open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dandii

Aanaan Dandii aanolee godina Shawaa Lixaatti argamtu keessaa ishee tokkodha.Magala guddoon aanaa kana magaala Giincii jedhamti. Magaalan Giincii Finfinnee irra kilomeetira 90 fagaattee gara dhihaatti argamti. Aanaan Dandii magaalota shan fi gandoota 58 kan qabdudha. Magaalonni aanaa kana keessatti argamanis Giincii,Olonkomii, Asgorii, fi Bodda. Aanaan kun qabeenya uumama heddu qabdi. Kanneen keessaa **[[Bosona Cillimoo]], Haroo Dandii, burqaa [[Laga Awaash]]** angafoota fi kkf kaasun ni danda'ama.  Haroon Dandii Teessumni lafa ishee magarisaa fi argamni ishee Bay'ee kan namatti tolu fi lakkoofsaa saddet kan fakkatuudha.  

**HAROO DANDII**  

Haroon dandii Haroowwan Oromiyaan qabdu keessa isa tokkodha. Haroon midhagaan badhaasa uumama Aanaa dandii keessatti argama. Haroon dandii fageenyaan Finfinnee irraa km 108kan fagaatu ennaa ta’u, magaalaa guddittii Aanaa Dandii Gincii irraa ammoo km 31 irratti argama. Akkasumas magaalaa gudditti Godina Shawaa Lixaa Amboo irraa km 60 yeroo fagaatu bal’inni isaa heek. 820 gadi fageenyi isaa beekudhaaf hin danda’amne. Haroon kun bifaan Lakkoofsa 8 (sadeet) fakkaata.   

Haroon dandii haroowwan sulula guddaa qixamaa ala jiran lafa ol ka’insa irratti argaman jedhaman keessaa tokko dha.

Haalli uumama isaa dho’insa volkaanoo ta’uun kan tilmamamuun alatti qorannoon irratti gaggeeffame waanti milkaa’es hin jiru. Osoo ogeeyyiin soshoolojiin xiyyeeffannoo itti kennanii haala uumamaa isaa beekuun danda’ame seenaa haroo kana dhugaa ta’e barreessuun ni danda’ama. Haaluma kanaan ol ka’insa lafa meetira 2840 irratti argama. Haroon kun argamni isaa Gandoota lamaan kan daangeeffamu yeroo ta’u Gandoonni kunis moggaasa Maqaa haroo kanaati. 

Daangeffamni beekamaanis Ganda dandii suluu fi dandii muumichaan marfamee jira. Lafa ol ka’insa guddaa qabu kana irratti gubbaan isaa lafa diriiraa ykn bifa pilaatoo qabu ta’e marsaan haroo kana fageenyaan kan tulluwaniin marfamee ta’ee itti dhiyeenya marsaan haroo kanaa lafa diriiraa ijaarsa fi misooma tuurizimiitiif kan ooluu danda’udha.
Xilaahun Gassassee

**Xilaahun Gassassee** (A.L.A Fulbaana 29, 1940 – Ebla 19, 2009) weellisaa Oromoo beekkamaa fi seenaa wallee biyyattii keessatti weeliisaa baayyee jaalatamaa dha. Bara 1960n keessa, Xilaahuun Itoophiyaa keessatti baayyee beekkamaa ta'e, maqaan "abaa sagalee" jedhamus kennameef. Bara beela 1970n fi 1980n keessaa, Xilaahuun gargaarsaaf qarshii walitti qabaa ture, kunis ummata biratti irra caala akka jaalatamu godhe. Yuunivarsiitiin Finfinnee badhaasa Doktara Kabajaa yoo kennuuf, badhaasa hojii umurii guutuu ammoo gareen Aartii Itoophiyaa fi miidiyaa kennaniifi.

Bara dullumma isaa keessa Xilaahuun dhukkuba sukkaaraan rakkachaa ture. Gaafa Ebla 19, 2009, akkuma Ameerikaadhaa deebi'een Finfinneetti du'e. Xilahuun awwaalcha kabjaa mootummaan kan awwalame yoo ta'u deeggartoonni isaa kuma kudhanii olitti lakka'aman irratti argamaniiru. 

## Wabii
Kofale

Kofaleen magaala xiqqoo Shaashamannee irraa kiloometra 40 irratti argamtu dha. Magaala guddoo Aanaa Kofalee you taatu mana barumsa qophaainna tokko,jiddugaleessa lammaffaa tokkoo fi manneen barumsaa sadarkaa tokkoffa hedduu qabdi. Lakkofsi ummattaa tilmaamaan kuma soddomaa ol hin ta'a. Manneen waaqeefannaa Kriistaanota Ortodoksii tokko, masjiidota lamaa fi mana waaqeffanaa prooteestaantii lama ni argamu.

## Wabii
Guraagee

**Guraagee**n sabaa fi sab-lammoota Itoophiyaa keessaa tokko yo ta'u sabni kun Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Kibba Itiyoophiyaa (SNNPR) keessatti argama. Miseensonni saba kanaa Itiyoophiyaa keessatti hojii daldalaa irratti bobba'uun Enterpreneurship beekamu. Biyyi dhalootaa Guraagee kibbaan malee kallattii maraan Oromiyaan daangeffama.
Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa

**Naannoon Sabaa fi Sablammoota Kibba Itiyopphiyaa** qaama mootummaa federaalawaa Itiyophiyaa yoo ta'u sabaa fi sab-lammoonni 56 naannoo kana keessatti jiraatu. Magaalaan guddoo nannoo kanaa Hawaasaa. Ummanni kuma dhibba jahaa ol magaalaa kanatti jiraata. Naannoon kun kaabaa fi bahaan godinoota Oromiyaan daangeffama.Dhihaan Suudaan Kibbaa Godinonni Arsii, Boorana, Shawaa Kibbaa,
Gaasara

Aanan **Gaasaraa** aanota godina Baalee keessa jiran keessaa kan takka taate  yommuu ta'u, bahaan  aanaa Gololchaatiin kibbaan aanaa Gooroo, kibba lixaatiin aanaa Sinaanaafi lixaan aanaa Agaarfaatiin, akkasuma kaabaan godina Arsii bahaa fi baaleen daangessitee argamti. Omishaa qonnaatiin gandoota beekkamoo hedduu kan qabduu yommuu taatu ummanni ishee parsentii saddeettamaa ol sabboonummaa kan qabaniifii ga'ee guddaa kan taphataa turaniidha. Fkn Haaji Adam Saaddoo kaasuu dandeenya.
Bure

**Bure** biyya woreda, Oromiyaa, Itoophiyaa.

Paltoga ballini ishe hanga 20 km². Bara 2007 bayinna ummata 50,841 calu biyyotta.
Suwiiz Kanaal

**Suwiiz Kanaal**iin dandii harkan midhafame gudda kan dhiha Siinaa Peniinsuulaa (Sinai Peninsula) Ijiipti kessatti argamu dha. Dheerinni isaa 163 km (101 miles) fi ballinni isaa bakka itti qalatutti 300 m (984 ft) ta'a. Daandiin kuni immo Poorti Seyid(Port Seid) Galaana Meditiraaniyaanii keessatti argamu fi Suwiiz(Suez) Galaana Diimaa keessatti argamu jiddu ce'a.
Naayil

**Naayil ykn Abbayya** maqaan jedhuu kan dhufee Afaan Ijiipti irrayi. Naayil laga gara kaaba yaa'u kan Afrikaa keessatti argamu yoo ta'u addunya keessatti dheerinaan laga dhericha jedhamee beekkama. Naayil tributary (bishaan kara irratti isatti makaman yookan isaa irra gargar ba'an) lama qaba. Kunis Waayit Naayil(White Nile) (White Nile) fi Biluu Naayil(Blue Nile)dha. Haa ta'u malee, Biluu Naayil bishaan guddoo Naayil kan keessaa burquu fi biyyee badhadha kan qabu dha. Kan duraa Waayit Naayil immo dheerinaan Biluu Naayil ni caala. Waayit Naayilin African Great Lakes jiddu Afrikaa (Afrikaa Giddu galaa)tti argamu ka'a. Lagni kunis madda (burqaa) dheeraa kibba Ruwaandaa qabatte, achii ka'e gara kaabaa adeema, innis kanneen keessaa ba'uun adeema: Tanzaaniyaa, Haroo Viktooriyaa, Yugaanda fi Kibba Sudaan. Biluu Naayil immo Haroo Xaanaa Itoophiya kessatti argamu jalqabe, kibba-baha irra gara Sudaan senna. Lagi lamaan (Biluu Naayil fi Waayit Naayil) dhihoo Kaartum (magaalaaa guddoo Sudaanit) wal-qunamu. 

