Doo'innee

**Doo'innee** (Afaan Ingiliffaan: Lens) wanta ifa balbalaa'oo (kan keessa aanfu) kan akka fuullee (gilaasii), pilaastikii ykn illee copha bishaanii irraa hojjetamu yoo ta'u, ifti yeroo isa keessa darbu kallattii isaa akka jijjiiru ykn akka cabu taasisa. Adeemsi kun cabii ifaa (refraction) jedhama. Jijjiiramni kun fakkii wantootaa guddisuu, xiqqeessuu ykn garagalchuu danda'a.
Doo'inneen meeshaalee hedduu keessatti argama. Fakkeenyaaf: kishaafaa (ilaallii ijaa), fakkaaftuu (kaameraa), shifargaa (maaykiroskooppii), fagiidhoo (teleeskooppii), fuullee guddiftuu, piroojektarii fi kanneen biroo. Iji ilma namaas uumamaan doo'innee of keessaa qaba.
## Akkaataa Hojii Isaa
Doo'inneen kan hojjetu seera fiiziksii kan **cabii ifaa** jedhamuun beekamu fayyadameeti. Ifni yeroo qilleensa irraa gara meeshaa doo'innee (kan akka fuullee) keessa seenu, saffisni isaa waan hir'atuuf ni caba ykn ni gombifama. Ammas yeroo doo'innee keessaa gara qilleensaatti deebi'u, irra deebi'ee ni caba. Bocni doo'innee (gophaa ykn golbaa ta'uun isaa) akkaataa ifni itti cabu murteessa, kun immoo fakkii uumamu to'ata.
## Gosoota Doo'innee
Doo'inneen gosoota gurguddoo lamatti qoodama:
### 1. Doo'innee Sassaabduu (Converging/Convex Lens)
Doo'inneen kun handhuura (gama gidduu) isaa furdaa yoo ta'u, qarqara isaa ammoo qallaadha. Amaloonni isaa:
Carallaa ifaa waltaraaroo ta'an walitti sassaabee tuqaa tokko irratti xiyyeeffata. Tuqaan kun Tuqaa Xiyyeeffannoo (focal point) jedhama.
Fakkii dhugaa (real image) ykn fakkii maddii (virtual image) uumuu danda'a.
Wantoota guddisuuf tajaajila.
Boca isaa irratti hundaa'uun bakka sadiitti qoodama:
Gopha-lamee (Biconvex): Gama lamaanuu gophaadha.
Bal'eengophaa (Plano-convex): Gami tokko diriiraa (bal'eensa), gami kaan gophaadha.
Golba-gophaa (Concavo-convex): Gami tokko golbaa, gami kaan gophaadha.
### 2. Doo'innee Bittinneessituu (Diverging/Concave Lens)
Doo'inneen kun handhuura isaa qallaa yoo ta'u, qarqara isaa furdaadha. Amaloonni isaa:
Carallaa ifaa waltaraaroo ta'an addaan bittinneessa (facaasa).
Yeroo hunda fakkii maddii (virtual image) kan orijinaalii irra xiqqaa ta'e uuma.
Rakkoo ijaa kan "ija-fageessii" (myopia) jedhamu sirreessuuf gargaara.
Boca isaa irratti hundaa'uun bakka sadiitti qoodama:
Golba-lamee (Biconcave): Gama lamaanuu golbaadha.
Bal'eengolbaa (Plano-concave): Gami tokko diriiraa, gami kaan golbaadha.
Gopha-golbaa (Convexo-concave): Gami tokko gophaa, gami kaan golbaadha.
## Amaloota Bu'uuraa
**Dheerina Xiyyeeffannoo (Focal Length - f):** Fageenya gidduu doo'innee fi tuqaa xiyyeeffannoo (bakka ifti itti walitti qabamu ykn irraa faca'u) gidduu jiruudha.
**Humna Doo'innee (Lens Power - P):** Humni doo'innee tokkoo dandeettii inni ifa ittiin sassaabu ykn bittinneessu agarsiisa. Innis wal-faana dheerina xiyyeeffannoo ti. Yuunitiin isaa daayooppitarii (diopter) jedhama.
P = \frac{1}{f}
(f meetiraan safaramuu qaba).
## Seenaa

Jechi "leensii" jedhu jecha Laatiin "lentil (mishira)" jedhu irraa kan dhufe yoo ta'u, sababiin isaas doo'inneen gophaan jalqaba hojjetame boca baaqelaa mishiraa fakkaata ture.
Galmeen barreeffamaa inni durii waa'ee doo'innee tapha koomeedii Giriikii durii kan Aristoofaanes barreessse, "Duumessa" (The Clouds, 424 Dh.K.D) keessatti argama. Achirratti, doo'innee guddiftuun ifa aduu walitti qabuun ibidda qabsiisuuf akka itti fayyadaman ibsameera.
Galiiloo Galiileey fagiidhoo (teleeskooppii) hojjechuuf doo'innee fayyadamuun beekama. Haa ta'u malee, ogeeyyii doo'innee hojjetan kan biyya Nezerlaandis, kan akka Haans Lippershey, sana dura dizaayiniiwwan walfakkaataa hojjetanii turan. Galiiloon garuu fagiidhoo isaa fooyyessee, isa jalqabaatiif samii keessa waan jiru daawwachuun argannoowwan xinurjaawaa (astronomical) gurguddoo argate.