open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arsii

**Arsiin**  godinaalee Oromiyaa keessa isa tokko. Maqaan godinaa kan moggaafame ummata Oromoo Arsii ilma Booranaa irraahi. Ummatni Arsii baayyinnaan naannoo Baalee fi Arsii keessa jiraatu. 

**Dangaa Godina Arsi**
Kibbaan - Baale
Kibba Dhihaan - Sabaa, Sablammoota fi Ummattoota Kibbaa 
Kaaba Dhihaan - Shawaa Bahaa 
Kaaban - Mootummaa Naannoo Affaar 
Bahaan - Harargee Dhihaa 

Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa akka gabaasetti bunni tonii 2198 ta'u gara dhumaa bara 2005 akka aanaa kanatti oomishama. Kunis gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irraa fudhatame. Kuni immo basii 1.9% Arsi yoo ta'u, Itoophiyaafi immo basii 0.97% ta'a. Magaalaa guddoon Arsii Asalla yoo ta'u, lafonni biraa Arsii kessatti argaman kan akka Abomsa fi Asasa jedhamani ni jiru.

## Dimoograafii Ummata Arsii

Baay'ina ummataa 3,135,686 - dhiira 1,557,984 fi dubartoota 1,577,702. Dhibbeentaan 12.3% (386,707) kan ta'an tti galu. CSA 2005

Ballina - 23,724.44 sq Kiloomeetirii 

Tuuta'insa Ummataa - 132.17 ummata sq Kiloomeetirii tokkoon. 
 
Akka gabaasa  - 24, 2004 Meemorandamii Baankii Addunyaatti ummata keessaa dhibbeentaan 4 elektiriikii fayyadama.

Kuufama karaa konkolaataa - 45.0 kilometers per 1000 square kilometers, Nami baadiyyaa tokko giddugaleessa heektaara lafaa 1.2 yoo qabaatuu fi horii hanga 1.1. Dhibbeentaan 84 ijoollee fudhatamte mana barumsa sadarkaa tokkoffaa baratan yoo ta'an, parsantii 22% immoo mana barumsa sadarkaa lammaffaa keessatti argamu. Parsantiin 17% lafa Arsii Busaan qabamaniiru, garuu tokkolleen tisiisa *Tsetse fly* jedhamtuun hin qabamne.

## Aanaalee Godina Arsii (Asallaa)

* Amiinyaa
* Arsii Nageelle
* Ajjee
* Adaabbaa
* Birbirsa(Laajo)
* Heeraro
* Asako
* Boqojjii
* Collee
* Digaluuf Xijjoo
* Dodola
* Doddotaa-siree
* Gadab

* Giniri
* Gololchaa
* Hexoosa
* Jajjuu
* Kofale
* Kokosa
* Martii
* Muneessa
* Nansaboo(worqaa)
* Roobee
* Shaallaa

* Shaashamannee
* Seeruu
* Shirka
* Sude
* Tena
* Wandoo
* Xiyyoo
* Zuwaay Dugdaa ykn Danbal
* Gunaa(aanaa)
* Balee Gasgaar
* Loddee Hexxoossa
Boqojjii (aanaa)

**Aanaan Boqojjii** burqaa atileetota bebbeekkamoo Oromiyaati. Kanneen keessaa Daraartuu Tulluu, Qananiisaa Baqqalaa, Taarikuu Baqqalaa, Faaxumaa Roobaa, Xurunash Dibaabaa, Ijjigaayyoo Dibaabaa fi Mastawit Tufaafaa maqaa dhahuun ni danda'ama.
Faarfannaa

['''''[Maqaa Fayyadamtotta - Maqaan atii yeroo log-in tattu akka user name kankeettit fayyadamte bakka kanaatti argama. Kana banuun immo gara fulla kankee qofaa ta'e sii gessa. Fulla kana akka fedhii ketti midhagsu ni dandetta. Haa ta'u malee akka nami si barresu danda'u gochuu qabda, fakkena kiyya ilalli DE.
Dubii kiyya - Kunii bakka barrefama namii si barrese tartibaa guyyatiin itti argamu dha.
Fedhii kiyya - Wa'ee kana ilaluuf Fedhii Kiyya banii.
Tartibba-jijjirama kiyya - Yoo barrefama tokko barresitte fixee bodaa ilaluu kan jedhuu yoo tuqxe, akka barrefami suni ilalchaa kankee jalatti ta'u godhaa. Kuniis jijjirami namni biraa barrefama sunii irratti godhuu hunda bekku ni dandetta. Kunii immo kan itti argamu bakka tartibba-jijjirama kiyya jedhuu kanatti. Wa'ee kana ilalluf kana banii.
Keena kiyya - Yoo log-in tatee jiratee tatee, bakka kana banuun barrefamotta atti barresite si agarsisa. Haa ta'u malee yoo barrefama tokko log-in osoo hin ta'in barresite turtee ta'e, barrefami sunii akka keena ketiit hin fudhatamu. Wa'ee kana ballinan ilaaluf kana bani.
log out - Ergaa barresitee xumurtee bodaa log-out gochuu kee hin dedhiin.
## Headline text
Umar Sulemaan

**Umar Sulemaan** weelliisaa beekkamaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Umaar wallee qabsoo Oromootif jajjabeessuuf weellisun ummata biratti beekkama.

## Wabii
Gabrummaa

Ol-aantummaa Saba ykn gartuu tokkoon ykn mootumma gartuu tokkoon hacuucamanii jiraachuudha, mirga namuummaa fi mirga demokraasii dhabanii sodaachaa jiraachuudha
Francesco Totti

**Francesco Totti** n taphatta kubba milla Italy yoo ta'u.

### Wa'ee issa
* Maqqa guttu - Francesco Totti
* Guyya dhallotta - September 27, 1976 G.C
* Umrii - 34
* Bakka itti dhallate - Rome, Italy
* Dherrina - 1.80 m (5 ft 11 in)
* Bakka itti taphattu - Attacking Midfielder, Striker

### Bakka itti taphattu
* **Club** amma - AS Roma
* Lakkofsa - 10

### club ergaa guddatte kessa turee
* 1992 - amma - AS Roma yerro 447fi taphatte 192 galche

### Biyya taphatef
* 1998 - amma - Italy yerro 58 taphatte 9 galche
Asallaa

**Asallaan** naannoo Oromiyaa keessa kan aargamtu yoo taatu magaalaa guddoo godina Arsiiti. Asallaan magaalaa guddoo Oromiyaa tan taate Finfinnee irraa kilomeetira 175, Adaamaa irraa ammo kilomeetira 76 gama kibbaatiin fagaattee argamti.
Afaan Occitan

**Afaan Occitan** afaan baay'innaan Europe keessatti dubbataman keessaa sadarkaa afraffaa irra jira. 

* Lexic oromo-occitan occitan-oromo
Osasco

**Osasco** (Osasku) is 'n stad in Brazil, South America. Osasco ballini ishe hanga 65 km². Bara 2009 bayinna ummata 718,646 calu biyyotta.

* Density 11.069,1/km²

* Time zone EAT (UTC-3)

* Summer (DST) (UTC-2)

* Calling code +55 (11)

## Internet

* http://www.osasco.sp.gov.br
* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/
Galaana Diimaa

**Galaana Diimaa**n () galaana qalla Garba Indiyaa keessatti argamu kan Afrikaa fi Eshiyaa jiddu jiru. Galaana Diimaan kunii kan Garba Indiyaa walitti qabate kibbaan Bab el Mandabii fi Gulfii Eden keessan yoo ta'u, kaaban immoo Peninsulaa Sina'i, Gulf of Aqaba (Gulf of Eilat fi Gulf of Suez (kan gara Kanaalii Suwiiz nama gessu) kessanni. *Ecoregion*iin Galaana Diimaa Global 200 dha. 

Kuta Sulula Guddaa hanga ta'e kan qabatu Galaana Diimaan kuni ballina lafa walumaa galatti hanga 174,000 isquweer maayils (isquweer kiilometirii 450,000) yoo qabatu: dheriini isaa maayilisii 1,200 (1,900 km) fi ballina dagalee bakka Galaana Diimaan itti ballatutti argamu maayilisii 190 (300 km) ta'a. Galaana Diimaan dhooqa garaa keessa guddichi jiddu isaatti argamu 8,200 feet (2,500 m) yoo ta'u, avirejjiin dhooqa Galaana Diimaa immo 1,640 feet (500 m) ta'a. Haa ta'u malee bakka dhooqa diddiqa qaban ni jiru; bakkonni kunis binensotta bishaan keessa jiraatanii fi Corals baayyee of keessaa qabu. Galaanni kuni gosa lubbu qabeeyyii lafee dugdaa hin qabne(invertebrate) 1,000 fi kooraalsi(corals) laafaa fi jabbaa ta'an 200 of keessaa qaba. *Galaanni* kuni adunya keessaa fiixee kaaba naannoo tiropikaalitti argama.

