Toorkii

Fiiziksii keessatti, **Humna Naanneessaan** (Afaan Ingiliffaan: **Torque**) dandeettii humni tokko wanta tokko siiqqee (axis) isaa irratti naanneessuu ykn marmarsuuf qabuudha. Salphaatti, humna naanneessaan humna sochii sararaawaa (linear motion) keessatti argamu wajjin wal-fakkaataa yoo ta'u, kun garuu sochii naanna'aa (rotational motion) keessatti hojjeta. Yoo humni wanta tokko naanneessuu jalqabsiisuuf ykn naanna'uu irraa dhaabuuf oole, humna naanneessaa uuma.

## Ibsa Bu'uuraa
Humna naanneessaa hubachuuf, wantoota sadii beekuun barbaachisaadha:
1.  **Humna (Force):** Hamma humna hojiirra oolee.
2.  **Fageenya (Distance):** Fageenya tuqaa humni itti hojiirra oole irraa hanga siiqqee naannoo'uutti (utuboo) jiru. Fageenyi kun yeroo baayyee "harka fonqolchaa" (lever arm) jedhama.
3.  **Kofa (Angle):** Kofa humnaa fi harka fonqolchaa gidduu jiru.

Humna naanneessaa guddaa uumuuf, humna guddaa fayyadamuu, fageenya utuboo irraa dheeressuu, ykn kofa sirrii (digirii 90) fayyadamuun barbaachisaadha. Yoo humni kallattiin gara utubootti ykn utuboo irraa fagaatee hojiirra oole (kofa digirii 0 ykn 180), humna naanneessaa tokkollee hin uumu.

## Utuboo (Fulcrum)
**Utuboon** siiqqee naannoo'uu ykn tuqaa deeggarsaa kan **fonqolchi** (lever) ykn wanti biraa irratti naanna'uudha. Innis wiirtuu sochii naanna'aa kamiyyuuti. Fakkeenyaaf, yeroo balbala bantu, **aguurri** (hinge) balbalaa akka utubootti tajaajila.

## Hima Walqixaa Herregaa
Humna naanneessaan baay'ina kalqabee (vector quantity) waan ta'eef, hammaa fi kallattii qaba. Herregaan, inni **baay'ataa qaxxaamuraa** (cross product) veektarii fageenyaa (**r**) fi veektarii humnaa (**F**) ti.

:\boldsymbol \tau = \mathbf{r}\times \mathbf{F}\,\!

Iddoo:
* \boldsymbol \tau (Tau) veektarii humna naanneessaa agarsiisa.
* **r** veektarii fageenyaa kan utuboo irraa gara tuqaa humni itti hojiirra ooletti jiruudha.
* **F** veektarii humna hojiirra ooleeti.

Hammi (guddinni) humna naanneessaa unkee kanaan shallagama:
:\tau = r F \sin(\theta)

Iddoo:
* \tau hamma humna naanneessaa ti.
* *r* dheerina harka fonqolchaa ti.
* *F* hamma humna hojiirra oolee ti.
* \theta (teetaa) kofa veektarii fageenyaa fi veektarii humnaa gidduu jiruudha.

## Lakkaantoo Safaraa
Yuunitiin SI kan humna naanneessaa **Niwutan-meetira (N·m)** dha. Kunis humna Niwutan tokko kan fageenya meetira tokko irraa hojiirra oole agarsiisa. Yuunitiin beekamaan kan biroo foot-pound dha.

## Fakkeenyaawwan Jireenya Guyyuu
* **Balbala Banuu:** Balbala banuuf yeroo qabannoo isaa (kan aguura/utuboo irraa fagaatee jiru) dhiibdu, humna xiqqaa fayyadamta. Yoo aguura biratti dhiibde, humna guddaa si gaafata, sababni isaas fageenyi (r) gabaabaadha.
* **Kiyabbee (Wrench) Fayyadamuu:** **Hiituu** (nut) jabaate hiikuuf, kiyabbee dheeraa fayyadamuun caalaatti salphaadha. Kiyabbeen dheeraan fageenya (r) guddisuun, humna xiqqaan humna naanneessaa guddaa uumuuf si dandeessisa.
* **Biskileetii Oofuu:** Yeroo peedaalii biskileetii miilaan gad-dhiibdu, humna naanneessaa uumtee maashaa biskileetii naanneessita.

## Barbaachisummaa fi Hojirra Oolmaa
* **Injineriingii fi Mekaaniksii:** Motora konkolaataa, tarbaayinii, fi maashinoota industirii keessatti murteessaadha.
* **Fiiziksii:** Sochii naanna'aa qaamolee adunyaa keessatti argamanii ibsuuf barbaachisaadha.
* **Baayomekaaniksii:** Akkaataa maashaaleen fi buusaan lafee qaama namaa keessatti hojjetan hubachuuf gargaara.