Kutaan laga kaabatti argamu bayyinaan gammoojjii keessa adeema, kunis Sudaan gara Ijiipti adeema. Bara durii ansee qarommi Ijiipti laga kan irratti kan hundeffame ture. Ummatti bayyen Ijiipti fi annotti baayyee Ijiipti keessatti argaman (biyyotta qarqaratti argaman malee) hundinu qarqara Sulula Naayil kaaba Aswaanitti argamatti argamu. Bakki adda fi senna Ijiipti baayyeen Ijiipti Durii qarqara laga Naayil kanatti argamu. 

Naayil bakki itti dhabatu River delta guddicha kan gara Galaana Meditiraaniyaaniiit jigutti dha.
Ijiipti

**Ijiipti** biyya Arabaa kan Kaaba Afrikaatti argamtu yoo taatu Misir yookiin Gibxi jedhamtees niwaamamti. Ijiipti seenaa waggaa dheeraa kan qabdu yoo ta'u piiraamidiidhaan baayyee beekkamti.
Ijiipti biyya ardii qaxxaamurtu Kaaba Baha Afrikaa fi Lixa Eeshiyaa Galoo Galaana Siinaa irratti argamtu. 
Biyya Meditiraaniyaati Kaabaan Bahaan  arraba lafaa Gaazaa fi Israa'el, Bahaan arrabaa lafaa Aqaabaa fi Galaana Diimaa, Kibbaan Sudaan, Dhihaan Liibiyaa,  Aqaabaa gama Yordaanos, Galaana Diimaa gama Saawud Arabiyaa, Galaana Meditiraaniyaan gama Giriik, Turkii fi Qophiroositu argama, daangaa kamiyyuu Gibxi waliin qooddachuuyyuu baatan.
Hirphaa Gaanfuree

**Hirphaa Gaanfuree** weellisaa fi sabboonaa Oromoo yoo ta'u yeroo ammaa Ameerikaa jiraata.
Sirboota afaan Oromoo hedduu sirbeeti jira
Abbush Zallaqaa

**Abbush Zallaqaa** weellisaa Oromoo kan sirba aadaa fi ammayyaa sirbuun beekkamu dha. Abbush kan dhalataa godina Booranaa keessati yoo ta'u kan guddata immoo magaala Finfinneetti maati guddifachaan isa fudhate biratti. Sirbaa Oromoo Booranaa fi Oromoo Gujii sirbuudhaan inni kan beekkamu.

## Wabii
Abbabaa Abbishuu

**Abbabaa Abishuu** weellisaa, qabsaawaa fi sabboonaa Oromooti. Abbabaan weellistoota Oromoo baayyee jaallataman keessaa tokko yoo ta'u sirba inni ittin jaalatamu keessaa muraasni ganneen ashamaa (sirba aadaa Jimmaa), gungumi yoona yoona, fi kkf.Yeroo namoonni gara sirbaatti garagalanitti namoota fuula isaa gara faarsaatti deebifatan keessaa isa tokko.
Sinanaa fi Dinsho

Gandoota **Aanaa Sinaanaa**' keessatti argaman keessaa gandi Saanbituu ishee tokkoodha. Gandi Saanbituu akkuma maaqaan ishii ibsu jalqaba 'San-bituu' jecha jedhu irraa moggaafamte. Isheenis Budunoota torba(7) of keessaa qabdi yoo taatu isaan keessa Budunni Daarimuu buduna bal'aa fi akka gandaatti bakka guddaa kan qabudha.
Qunnii

**Aanaa Qunnii** aanaa odaa bultum ta ee jiraa.


Gosa biqiltuutis, kan yeroo bara haaraa ijoolleen durbaa buqqifatan.
Haacaaluu Hundeessaa

**Haacaaluu Hundessa** (1985-2020) weellisa Oromoo, barreessaa walaloo fi yeedaloo sirbaa, sabboonaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Haacaaluun weellisaa Oromoo jaalatamaa yoo ta'u eenyummaa fi aadaa Oromoo guddisuurratti of kennee hojjata. Haacaaluun seenaa fi aadaa Oromoo akka beekkamu gochuuf tattaafachuu isaatin ummata biratti beekkama.

## Ijoolummaa Isaa
Haacaalun kan dhalatee guddate magaalaa Ambootti yoo ta'u barri dhalootasaas bara 1985. Maatisaaf, Haacaalun mucaa shanaffaa yoo ta'u obboloota dhiiraa ja'aa fi obboleeyyan durbaa afur qaba. Akkuma ijoollee Oromoo kamuu Haacaaluun maatisaaf loon tiksaa akka guddate dubbata. Barnootasaa hanga kutaa kudha lamaatti achuma magaalaa Ambotti barate.   

Haacaalun baayyinaan maatiisaa biratti kan guddate yoo ta'u akaakayyuusaa biras jiraateera. Akaakayyuusaa waan jaalatuufis, mana barumsa dhihoo jiru dhiisee kan naannoo mana akaakayyuusaa jirutti fagoo deemee barachaa ture.    

Haacaalun Looreeti Tsaggaayee Gabramadin wajjin firooma qaba.

## Hidhamuusaa
Haacaalun sababa siyaasatiin qabamee waggaa shaniif mana hidhaa Ambootti hidhamee ture. Yeroo gara Finfinnee gallees torban tokkof mana hiidhaa Ma'akkalawiitti hidhame ture.   

Waggaa shan guutuu yeroo Haacaalun mana hidhaa turetti, jaalalleensaa deddeebitee isa gaafachaa turte. Kanaafis, gaafa mana hidhaatii ba'ee albamii baasu sirba "olmaan kee baayyatee, kan ati naaf gootee" jedhu isheef jecha sirbe. Jaalalleensaa kun Faantuu Damisoo jedhamti; maatin Haacaaluu baayyee kan ishii jaalatan yoo ta'u abbaan Haacaaaluu maqaa baaseefi Beektuu jedhee waama ture.

## Sirbootasaa
Haacaalun sirba kan eegale ijoollummaatti yoo ta'u kunis yeroo loon tiksaa oolu ture. Ijoollummaatti sirba ijoollen sirbitu sirbaa guddate. Erga guddateeyis wallee cimsee itti fufe.  

Haacalun albamiisaa kan jalqabaa bara 2009 baase. Haacaalun albama kana kutaa 12 odoo baratuu baase. Albamii kana baasuf, Jiimata gara Finfinnee deemee Wiixata deebi'aa shaakalaa ture. Albama kana hojjatee fixuufis ji'a torba fudhate. Albamiin kun sirba kudha lama of keessa kan qabu yoo ta'u matadureensaa "Sanyii mootii" jedha. Sirboota kudha lammaan kana keessa sagal walaloo kan barreesse Haacaaluu yoo ta'u kan hafan sadan ammoo Simee Tufaatu barreesse. 

Maatiin Haacaaluu keessattuu abbaansaa akka inni weellisaa ta'u hin barbaadu ture. Abbaansaa, Haacaalun baratee karaa barnootaa iddoo guddaa akka ga'u hawwa ture. Haacaalun barnoota qophaa'inaa baratee fixuyyuu walleerratti waan xiyyeeffateef barnoota olaanaa itti hin fufne. Haatii Haacaaluu garuu sirbootasaa ni jaalatti turte. albama sadaffaa osoo baasaa jiruu kan irraa wareegame goonni kun sirboota qeenxee:- maalan jira, jirra jirra, fi geerarsa illee ni qaba

## Albamootasaa
* Sanyii Mootii (2009) 
* Waa'ee Keenyaa (2013)
* Eessa Jirra   (2020)

## Wabii
* Artistoota Oromoo kutaa 1ffaa: Leensaa Showu, dhihootti kan baname: Waxabajjii 5, 2015
* Artistoota Oromoo kutaa 2ffaa: Leensaa Showu, dhihootti kan baname: Waxabajjii 5, 2015
* Haacaaluu Anaa Dhufu, dhihootti kan baname: Waxabajjii 5, 2015
Jaamboo Jootee

**Jaamboo Jootee** wellisaa Oromooti. Jaamboon kan dhalatee fi guddate Godina Shawaa Bahaa Aanaa Loommee kessatti. Yeroo ammaa magaalaa Adaamaa keessa jiraata.
Jajjaboo sabaa

Seenaa Oromoo keessatti jabaana xibbaa-xibboo jedhamee kan beekkamu bara sirni gadaa laaffatee gadaan lagatti galee,bara abbootiin gadaa aangoo irratti umurii isanii turfachuuf yaalii gochaa turan,bara Oromoon diinatti duuluu dhiisee ufii wolittii garagalee wol lolu jalqabe,
Bara beekan wallaalaa ta’e,bara wallaalan beeka ta’e,bara jaarsii ijoollee ta’e,bara ijoolleen jaarsa tate ,bara gootnii dabeessa ta’ee dabeesi  goota ta’e fi bara safuun bade bara xibbaa-xibboo jedhamee beekamuun himamu.