Galaana Diimaan adunya keessaa baayyee soogiddaa'aa(soogidda qabaachuun) ta'un beekkama; kuni immo akka bishaan Galaana Diimaa itti maru irra kan ka'e dha. Kunis kan adda ta'e sababa hurka(evaporation) fi dhibba qilleensaatti. Sogiddummaan Galaana Diimaa 3.6% hanga 3.8% ta'a.
Harargee

*Harargee Bahaa godina Oromiyaa kudha-lamaan keessaa tokko yoo taatu, maqaa kanas kutaa biyyaa Harargee durii irraa fudhatte.

Harargee bahaa 

aanaabaayee qabuuahaa
1 aanaa haromaaya
2 aanaa baabbilee
3 aanaa midhagaa tolaa
4 aanaa dadar
5 aanaa konbolcha
6 aanaa fadis
7 aanaa mayyu mulluqe
8 aanaa gurawaa
9 aanaa baddannoo
10 aanaa jaarsoo
11 aanaa cinaaqsan
12 aanaa gooroo guutuu
13 aanaa meettaa
14 aanaa gooroo muxii
15 aanaa gola odaa
16 aanaa qarsaa
17 aanaa malkaaballo
18 aanaa kurfaacallee
19 aanaa qumbii
20 aanaa gursum
aanaan midhagaa Araddaa 19 qaba
magaalaa miidhagaa
Araddaa rooba
Araddaa lencaa
Araddaa barzaala
Araddaa urjii
Araddaa qeeransaa
Araddaa tarkaanfataa
Araddaa biyyoo waraabaa
Araddaa mudhii baallii
Araddaa bilisummaa
Araddaa quufa
Araddaa maabara nagayaa
Araddaa suufataa
Araddaa nagaya midhagaah
Araddaa ibroomuussaa
Araddaa salaama
Araddaa diddiimtu qalayaa
Araddaa Mullu
Aradjiddo gaarri 

Harargee lixa jechun Aanolee fi magaalaa guddoo fi xixiqqoo baayee qabdii
Adaamaa

**Adaamaa** magaalaa guddoo Oromiyaa kan turte yoo ta'u, yeroo ammaa magaalaa guddoo godina Shawaa Bahaati.
Odyssey

**Odyssey**
Biyyii Greek bareffama seena duriin kan bekamaan yoo ta'an, bareffamotni kunis akka barressa irrati hunda'e garagarumma qaban. Aristotle, Socrates fi Platon fedhiin isaani waan barsisu irrati hunda'ef barrefamotta bayee hin qaban, haa ta'u malee jechonni isaani barresitotta biraan dabafarma turee. Akkasumas yeroo isaanitti philosophiin waan bekkama ta'eef bayeen isaani bulchaan akkami bulchu akka qabuu, namni garagara akkam walit dhufee akka jirachu danda'u fi wa'ee waqqaa irratti xiyeffata turaan. Haa ta'u malee barresaan Homer jedhamu xiyyefanan isaa
Wallagga

**Wallagga** kutaa bulchiinsa imapaayera Itoophiyaa kudha arfan keessaa tokko yoo taatu dhiha biyyatiitti argamti. Magaalaan guddoon kutaa bulchiinsa Wallaggaa Naqamtee dha.

## Wabii
Meettaa (aanaa)

**Aanaan Meettaa** gosa baayinaan aanaa kana keessatti argamu Meettaarra yoo moggaafamu,magaalaan guddoon aanaa kaanaa magaalaa Calanqooti. Aannaan kun akka Harargee Bahaatti aanaa bal'aa dha.
Busaa

**Busaan** (malaria) dhukkuba daddarbaa kan bayyinaan naannoo *tiroopikii* fi *sab-tiropikii* kessatti ardii Ameerikaa, Eshiyaa fi Afrikaatti argamu. Dhukubni kun tilmaaman hanga ummata miliyoona 400 ta'u wagga tokkotti kan qabu yoo ta'u, ummatta miliyoona 1 hanga 3 ta'an waggaatti ajjeesa. Ummatni dhibeen kun bayyinaan ajjesus ijolle xixiqqoo Sab-Sahaaraa Afrikaatti argamani.

Dhibee busaa kan namarraa namatti dabarsu bookee busaa ishii dhaltuu Anoofeles jedhamuun beekkamtu. Maxxantoonni busaa nama qabsiisan seelii dhiiga diimaa keessatti kan wal horan yoo ta'u kanarraan kan ka'e, busaan hirrina dhiigaa (anaemia), akkasumas mallattoo oo'a qaamaa, qorri namtti dhaga'amuu, of wallaaluu fi du'a fida. Dhibee busaa ittisuuf akka bookeen busaa nama hin hiddine(ciniinne) gochuun barbaachisaa dha. Kana gochuuf agobarrii fayyadamuu, qoricha bookee busaa biifuu, fi bishaan ciise gogsuun fala ta'a.

Dhibeen busaa talaalli hin qabu. Kanarraan kan ka'e, falli inni guddaan akka dhibeen kun nama hin qabne ittisuudha. Qorichi dhukkuba kana ittisu garuu gatiinsaa miyaa waan ta'eef namoonni naannoo busaaf saaxilame jiraatan gatii isaa hin danda'an. Ga'eessota nannoo busaaf saxilame keessa jiraatan baayyeerratti dhibeen kun deddebi'ee itti ni ka'a, akkasumas humni dhibee kana ittisuu isaaniis dadhabaa deema. Dhukkuba kana yaaludhaaf qoricha akka kuniin(quinine) ykn artemisiniin(artemisinin) fayyadamuun kan beekkame yoo ta'u dhibeen busaa garuu yeroodhaa gara yerootti qorichoota kanatti baraa jira.

* Waaʼee Busaa Wanta Beekuu Qabdu
Guddinaa Tumsaa

**Luba** **Guddinaa Tumsaan**  bara 1929 Wallagga keessatti iddoo Boojjii jedhamutti dhalatan. Luba Guddinaan obboleessa waa'ee Oromootif wareegame Baaroo Tumsaa jedhamu qabu.

Waldaan Makaana Yesuusii dandeettii geggeessummaa fi beekumsa obbo Guddinaa waan hubatteef, bara 1963tti gara Ameerikaa deemanii Luter Tiyoolojikaal Seminaaritti tiyooloojii akka baratan goote. Ijoollee isaanii shananii fi haadha manaa isaanii Itoophiyaatti dhiisanii 1963 amma 1966tti achitti barumsarra turan. Yeroo barumsa xumuran baachiler digirii diviiniitii fudhatan.

## Dura Ta'aa Waldaa Makaana Yesuus Ta'uu Isaanii
Erga barumsa isaanii xumuranii booda, Luba Guddinaan gara Itoophiyaatti deebi’an. Akkuma deebi’aniin Jeneraal Sekreeterii (Dura ta’aa) Waldaa Makaana Yesuusii Itoophiyaa ta’anii muudaman. Bara 1966 kaase hanga 1979 ajjeefamanitti jeneraal sekreterii ta’anii tajaajilaa turan.
 
Geggeessummaan isaanii waldaan Wangeela, kabaja ilma namaa fi walqixxummaa sabaa irratti akka xiyyeeffattu godhe. Yaadni isaanii tiyooloojii Kiristoos bu’uura godhatee fi guutummaa ilma namaa irraatti xiyyeffatu ture. Barumsa argachuu, dhukkubsataa yaaluu, guddina diinagdee, hawaasa tokkummaasaa cimaa, fi amantiitti cimuu walitti kan qabate ture. “Afrikaa keessatti siyaasni eenyu jiraachuu akka danda’uu fi eenyu du’uu akka qabu murteessa” jechuun komiidhan dubbatu.

Mootummaa fiwudaalii Hayila Sillaasee warraa balaaleffatan xiqqoo keessa Luba Guddinaan tokko turani. Boodarras waan mootummaan Dargii jedhe namoota “lakki” jedhan keessaa tokko turan.

