Seelii (Lubbiyyoo)

**Lubbiyyoon ykn mandheen** bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn shifargaa malee

ija qullaan hin mul’atan.

Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.

## Yaadiddama lubbiyyoo
Akkas jedha:

* Qaamni lubbu qabeeyyii lubbiyyoo tokko "baaqlubbiyyoo" fi "lubbiyyedduu" caalaa of keessaa qaba.
* Lubbiyyoonni lubbuu qaban hundi caasaa bu’uuraa isaaniitiin wal fakkaatu.
* Lubbiyyoonni lubbuu qaban hundinuu jireenya isaanii fi jireenya micirjirticha akkasuma eeguuf dalagaalee barbaachisoo raawwatu.
* Lubbiyyoonni haaraan hundi sababa qoqqoodinsa isaaniitiin Lubbiyyoolee durii "Pre-existing" irraa kan uumamanidha.

## Sochii lubbiyyoo
Sochiiwwan lubbiyyoo: 

Lubbu qabeeyyiin kamiyyuu garee sochii lama qaba

1. Sochii gaamaraa(vegetative ).

2. Sochii walhormaataa.

A. Sochii gaamaraa: kanneen guddinaa fi kunuunsa nama dhuunfaa wajjin walqabataniidha

Biqiltoota keessaa: dhangaalee biyyee fi qilleensa irraa xuuxuu, geejjibni isaanii, meetaabolii fi oomisha isaanii, gubama soorataafi hurkoo baalaa.

Bineelda keessatti: Nyaata  afaanitti fudhachuu , bullaa’insa nyaataa, xuuxina, hargansuu, usaansaafi gubiinsa soorataa.

B. Sochii walhormaataa: Jireenya sanyii mirkaneessuuf, akkasumas gosa tokkoon tokkoon isaanii naannoo guddaa lafaa irratti akka babal’atan namoota dhuunfaa baay’ee fi baay’ee akka oomishaman kakaasa.

## Caasaalee seelii
Lubbiyyotni caasaalee adda addaa dalagaa mataa isaanii qaban qabu. Qabiyyeen lubbiyyoo sabaga lubbiyyoo(cell membrane) marfamee jiru bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaaniis tambii(nucleus)fi **yaatoo lubbiyyoo(cytoplasm)** dha. Caasaalee xixiqqoo yaatoo lubbiyyoo keessatti argaman **gumtoo(organelle)** jedhamu. 

caamerqoonnii caasaalee dalagaa mataa isaanii raawwatu. Fakkeenyota gumtoolee ykn caamerqoota keesaa murasni maayitookondoriyaa(caasumneee), kiloroopilaastii(caas-magarroo), raayiboosomii(horburqata)fi kanneen kana fakkaatanidha
Caasaalee seelii biqiltootaafi bineeldotaa Seelonni biqiltootaafi bineeldotaa maayikrooskoppii kompaawundii jalatti yommu ilaalaman caasaalee seelii gurguddoo sadii. Isaanis sabaga lubbiyyoo, saayitoopilaazmii(yaatoo lubbiyyoo)fi niwuukilasii ykn wirmaata dha

lubbiyyonni hundi caasaalee lubbiyyoo walfakkaatan qabaachuu baatanis caasaalee lubbiyyoo keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru

### Tambii(nucleus)
Tambiin gumtoo sabaga dachaa lama qabuu fi lubbiyyoo tambidhugee(eukaryotic ) hunda keessatti argamudha. Innis gumtoo isa guddaa yoo ta’u, akka wiirtuu to’annoo sochii lubbiyyoo ta’ee kan dalaguufi kuusaa DNA lubbiyyooti. Caasaadhaan tambiin dukkanaa’aa, geengoo, sabaga wiirtuun marfame dha. Innis meembraanii limaa'aa(porous) (akkuma sabaga lubbiyyoo) yoo ta’u, yaatoo lubbiyyoo fi tambii gidduutti dallaa uuma. Tambii keessa qaamolee xixiqqoo geengoo ta’an tambillaa(nucleolus) jedhaman jiru. Akkasumas caasaa barbaachisaa shanyiitii(chromosome) jedhamu qabata.

