Balbala'a

**Balbala'a ykn Neebuulaa** jechii neebuulaa jedhuu jechaa laatiinii yoo ta'uu hikkinni isaas duumessaa ykn hurrii jechuudha.

Halkan urjiilee daawwanneerra. Yeroo samiin dukkanaa'u waan baay'ee adda bahanii mul'atan fakkatu! Kun garuu abjuu dha. Gidduun urjiilee duwwaa miti, garuu suudowwan xixiqqoo ta'an kanneen akka atoomotaa fi moliikiyulotaa hedduutu jiru. Meetir kiyuubii tokko keessa, miliyoonotaa fi akkasumas biliyoonotatu jiru. Suudowwan xixiqqoon kun urjiilee gidduutti wal sassaabuun duumessa uumu-ykn nebulaawwan. Duumessi kun baay'ee dimimmisoo waan ta'aniif, muraasa isaanii qofatu ijaan mul'ata. Garuu teleskooppiiwwan gurguddoo lafarrattii fi ispeesii gargaaramuun, qorattootni hawaa baay'ina qabiyyee hawaa nebulaawaa arguu fi suurawwan babbareedoo nebulaawwan kanaa maxxansuun argannoowwan isaanii qooduu danda'u. 

## Bakka Uumama Urjiilee

Urjiileen kan barabaraan jiraatan miti: akkuma dhala namaa, gara addunyaatti dhufu, jireenya isaanii keessatti suuta suuta jijjiiramaa deemuudhaan dhumarratti du'u. Akkaataa adeemsi isaa hanga har'aatti guutumaan guutuutti qoratamee bira hin ga'amiiniin,duumessa guddaa urjiilee gidduutti uumu. Adeemsi kun humna harkisaa ,kan maateriin keessa urjiileetti akka rukkina olaanaarra gahu godhu,of keessatti hammata. Urjiileen haala kanan uumamanis baay'ee ho'aa waan ta'aniif, Atomoota dummeessa naannoo isaanii marsanii jiran irra elektiroonota gad-lakkisiisuun, ‘Nebulaa Ayoona'ee' kan akka ‘Neebulaa Arbi-gaadduu' uumu. Bakka Uumama

## Hambaawwan Dhukka'insa Urjii

Yeroon jireenya Urjilee Hanga isaanitin murta'aa. Urjiin hangi isaa guddaa, jireenyi isaa dhohiinsa guddaan xumurama. Qorattooni hawaa taatee kana « **dhukka'insa urjii ykn suupparnoovaa**» jedhanii waamu. Sababni isaas jiraachuu urjii haaraa samii keessaa bakka urjiin kamiyyuu kanaan dura itti hin argamne ta'uu raggaasisaa turan jedhanii yaadu. Amma faallaa kanaa kan ta'e, suupparnoovaan urjii du'aa jiru, elementoota jireenya isaa keessatti oomishe ispeesii gidduu urjiileetti kan gadi lakkisu ta'uu isaa beekna. Hambaan suupparnoovaa,haftee maaterii nebulaawaa dhohiinsa boodaa ti. Hambaawwan Suupparnoovaa(dhukka'insa urjii).

## Gosoota

File:Hubble Sees a Stellar "Sneezing Fit" (11467249715).jpg|alt=Herbig–Haro HH 161 and HH 164.|Herbig–Haro HH 161 fi HH 164 . 
File:Omega Nebula.jpg|Balbala'a Omeegaa, fakkeenya nebula gadi lakkifamuu
File:Horsehead-Hubble.jpg|Balbala'a Boquu Fardaa, fakkeenya nebula dukkanaa'aa .
File:NGC6543.jpg|<nowiki/>Balbala'a Ija Bashoo, fakkeenya nebula pilaaneetawaa ykn  .Balbala'a Lafjaawaa 
File:PIA04533.jpg|<nowiki/>Balbala'a Afroogaa Diimaa, fakkeenya nebulaa pirootopilaaneetii .
File:SNR 0509.jpg|Qolli micciiramaa SNR B0509-67.5
File:Tycho xrayonly.jpg|Haftee Tycho Supernova ifa X-ray keessatti
File:Southern Ring Nebula by Webb Telescope (2022).jpg|Nebulaa Qubeellaa Kibbaa, Nebula Pilaaneetii


## Nebulaa Pilaanetawaa (Balbala'a lafjaawaa)
Urjiileen hangi isaanii kan aduu waliin walfakkataa ta'an suuta suut du'aa deemu. Hammamtaan dabalaa deemuun, baqqaana alaa isaanii gadi dhiisaa deemuun hambaa urjiilee haadhoon ifanii, nebulaa pilaanetawaa jedhamuun kan beekamu uumu. Jechi nebulaa pilaanetawaa jedhamu bara 1785 nama Wiliyaam Herischel jedhamuun nebulaawan kana ibsuuf moggaafame. Sababni isaas, teleskooppii isaa keessatti pilaanetoota waan fakkaataniif. Boodarra ‘nebulaa urjiilee' jedhee moggaasuu dhiisuu isaaf ni gaabbe.

## Wabii