## Qabamuu fi Ajjeefamuu Isaanii
Luba Guddinaan bara 1979 mootummaa Dargiitin qabamanii mana hidhaatti galan. Pirezidaantiin Federeeshinii Luteraanii Addunyaa yeroo sanaa lubbu isaanitif waan sodaataniif Pirezidaantii Tanzaaniyaa yeroo sanaa Juuliyees Nereeree kadhachudhaan dhimma isaanii keessa akka seenu godhan. Nereereenis mootummaa Itoophiyaa wajjin dubbatanii akka gad lakkifaman godhan. Carraa kanatti fayyadamanii akka biyyaa baqatanii Tanzaaniyaa jiraatan yeroo gaafataman, Luba Guddinaan garuu waldaakoo gadhiisee hin baqadhu jechuun didan.

jechuudhan didani. Macaafaa qulqulluu keessaa 2Qor  5:15 isa

jedhu dubbatan.

Gaafaa Adoolessa 28, 1979 Luba Guddinaan qabamanii ajjeefaman. Duuti isaanii mullataa fi dandeettii guddaa tiyooloojiirratti isaan qabanii fi waldaan Itoophiyaa yeroo sanatti baayyee barbaaddu akka dhabdu godhe. Tiyooloojii Afrikaatiifillee miidhaa guddaa ture.

Yaadanno Luba Guddinaatif jecha dhaabbanni **[[Gudina Tumsa Foundation]]** jedhamu dhaabbateera. Kaayyoon dhaabbata kanaas namoota rakkatoo fi miidhamoo ta'an gargaaruudha.
Dhaabbanni GTF YKN Gudina Tumsa Foundation jedhu kun Oromoota karrayyuu barsiisuuf karaa guddaa saaqeera.

## References
* https://web.archive.org/web/20130504151843/http://www.dacb.org/stories/ethiopia/gudina_tumsa.html Gudina Tumsa, 1929 to 1979, Ethiopian Evangelical Church Mekane Yesus
* Ethiopia, Dictionary of African Christian Biography
* Gudina Tumsa awarded the Christus Lux Mundi
* https://web.archive.org/web/20160305175717/http://www.staffangrenstedt.se/files/rev-gudina-tumsa-in-kambata-2011.pdf The Ministry of Qes Gudina Tumsa in the Kambata/Hadiya Region
Iluu Abbaa Booraa

**[[Iluu abbaa boor|Iluu]] Abbaaboor** godina Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko dha. Daangaan Iluu Abbaabooraa kibbaan Saba fi Sab-lammoota Ummattoota kibbaan, kibba-dhihaan mootummaa naannoo Gaambeellaa, dhihaan Baha Wallaggaa, kaaban mootummaa naannoo Benishangul-Gumuzii fi bahaan Jimman marfama. Aanoleen Iluu Abbaabooraa kessatti argaman Beddeellee, Goree fi Mattuu jedhamu.

Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa(Central Statistical Agency) akka barreeffama Abbaa Tayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa (Ethiopian Coffee and Tea Authority) irratti hunda'ee akka gabaasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti oomishama. Kuni immo ba'ii Oromiyaaf parsentii 12.9% yoo ta'u, Itoophiyaaf parsentii 6.5% ta'a.

CSAn akka 2005tti ibsetti, godinni kuni bayyinaa ummatta walii-galatti hanga 1,197,156 yoo qabattu kana keessaa 587,134 dhiira yoo ta'an 610,022 immo dubra. Kana  keessa 143,577 yookan parsentii 12% kan ta'an magaalaa keessa jiraatu. Ballina lafa tilmaaman hanga 16,555.36 square kilometers ta'u kessatti, Iluu Abbaabooraa tilmaaman isquweer kiilomeetirii tokkorratti nama hanga 72.31 (population density) ta'u qabbu.

Akka Caamsaa 24, 2004 Baankii Addunyaa(World Bank) memorandamiitti, parsentiin 9% jiraattota keessaa elektrikii fayyadamu. Godinni kuni *road density* 43.2 kilometers per 1000 square kilometers (averegii biyya wajjin yoo walitti ilallani immo 30 kilometers ta'a).  Avirejjiin abba mana baadiyya tokko hektaara 1.1 lafa yoo ta'u, mattan horri hanga 0.6 qaba. Parsentiin 14.7% ummatta hojji qotee bulaa ala ta'en jiratu (yoo walitti madalanni immo avirejjii biyya keessaa parsentii 25% fi avrejjii Oromiyaa keessaa parsentii 24% ta'a. Parsentiin 84% ijoollee mana barumsaa sadarkaa tokkofatti argamu akkasumas parsentiin 23% mana barumsaa sadarka lammaffatti argamu. *Memorandum*iin godina kanaf rakkoo qillensa hamanni qabamu qabxii 296 kennaffi.

## [[Aanolee Iluu Abbaabooraa]]

*Ale
*Beddellee
*Buree
*Cooraa

*Daarimuu
*Dega
*Dhedheessa
*Gachii
*Mattuu
*Noonnoo
*Suphee fi Soddo
*Yaayyuu
Eeshiyaa

**Eeshiyaan(Ilboroo)** addunyaa keessaa ardii bal'oo fi ardii ummata baayyee of keessaa qabduudha. %8.6  ballina lafa walii-galaa keessaa yoo qabattu, lafa (bishaan osoo hin lakkaa'iin) qofaan immoo parsentii 29.4 qaba. Baayyina ummata hanga biiliyoona afurii qabaachuun, parsentii ummata addunyaa keessaa Eeshiyaan parsentii 60% qabdi. 

Baayyinaan Heemisfara Bahaa fi Heemisfara Kaabaa, Eeshiyaan lafa Afrikaa-Yuraashiyaa jedhamtee beekkamti, Dhihi Eeshiyaa yeroo booda Yuurooppiin walitti qabateera. Kan itti argamus Baha Suwiiz Kaanaalii, Baha Tulloota Yuraal, fi Kibba Tulloota Kaa'ukaases, Galaana Kaaspiyaanii fi Galaana Gurraachatti (Black Sea) argama. Eeshiyaan Bahaan Garba Paasiifiikiin, Kibbaan Garba Indiyaaniin, akkasumas Kaabaan Garba Arkitiikiin daangeffamtee argamti.

## References
Ambo (magaala)

**Ambo** magaalaa Oromiyaa gara dhihaatti aanaa Amboo keessatti argamtu. Magaalaan Amboo naannoo Oromiyaa godina Shawaa Dhihaa kessatti argamti.  Magaalaan kun Finfinneerra gara dhihaattii Kiilomeetira 114 fagaattee argaamti. Ol ka’iinsi lafaa naannoo Amboo meetira 2101 yeroo ta’u laatiitiyuudii fi loongitiyuudiin ishii 8059’N 37051’E ta'a.

Ambo waan baayyedhaan beekkamti. Kana keessa tokko hora (mineral water) Ambotti. Warshaan hora kanarraa Bishaan Amboo oomishu magaalaa Amboorraa kiilomeetira 5 fagaatee argama. Kan biraa dhagaa mana ijaarsaaf oolu dhagaan Amboos achumatti argama. Manneen naannoo sana baayyeen kan ijaarraman dhagaa Amboo kanaani.

Ambo bishaan oo’aa(hot spring) lafa keessa burqu qabdi. Bishaan oo’aan kun bashannanaafis ta’ee fayyaa ofii eeguuf tajaajila guddaa kenna. 
Ambo naanno ishiitii iddoowwan turistii harkisan baayye qabdi. Kana keessa Finca’aa Gudar, Fincaa’aa Hulluuqaa, Haroo Wancii, fi kkf kaasuun ni danda’ama.

Ambo keessa Yuunivarsiitii tokkoo, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa lamaa fi manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa baayyetu jira. Manni Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Amboo mannen barnoota gurguddo Oromiyaas ta’e biyyattii kessa jiran keessa tokko.

Akka lakkoofsa uummataa bara 2005tti, magaalaan Ambo uummata 49,421 qabdi. Uummanni magaalaa Amboo Oromummaa kan labsanii fi deeggartoota Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) akka ta’an dubbatama. Kanaafis akka ragaatti kan kaafamu Mana Barumsa Sadarkaa 2ffaa Amboo keessatti baratoonni yeroo baayyee mormii mootummaarra qaban ibsaa turuu isaaniiti.

