open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madaalqa

Xinjiree keessatti, **Madaalqi** ( Ingliffaan  **homoeostasis** )  adeemsa lubbu-qabeeyyiin madaala fiiziyooloojii qaamaa isaa eeguuf taasisani dha. Baayoloojii fi fiiziyoloojii keessatti yaad-rimee bu’uuraa yoo ta’u, dalagaa fi lubbuun jiraachuu lubbu qabeeyyii sirnaan akka hojjetan waan taasisuufi. Homeostasis madaallii daayinamikii kan mala duubdeebii to’atamu of keessaa qaba.

Homeostasis keessatti jijjiiramoonni fiiziyoloojii adda addaa kan akka ho’a qaamaa, sadarkaa pH, sadarkaa guluukoosii dhiigaa fi dhiibbaa dhiigaa, daangaa dhiphoo keessatti dammaqinaan to’atamu. Looppiiwwan duubdeebii (feedback loops) homeostasis eeguu keessatti gahee murteessaa qabu. Malli duubdeebii gosa lama qaba: duubdeebii hin'eentaa fi duubdeebii eyyantaa.

Malli duubdeebii hin'eentaa jijjiirama ofirraa ittisuu fi walmadaalummaa eeguuf hojjetu. Fakkeenyaaf, ho’i qaamaa yoo ol ka’e, malawwan duubdeebii hin'eentaa deebii qaama qabbaneessuu kan akka dafquu fi ujummoo dhiigaa bal’isuu ni kakaasu.

Malli duubdeebii eeyyentaan (positive feedback mechanisms) adeemsa jijjiiramni ykn taatee tokko of guddisee ykn of cimsee jijjiirama daran guddaa fidu dha. Haa ta’u malee, akkaataa idileetti xumura qabu. Fakkeenyi duubdeebii eeyyentaa adeemsa dhiigni itti itituu yoo ta’u, Kantarsoon dhiigaa(platelets) keemikaalota kantarsoo dhiigaa baay’ee gara bakka miidhaan irra ga’etti harkisan gadi lakkisuudhaan dhiigni akka itituu taasisa.

Homeostasis seelonni, tishuuwwan, qaamolee fi dhumarratti guutummaa orgaanizimii sirnaan akka hojjetaniif barbaachisaa dha. Orgaanizimoonni jijjiirama keessoo fi alaa wajjin akka madaqan kan taasisu yoo ta’u, kunis naannoo keessoo sukkaa'aa adeemsa fiiziyoloojii sirrii ta’eef barbaachisaa ta’e mirkaneessa.
Odeeffannoo

**Odeeffannoon**  agargoo qindaa’e, adeemsifamee fi hiika qabu kan waa’ee dhimma tokko ykn mata duree murtaa’e tokkoorrati beekumsa ykn hubannoo kennu dha. Odeeffannoo bu’aa agargoo xiinxaluu fi hiikuu ti. Odeeffannoon haala salphaatti walqunnamsiisuu, hubatamuu fi kaayyoo adda addaatiif itti fayyadamuu danda’uuf caaseffama.
Okokkee

**Okokkeen**, herrega keessatti, tuuta tuqaa p kan fageenyi isaanii tuqaa lama F 1 fi F 2 irraa yeroo hunda gatii dhaabbataa kennu dha. F 1 fi F 2 xiyyeeffannoo okokkee jedhamuun beekamu. okokkeen hiika walqixa sirrii kan biraa qaba, kunis, okokkee boca yeroo koonii geengoo fuula diriiraa qabu murannu argannudha. Karaa biraatiin yeroo hiikamu oovaalii jechuun fakkeenyaaf bishaan osoo hin guutin geela geengoo keessa galchinee, achiis geela sana lafa kaa’uu, bocni fuula bishaanichaa oovaalii jedhama.
Habaabii

**Habaabiin ykn luxxen**, maqaan saayinswaan Citrullus lanatus jedhamuun kan beekamu, gosa biqiltoota daraaraa warra Warbuqqee (Cucurbitaceae)  keessatti argamudha. Biqiltuu waraca fakkaatu, duubatti deebi’ee fi firii gurguddaa, geengoo ykn dheeraa kan habaaba jedhamuun beekamu kan oomishu dha. Habaabni fuduraalee addunyaa irratti baay'ee jaallataman fi bal'inaan nyaataman keessaa tokko yoo ta'u, foon mi'aawaa fi dhangala'aa ta'een qaba.

## Amala saayinsaawaa biqiltuu kanaa
Biqiltuun habaabni amala guddinaa galdaa'aa(sprawling) kan qabu yoo ta’u, hidda dheeraa fi maramaa dheerinni isaa meetira hedduu dheerachuu danda’a. Baaloonni isaanii guddaa, nyabbaa kan qabaniifi bifa garaa garaa kan qabani dha. Biqiltoonni habaabaa daraaraa kormaa fi naayyee/dhalaa adda addaa kan uumuu yoo ta’u, adeemsa misooma hanqaaquu keessatti beeyladaa fi poolineesitoota biroo gahee murteessaa qabu.
Kaalloo

**Maagmaan ykn kaalloon** sababa dhiibbaa guddaa irraa kan ka’e hoo’a cimaadhan kattaan keessa lafaa baqee dhangalaa’u. suddoowwan jajjaboo fi gaazota of keessaa qabaachuu danda’a. Gosoonni maagmaa adda addaa kan jiran yoo ta’u, kanneen akka maagmaa feelsiikii (furdaa fi siiliikaan badhaadhe) fi maagmaan maafikii (siiliikaan dhangala’aa fi gadi aanaa). Maagmaan lafa jalatti suuta qabbanaa’ee dhagaa qilee ykn pilaatoonikii akka giraanaayitii uumuu danda’a ykn volkaanoo irraa akka laavaatti ykn **[[Humbuluqa|humbuluqatti]]** dho’ee dafee qabbanaa’ee dhagaa akka qarsaa uumuu danda’a.
Feerimaagneetiizimii

Meeshaaleen **feeriimaagneetikii ykn Quraatloobilaa** wantoota atoomota yookiin ayoonota momantii maagneetii faallaa qaban yoo ta’u, hammii momantoota  garuu walqixa miti. Walqixxummaan kun meeshaa keessatti maagneetii qulqulluu uuma, jechuunis maagneetii ta’ee maagneetiitti harkifamuu danda’a. Fakkeenyi beekamaan meeshaa feerimaagneetikii tokko maagneetaayitii (Fe3O4) dha. Meeshaaleen feeriimaagneetikii faayidaa adda addaa kan qaban yoo ta’u, kunis saanii haardii diraayivii fi hojiiwwan baayoomeediikaalaa keessatti dabalata.
Humna maagneetoomootiivii

Fiiziksii keessatti **humni maagneetoomootiivii ykn daafii loobilaa ykn humni daafii maagneetii** ( **mmf** ykn **MMF** gabaabfame, mallattoo \mathcal F ) jecha elektiromaagneetiizimii keessatti humna sochootuu dirree maagneetii dandii maagneetii keessatti hundeessu ibsuuf itti fayyadamnudha. Innis humna elektiroomootiivii ykn (EMF) daandii elektirikii keessatti argamuun walfakkaata. Humni maagneetoomootiivii kan murtaa’u bu’aa kaarentii maraa shiboo tokko keessa yaa’uu fi baay’ina marsaa maraa shiboo jiruuni. Yeroo baay’ee mallattoo F ykn Fm tiin agarsiifama. Yuunitiin humna maagneetoomootiivii ampere-turns ykn ampeeritti marsaa (AT) dha. Humni maagneetoomootiivii daandii maagneetii keessatti **lola'a maagneetii( magnetic flux)** hundeessuuf itti gaafatamummaa kan qabu yoo ta’u, saxaxa fi hojii elektiroomaagneetotaa fi meeshaalee maagneetii keessatti murteessaadha. \mathcal{F} = \Phi \mathcal{R} , bakka Φ lola'a maagneetii fi \mathcal{R} jechuun Hittisoo maagneetii  ti. Humni maagneetoomootiivii sababa lola'a maagneetii dirree maagneetii keessatti waan ta’eef, walqixxaattoo kana keessatti gahee voolteejii V seera Ohm, V = IR, V = IR wajjin walfakkaatuun akka qabu hubachuun ni danda’ama: 

# \mathcal{F} = NI bakka N lakkoofsa marsaa maraa shibo keessatti argamu yoo ta'u I kaarentii elektirikii daandii maagneetii keessa darbudha .
# \mathcal{F} = \Phi \mathcal{R} bakka Φ lola'a maagneetii fi \mathcal{R} jechuun hittisoo maagneetii ti
# \mathcal{F} = HL bakka H humna maagneetuu (cimina dirree maagneetii ) fi L dheerina giddugaleessaa sooleenoyidii yookiin naannawa torooyidii ykn  hogee ti.
Hogee

**Hogeen** boca ji'oomeetirii kan doonaatii ykn ring fakkaatudha. Fiiziksii fi injinariingii keessatti, torooyidiin addatti wanta diimeshinii sadii qabu kan geengoo yookiin walakkaa geengoo naannoo siiqqeewwan geengoo wajjin diriiroo tokko keessa ciisu naannessuudhaan argamu agarsiisa. Bocni bu’aa kanaa giddu  isaa irratti boolla kan qabu yoo ta’u, ujummoo geengoo qaawwa qabu uuma.