## Kaayoon Qabsoo uf ta’ummaan Hogganamu Bilisummaa Oromoo ni Daddafsiisa<

##### ''Masakamaa fi kaayyoo Danbalii Bilisummaa fi Dimokraasii ,Daanidii Bilisummaa Oromoo  •	Dhimma QBO irratti ilaa fi ilaameen mari’achuu, •	Garaagarummaa fi tokkummaa ilaalcha siyaasaa miiraan otoo hin taane, beekumsaan wal barsiisuu, wal mormuu, waliif hubachuu, wal deeggaruu, •	Yeroo maree fi falmii siyaasaa taasifnu, safuu, aadaa fi kabajaa oromummaa keenyaa eeguu, •	Amala kashalabbummaa fi dharaan walitti gaarrefachuu fi waliin haasahuu keessa qulqulluu ta’uu, •	Yaadota tokkummaa Oromoo diiganii fi fafa qaban irraa of qusachuu,''

##### '' •	Miiraan otoo hin taane beekumsaa fi bilchinaan wal barsiisuu fi wal hubachiisuu •	Dhimmoota QBO jajjabeessan waliif dhaamuu, •	Goototaa fakkii qabsoo keenyaa ta’an, dhaadhessuu fi waliif dhaamuu, •	Dhaloota haarawaan seeena qabsoo Oromoo fi egeree saba keenyaa akka kallattii dhugaa ta’een hubatu waliif dhaamuu, •	Gochaa fi yakka wayyaaneen saba keenya irratti dalagaa jirtu saaxiluu fi wal barsiisuu •	Hubannoo fi guddina siyaasa Oromoo wal barsiisuu, •	QBO muldhataa fi kallattii dhugaa irratti akka hutubamu yaada waliif gumaachuu, ''

##### ''•	Jibbiinsaa fi balfummaa sabaa, namoomaa fi garee kamii irraa iyyuu qulqulluu ta’uu, •	Oromoo humneessuuf dhimmoota dada’an hunda wal barsiisuu, •	Adeemsa kaleessaa xiinxallee, waltajjii amma keessa jirru hubannee, egeree qabsoo keenyaaf ni ta’a kan jennu malaa fi fala waliif akeekuu, •	Garaa garummaa ilaalcha siyaasaan alatti, gandaan, naannoon, gosaan wal beekumsaan walfamuun ykn wal deeggaruun fafa qabsoo ta’uu isaa wal hubachiisuu, •	Ilaalcha ykn muldhata siyaasaa deeggarru, sababaa fi beekumsaan malee miiraan ta’uu akka hin qabne wal hubachiisuu,''

##### ''•	Mooraa QBO irraa mala diina haphisuun, fira baayyifannu irratti wal barsiisuu, •	Fakkeessituu fi loote-seentuun wayyaanee, akka afaan faajjii nukeessatti hin huumne bilchinaan saaxiluu, •	Ennaa dhimma siyaasaa dubbannu, Hadhaa qabsoon qabdu, dhamdhamaa jiraachuu keenya ofitti himuu, •	Waamicha QBOf, gumaachaa fi gahee akka nama tokkootti goone wal barsiisuu fi wal hubachiisuu ta’a.''

##### <nowiki/>
Caselle Landi

**Caselle Landi** is 'n stad in Italy, Yuurooppi. Osasco ballini ishe hanga 25,95 km². Bara 2011 bayinna ummata 1,652 calu biyyotta.

* Density 63,89/km²

* Time zone EAT (UTC+1)

* Calling code +39 (0377)

## Internet

* Official Web Page
* Lombardia Beni Culturali
Siyaatil

**Siyaatil** magaalaa naannoo qarqara garbaa jirtu yoo taatu, USA keessatti mootummmaa naannoo Waashingiten keessatti argamti. Bara 2012tii, magaalaan kun jiraattota 634,535 kan qabduu fi akkasumaas magaalaa USA ariitidhaan guddachaa jiran keessa ishii tokko. Naannoo magaalaa Siyaatil uummata miliyoona 4 ta'u kan jiraatu wayita ta'u kunis USA keessaa sadarkaa 15ffaa qabata. 

Dhalattoonni Ameerikaa (Native Americans), odoo qubattooni Yuurooppi kan jalqaba hin dhufin dura, naannoon Siyaatil waggaa 4,000 ol achi jiraachaa turan. Artur A. Deenii fi gareen isaa gaafa Sadaasa 13, 1851 iddoo Alkii Pooyint jedhamu ga'an.  Bara 1853, qubsumni isaanii gara iddoo amma magaalaan Siyaatil jirtu kanatti kan jijjiirrame yoo ta'u maqaa Siyaatil jedhus kennameef. Maqaan kunis kan moggaafameef nama yeroo sana gosa naannoo san turan kan Duwamish fi Suqu'amish jedhaman bulchu kan Si'aal jedhamu irraayi.
Aanaa Muneessa

**Aaanaan Muunessaa** ka Beekamte Atileetota akka Xurunesh Dibaabaa, Ejigayeu fi Leenjisaa beekkamaa Hussien Shibo.
Jaarraa (aanaa)

**Aanaa Jaarraa** godina baaleeti kan argamu yoo tahuu magaala godinacha roobe irraa kallatii bahatti argama magaalli annicha jarraa jedhama iddoon seenaa qabeessi dirree shek husen aanaa kanatti argama''
Oromoo Gujii

Gujiin gosa Oromoo keessaa tokko yoo ta'u baayyinaan godina Gujii, godina Gujii Lixaa fi godina Booranaa Keessa jiraata. Gujiin angafa Oromoo kan sirni Gadaa otoo adda hin murin raawwata jiraniidha. 

Balbala Gujii Afran Uraagaa, Hookkuu fi Maattii, #Sheelloo dha Horteen Gujii namticha Gujoo jedhamu ijoollee isaa sadan Uraagoo, Hookkuu fi Maattii waliin ta'uudhaan Adoolaa gara Bahaatti godaanuun lafa Girjaa qubateen ka'ee. Uraagoon gara Lixaatti, Maattiin Kaabatti, Hookkuun Kibbatti bal'atan.

 Magaalota Godina Gujii keessaa magaalaan seena qabeettiin ardaa Hookkuu jedhamuun beekkamtu Magaala Nageelleeti, Nageelle magaala guddoo Godina Gujii turte.
 Ijaarsa Godinaa haaraa bara 2015 ji`a gurraandhala guyyaa 20 Godina boorana bahaa  hundeessuun godina oromiyaa 21 ffaa ta`uun mootummaan naannoo oromiyaa hundeessee jira.
magaalli nageellees magaalaa guddittii godinichaa magaalaa nageellee booranaa taatee guyyaa sanirraa kaasee moggaafamtee jirti.

## Latiinsa Gujii
Uraagaa
:Galalcha
:Golla
:Daraartuu
:Agantuu
:Haloo
:Waajituu
:Sarboortuu
Hookkuu
:Galalcha
:Oborraa
:Michillee
:Heera
:Bun'ituu
:Baallaa
:Kinnoo
Maattii
:Handoya
:Insaallee
:Hirqaantuu

## Wabii
Madagascar

***Madagascar*** fiilmii qoosaa saamicha animeeshinii Ameerikaa bara 2005 hojjetamedha. Fiilmiin kun kan hojjetame DreamWorks Animation Studios yoo ta'u, kan raabsame DreamWorks Pictures dha. Fiilmiin kun sagalee Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer fi Jada Pinkett Smith kan taphatedha.