### Yaatoo lubbiyyoo (Cytoplasm)
Yaatoon lubbiyyoo lubbiyyooo biqiltootaa fi bineensotaa keessatti argama. Isaanis wantoota dhoqonee fakkaatan yoo ta’an, sabaga lubbiyyoo fi tambii gidduutti argamu. Isaanis baay’inaan bishaan, kompaawundoota orgaanikii fi inorganik irraa kan ijaaramaniidha. Saayitoopilaasmiin qaamolee barbaachisoo lubbiyyoo keessaa tokko yoo ta’u, bakka gumtooleen lubbiyyoo hundi itti ukkaamfamanidha. gumtooleen lubbiyyoo kun inzaayimoota kan of keessaa qaban yoo ta’u, irra caalaa sochii nadheefaa seelii keessatti raawwatamu hunda to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabaniifi bakka walnyaatinsa keemikaalaa seelii tokko keessatti raawwatamu irra caalaan isaaniiti.

### Xaxeeta Areeroo keessoo(The endoplasmic reticulum)

#### Caasaa:

* Garee qaawwa shifoo sabagoota haphiin marfame of keessaa qaba. 
* Qaawwi kun boca tuuboo ykn sirrii hin taane, diriiraa fi waltarree kan ta’an yoo ta’u, qaawwi kun akka qaawwa adda addaatti mul’achuu danda’a, boca geengoo ykn luffee, walitti hidhamanii saayitoopilaasmii seelii keessaa dalagaa saphana keessoo uumu. 
* Sabaga tambiifi sabaga areeroo lamaan isaanii wajjin walqabsiisuu danda’a. 
* Seelii ollaa walitti hidhuus ni danda’a.

Xaxeeta lubbiyyoo gosa adda addaa lama qaba:

Xaxeeta Areeroo keessoo quqquuqaa ( Rough Endoplasmic Reticulum)  – Isaan kun gaanbishee(cisternae), ujummoolee(tubules), fi bishnaqataalee (vesicles) irraa kan ijaaraman yoo ta’u, isaanis guutummaa seelii keessatti kan argaman yoo ta’u, oomisha pirootiinii keessatti hirmaatu.

Xaxeeta Areeroo keessoo siimessa ( Smooth Endoplasmic Reticulum )– Isaanis orgaaneelii kuusaa yoo ta’an, oomisha lipiidota, isteeroyidii wajjin kan walqabatan yoo ta’u, akkasumas seelii summii balleessuuf itti gaafatamummaa qabu.

### Horburqata(Ribosome)

#### Caasaa:
Isaanis huuba baayyee xixiqqoo yoo ta’an, baay’inaan fuula Xaxeeta Areeroo keessoo quqquuqaa irratti ykn damee isaa gidduutti ykn yaatoo lubbiyyoo keessatti bilisa ta’anii argamu.

#### Faayidaa:
Seelii keessatti wiirtuuwwan oomisha pirootiinii ti.

### Mangiidoo(Mitochondria)
Saayitoopilaasmii seelii bineensotaa fi biqiltootaa hunda jechuun ni danda’ama. Caasaa ulee fakkaatu ykn rifeensa fakkaatu ykn waqaalimoo fakkaatu (dheerina maaykiroonii 0.5 hanga 2).Isaan wiirtuu oomishaa fi kuufama anniisaa seelii keessatti inzaayimoota sirna hargansuu, fi meeshaalee biroo anniisaa nyaata keessaa gadi lakkisuu fi kuusuudhaaf barbaachisan waan ta’aniif.Lakkoofsi maaytookondriyaa yoo seelii sochii qabu kan akka kalee fi seelii maashaa bineensota keessatti ni dabala.

### Dhagnoota goljii(Golgi apparatus (body))
Argamuu:

* Lubbiyyoo bineeldotaa fi biqiltootaa hunda yaatoo lubbiyyoo keessatti argamu. 
* Tambii ykn naannoo isaatti dhihoo jiraatuu.
* Lubbiyyoo xannachaa keessatti baay’inaan kan argamu yoo ta’u, isaanis inzaayimoota pirootiinii fi wantoota biroo dhangalaasu keessatti qooddatu.

Caasaa: 

* Caasaa isaatiin endoplasmic reticulum wajjin wal fakkaata. 
* bishnaqatoota(vesicles)ykn kiisha diriiraa fi waltarree kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis suudoo xixiqqoo baay’ee kan of keessaa qaban yoo ta’u, sabagoota haphii sirri ta’aniin kan daangeffaman ykn kan marfamani dha. 
* Qarqara isaanii irratti bishnaqataa geengoowoo ta'ani jiru

Dalagaa: 

* Pirootinoota horburqataalee hojjetaman karaa endoplasmic reticulum geejjibsiifamanii ykn booda akka gadlakkifaman kuufata. 
* Dhangala’oonni seelii oomishamu keessaa muraasni gilaayikoopirootiinii [i.e kaarboohayidireetii + kutaa pirootiinii] dha. Bakka kutaan pirootiinii raayboosoomotaan hojjetamee fi kutaan kaarboohayidireetii kutaa pirootiinii qaama golgii keessatti itti dabalamu. 
* Dhagni goljii wantoota madisiisaman [inzymes - hormones] kuufatee dhangalaasa.

