Waraqaa

**Waraqaan** ykn **Erbaalli** meeshaa haphii kan irra caalaan isaa qaaccaa mukaa, margaa, ykn jibrii(cotton) irraa hojjetamuudha. Innis qaaccaawwan kun bishaan keessatti jiifamanii erga walitti makamanii booda, laafanii walitti maxxanuun, diriirfamanii, fi gogfamanii uumama. Waraqaan meeshaa jireenya dhala namaa keessatti iddoo guddaa qabu yoo ta'u, barreeffama, maxxansa, fakkii kaasuu, fi wantoota maruuf tajaajila guddaa kenna. Kalaqni waraqaa seenaa addunyaa keessatti, keessattuu tamsa'ina beekumsaa fi barnootaa keessatti, jijjiirama guddaa fide.

## Maqaa fi Hiika Isaa
Maqaan meeshaa kanaa afaan adda addaa keessatti madda garaagaraa qaba.
*   **Waraqaan:** Jecha Afaan Oromoo kan afaan Arabaa *waraq* (ورق) jedhu irraa dhufeedha. Afaan Arabaatiin hiikni isaa "baala" ykn "wanta barreeffamaaf oolu" jechuudha. Jechi kun daldalaa fi walitti dhufeenya aadaa Gaanfa Afrikaa fi Addunyaa Arabaa gidduu ture irraa kan dhufe ta'uu hin oolu.
*   **Paper:** Jechi Afaan Ingiliffaa kun jecha Laatiin *papyrus* jedhu irraa dhufe. *Papyrus* immoo maqaa biqiltuu bishaan keessaa kan warri Ijiiptii durii barreeffamaaf itti fayyadamaa turanidha.
*   **Erbaala:** Jecha Afaan Oromoo Asliidha. Innis jechoota lama irraa ijaarame: **erbee** fi **baala**. Jechi **erbee** hiika "gogaa bineeldaa kan haphii fi qophaa'e" (hide, pelt) jedhu qaba. Kanaaf, **Erbaalli** hiika kallattiin "baala gogaa fakkaatu" ykn "wanta haphii akka gogaatti barreeffamaaf tajaajilu" jedhu qabaachuu danda'a. Kunis meeshaalee barreeffamaa durii kan akka biraannaa (parchment) wajjin wal-fakkii qaba.

## Seenaa Waraqaa
Seenaan waraqaa seenaa barreeffamaa wajjin hidhata cimaa qaba.

### Waraqaan Dura
Osoo waraqaan hin uumamin, qaroominni adda addaa wantoota garaagaraa irratti barreessaa turan. Qaroominni Sumeeriyaa suphee jiidhaa irratti, kan Ijiiptii immoo paappaayirasii irratti barreessaa turan. Giriikonni fi Roomaanonni immoo **biraannaa** (parchment), kan gogaa beeladaa irraa qophaa'u, fayyadamaa turan. Chaayinaa keessattis, lafee, **leemmana** (bamboo) qarqaraa, fi harrii (silk) irratti barreessuun baramaa ture. Meeshaaleen kunniin ulfaatoo, gatii qaalii, ykn salphaatti kan caban waan turaniif, meeshaa barreeffamaaf mijaa'u, salphaa, fi rakasa ta'e barbaaduun dirqama ture.

### Kalaqa Waraqaa Chaayinaa Keessatti

Waraqaan ammayyaa akka aadaatti Chaayinaa keessatti naannoo bara 105 Dh.K.D. **Cai Lun** jedhamuun kalaqame jedhama. Cai Lun, ogeessa mana mootummaa Hán, tooftaa qaaccaa mukaa, gica qarqaraa, shabakaa saaphanaa, fi **jibrii** (cotton) bishaaniin walitti makuun waraqaa qulqullina olaanaa qabu oomishuun beekama. Haa ta'u malee, ragaaleen arkiyooloojii waraqaan Chaayinaa keessatti kana dura, jaarraa 2ffaa Dh.K.D. irraa eegalee, akka ture agarsiisu. Hojii Cai Lun garuu adeemsa oomishaa sirnaawaa fi guddaa uumuun, waraqaan akka babal'atu taasise.

### Tamsa'ina Gara Addunyaatti
Oomishni waraqaa iccitii Chaayinaa ta'ee waggoota dhibbaan lakkaa'amaniif ture. Jaarraa 8ffaa keessatti, yeroo waraana Taalas (Battle of Talas) Arabaa fi Chaayinaa gidduutti godhame, ogeeyyiin waraqaa Chaayinaa booji'amuun, beekumsi kun gara addunyaa Islaamaatti darbe. Magaaloonni akka Samaarqand fi Baagdaad wiirtuu oomisha waraqaa ta'an. Saayintistoonnii fi ogeeyyiin Islaamaa waraqaa fayyadamuun beekumsa Giriikii, Indiyaa, fi Farsii walitti qabanii, hiikanii, fi facaasan. Kunis Bara Warqee Islaamaatiif (Islamic Golden Age) gumaacha guddaa taasise.