## Wabiiwwan


## Geessituu alaa

* 
*
Aanaa Roobee

**Aanaan Roobee** magalaa guddoo arsii baha tatee magalaa guddachaa jiraan keessa ishii takka kessumaa magalaan tun magalaa karaan daandi magalaa  baaleedha arsii waal qunamsisuu ergaa ijaramee as magalaa guddinni ishi akka saafisuu ta'eedha
Doddotaa-siree

Aanaan Doddotaa godina Arsii keessatti argamti. Aanaan tun kaabaan godina Shawaa Bahaatiin, Kibbaan aanaa Heexosaa,bahaan aanaa Siree,lixaan aanaa Zuwaay Dugdaan daangoftee argamti.

Aanaan Doddotaa Yeroo Ammaa Aanaalee foyya'iinsa guddaa keessatti argaman keessaa tokko yoo taatu bulchiinsa magaalaa dheeraa waliin ta'uudhaan seenaa haaras galmeessuu irratti argamu.

Aanaan Doddotaa seenaa oromoo keessatti iddoo guddaa qabdi. Seenaa Oromoo keessatti Aanaan Doddotaa iddoo Jeneraal Taaddasaa Birruu Tokkummaa fi Obbolummaa ummata oromoo itti cimsaniidha.

Seenaa qabsoo oromoo keessatti Aanaan Doddotaa fi Magaalaa Dheeraa Aarsaa guddaan kaffaluun kan beekkaman yammuu ta'u jiraattonni naannoo kanaas sabboonummaan beekkamu. Yeroo Artiistiin beekkamaa fi jaalatamaan ummata oromoo Haacaaluu Hunddeessaa finxaaleyyiin Ajjeefametti Magaalli Dheeraa Gadda Hamaa keessa kan turtee fi Taatee ajjeefamaa booda sabaabaa gadduu ummataatii baay'ee dararamaa turaniiru. Magaalaan Dheeraa bara 2014 irraa eegalee Iinvastimantii guddaa keessummeessaa kan jirtu yammuu ta'u guddinni magaalaa fi lakkaafsi hawaasa gara naannoo kanaa dhufu daran dabalaa jira. @Naaf....D
Siligo

**Siligo** is 'n stad in Sardinia, Italy, Europe. Siligo ballini ishe hanga 43,61 km². Bara 2010 bayinna ummata 943 calu biyyotta.

Time zone EAT (UTC+1) 

Summer (ITA) (UTC+2) 

Calling code 079
Laga Gibee

Lagni **Gibee** galtuu laga Oomoo ti. Lagni kun kibba baha Itoophiyaa keessatti yoo argamu, akuma lageen biyyatti keessa jiranii kaanii, tajaajila bidiruu irra deemuu hin kennu.  

## Ilaalcha
Lagni Gibee baha caffee Coomman (kan aanaa Gudayyaa Biilaa, kan godina Wallagga Bahaa keessatti argamu) irraa ka'ee gara kibba bahaatti yaa'ee bakka 8°19′K 37°28′Btti laga Oomootti makama. Galtuun laga kanaa keessaa laga Alangaa, Gilgal Gibee, fi laga Amarati. Yaa'aa laga kanaa gara kibbaatti bakka seenaa mootummoota Gibeetu argama; kunis bakka mootummoonni Gibee durii kan Oromoo fi kan Sidaamaa itti hundaa'anidha.    

## Wabii
* G.W.B. Huntingford, The historical geography of Ethiopia from the first century AD to 1704, (Oxford University Press: 1989), p. 143
* Baltazar Téllez, The Travels of the Jesuits in Ethiopia, 1710 (LaVergue: Kessinger, 2010), p. 194
* As Charles Johnston laments in his work, Travels in Southern Abyssinia through the Country of Adal to the Kingdom of Shoa (London, 1844), vol. 2 pp. 113-125
Oromoo Baarentuu

**Baarentuu (**ykn **Baarentoo;** (maqaa durii) **Baraytumaa )** ilmaan Oromoon lamaan dhalachee keessa isa tokko yoo ta'u akkataa qubbana lafa Baha  Oromiyaa irra Tigraay , Amhara kessa jiruu Boorana.  Baarentuu naannoo Oromiyaa Bahaa keessa jiraata. Ummanni Baarentuu godinaalee Oromiyaa, Tigray, fi Amhara, Harargee Bahaa, Harargee Dhihaa, Arsii, Godina Baalee, Walloo, fi asaboo keessa jiraatu.

## Waa'ee Baarentuu
Baarentuun ummata Oromoo yoo ta'u gosa Oromoo kan jalqabaa keessaa walakkaa ta'a (walakkaan inni biraa Boorana). Ummanni Baarentuu baayyinaan magaala keessa fi baadiyyaa keessa yoo jiraatan muraasni garuu horsiisee bulaa fi qonnaa aadaatin jiraatu.

## Amantii
Gara Godina Wallagga Bahaa fi Wallagga Dhihaa, ummanni baay’een amantii Piroteestaantii kana hordofan yoo ta'u, ummanni Shawaa Kaabaa, Shawaa Dhihaa, fi Shawaa Bahaa amantii Ortodoksii, Piroteestaantii, Islaamaa hordofu. Godinaaleen Baha Oromiyaa kan akka Harargee Bahaa, fi Harargee Lixaa keessatti ummanni baay’een, naannoo dhibbeentaa 98.5% kan ta'u,  amantii Islaamaa hordofu. Harargeen Oromiyaa gara bahaa achi fagoo waan jirtuuf, kunis ollaa ummata Sumaalee kana Ogaadeen keessa jiraatuu fi kibba ummata Affaar kan Mootummaa Naannoo Affaar keessa jiraatu waan ta'eef, ummanni Sumaalee fi Affaar ummata Afrikaa keessa jalqaba amantii Islaamaa fudhate waan ta'eef, Oromoon Harargee baayyeen amantii Islaamaa fudhate. Ummatni muraasni godinaalee Arsii fi Baalee keessa jiraatu ammallee amantii Oromoo kan durii Waaqa tokkichatti kan amanu yoo ta'u, ummatni baayyeen garuu amantii Islaamaa hordofu. Ummanni amantii aadaa Oromoo Waaqatti amanan baayyen isaani gosa Booranaati.     

## Wabii
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi**(Korea:성재기, 11 Fuulbana 1967 - 26 Adooleessa 2013) kuniin Human right activists, liberalism philosopher fi South Korea. Bara 2008, founder fi Association of Korean male(남성연대).

Bara 2013, he was suicide in Seoul.

## References


* Activist's 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
Armeeniyaa

**Armeeniyaa** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.

Yerevan-Republic Square-06-Museum-2019-gje.jpg|Yerevan
Haghartsin-24-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|Haghartsin
Zvartnots-06-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-18-Genozid-Denkmal-2019-gje.jpg|Etchmiadzin
Noravank-Muttergotteskirche-26-2019-gje.jpg|Noravank
Noravank-Kreuzstein-10-2019-gje.jpg|Khatchkar
Iraaq

**Iraaq** akka ofiisaatti **Rippabiliika Iraaq** biyya Eeshiyaa Dhihaa Baha Giddu Galeessaa keessatti argamtudha. Lakkoofsi ummataa miliyoona 45 ol kan qabdu yoo ta'u, biyya baay'ina ummataa Eeshiyaa keessaa sadarkaa 14ffaa fi baay'ina ummataa addunyaa irratti sadarkaa 33ffaa irratti argamti. Rippabiliika paarlaamaa federaalaa bulchitoota 19 qabduudha. Biyyattiin kaabaan Tarkii, bahaan Iraan, kibba bahaan Galoo Galaana Pershiyaa fi Kuweet, kibbaan Sa'ud Arabiyaa, kibba dhihaan Joordaan, dhihaan ammoo Siiriyaa waliin daangeffamti. Magaalaan guddittii Bagdaad dha.