## Wabii
Wallagga Bahaa

**Godinni Wallagga Bahaa** Godinaalee Lixa Oromiyaatti argaman keessa ishee tokko. godinaalee fi naannoolee adda addaa tiin kan daangeffamtu ta’ee Godinichi bahaan Godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaa fi Lixa Shawaatiin, Lixaan Godinaalee Wallagga Lixaa, Iluu Abbaa Booraa fi naannoo Beenishaangul Gumuziin, Kaabaan Godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaa fi Naannoo Amaaraatiin, Kibbaan Godinaalee Iluu Abbaa Booraa fi Jimmaatiin daangeffamti.

## Notes
Limmu (aanaa)

Magaalaan **Limmu** Galiilaa baay'ee kan namatti toltuufi kan nama hawwattudha, Kana qofas miti bakka namootni ciccimooniif bebbeekamoon keessa ba'anidha. Manni barumsaa, Waajirri barnootaa, Dhaabbileen fayyaafi kanneen kana fakkaatan keessatti argamu. Keessattu Manni barumsaa ishee namoota gurguddoo sammuudhaan bilchaattoo ta'an oomishaa turte, ammas oomishaa jirti.
—Megersa Dereje, Yuunivarsiitii Jimmaa
Abuunaa Gindabarat

**Abuunaa Gindabarat** aanolee godina Shawaa Dhihaa keessaa tokko. Aanaan Abuunaa Gindabarat kan argamtu gara kaaba godinichatti yoo ta,u duraan aanaa Gindabarat jala turte. Aanaan kun karaa Kaabaa Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Shawaa Kaabaatiin, karaa bahaa aanaa Meettaa Roobiitiin, karaa kibbaa aanaa Jalduutin, karaa dhihaa immoo aanaa Gindabaratiin daangeffamti. Bulchiinsi aanaa kanaa magaalaa xiqqoo Bakkee Qalaaxee keessatti argama.

Aanaan kun walumaa galatti ganda baadiyyaa 43 fi ganda magaalaa 1 qaba. Ballinni lafa aanaa kanaa km2 135.25 ykn heektaara 135875.41.
Lafti ol ka'aan aanaa kanaa meetira 2064 yoo ta'u lafti gadi bu'aan immoo meetira 1000 ta'a. 

Akka lakkoofsa ummataa bara 2007tti, baayyinnii ummata aanaa kanaa 109,545 ta'a.

## References
* Abuna Gindeberet Woreda's Profile
* Geohive, Census Results of Ethiopia
Naqamte

**[[Kallacha|Naqamte]]** magaalaa Oromiyaa dhihaatti argamtu keesaa ishee tokkodha. Magaalaan Naqamte naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Bahaa kessatti argamti. Iddon itti argama ishee ol ka’iinsa lafaa meetira 2,088 kan qabu yoo ta’u latitude fi longitude 905’N 36033E qaba. Naqamte aanaa Guutoo Waayyuu keessatti argamti.
 
Naqamte magaalaa guddoo Kutaa Bulchiinsaa Wallaggaa kan durii kan turte yoo ta’u amma immoo magaalaa guddoo godina Wallagga Bahaati. Akka lakkoofsa uummata bara 2005 godhame agarsiisutti, uummata 84,506 ta’utu magaalaa kana keessa jiraata. Akka lakkoofsa uummata bara 1994 godhameetti, Naqamte uummata 47, 258 qabdi turte.

Naqamte keessa iddoowwan seenaa kan akka Masaraa Kumsaa Morodaa, awwaala Onesmoos Nasib (Abba Gammachiis), godaamba Wallaggaa fi kkf jira. Dhaabbata gurguddoo Naqamte keessatti argaman keessa tokko Yuunivarsiitii Wallaggaati. Istaadiyeemin sadarkaa isaa eeggate Naqamte keessatti qarshii miliyoona dhibba lamaa ol ta’uun ijaarramaa jira. Istaadiyeemin kun Istaadiyeemii Wallaggaa jedhamee moggaafame. Naqamte nyaata aadaa wallagga keessatti bekkamaa kan ta’e Ancooteedhan beekkamti. Hoteellonni fi manneen nyaata hedduun nyaata kana keessummoota isaaniif ni dhiyeessu.

Naqamte kan ishiin hundoofte jaarraa 19ffaa gara gidduu keessa. Yeroo san magaala guddoo Mootummaa Wallaggaa turte. Bakaree Godaanaa fi ilmi isaanii Morodaa Bakaree Naqamte magaalaa guddoo Mootummaa Wallagga godhatanii akka turan seenaan ni dubbata. Boodarras, ilmi Morodaa, Kumsaa Morodaa achuma qubatee Wallagga bulchaa akka ture ni dubbatama
City|
 |  Name = City of Nashville
 |  Flag =
 |  Uniform emblem =
 |  Map =
 |  Country = Ethiopia
 |  Region = Orissa
 |  District = East Wales district
 |  District =
 |  Ganda =
 |  Elevation = 2,088 m
 |  Population = 110,688 (2012)
 |  Population clustering =
 }}
 **[[Kallacha|Naqamte]]** is a town in the western part of [Oromia]  The city of Naqamte is located in the [Oromia region of [East Wallagga]  It is located at an elevation of 2,088 meters and has latitude and longitude 905’N 36033E.  Naqamte is located in [Guutoo Wayyuu district.
 
 Naqamte was the capital of the former Wallagga Administrative District and is now the capital of East Wallagga district.  According to the 2005 census, the city has a population of 84,5  According to the 1994 census, Naqamte had a population of 47,

 There are historical sites in Naqamte such as Kumsa Moroda Palace, the tomb of Onesmus Nasib (Abba Gammachiis), Wallagga settlement and so on.  One of the largest institutions in Nashville is the [University of Wales]  A state-of-the-art stadium is being built in Naqamte at a cost of over Rs.  The stadium was named [[Wallace Stadium]  Naqamte is famous for its [Ancootee which is a traditional dish in Wallagga.  Many hotels and restaurants offer this dish to their guests.

 Naqamte was founded in the mid-19th century.  It was then the capital of the [Wall Kingdom]  History tells us that [Bakaree Godana and his son Morodaa Bakaree made Naqamte the capital of the [Wallagga Kingdom]  Later, Moroda's son, [Kumsaa Moroda is said to have settled there and ruled Wallagga.

## Wabii
Galaana Meditiraaniyaanii

**Galaanni Meeditiraaniyaanii** (kaabaan digirii 35, bahaan digirii 18) galaana Garba Atilaantiiktti qabtee argamu yoo ta'u baayyinan lafaan marfame argama, kunis kaaban Yuurooppiin, bahaan Eshiyaan dangefamme argama. Ballina hanga km² miliyoona 2.5 (965,000 mi²) qabata, haa ta'u male bakka Atilaantiik (Strait of Gibraltar) itti walitti qabamutti ballina 14 km (9 mi) qofa qaba. Qorannaa Garbaa (Oceanography) keessatti Meeditiraaniyaanota biraa irraa gargar baasuuf *Galaana Meditiraaniyaanii Eurafrican* yokan Galaana Meditiraaniyaanii Yuurooppi(European Mediterranean sea) jedhamee waammama. Bara duriitti akka daandii daldalaa fi addatti ummanni Mesoppotaamiyaa, Ejiipti, Semitiik, Pershiyaa, Foneeshiyaa(Phoenician), Carthaginian, Giriik fi Roomaa itti tajajilamaa turan. Seenan Meeditiraaniyaanii beekun Qaromma Dhihaa(Western Civilization) barachuuf baayyee nama gargaara.
Asteer Gannoo

**Asteer Gannoo** (1872 - 1964) dubartii Macaafa Qulqulluu Onesmoos Nasib wajjin ta'uun Afaan Oromootti hiiktee. Macaafni Qulqulluun kunis bara 1899tti maxxanfame.