## Hima walqixaa
Torooyidii tokko raadiyaasii  marfata   *R* wiirtuu kutaa naanneffame irraa safaramuun ibsama. Kutaalee simeetarikii ykn dacha'oodhaaf ulfaatina fi fuulli qaamaa shallagamuu danda’a (naannoo *C* fi naannoo *A* kutaa sanaa wajjin):

### Torooyidii iskuweerii

: V = 2 \pi R A
: S = 2 \pi R C

### Torooyidii geengoo ta’e

: V = 2 \pi^2 r^2 R
: S = 4 \pi^2 r R
Sibiilloobilummaa (Feerroomaagneetiizimii)

**Feeromaagneetizimiin ykn Sibiiloobilummaa** amaloota meeshaalee murtaa’oo kan akka ayiiranii yoo ta’u, maagneetiitti ciminaan akka harkifaman kan taasisudha. Meeshaaleen kun yeroo dirree maagneetii jirutti illee ofii isaanii maagneetii ta’uu danda’u. Naannoowwan shiifawoo mandhee jedhaman kan qaban yoo ta’u, bakka momeentiin maagneetii itti walsimaniida. Meeshaaleen feeroomaagneetikii erga dirree maagneetii alaa baafamee boodas maagineetoomsa(loobiloomsa) qabatu.  Fakkeenyonni anyiiranii, niikeelii fi koobaaltii ni argamu. Isaanis hojiiwwan akka maagneetii, mootora, fi meeshaalee kuusaa keessatti fayyadamu. Feeromaagneetizimiin kan uumamu makaanikaa kuwantumii ykn hagoo fi momeentii maagneetii meeshaa keessatti argamu gidduu jiru irraati.
Walhormaata

**misooma hanqaaquun** walhormaata lubbu-qabeeyyii keessatti adeemasa     sanyiin kormaa fi sayiin dhalaa walfudhachuun miciraa uumu dha fi adeemsa bullaa'aan daraaraa kormaa fi hanqaaquun (ovule) qaama dhalaa     biqilaa horokokkaa (ovary) keessatti wal fudhachuun **[[miciraa]]** itti uumani     dha.
Miciraa(Zygote)

**Zaayigootiin ykn miciraan ykn hanqaaquu gabbate** lubbiyyoo addaa yeroo misooma hanqaaquu  hanqaaquu fi sanyiin kormaa walitti dhufanii uumamuudha. Odeeffannoo dhaalmayaa lubbu qabeeyyii haaraa uumuuf barbaachisu hunda of keessaa qabas.

Orgaanizimoota seelhedduu  keessatti zaayigootiin sadarkaa guddinaa isa jalqabaati. Namaa fi orgaanizimoota walhotee mitiqiaa (anisogamous) biroo irra caalaan isaanii keessatti zaayigootiin kan uumamu yeroo  hanqaaquu fi sanyiin kormaa walitti dhufanii orgaanizimii adda ta’e haaraa yeroo uumuudha. Orgaanizimoota seelii tokko qaban keessatti zaayigootiin saalqunnamtii malee 

Maayitoosisiin qoodamee sanyii walfakkaataa uumuu danda’a.

## Ilmaan namootaa

Yeroo misooma hanqaaquu namaa, lubbiyyoo hanqaaquu bilchaate, kan kiroomozoomii baay’ee of keessaa qabuu fi sanyii kormaa, kan gaameetii dhiiraa Baaqsanyiittii ykn Baaddiraa tokkee (haploid) ta’e walitti dhufu. Gamtaan kun seelii haaraa zaayigootii jedhamuun beekamu uuma. sanyiin kormaa hanqaauu wajjin yeroo walitti makamu, hanqaaquun qoqqoodinsa meeyootikii isaa isa lammaffaa xumura, kunis seelii haaraa baaqsanyittii kan kiroomozoomii 23 qofa qabu, irra caalaan kalloo areeroo fi Dureetambii(piroonukiliyasii ) dhiiraa uuma. Bu’aan meeyoosiisii inni biraan qaama bantii lammaffaa yoo ta’u, kunis kiroomozoomii of keessaa qaba garuu baay’achuu ykn lubbuun jiraachuu hin danda’u.

Yeroo misooma hanqaauu fi maxxanuu gidduu jirutti, miciree guddachaa jiru rimee durmaxxanuu (preimplantation conceptus) jedhamee waamamuu danda’a. Marii seeraa, kanneen itti fayyadama seelii bu’uuraa miciree wajjin walqabatan dabalatee, sadarkaan kun miciree duraa (pre-embryo) jedhamees waamamee jira.
Elektiroomaagneetiizimii

**Elektiroomaagneetizimiin ykn Mandisloobilummaan**  humna suddoowwan chaarjii elektirikii qaban gidduutti argamudha. **Elektiroomaagneetizimiin** humnoota bu’uuraa uumama  keessaa isa tokko. Elektiroomaagneetizimiin hariiroo atoomotaa fi molakiyuulotaaf itti gaafatamummaa qaba. Taateewwan walqabatan lama walitti fida: elektiroodhaabbii ykn Mandisaabbii(electrostatic), kan chaarjii elektirikii dhaabbataa ilaalu, fi maagneetiizimii ykn loobilummaa, kan chaarjiiwwan socho’an of keessaa qabu. suuddoowwan chaarjii qaban yoo chaarjii faallaa qabaatan wal harkisu, yoo chaarjii walfakkataa qabaatan immoo wal  dhiibuu. Maagneetiizimiin kan uumamu yeroo suddoowwan chaarja'oon  walii isaanii wajjin sadhata sochii keessa jiranidha. Taateewwan kunneen waliin naannoo suddoo chaarja'aa qabanittin dirree elektiromaagneetii ykn mandisloobilaa uumu. Dirreewwan kun yeroo humni  Looreenzii jedhamu  isaan irratti dalagamee suddoowwan chaarjii qaban biroo  guuluu danda’u. Anniisaa ol’aanaa irratti humni dadhabaa fi humni elektiromaagneetikii akka humna elektiroo dadhabaa tokkootti tokko ta’u. Elektiroomaagneetizimiin elektirikii, maagneetiizimii, ifaafi meeshaalee elektirooniksii adda addaa dabalatee taateewwanii fi teeknooloojiiwwan guyyaa guyyaa hedduu keessatti gahee guddaa qaba.
Duqunqula

Herrega keessatti **,** **Duqunqulli** boca ji’oomeetirii  garsadee ykn akkamii sadii kan ta’ee fi guutummaatti geengoo fi dacha'oo ta’eedha. Yeroo baayyee tuuta tuqaawwan hunda samii keessa jiran kanneen tuqaa wiirtuu dhaabbataa irraa walqixa fageenya qaban jedhamee ibsama. Fageenyi tuqaa giddugaleessaa irraa gara tuqaa kamiyyuu fuula Duqunqula irratti argamu wiifaa jedhamuun beekama.

