaa bakka Addii Abeetoo jedhamtu keessatti maatii abbaa lafaa(fiiwidaalaa) keessaa dhalatan. Barnoota isaanii sadarkaa 1ffaa magaalaa Adawaa xumuruun barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Maqalee mana barnootaa Atsee Yohaannisitti baratan. Yunivarsiitii Finfinnee galanii barnoota Ikonomiksiin digiriin eebbifamanii, Ministeera Ikonomiksii keessatti ogeessa dinagdee ta'uun waggaa tokkoof tajaajilaniiru.

## Wabii
Keeyyata

Keeyyanni gurmaa'ina himaati. Qabiyyee keeyyataa irratti hundaa'uun keeyyanni bakka sadiitti qoodama. Keeyyanni Afaan Oromoo keessatti bakka gurguddoo 4tti qoodama. Isaanis; Keeyyata Addeessaa, Keeyyata Ibsaa, Keeyyata Falmisiisaa fi Keeyyata Seenessaati.

## '''1. Keeyyata [[seenessaa]]'''
Keeyyatni seenessaa, akka yaa‟insa isaa eegnee seenessinuuf nu gargaara. Keeyyatni seenessaa gocha, taatee fi jechoota ibsaa midhagoo ta‟an of keessaa qaba (of keessatti hammata). Keeyyatni kun dubbistootni akka si‟atanii dubbisan taasisa. Keeyyatni seenessaa kun keeyyata ibsaa waliin walfakkaata. Garuu keeyyatni seenessaa, seenduubee dubbistootaaf dhiyeessa. Kunis taateewwan darban ykn sababoota taatewwaan kun raawwatan kaa‟a. Keeyyatni kun barreessitoota asoosama barreessaniif baay‟ee barbaachisaadha. Akka dubbistootni fakkii isaa ilaalan taasisa. Dabalataan akka Boardman (2000) jedhutti keeyyanni seenessaa waayee seenaa dhimma tokkoo karaa salphaa ta‟een Kan kaa‟u keeyyata seenessaa jedhama. Gosti keeyyata kanaa irra guddeessa kan ibsu waayee taatee ta‟ee darbe tokko kan ibsudha. As keessatti gurmaa‟insa walfakkaataa keeyyata biraa wajjin kan qabudha. Jechuunis hima mataduree, hima deeggaraa (utubaa)fi hima xumuraa hundi gurmaa‟anii yaada walfakkaataa dabarsu jechuudha.

## '''2. Keeyyata Ibsaa'''
Keeyyata ibsaa jechuun gosoota keeyyataa ta‟ee bakka, wantoota, bineensotaafi yaadota dubbistootaaf kan ibsuudha. Gaaleewwan ibsituu qaamolee miira keenyaa shananiin beekuu dandeenya.Akkamitti wantootni akka nutti beekaman, urgaa‟an, sagaleeffaman, dhandhamamaan ykn fakkaataniidha. Jechoota ibsuu caalmaan fayyadamuun fakkii sammuu dubbistootaa keessatti kaasuu jechuudha. Keeyyata ibsaa gaariin dubbistootni akka wanta barreessaan barreesse akka waan muuxannoo isaa qabanitti mul‟isa. Keeyyatni ibsaa asoosama barreessuu keessatti humna guddaa qaba. Keeyyanni kun yoomessa seenaa keessatti itti gaafatamummaa qaba.
Badhaasa Noobeli

**Badhaasni Noobeli** badhaasa waggaa waggaa namoota fiiziksii, keemistrii, wal'aansa fayyaa, hogbarruu fi nagaan gumaacha guddaa dhala namaaf olaaniif biyya Iswiidinittii fi Norweeyitti kennamuu dha. Badhaasni Kun bar 1901 eegalee hanga 2010tti al-543 kennameera.

## Seenaa duubaa
Alfired Nobel saayintistii Iswiidiin, nama Daayinaamaayitiifi waantota waraanaaf itti fayyadamaan hojjetedha. Ganama tokko odeeffannoo yeroo sanaa argachuuf jecha utuu gaazexaa dubbisuu oduu nama naasisu tokko dubbise. Gaazexaa sana keessatti utubaa tokko arge. Utubaa sana keessatti immoo maqaa isaa argee hubachuu dadhabe. Gaazexaan sun du'a nama biroo gabaasuu barbaadee ture, garuu dogoggora uumuudhaan maqaa namicha kanaafi seenaa isaa barreesse. Mata duree oduu kanaa irratti barreeffaama akkas jedhutu barreeffamee ture, "Mootiin Daayinaamaayitiifi mootiin Boombii daldalaan du'aa ni du'e"jedha. Barreeffamicha keessatti immoo "Namichi Kun waanta namoonni miliyeeneroota ta'an ittin wal fixan hojjetee gurgurachuudhaan dhumaati namoota hedduutiif sababa ta'e" jedha. Namni du'e nama biraa ture. Gaazexichi garuu dogoggoraan seenaa namicha kanaa barreesse. Noobel seenaa kana erga dubbisee baay'ee na'e. Akkas jedhe ofitti dubbate " Edaa yeroon du'u namoonni akka kanatti na yaadatuu?Noobel guyyaa sana booda ilaalchi isaa akka jijjirame dubbata.

## Wabii
Oregon

**Oregon** naannoo Yunaayitid Isteetsiiti. Magaalaan guddoon Salem yoo taatu, Portland immoo magaalaa ummata baayyee qabduudha. Origon bara 1859 keessa naannoo 33ffaa tahuun yunaayitid Isteetsitti makamtee.

## Teessuma
Naannoon Washington kaabaa isheetti argamti. California fi Nevada immoo gara kibbaati. Idaho gara bahaani yoo tahu Garbi Paasifiik gara dhihaati.

Colombia River irra caalaa karaa daangaa Washingtoniin waliiniin kan yaahu yoo tahu Snake River baay'inaan karaa daangaa Idaho waliiniin yaaha. Gaarri guddaan qaama gaarreewwan Cascade Range kan tahe  Mount Hood (3,425 meetira oloo) dha.

## Fuulota wali dhihaatan

* List of counties in Oregon

## Wabii
Durbummaa

**Durbummaan** (ykn **Dubrummaa**) qulqullummaa qabaachu ykn muuxannoo walqunnamtii saalaa dhabuu dha. Dubartootni durbummaa qaban qaamni saalaa isaani qaama haphiin haguugamaa dha. Uumamaan qaama haphii gosni garaagaraa yommuu jiraatu baayyinaan qaama saalaa dhalaa hanga inchi 2 haguuga. Shamarraan baay'een  wal-qunnamtii saalaa yeroo jalqabaaf gaafa godhan haphii kana qaamni saalaa dhiiraa dhiibbatee gaafa seenu duraa tarsaasuun xiqqoo dhiigsa. Darbee darbee kan shamarran muraasaa kan hin dhiignes ni jira. Dhiigni kun akka mallatoo durbummaa qabaachutti aadaa baayyee keessatti fudhatama. Haphiin kun farda yaabuun, saaykili oofun fi gocha ispoorti garagaraan badu dandaha. Sababa kanaan shamarran muraasi wal-qunnamtii saalaa utuu hin godhin gaafa godhan dhiiguu dhiisee rakkoon xiinsammuu fi wal-dhabdee jaalalaa irra gahu dandaha.

## Wabii
Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (Leiden, 1606 - Amsterdam, 1669) dibaa fi artistii Dutch beekkamaadha.

Rembrandt seenaa aartii Yuurooppi keessatti dibaa fi bocaa gurguddoo keessaa tokko akka ta'eefi nama seenaa Dutch keessa akkaan barbaachisaatti baay'inaan ilaallama. Gumaachi inni gama aartiin godhe yeroo Jabana Warqii Dutch jedhuun warri seenaa yeroo sana waamu.

## Wabii
Jooyi Baayiden

;SEENAA JOE BIDEN IRRAA MAAL BARANNA
----

➲ Ijoollummaa isaatti seeraan dubbachuu waan hin dandeenyeef namoota biratti fudhatama dhabe.

➲ Guyyaa lammaffaa Nelia (haadha manaa isaa
duraa) waliin restaurant tokkotti wal qacaree gatii
nyaataaf waan kanfalu dhabee, Nelian teessoo
jalaan $20 itti laattetti.

➲ Raayyaa waraanaa keessatti qacaramuuf jedhee
dhukkubni ‘Asthma’ isa rakkisee utuu hin qacaramin
hafe.

➲ Bara 1988 Biden yaalii baqaqsanii yaaluu
ujummoo dhiigaa kan sammuu (surgery for a brain
aneurysm) taasise. Ji’a sadii booddees irra
deebi’ee surgery ta'e.

➲ Haadha manaa fi mucaa isaa balaa konkolaataan
dhabe. Kana hordofee rakkoo sammuu
godhachuudhaan hanga ajjeechaaf of saaxiluutti
deemee ture.

➲ Joe Biden Pirezidaantii (president-elect) United
States 46ffaa ta'uuf filatameera.
Namoota wantoota baay’ee rakkisoo ta'een wal
qabanii jiraniif dhaamsi isaa kanadha. Yaadadhaa
“Yeroon baay’ee cimee nama rakkisu hanga
dhumaatti hin jiraatu, namni cimaan garuu ni
jiraata.”
Seenaan isaa baay'eedha yeroo biraa baldhinaan
isiniif dhiyeessuu yaala.

➦ Gαℓαтσσмαα!!!ΥєRσσ GααRii
Annisaa Atoomii

Amaloota nama kanaa baruun sammuu keenya akkamiin qaruu akka dandeenyu hubannaa nuuf kennaa laata?

Anistaayiin akkamitti anniisaa atoomii keessaa cuunfuu akka dandeenyu nu barsiiseera. Tarii namni kun samuu xiqqoo qabnu kana keessaa akkamitti waan bu'aa fidu tokko yookan lama baasuu akka dandeenyu nu barsiisu danda'a ta'a. Kanaaf ammoo haala rafiitii, nyaataa fi filannoo uffannaa isaa beekuun nu gargaaruu malaa.

Hirriba sa'aatii 10 fi sillimii sakoondii tokko
Rafuun sammuu namaaf gaarii ta'uu isaa hundumti keenyayyuu ni beekna. Anistaayiin guyyaatti yoo xiqqaate sa'aatii 10'nif rafuun namoota hedduu caalaatti gorsa fayyaa kana hojii irra nama oolche dha.

Seenaa dhala namaa keessatti kalaqaalee Albart Anistaayin jijjiirama gurguddoo fidan kan akka Gabatee Pereedikii, caasaa DNA fi yaad-rimee Ispeeshaal rileetiivitii (Special relativity theory) yoo fudhanne, hundi isaanii iyyu kan argaman yeroo namnni kun rafu ta'uun isaa beekameera.

Kesaattu dhuma irra kan jiru kan yaad-rimee abjuu keessaa loon elektrikiidhaan yeroo ajjefaman arge ture. Haa ta'u male kun dhugaa ta'u ni danda'aa laata?

Suuraa abba warraa fi haadha warraa rafaa jiranii
Maannaa (aanaa)

Aanaan Maannaa godina jimmaa Keessaa Tokko Yootaatu Aanaankun Omishamidhaanii Fii Horsiisa Beeyladaatin Kan Beekamtuudha.Durirraa Kaasee Aanaan Kun Sirna Siyaasaa Keessa Galee Hinbeeku.Yeroo Amma Garuu Baballina Teknoloojii Fii Barnootaa Irran Kankae Jeeqamaa Kanjirtuudha.
Robart Mugaabee

**Roobert Gabreel Mugaabee** (A.L.A Gurraandhala 21, 1924 - ) pirezedaantii Zimbaabuwee duraanii filannoo eerga kolonii jalaa bahan godhame mo'uun bulchaa jalqabaa taheedhe. 

## Seenaa duubaa
Gurraandhala 21, 1924 maatii hiyyeeyyii shoonaa irraa kibba dhiya Roodeeshiyaa, Kutaama jedhamutti dhalate. Barnoota  isaa kolleejjii kutaamaatiif kan yuunvarsiitii  Foort-haareetti barateen booda, manneen barnoota biyyoota Gaanaa kibbaaf kaaba Roodeeshiyaa barsiisaa tureera. Kolonii biyyoonni adiin Zimbaabuwee irratti godhan mormuun mirgi abbaa biyyummaa Afrikaa kabajamuu qaba jechuun, warra qabsaa'ee faranjiii lole keessaa tokko ture. Kanaafuu waggoota kudhan mana hidhaatti dabarsuun, erga achii gadi-lakkifameen booda gara Mozaambiikittii baqachuun paartii Izaanuu jedhamtu hundeesse. Filannoo Zimbaabuwee kan bara 19 saddeettamoota keessa godhame mo'uun bulchaa Zimbaabuwee kan jalqabaa ta'uu kitaabni isaa, 'The Dinner with Mugabe' jedhu ni mul'isa.  Rooberta Mugaabee ergii du'ee waggaan lamaan booda awwaalli isaa diigamuun akka haaraatti awwaalamuuf jedhan. 