Asteer bilisummaa keessatti kan dhalatte yoo ta'u booda garuu mootii Limmuu Inaariyaattin gabrummatti gurguramte. Bara 1886tti dooniin Ixaaliyaa bidiruu ishiin itti fe'amtee gurguraaf gara biyya Arabaatti geeffamaa turtee qabee bilisa ishii baasan. Achiis gara Eertiraa ishii geessan; achitti manni barnoota wangeelaa Imkulluu kan Iswiidinootan geggeeffamu ishii fudhate. Asteeris mana barumsaa kanatti baratte. Onesmoos Nasib batalummatti Asteer kennaa sammuu fi jaalala Afaan Oromoo akka qabdu bare. Ishiittis galmee jechootaa Afaan Oromo (Oromo dictionary) akka qopheessitu dirqamni kennameef. Galmeen jechoota kunis hiikaa Kakuu Haaraa Macaafa Qulqulluu kan bara 1893 maxxanfamerratti faayidaarra oole. 

Asteer kitaaba waa'ee Mcaafa Qulqulluu (book of Bible stories) Afaan Oromootti hiiktee. Akkasumas hiiphoo Afaan Oromoo 500 ta'an, mammaaksa, oduu durii fi faaruu/weedduu walitti qabdee bara 1894 maxxansite. Boodarrammoo Onesmoos wajjin macaafa weedduu/faaruu Afaan Oromoo qopheessurratti hirmaatte. Arén akka barressetti kuusaan aadaa ishiin walitti qabde baayyeen isaa kan hin maxxanfamne akka ta'ee fi maatii HYlander harka olkaawwamee akka jiru dubbate.

Asteeri fi Onesmoos Macaafa Qulqulluu guutummaasaa Afaan Oromootti hiikuu xumuruan, bara 1899ttis maxxansiisan. Mata dureeni fi seenaan macaafichaa kan hiike Onesmoos akka ta'e yoo ibsu gumaachi Asteer goote baayyee iddoon hin kennamneef, amma harraattiyyuu. Bara 1904tti, Asteer fi Oneimoos, Oromoota biraa wajjin, Eertiraadhaa ka'ani gara Wallaggaatti galan. Achittis manneen barnoota kan dhaaban yoo ta'u Asteeris Naqamtetti akka barsiiftutti tajaajilaa turte.

## Wabii
* Arén, Gustav (1978). *Evangelical Pioneers in Ethiopia*. Stockholm: Stockholm: EFS Forlaget.
* Kebbede Hordofa Janko and Unseth, Peter (2003). "Aster Ganno". *[[Encyclopaedia Aethiopica]]*, vol. 1, edited by Siegbert Uhlig, pp. 387,388.  Wiesbaden: Harrassowitz.

## Liinkii Alaa
*Mekuria Bulcha, "Onesimos Nasib's Pioneering Contributions to Oromo Writing", *Nordic Journal of African Studies* 4(1): 36-59 (1995)
*Dirshaye Menberu, "Onesimus Nesib", Dictionary of African Christian
Garba Indiyaa

**Garbi Indiyaa** bishan addunyaa keessatti argaman keessaa guddinaan sadaffaa yoo ta'u, kan qabatui parsentii 20% lafa ni ta'a. Garbi kuni kaaban Kibba Eshiyaa (Indian subcontinent walitti daratte jechu dha, maqaan kuni immo maqaa garbi irraa moggaafame), dhihaan immo Peninsulaa Arabaa fi Afrikaan, bahaan immoo Peninsulaa Malese, Odola Sundaa fi Awustireliyaan, kibban immo Garba Antaartikiin (kan Antartide jedhamu) daangeffamee argama. Garba Addunyaan kan walitti qabate yoo ta’u garbi kuni Garba Atilaantiik irra sarara 20° baha Meridian kan Cape Agulhas irra kibba ce’un kan gargari ba’u yoo ta’u Garba Paasifiik irra immo sarara 147° baha meridiyaaniin gargara ba’a. Garbi kuni dheerina (dagalee) hanga 10,000 km fiixee Kibba Afrikaa fi Awustireliyaa yoo qabatu, Galaana Diimaa fi Golfo Persico walitti ida’amun ballina hanga 73,556,000 km² ta’e qaba.

«Volumiin» garba kana 292,131,000 km³ dha. Odoloonni xixiqqoon fiixe galaana kanaatti argamu. Biyyonni Odola ta’an kan garba kana keessatti argaman: Madagaaskaar (kan durri Rippabiliikii Madagaaskaar jedhamu, kan addunyaa keessaa Odola guddinaan afraffaa ta’e), Komoroos, Siishelsi, Maaldiivis, Mooriishes, fi Sirilaankaa dha. Indoneeshiyaa garba kana daangessiti. Garbi kuni karaa daldalaa jiddu Eshiyaa fi Afrikaa jiddutti kan argamu waan ta'eef bakka wal-dhabii baayyee ta'eera. Haa ta’u malee guddina garba kanaa irraa kan ka’e biyyi tokkollee lafa Odola garba kana keessatti argamu yeroo baayyeef qabachu hin dandenye ture. Ta'us jalqaba bara 1800ffatti Yunaayitid Kingidem lafa galaana kana marsu baayyee qabachu dandeessee jirti. Waraana Addunyaa II irraa jalqabe garbi kuni Indiyaa fi Awustireliyaan qabame.
Garba Kibba cabbii

**Garbi Atilaantiik** addunyaa keessaa garba guddinaan lammaffaa yoo ta'u, tilmaaman tokko shanaffa fuula lafaa qabata. Maqaan isaa Amantii Giriik irra kan dhufee yoo ta'u, kun jechuun immoo Garba Atilaas jechu dha. Maqaan kuni kan durii yeroo duraaf itti fayyadaman yeroo seenaa Heroodetes" bara 450 DhKD keessatti. 

Garba Addunyaan(World Ocean) kan walitti qabatee deemu yoo ta'u, Garbi Atilaantiik immo isaan keessaa tokko. Garba Atilaantiikiin garbi walitti qabatee jiru Garba Arkitiik, Garba Paasifiik ,Garba Indiyaa, fi Garba Kibbaati. Kutaa lafaa fakki **S** keessatti yoo ta'u Americas, Yuurooppi fi Afrikaa jiddu yaa'a. Garbi kuni Kaaba Atilaantiik fi Kibba Atilaantiik jedhamer sarara Equatorial Counter Currentiin tilmaman 8° kaaba latitude kan argamun gargari qoodama. 

Garbi kuni dhihaan biyya "Americas" (USA fi Ameerikaa Kibbaa)n kan daangeffame yoo ta'u, kaaba fi kaaba-bahaan Garba Arkitiik irra biyyoota Odoloota Arkitiikii Kanaadaa, Giriinlaandi, Aayislaandi, Izvaalberdi fi Yuurooppin gargari baha. Kan Garba Arkitiik wajjin walitti qabatu jiddu Denmark Strait, Galaana Giriinlaandi, Galaana Noorweeyi, fi Galaana Baarentis keessani. Bahaan garbi kun Yuurooppin, Streetii Jibraalter (straight of Gibralter) fi Afrikaan daangeffama. Kibba-bahan garbi kuni gara Garba Indiyaa seena, kan gargari warra basus sarara 20° East meridian kan Cape Agulhas irra gara Antaarkitiikaa kibba ce'un gargara ba'a. Bulchoonni tokko tokko akka garbi kuni kibba gara keessa Antaartiikaa akka ce'u godhani agarsisanille, kanneen biraa immo akka kibbaan Garba Kibbaan akka daangeffametti agarsiisu. Kibba-dhihaan Drake Passagen Garba Paasifiik wajjin garba kana qabsisa. Dandiin (bishaan) kan naman midhafame jiddu Atilaantiik fi Paasifiikitti argamu ni jira, kunis Kanaalii Panaamaa jedhama. Bishaanotti biraa dhi'eenyatti (itti ananii) argaman ni jiru, kunnis: Galaana Karibiyaan, Gulf of Mexico, Hudson Bay , Galaana Meditiraaniyaan, Galaana Kaabaa (North Sea) fi Galaana Baaltik jedhaman ni jiru.

Parsentii 20% fuula lafa qabachuun, Garba Atilaantiikiin ballinaan Paasifiikitti anne lammaffa irratti argama. Garba qarqara isaa jirran wajjin walitti yoo ida'ame, ballina hanga 106,400,000&nbsp;square kilometers (41,100,000 square mile) yoo qabattu, isaan malle immo ballina hanga 82,400,000 square kilometers (31,800,000 sq mi) ta'e qaba. Qabiyyeen(volume) bishaan kan garba kana bishaan qarqara jirran wajjin yoo walitti qabame hanga 354,700,000 cubic kilometers (85,100,000 cu mi) yoo ta'u isaan malle immo 323,600,000 cubic kilometers (77,640,000 cu mi) ta'a.