Dhaloota Kiristoos dura bara kuma ja’affaa irraa eegalee, dirree lalisaa alluvial laga Tigris fi Efraats gidduu jiru Iraaq keessatti, Mesopotaamiyaa jedhamee kan waamamu, magaalota, qaroominaa fi impaayera addunyaa durii tokko tokko Sumer, Akad fi Asoor keessatti uume. Mesopotamiyaan "cradle qaroomina" kan kalaqa sirna barreeffamaa, herregaa, yeroo eeguu, kalaandarii, urjii ilaaluu fi seera seeraa argite turte. Islaamummaan Mesopotaamiyaa erga mo’atee booda Bagdaad magaalaa guddoo fi magaalaa guddittii Khaliifaa Abbaasidii kan taate yoo ta’u, bara Warqee Islaamaa magaalattiin gara wiirtuu aadaa fi beekumsaa barbaachisaa ta’etti guddachuun, Mana Maree dabalatee dhaabbilee barnootaa isheetiin maqaa addunyaa horatte Ogummaa.

Seenaan ammayyaa Iraaq bara 1920, yeroo Mandate of Mesopotamia hundeeffame.Sirni mootummaa bara 1921 Faisal jalatti hundeeffame, Mootummaan Iraaq ammoo bara 1932 Yunaayitid Kingidam irraa walabummaa argate.Bara 1958tti sirni mootummaa kuffifamee fi Rippabilikni Iraaq hundeeffame. Iraaq bakka tarsiimoo kan qabdu yoo ta’u, miseensa hundeessaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, OPEC, akkasumas Liigii Arabaa, Dhaabbata Yaa’ii Islaamaa, Sochii Hirmaannaa Hin Qabne, fi Fandii Maallaqaa Idil-addunyaati.
Isiraa'el

**Isiraa&#39;el** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.


Jerusalem-Altstadt-14-vom Oelberg-2010-gje.jpg|Jerusalem
Jerusalem-Paternosterkirche-12-aethiopisch-2010-gje.jpg|Jerusalem
Akko-52-Saeulenkarawanserei-2010-gje.jpg|Akko
Nazareth-Katholische Verkuendigungsbasilika-06-2010-gje.jpg|Nazareth
Kafarnaum-16-Ruinen-2010-gje.jpg|Kafarnaum
Ein Gedi-26-Jugendherberge-1985-gje.jpg|Ein Gedi
Timnatal-02-Bergkegel-1985-gje.jpg|Timna valley
Tel Aviv-Flughafen-06-2010-gje.jpg|Tel Aviv airport
Neeppaal

**Neeppaal** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.


Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-02-Pancamukhi Hanuman Mandir-2007-gje.jpg|Kathmandu
Swayambhunath-Zugang-38-Garuda-2015-gje.jpg|Swayambhunath
Patan-Palastplatz-Yoganarendramallasaeule-02-Narsimha-2014-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 09-2007-gje.jpg|Bhaktapur
Dingboche to Chhukung-20-Alm-2007-gje.jpg|Himalaya
Chhukung to Imja Tse Camp-08-Riffelkamm-Ama Dablam-Panorama-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Dhakmar-20-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Nyiphu-08-Frau-2015-gje.jpg|Mustang
Haroo Limmuu

Aanaan **Haroo Limmuu** aanoolee Godina Wallagga Bahaa keessatti argaman keessaa ishee tokko dha. Aanaan Haroo Limmuu maqaa kana kan moggafatte yeroo jalqabaa aanaa Limmuu jalatti hundooftee bulaa turtee haala kana irraa ka'uun yeroo amma kana immoo bara 1998 of danda'uu dhaan maqaa kana argatteetti cittee jirti. Aanaan Haroo Limmuu Godina Wallagga Bahaa irraa kallatti dhihaatti argamti. A/H/L/ kallatti bahaan aanaa Limmuu, kallattii lixaan naannoo Beneshanguul Gumuz, kibbaan aanaa Eebantuun dangeffamtee argamti. Aanaattiin horsiisa beeyladootaa fi akkasumaas kunuunsa bineensota bosonaan ni beekanti. Kana qofa osoo hin taane haalli qillensa ishee jireenyaaf mijataa, namoonni gurguddoo, gootonni kanneen akka Abdiisaa faa achuma kessatti argamu. Aanaan Haroo Limmuu dhadhaa fi damma qulqulluu sadarkaa isaa eeggate oomishuu keessatti bakka guddaa qabdi. Lafa bal'aa qilleensi isaa badda daree oomisha midhaan dheedhii kanneen akka boqqolloo,qamadii fi akurii fi baaqelaafaa oomishuuf mijataa ta'e heddumminaan qabdi. Tulluun guddaan albuuda gati jabeeeyyii qaban kanneen akka Gaddibeenii fi saallan achi keessatti argama. 

## Wabii
Waldaa Qorannoo Oromoo

**Waldaan Qorannoo Oromoo (WQO)** dhaabbata qorannoo bu'aaf hin dhaabbanne yoo ta'u hayyoota Oromoo fi miti-Oromoo ta'aniin Oromoorrattii fi waan Oromoo wajiin wal-qabaturratti qorannoo geggessuuf kan dhaabbate dha. WQO dhaabbata barnootaa kan sadarkaa addunyaa (international academic organization) qorannoo fi galmeessuu seenaa fi aadaa Oromoo irratti xiyyeeffatee kan hojjatudha. Dhaabbanni kun kan hundeeffame hayyoota beekkumsi ummata Oromoorratti jiru xiqqaachuun ykn dhabamuun isaa isaan yaaddesseeni.     

## Dhaabbachuu Isaa
WQO akka dhaabaatti of danda'ee kan dhaabbate bara 1990ti. Bara kana bu'ureffamuu dhaaba kanaatif piroppoozaalin dhiyaatee kora wagga kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (Union of Oromos in North America - UONA) irraatti mari'atame. Bara 1991tti, dhaabni kun Dr Ismaa'el Abdallaa dura bu'aasaa jalqabaa gochuun file. Dr Ismaa'el dhaaba kana hanga 1992tti kan tajaajilan yoo ta'u dhaabni kun TOKA(UONA) jalaa ba'ee dhaaba of danda'e akka ta'u gochuu keessatti ga'ee guddaa tabatan.       

WQO bara 1990 of haa danda'u malee, qorannoon Oromoo kora waggaa kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (UONA) irratti sana duralee dhiyaachaa ture. Qorannoon jalqaba waa'ee Oromoorratti sadarakaa idila addunyaarratti dhiyaate kan jalqabaa bara 1984 Dhaabbata Qorannoo Aafrikaa (African Studies Association - ASA) konfaransii wagga irratti ture; kunis magaalaa Loos Aanjelesitti godhame. Milkaa'ina konfaransii kanarratti argameen jajjabaachuun, bara 1985 kora waggaa TOKA (UONA) irratti qorannoon adda addaa waa'ee Oromoo irratti yeroo jalqabaaf dhiyaate. Haaluma kaanaan waggaa waggaadhaan hanga bara 1990tti itti fufe.          

## Kaayyoo Dhaaba Kanaa
WQO kayyoowwan armaan gadii qaba:
* Qorannoo seenaa, diinagdee, aadaa, fayyaa, barumsa, siyaasa, seera, fi nageenyaa hawaasa Oromoo irratti godhamuu jajjabeessuu fi qindeessuu
* Hayyoonni waa'ee Oromoo qoratan ballisanii yaaduu (critical thinking) fi jireenya hayyummaa guutuu ta'e akka qabaatan gargaaruu
* Waltajjii hayyoonni Oromoo irratti waliin hojjatanii fi wal gargaaran uumuu
* Hayyoonni Oromoo hin ta'in kan waa'ee Oromoo qorataniif haala mijeessuu fi qorannoo Oromoorratti godhan jajjabeessu
* Qabeenyaa fi maallaqa qorannoo Oromoof barbaachisu addan baasuu fi namootarraa walitii qabuun qorannoo Oromoof akka oolu gochuu
## Wabii
* Walda Qorannoo Oromoo
Waaqa

**Waaqni,** akka Oromoon amanutti, kan samii fi lafa uume fi kan hundaa ol ta'e.

## Maqaa
Afaan Oromoo keessatti, Waaqni maqaa baayyee qaba. Isaanis:
* Waaqa
* Rabbii
*Waaqayyo
*Uumaa
*Gooftaa
* Waaqa tokkicha
* Waaqa gurraacha
* Abbaa koo
* Waaqa garaa gurraachaa (Waaqa with holy heart)
* Waaqa gurraacha garaa garba (black God with heart like ocean)

## Amaloota Waaqaa
* Uumaa (a creator of everything in the world)
* Hunda beekaa (omniscient)
* Hundaa tolaa (omni benevolent.
* Hunda danda'aa (omnipotent).
* Qulqulluu (pure)
* Mudaa kan hin qabne
* Gaarii

## Waaqeffannaa fi Ilaalcha Waaqaa
Warri Waaqeffattootaa ilaalcha Waaqaaf qaban mammaksa kanaan ibsatu "Waaq humna malee bifa hin qabu". Waaqeffattoonni Waaqni akka waan qaama qaqqabatamu qabuutti ilaaluu hin yaalan, sababiinsaas uumamni Inni uume kana ijaan argamuu fi qaqqabatamu hundi kan Waaqa mullisan waan ta'eef. Waaqeffattoonnii fi Qaalluu ykn Qaallittii baayyee jaallatamoo dha; keessaahuu geggeessitoonni garmalee waan nama jaalataniif waan jaalalli mataansaa nama ta'ee dhufe fakkaata.