## Bal’ina Dirraa, naannawa, gamingoo, wiifaa fi Qabee Duqunqula tokkoo shallaguu

### Bal’ina Dirraa
Naannawwatitti fayyadamuudhaan: \frac{C^2}{\pi}

Gamingoo fayyadamuudhaan: . \pi d^2

Wiifaa fayyadamuun: 4\pi r^2

Qabee fayyadamuudhaan: \sqrt[3]{6V^2}\sqrt[3]{\pi}

### Naannawa
Bal’ina dirraa fayyadamuun: \sqrt{\pi A}

Gamingoo fayyadamuudhaan: . \pi d

Wiifaa fayyadamuun: 2\pi r

Qabee fayyadamuudhaan: \sqrt[3]{6V}\sqrt[3]{\pi^2}

### Gamingoo
Bal’ina dirrafayyadamuun: \frac{\sqrt{A}\sqrt{\pi}}{\pi}

Naannawatti fayyadamuudhaan: \frac{C}{\pi}

Wiifaa fayyadamuun:: 2r

Qabee fayyadamuudhaan \sqrt[3]{V}\sqrt[3]{\frac{6}{\pi}}

### Wiifaa
Bal’ina dirra fayyadamuun: \sqrt{\frac{A}{4\pi}} yookaan \frac{\sqrt{A}\sqrt{\pi}}{2\pi}

Naannawatti fayyadamuudhaan: \frac{C}{2\pi}

Gamingoo fayyadamuudhaan: . \frac{d}{2}

Qabee fayyadamuudhaan: \sqrt[3]{\frac{3V}{4\pi}}=\frac{\sqrt[3]{V}\sqrt[3]{\frac{3}{\pi}}\sqrt[3]{16}}{4}\approx\frac{\sqrt[3]{V}\sqrt[3]{16}}{4} (caalaatti salphaa garuu sirrii hin taane)

### Qabee
Bal’ina dirraa fayyadamuun: \frac{\sqrt{A^3}\sqrt{\pi}}{6\pi}

Naannawatti fayyadamuudhaan: \frac{C^3}{6\pi^2}

gamingoo fayyadamuudhaan: . \frac{\pi d^3}{6}

Wiifaa fayyadamuun: \frac{4\pi r^3}{3}

## Hima walqixaa Duqunqula
Koordineetota qaxxamuraa keessatti, walqixxaattoo Duqunqula wiirtuun isaa ( . x_0, . y_0, . z_0 ) akka armaan gadiitti:

: (x-x_0)^2 + (y-y_0)^2 + (z-z_0)^2 = r^2

r jechuun Wiifaa Duqunqula ti.
Maxxanuu (Xiinmiciree)

**maxxanuun,irra qubachuun**  nama keessatti sadarkaa ulfaa micireen     dhaaba gadameessaa irratti qabatu dha. Sadarkaa kanatti micireen  bilaastoosistii yommuu jedhamu yeroo kanaa kaasee haadha irraa oksijiinii fi nyaata fudhachuu eegala.
Nannee Ho'aa

**Konveekshiniin** (**naannee o'aa ykn huffisoo**) iddoo wal jijjiiruu molokiyuulotaatiin. Kunis,sochii suudoowwan yaa’aa tokkoo hoo’a bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudha. Huffisoo yaa'oowwan (gaasotaa fi dhangala’oo) keessatti raawwata.
Akinii

Akiniin (acne)Dhibee gogaa yammuu qaawwaan gogaa zayitaan, seelii gogaa du’eeniifi baakteeriyaadhaan cufamu uumamuu dha.
Furfura hidhii

**Furfurri hidhii** dhibeen gogaa   vaayirasii Heerpes siimpileksii ykn Furfurlaayyoo kan jedhamaniini kan dhufuudha. Karaan daddarba isaa wal dhungachuudhani. mallattolee akka gubuu, madaa'uu,fi dhubbaa'uu(blisters) qaba.
Dhubba

**dhubba** jechuun kiisha xiqqaa dhangala'aa gogaa gubbaa keessa jiru kan rigaatin gubachuu ykn qorraatiin dhufudha . Irra caalaan bishaan dhangala’aa dhangala’aa qulqulluu dhama dhigaa(serum) ykn Areeroo dhigaa jedhamutti guutama. Bishaan tokko tokko garuu dhiigaan guutama ; isaanis dhubbaa dhiiga  jedhamu .
Dhama dhiigaa

**Dhamni dhiigaa** dhangala'aa halluu keelloo qabuu fi qaama dhiigaa ta'eedha .  Seelii dhiiga adii ykn diimaa ykn  (Ititachaa Dhiigaa) hin qabu .  Innis Areeroo dhiigaa Faayibiroojiinii hin qabneedha . Dhamni dhiigaa pirootiinota dhiiga ittichuu (coagulation) keessatti hin fayyadamne hunda fi elektiroolayitii hunda, Farra qaama alagaa (antibodies), Qaama Alagaa (antigens), Hoormoonota, fi wantoota dabalataa kamiyyuu (kan akka qorichaa fi Lubbuu qabeeyyii xixiqqoo ) of keessatti qabata.

Qorannoon seerumi serology ykn Qordham-dhiiga dha . Seerumni qorannoowwan adda baasuu yaalaa hedduu keessatti, akkasumas gosa dhiigaa keessatti fayyadama .
Lafa diriiraa

**Abaxallaloowwan ykn baddadirreen** (Afaan ingiliizii: Plateau) lafa diriiraa guddaa ta’ee fi lafa naannoo isaa jiru caalaa olka’aa dha. Lafti isaanii diriiraa ta’een kan beekaman yoo ta’u, yeroo baay’ee naannoo  isaanii wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu olka’iinsa olka’aa irratti kan argamudha. abaxallaloowwan lafa bal’aa uwwisuu kan danda’an yoo ta’u, bal’inni isaaniis garaagarummaa qabaachuu danda’a, abaxallaloon xixiqqoo irraa kaasee hanga abaxallaloo  kiiloo meetira dhibbaan lakkaa’amutti guddachu danda'a. abaxallaloon adeemsa hedduudhaan uumamuu danda’u, kanneen keessaa olka’iinsa maagmaa volkaanoo, laavaa ba’uu, fi harama bishaanii fi kuuscabbii dabalata.

## Uumamuu
abaxallaloon adeemsa hedduudhaan uumamuu danda’u, kanneen keessaa olka’iinsa maagmaa volkaanoo, laavaa ba’uu, sochii Algata Ijaarroo, harama bishaanii fi kuuscabbii dabalata.

### Volkaanoo
abaxallaloon volkaanoo kan uumamu kuufama dhangala’aa laavaa volkaanoo irraa dhufuunii dha. Kaaba dhiha  Mootoma Tokkummaa Ameerikaa keessatti argamu abaxallaloo Kolumbiyaa abaxallaloo volkaanoof fakkeenya gaarii dha.

### Ijaarroo
Teektoonikii abaxallaloowwan sochii gabatee tektoonikii kan olka’iinsa fiduudhaan kan uumaman yoo ta’u, akka idileetti guddina guddaa kan qaban, fi olka’iinsa walfakkaatu kan qabani dha. Fakkeenyonni isaas Hindii keessatti kan argamu Deccan Plateau fi Meseta Central kan Iberian Peninsula irratti argamudha . 

### Harama
Lafa diriiraa (Erosional Plateaus): abaxallaloowwan kun adeemsa haramaatiin kan uumaman yoo ta’u, humnoonni alaa kan akka qilleensaa, bishaanii fi qilleensa qorraa suuta suutaan lafa naannoo isaa jiru kan balleessan yoo ta’u, abaxallaloo diriiraa ykn suuta garagalfame dhiisu. Yunaayitid Isteetis keessatti lafa diriiraa Koloraado, kan kaaniyoonii fi meesaawwan beekamoo ta’aniin beekamu, fakkeenya abaxallaloo dhiqannaa  ykn haramaa (erosional plateau) ti.

Abaxallaloo taltii

Abaxallaloo taltii ykn ciccitaajechuun naannoo abaxallaloo akka malee dhiqamee akka tessuma isaa qara ta’eedha. Naannoo akkasii gaara jedhamee waamamuu danda’a, garuu pilaatonni ciccitaa ta’an kanneen orojeeniik gaarreen irraa adda baafamuu kan danda’an dacha’uu, meetaamoorfiizimii, dadacha'uu bal’aa, ykn sochii maagmaatikii orojeenii ykn gaartocha wajjin deemu dhabuudhaan.
Teessuma lafaa

**Teessumni lafaa** boca uumamaa kamiyyuu kan fuula lafaa irratti mul'atu agarsiisa. Innis tateewwan uumamaa adda addaa kan akka gaarreen, gammoojjii, lafa dakee, abaxallaloo, tabba, bowwaa, sulula, caffoo, lageen, haroowwanii fi kkf of keessatti qabata. Teesumni lafaa kun bu’aa adeemsa ji’ooloojii fi walnyaatinsa elementoota adda addaa kan akka bishaanii, qilleensaa, bubbee, fi sochii gabatee tektoonikii yeroo dheeraa keessatti taasifamuudha.