Beekumsi oomisha waraqaa achii gara Awurooppaatti, keessattuu Ispeen (jaarraa 11ffaa) fi Xaaliyaanii (jaarraa 13ffaa) keessa darbe. Kalaqni maashinii maxxansaa kan Joohannis Guutenbarg jaarraa 15ffaa keessatti uume, fedhii waraqaatiif qabu guddisuun, beekumsi, amantiin (Protestant Reformation), fi yaadonni haaraan (Renaissance) saffisaan akka tamsa'an taasise. Jaarraa 19ffaa keessatti, maashinoota gurguddoo kanneen qaaccaa mukaa irraa waraqaa oomishan uumamuun, waraqaan rakasaa fi ummata hundaaf kan argamu akka ta'u godhe.

## Adeemsa Oomisha Waraqaa
Oomishni waraqaa ammayyaa adeemsa walxaxaa qabaatus, bu'uurri isaa kan durii wajjin walfakkaata.

# **Qaaccaa Muka Qopheessuu (Pulping):** Mukni kukkutamee, huqoomee, gara qaaccaa (pulp) haphiitti jijjiirama. Adeemsi kun tooftaa makaanikaa (muka daakuu) ykn keemikaalaa (keemikaalaan bilcheessuu) fayyadamuu danda'a.
# **Dhiquu fi Addeessuu (Washing and Bleaching):** Qaaccaan sun xurii fi halluu magariisa-diimaa (lignin) irraa qulqulleeffama. Akka waraqaan adii ta'uuf, keemikaalota addeessuun (bleaching) fayyadamu.
# **Walitti Makuu (Beating and Mixing):** Qaaccaan bishaan wajjin walitti makamee, akka laafu fi fo'aan isaa walitti hidhamuuf tumama. Yeroo kana, wantoonni dabalataa kan akka suphee (giraasii addeessuuf), sitaarchii (jabeessuuf), ykn halluu itti makamuu danda'u.
# **Waraqaa Tolchuu (Papermaking):** Wal-makansi bishaanii fi qaaccaa kun dirra shiboo (wire screen) bal'aa kan maashinii guddaa irratti diriirfama. Bishaan gadi cicciramaa yoo deemu, fo'aan qaaccaa walitti maxxanee baqqaana (layer) haphii uuma.
# **Gogsuu fi Xumuruu (Drying and Finishing):** Baqqaanni jiidhaan kun roolaroota hoo'an gidduu darbuun goguu eegala. Dhumarratti, roolaroota laafaa gidduu darbuun **mushulugsummaa** (smoothness) fi furdina barbaadamu argata. Achii, guddina barbaadamuun kukkutamee, maxxanfama.

## Gosoota Waraqaa
Waraqaan faayidaa adda addaatiif gosa hedduu qaba.
*   **Waraqaa Maxxansaa (Printing Paper):** Kitaabota, gaazexaa, fi barruulee maxxansuuf oola.
*   **Waraqaa Barreeffamaa (Writing Paper):'' Deftera, waraqaa xalayaa, fi kanneen biroof tajaajila.
*   **Kaartoonii (Cardboard):** Furdinaa fi jabeenya kan qabu yoo ta'u, saanduqa, kaardii, fi kkf hojjechuuf oola.
*   **Arriyoo (Tissue Paper):** Lafaa, kan fayyadama qulqullinaaf (akka arriyoo fuulaa, waraqaa mana fincaanii) ooludha.
*   **Waraqaa Maruuf Oolu (Wrapping Paper):** Kennaa ykn wantoota biroo maruuf fayyada.
*   **Waraqaa Addaa:** Kan akka waraqaa suuraa (photographic paper), waraqaa maallaqaa, fi waraqaa bishaan hin xuuxne.

== Guddina Waraqaa (Paper Sizes) ==

Guddinni waraqaa addunyaa irratti akka istaandaardiitti kaa'amee jira. Sirni beekamaan **ISO 216** jedhama, innis guddina "A" seeriitiin beekama.
*   **Waraqaa A0:** Bal'inni isaa meetira iskuweerii tokko (841 x 1189 mm).
*   **Waraqaa A1:** Walakkaa A0 (594 x 841 mm).
*   **Waraqaa A2:** Walakkaa A1 (420 x 594 mm).
*   **Waraqaa A3:** Walakkaa A2 (297 x 420 mm).
*   **Waraqaa A4:** Walakkaa A3 (210 x 297 mm). Kun guddina waraqaa addunyaa irratti baay'inaan hojiif fayyadamuudha.

== Dhiibbaa Naannoo fi Deebisanii Oomishuu ==
Oomishni waraqaa dhiibbaa guddaa naannoo irratti qaba. Muraan mukaa bosona mancaasuu, anniisaa fi bishaan baay'ee fayyadamuu, fi keemikaalotaan naannoo faaluun rakkoolee gurguddoo dha. Rakkoo kana hir'isuuf, tooftaaleen adda addaa fayyadamu.

**Deebisanii Oomishuu (Recycling):''' Tooftaa waraqaa duraan fayyadaman walitti qabuun, deebisanii qaaccaatti jijjiiruun waraqaa haaraa oomishuudha. Kun muraa mukaa hir'isa, anniisaa qusata, fi faalama bishaanii fi qilleensaa xiqqeessa. Har'a, industiriin waraqaa addunyaa irra caalaan deebisanii oomishuutti fayyadama.