open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maayikil Joordaan

**Maayikil Joordaan** (Afaan Ingiliish: Michael Jeffrey Jordan; bara dhalootaa Guraandhala 17, 1963) kan jedhamu tabataa kubba kaachhoo (basketball) Ameerikaa kan amma taphachu dhabee dha. Ballinan taphatta kubba kaachhoo guddicha jedhame kan beekkamu Jordaan, dhaloota isaa keessatti taba nama dinqisissu kan tabatee fi akkasumas addunyaa keessatti baroota 1980 fi 1990 keessatti NBAn akka beekkamaa ta'u hojii guddaa hojjateera.

Hojii baayyee nama dinquu Yuunivarsiitii Karolaayinaa Kaabaa (University of North Calorina)tti erga hojjatte booda, garee NBA Chikaagoo Buulsi(Chicago Bulls) jedhamani bara 1984tti seene. Akkuma seeneen Joordaan taphataa beekkamaa liigii sunii ta'e, akkasumas qabxii fidu baayyee nama dinquuni daawwatoota dinqisisaa ture. Dandeettii qurrupachu qabu irra kan ka'e Slam Dunk Contests irratti foul line irra quruphatte slam dunk gochu waan danda'uffi Jordaan maqaa "Joordaanii Qilleensaa" (Air Jordan) fi "Qilleensummaa isaa" (His Airness) jedhamu argachu danda'era.
Kan qofa osoo hin ta'in bekkamuma ittisuu yookan *kubba deebisuu* argateera. Bara 1991tti garee isaa Buulsi wajjin shaampiyonshiippii fudhachuu jalqabe, bara 1992 fi 1993tti walitti aansudhaan Buulsi shaampiyonshiippii fudhachu dandettera. Kuni immo mata duree yeroo sadii wal-gulla mo'achu (three-peat) jedhamu akka argatani warra tasiserra. Onkoloolessa 1993tti Joordaan kubba kaachoo dhiisee baseball taphadha yaada jedhuni ergaa ba'ee boodaa, bara 1995tti Buulsi deebi'ee warra wajjin shaampiyonshiippii saddi kan birra akka nyaatan warra taasiseera. Kunis bara 1996, 1997 fi 1998ttit. *Season*ii bara 1995-96 jirru keessatti Buulsiin NBA keessatti tapha 72 mo'achuni rikardii qabachu dandettera. Joordaan ammallee bara 1999 ergaa NBA dhisee bodda debi'e Waashingiten Wiizaardisif bara 2001-03 taphachu danda'era.

Jordan ofiif badhaasa kanneen armaan gadii fudhattera:
* NBA MVP (Most Valuable Player) shaan.
* All-NBA first team designation kudhan.
* All-Defensive first team honors sagal.
* NBA All-Star game appearance kudhani afur.
* scoring title kudhan.
* stealing title sadii.
* NBA Defensive Player of the Year Award tokko bara 1988t.

Joordaan taba waggaa tokko keessatti tapha irratti keessatti giddu galeessaan 30.1 fi Playoffs kessatti giddu galeessaan 33.4 tapha tokko keessatti qabachuun riikardii qabatee argama. Bara 1999, Joordaan atileetii guddichaa Kaabaa Ameerikaa jaarraa 20ffaa jedhamuni ESPNiin badhaafame, kuni immoo Babe Ruthitt aanee Asoosheetid Pirees (Associated Press) irratti atileetii jaarraa kanaa (athlete of the century) jedhame filatamuun lammaffa irratti argama.

Joordaan daldalaaniis beekkamaa ture. Isniikeroota Nike's Air Jordan jedhaman gurguruun beekkama, isniikeroonni kuni bara 1985tti kan jalqabaman yoo ta'an hanga amma beekkamo dha. Joordaan bara 1996tti fiilmii Ispees Jaam (Space Jam) jedhamu irratti hojjachu danda'erra. Yeroo ammaatti kutaa kubba kaachoo Charlotte Bobcats jedhaman kan Karolaayinaa Kaabaatti argamani keessatti kuttan kan bulchu fi miseensa bulchiinsaa ti.

## Wabii
Ozone layer

**ozone layer** yokan **ozonosphere layer** (maqqa yeroo bayye hin fayyadatamne), kutta lafaa kan ozone (O3) bayye qabu dha. "Relatively high" (million kessa waan diqqo qabachu) yoo ta'u, atmosferra jalatti argamu calla walitti kan qabame ta'ulle yoo kuttalle atmosferra durra wajjin walitti ilallani walitti-kufama (concentration) bayye diqqa qaba. Bayyinan kan argamu jalla stratosphere yoo ta'u tilmamaan 15 km hangaa 35 km laffa irra olii ka'e argama. Ji'a ji'anni fi bakka bakkan furdinni ozone jijjirama demma. Ozone layeriin kanitti argamme bara 1913 Physicst French Charles Fabry fi Henri Buisson jedhamaniin. Fakkii fi qabenyi ozone ballinan kan iffa ta'e British meteorologist G. M. B. Dobson jedhamu kan spectrophotometer salpha midhasee. Meshan kunis stratospheric ozone lafa irra akka lakka'an qarqarra. Bara 1928 fi 1958 jiddutti Dobsoniin *network* adunya kan ta'e *station* wa'e ozone hojjattu dhabee, *station*ii kunis hanga amma ni hojjatta. "Dobson unit" kan jedhamu unitiin lakka bayyina ozone maqqa isaan moggafame.
Ronaldinho

**Ronaldo de Assis Moreira** n taphatta kubba milla Brazil yoo ta'u, maqqa birra **Ronaldinho Gaucho ** jedhamuni bekkama (kunis sababa inni state Brazil, Rio Grande do Sul dhufeef), haa ta'u malle salphatti akkasumas bayyinan **Ronaldinho** jedhame bekkama. Innis january 2007tti akka jirratta Spanishitt fudhatame. 

Maqqan issa Ronaldinho kan jedhamu kuni Brazilian Portugueseiin *Ronaldo diqqa* jechu yoo ta'u kunis kan ba'ef taphatta Ronaldo jedhamu irra gargara isaa basuuf jedhametti. Bekkamumma inni argatte kessa, Ronaldinhon FIFA World Player of the Year yeroo lamma fudhaterra (2004 fi 2005) akkasumas European Footballer of the Year award fi FIFPro World Player of the Year award yerro lamma (2005 fi 2006)tti fudhatterra. 

### Wa'ee issa
* Maqqa guttu - Ronaldo de Assis Moreira
* Guyya dhallotta - March 21, 1980 G.C
* Umrii - 27
* Bakka itti dhallate - Porto Alegre, Brazil
* Dherrina - 1.81 m (5 ft 11 in)
* Bakka itti taphattu - Attacking Midfielder

### Bakka itti taphattu
* **Club** amma - Barcelona
* Lakkofsa - 10
Boca Juniors

### club Ijolluma
* 1997-1998 - Gremio
### club ergaa guddatte kessa turee
* 1998-2001 - Gremio yerro 110 fi taphatte 37 galchee
* 2001-2003 - Paris Saint-Germain yerro 55fi taphatte 17 galche
* 2003 - amma - Barcelona yerro 114fi taphatte 56 galche
### Biyya taphatef
* 1999 - amma - Brazil yerro 73 taphatte 29 galche
Wirmaata

**nucleus(wirmaata)**  qaama bu’uuraa lubbiyyoo yuukaariyootii baay’ee keessatti argamudha. Yeroo baayyee wiirtuu to'annoo ykn sammuu lubbiyyoo jedhamee ibsama. Wirmaatni orgaaneelii meembraaniin hidhamee fi DNA (deoxyribonucleic acid) dabalatee meeshaa jeneetikii lubbiyyoo of keessaa qaba. Sochii lubbiyyoo to’achuu fi to’achuu keessatti gahee murteessaa qaba.