## Tarree Teessuma lafaa

### Teessuma lafaa dhundhulaa

* wayyoo
* bluff jechuun ni danda’ama
* qarree
* cuesta jedhamuun beekama
* Sulula
* dell jedhamuun beekama
* escarpment (scarp) kan jedhu .
* glen jedhamuun beekama
* gully
* tulluu
* tulluu
* gaara
* bakkee diriiraa
* lafa diriiraa
* ravine jedhamuun beekama
* ridge
* gaaddisa dhagaa
* teeraasii & teeraasii
* gammoojjii
* sulula
* garba gammoojjii

### Bifa lafa qarqara galaanaa fi galaanaa

* deeggaraa abyssal jedhamu
* dirree gadi fagoo
* arch
* oddoola oddoola
* atoll jedhamuun beekama
* wal-qunnamtii (confluence) ta’uu
* odola danqaa
* bay &amp;amp; galoo galaanaa
* mana dhugaatii baymouth
* bishaan mataa
* qarqara galaanaa & qarqara galaanaa olka’aa
* qarqara galaanaa qarqara galaanaa
* bight jedhamuun beekama
* boondock jedhamuun beekama
* keeppii
* holqa
* qarree
* qarqara galaanaa
* koraal reef jedhamuun beekama
* cove jedhamuun beekama
* delta jedhu
* sirna dune
* estuary jedhamuun beekama
* fjord jedhamuun beekama
* mataa lafaa
* isthmus jedhamuun beekama
* odola, odola xiqqaa, arkii odola, archipelago & atoll
* lagoon jedhamuun beekama
* machair jedhamuun beekama
* marga
* notch jedhamuun beekama
* garba
* Riigicha galaanaa & boolla galaanaa
* peninsula
* ria
* marga soogidda
* galaana
* shoal jedhamuun beekama
* sagalee
* tufuu
* tuullaa & stump
* tombolo
* bifa lafaa murame
* Waltajjii dambalii murame

### Bifa [[Fluvial|lafa sululaa]]
Bifa lafaa bishaan yaa’aa wajjin walqabatu.

* ait
* anabranch jedhamuun beekama
* arroyo
* mana dhugaatii
* bayou jedhamuun beekama
* Kaarolinaa Beey
* bishaan kuufamaa
* qarqara galaanaa
* holqa
* qarree
* gully
* odola
* haroo
* levee jedhamuun beekama
* margaa (marsh) jedhamuun beekama
* meander jechuun ni danda’ama
* oasis jedhamuun beekama
* haroo bowwaa re’ee
* haroo
* kuufama bishaani xiqqaa
* qawwee
* laga
* arfaasaa
* yaa'uu
* teeraasii sululaa
* margaa
* gammoojjii fi gammoojjii
* bishaan kuufamaa
* bishaan kuufamaa

* Butte
* Caldera
* Siindir koonii
* Geyser jedhamuun beekama
* laavaa dome
* dhangala’aa laavaa & dirree laavaa
* mesa
* Rigaa galaana walakkaa
* Boolla galaanaa
* Vent
* Odola volkaanoo
* Volkaanoo, volkaanoo gaachana & volkaanoo walnyaataa (ykn stratovolcano ) .
Tulluu

**Tabba** jechuun bifa lafaa lafa naannoo isaa irraa ol babal’atudha. Yeroo baayyee fiixee adda ta'e qaba, fi yeroo baay'ee fiixeewwan olka'iinsa ol ta'an irratti kan hojjetamu yoo ta'u, akka gaarreen kan mul'atu ta'uu baatus.
Gaara

**Gaarri**  gaarreen teessuma lafaa olka’aa kan dhundhulaa fi olka’iinsa guddaa  qaban yoo ta’u, akkaataa adda addaatiin sochii tektoonikii ykn adeemsa volkaanootiin kan uumamanidha. Qorannoon gaarreen Xiingaara (orography) jedhama . Everest gaara olka'aa lafaa yoo ta'u Nepaal, Chaayinaa fi Tibet keessatti argama . Olka’iinsaa fi sirrii galaanaa meetira 8,848 dha. Gaarri guddaan sirna aduu keessatti argamu Olympus Mons, kan Maarsii irratti argamu yoo ta'u olka'iinsa meetira 2,171 qaba.
Bowwaa

**Bowwaan** (ykn **Qileen** ) lafa keessatti caccabaa guddaa, ykn gammoojjii baay’ee gadi fagoo dha.Bowwaan baay'een isaanii lageen kan hojjetamanidha . Muraasni isaanii kirkira lafaatiin kan uumamanidha . Isaanis guddaa ta’uu danda’u, akka Qilee guddaan, ykn xiqqaa ta’uu danda’u.

**Bowwaan**  bishaan yaa’een harama uumamuu danda’a kunis dhagaa fi biyyee ni fudhata.
Caffoo

**Qarqarri galaanaa ykn Caffoo** teessuma lafaa  naannoo cirrachaa ykn cancullee(pebbly) qarqara galaanaa irratti lafti galaana ykn haroo waliin wal argudha. Bakka bishaanii fi lafti walitti dhufanidha. Qarqara galaanaa akkaataa idileetti xixiqqoo laaftuu kan akka cirrachaa ykn dhagaa xixiqqoo irraa kan ijaaraman yoo ta’u, isaanis gocha dalgee, kaarentii fi dambalii bishaaniitiin kan kuufaman dha. Namoonni yeroo baayʼee boqonnaa argachuuf, bishaan daakuu, aduu dhiqachuuf, tapha taphachuufi sochiiwwan bashannanaa adda addaatti gammaduudhaaf qarqara galaanaa daawwatu. fi garagalcha ykn marsaa meeshaa adda addaa uumu.
Balaqqeessa’uu ifaa

**Balaqqeessa’uun** ifaa amaloota ifaa keessaa isa tokkodha. Ifni madda isaa irraa ka’uun daandii sirrii ta’een kallattii hundaan tamsa’a. Daandiin ifni ittiin daddarbus xiyyoota ifaatin agarsiifama. Ifni yaa’aa tokko keessa deemaa ture dirra yaa’a biraa rukutee deebi’uun isaa balaqqeessa’uu jedhama. Ifni yaa’aa tokko keessa adeemaa ture daangaa biroo yemmuu rukutu: hammi murtaa’e yaa’a lammaffaan yoo xuuxamu; inni hafe immoo balaqqeeffamuun gara yaa’a isa irraa dhufeetti deebi’a. Dirri lammaffaan kun kan dibame yoo ta’e balaqqeessisuuf caalaatti ni mijata. Balaqqeessa’uun gosoota lamatti qoodama. Balaqqeessa’uu sirnaawaafi bittinnaawaadha. Balaqqeessa’uu ifaa dirra lassanamaafi calaqqisaa ta’e irratti raawwatu balaqqeessa’uu sirnaawaa  jedhama. Fkn: daawwitii. Gosa balaqqeessa’uu kana keessatti fakkaattin uumamuu ni danda’a. Balaqqeessa’uu bittinnaawaan immoo balaqqeessa’uu ifaa dirra quqquqaa lassanamaa hin taanee irratti raawwatudha. Fkn: waraqaa. Gosa balaqqeessa’uu kana keessatti fakkaattin hin uumamu
Sekondii

**Qajiisni ykn seekoodiin** ( Afaan Ingiliizii : Second) (S)  lakkaantoo safartuu yeroo isa xiqqaadha. daqiiqaan tokko seekondii tokkoo ol kan guddatu yoo ta’u,  lakkaantoo Torban Sirna  lakkaantoo Idil-addunyaa jedhamuun beekaman keessaa isa tokko yoo ta’u, addunyaa guutuutti itti fayyadaman

= Sekondii tokkotti safaruu =
Sekondiin  lakkaantoo yeroo  lakkaantoo biroo wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu isa xiqqaa akka armaan gadiitti:

* Daqiiqaa 1/60
* 1/3,600 Sa'aatii
* 1/86,400 guyyaatti
* 1/31,557,600 Waggaa
Qasamsoora

**Filoomiin ykn Qaasamsoora** gummee lubbuu qabu biqiltoota faaggee(vaakiyuulii) keessatti argamu yoo ta’u, mirroo jiree bulbulamoo yeroo Jaariftina hojjetamanii fi *jaarfitina* jedhamuun beekaman, keessumaa sukkaara sukkaroosii,  gara hafeetti geejjiba biqilaa. Adeemsi geejjibaa kun jijjiirraa (translocation) jedhama.  Muka keessatti, filoomiin baqqaana keessaa soloqqee isaati, kanarraa ka'uun maqaan kun, jecha Giriikii durii φλοιός  ( *phloiós* )jedhu irraa kan argame, hiikni isaas "soloqqee" jechuudha.  Jechi kun kan jalqabame Carl Nägeli bara 1858. 

## Caasaa
 
Tishuun qaasamsooraa lubbiyyoo geejjibaa, akka waliigalaatti elementoota shaakala jedhaman, lubbiyyoowwan nafliifaa(parenchyma), seelii wajjee addaa ykn seelota albuuminisii fi seelii adda hin taanee fi seelii deeggarsa, kan akka fibers fi sclereids dabalatee of keessaa qaba.