## Mammaaksa
* *Waaqa malee, gaariin hin jiru* (There is no one who is kind except God)
* *Waan Waaqni fide lafti ba'aa hin dadhabu* (Whatever God brings the Earth does not fail to carry it).
* *Namno yaa Waaqi jedhe Waaqarraa hindhabu* (One who worships God will get everything)

## Wabii
* Bartels, Lambert (1983) *Oromo religion: myths and rites of the Western Oromo of Ethiopia, an attempt to understand*

## Kanas ilaali
* Waaqeffannaa

## Liinkii alaa
* Traditional Oromo religion and the natural environment
* Waaqa
Bulgeeriyaa

**Bulgeeriyaa** biyya Yuurooppi keessa jirtu.


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|
Tokkummaa Biyya Mootii

Tokkummaa Biyya Mootii Biritaayinii Gudditti fi Ayarlaandii Kaabaa, yeroo baayyee Tokkummmaa Biyya (UK) ykn Biriteen jedhamuun kan beekamtu yoo ta'u, saba abbaa biyyummaa qabdu qarqara galaanaa Kaaba-Lixa Awurooppaatti argamtudha. Yunaayitid Kingidam odola tokko of keessaa qabdi. Biriteen Guddittii, kutaa kaaba bahaa odola Ayerlaandi fi odola xixiqqoo hedduu Odolawwan Biriteen keessa jiran. Kaaba Ayerlaand daangaa lafaa Rippabiliika Ayerlaandi waliin qooddatti. TBn karaa biraatiin Galaana Atlaantiiktiin kan marfamte yoo ta'u, gara bahaatiin Galaanni Kaabaa, gara kibbaatti Chaanaalii Ingilizii, gara kibba-dhihaatti ammoo Galaanni Seeltik kan argamtu yoo ta'u, qarqara galaanaa dheeraa addunyaa irratti sadarkaa 12ffaa irratti argamti. Galaanni Aayilaandi Biriteen Guddittii fi Ayerlaandi addaan baasa. Bal'inni lafaa waliigalaa Yunaayitid Kingidam iskuweer maayilii 93,628 (242,500 km) yoo ta'u, bara 2020tti tilmaamaan baay'inni ummataa miliyoona 67 ta'a.
Amantii

* Kiristaanummaa
** Yesuus
** Ortodoksii
** Piroteestaantii
* Islaamaa 
* Islaamaa Sunnii
* Waaqeffannaa
Tarree Mammaaksa Oromoo

**[[Tarreen]]** kun maamaaksa Oromoo bebekkamo qaba. Oromoon mammaaksa baay'eeqabuu keessa muraasni kan armaan gadiiti.

## Mammaaksa qube g irraa jalqabu
* Mammaaksa
* Afoola
hiippoo

## Wabii
* Abarra Nafaa. Mammaaksa Oromo Gumii Qormaata Afaan Oromootiin
* Mammaaksa Oromo
Aartii Oromoo

Artiin Oromoo akkuma kan warra dhihaa ykn Aurooppaa bara hedduu dura jalqabuutiin, dheerina umurii kan warra Awurooppaa gadii kan qabu miti.  Adda addummaan artii warra dhihaafi Oromoo, kan warra dhihaa barreeffamaan yookaan bakka bu'aa yaadaatiin dhihaachaa turuusaati. Kan Oromoo ammoo afaaniin yookaan afoolaan daddarbaa dhufuu isaati. 
Oromoon akkuma saboota addunyarra jiranii hundaa,saba jireenyasaa artiin wal simsiisee jiraatudha. Artii muuziqaa, aartii walaloo, artii bobbocaafi artii argaati. Qarooma sirna Gadaa irraa kaasee, meeshaalee Aadaa Oromoon itti fayyadami hedduun isaa kanneen aartiidhaan bocamanidha. Sirboota garaagaraatti maqaa baasuudhaa, Mararoo, Geerersa, Mirriga 

fkn mirrgaWaangaya laga mojoo

Arbaatu hamee balleesse

Sirna gadaa hunbanna

Nafxanyootaatu balleesse

Oromoon hayyuu qaba beekha qaba

Qaciicaa lammii tiyya

Gantuutu maqaa balleesse

""Raammistu guute ganna

Dooniin nu baaftun jirtu

Waabeetu guute ganna

Dooniin nu baaftun jirtu

Awaashitu guute gannaa 

Dooniin nu baaftu jirtu

Yoo walii galan malle 

Yoo walljaala deeman malle 

Qaciica lammii tiyyaa

Waa bilisummaan hin jirtuu

afran qallotis akkana jechuudhan mirrigama

Gaarri mullataa duruu garaa

Deebi'e waa garaan tahu

Diinni waalee duruu diida

Deebi'ee waa didan tahu

Sabni duraan bilisa

Qaciicaa lammii tiyyaa deebi'e waa gabraa tahuu

Ittuun akkanaan mirriga

Gaaleeytii garaa daba

Lagini maaf jala dabaa

Gowwaan ni beeyneef daba

Qarri maaf jala daba a jechuu

n artii wallallo guddaa sabaa qabudha. Shubbisa /dalaga/ irrattilee dha'aa garaagaraa 20 ol ta'u sabaa qabudha. Gelloo, Kumkummee, Washabaa, Ragada, Dhiichisa, Shobotee, Shaggooyyee, Gadtumee, Tirrii, Sidaamee, Hammisafi Shubbisa saba qabudha. Gama aartii Asoosamaatiin illee, Afoolota garaagaraa bifa adda addaatiin, Sheekkoo, Oduu durii, Mammaaksafi Raagamtaa jedhee qoodee qaba.
Aartii ammayyaa keessattis, Tiyaatira 1957 Mata duree 'Barumsa' Barreessaan Maammoo Mazammir
'Bara Birraan Bari'e' Haayilee Fidaa, bara 1973. 
Gama Asoosamaatiin, 'Bu'aa Caafuu Beekuu' Asteer Gannoo bara 1896
Kuusaa Gadoo, Gaaddisaa Birruutiin 1983.
'Hursaa' Luba Dafaa Jamoo 1966
Godaannisa, 1984, Dhaabaa Wayyeessaa
Hawwii, 1995 Isaayyas Hordofaa
Walalootiin
Biliqa 1972= Abdii Xa'aa
Anaaniyaa= Asafaa Jaallataa
Gama Aartii bobbocaatiin,
Jaarraa hedduu dura, Siidaa Piraamedootaa, Aaksum, Laalibalaafi kkf bocuun beekama.

## Geessituu alaa
* Oromo Art as a Political Resistance
Nyaata aadaa Oromoo

**Nyaata aadaa Oromoo** nyaata ummata Oromoo biratti beekkama ta'ee kan dhaloota keessa darba dhufe. Nyaatni aadaa ayyana, cidha, qophii fi yeroo adda addaa irratti ni dhiyaata. Nyaanni akka marqaa, ittoo fi qorii Oromiyaa maratti beekkamus, kan naannoo garii qofa keessa beekkamus jira.     

Nyaata aadaa Oromoo *yeroo hunda nyaatamu* fi kan *waqtii* *addaa nyaatamu* jira. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu fi yeroo baayyee mana keessatti kan qophaawuudha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan ykn ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena ykn maxinoo aannaniin itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.  

Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.     

Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:
* **Waaddii** - foon muramee ibiddarratti waaddame.
***Ancootee** - nyaata baayyinaan Oromiyaa Dhihaa naannoo Wallaggaatti beekkamu.
***Baaduu** - aannan raasanii dhadhaan erga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola. 
***Marqaa** - Uummata Oromoo biratti marqaan baayyee jalatamaa dha fi nama kabajanii kan dhiyaatudha.
***Caccabsaa **- maxinoo kukkutanii dhadhaa baqsanii itti naquun qophaa'a.
***Qoocco** -  Qooccoon baayyinaan Oromiyaa Dhihaa naannoo Wallagga keessatti beekkamaa dha. Kun qoccoo kan ummata Guraagee biratti baayyinaan beekkamu sana miti.  
***Ittoo** - Ittoon waan adda addaarraa qophaa'a: muduraa, foon, midhaan ittoof ta'u kan akka baaqelaa, daangulee, gaayyoo irraa qophaa'a
* **Buddeena** - buddeenni nyaata ummanni Oromoo yeroo baayyee nyaatu yoo ta'u ittoo ykn baadudhaan nyaatama. 
***Cororsaa **- Cororsaan baayyinaan Oromiyaa Dhihaa naannoo Wallagga keessatti nyaata jaalatamaa dha.
* **Qorii** - baayyinaan akaawwii garbuurraa qophaa'a.
* **Cuukkoo** - Cuukkoon garbuu fi dhadhaarraa qopha'aa. Cuukkoon nyaata baayyee jaalatamaa dha.
* **Gorsoddoma** - kun naannoo Shawaa Dhihaatti nyaata beekkamu yoo ta'u qamadii irraa qophaa'a
* **Cumboo** - Cumboon nyaata aadaa Lixa Oromiyaa, keessattuu Wallaggaatti baay'ee beekamu dha. Cumboon Xaafii diimaa irraa kan qophaa'u dha. Xaafii diimaa furdisanii erga bukeessanii booda, eelee beeddee fi eelee haadhoo erga ho'isanii, bukoo qophaa'e sana eelee beeddeerratti gadi naqanii qadaadu. Gaafa bilchaatu baasanii baaduu irratti naqanii itti cororsu ykn baqsu. Cumboon gaafa ayyaanaa fi gaafa keessummaan yookaan firri dhufu qophaa'a.
Fixeensa

Horii buli obbo boruu barraaqaa

* Book Review: FIXEENSA – Afan Oromo Novel Based on a True Story by Boruu Barraaqaa
* kitaaba
Aadaa Oromoo

## Aartii Oromoo

Aartiin Oromoo bara durii kaasee kan ummatni Oromoo ittin jiraatee fi afaaniin yookaan afoolaan daddarbaa dhufee dha. Oromoon saba jireenyasaa aartiin wal simsiisee jiraatudha. Aartii muuziqaa, aartii walaloo, aartii bobbocaafi aartii argaati. Qarooma sirna Gadaa irraa kaasee, meeshaalee Aadaa Oromoon itti fayyadaman hedduun isaa kanneen aartiidhaan bocamanidha. Sirboota garaagaraatti maqaa baasuudhaa, Mararoo, Geerarsa, Mirriga jechuun aartii walaloo guddaa saba qabudha.

Amantin oromoo Waaqayyoon waaqeffachuudha akkuma beekamu macaafa qulqulluuu kakuu moofaa keessaa kan jiru waliin walfaakkata haalli waaqeffanna oromoon Waaqayyoon kadhatu haa ta'u malee amma kakuun haaraan iyyasus qabate dhufeera iyyasus ummaata oromoo qofaaf utuu hintaane guutummaa addunyaatiif jireenya qabate dhufee kanaaf hundumti keenya iyyasusiin amanachuun dirqama. Waaqayyoo ilmaa isa tokkicha nuuf aarsaa godheera kanaafis nu jaalate iyyasus Waaqayyoo keessa jira Waaqayyoos iyyasus keessa jira kanaaf isaan tokko.

Namni iyyasus amane jireenya bara baraa argata kan hin amanne itti faradama. 

Barreessan  👇

## Fiilmii Oromoo
: *[[Fiilmii Oromoo]]*
daandii walmaraa

## Tiyaatira Oromoo
: *[[Tiyaatira Oromoo]]*

## Nyaata aadaa Oromoo

Nyaatni aadaa Oromoo nyaata ummata Oromoo biratti beekkama ta'ee kan dhaloota keessa darba dhufe. Nyaatni aadaa ayyana, cidha, qophii fi yeroo adda addaa irratti ni dhiyaata. Nyaanni akka marqaa, ittoo fi qorii Oromiyaa maratti beekkamus, kan naannoo garii qofa keessa beekkamus jira. 

## Wabii
* Aadaa Oromoo
Qoricha Oromoo

## Liinkii alaa
* Ethnomedicinal plant knowledge and practice of the Oromo ethnic group in southwestern Ethiopia
* Medicinal plants used in traditional medicine by Oromo people, Ghimbi District, Southwest Ethiopia
* Buna Qalaa: A Quest for Traditional Uses of Coffee among Oromo People with Special Emphasis on Wallaga, Ethiopia
* Aspects of Common Traditional Medical Practices Applied for Under-Five Children in Ethiopia, Oromia Region, Eastern-Harargie District, Dadar Woreda, 2011 G.C
Ogbarruu

**Ogbarruun** (og-barruu) hojii kalaqa ilma namaa dhugaa hawaasa keessa jiru bu’ureeffachuun akkaataa miidhagina qabuun haala aartiin kan dhiyaatuudha.

## Hiikkaa ogbarruu
Ogbarruun afoolaas ta'e, barreeffama amaloota nama bashannansiisuu, barsiisuu, kakaasuu, koofalchiisuu, qirqiirsuu, gaddisiisuu, gammachiisuu, amansiisuufi kkf of-keessaa qabuudha.  Akka Zarihuun jedhutti, ogbarruun waan barreeffame mara qofa osoo hin taane kan afaaniin darban afoola kanneen akka walaloo fa’aa ni dabalata. Ogbarruu ilaalchisuun Asaffaan akka lafa kaa’eetti, safuu fi falaasama hawaasummaan kan itti dhiyaatuudha. Hojii kalaqaa kamiyyuu keessatti yoo dhimma hojii sanaa isa gooroo hin ta’iin , dhimmi rakkina safuu osoo hin ka’iin hin hafu. 

Hayyoota garaagaraan jechi Afaan Ingiliish  jedhu Afaan Oromootin ogbarruu jedhamee hiikame. Haata’u malee jechi ogbarruu ogummaa barreeffamaa ta'uu bu'uureffachuun, barreeffama qofaaf kan jedhani mormanis jiru.

## Ogbarruu Oromo
Ummanni Oromoo ogbarruu ofii qaba. Ogbarruu fayyadamuun haala jiruu fi jireenya isaa ibsata. Ogbarruun Oromoo yeroo gara yerootti suutan dagaagaa kan dhufeedha. Haala guddinaafi dagaagina ogbarruu Oromoo keessatti, dhiibbaa mootummoonni darban biyya keenya bulchaa turan irraan ga'an irraa kan ka'e afaanichi carraa afaan hojii, afaan barnootaa, afaan sab-qunnamtii, afaan qorannoofi qo'annoo akkasumas carraa afaan barreeffamaa ta'uu sadarkaa eegameen argachaa turu dhabuun qancaruu danda'e. 

Qorannaan ogbarruu jala bu’ee fayidummaa isaanii fi dadhabinna isanii saaxilee kallattii ifaa ta’e akeekus baay’ee xiqqaadha. Fakkeennaaf sadarkaa digirii sadeessootti, ogbarruu Oromoo irratti qorannaan hojjataman keessa kan Dr. Addisuu Toleessaa geerarsa Oromoo irratti hojjatan, kan Dr. Taaddesee Jaalataa afoolaa fi tapha ijoolle Oromoo Gujii irratti hojjatan, kan Dr. Asafaa Teferraa ogwolaloo diddaa Oromoo Salaalee irratti hojjatan fi biyya keessa Yuunivarsitoota Finfinne (Dr. Xilahuun Taliilaa, Dr. Teshoomee Egeree, Dr. Destaa Dessalenyii) fi Yuunivarsiti Jimmaa kan eeramaniidha.