Hojiin wirmaata inni guddaan odeeffannoo jeneetikii guddina, guddinaa fi walhormaata lubbiyyootiif barbaachisu kuusuu fi eeguudha. Wirmaata keessatti DNAn caasaa kiroomozoomii jedhamutti gurmaa’a. Kiroomozoomoonni kun qajeelfama ijaarsaa fi kunuunsuu lubbiyyoo kan of keessaa qaban yoo ta’u, yeroo qoqqoodinsa lubbiyyoo dhaloota itti aanutti darbu. 

wirmaatni ibsa jiinii fi walnyaatinsa pirootiinii keessattis gahee olaanaa qaba. Niwuukiloosii kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis oomishaa fi walga’ii riiboosoomii, maashinarii lubbiyyoo walnyaatinsa pirootiiniif itti gaafatamummaa qabu keessatti hirmaata. wirmaatni tiraanskriipshinii fi adeemsa odeeffannoo jeneetikii kan to’atu yoo ta’u, lubbiyyoo pirootiinota addaa hojii lubbiyyoo adda addaatiif barbaachisan akka oomishuuf isa dandeessisa.
Obonboleettii

**Obonboleettiin(Tornado)** dagalle qilleensa baayyee hamaa yoo ta’u, cumulonimbus yookan (yeroo tokko kan cumulus jedhamu) jala duumessa fi lafa wajjin walitti qabata. Obonboleettiin ballina adda addaan dhufuu ni danda’a, haa ta’u malee yeroo baayyee “form” yookan gosa illan mullatu fi qilleensa walitti qabame ta’e kan gubban furdaa fi jalaan qalla ta’e fakkaatte dhufaa (fakkii ilaalaa). Yeroo baayyee jalli isaa duumessa debris jedhamuun marafamee argama.

Obonboleettii baayyeen buubbee saffisa 110 mph (175 km/h) yookan kan irra xiqqaan deema, akkasumas dagalletti hanga 250 feet (75 meters) fi osoo hin badin maayilii xiqqoo (km baayyee) deemuu danda’a. Haa ta’u malee obonboleettiin tokko tokko buubbeen isaani saffisa 300 mph (480 km/h), dagallen hanga maayilii tokko (1.6km) fi osoo hin badin kiilomeetira hanga 100 ni deema. Obonboleettiin Antaarkitiikaa malee ardii hunda keessatti mullateera, haa ta’u malee baayyinan obonboleettiin USA keessatti mullata. Bakkonni birra obonboleettii baayye qaban Niwuu Ziilaandi, dhihaa fi kibba-baha Awustireliyaa, kibba-jiddu Kanaadaa, kabba-dhihaa fi jiddu Yuurooppi, Xaaliyaanii, kibba-jiddu fi baha Eshiyaa, baha-jiddu Ameerikaa Kibbaa fi kibba Afrikaatti.

## Wabii
Tropical cyclone

**tropical cyclone** gossa “storm”ii yoo ta’u waantonni itti bekkamuni immo dhibaa diqqa jiddu kessa qabuu fi thunderstormii bubbe jabba fi bokka lolla fiddu kan ofii kessa qabu dha. Tropical cycloniin kan jabbena isaa argattu ho’a yerro qillensi jidhaan olii ka’u fi hurkii walitti qabame garra bishaani jijjiramu irratti. Tropical cycloniin gossa “storm”ii ho’a qabban (“warm core” storm systems) waan ta’aniif akki itti jabbena argataniin “mechanism”ii ho’a cyclonic windstorms kan akka nor’easter, European windstorm fi polar low irra adda ta’e qabu. 

"Tropical cyclone" maqqa meteorological ta’ee dha. Maqaan durra “tropical” jedhamu waan lamma irra dhufee. Tokko bakka inni itta argamu irratti hunda’etti, kunis kutta lafaa (earth) kessa bakka tropical jedhamutti waan bayyinan argamufii. Kan lammesso immo fakki isaan Maritime Tropical air masses gubbatti qaban irratti hunda’un. Maqaan lammesso “cyclone” immo kan dhufee waan isaani gossa “storm”ii cyclonic ta’aniif. Stormotni cyclonic ta’an Hemisphere kabbatti kan counterclockwise marran yoo ta’an, Hemisphere kibbatti immo clockwise marrani dha. Bakka itti argamani fi jabbena isaani irrattti hunda’udhan tropical cycloniin maqqa garagara qabu. Fakkenaf hurricane, typhoon, tropical storm, cyclonic storm fi tropical depression..

Tropical cycloniin bubbe, bokka cimma, “wave” gudda fi storm surge (kan olii ka’e yerro tokko gaddi debi’u) bayye jabba fi hamma ta’e bassu danda’u. Kan itti dhallatan bishan gudda ho’a bassu irratti yoo ta’u yerro garra lafa dhufuu human dhaba. Kanaaf bakkotni qarqarratti argaman yeroo bayye tropical cycloniin midhamu, akkasumas bakkotni jiddu biyyatti argamani kanaaf tropical cyclone jabba ta’een hin midhamne. Haa ta’u malle bokkan jabban lollan akka garra kessa sennu kan godhu yoo ta’u, “storm surge”iin (storm olii gara gaddi daffe bu’u) immo bishaan “ocean” gara kessa hanga 25 mile (40 km) akka lolla ta’e akka seenu godha. Ummatta irratti midhama bayye gudda fidanulle, tropical cycloniin qillensa goggoga ballesu ni danda’u. Ho’a fi “energy” batanii tropics irra gara temprate latitudes gessu. Kuni immo atmospheric circulation bayye dansa yoo ta’u, troposphereiin lafa akka wal-qixxuma yokan “balance” akka qabattu godha. Akkasumas qillensi ho’a qabu lafa (earth) hunda gubbatti akka jirratu godha.
Enamel

**Tooth enamel** nafa kessa jabbicha yoo ta'u, Albudda bayye qabachunis naffa kessa tokkoffa dha. *Tissue*otta ilkanna kessa jirrani kessa afurenni kessa tokko yoo ta'u kan hafani immo dentin, cementum, and dental pulp jedhamu. Enameliin *tissue* ilkanni illan mullatuu isaa tokko qoffa yoo ta'u, jallani immo *dentin*itt qarqarra. Percentiin 96% Enamelii Albudda yoo ta'u bishaan fi *organic material*iin percentii haffe qabbatu. Qallamuni Enamelii *normal*ii tokko kellu iffu hanga addi dallattu jiddutti argama. Qarqarra ilkanni bakka *dentin*iin enamel jalla hin jirretti qalamuni enamelii akka *semayawi* jirra. Enameliin semitranslucent (ofii kessa ifaa kan dabarsu) waan ta'efi qalamun dentin fi wantotta birra enamel jallatti argamanii fakki qallamu enamelii fi sababa ta'u. Furdinni Enamelii ilkan irratti bakka bakkatti kan jijjiramu yoo ta'u, bakka cusp jedhamutti yerro bayye (hanga 2.5mm) furdatta. Fixe yokan *border* irratti immo bayye qallatta, bakki kunis akka *clinic*cementoenamel junction (CEJ) jedhama.

