Buuphaa

**Lubbiyyoo buuphaan** ykn **ovum** (Afaan Laatiin irraa kan dhufe, hiikni isaas "hanqaaquu"), saallubbiyyoo dubartii isa guddaa fi hin sochooneedha. Innis gosa seelii haplooyidii kan odeeffannoo jeneetikii haadhoo walakkaa (kirimoosomii n) of keessatti baatuudha. Buuphaan gutoo(ovary) keessatti adeemsa walxaxaa **Uumbuphaa** (Oogenesis) jedhamuun kan uumamu yoo ta’u, bineeldotaa fi biqiltoota hedduu keessatti argama. Akkaataa idileetti, buuphaan ameenxaa(sperm) caalaa baayʼee kan guddatu yoo taʼu, kunis soorata kuufame kan **waakkaa** ykn **boorkillee** (yolk) jedhamu, kan guddina miciree jalqabaatiif barbaachisu, of keessaa qaba. Dalagaan isaa inni bu'uuraa ameenxaa wajjin walitti makamuun miciraa uumuu fi jireenya haaraa eegaluudha.

Jechi "buuphaa" jedhu kan fayyadamu yeroo lubbiyyoon saalaa dubartii bilchaatee misooma hanqaaquuf qophaa'e ibsuufi. Innis seelota qaamaa keessaa isa tokko kan maayikirooskooppii (shifargaa) malee ijaan mul'achuu danda'udha, keessattuu kan simbirrootaa. Yeroo ameenxaan tokko buuphaa wajjin walitti makamu, lubbiyyoo baaddirlamee (diploid) kan **[[miciraa]]** (zygote) jedhamu uuma. Miciraan kun yeroo booda hirma seelii walirraa hin cinneen guddachuun gara **micireetti** (embryo) achiis gara **gadaachaatti** (fetus, namaaf) ykn **rimaayaatti** (fetus, bineeldaaf) guddata. Hubannoon waa'ee buuphaa xiinjiree guddinaa fi Xiimmiciree keessatti lafee dugdaati.

## Seenaa Hubannoo Buuphaa

### Ilaalcha Durii fi Falmiiwwan Jalqabaa

Yaad-rimeen waa'ee gahee buuphaa fi ameenxaa wal-hormaata keessatti qaban seenaa dheeraaf ifa hin turre. Falaasoonni Giriikii durii, kan akka Aristootil, dhiirri "sanyii" (ameenxaa) kan jireenya kennuun "boca" uumama haaraaf yoo kennu, dubartiin immoo dhiiga laguu isheetiin "wanta" (matter) kan guddinaaf oolu qofa akka kennitutti amanu turan. Akka yaada kanaatti, gaheen dubartii lafa sanyiin itti faca'u qopheessuu qofa ture. Yaadni dhiirota giddu-galeessa godhate kun waggoota kumaatamaaf saayinsii Awurooppaa keessatti dhiibbaa guddaa geessisee jira.

Kalaqni **shifargaa** (microscope) jaarraa 17ffaa keessatti hubannoo keenya guutummaatti jijjiire. Bara 1672, Regnier de Graaf caasaa gutoo (ovary) hoosiftootaa keessatti argamu kan foolikilii (follicles) jedhamu argachuun, isaan kun buuphaa of keessaa qabu jedhee tilmaame. Haa ta'u malee, buuphaa hoosiftootaa isa dhugaa arguun hin danda'amne ture. Waggaa muraasa booda, bara 1677, **Antonie van Leeuwenhoek** nama jalqaba ameenxaa (kan inni "binoo" ykn "animalcules" jedhee waame) daawwateedha. Argannoon kun falmii guddaa kaase.