Dhooqni (kessa faggeni) gara keessa garba kana (bishaan qarqarra jirran walitti qabun) "avirejjiin" isaa 3,338 meetira (10,932 foot); yoo ta'u isaan malee immo 3,926 meetira (12,881 ft). Dhooqni yookan keessa fageenyi guddaan garba kana 8,605 meetira (28,232 ft), yoo ta'u kan itti argamus Puerto Rico Trenchitti. Dheerinni dagalee (ballina) garba kana jiddu Biraazil fi Laayibeeriyaatti argamu 2,848 km (1,770 mi) yoo ta'u jiddu United States fi kaaba Afrikaatti 4,830 km (3,000 mi) ta'a, bakka hafaanitti immo jiddu lakkofsa kaneenitti argama.
Garba Paasifiik

**Garbi Paasifiik** ykn **Garbi Nagaa** garba addunyaa keessaa isa guddaadha. Kaaban Arkitiik irraa ka'ee hanga Galaana Kibbaatti kan fulla'u yoo ta'u, karaa dhihaa Eshiyaa fi Awustireliyaadhaan, karaa bahaa immoo ardii Ameerikaa lamaanin marfamee argama.

Garbi kun lafa isquweer km miliyoona 165.2 kan uwwisu yoo ta'u, lafa bishaanin aguuggame keessaa kun parsentii 46% ta'a akkasumas gutumma addunyaa keenyyaa keessaa parsentii 30% qabata. Mudhiin lafaa garba kana bakka lamatti qoodudhaan Paasifiikii Kaabaa fi Paasifiikii Kibbaa uuma. Dhooqni Mariyaanaa kan Dhiha Paasifiikii Kaabaatti argamu iddoo addunyaa keenyarra garmalee gad dhooqqatu yoo ta'u kunis meetira 10,911 (35,797 ft) ta'a.
 
Garba kanaa maqaa Paasifiik jedhu kan baaseef abuurtuu biyya Poorchugaal Ferdinaand Maajelaani. Sababni inni maqaa kana baaseefis garbi kun tasgabba'aa fi bidiruu ofuuf mijataa waan tureefi maqaa Garba Nagaa(Paasifiik jechuun nagaa jechuu dha) jedhu kenneefi.

## Biyyoota fi Bulchiinsota Biyyaa Naannoo Garba Kanaa

### Biyya

### Bulchiinsota

## References
Awustireliyaa

**Awustireliyaa**, akka ofiisaatti **Koomanwelt Awustiraaliyaa** ta'uu ibsameera, kan jedhamtu biyya kibba Hemispheretti argamu yoo ta'u, lafti kun Ardii addunyaa keessaa diqqitti ofii kessa qaba. Haa ta'u malee Awustireliyaa odoloota guguddoo kan akka Tasmaaniyaa fi odoloota xixiqqaa Garba Indiyaa fi Garba Paasifiik kessatti argamanii of keessaa qaba. Biyyonni dhihoo Awustireliyaatti argamani kaaban Indoneeshiyaa, Tiimor Bahaa fi Paappu'aa Niwuu Giinii, kaaba bahaan Odoloota Solomoon, Vaanu'atuu fi Niwuu Kaledooniyaa (Firaansi irra kan bilisoomtee) akkasumas kibba bahaan Niwuu Ziilaandi jedhamanitu argamu. Magaalaan guddoon Awustiraaliyaa Kaanberaa yoo taatu, magaalaan guddittii ammoo Siidnii dha.

## Mootummootaa fi naannolee

## Akkasumas ilaali
* Lammiileen Awustiraaliyaa
Ibantu

Aanaan Eebantuu aanolee godina Wallagga Bahaa keessaa ishee tokko taatee kan kallatii kaaba lixa godinchaatti argamtudha. Magaalli guddoon aanaa kanaa #HINDEE jedhamti. Magaalaa beekamtuu biraas ni qabdi. QEELLOO jedhamti. Magaalli Gatamaa Waaqoo fi Oomaa Dilalloos achuma keesatti argamu. Aaanan Eebantuu Kaabaa fi Kaaba Lixaan Mootummaa Naannoo Beenishaangul Gumuziin daangeffamti. Kibbaan Aanaa Limmuu, bahaan Aanaa Giddaa Ayyaanaatiin daangeeffamtee argamti. Eebantuu Biyya aanaa goototaa jedhamtee beekamti. Bara sirna Naafxanyaa, namootni aanaa kanaa duula hamaa humna habashaa irratti taasisaa turaniiru. Adda waraanaattis namni aanaa kanaa kan keessa jiru hin mo'amu jedhu. Aanaan kun adda qabdi. Beektotas hedduu qabdi. Jaarsoliin seenaa Oromoo gadifageenyaan beekanis aanaa kana keessatti ni argamu. Aanaa kana keessatti sanyiiwwaan akka Waayyuu, Aliitoo, Sinichoo, Jomottoo, Amuumaa, Jaggaa fi kkkf baayinaan keessatti ni argamu.
Garba Arkitiik

**Garbi Arkitiik**, garba hemisferii kaabaatti argamu yoo ta'u, kan baayyinan argamu garuu kutaa lafaa Arkitiik jedhamu kan fiixee kaabatti argamutti argama. Garbi kun garba addunya hunda irraa xiqqaa yoo ta'u, qallinaanis isa qallicha dha. Dhaabbata Qorannaa Bishaanii kan Addunyaa (International Hydrographic Organization) garba kana akkuma garba addunyaa shanan jalatti walitti-qabullee qorannaan garbaa yeroo baayyee *Galaana Meditiraaniyaanii Arkitiik* yookan salphaatti *Galaana Arkitiik* jedhani waamu, akkasumas akka bishaan xixiqqoo garba Atilaantiik jalatti argamani godhani qoodanii. Garbi Arkitiik bishaan Garba Addunyaa walitti qabamani adeeman keessaa kan fiixee kaabatti argamu dha. 

Kutaan baayyen garba kanaa cabbii bishaanin kan marfamee yoo ta'u, kunis kan ta'u ji'otta qabbana yookan immo yeroo tokko tokko ganna guutuu dha. Oo'ii fi soogiddummaan bishaan kanaa waqtiin jijjiirama, kunis yeroo cabbin baqu fi yoo cabbin walitti-qabamu. Soogiddummaan garba kanaa yoo ilaalan avireejjii sogiddummaa shananii irra xiqqaa dha, kunis wanna hurka xiqqaa fi waan bishaan gara alaa yeroo baayyee hin yaaneef akkasumas bishaani qulqulun biraa gara keessaa yeroo bayye waan hin senneefi. Walit-qabami cabbi yeroo ganna hanga parsentii 50% ta'a.
Boqojjii (magaalaa)

**Boqojjii**n magaalaa naannoo Oromiyaa godina Arsii keessatti argamtu. Magaalli kun ol ka'iinsa lafa meetira 2810 kan qabdu yoo ta'u, sararaa mudhii lafaa (equator) irraa gara kaabaatti 7°35′ fi gara bahaatti 39°10′ fagaattee argamti. Magaalaan kun teessuma bulchiinsa anaa Boqojjii taatee tajaajilti.
Moshchena

**Moshchena**, Yuukireen.

Moshchena ballini ishe hanga 1,05 km². Bara 20106 bayinna ummata 581 calu biyyotta.
Jaldu (aanaa)

**Aanaa Jalduu** aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun erga hundeeffamte waggoota baay'ee lakkofsiste jirti. Aanan jalduu magaala guddittin ishee **Goojjoo** jedhama. Magaalaa Goojjoo aanaa Jalduu deemuf Finfinnee irraa kaatee gara magaalaa Amboo gahuuf KM 35 yennaa si hafu magaalaa **Giincii** keessan gara kaabatti goroodhan laga Awaash ceetee **Bosona cillimoo** keessa baatee gubbaa gaalessa keessa darbuudhan gandoota baadiyyaa teessoon lafa ishee kan nama simatu fii dachee magariisuu daawwachaa magaalaa Goojjoo seenta. Yoo cobii deemu barbaadde magaalaa Goojjoo keessa qaxxamuruun gara lixaatti sochoota