Enamelii kessatti albudii bayyinan argamu hydroxyapatite yoo ta'u albudii kuniscrystalline calcium phosphate dha. Albudii bayyen Enamelii kessatti argamu jabbena Enamelii qoffa osoo hin ta'in daffe cabbu Enamelii fi sababa ta'a. Dentiniin immo albudaa diqqo kan qabu yoo ta'u, daffe garru hin cabbu kuni immo Enameliin akka hin cabne qarqarra. 

Dentin and Lafen wanna adda issa tolchu, enameliin collagen ofii kessa hin qabu. Haa ta'u malle kutta protein adda ta'e lamma qaba kunis kan amelogenin fi enamelin jedhamani dha. Fayyidan proteinotni kuni enameliif kennanin sirritti bekkamu battulle, proteinotni kuni guddina fakki fi mullatta enamelii kessatii fayyida qabu jedhame amanama.
Baby gender mentor

**Baby Gender Mentor** testiin jedhamu kuni testii dhigaa yoo ta'u kunii immo hadhi garracha qabdu tokko dhiraa yokan durbaa akka ofii kessa qabdu kan gargarra itti basani dha. Testiin kuni kan midhaffame kampanii *American Biotech* kan Lowell, Massachusettstti kan argamu kan **Acu-Gen Biolab, Inc.** jedhamunii. Kan gurgurramu immo fetusiin tokko dhiraa yokan durba akka ta'e torbaan shaneen fertilization ergaa geggefame jirran kessatti akka illallamu danda'uffi. Akka Acu-Geniin ibsetti sirri ta'un testii kana dallaga gossa tokko kan qabani kan akka ultrasonography, amniocentesis yokan chorionic villus sampling jedhamani ni calla. Testiin kuni kan iffaa godhame  17 June 2005 qophii *[[The Today Show]]* jedhamu irratti. Gara March 2006tti nammoni hanga 4,500 testii kan bittanirru.
Taj Mahal

The **Taj Mahal** mausoleum kan Agra, Indiatti argamu dha. Mughal kessatti “Emperor” kan ta’e Shah Jahan akka mausoleumiin kuni hadha mana issa Mumtaz Mahalif akka ta’u godhee ture. Kan ijjaramu jalqabe bara 1632 yoo ta’u kan dhumatte immo tilmaman bara 1648t. Enun akka “design” godhee irratti wal-dhabiin jirattulle, Taj Mahaliin nama bayye ta’aniin akka hojjatame fi Ustad Ahmad Lahaurin akka “designer” durra ta’u danda’a jedhame nama fillatamu dha

Taj Mahal (yerro tokko tokko "the Taj" kan jedhamu) kun akka fakkena Mughal architectureit bayye fudhatama. Mughal architecturiin “style” gosa bayye irra dhufee yoo ta’u, gossoni kunis: Persian, Turkish, Indian, and Islamic kan jedhaman walitti qabatetti. Taj Mahaliin fakki fi “structure” gossa gossa irra kan hojjatame ta’ulle, kuttan mausoleumii marble adii qabu bayye bekkama dha. Fillano UNESCO kan bara 1983 World Heritage Site jedhamun akka hojji seena qabu adunya kessatti bekkamanitti filattamerrai.
Jaawuda drangon

**Jaawudni** uumama durdurii munyuuqee(reptilia) kan afoola aadaa hedduu addunyaa keessatti mul'atudha. Ilaalchii waa’ee jaawuda naannoo adda addaatiin baay’ee garaagarummaa qaba, garuu Akkaa waliigalattii bineensaa jabaa,hayyuu fi soodachisaatti kan laalamuu yoo ta'uu innis sihrii ykn falfala akka qabuuttis ni laalama. jawuudni aadaa warra dhihaa keessatti bara giddu galeessaa ol’aanaa irraa eegalee yeroo baay’ee akka baallee, gaanfa qabaniifi ibidda hafuura baafachuu danda’anitti agarsiifamu. Aadaa bahaa keessatti jaawudni yeroo baay’ee akka uumamtoota baallee hin qabne, miila afur, bofa fakkaatanii fi sammuu giddu galeessaa ol qaban ta’anii agarsiifamu. Amaloonni jaawudaa gidduu wanti walfakkaataan yeroo baayyee walmakaa amala Bashurreyyii, munyuuqee, fi allattiiwwani ti. Hayyoonni akka amananitti, korojoo bal'aan badan ykn godaananii jiran, keessumaa naannoo bosona ykn margaa keessatti yeroo wal argan walfakkeenya guddaa kan qaban yoo ta'u, unka fakkiiwwan jaawuda ammayyaa Bahaa ta'uu hin oolan.

**Dragon** iin bineensa lubbu qabu kan yaddan ni jirra jedhame yadattamu, akkasumas gudda fi serpent jabba yokan reptile "magic" yokan "spirit" (afura) qabbu jedhame yaddatama. Bineensotti yaddan qoffa bekkamani kan ammalla fi fakki dragonii qaban bayyetti jirru.

**Gossa dragonotta** yaddan ni jirru jedhamani kan bekkamani

## Gosoota Jaawudaa yaadaan jiran

* Azhi Dahaka kan sexana matta sadii qabu akka dragon jirra jedhame yadda (urjii-hiree)Zoroastrianii persiaatti argamanamaniin amanamu dha.
* yadda Ugariticitt immo serpentiin matta torbaa qabu kan bishaan kessatti argamu kan Lotan jedhamu dha.
* Akka yadda Hydra Greekitt matta bayye kan qabuu kan jabbena qabba jedhame yaddatamu jirra. Yoo tokko ijjefame, kan lamma bakka isatti ba'u dha. Akkasumas bishaan kessatti argama. Dragoniin kun Heraclesif dubrii isaanin ajjefamani dhumatan.
* Smok wawelski kan jedhamu dragon polish kessatti argamu yoo ta'e "middle ages"itt garra Krakow marsani argamani dha.
* Y Ddraig Goch *symbol*ii wales yoo ta'u kan dimmatani argaman yoo ta'an kunis seena Mabinogion *Lludd* fi *Llevelys* irratti himamu.
* Nidhogg, dragon Norse mythology kessati argamu yoo ta'u, bakka dukkana' laffa jallatti argamutti jiratta jedhame yaddatama. Kunis Ragnarok eeguf. yerro sunitti immo hikamme lafa kana cuffa hin ballessa jedhame yaddatama.
* Orochi, serpent matta sadetti qabu kan Japanese mythology kessatti Susanootti ijjesse jedhame kan yaddatamu dha.
Ameerikaa Kaabaa

**Ameerikaa Kaabaa**n ardii adunya kessatti Hemisphere Kaabaa fi bayyinan immo Hemisphere Dhihaati argamtu dha. Kan dangeffamte immo kaaban Garba Arkitiikiin, bahaan immo Garbi Atilaantiik kaabaan, kibba-bahan Garba Karibiyaanii, kibba fi dhihaan immo Garbi Paasifiikii kaabaan, kibba-bahaan immo Ameerikaa Kibbaa. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa kutaa lafa ismasii Panaamaa (Isthmus of Panama) jedhamuun walitti qabamu. Ameerikaa Kaabaan ballina lafa hanga 24,490,000 isquweer kiilomeetira (9,450,000 isq&nbsp;mi) yoo qabaatu kuni immo parsentii fuula addunyaa keessaa parsentii 4.8 qabata yookan immo parsentii fuula lafaa (bishaan malee) yoo ilaalan parsentii 16.4% qabata. Akka Onkoloolessa 2006tti ilallametti bayyinni ummatta ardii kanaa tilmaaman 514,600,000 cala. Ballina lafaatin addunyaa keessaa ardii sadaffa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa) fi Afrikaa (lammaffa)tti aanteti. Bayyina ummataan immo addunyaa keessaa ardii afurrafa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffa) fi Yuurooppi (sadaffa)tt aanteti. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa walumma galatti Ameerikaas jedhamani waammamu. Ameerikaan Kaabaa Yunaayitid Isteetis fi Kanaadaa of keessaa qabdi.
Qurxumcuuquu

**Qurxumcuuquu ykn Kalluna cuuquu(Afaan ingiliiziin:- Shark)** (Tartiiba Olaanaa **Selachimorpha**) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira) Moogaa guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin qurxumargansaa bana shan hanga torba ta'un. Kaluunotni dermal denticles (waan akka ilkanii) gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Qurxumcuuqootniilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Qurxumcuuquun tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Qurxumcuuquu hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Qurxumcuuquun garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu. Waan guddan nami Qurxumcuuquu ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Qurxumcuuquu fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Qurxumcuuquuotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu. 