### Seelii dabarsoo (elementiiwwan shaakala) .
Tambiixa

**Tambiixni** molakiyuulota orgaanikii beezii naayitiroojiinii, sukkaara peentoosii fi fosfeetii irraa ijaaramaniidha. Isaanis akka yuunitii monomeerii poliimaroota niwuukilii asiidii – asiidii diyooksiiraayibooniyuukiliik (DNA) fi asiidii raaybooniyuukiliik (RNA) ta’anii tajaajilu, isaan lamaan bifa jireenyaa hunda keessatti baayoomolakiyuulota barbaachisoodha. Tambiixa nyaata keessatti kan argaman yoo ta’u, soorata waliigalaa irraas kaleedhaan kan walnyaatanidha. 

Tambiixoonnii molakiyuulota sukkaara diyooksiiraayiboosii, garee fosfeetii fi beezii naayitiroojiinii irraa ijaaramaniidha.DNAn gosa Tambiixa afur irraa kan ijaarame yoo ta’u, isaanis adenine (A), thymine (T), cytosine (C) fi guanine (G) dha.Adeeniiniin taayiminii wajjin, saayitoosiniin immoo guwaaniin waliin karaa hidhoo haayidiroojiinii cimdii ta’a.Adenine fi thymine hidhoo haayidiroojiinii lama kan uumuu yoo ta’u, cytosine fi guanine ammoo hidhoo haayidiroojiinii sadii uumu.Cimdiin beezii tartiiba kamiinuu dhufuu danda’u (A-T ykn T-A; C-G ykn G-C), kunis DNAn odeeffannoo akka koodii ykn lakkada godhu isa dandeessisa.
Kiroomaatiinii

**Kiroomaatiiniin** walmakiinsa walxaxaa DNA fi pirootiinota kan baaddira uumuudha . wirmaatni lubbiyyoo wirmaatdhugoo keessaa argama .

Kiroomaatiiniin bifa **heeterookiroomaatiiniin** (rukkataa) fi **euchromatin** (babaldhataa) jedhamuun qoodama.  Heterochromatin irra caalaa DNA saatalaayitii tandem repeats irraa kan ijaaramedha . Qaamonni sochii qaban pirootiinota DNA fi histoonii yoo ta’an, pirootinoonni biroos ni mul’atu.  dalagaawwan kiroomaatiin: 

* DNA seelii keessatti akka galuuf gara ulfaatina xiqqaatti paakeejii gochuuf
* DNA cimsuun maaytoosii fi meeyoosii akka hayyamuuf
* DNA baay'isuu fi ibsa jiinii to'achuuf . Kun akkamitti akka hojjetu ammallee ifa miti.

## Hiika kiroomaatinii

# **Hiika salphaa fi gabaabaa:** Kiroomaatiin kompileeksii maakroomoleekiyuulaa maakroomoolekiyuulii DNA fi maakroomoolekiyuulii pirootiinii (fi RNA) ti. Pirootinoonni kun DNA paakeejii fi qindeessuun hojii isaa niwukilasii seelii keessatti to’atu.
# **''DNA + histoonii = hiika kiroomaatinii'' :** DNA dachaa heeliiksii niwukilasii seelii keessatti pirootiinota addaa histoonii jedhamaniin kan paakeejii ta’a. Kompileeksii pirootiinii/DNA uumame kiroomaatiin jedhama. Yuunitiin caasaa bu'uuraa kiroomaatinii niwuukiloosoomii dha .
Foloqa

Baayoloojii keessatti **Foloqni** jijjiirama tartiiba niwuukilii asiidii jiinoomii orgaanizimii, vaayirasii ykn DNA kiroomozoomii ala ta'eedha .  Jiinoomoonni vaayirasii DNA ykn RNA of keessaa qabu . Foloqni kan uumamu dogoggora yeroo DNA ykn baay’ina vaayirasii, maaytoosii, ykn meeyoosisii ykn gosoota miidhaa DNA irratti geessisan kan biroo (kan akka daayimaroota piriimiidiinii madana altiraavaayoleetii saaxilamuu irraa kan ka’e), isaanis sana booda suphaa dogoggoraaf saaxilamu (keessattuu microhomology-mediated end joining ) keessa darbuu danda’u.,  yeroo bifa suphaa biroo dogoggora fidu, ykn yeroo baay’ina dogoggora fidu ( translesion synthesis ). Foloqni sababa elementoota jeneetikii socho'aniin kutaalee DNA galchuu ykn haquu irraa kan ka'es ta'uu danda'a .Walumaagalatti Foloqni jijjiirama tartiiba DNA yeroo jaltiinaa uumamuu danda’uudha.Gosoonni foloqa (mutation) haqiinsa, bakka buusa, suuqxii fi dacha’ooma ykn mirroma kan dabalatudha.Foloqni caasaa pirootiinii, dalagaa fi dandeettii orgaanizimii irratti dhiibbaa adda addaa qabaachuu danda’a.Foloqni tokko tokko miidhaa kan geessisu yoo taʼu, kaan immoo giddu galeessa taʼuu ykn faayidaa kan qabu taʼuu dandaʼa.Foloqni garaagarummaa jeneetikiif gumaacha kan godhu yoo taʼu,  jijjiirama tirannaa fiduu dandaʼa.
Burqophee

Baayoloojii keessatti,  Oomishni pirootiinota adeemsa **burqophee** ykn tiraanslation ykn hiikkoo jedhamu keessatti raawwatama. Adeemsa kana keessatti odeeffannoon jeneetikii/ dhalmaya DNA keessatti kuufame gara ergamaa RNA (mRNA)tti ergamee booda gara tartiiba addaa amiinoo asiidotaatti jijjiirama. Sana booda Ergaa (mRNA)n  qaama raayboosoomii jedhamaniin kan dubbifamu yoo ta’u, amiinoo asiidonni tartiiba sirrii ta’een walitti qabamanii pirootiinii oomishuu.
Wallaggaa

Wallagni Godinaalee Lixa Oromiyaa keessatti argaman keessaa tokko yoo tahu, biyya gootota hedduu biqilchitee fi durii hanga har'aatti qabsoo oromoo kan finiinsaa jiranidha.
Biqiltuu Faaggee

**Biqiltuun faaggee**(Afaan ingiliziin: **Vascular plant** ykn **tracheophytes** ) biqiltoota  tishuu faaggee addaa qaban keessaa isa kamiyyuu dha. Gosoonni tishuu faaggee lamaan qabu isaanis bishaalbuu(xylem) fi qaasamsoora(phloem), bishaan, albuudaa fi bu'aa jaariftinaa guutummaa biqiltuu keessatti sochoosuuf itti gaafatamummaa qabu. Biqiltuu miti-faaggee  irraa faallaa ta’eedha.Biqiltuun faaggee baay’ee guddachuu danda’a. Tishuun faaggee keessa jiru bishaan gara olka’iinsa guddaatti geessuuf mala kan ta’u yoo ta’u, biqiltuun  faaggee tokko ifa aduu caalatti argachuuf gara oliitti akka guddatu taasisa.Keessa biqiltuu faaggee keessaa caasaan isaa kan biqiltuu  miti faaggee  irraa baay’ee adda. Biqiltoota miti-faaggee  keessatti lubbiyyoo adda addaa gidduutti garaagarummaan xiqqaadha ykn hin jiru. Biqiltoota faaggee keessatti immoo, gummeewwan faaggee adda ta’an qoqqoodinsa fi gosa biqiltuun faaggee keessa jiru irratti hundaa’uun haala adda ta’een qindaa’u.