## Wabii
Gujii

Gujiin Balbala Torba(7) Fi Ballii Shan Qaba.Balballi Torban Kunniin Uraagaa, Hookkuu fi Mattii Sadan Dabalate Balbala Isaanii Keessaa Fira Kamiyyuu Afur Yoo Itti Daballe Jechuudha. Isaan Keessaa Hangafni Uraagaadha. Baallii Shanan Gujii Dhallana, Harmuufa,halchiisa Roobalee fi Birmajiidha. B/saa Alamaayyoo Daawit

## Reference
Gujii
Zuwaay Dugdaa

Aanaan Zuwaay dugdaa aanolee godina Arsii keessaa ishee beekkamtu dha.
Aanaan tun haalli qileensa ishee bakka lamatti qoodama. Isaanis: gara bahaatiin badda daree, irra jireessi ishii gammojjiidha. Magaaalan guddoon aanaa tanaa Ogolchoo jedhamti. Maqaan magaalichaas maqaa gosa aanaa kana keessa jiraatu keessaa maqaa gosa Ogolchoo jedhamuutiin mogga'e. Gosoota aanaa kana keessa jiraatan keessa muraasni:
JILIINSHAA
ABBUREE
HAMBEENTUU
HUMMANOOSA
JAAWWI
FARSAANA
BAADOSA 
ABAARGADAA
GOLANUURA
GOOFANGIRA
WEEGE
Heexosaa
Qalboo
OGOLCHOO HABURAA FI ISAAN BIROOS JIRU. Hanga bara 2008titti aanatiin gandoota sodomii shan qabdi. Lagni guddan Kataar jedhamu aana tana keessatti argama. Lagni kunis yeroo ammaa misooma xinnof olaa jiraatus, humna gudda aanicha fi godinaaf ta'u ammas ni qaba. Laga kana irra iddooleen bashananaaf ta'an heddutu jiru. Isaan keessa: caffee sheetamaataa,riqicha shiboo ganda dugda'aa baatuu fi ganda uushittii sheetamaataa wol qunnamsiisu, fincaa'aa shaayee,riqicha ganda hallo fi magaalicha wal agarsisu isaan muraasa. hayyota bebeekamoo aanaa kana keessatti dhalatan keessaa muraasni: 
# Jaal Nadhii Gammadaa
# Jeneraal Kamaal Galchuu
# Dr Geeba Hamda
# Artist Qurujjee Sinbo
# Obbo Gammachuu Dubbisoo fi kkf kkf
kannen biroo fi isaanan amma lafaa dhufaa jiranis ni jiru.

## Wabii
Yuunivarsiitii Jimmaa

**Yunivarsiitiin Jimmaa** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u, kan inni itti argamus magaalaa Jimmaa keessatti.
Gaanfi Afrikaa

**Gaanfi Afrikaa** (Amharic: የአፍሪካ ቀንድ yäafrika qänd, Arabic: القرن الأفريقي‎ al-qarn al-'afrīqī, Somali: Geeska Afrika, Tigrinya: ቀርኒ ኣፍሪቃ q'ärnī afīrīqa) Peeninsuulaa Afrikaa Kaaba-Bahaatti argamuudha. Gaanfi Afrikaa muxxatee ykn luggee ta'ee kiiloomeetira dhibba baayyee Galaana Arabiyaa keessaa seena, Kibba Galoo-Galaana Eedenitti argama. Gaanfi Afrikaa ardii Afrikaarra fiixee ykn qarqara gara Bahaati. Bara durii fi giddugaleessaa keessa Bilad al Barbar ("Biyya Barbarootaa") kan jedhamu Gaanfi Afrikaa, biyyoota  Eertiraa, Jibuutii, Itoophiyaa fi Somaaliyaa qabata.
Harargee Dhihaa

Harargeen dhihaa kibbaan Laga Shabalee kan godina Baalee irraa gargar baasuun, kibba-dhihaan godina Arsiin, kaaba-dhihaan naannoo Affaar, kaabaan naannoo Sumaalee, bahaan godina Harargee Bahaatiin daangeffamtee argamti. Bakki dheerina guddae qabu godina kanaaa Gaara Muktaar. Magaalan guddittii godina kanaa magaalaaCiroo fi baddeessa dha , Baddeessaa,Hirna,Galamsoo, Machaaraa fi Mi'eessoo dha. 

Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa (Central Statistical Authority) akka gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irratti hundaa'e akka ibsetti bunni toonii 8,364.00 ta'u bara dhumaa 1997 E.C. (2005 G.C.) irratti akka Harargee dhihaati biqile ibseera. Kun immoo baasii Oromiyaa keessaa dhibbantaa 7.27% yoo ta'u, baasii biyya (Itoophiyaa) keessaa immoo dhibbantaa 3.7% ta'a.

## Gabaasa
Gabaasa Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa irraa bara 1997 E.C. (2005 G.C.) akka ibsutti, godinni kun tilmaamaan baay'ina ummataa 1,787,086, yoo qabaatu kan kessa 915,138 dhiraa yoo ta'an kan hafan yokan immo 871,948 immo dubraa dha. Bayyina ummata oliitii ibsame keessa dhibbantaan 9.6% yookaan namni 171,598 baadiyyaa ala jiraatu. Ballina lafa tilmaamaan 17,552.23 km2 ta'u keessatti "density" (rukkina) ummata Harargee dhihaa tilmaamaan 101.82 people per square kilometer ta'a.

Akka Baankii Addunyaa memorandamii Caamsaa 24, 2004 G.C. akka ibsutti, Parsentiin 9% jirattotta Harargee Dhihaa elektiriikii ni fayyadamu, akkasumas "density" karaa konkolaataa godina kanaa 23.6 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kilometer 30 biyya wajjin yoo walitti madalaan) , akkasumas avregiin abba mana badiyya tokko hektara lafa 0.5 (kunis hektara lafa biyya 1.01 fi hektara lafa Oromia 1.14 wajjin yoo walitti madalamu, akkasumas avregiin abba mana baddiya tokko mataan horii mana hanga 0.6 qaba. Persentiin 16.4% ummatta, namotta qonaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya persenti 25% fi kan Oromiyaa 24% wajjin yoo walitti madalan. Ijoollee barachuu danda'an kessa persentiin 55% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas persentiin 8% mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti galmaa'anii argamu. Dhibbantaan 92% godina kanaa busaa malariaf banaa kan jiran yoo ta'an, tokkoleen Tsetse flyiif banaa miti. Memorandamiin zonii kana risqii qilleensa gogga (drought) qabachun qabxii 372 kenaf.

Bulchaan ummata Oromiyaa guyya 25 Caamsa 2006 G.C. akka ifaa godhetti hojji bishaan dhugaatii ta'u baasuu 429 ta'u dhumachutti akka jiru fi hojii bira geggefamu jiran wajjin yoo walitti qaban, bishaan dhugaatii ta'u jiraattota hanga 72,300 ta'anif kan ba'u yoo ta'u, kunis persenti 37% hanga 47%f tajaajila bishaanii kenna.

## Wabii
Shawaa Kaabaa

**Shawaan Kaabaa** godinaalee Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u kan itti argamus Oromiyaa gara Kaabaatti. 

Gaara Alii Dheeraa koottaa daawwadhaa. Gaarri Alii Dheeraa /tulluun Alii Dheeraa dheerina kiiloomeetira 80 yoo dheeratu lafa ganda 2 ta'u uwwisee argama. Bineensota akka Qamalee, Waraabessa Qeerrensa, Jaldeessa, Osolee fi ilbiisota akka Qarcoo, Bofa, Qocaa akkasumas sinbirroota gosa 55tu keessatti argama.  Tulluun Alii Dheeraa kan argamu Aanaa Yaayyaa Gullallee Ganda Alii Dheeraa yoo ta'u iddoo Kordiddaafi Taltallee jedhamu gidduutti argama. Maal kana qofaree iddoowwan Salaalee muka qofa osoon hin taane gootota magarsiti.
1. Jen. Taaddasaa Birruu 
2. Agarii Tulluu 
3. Badhaadhaa Dilgaasaa 
4. Hayilamaaram Gammadaa 
5. Asaffaa Shaaroo Lammii 
6. Shambal Abbabaa Biqilaa
7. Waamii Birraatuu
8. Wasanuu Diidoo
9. Laggasaa Abdii  
10. Magarsaa Badhaadhaa

by A.R. Baallamii

## Wabii
Wallagga Dhihaa

Godinni **Wallagga Dhihaa** kan argamu Oromiyaa gara dhiyaatti. Magaalan guddoo godinaa kana Gimbii jedhamti.  Magaalan guddoo godina kana magaala guddo biyyatti Finfinnee irraa kiilometiraa 441 dha.
Fiichee