Gossi Qurxumcuuquu garagara kan jirru yoo ta'u, kunis Qurxumcuuquuii diqqa harka ga'u pygmy Qurxumcuuquu kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22&nbsp;centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale Qurxumcuuquu, kan gossa *Rhincodon typus* ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12&nbsp;metres (41&nbsp;feet) ga'u danda'u jirra. Whale Qurxumcuuquun akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull Qurxumcuuquu, kan gossa *Carcharhinus leucas* ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.
Qurxumboocuqaa

**whale shark**, kan gossa *Rhincodon typus* ta'e, gossa shark yoo filter feeding nyattu kan dafe nyachu hin dandenne fi gossa qurxumi yerro dheraaf jirrachu danda'u dha. Gossi sharkii kun gossa qalamu nama gamachisu akkatta gossa tokkon midhafame argamu kan qabu yoo ta'u, kuni immo misensa genus ***Rhincodon*** , family, ***Rhincodontidae*** (1984n dura Rhinodontes jedhama ture), kan subclass Elasmobranchii fi class Chondrichthyes jalatti ramadamu dha. Sharkiin kuni gallana tropical fi ho'a akkasumas gallana bana kessa jirratta. Gossi kun wagga million 60 dura burqaan jedhame amanama.
Tsunamis

**Tsunami** (tsoo-nah-mee) kan jedhamu kunin waves walitti-qabame demmu yoo ta'u, kan jalqabus yeroo qammi bishaani kan akka gallana dafee bakka isaa irra humna guddan yoo chocho'e dha. Tsunamin kan ka'u danda'un sababa kaneenif ta'u danda'a Earthquake, chocho'a humna gudda bishaan irraa yokan bishaan kessa, olii dhibama volcano, toka'a bishaan jalla , milliqu lafa landslides, dhibaa gudda fi yerro yalli nuclear weaponii bishaan irra. Kuni hundinu tsunami fidu danda'u. Midhaan tsunamin fiddu danda'u kan bekkamu hin dandenne hanga nama riffachisu danda'u garagaruma qaba. 

Maqaan tsunami jedhu kuni kan dhufe Afaan Japan irra yoo ta'u, hikkan immo *[[harbor]]* dha. Akka afaan Japanitt jechi *tsunami* jedhu kuni akka waan tokkotti (singular) fi akka waan bayyetti (plural)itt fudhatamulle, English kessatti *tsunami* akka waan tokko, *tsunamis* immo akka waan bayye (plural)iit fudhatama. Maqaan kun kan ba'ef namotta qurxummi qabaniin yoo ta'u, akki basuu danda'anif guyya tokko qarqara bishaan isaani dhaqan "harbor"iin isaani tsunamin cacabe ergaa argani bodaa. Isaanis bishaan bana jiru (open water) kessa "wave" ni jirra jedhani hin egne ture. Tsunamin Japanese history kessatti bayye kan jirru yoo ta'u, kan galma'e bekkamu hanga 195 ni ta'a. 

Tsunamin qarqara gallana (offshore) irratti olii dherina wave bishaani (amplitude yokan wave height) diqqa kan qabu yoo ta'u wavelength dherra (Km dhibaan lakka'amani qabu), walumma galatti kanaf tsunamin osso hin bekamin gallana kessani dabru. Tsunamin tidal wave jedhamani bekkamu kunis, yoo lafa dhaqabani waan cimma ta'anii, tide (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) gudda qabattu. Kuni immo "tide" bishaan irra kan gargari itti gorun, bishaan irratti "wave" salpha kan bubeen demmu yoo qabattu kun immo waan nami yerro hunda gallana kessatti argu danda'u dha. Haa ta'u malee tsunamiin "tide" (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) wajjin wal-fakkena homma waan hin qabnef oceangrapherotni akka maqqa "tidal wave" jedhu akka hin fayyadatamne dhowwu.
Tributary

**Tributary**n bishaan ya'u yokan laga yoo ta'u, kunis gara laga birra (parent river yokan laga dura) yokan Qamma Bishaani (body of water)iit ya'u yoo ta'u, kan garu gara gallana cisetti hin senne dha. orography kessatti tributaryiin kan gargari itti bafaman, kan gara Burqaa lagat dhihoo ta'ani jalqabe kan hanga Afaan bishaanit dhihoo ta'anit gargari bafamani qoqodamu. confluenciin bakka "tributary"iin lama yokan lagni lama waliin ademani dha. 

Maqaan **tributary mirgaa** fi **tributary bita** jedhamu kan fayyadatamu, bakka tributaryiin sun laga irra essa gullatti akka argamu ilallun imamu dha. Kunis kara currentiin laga itti ademmu irratti hunda'etti. Fakkena yoo bishaani Nile gara kabba ademutti jirratte, currentiin bishaan gara kabba jechu dha, kanaf *tributary*iin baha irra dhufaan **tributary mirgaa** yoo ta'an, kan dhihaa irra dhufaan immo **tributary bita** jechu dha. Karan *current*iin itti ademu river bank wajjin gossa tokko dha. 

Fallan tributary immo distributary jedhama, kuni immo laga damee, bishaan guddicha irra gargari ba'u dha. 

Network analysis kan jedhamu wa'ee tesso tributary qo'atte, tartibba 1ffa, 2ffa fi 3ffa... ttin olka'a.
Chrysler

**DaimlerChrysler Motors Company LLC**, achiin diqqo turee immo kan **Chrysler Holding LLC** jedhamu,kuni konkollatta midhasitotta America yoo ta'u, kan kophatti ofiin konkollatta midhagsu jalqaban immo bara 1925t. Yeroo bayye maqaan ittii wamamu **Chrysler Group** jedhame wamama. 

May 14 2007t DaimlerChrysler AGn akka konkollatta Chrysler isaan midhasan kessa percenti 80.1% akka Cerberus Capital Management, L.P. iif gurguru ifaa godhee ture. Yoo kenaan kuni dhummatu, Chrysleriin maqqa **Chrysler Holding LLC** jedhamu akka fudhattu himame ture. 

Chrysler fi dameen isaa jalatti argaman biyya German jalatti maqaa DaimlerChrysler AG osoo jirru, walii-galtee "Merger of Equals" jedhamuni,Daimler-Benz wajjin bara 1998tii godhame. NYSE irratti, walii-galtee bara 1998 godhame irratti, Chrysler Corporationiin qubee "C" jalatti U.S.f kenname. Maqaan Chrysler Corporation U.S. kessatti "Chrysler Group" jedhama. Maqaan birra konkolatotta Chrysler kenname Mopar jedhama. Gossa konkollata Chrysler durii fi amma gadii ilalli.

### Chrysler Durii
UEFA

**Union of European Football Associations**, kan yerro bayye maqqa yoo gababa **UEFA** jedhamun bekkamu (pronounced  (you-AY-fuh) or  (oo-Ay-fuh) or ) kuni bulchaa fi kutta ilalla kubba milla (football (soccer)) Europeiit. Kampaniin kuni kutta taphaa kubba milla Yuurooppi hunda ilallu yoo ta'u, kan qofaa osoo hin ta'in taphaa Europe biyya biraa wajjin ademsistu, tapha clubi, besse mo'achuf kenamu qabata, ademsa tapha fi mirgaa "media"n tapha kessatti qabdu bulchaa. Bulchotni tapha kubba milla Eshiyaa kessatti argaman bayyen isaani Asian Football Confederation osoo hin ta'in UEFA jalatti argamu. Biyyotni kuni immo Isiraa'el, Saayippires, Armeeniyaa, Ji'oorjiyaa, Tarkii, Kaazaakistaan, Raashiyaa fi Azarbaajan, haa ta'u malle Isiraa'el  fi Kaazaakistaan miseensotta AFC turaan. Saayippires kutta kubaa milla Europe jalatti qodamu fillate malee, carra Yuurooppi, Eshiyaa fi Afrikaa taphachu qabu ture. 

UEFAn qoqqodama FIFA ja'een kan ardii ja'atti argaman kessa guddicha dha. Confederation hunda calla jabbena qabenya fi adunya kessatti taphaa dhibaa gochuun tokkoffa dha. Taphattotti adunya guggudon bayyen "European league" kessa taphatu, kanaaf sababi tokko wa'ee leagotni guggudon Europe kessatti argaman England, Firaansi, Xaaliyaanii, Ispeen fi Germany waan qarshii bayye taphattotaf keenanif. Biyyotni guggudonis UEFA kessatti argamu. Bakka bana ta'e 32 kan 2006 FIFA World Cup kessa, 14 buduni kubba milla UEFA jalatti argamanif kan kenname yoo ta'u, FIFA World Ranking irratti biyyotta gubba 20 kessa 16 miseensotta UEFAt. 

UEFA kan itti hundeffame June 15, 1954 yoo ta'u, kan itti hundeffames anna Basel jedhamtu kan Switzerland kessatti argamtu kessatti. UEFAn kan dhabatte ergaa mariin French, Italian fi Belgian FA jidutti godhame booda. "Headquarters"iin isaa Paris kessa hanga bara 1959 kan ture yoo ta'u, achiin bodda UEFAn gara Bernit godanne. Henri Delaunayn General Secretary tokkoffa yoo ta'u Ebbe Schwartz immo peresdantii tokkoffa ture. Kuttan bulcha UEFA hanga bara 1995it Nyon, Switzerland kessa ture. Miseensotti UEFA biyyotta 25 turaan, amma garuu 53 dha. Isaanis gadii bu'i ilalli. UEFA presidantin amma Michael Platini dha.

UEFAn akka bulchaa biyyotta walitti qabamanit, European Commission wajjin wal-dhabii qaba turee. Waggotta 1990 jiraan kessatti UEFAn waan mirgaa television fi akkasumas Bosman ruling (wali-daldallu) irra kan ka'e serra Europe wajjin dhaquf jijjirama gudda gochu qabdi ture.
Kofalee (aanaa)

Kofaleen maqaa aanaa Godinaa Arsii Lixaa Keessatii argamtuudha. Kofalee magaalaa bulchiinsa aanaa kofaleeti. Kana jechuun Kofalee maqaa aanatillee maqaa magaalatillee. Magaalaa  Kofalee Godina Arsii Lixaa keessatti argamtu yoo taatu, Magaalaa Shaashamannee irraa gara bahaatti tilmaamaan kiloometira 30 fagaatti. Magalaan Kofalee mana baruumsa sadarkaa tokkoffaa torbaa, mana barumsa jiddugaleessa saddii fi mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi priipaaraatorii tokko qabdi. Namoota bekkamoo kofalee kessatti baratan baay'ee jiru. Uumaatnii aanaa Kofalee goottuumadhan beekama. Baynii uumataa kootee bullaa yoo ta'aan hayyoota bay'eef hooratee jirtii. Uumatnii Kofalee harkii bayyeen(guutun guututii jechuun niidanda'ama) Oromoo Mando-Siikko yoo ta'aan, by'inii isanii ammantaa Islammaa hordofaan. Sabaa fi Sablamootnii addaa addas magaalaa Kofalee keessaa niijiratuu. Namoonni tokko tokko kofalee umrii Finfinne qixaa yookiin caalaa qabdi jedhu.
Abbaaduulaa Gammadaa

**Abbaa Duulaa Gammadaa** kan dhalate Godina Arsiitti dha. Maqaan dhaloota is Minase Woldegorgis  ta u isaa seenan burqaa bira ni ibasa.
Dhugumattuu jabana Dargiitti abbaa duulaa cimaa akka ture ni beekama. Bara Dargiin kufus humna waraana wayyaanotaan Godina Wallagga Bahaa, Aanaa Leeqaa Dullachaa(naannawaa Naqamteetti) bakka Hukkee jedhamutti marfamee namoota naannoo sanaan dhokfamee lubbuun isaa oolte. Ergasii Abbaan Duulaa dhaaba ABO waliinis bosona tureera. Boodarra harkuma wayyaanee jala galee hojii eegale.

Bara 2006 G.C tti immoo Pirezidaantii Naannoo Oromiyaa isa 4ffaa ta'ee bulchuu eegale. Ummatni Oromoo garuu Oromummaa isaa waan shakkaniif yeroo duraatiif jibbaa turani. Booda garuu hojiin isaa Ummata Oromoo mararuun hin oolle. Akkuma Ummatni Oromoo hojii isaa jaallateen Wayyaaneen aangoo irraa isa buuftee bakka isaa Alamaayyoo Atoomsaa muudde. Kunis bara 2010 ture. Abbaan Duulaa ummata Oromoof bu'aa guddaa buusera. Baruma 2010 tti immoo Abbaan Duulaa Gammadaa dura ta'aa Af-yaa'ii bakka bu'oota ummattoota Itoophiyaa ta'ee wayyaaneef ergama itti fufe. Ta'us hariiroon inni Obbo Mallas waliin qabu hedduu hin turre.Galatni Abbaa Duula Yoomiyyuu hin irraanfatamuu

minaasee waldagoorgis eenyuti? kan isaa maqaa warra habashooti ta'us danda'a . garuu hanga har'aatti warri maqaa warra habashootaa qabdan hundi ofirraa galchaa akka abbaa duulaa kanatti yoo dhuguma beekaa taatan
Grand Canyon

**Grand Canyon** kan qallamu qabu, kan qarqari isaa bayye dagalfate (kan olii dhabatte) kan kessa isaa immo Colorado River kan United States state Arizona kessatti argamu dha. Kan bayyinan argamu Grand Canyon National Park kessa yoo ta'u, Parkiin kuni parki biyya hunda duraa kan baname dha. Bakka Grand Canyon kana presidantiin America Theodore Roosevelt bayye jallata, akkasumas bayye morkaf ture, innis yerro bayye bineensota qabu fi bakka suni ilallu ni demma turee. 

Dhoqqi kuni kan Colorado Riveriin midhafame yoo ta'u, lagi kun channel bara million 6 olii kan kutte yoo ta'u, dheriini isaa 277 miles (446 km) yoo ta'u dherinni dagalee (width)n isaa immo 4 hanga 18 miles (0.4 hanga 24 kilometers) yoo ta'u, dhoqaa gara kessa hanga mile tokko callu (1.6km) ta'u qaba. 