## Caasaa
Bishaalbuun irra caalaa pirootiinii caasaa liginiinii fi lubbiyyoo du’e irraa kan ijaarame yoo ta’u, bishaanii fi albuuda hiddaa irraa gara baalaatti geejjiba. Biqiltuun faaggee bishaan fi albuuda kan geejjiban  dhiibbaa fuula bishaanii hedduu irratti uumuudhaani. Hidda keessatti bishaan gara tishuuwwanitti xuuxama. Bishaan gara bishaalbuu keessa yaa’a, akkasumas dhiibbaadhaan olka’aa uuma. Baala irratti bishaan itti fayyadamuun booda karaa istoomaa hurkee ba’a. qaawni xixiqqoo kun kan hurkuu yoo ta’u, kunis utubaa bishaanii bishaalbuu keessa jiru irratti gara oliitti harkisa. Gochaalee walitti maxxaniisaa fi walitti hidhamiinsaatiin bishaan akka dhugaatiin dhuyuma(istiroo) keessaa darbuuttii bishaalbuu keessaa gara oliitti socho’a.Jaariftinni keessatti baala raawwatamaa. Biqiltuun faaggee akkuma biqiltoota gadii fi saaphaphuu adeemsa walfakkaatu fayyadamuun anniisaa aduu keessaa baasuun, hidhoo gilukoosii keessatti kuufata. Sukkaarri kun bifa biraatti kan fooyya’u yoo ta’u, gara kutaalee biqiltuu Jaariftina gochuu hin dandeenyetti geejjibsiifamuu qaba, kan akka jirmaa fi hiddaa. Qaasamsoorri kun dhimma kanaaf addatti kan qophaa’edha. Qaasamsoorri fallaa bishaalbuu lubbiyyoo gartokkoon lubbuu qaban irraa kan hojjetame yoo ta’u, kunis geejjibni sukkaara karaa pirootiinota geejjibaa sabagoota lubbiyyoo keessatti argamaniin akka mijeessuuf gargaaru. Qaasamsoorri bishalbuu wajjinis kan walqabatu yoo ta’u, bishaan itti dabaluun sukkaara sana callabeessuu fi geejibuuf gargaaru. Bu'aan sassaabamu, kun dhangala’aa ykn shirooppii jedhamuun beekama, kan akka shirooppii Meeppii.
Hidhoo haayidiroojiinii

**Hidhoon haayidiroojiinii gosa** hidhoo keemikaalaa molakiyuulii orbitaali(jeemawaa) atoomii haayidroojinii yeroo orbitaalaa(jeemawa) atoomotaa     elektirooneegaativiitii ol'aanaa qabanu walirra bu'u hidhoo kovaalantii fi     molakiyuulii bant-lamee ta'e uumu.Yeroo molakiyuulii bant-lamee     haayidroojiinii of keessa qabu kun molakiyuulii bant-lamee haydiroojinii qabu biroo waliin walnyaatu hidhoo uumamu dha.
Meettaa

Aanaan Meettaa aanaa godinni Harargee Bahaa qabu kheeysaa tokko yoo tahu moggaasni maqaa isaatiis kan dhufe maqaa gosa ilmaan 12'n Alaa Qalloo keeysaa 
tokko kan tahe Meettaa irraayi. 

12'n Alaatiis:

Isaaniis:-
1,Meettaa
2,Abbaadho
3,Abbayyi
4,Buubbu
5,Diiramu
6,Galaan
7, Ere
8, Kaako
9, Nuunnu
10, Gantuub
11, Arroojjii
12, Goollo

Magaalaan guddoon aanaa Meettaa Calanqoo ja'amtee beekkamti. Aanaa Meettaa kheeysa gosti ilmaan Oromoo kan biraatiis haa jiraatanii malee baay'inaan kan jiran ilmaan 8'n Meettaati:
1,Ari'a 2,Ooylo 3,Daada 4,Diimaa 5,Uuyyee 6, Dullacha 7, Buunni 8, Giyyo ja'amanii kan bekkamaniidha.

Aanaan Meettaa osoo aanaan Gooroo Muxii irraa hin muramin dura aanaa Baddannootiin wal daangeeysa ture.   Aanaan Meettaa aanaa Qarsaafi Dadariiniis wal daangeeysa.

Siidaan yaadannoo wareegamtootaa Calanqoo aan
aa kana keeysatti arkama.
 
Seenaa guutuu  kitaaba kiyya kaniin barreeysaa jiru kan Murtii Guutoo ju'urraa arkattu.

Ani Jibraa'il Hassan Mahaammad

Qoree Muxiirraa!
Seera Raawuulii

**Seerri Raa'ol** ( /ˈ r ɑː uː l z / seera) hariiroo keemistrii fiizikaalaa yoo ta'u, teermoodaayinaamiksii keessatti hiika qaba. Keemistii Faransaay François-Marie Raoult bara 1887tti yaada dhihaate, dhiibbaan gartokkee tokkoon tokkoon ruqoolee makaa *dhangala’oo* yaddoo ta’e dhiibbaa hurkaa ruqoo qulqulluu (dhangala’aa yookiin jajjaboo)b hirmeemii mooliin isaa bulbula keessa jiruun baay’ifamee wajjin walqixa ykn walfakkaata akka ta’e ibsa.. Kanarraa kan ka’e, gad-bu'iinsi sadhatawaa dhiibbaa  hurkaa bulbula callabaawaa(dilute) bulbulaa miti dafurkaa(non-volatile) hirmeemii mooli bulbulamaa bulbula keessa jiruun walqixa.

Akka herregaatti, seerri Raa’ool qaama tokkoof furmaata gaarii keessatti akka

: p_i = p_i^\star x_i

hugguu p_i dhiibbaa gartokkee ruqoo sanaa ti i makaa gaazii bulbula sanaa olitti argamu keessatti, . p_i^\star dhiibbaa hurkaa tasgabaa'aa ruqoo qulqulluu ti i, fi x_i hirmeemii moolii ruqoo sanaati i  bulbula dhangala’aa ykn jabaa keessatti. 

yoo dhangala’oonni dafurkoon(volatile) lama A fi B walitti makamanii bulbula uumuunii, faalkaan(phase) hurkaa ruqoolee bulbula lamaan of keessaa qaba. Erga ruqooleen bulbula keessa jiran tasgabaa'u irra ga’anii booda, dhiibbaan hurkaa waliigalaa bulbultii seera Raa’ool seera dhiibbaa gartokkee Daaltoon waliin walitti makuun kennuudhaan murtaa’uu danda’a

:  p = p_\text{A}^\star x_\text{A} + p_\text{B}^\star x_\text{B} + \cdots.

Jecha biraatiin, dhiibbaan hurkaa bulbula giddugaleessa ulfaatina mooliin dhiibbaa hurkaa dhuunfaa ti:

:  p = \dfrac{p_\text{A}^\star n_\text{A} + p_\text{B}^\star n_\text{B} + \cdots}{n_\text{A} + n_\text{B} + \cdots}

Yoo bulbulamaan miti dafurkaa B (dhiibbaa hurkaa zeeroo qaba, kanaaf hin hurku ) bulbulaan A keessatti bulbulamee bulbula yaaddoo(ideal) ta’e yoo uume, dhiibbaan hurkaa bulbultii kan bulbulaa sanaa gadi ta’a. Bulbulli yaaddoo bulbulaa mit danfurkaa keessatti, hir’inni dhiibbaa hurkaa kallattiin hirmeemii mooli bulbulamaa wajjin walmadaala:

:  p = p_\text{A}^\star x_\text{A},
: \Delta p = p_\text{A}^\star - p = p_\text{A}^\star(1 - x_\text{A}) = p_\text{A}^\star x_\text{B}.

Yoo bulbulamaan bulbula keessatti walqabsiifame ykn addaan ba’e, ibsi seeraa akka sababa sirreeffamaatti sababa van 't Hoff of keessatti qabata.
Abdel-Karim Kassem

**Abdel-Karim Kassem** (Afaan Arabaa: عبد الكريم قاسم; 21 Adoolessa 1914 – 9 Fulbaana 1963) July 14, 1958 hanga Fulbaana 8, 1963tti qondaala waraanaa, Ministira Muummee Iraaq, Ajajaa Olaanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa fi Ministira Ittisaa yoo ta'an, xumura sirna mootummaa booda bulchaa Iraaq isa jalqabaa ta'ee fudhatama, akkasumas hoggantoota Warraaqsa July 14 keessaa tokko.

Abdul Kariim Qaasim Adoolessa 21, 1914, Dilbata, maatii naannoo magaalaa Mahdiyaa, Bagdaad jiraatan keessaa dhalate. Yeroo umriin isaa waggaa jaha ta’u maatiin isaa gara Essaouira deemuun mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa al-Suwayra keessatti baratee waggaa afur achitti dabarsee, achiis gara Bagdaad deebi’ee barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa xumure.

Bara 1932tti Kolleejjii Waraanaatti makamee Ebla 15, 1934tti adda ta’ee eebbifame.Darreewwan keessaa ol ka’ee dhaabbata waraanaa keessatti hojiin isaa inni dhumaa Ajajaa Birgeedii 19ffaa ture.  Lolaa fi sochii hedduu irratti hirmaatee, koorsii waraanaa hedduu irratti hirmaatee faaya hedduu argateera.

Abdul Karim Qaasim dhaabbata dhoksaa dhaabbata "Al-Mansoor" ykn "Mansuriyat al-Jabal" jedhamuun beekamu qaba ture. Koreen Hojii Raawwachiiftuu Waldaa Qondaaltota Biyyaalessaa dhaabbatichatti makamee jaarmiyaalee lamaan walitti makuuf yeroo isa afeere karaa jiddu-galeessaan walii gale.

Abdulkarim Qasim miseensa Dhaabbata Ofiseroota Bilisaa kan ture yoo ta’u, warraaqsa July 14 Abdulsalam Ariif waliin geggeessee sirna mootummaa haqee Rippabiliika Iraaq labsuu danda’ee bara haaraa jalqabe.

Qaasim Ministira Muummee fi Ajajaa Olaanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Iraaq ta’uun muudamanii hanga Fulbaana 8, 1963 fonqolcha waraanaa sabboontota Arabaa fi Paartii Baath tiin durfamuun aangoo irraa kaafamanii ajjeefaman.

## Wabii
Abdul Salam Ariif

**Abdul Salam Ariif** (Afaan Arabaa: عبد السلام عارف; 21 Amajjii 1921 – 13 Ebla 1966) Fulbaana 8 irraa eegalee hanga Ebla 13, 1966 du’anitti Pirezidaantii Rippabiliika Iraaq isa lammaffaa fi Ajajaa Ol’aanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa kan turan yoo ta’u, warraaqsa July 14 geggeessan keessaa tokko turan.

Milkaa’ina warraaqsa, kufaatii mootummaa, fi hundeeffama rippabiliikaan booda Abdel Salam Abdel-Karim Kassem booda nama biyyattii keessatti nama lammaffaa ta’e. Ariif sadarkaa koloneel ta’ee hojjettoota waraanaa irratti qabatee itti aanaa muummicha ministeeraa ta’ee muudame fi Ministira Biyya Keessaa.

Haa ta'u malee, walii galtee dhabuun isaa fi Birgaadeer Jeneraal Abdul Kaarim Qaasim jidduutti uumameen Ministirri Muummee Ariif aangoo isaa irraa akka kaasanii fi Jarmanii Dhihaatti Ambaasaaddara Iraaq ta'uun muudaman.

Hanga Fulbaana 8, 1963tti mana jireenyaa keessa turan, yeroo sanatti Baathist fi sabboontoonni Arabaa fonqolcha waraanaatiin Muummicha Ministeeraa Abdul Karim Qaasim aangoo irraa buqqisanii, Abdul Salam Ariif pirezidaantummaa rippabiliika kanaa fudhatan.

Haa ta'u malee waliigaltee dhabuun Abdul Salam Ariifii fi Birgaadeer Jeneraal Abdulkaariim Qaasim gidduutti uumameen muummichi ministeeraa Ariif bakka isaa irraa ari'uun Jarmanii Dhihaatti ambaasaaddara Iraaq ta'ee akka muudu taasiseera.

## Wabii
Abdul Rahmaan Ariif

**Abdul Rahmaan Ariif** (Afaan Arabaa: عبد الرحمن عارف; , kan romanized ta’e: *ʿAbd al-Raḥmān ʿĀrif*, 14 Ebla 1916 – 24 Hagayya 2007) Pirezidaantii Rippabiliika Iraaq sadaffaa yoo ta'an, Ebla 16, 1966 hanga 17 July 1968tti pirezidaantii ta'uun tajaajilaniiru.

Bara 1936tti Kolleejjii Waraanaatti kan makame yoo ta'u, erga eebbifamee booda sadarkaa waraanaatiin ol ka'ee hanga bara 1964tti sadarkaa Meejar Jeneraal ga'utti. Bakka waraanaa barbaachisoo hedduu irratti tajaajilaa ture. Bara 1962 soorama bahee Fulbaana 8, 1963 tajaajilaaf deebi'e. Sana booda Hogganaa Istaaf Jeneraal Waraana Iraaq ta'uun muudame.

Obboleessi isaanii Pirezidaantii Abdel Salam Ariif balaa helikooptara dhoksaa ta’een erga du’ee booda, hoggantoonni ministeerichaa Ebla 16, 1966 Abdel Rahman Ariif Pirezidaantii Rippabiliikaa ta’uun filachuuf waliigalaniiru.

Hanga fonqolcha waraanaa Paartii Baath tiin hogganamuun July 17, 1968 AD irraa kaafamutti pirezidaantummaa itti fufe.

## Wabii
Tarree pirezidaantota Iraaq

Akka Heera Mootummaa Iraaqitti Pireezidaantiin Rippabiliika Iraaq mataa biyyaa fi mallattoo tokkummaa biyyaalessaa yoo ta’u, abbaa biyyummaa biyyattii bakka bu’ee heera mootummaa fi walabummaa, abbaa biyyummaa, tokkummaa fi qulqullina naannoo Iraaq kan mirkaneessudha.

Yeroon pirezidaantichaa waggaa afur yoo ta'u, yeroo tokko qofa haaromfamuu danda'a. Akka heera mootummaa Iraaq bara 2005tti pirezidaantichi kan filatamu mana maree bakka bu’oota ummataa Iraaq.

Tarreen kun erga 14 July 1958 labsamee as pirezidaantota Rippabiliika Iraaq hunda of keessaa qaba.  Pirezidaantota yeroo dabalatee.
File:Coat_of_arms_of_Iraq.svg|link=|Asxaa Rippabiliika Iraaq, "Adurree Rippabilikaanotaa" jedhama. (Afaan Arabaa: العقاب الجمهوري)
File:Abdul_Latif_Rashid_in_2023.jpg|link=|Suuraa Pirezidaantii Rippabiliika ammaa Abdel Latif Rashid bara 2022 irraa kaasee hanga ammaatti.


## Tarree

File:Muhammad_Najib_Rubaii.png|link=|Muhammad Najib al-Rubaie, Pirezidaantii (1958–1963).
File:President_Abd_al-Salam_Arif.jpg|link=|Abdul Salam Ariif, Pirezidaantii Rippabiliika (1963–1966).
File:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|link=|Abdul Salam Ariif, Abdul Rahman Al-Bazzaz, pirezidaantii yeroo (1966–1966)
File:Abdel-Rahman_Aref.jpg|link=|Abdul Rahmaan Ariif, Pirezidaantii Rippabiliika (1966–1968).
File:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|link=|Ahmad Hasan Al-Bakr, Pirezidaantii Rippabiliika (1968–1979).
File:Saddam_Hussein_in_1998.png|link=|Saadaam Huseen, Pirezidaantii Rippabiliika (1979–2003).
File:Ghazi_al_Jawar.jpg|link=|Mishaal Ajeel el-Yawar, Pirezidaantii Rippabiliika (2004–2005).
File:Defense.gov_News_Photo_050909-D-2987S-055.jpg|link=|Jalaal Talabani, Pirezidaantii Rippabiliika (2005–2014).
File:Fuad_Masum_2018.jpg|link=|Fouad Masum, Pirezidaantii Rippabiliika (2014–2018).
File:Barham_Salih_(cropped).jpg|link=|Barham Saaleh, Pirezidaantii Rippabiliika (2018–2022).
File:Abdul_Latif_Rashid_2023_(cropped).jpg|link=|Abdul Latif Rashiid, Pirezidaantii Rippabiliika (2022–amma).


## Wabii
Waancaa Afrikaa bara 2013

**Waancaa Afrikaa 2013**, sababoota ispoonsaraatiin **waancaa Burtukaana Afrikaa Afrikaa Kibbaa** jedhamuun kan beekamu, Guraandhala 19 hanga Fulbaana 10, 2013tti gaggeeffame, waancaa Afrikaa 29ffaa, shaampiyoonaa kubbaa miilaa Afrikaa Konfedereeshiniin qopheesse Kubbaa Miilaa Afrikaa (CAF).  Maxxansa kana irraa eegalee dorgommiin kun waancaa addunyaa FIFA waliin akka wal hin dhabneef waggoota lakkoofsa walqixaa osoo hin taane waggoota lakkoofsa odd-numbered keessatti akka gaggeeffamu jijjiirame .  Kanaaf maxxansi kun bara 1965 irraa eegalee waggaa lakkoofsa odd keessatti kan gaggeeffame isa jalqabaa ture .

Afrikaan Kibbaa dorgommii kana yeroo lammataaf kan keessummeessite yoo ta'u, kanaan dura bara 1996 waancaa biyyoota Afrikaa erga keessummeessitee booda . Dorgommiin bara 2013 waancaa Afrikaa bifa amma jiruun garee 16n hirmaannaan baay’inaan hirmaatanidha. Gareen Afrikaa Kibbaa kun tapha kudha-lamaan xumuraa irratti Maaliin kan ba'e yoo ta'u, kunis adabbiitiin ala ta'eera. Zaambiyaan shaampiyoonaa ittisaa turte, garuu sadarkaa gareetiin ala baate.

Naayijeeriyaan shaampiyoonaa waancaa Afrikaa sadaffaa taatee xumuraa irratti Burkinaa Faasoo 1 fi 0n injifatteetti . Naayijeeriyaan waancaa konfedereeshinii FIFA bara 2013 Biraazil keessatti gaggeeffame irratti bakka bu'aa CAF irraa taatee hirmaatteetti.
Dhundhula

**Dhundhulli**  sarara tokkoo hammam akka fododee ykn habalakee safartuudha. Fageenya dagalee uwwifame ilaalchisee saffisa sararri itti ol ka’u ykn gadi bu’u bakka bu’a. Dhundhulli tuqaa lama sarara tokko irratti gidduu jiru unkee fayyadamuun shallagamuu danda’a:

Siiqqee ( *x* 1, *y* 1 ) fi ( *x* 2, *y* 2 ) irratti tuqaa lama yoo nuuf kenname, dhundhulli sarara *m* akka armaan gadiitti ta’a

: m=\frac{y_2-y_1}{x_2-x_1}.
Arfakkuu

**Afrakkuun** boca afur walqixaa fi golee afur kan hunduu kofa sirrii (digrii 90) ta’e dha. Daayaagonaalonni afrakkuu tokkoos kofoota sirrii ta’aniin qaxxaamuru. Kofoon sarbii kamiyyuu fi cinaacha afrakkuu gidduu jiru digrii 45 dha. afrakkuun dacha’oo naanneffannaa afur qaba. Sararoota afur simmeetirii idilee qaba. afrakkuun fiixee *A*, *B*, *C* fi *D* qabu akka \square ABCD .  

## Unkee
Cedhedha

**Cedhedhni** meeshaa huruffawaa(elastic), akkaataa adda addaatiin sibiilaa irraa hojjetamee fi anniisaa kuusuu fi gadhiisuu danda'uudha. Innis haala summuugamuu (walitti dhiibamuu) ykn diriirfamuu danda’uun kan bocame yoo ta’u, yeroo humni sun baafamu gara boca isaa isa jalqabaatti ni deebi’a.

## Fiizikisii keessatti

### Seera Hook
Akka seera Hookiitti, cedhadhni tokko dheerina uumamaa isaa irraa fageenya x yoo diriirfame ykn summugame, humni harkisaa ykn dhiibaan cedhedhichi oomishu x waliin walmadaala. (Seerri kun meeshaalee dandeettii dhifamuu isaanii sadarkaa dhoqonaawaa(plasticity) irra hin gahiniif hojjata) Kanaafuu seerri kun yeroo herregaan barreeffamu

:  F=-kx, \ 

Yoom ta'u

: F humna cedhedha irratti hojjetamuudha. k Cedhedha dhaabbataa, safartuu faxama(stiffness) birraa ti.
: x qaxxaamura (diriirsuu ykn summuguu) bakka walmadaalummaa cedhedha irraa argamu dha.
Dhifamummaa

**Dhifamummaan** (Afaan Ingiliiziin: Elastic)amaloota nafooyyee meeshaa kan meeshaan humna fayyadamuun erga diriiree ykn summuugamee booda gara boca jalqabaa isaatti deebi’uudha. Meeshaan sadarkaa dhifamummaa olaanaa agarsiisu "huruffa ykn Dhifamaa (elastic)" jedhamee waama. Fakkeenyaaf: laastika, sibiilotaa fi funyoo sibiilaa.

Yoo meeshaan itti fufee harkifame, sana booda sadarkaa tokko irra ga'ama yeroo humna sana buqqisuu irratti, qaamni gara haala jalqabaatti hin deebi'u. Humni boca-geeddartii(deformation) guddaan qaamni tokko hanga amaloota dhifamummaa isaa itti qabatu daangaa dhifamummaa meeshaa qaama sanaa jedhama. Daangaa dhifamuummaa bira darbee, jajjaboon bocaafi guddina isaa isa jalqabaa hin deebifatu.Daangaan dhifamummaa amalli qaama tokkoo yoo ta’u dhifamummaan ammoo amalli meeshaati. Meeshaaleen hundi hanga geeddarama bocaa murtaa’etti dhifama dha; achiis dhoqonnawummaatti garagalchu. Burqaawwan humna alaa guddaan yoo saaxilaman birraa ta’uu isaanii waan dhabaniif pilaastikii ykn la'iloonii ta’uu barbaadu.Daangaan dhifamummaa meeshaa daaktiilii qabxii jalqabaa geedaramnii bocaa pilaastikii ti. Daangaan dhifamummaa jajjaboo tokkoo hamma guddaa inni guddina ykn bifa dhaabbataadhaan osoo hin jijjiirin itti diriiruu danda’uudha. Yoo humni dhisuu daangaa dhifamummaa ol kaa’ame, wanti sun pilaastikii ta’ee boca.

Amalli dhifamummaa meeshaalee jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti gahee guddaa qaba.

Fayyadama qabatamaa dhifamummaa keessaa muraasni kanneen armaan gadiiti.

# Kutaaleen sibiilaa maashinarii gonkumaa dhiibbaa daangaa dhifamummaa ol ta’een hin saaxilaman; yoo kana hin taane dhaabbataadhaan qaama isaanii ni boqotu.
# Yabbinni funyoo sibiilaa fe’umsa kenname kaasuuf kireenii keessatti fayyadamu beekumsa daangaa dhifamummaa meeshaa funyoo fi sababa nageenyaa irraa murtaa’a.
# Riqichi yeroo dheeraaf itti fayyadama isaa keessatti riqichi tokko walitti fufiinsaan jijjiirama saffisaa waan ta’eef yeroo dheeraaf erga itti fayyadamanii booda nageenya akka hin qabne labsama. Bu’aan isaas cimina elastikii dhabuu fida.
# Olka’iinsa guddaa gaara lafa irratti argamu amala elastikii lafaa irraa tilmaamuun ni danda’ama.
Daraaraa

**Daraaraan**, **Ililliin** ykn **Abaaboon** jedhamuunis kan beekamu, caasaa walhormaataa biqiltoota daraaraa (biqiltoota qoqqoodinsa Angiospermae ) keessatti argamudha. Daraaroonni walnyaatinsa qaamolee biqiltootaa of keessaa qabu – utubduu baala daraaraa    guddachaa jiru marsan fi eegu, baaldaraaraa poolineetota hawwatu, fi qaamolee walhormaataa margondola(gametophytes), kan biqiltoota daraaraa qaban keessatti saallubbiyyoo uumu . margondoli dhiiraa,  isparsanyii kormaa  oomishani, bullaa daraaraa baattubullaa(anther) keessatti oomishame keessatti marfamanii jiru . margondoloonni dubaraa hanqaaquu qaamnaayyeen(carpel) keessatti oomishaman keessa jiru.

Biqiltoonni daraaraa qaban baay’een isaanii bineensota, kan akka kanniisa, bilaachaa, fikkf, irratti kan hirkatan, habaree isaanii daraaraa adda addaa gidduutti dabarsuudhaaf, akkasumas tooftaalee adda addaatiin poolineetota kana hawwachuuf guddataniiru, kunis halluu ifaa, daraaraa mul’ataa, urgooftuu hawwataa fi oomisha neektari dabalata, madda nyaataa poolineetarootaaf ta’u.  Haala kanaan, biqiltoonni daraaraa qaban hedduun tajaajila waliif kennan irratti wal-irratti hirkatanii akka ta’aniif poolineetota waliin ta’uun guddataniiru —biqiltichi yoo ilaalle, mala walhormaataa; haala poolineetarii keessatti madda nyaataa.

## Caasaalee Daraaraa
**Utubaa baala daraaraa**: Baala magariisa ala baala daraaraa jiru dha.   Daraaraa  kichuubalaa irraa ittisuuf gargaara.

**Baala daraaraa:** Halluu  ifaa  qabu.  Halluu  fi  foolii  isaaniitiin  ilbiisota ofitti harkisu.

**Qaama kormaa:** Iddoo   bullaan   daraaraa   itti   qophaa’u   dha.   Innis   qaama kormaa daraaraa ti

**Utubaa baattuubullaa:** qal’aa dheeraa baattuubullaa utubu dha.

**baattuubullaa**:  iddoo poolaniin ykn habareen itti qophaa’u dha

**Simattuubullaa:** Qaama  dhalaa gubbaarraa ta’ee kan bullaan daraaraairra qubatu dha.

**Irbirkuu**: Qaama dhalaa kan simattuubullaa utubu dha.

**Manqaaquu**: Dhiita’aa gara  jala  qaama dhalaa ta’ee hanqaaquu  of keessatti kan qabate dha.

**Hanqaaquu**: lubbiyyoo sanyii wal-hormaataa