## Ogbarruu afaanii/afoolaa
# Makmaaksa (proverb)
# Weedduu (song)
# Faaruu addaraa  "spirit possession cult songs"
# Masqala "songs of Orthodox western Oromo"
# Manzuuma, Mawlid, baahroo and qasiida "muslim"
# Weedduu jaalalaa "Western Oromo love songs"
# Asmaarii
#Hibboo
#Sheekkoo(durdurii)(Fable)

## Ogbarruu barreeffamaa/barruu
* Fixeensa
* Mudaammuddii
* Namummaa

## Geessituu alaa
* The functions of African oral arts: The Arsi-Oromo oral arts in focus
* The folk literature of Oromo in Southern Abysinia
* Oromo literature
Impaayera Itoophiyaa

**Impayeera Itoophiya** (Amaariffa: የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ, Mängəstä Ityop'p'ya), Abisiiniyaas nijedhamti, impaayera Eertiraa ammaa fi walakkaa gara kaabaa Itoophiya of keessatti qabatudha. Impaayerri kun tilmaamaan 1137 (ka'umsa Zaaguwee) kaasee hanga 1975 mootin fonqolchan hangoorra ari'ametti ture.
Anaatoomii

**Anaatoomin(Xin-Qaama)** damee Baayoloojii kan caasaa bineensotaa fi qaama isaa qoratudha; anaatoomii namaarraa adda baasuf maqaa biraa zuutoomii (zootomy) jedhamunis niwaammama. Dameesaa isa tokkoon, anaatoomin qorannaa ulfaa fi anaatoomii wal-dorgomsiisaa wajjin wal qabata, kunimmoo deebi'ee baayoloojii ivoluushunii fi filoojenii wajjin walqabata. Anaatoomin namaa saayinsii fayyaa kan bu'uura fi barbaachisaa ta'an keessaa isa tokko.

## Mataa (head)
* Face Fuula
* Ear Gurra
* Eye Ija
* Mouth Afaan
** Lips Hidhii
** Tongue Arraba
* Nose Funyaan
* Hair dabbasaa
* Eyebrow Nyaara
* Beard Areeda

## Qaama (Body)
* Neck Morma
* Shoulder Ceeku
* Arm Irree
* Hand Harka
** Palm Ganaa
* Finger Quba
* Fingers quboota
** Thumb Abudduu
** Nails Qeensa
* Chest Qoma
** Breast Harma
* Stomach Garaacha
* Heart onnee
* Leg Luka
* Foot/Feet Faana/miilla
* Ribs Cinaacha
* Heart Onnee

Back  Duyda
Hip Mudhii
Bladder Afuuffa Jaw A’oo
Blood Dhiiga Kidney Kalee
Bone Lafee Knee Jilba
Brain Sammuu Liver Tiru
Elbow Ciqilee Thigh Sarbaa
Fist Tontoommi Waist Mudhii
Lung Somba 
Skin Gogaa

## Wabii
Antiroppooloojii

**Antiroppooloojiin ykn Ximmaddi** qorannoo waa'ee namootaa ti, kan darbes ta'e kan ammaa ta'uu danda'aa. Qorannoon namootaa kun beekkumsa saayinsii hawaasaa fi baayooloojii, akkasumas saayinsii uummmaa fi namoommaa irratti hunda'aa.
Qorambaa

**Arkiyooloojin ykn Xinambaa ykn xinwaadurii** qorannoo waan namni bara durii hojjatee ti, kunis baayyinaan wantoota aadaa fi daataa naannoo kan isaan dhiisanii deeman barbaadanii argachuun sana booda qaaccessuun raawwatama; kunis meeshaalee isaanii, ijaarrii isaanii, lubbu qabeessa achiitti argame, fi aadaa isaani dabalata.
Qorannoo Afaanii

**Qorannoon afaanii** karaa saayinsaawaa ta'een afaan qorachuu dha. Qorannoon kun waan baballaa sadi'i qabata, akkaataa afaanii, hiika afaanii, fi halqara afaani ti. Hojiin jalqabaa kan afaan ibsu kan hojjate Paaninii yoo ta'u kunis afaan Saniskiriitii qaaccesuun seerluga Ashtadhyayi jedhamu kan inni baasen ture; barri isaas DhKD 500.
Dhugaatii

Bishaan Water
* Lallaafaa Soft Drinks (pop)
* Biiraa Beer
* Aannan Milk
* Shayii Tea
* Buna Coffee
* Daadhii Mead
* Araqee* Like Vodka (home made)
Maqaa Guyyoota

* Wiixata: Monday
* Kibxata: Tuesday
* Roobii: Wednesday
* Kamisa: Thursday
* Jimaata: Friday
* Sanbata: Saturday
* Dilbata: Sunday
Maqaa Ji’oota

1. Ammajii - January

2. Guraandhala  - February

3. Bitootessa  - March

4. Ebla - April

5. Caamsaa - May

6. Waxabajjii - June

7. Adoolessa - July

8. Hagayya -  August

9. Fulbaana - September

10. Onkololeessa  - October

11. Sadaasa - November

12. Muddee   December
Morookoo

**Morookoo** ( ykn **Morokooo**; /məˈrɒkoʊ/; Afaan Arabaa: المغرب‎, seeraan **Biyya Mooti Morookoo**)  biyya Afrikaa Kaabaa keessa jirtuudha. Morookoon kaabaan Galaana Meditiraaniyaan, dhihaan Garba Atilaantikiin, bahaan Aljeeriyaa fi kibbaan Sahaaraa Dhihaan kan dangeeffamte jirtu. Magaalaan guddoon Morookoo Kaazabilaankaadha. Bal'inni lafaa ishee 710,850 km2 (274,460 sq mi) yoo tahu ummata miliyoona 36 oltu keessa jira.
Naayijeeriyaa

**Naayijeeriyaa** biyya Afrikaa Dhihaa keessatti argamtuudha. Naayjeeriyaan baay'ina ummataatiin Afrikaarraa sadarkaa duraarratti argamti.
Eeritiraa

**Eeritiraan** biyya Gaanfa Afrikaa keessatti argamtu. Eeritiraan naannoo Galaana Diimaatti argamti.

**Eeritiraa **n biyya baha Afrikaatti argamtu yoo tattu dhihaan Sudaaniin, kibbaan Itoophiyaan, kibba-bahaan Jibuutin dangeffamte argamtii. Bahaa fi kabba-bahaan Galaana Diimaankan marfamte yoo taatu, Galaana Diimaa gama immo Sa'ud Arabiyaa fi Yamanitu argama. Odoloonni Dahilaak fi Odolli Hanish bayyen akka kutaa Eertiratti ilaallamu.

Mudde 1, 1890tti, Eertiraan bittaa gabrummaa (colony) Ixaaliyaa jala galte. Eertiraan ammaa kuni billisumma Itoophiyaarra kan argatte warrana wagga sodammaffi geggeffameen booda. Warranni kunis bara 1961 hanga 1991 geggeeffame. Heerri Eertiraa bara 1997tti ba'e akka ibsetti, Eertiraan *riippabiliika pirezidaantin bultu (presidential republic)* yoo taatu dimookiraasii paarlaamaa (Unicameral Parliamentary Democracy) qabdi. Haa ta'u malee sababa warrani Itoophiyaa fi Eertiraa jiddutti Caamsaa 1998 jalqabbeffi, Eeritraan seera kana hojji irra olchuu hin dandenye.

Eertiraan biyya afaan fi adaa adda adda qabdu fi gosa amantii lamma qabdi, kunis amantii Islaamaa Sunnii fi amantii Ortodoksii kan bahaa (Oriental Orthodox Christianity) ti. Ertiraa keessatti gosa sagalitti argamu. Eritraan afaan biyyaffi murteeffame hin qabdu, haa ta'u malee biyya keessatti afaani gosa sadiin hojjattu; kunis Tigriffa, Arabiffa fi Ixaaliyaaniffa dha.
Giinii-Bisaa’uu

**Giinii-Bisaa’uu** biyya Afrikaa keessa jirtu.

* President: Umaró Umbaló Sissoko (2020)
* Prime Minister: Geraldo Martins (2023)
Giinii

**Giinii** biyya Afrikaa keessa jirtu.

## Galerie

File:Guinea_sat.png|atlas Guinea
File:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage_de_Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos