Baakteeriyaa(Bacteria)

**Baakteeriyaan ykn merqaan** orgaaniziimii seelii tokko qofa irraa kan ijaaraman dha. Baakteriyaan ija uumamaan  mul’achuu hin dandeessu yoo shifargaan ta’e malee. Baakteeriyaan lubbiyyoo(cell) pirookaaryootaa/wirmaatsoboo/ dha. lubbiyyoon pirookaaryootaa caasaa alaa: siqixa, piilii/Dabbassee/, haguuggee, uwwisa lubbiyyoo: cichaa lubbiyyoo fi sabaga Lubbiyyoo fi caasaa keessaa: raayiboosoomii(horataa prootinii), dhangala’oo saayitoopilaazimii, niwukilootaayidii/kiroomoozoomii fi kkf qaba. lubbiyyoon baakteeriyaa, seeloota kan biroo irra hamman baayyee xiqqadha.lubbiyyoon baakteeriyaa pirookaariyoota yeroo ta'u, baay'inni lubbiyyoo isaa tokko qofa. Kanaafuu, baakteeriyaan orgaanizimii seel-qeenxee ykn Baaqlubbiiyyoo  jedhama. Baakteeriyaan niwukilaasii(wirmaata) hin qindoomne fi memberenii niwukilarii(sabaga ykn haguuggii wirmaataa) hin qaban. Kana jechuun kiromoozomiin baakteriyaa saayitoopilaazimii(Manlubbiyyoo ykn kalloo Areeroo) keessatti faffaca'anii argamu jechuudha. Baakteeriyaan kutaalee luubiiyyoo laayisoosomii(diggaayya), dhaqna goljii fi maayitookondoriyaa(caasumnee) hin qaban.Baakteeriyaan hundi cichaa lubbiyyoo, membireenii seelii( sabaga Lubbiyyoo, saayitopilaasmii(Kalloo Areeroo), wantoota dhalsanyaawaa (DNA fi RNA) fi raayiboosomii qabu.

Baakteeriyaan bakka hunda jiraatu. Baakteeriyaan biyyee, galaana, garba, qilleensa, hiddabiqiltootaa, qaama orgaanizimoota keessa jiraatu. Akkasumas, qaama ala orgaanizimootairra jiraatu.

## Akkaataan soorannoo baakteeriyaa
Baakteeriyaan hedduun nyaata mataa isaanii qopheeffachuuhin   danda’an.   Soorata   argachuuf   madda   nyaata   biroo irratti  hundaa’u  qabu.  Baakteeriyaan  nyaata  mataa  isaanii qopheeffachuu   hin   dandeenye   kun **Heetirootroofikoota(Sooratoota)** jedhamu. Isaanis, biqiltootaa fi bineeldota sooratu .Baakteeriyaan    gariin  immoo  biqiltoota  fi  bineeldota  du’an  burkuteessuun  soorata argatu. Isaan kun **sapiroofaayitoota(Burkuteesitoota)** jedhamu. Burkuteesitootnii orgaanizimoota du’an diiguun  gara  biyyeetti  akka  makaman  taasisu.  Bakteeriyaan  amala  akkasii  qaban  kun **burkuteessitoota** jedhamu.Baakteeriyaan  gariin  immoo  soorata  qopheeffachuu  ni  danda’u.  Baakteeriyaan  soorata mataa isaanii qopheeffachuu danda’an **awutootroofikoota(Qopheesitoota)** jedhamu.

## Walhormaata
Baakteeriyaan  mala  hormaata  saal-maleen  wal-horu.  Addaan  bahiinsa  wal-qixaa  bakkalamaa  gaggeessuun  baakteeriyaan  tokko  lama,  lama  immoo  afur,  afur  immoo  saddetjechuun of-baay’isu

## Boca Baakteeriyaa
Boca isaanii irratti bu'uureffamudhaan baakteeriyaan gosa sadiitti qoodamu: Isaanis:

###### A. Boca geengoo (Kokasii)
Baakteeriyaa boca geengoo ykn boca naannawaa qabanidha. 

Fkn: Diiplookookasii, Stiriptokokasii, Staafilookokasii

###### B. Boca ulee (Rod shape) ykn siiqqee fakkaatu Kan qaban.
Fkn: Baasilasii, sterptobasilayii

###### C. Boca marmee (Ispiiraalii)
Bocni isaanii maramaa dha

## Ramaddii Baakteeriyaa
Beektoonni waa’ee baakteeriyaa qu’atan **baakteerolijiistoota** jedhamu. Baakteeroloojistonni gadi-fageenyan waa’ee baakteeriyaa beekuf bakka adda addaatti ramaduun qu’atu. Amaloota adda addaa isaan qaban irratti hunda’un baakteeriyaa gosoota garaagaratti ramadu. Kanneen keessa tokko halleessa Giraamiiti. Halleessuun Giraamii gosa halleessuu gosoota baakteeriyaa addaan haasuuf tajaajiluu yoo ta’u qabiyyee **cichaa lubbiyyoo** baakiteeriyaa iratti hundaa’uun baakiteeriyaa **giraam-posativii(eeyyentaa)** fi **giraam negativii(Hi'eentaa)** addaan baasuuf kan gargaaruudha.

Halleessuun giraamii yaalii karaa baakteeriyaan itti ramadamu ta’e, tooftaa hayyuun “ Hans Christian Gram” bara 1884 baseedha. Maayikiroobaayoloojii keessatti halleessuun Giraamii baay’inaan kan gaggeeffamudha. Malli kunis baakiteeriyaa giraam negaatiivii fi poosatiiviitti addaan baasuuf baay’ee kan gargaaruudha. Dabalataan boca baacteeriyaa adda addaa adeemsa halleessuun kanaan adda baasuun ni danda’ama. 

### '''Giraam-posativii(eeyyentaa)'''
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam posativiiti ta’an halluu **Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa)** jedhamu ofirratti qabatanii hambisu Kun immoo yabbina cichaa seelii isaanii agarsiisa.sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii hinqaban. Cichaan seelii furdaa teekooyiki asiidii qabu qaba. Cichaan seelii isaanii 70-80% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo  alaa hin qaban.kanaafuu, indootoksiinii hin maddisiisan. Baakteeriyaan dhukkuba fidan muraasni as jalatti ramadamu. Fakkeenya:Baasileesii, kiloosteriidiyeemii, maayikoobaakteeriyeemii fi kkf

### '''Giraam negativii(Hi'eentaa)'''
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam negativii dandeettii halluu **Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa)** ofirratti hambisuu hin danda’an..sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii qaban. Cichaan seelii haphii fi teekooyiki asiidii hin qabne qaba.Cichaan seelii isaanii 10-20% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo ykn Membireenii alaa qabu kanaafuu, indootoksiinii maddisiisu. Kun immoo seeliin baakteeriyaa antibaayootikiin(Farra baacteeriyaa) akka hin midhamnee ittisa.Baakteeriyaan dhukkuba fidan hedduun as jalatti ramadamu.Fakkeenya: Salmoonellaa, shiigellaa, tiriipaanoomaa fi kkf.

## Silqixarratti hundaa'uun
Baakteeriyaan iddoo argama sil-qixaa fi baayina sil-qixaa irratti hundaa’uun bakka adda addaatti qoodamu. Isaaniis:
A. Monootiriichiyasii – sil-qixa tokko qofa qabu

B. Loofootiriichiyasii – sil-qixa hedduu iddoo tokko irraa qabu 

C. Amfiitiriichiyasii – sil-qixa qaama faallaa walii ta’e irraa qabu 

D. Periitiriichiyasii – sil-qixa qaama hundarraa qabu

## Faayidaaleen baakteeriyaa
Baakteeriyaan  jireenya  dhala  namaa  keessatti kallattiinis  ta’e,  al-kallattiin  qooda  guddaa  qabu.Baakteeriyaan  miidhaa  namarraan  geessisan  akkuma jiran, kanneen jireenya keenyaaf baay’ee barbaachisanhedduu dha. Fakkeenyaaf baakteeriyaan:-aannaan itichuuf,qoricha qopheessuuf,biyyee gabbisuuf,oomisha warshaalee gogaa keessatti qooda qaban dha.

## Dhibeewwan Baakteeriyaa
Maayikoobaakteeriyamii tuubarkuloosisiis:-dhibee sombaa fida.

Viibiriyoo koleeree:- dhibee koleeraa fida.

Saalmoonellaa taayifee:- dhibee golfaa fida.

Gonookokasii gonooriyee:- dhibee cophxoo fida.

Tireepooneemaa paalidam:- dhibee fanxoo fida.

Kiloostiridiyemii teetaanii:- manjalloo kan fidu dha.

Dippilookokasilnimooniyee:-dhibee nimooniyaa fida

## Wabii
https://caalaasite.files.wordpress.com/2017/03/biol-323-general-biology-iii-or.pdf