Ogeeyyiin garee lamaan, "Ovists" fi "Spermatists," jedhaman uumaman. Ovists, warri de Graaf hordofan, buuphaa keessa nama guutuu xiqqaa (homunculus) kan jiru, fi ameenxaan guddina sana kakaasuuf qofa akka gargaaru amanu turan. Faallaa kanaa, Spermatists, warri Leeuwenhoek hordofan, ameenxaa keessa nama guutuun jira, gadameessi dubartii immoo bakka guddinaa qofa jedhanii falmu turan. Falmiin kun seenaa xiinjiree keessatti iddoo guddaa kan qabu yoo ta'u, ragaan qabatamaan argamutti dheerate.

### Hubannoo Ammayyaa fi Mirkaneessuu Saayinsawaa
Dhugaan adeemsa misooma hanqaaquu ifa kan ba'e jaarraa 19ffaa keessatti. Bara 1827, ogeessi xiinjiree lammii Jarman-Estonia, **Karl Ernst von Baer**, nama jalqaba buuphaa hoosiftootaa (kan sareetiin) shifargaa jalatti argeedha. Argannoon kun buuphaan hoosiftootaa jiraachuu isaa mirkaneessuun falmii durii sanaaf deebii kenne. Von Baer bu'uura Xiimmiciree ammayyaatiif gumaacha guddaa taasise.

Adeemsi misooma hanqaaquu mataan isaa kan ifatti mul'ate bara 1876. **Oscar Hertwig** yeroo xaddee bishaanii (sea urchin) qorachaa ture, adeemsa ameenxaan buphaa seenee, tambiin (nucleus) isaanii walitti makamu guutummaatti daawwate. Kun ragaa saayinsawaa isa jalqabaa kan misoomni hanqaaquu wal-maka gaameetota lamaan irraa dhufu mirkaneessedha. Hojiin kun yaad-rimee durii kanneen hundaa fashaleessuun, haadhaa fi abbaan lamaanuu wal-qixa sanyii haaraatiif gumaacha akka taasisan agarsiise.

## Caasaa Buuphaa Hoosiftootaa

Buuphaan hoosiftootaa caasaalee adda addaa kanneen misooma hanqaaquu fi eegumsa miciree jalqabaatiif gargaaran qaba. Innis seelota qaamaa keessaa isa guddaa yoo ta'u, uwwisa hedduun marfamee jira.

**Tambiin (Nucleus):** Tambiin buuphaa, kan yeroo tokko tokko "germinal vesicle" jedhamu, odeeffannoo jeneetikii haadhoo (kirimoosomiiwwan haplooyidii, n) of keessatti baata. Erga misoomni hanqaaquu raawwatee, tambiin ameenxaa wajjin walitti makamuun, tambii miciraa (zygote) kan kirimoosomii guutuu (diploid, 2n) qabu uuma.

**Yaatoo lubbiyyoo fi Waakkaa (Cytoplasm and Yolk):** Yaatoon lubbiyyoo buuphaa, kan "ooplasm" jedhamu, gumtoolee (organelles) lubbiiyyoo(cell), pirootiinota, RNA, fi soorata kuufame of keessaa qaba. Sooratni kuufame kun **waakkaa** ykn **boorkillee** (yolk) jedhama. Hoosiftoota keessatti, waakkaan baayyee xiqqoodha, sababni isaas micireen soorata isaa irra caalaan haadha irraa karaa obbaatii (placenta) argata. Haa ta'u malee, bineeldota hanqaaquu horsiisan (akka simbirrootaa) keessatti, waakkaan baayyee guddaa fi madda soorataa isa guddaadha.

**Sabaga Vitaalin (Vitelline Membrane):** Baqqaana albuudaa kan sabaga lubbiyyoo marsee argamuudha. Innis caasaa fi eegumsa dabalataa kenna.

**Zoonaa Peluusidaa (Zona Pellucida):** Baqqaana gilaayikoopirootiinii furdaa kan sabaga vitaalin alaatti argamuudha. Dalagaan isaa inni guddaan sanyii addaa qofa akka keessa darbu eeguudha. Dirra isaa irratti simattoonni (receptors) kanneen ameenxaa sanyii tokkoo qofatti hidhamantu jira. Erga ameenxaan tokko seenee booda, caasaan zoonaa peluusidaa jabaachuun, ameenxaan biraa akka hin seenne (ittisa poliispermii) ittisa.