## Waa'ee falmisiisoo
Namni kun Afrikaa jabduu jaalata. Warra adiif gadi hin jedhu. Jechoota faranjiif nadheen tuttuqan illee ni darbata. Barnootallee digirii torba qaba. Waggoota 37 oliif Zimbaabuwee bulchaa kan ture yoo ta'u, warroota aangoo akka haadhaatti jaalatan jedhaman keessaa sadarkaa duraa irratti yaamama. Bara 1945-60 tti manneen barnootaaf kolleejjii garaa garaa barsiisaa tureen booda, 1960 barnoota iskoolaar shiip argachuun gara biyya Ingiliiziitti imale. Achitti Paartii  Biyyaalessa Afrikaa (African National Congress) tti makamuun  marii hayyoonni Afrikaa irratti yaada kennan irratti argamuun qooddachuu jalqabe.  Haasaa warra sooshaalistii jabduu jaalata. Maatama Gaandii immoo akka fakkeenyaatti fudhata. Sababbii ijoolluummaarraan kan ka'e, 'Faranjii lubbuun jirtu dhiisii, kan duutellee hin amanu' jedha. Mugaabeen siyaasaa caalaa barnootaaf nama iddoo guddaa qabu ture. Aangoo argachuun dura jechoota jibbisiisoo dubbatte jedhamee qabamee hidhamuun, mannee hidhaa gurguddaa sadii keessatti nama hidhameedha. Manneen hidhaa kana keessattis Mugaabeen barnoota akka Ingiliffaa fi Herreegaa nama barsiisaa turedha jedha seenaan isaa.  Namoonni hedduun hayyuu jaare ganna 95 biyya bulchuu hin danda'u yoo jedhanii qeeqan, innimmoo 'Ani dhiira duulaati, yoo barbaaddan biyya bulchuu mitii durba guntutaayyuu hafuura kuttee raffisa' jechuun dhaadachaa ture. Jechoota isaa keessaa waa'ee adiif gurraachaa irratti waan inni dubbate waan nama ajaa'ibu garuu yeroo hundaa gaafan mana fincaanii deemu waraqaa adii waanan fayyadamuuf, baay'ee natti hin dhaga'amu. Waa'ee dubartootaa irratti hoo maal jedha? Utuu dubartoonni hanga qorichi HIV/AIDS argamutti wal- quunnamtii saalaa hin goonu jedhanii didaniitii, dhiironni guyyaa soddoma keessatti argatu.

## Wabii
Galaanaa Gaaromsaa

**Galaanaa Gaaromsaa** artistii Oromoo sirba aadaa weellisuudha. Galaanaan albuma duraa Ilmaan aayya fi Baalli akkasumas sirboota qeenxe kan jalqaba ummata biran gahe 'wal nu hinhanqisin' dabalatee qeenxee shani oli baasun ummata biraan gahee jira.

## Geessituuwwan
* Marsariti ofishaala
* Feesbuuki ofishaala
## Wabii
Ramadan

**Ramadaanni** (Arabic: رَمَضَان‎, romanized: Ramaḍān  [ra.ma.dˤaːn]) ji'a saglaffaa dhahaa Hijri ykn kalandari islaamaa tahe kan akkuma addunyaatti soomni itti qabamuu fi ji'a hawaasummaa fi Raabbiif bitamuun baayyinaan muslimootni kabajaniidha. Ji'a kana keessa Qur'aanni Muhammad irratti kan buufame. Ji'a ramadaana soomuum Utubaa Islaamaa shanan keessa tokko yoo tahu erga jiini mullatee kaase hanga jiini dhabamuu irratti hundaa'uun guyyaa 29 hanga 30 soomama.

## Wabii
Farda

**Fardii** beyladaa manaa tahe kan yaabbiif itti fayyadamaniidha.

## Farda Bosonaa
Fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaatti Aanaa Gursumitti argamaniifi waggoota muraasaan dura baduutti dhiyaatanii turan amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhameera.

Afrikaa keessa yeroo dheeraaf fardeen diidaa/daggalaa biyya kibba ardichaatti argamtu gammoojjii Naamibiyaa keessa qofa akka jiraatan tilmaamama ture.