**Fiichee**n magaalaa Oromiyaa keessatti argaman keessaa tokko yoo taatu, magaalaa guddoo godina Shawaa Kaabaa ti.
Indiyaa

**Indiyaa**n biyya Kibba Eshiyaatti argamtu yoo taatu maqaa guutuu Rippabiliika Indiyaa jedhamuun beekkamti. Indiyaan addunyaarraa ballinaan sadrakaa 7ffaa yoo qabattu baayyina uummtaatin sadarkaa 2ffaarraa jirti. Baayyinni uummata Indiyaa biliyoona 1.2 ta'a.
Indoneeshiyaa

**Indoneeshiyaa**n biyya Eshiyaa bahaatti argamtu. Indoneeshiyaan odolotaarraa kan uummamte yoo taatu walumaagalatti odoloota 17,508 ta'u qabdi.
Dambi Doolloo

**Dambi Doolloo** Magaala Oromiyaa Dhihaatti argamtuudha. Magaalaa guddoo Aanaa Sayyooti; akkasumas magaalaa guddoo Godina Qellem Wallaggaati. Moggaafamni maqaa magaalaa kanaa seenaa namicha tokkootiin walqabata. Duraan namicha 'Doolloo' jedhamutu bakka amma 'Dambii Doolloo' jedhame kana jiraata ture. Bakka inni jiraatu mukti 'Dambii' jedhamu jira ture jedhama. Sanarraan kan ka'e namoonni lafa sana yeroo akeekan 'bakka Dambi Doolloo' jedhanii waamu turan. Bakkichis booda guddatee magaalaa ta'e; maqaan isaas akkuma ganama ittiin waamamaa ture Dambi Doolloo ta'ee ragga'e.
Chaayinaa

**Chaayinaan**, maqaa guutuu **Riippabiliika Ummataa Chaayina([[Chaayiniffa]]:中华人民共和国)** jedhamuun waammamti, biyya Eshiyaa bahaatti argamtu. Chaayinaan biyya baayyina uummataatin addunyaarraa tokkoffaarra jirtu yoo taatu baayyinni uummata ishees biliyoona 1.35 ol ta'a. Magaalaan guddoon Chaayinaa Beejiingi.  Chaayinaan kutaa bulchiinsaa 22, naannolee ofiin of bulchan 5, bulchiinsa magaalaa 4 (Beejiingi, Tiyaanjiin, Shaangaayi, fi Choonkiing), fi naannolee addaa kan ofiin of bulchan 2 (Hoongi Koongi fi Makkaa'uu) qabdi. Dabalataanis Chaayinaan Taayiwaan kutaa bulchiinsaa 23ffaa akka taatetti kan dhiyeessitu yoo ta'u Taayiwaan garuu akka biyya tokkootti of ilaalun ofiin of bulchaa jirti
Afran Qalloo

**Afran Qalloo** hawwisoo magaalaa Dirre Dhawaa keessati sirna gabrummmaa Hayila Sillaassee mormuufii aadaa Oromoo guddisuuf dhaabbate. Namoota hawwisoo kana keessa turan keessaa tokko weellisaa Alii Birraati.
Galata Uummataa Oromoo biraa qaba.

## Haala Hundeeffamuu
Hacuuccaa hamaa keessa kan ture ummanni Oromoo, naannoo Dirre Dhawaattis akkasuma ture. Sabaa fi sablammoonni akka Amaaraa, Sumaalee fi Hararii wayita baandii mataasaanii qabaatan Oromoon garuu baandii wayiituu hinqabu ture. Kanarraa kan ka'e, wayita cidhaa fi sagantaa adda addaa, uummanni Oromoo Dirre Dhawaa fi naannoo sanaa baandii kan Sumaalee ykn kan Hararii waamuf dirqamu ture, baandin warra Amaaraa Oromoof tuffii guddaa waan qabuuf waamun hin yaadamu ture.  Kanarraan ka'uun, namonni quuqama qaban muraasni ijaaramanii baandii Afran Qalloo bara 1962 hundeessan. Afran Qalloo maqaan jedhu kan dhufe ilmaan Qalloo arfan jechuunis Alaa, Baabbilee, Dagaa fi Oborraa irraa yoo ta'u kunis maqaa gosoota Oromoo naannoo Dirre Dhawaa jiraataniiti.

Sirboota Afaan Oromoo jalqabaaf dhandhamee kan arge ummanni Oromoo naannoo Dirre Dhawaa, sirbi Afaan Oromoo akkuma warra kaanii bareedaa ta'uu wayita hubatu, aarii guddaa ummata keessati uume sabaabinsaas sirni fiwudaalaa carraa akkamii akka isaan dhowwate waan hubataniif.  

Baandiin Afran Qalloo wallee qofa odoo hin taane tiyaatirallee ni hojjata ture. Tiyaatirri kun baayyensaa hacuuccaa sirni fiwudaalaa ummata Oromoorran ga'u kan balaaleffatu ture. Sirni fiwudaalas baandii nan cufa jechuun isaan doorsisuu eegale. Cufamuusaa kan sodaatan maanguddoonni baandin Afran Qalloo sirba Hayila Sillaasee faarsu akka weellisan kadhatan. Haala kanaan baandin sirba mootii fiwudaalaa faarsullee baasee ture.

Hawwisoon Afran Qalloo yeroo muraasa booda mootummaa Fiwudaalaa Hayila Sillaasetiin dhorkame. Jaarsoliin biyyaa kan hawissoo kana deeggaranii fi miseensonni hawwisoo kanaa ni hidhaman, kaansaanii ni ajjeefaman. Kana keessaa gara jabummaan kan ajjeefame Abubakar Muusaa tokko. Sochiin hawwisichaa karaa seeraa dhorkamus, sochiin karaa lafa jalaa itti fufe. Haaluma kanaan walqunnamtii Waldaa Wal-gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa wajjin uumun, akkasumas qabsoo ummani Baalee geggeessaa ture wajjinis hariiroo uumuu itti fufan. 

Namoonni kaan ammoo, kan akka Ayub Abubakar fi Yonis Abdullaahii, gara Somaaliyaa deemudhaan sagantaa raadiyoo Afaan Oromootin eegalan. Warri kaan kan akka Dr Alii Birraa, Alii Shabboo, Usma'eelle Mummad, Mahammad Yusuuf, Saalaa Mahaammud, Shantam Shibbisaa fi kkf sagalee miidhagaa fi walaloo nama booji'uun wallee ittuma fufuun uummata Oromoo gabrummaa jala ture tokkummaan akka ka'u kakaasu itti fufan. 

## Ayyaneffata Bara 50
Bara 2012tti, hawwisoon kun ayyaana waggaa 50ffaa hundeeffama hawwisoo kana magaalaa Dirre Dhawaatti kabajatee jira. Akkasumas Oromoonni biyya ambaa jiran Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti kabajaniiru. 

## Wabii
Dong Hoi

**Dong Hoi** biyya Magaalaa Guddaa kan Quang Binh, Veetinaam, odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
*Ballina: 154.55 km2
*Baayyina uummata: 160.000 (2013)
*Tuuta'insa ummataa: 700
Leencoo Lataa

seenaan uummata keenya jaarraa 16'n dura sababni hin bareeffamin turef,mootumooni dur turan wan habashaa ta'anifi.haata'u maale,jaarraa 16'n as bareefamu eegale.Jaarraa 16ffaa kan nutti uummanni oromoo ittin yaadanu goodannisa yoomu nu keessa hin baanne fi seenaa ummata oromoo jallise kan bareese' qees' abbaa baahire nama jeedhamtu dha. Qees Abbaa Bahiree namni jedhamu hidda dhaloota warra amaaraa yoo tahu seenaa fokkisaa uummanni oromoo hin qabnee fi itti hin waamamne barreessee gola warra Habashootaa kan tuule nama kanadha. Keessattuu maqaa jibbaa fi tuffii oromoo ibsuuf oromoo' gaallaa'' jedhee kan moggaase Abbaa Baahiree kana ture.
Veetinaam

**Veetinaam** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
*Ballina: 329.560 km2
*Baayyina uummata: 91.700.000 (2015)
*Tuuta'insa ummataa: 246,1
*Magaalaa Guddaa: Haanoyii