**Koronaa Raadiyaataa (Corona Radiata):** Baqqaana seelota foolikilii kan zoonaa peluusidaa marsee argamuudha. Isaanis yeroo kilyaasaa (ovulation) buuphaa wajjin gutoo keessaa bahu. Seelonni kunniin buuphaa sooruu fi eeguu keessatti gahee qabu. Ameenxaan buuphaa bira ga'uuf, baqqaana kana keessa darbuu qaba.

## Uumbuphaa (Oogenesis) fi Kilyaasa (Ovulation)
**Uumbuphaan** adeemsa buuphaan bilchaataan itti uumamudha. Dubartoota keessatti, adeemsi kun osoo isaan hin dhalatin dura jalqaba. Seelonni jarmii jalqabaa (primordial germ cells) gara seelii buuphaa hin bilchaanne kan **oogooniyaa** (oogonia) jedhamutti guddatu. Oogooniyaan maayitoosisiin hiramuun, gara **oosaayitii jalqabaatti** (primary oocytes) jijjiiramu. Oosaayitoonni kunniin hirma seelii meeyoosisii I jalqabanii, sadarkaa piroofeezii I irratti dhaabbatu. Dubartiin tokko yeroo dhalattu, gutoo ishee keessatti oosaayitoota jalqabaa miliyoonaan lakkaa'aman qabdi.

Saal-bilchaachuu (puberty) irraa eegalee, ji'a ji'aan, hormooniin FSH foolikiloota gutoo keessaa tokko tokko kakaasuun guddinni akka itti fufu taasisa. Foolikiliin tokko kan mo'ate (dominant follicle) guddatee, oosaayitiin jalqabaa keessa jiru meeyoosisii I xumura. Kunis seelii guddaa tokko, **oosaayitii lammaffaa** (secondary oocyte) jedhamu, fi seelii xiqqoo tokko, **qaama poolaarii isa jalqabaa** (first polar body) jedhamu uuma. Qaamni poolaarii kun irra caalaan Yaatoo lubbiyyoo hin qabu, boodas ni bada.

Adeemsi kun hundi erga raawwateen booda, adeemsi **Kilyaasaa** (ovulation) jedhamu itti fufa. Dhiibbaa hormoonii LH tiin, foolikiliin bilchaate ni dhooha, oosaayitiin lammaffaan immoo gutoo keessaa gara ujummoo gadameessaatti (fallopian tube) gad-lakkifama. Oosaayitiin lammaffaan kun meeyoosisii II jalqabee, sadarkaa meetaafeezii II irratti dhaabbata. Yoo misoomni hanqaaquu ameenxaan raawwatame qofa, meeyoosisii II xumuruun buuphaa bilchaataa fi qaama poolaarii isa lammaffaa uuma.

## Misooma Hanqaaquu fi Guddina Miciree

Yeroo wal-qunnamtii saalaa, ameenxaan miliyoonaan lakkaa'amu gara qaama dubartii seena. Isaan keessaa muraasni qofti imala dheeraa booda buuphaa bira ga'uu danda'u. Ameenxaan tokko yoo milkaa'ee buuphaa seene, misoomni hanqaaquu ni raawwatama. Tambiin ameenxaa fi kan buphaa walitti makamuun **miciraa** (zygote) uumu.

Miciraan kun yeruma sana hirma seelii maayitoosisii eegala. Guyyoota muraasaaf ujummoo gadameessaa keessa imaluun, gara sadarkaa **bilaastoosiistii** (blastocyst)tti guddata. Bilaastoosiistiin kun gara gadameessaatti (uterus) deemuun, dhaaba gadameessaa keessatti of-dhaaba (implantation). Adeemsi kun erga raawwateen booda, micireen (embryo) guddachuu itti fufa. Torban saddeet booda, qaamonni gurguddoon erga uumamanii, micireen gara sadarkaa **gadaachaatti** (fetus) ce'a.