Waggoota dhiyoon asitti garuu hayyuleen Itoophiyaa Kafanaa Ifaan (PHD) durfaman, jiraachuu fardeen gaaraa erga qorannoon deeggaramuun mirkaneessanii booda, dhimmichi gurra horate.

Akka gareen qorattootaa ALA bara 2013tti Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen 11 duwwaatu ture. Bara 2010tti garuu 18 akka turan gareen qorattootaa kun ibseera.
## Wabii
Faaruu loonii

**[[Faaruudachi|Faaruu]] loonii** faaruu ummatni Oromoo kabajaaafi jaalala loonii fi sangaaf qaban kan itti ibsataniidha. Faaruun loonii yeroo looni bobbaasani, galchani, oofaniifaa kan jedhamu.

Sangootaafi meeshaalee ayidaa walirraa ergifachuun faayiddaa sangoonni namaaf kennu tarreessuun, fakkeenyaaf kotteen otaa waancaa ta’uu isaa, erbeen latii ta’uu kan irra bulamu, foon irbaata ta’uu kan ittiin bulamufi kan kana fakkaatu yoota’u abdii gara fulduraa itti mul’isuun akkan jedhanii faarsu, callaan gootaraatti galee, makarri gahuu gahee, margaan sigahuu gahee jechuudhaan abdii jiru sangootaaf faarsu.Faaruun armaan olii kun ammoo hawaassummaa, abdii jirufi diinagdee namoota jedduu garaagarummaa jiru kan agarsiisu ta’ee sangoonni si’aa’inaafi damaqinaan akka ayidan taasisa.
## Fakkeenya

yaa Loonihoo
yaa loonihoo
yaa loonihoo
nagayaan oolihoo
Loontu maal hin taane
waan loonii maaltu badaa ta’ee

Yaa daalacha
Bifa leenca
Yaa gurrachaa fi adii
Bifaan akka qamadii

Gaafti kee waancaa ta’a
Kan ittiin dhugani
Gogaan kee itillee ta’a
Kan irra rafani

Mataan kee afarsaadha
Nama dabarsaadha…. Yaa looni
Loonihoo abbaan hore
Abbaan rakkinaan oole…yaa Looni

Kotteen shinii ta’aa,
kan bunaan dhuganii
Gaafni fal’aan ta’aa,
kan marqaan nyaatanii
Erbeen latii/itillee ta’aa,
kan irra bulanii
Foon irbaata ta’aa,
kan ittiin bulanii
Faltiin qoraan ta’aa,
kan ittiin bailcheessanii
Looni yaaloonihoo, nagaan oolihoo

afaaniin huuba guurii
Kotteen barakaa guurii
Looni yaa loonihoo dibatan miidhagsoo
Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo
Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo

Gurrole yaadalluu tolaa
Dallaan loonii maagarri kuulaa
Dallaan loonii maagarri kuulaa

Sin faarsaa roga gali yaa gurroolee
Gurroolee kotteen xiyyoo fakkaatu shimdhahii
Kottee keetiin nanshi yaa loonii
Gaafa keetiin manshii yaa gurroolee
Roorrisaa ilma dhalchi yaagurroolee
Roorroo mitii makaraa

Makarri gahuu ga’e yaa gurroolee
Margaan sigahuu ga’ee
Maddaan siigahuu ga’ee
Huruursii maker galchii
Huruursanii maker galchanii
Roorrisanii ilma dhalchanii
Roorrisanii ilma dhalchanii
Roorrisan malee maker hin galchanii
Roorrisan malee ilma hin dhalchanii
Roorrisan malee ilma hin dhalchanii

Sin faarsaa dhaggeeffadhu
Kotteedhaan calla gaggeefadhu
Mee tumii lama, mee tumii lama
Kotteedhaan mooyyee qabdaa
Harkaan muktumaa qabdaa
Gaafti kee malkataa
Kottee kee barakataa
Kottee kee barakataa

Gateettii duuba gootee
Eegee shurrubbaa gootee
Maala kee bullukkoo gootee

Takkatuu shimii dhahii
Takkatuu shimii dhahii
Sin faarsaa hin gammadinii
Sin abaaruu hin booyinii

Morma jala sidhahanii
Afaan sihidhanii yaa loonii
Bonni hin jiruu bonni illee fagaatee
Lama bullaan arfaasaan dhihaatee

Loowwan maal hin taanee
Loowwan gaafa shunee
Isin bannaan bannee
isin gallaan gallee
Looni yaa loonishee
Kan siqabu boonee
Kan sidhabe boo’ee
Kan sidhabe boo’ee

Horaa yaa loon wayyoo
Qotiyyoon faaruu feetii
Qottuun gargaarsa feetii
Roqoon waan kaan keetii
Callaan waan abbaa keetii

Hori yaa loon wayyaa
Xallaashiin xalaxalee
Callaan gootaraatti galee
Makariin gahuu gahee
Margaan sigahuu gahe


## Wabii
Gabbara

**Gabbarri** sirna Gaa'ela Oromoo Arsii biraatti bakka guddaa qabuudha. Dargaggeessi fuudhuu barbaadu tokko maatii intalaaf gabbara fidu malee sirnichi guutudha hin jedhamu. Gabbarri kan dhiyaatu inni fuudhuufi isheen heerumtu (Aagaafi Aageen jechuudha) yoo waliigalaniifi adeemsi jaarsummaa xumurameen boodadha. Oromoo Arsii biratti gabbarri dhiyaatu maatiirrayyu darbee firoota intalaafillee gahuu qaba jedhama. Akkoofi akaakayyuu, eessummaniifi soddoonni marti hinkoo isaanii argachuun aadaadha.

Aadaan kun kabaja dubaraafi maatii isheef qaban agarsiisa jedhanii kan deggeran jiru. Gama biraan ammoo ilma harka qalleessa fuudhaaf karoora qabuuf yaaddoodha jedhanii kan mormanis hin dhiban. Yeroo ammaa humnaa ol mallaqaafi baasii hin taaneef saxilaa jiraa.

## Gabbara irratti maaltu kennama
Dargaggeessi fuudhuuf qophaa’e gabbaraaf haadhaafi abbaaf uffata, akkasumas obboleessa hangafaaf ammoo raadatu kennama. Gabbarri bifa qarshiitiinis maatii intalaatiif ni kennama. Kana malees, akka aadaa gabbaraa Oromoo Arsiitti eessumman dabalatee fironni intalaa akkuma akka dhiyeenya isaaniitti bullukkootu kennamaafi.

Yeroo intalli manaa baatuu obboleessi hangafaa balbalarraa dhaabbatee Raada qaraxa fudhata. Dargaggeessi fuudhu kun ammoo *“Raadni qaraxii siif haa hortu,”* jedhee eebbisa. Obboleessis deebi’see *“intalli kee ilmaafi intala siif haa hortu”* jedhe eebbisa. Ega obboleessi raada qaraxa fudhatee booda intalli sun heerumuuf qophiidha jechuudha.

Akka aadaatti gabbarri guyyaa cidhaa dura kennama. Yeroo tokko tokko ammoo sabaaba gargaaraatiin guyyaa cidhaa booda kan kennanis jiru. Sabaaboota gabbarri yeroo gara garaatti (yeroo cidhaa dura ykn booda) kan ta’uu yoo dargageessi fuudhu sun yeroo sanitti humna ittin gabbaru kan hin qabne yoo ta’e, intalli sun fedha isheetiin yookiin hayyama maatiin ala kan heerumte yoo ta’e ykn dargageessi intala butiin kan fuudhe yoo ta’edha. Yoo intalli fedha isheetiin heerumte yookiin dargaggeessi intala buute fuudheefi bultii ijaarratanii boodas ni tura malee gabbarri hin hafu akka warri aadaa beekan kun jedhanitti. Kana jechuun gurbaan fuudhe sun jaarsa gara warra soddaatti akka dubbii fixaniif ergata. Maatiin intalaas erga dubbiin dhumatee booda kan gara sirni gabbaratti deeman. Gurbaanis warra soddaa araarfatee gabbarra jedhu. Yeroo tokko tokko gurba yeroo fuudhanitti dhiyeessuuf humna hin qabu yoo ta’e bubbulee gabbaruu akka danda’u carraan ni jiraata. Turtiin kunis ji’oota hamma waggoota hedduutti ta’uu danda’a.

## Wabii
Godoo fi baqqoo

**Godoo fi baqqoon** afoola Oromoo keessatti amalaa fi taatee duula ykn bobbaa jiruuf jireenyaan wal qabatan kan itti seenessaniidha. Jiruu fi jireenyi kun ammoo amala dhaloota eeguu fi dhaalchisuu of keessaa qaba.

## Wabii