Ilalchii Grand Canyon kan yerro duraaf godhame bara 1540t yoo ta'u kunis namicha Spain, Europe irra dhufee kan Garcia Lopez de Cardenas jedhamun ture. 

Grand Canyon hanga U.S. Civil War dhumattu hunda bayyinan hin bekkamu ture. Bara 1869t, Major John Wesley Powell kan harka tokko qabu kan "Civil war" kessatti yerro bayyef hojjattef kan fedhii Science fi waan harra argu qabu, laga Colorado irran Grand Canyon irratti ademme ilalcha godhee. Isaa fi namotti isaa wajjin jiraan sagal wajjin ta'e jalqabulle, isaan kessa ja'a qofaat demma xumure. Isaaf namotti isaa wajjin ademman kuni namotta yerro duraaf demma akkana godhani dha. Powellin Sedimentary rock dhoqaa kana kessatti argee "leaves in a great story book" (balla kittaba seena gudda kessa) jedhe wamme. Ture suniin dura bakki suni Native Americansiin qabame ture, isaanis bakka jirenya fi washa bayye dhoqaa suni kessatti ijarani turaan.
Crust (geology)

Ji'ooloojii kessatti **crust**n qoqodama lafa planeta kan fixe gubbat argamu yoo ta'u, planet kessa kutta lithosphere jedhamu kessatti argama. Qoqodamotta gara kessa jirran wajjin yoo walitti madalan, crustiin planet kessatti argaman waluma galatti waantotta bayye walit-qabama hin qabne ofii kessa qabu. Crustiin Planet kenya bayyinan kan ofii kessa qabu basalt fi granite dha. Qoqqodama gara kessatti argaman akka mantle fi core yoo walit madalan, crustiin qabana'a fi bayye jabba dha. 

Planetotta tartiban qoqodaman akka Planet kenya kessatti, lithospheriin *fesashi* gara kessa argamu irra nana'a. Demma *fesashi* irra (convection) akkatta plastic deformationniin kan baqaa-hin-ta'in, gubba mantle fi asthenosphere irra qabatulle, lithospheriin tectonic plate demma qabanitti caccabe argama. Crustiin bishaan jalatti argamu, crustii lafa irra gargari gora. Crust bishan jalla (sima) kunin furdinana 5 hanga 10 km yoo ta'u, kan ofii kessa bayyinan qabu immo basalt dha. Crust lafa irra (sial) immo dhoqan (furdinan) 20 hanga 70 km yoo ta'u, kan ofii kessa qabus cabbi (dhaka) bayye walitti hin qabamne akka granite ofii kessa qaba. Temprecherii crust temprechera qillensa fi hanga 900&nbsp;°C (gubba mantlet) jiddutti argama. Volumii planeta kenya kessa crustiin planet kenya persentii 1% qofa qabata.
Seismic wave

**Seismic wave** kan jedhamu kuni gosa wave kan Planeta kenya irra ademmu fi yerro bayye immo kan Chocho'a lafa tectonic ta'en yokan yero tokko tokko immo toka'an kan umamu dha. Haa ta'u malle Seismic waven kuni yeroo hunda (diqatulee) dhibaa Oocean wave fi buben dhibamu danda'a, haa ta'u male osoo hin bekamin dabra. Namonii seismic wave qo'attan seismologist kan jedhaman yoo ta'an, kan seismic wave ittin lakka'an immo seismographiin, meshaan kuni immo ba'itti seismometer yokan geophone gabasa. Qo'ano seismic bakka kussa gazii (Amh:nedag)f odeffanon hydrophones irra itti darame barbachisa dha.
Qoqodama Tectonic Plate

Kuni qoqqodama tectonic plate adunya kana agarsisa. Tectonic plateiin kuta planeta kenya kana crust fi gubba mantle dha (kuni laman walii galatti lithosphere jedhamu. Plate kuni furdina hanga 100km (60 miles) kan qabu yoo ta'u, waan gossa lama ofii kessa qaba: tokko, oceanic crust (akkasumas *[[Sima (geology)|sima]]* kan jedhamu) kan silicon fi magnesium ofii kessa qabu fi continental crust (*[[sial]]* kan jedhamu) kan silicon fi almunium ofii kessa qabu dha. Qabenyii gossa crust laman gargari jirra, Oceanic crust (crustiin bishaan jalla) bayyinan cabbi (dhaka) basalt ("mafic") kan ofii kessa qabu yoo ta'u, continental crust (crust lafa jalla) immo cabbi (dhaka) granite ("felsic") kan walit-qabama (density) diqa qaban ofii kessa qaba.  

## '''Current plates'''
### Plate guggudo (Major plate)
* African Plate
* Antarctic Plate
* Arabian Plate
* Australian Plate (yerro tokko tokko kana Indian Plate wajjin walit qabame Indo-Australian Plate jedhamu dha)
* Caribbean Plate
* Cocos Plate
* Eurasian Plate
* Indian Plate (yerro tokko tokko kanaAustralian Plate wajjin walit qabame Indo-Australian Plate jedhamu dha)
* Juan de Fuca Plate
* Nazca Plate
* North American Plate
* Pacific Plate
* Philippine Plate
* South American Plate
* Scotia Plate

### '''Plate diddiqo (Minor plates)'''
* Aegean Sea Plate
* Altiplano Plate
* Amurian Plate
* Anatolian Plate
* Balmoral Reef Plate
* Banda Sea Plate
* Bird's Head Plate
* Burma Plate
* Caroline Plate
* Conway Reef Plate
* Easter Plate
* Futuna Plate
* Galapagos Plate
* Hellenic Plate
* Iranian Plate
* Juan Fernandez Plate
* Kermadec Plate
* Manus Plate
* Maoke Plate
* Mariana Plate
* Molucca Sea Plate
* New Hebrides Plate
* Niuafo'ou Plate
* North Andes Plate
* North Bismarck Plate
* Okhotsk Plate
* Okinawa Plate
* Panama Plate
* Rivera Plate
* Sandwich Plate
* Scotia Plate
* Shetland Plate
* Solomon Sea Plate
* Somali Plate
* South Bismarck Plate
* Sunda Plate
* Timor Plate
* Tonga Plate
* Woodlark Plate
* Yangtze Plate

### Plates orogens kessa
Modelonii tokko tokko plate diddiqo orogens amma jalatti ramadu.
* Apulian plate
* Explorer Plate
* Gorda Plate

## Plate durii (Ancient plates)
* Baltic Plate
* Bellingshausen Plate
* Charcot Plate
* Cimmerian Plate
* Farallon Plate
* Insular Plate
* Intermontane Plate
* Izanagi Plate
* Kula Plate
* Lhasa Plate
* Moa Plate
* Phoenix Plate
Faayibrinoojiin

**Faayibiriinin ykn qaanciiniin**  gosa pirootiinii yoo ta'u dalagaan isaas itituu dhiigaa (walitti qabama dhigaa kan yerro bayyee yoo namii dhiga'u ta'u - blood clot) keessatti dha. Pirootiinii kanatti polymerise ta'e pilaatileetiis wajjin walitti qabamudhan yoo namni madaa'e dhiigu akka dhigni walitti qabamu taasisa. 

Faayibiriinin kuni kan midhafame kutaa isaa zymogen **fibrinogen**, kan pilaazma glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan tiruun midhafame of keessaa qaba. Ademsaa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kunis jijjirama faayibrinoojiin irraa gara faayibiriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibiriinin gara lachuun walitti qabame akka dhiigni walitti qabamu godha, faayibiriininis kan walitti qabamu factor XIIIn.

## Wabii

anuma kabbada
Giloobiyuliin

**Giloobiyuliin **kan jedhamu kun gosa pirootiinii serum keessatti argaman lamaan keessaa tokko dha, kan biraa immo albiyumiinii dha. Maqaan genetic kuni tartiiba pirootiinoota garagara kan gosa pirootiinii molecule gugguda qaban, kan bishaan qulqullu keessatti hanga albumin makamu hin dandenne, kan ademsaa serum electrophoresis kessatti albumin gaddi ademaan kessatti argama. 

Maqaan kuni yeroo tokko tokko maqaa Globular protein jedhamu wajjin akka gosa tokkotti tajajilamma. Haa ta'u malee albiyumiiniin globular protein dha garuu, giloobiyuliinii miti. Serum globular pirotiinonni kan bira hundi garuu globulin dha. 

Protein electrophoresis tajajilamuun giloobiyuliinii gosa afuuritti qoqqodamu: 
* Alpha 1 globulins
* Alpha 2 globulins
* Beta globulins
* Gamma globulins (immunoglobulins)

## Wabii
Faayibriin

**Faayibriiniin** gosa pirootiinii yoo ta'u dalagaan isaas itituu dhiigaa (*blood clot),* walitti qabama dhiigaa kan yeroo baayyee yoo namnii dhiigu ummamu, kessatti dha. Pirootiinii kanatti polymerise ta'e pilaatileetii wajjiin walitti qabamudhaan yoo namni madaa'e dhiigu akka dhiigni walitti qabamu tasisaa. 

Fibriniin kuni kan midhafame kutta isaa zymogen faayibrinoojiin, kan pilaasmaa glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan Tiruun midhafame of keessaa qaba. Adeemsa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kuniis jijjirama faayibrinoojiin irra gara faayibriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibriiniin gara lachuun walitti qabame akka walitti qabami dhiga (clot) ta'u godha, faayibriiniinis kan walitti qabamu factor XIIIn.
Albiyumiin

**Albumin** (Afaan Latin *albus* irra kan dhufee yoo ta'u hikaanis *adii* jechuu dha) kunii immo gossa protein hunda kan makamu (solubility) bishaan kessa gudda, fesashi sodaa bayye qabu kessatti kan hanga ta'en makamu danda'u fi kan coagulation (protein denaturation) ho'a qabu. Waantotni albumin ofii kessa qaban kan akka Okokaan adii *albuminoids* jedhamanii wamamu.
Viral Processing

Yaddi guddan **viral processing** kuni virusotta bakka tokkotti argamanii akka waan qopha'ee tokko akka rakko itti hin fidnee dhabuudha. Ademsii yokan akkattan viral processing lama kan bayye bekkama ta'an *viral removal* (virus bassu) fi *viral inactivation* (virus fayyida alla tolchuu) kan jedhamani dha. Akkattan tokkoffa (*viral removal*) jedhamu kuni akki hojjatun viresotta bakka tokkotti argamani hundumaa basuudhan. Akkattan lammaffa (*viral inactivation*) jedhamu immo akkatta viresichi waan qopha'e kessatti akka jirattu dhifame garuu kan viresichii akka rakko fiddu hin dandenne godhamu dha. Akkatonni lamaan kuni industry nyatta fi blood plasma kessatti tajajilamu, kunis waan nyanni fi blood plasman jirenya virusittin hammachuu danda'aniif. Virusotni bekkamoni akkatta lamaan kanan basifamu danda'anii viresotta akka HIV-1 fi HIV-2; hepatitis A, B, fi C; fi parvovirusotta dha. Yeroo tokko tokko garuu, viresichatti akka qopha'uu barbadama, fakkena virus akka HIV fi AIDS virus dha. Yerroo bayye, qo'atonii virus kan dhigaa kessa basanii qo'anof malee dhigaa qulqulesuf miti. Akkata kana fayyadamani waantotta virus irra ka'e dhigaa kessatti argamu danda'anis bassuu ni danda'u.
Centrifugation

**Centrifugation** kuni akkatta centripetal force fayyadamudhaan kan makamaa tokko garagari itti basanidha, kunis laboratory science kessatti tajajilama. Chemistry fi biology kessatti, humna Harkisaa lafa *test tube* irratti daruudhan kuni immo akka precipitaten (waani jabban makaa kessa jirru) akka dafee fi hundumtii isaa garaa jalatti walitti qabamu godha. Achiin makki osoo kaa jalatti hafee hin chochosiin waan biratti naqama yokan Pasteur pipetten akka xuxamu tasifama. Jijjirami (raten) centrifugation kan itti madalamu accelerationii makka tokko irratti jiruu irratti hunda'et, kunis kan itti laka'amu revolutions per minute (RPM) yokan ''g''n. Dafee jalatti walitti qabamuu waan tokko kan itti hunda'u fakki (shape) fi hanga (size) waan sunii, centrifugal acceleration, hamam (volume) waan jabba (solid) makka kessatti argamu, garagaruma density waan sunif *fesashicha* jiddu jirru fi viscosity irratti hunda'et. 

## Gossa
Gossa centrifugation sadiit jirra:
*Differential centrifugation
*Isopycnic centrifugation
*Sucrose gradient centrifugation
Itita Dhiigaa

**Coagulation** akkatta xaxama dhigni walitti qabame jabba ta'u dha. Kuni immo kutta hemostasis (walit-anne jiggu dhigaa) kessa isaa barbachisaa dha, kunis yerro *girgidaan* tuboon dhigaa midhame jirru yoo walitti qabama platelet fi fibrin ofii kessa qabun dhiga'un yoo dhabatte, tuboo midhame qajjelchu jalqabu dha. *Disorder*iin coagulationiin kuniin midhama dhiga'u fi/yokan walit-qabamu dhiga fi embolismii fiddu danda'a. 

Biology kessatti coagulationiin bayye eggama; hosiftotta hunda kessatti, coagulationiin kessatti lachuu: cellular (platelet) fi protein (coagulation factor) ofii kessa qaba. Akkataan coagulation kuni nama irratti waan bayye qo'atamuf nama kessatiis akkanuma bekkama.

Coagulationiin kan jalqabu yerro bayye ergaa nami tuboo dhigaa irratti midhama argatte midhami kuni immo endothelium (tartibaa tuboo) midhee dhufaa. Osoo hin turiin Plateletonni dhigii jiggu akka dhabatu *hemostatic plug* ummu kunis *primary hemostasis* (hemostasis duraa) jedhame bekkama. Yeroo hunda itti anne *secondary hemostasis* (hemostasis lammaffan) bakka fudhata, kunis yeroo proteiniin blood plasma kessatti argamu kan *coagulation factor* jedhamu yoo dafee dhaqabuf fibrin umme akka *plug*iin plateletiin umamee akka jabatuu godha.
Barnotta

Mataa Duree Hardha


**Shark** (superorder **Selachimorpha**) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira)  Cartilage guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin gill bana shan hanga torba ta'un. Sharkotni dermal denticles (waan akka ilkanii)  gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Sharkotni ilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Sharkiin tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Shark hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Sharkiin garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu.  Waan guddan nami Shark ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Shark fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Sharkotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu. 

Gossi Shark garagara kan jirru yoo ta'u, kunis sharkii diqqa harka ga'u pygmy shark kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22&nbsp;centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale shark, kan gossa *Rhincodon typus* ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12&nbsp;metres (41&nbsp;feet) ga'u danda'u jirra. Whale sharkiin akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull shark,  kan gossa *Carcharhinus leucas* ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.

{| style="width:100%; margin:0em 0em 1em 0em;" cellspacing="0" cellpadding="0" 
|style="width:50%; border:1px solid #fad67d; background:#faf6ed; vertical-align:top;"|

**Qoqqodama**


### Barnotta
**Biology**
*Coagulation/Clotting Factor
*Viral Processing
*Albumin
*Globulins
*Fibrin/Fibrinogen
*Protein
*DNA
*Kalee
*Enamel
*Albinism
*Cell nucleus
*Carbohydrate
*Glucose
*Blood Plasma

**Geology fi Geography**

*Geology
*Epicenter
*Hypocenter
*Tectonic plate
*Focus (earthquake)
*Seismic wave
*Crust (geology)
*Chocho'a Lafa
*Grand Canyon
*Tributary
*Nile
*Volcano
*Tsunamis
*Tropical cyclone
*Tornado
*Ozone layer

**Seena (History)**

*U.S. Civil War

**Physics**
*Speed of Sound
*Vacuum
*Apparent Magnitude
*Ionizing Radiation
*X-rays
*Electromagnetic radiation
*Ultraviolet

*Diabetes

**Chemistry**
*Salinity
*Centrifugation
Bishaan

**Bishaan** keemikaala beekkamaa ta'e kan lubbu qabeeyyii gosa hundaaf barbaachisaa ta'e dha. Maqaan *bishaan* jedhuu kan kan fayyadamu gosa bishaan kan dhangala'aa ta'e yokan akkatta isaa dhangala'oo ta'eef. Haa ta'u malee bishaan akkatta jajjaboo(solid) - *[[Cabbii]]* fi akkatta gaazitiin immo hurkaa bishaaniitti jiraachuu ni danda'a. Hamami bishaan hanga teratonnes 1,460 ta'u fulla lafa hanga parsentii 71% ta'u qabata, kan keessaa immo parsentiin 1.6% ta'u lafa jalaa (aquifer) keessatti argama, parsentiin 0.001% ta'u immo qilleensa keessatti akka hurkaa, duumessaa fi Walit-qabama ta'e argama. Bishaan galaana yookan garba keessatti argamu parsentii 97% bishaan fulla lafa yoo qabatuu, cabbiin fixee kaabaa fi kibbaatti argamu parsentii 2.4% fi gossi bishaan lafa kan birra akka lagaa fi haroo immo parsentii 0.025% qabatuu. 

Bishaan gosaa fi akkataa kaneen keessa ta'e Marsaa Bishanii keessa Hurkuu fi Ademaa, Walit-qabama, fi ce'aa kan yeroo baayyee hanga galaana dhaqabuu ta'e ademaa. Bubeen hurkaa bishaan lafa irra qabatee ademma, kunis ce'umsaa bishaan lafa irratti godhuu wajjin wal-qixee dha, kunis ganna tokko kessatti bishaan Tt 36 geessa. Kuni immo adeemsaa bishaan lafa irratti godhuu kan hurkuu fi adeemuu irraa ka'ee kan ganna tokkotti 71 Tt ta'ee wajjin yoo walitti ida'amee ganna tokkotti bishaan hanga Tt 107 ta'etti lafa irratti ademaa. Bishaan xiqqoon tokko garuu yeroo ta'eef qabame haffa kunis kan ta'u cabbii yoo ummu, lafa jalatti (aquifers) fi haroo keessatti yoo qabamu yoo ta'u yeroo tokko tokko immo bishaan kuni akka bishaan qulqullu ta'e lafa irratti tajajilama. Bishaan hara, qulqulu ta'e ilmoo namaa fi lubbu qabeeyyii lafa irratti argamaniif bayye barbachisaa dha. Kunii immo kutaa lafa baayyetti hirdhatee argama.

Waantonii keemikaala ta'an akka soodaa, sukkaara, asidii, alkaalii fi gaazii tokko tokko keessattu ooksijiinii fi molokiyuulii orgaanikii(organic molecule) baayyen bishaan keessatti bullaa'u yookan makamuu ni danda'u. Pilaanetii keenya ala, bishaan baayyen lafa jala pilaaneetii Maarsii, baatii Yurooppaa fi Inseladuus(Enceladus) fi eksopilaaneetii(exoplanet) kan ta'ee HD 209458 b keessatti ni argama jedhame yaadama.

## References
Epicenter

**epicenter** yokan **epicentre** (kan Afaan Greek durii irra dhufee) bakka fulla lafa irratti argamu kan focus, bakka chocho'i lafa yokan tokka'i bira gubbatti argamu dha. Epicenteriin hypocenter olii fulla lafa irratti kan argamu yoo ta'u, hypocenteriin immo bakka energyiin lafa jalla itti gadhifame dha. Seismic waven bakka hypocenter jedhamu kana irra nana'a ba'a. Gaddifammu seismic kuniin qarqara lafa gamma birra epicenter lafat kan ta'u yoo ta'u kunis waan *fesashin* *outer core* waan transverse yokan shear waves (S-waves) waan xuxee, longitudinal yokan compressional (P-waves immo waan refract godhuuf.

Ergaa Chocho'i lafa ademsifame bodda, geologistotni epicenter bekkuf seismogram ilalanni bekku. Kunii immo yerro hunda seismograph bakka sadiit argamu barbada.
Inorganic ions

**Inorganic ions** binensotta fi plant kuniin ionii hojaa cell ademsisuf barbachisaa ta'ee dha. Tissue nafa kessatti ionotni kuni electrolytes jedhamani bekkamu, isaanis walit-qabamu hirree (muscle) fi hojja neuron irratti fayyida qabu. Isaanis Dhibaa osmotic *fesashi* dhigaa fi akkasumas hojja nafa birraa bayyef tajajila gudda kennu. Asiin gadii ionotti lubbu qabatotta fi bayye barbachisaa ta'an fi fakkeni fayyida isaani barrefame jirra:

* Ca<sup>2+</sup>, Calciumiin kutta lafee fi ilkaaniit. Akkasumas ergaa nafaa kessatti dadabarsa, ionotni asii gadii bayeenis ni dabarsu. Calcium deficiency ilalii

* K<sup>1+</sup>, Potassium ions fayyidan isaani gudaan binensotta kessatti qabani osmotic balance eegy, kessattu kalee kessatti. Potassium deficiency ilalii.

* Na<sup>1+</sup>, Sodium ion kuniin fayyida potassium ion wajjin wal-fakkatu qabu. Sodium deficiency ilalii

* Mg<sup>2+</sup>, Fayyida gudaan magnesium ion kutta chlorophyll ta'uu isaanit. Magnesium deficiency ilalii

* Cl<sup>1-</sup>, Chloride ion ilmee nama kesatti dabarsuu dadhabun Cystic fibrosis jedhama.

* CO<sub>3</sub><sup>2-</sup>, gogaan yokan uffisii binensotta bishaan kessa calcium carbonate dha. Dhigaa kessatti tilmamaan persentiin 85% carbon dioxide gara carbonate ionit (acid kan ofii kessa qabut) jijjirama, kunis ademsii dhigaa kessaa akka dafee ademuu godhaa..

* PO<sub>4</sub><sup>3-</sup>, Adenosine triphosphate kuniin molecule energy olka'udhaan bekkamu dha. lafeen calcium phosphate dha.

* Fe<sup>2/3+</sup>. Haemoglobin, kan oxygen ofiit batee ademuu kuni, iron ion ofii kessa qaba.