### Handhurnafa(centromer)
Handhuurnafni handhuriyyee(centrioles) dhaabsirroo lama, handhuriyyeen haaraafi handhuriyyee haadhoo irraa kan ijaarame yoo ta’u, hanxaan walitti hidhamaniin walitti hidhamaniiru. Innis pirootiinota walxaxaa ta’anii fi maaykirootuubulii dabalataa akka uumaman gargaaru of keessaa qaba. Maddoo(martix)boc-dhablee peeriiseentiroolaar handhuriyyeeleen marsee jira. Tambiifi qadhaphii shifujummoo saayitoopilaasmii keessatti hirmaata.

Seelii bineensotaa keessatti seentiroosoomiin baay’ee DNA fakkaata. Yeroo qoqqoodinsa seelii, seentiroosoomii tokko seelii warraa irraa gara tokkoon tokkoon seelii intalaatti dabarfama. Seelota baay’atan keessatti, seentiroosoomiin osoo marsaan S hin jalqabin qoqqoodamuu jalqaba. Seentiroosoomonni haaraa uumaman ispiindilii maaytootikii qindeessuu keessatti hirmaatu. Yeroo Interphase, centrosome astral ray microtubules kan daldala seelii keessaa, adhesion seelii, poolaarii seelii fi kkf gargaaru qindeessa.

### Diigiyyaa(Lysosomes)
Argama: 

* Lubbiyyoo neefkoota keessatti [fkn kalee, tiruu, mar'imaan qallaa] seelii biqiltuu keessa jiran caalaa baay’inaan argamu.

Caasaa:

* Qaamonni xixiqqoo garee inzaayimoota bullaa’insa nyaataa kanneen bullaa’insa pirootiinii, coomaa fi kaarboohayidireetii bullaa’uu taasisan of keessaa qabu.

Dalagaa:

* Dalagaan liisosoomii adda adda seelii tokko irraa gara seelii biraatti.

Fakkeenyaaf:

* Liisosoomoonni seelii dhiiga adii baakteeriyaa cabsuu danda’u. 
* Orgaaneelii dulloomee fi seelii dulloome daakuun ni danda’ama kanaaf, boorsaa of ajjeesuu jedhamu. Pirootiinii, coomaa fi kaarboohayidireetii daakuun ni danda’ama.

### Sibaakduu ykn bilfintuu(plastids)
Sibaakduun orgaaneloota gurguddoo, meembraaniin marfamaniifi bilfee(pigment)of keessaa qabani dha. 

### Buufanyee (Vacuole)
**vaakiyuuliin yookaan Buufanyeen** caasaa  lubbiyyoo biqilootaa fi bineeldotaa keessatti   argamu. Vaakiyuuliin  lubbiyyoo biqilaa hammaan kan  lubbiyyoo bineeldaa irra  guddaa dha. Wantoota  lubbiyyoon jiraachuuf barbaadu kanneen akka soorataa kuusa. Xuriiwwan booda  lubbiyyoo keessaa dhabamsiifamus nikuusa

### Sabage Lubbiyyoo (Plasma membrane)
Seelii biqiltootaa fi bineensotaa keessatti argama.Qaama pirootopilaasmii kan seelii alaa marsee jiruuti.

Caasaa:

Caasaa corree dhangala’aa, akkuma baqqaana dachaa Foosfooliipiidota kan molakiyuulonni Pirootiinii keessatti ukkaamfaman irraa ijaaramee, akkasumas Foosfoolipiidota keessatti akka ice bergs keessa naanna’aa jiru.

Foosfooliipiidonni bifa laayibarii alaa fi keessaatiin argamu.Fuulli alaa yookaan gilaayikoopirootiinii [kaarboohayidireetii + Pirootiinii] yookaan gilaayikooliipiidota [Kaarboohayidireetii + cooma] of keessaa qaba.Wantoonni tamsa’ina, geejjibaa sochii qabuu fi faagosaayitoosiitiin meembraanii pilaasmaa keessa darbuu danda’u.Beekumsa kee irratti dabali Qirimbisa: Adeemsa molakiyuulonni naannoo qindoomina guddaa qabu irraa gara naannoo qindoomina xiqqaa qabutti socho’an.Geejjibaa sochii: Sochiin wanta tokkoo meembraanii seelii keessa qaxxaamuree garagalcha qindoominaa irratti: seelii anniisaa akka baasu barbaada.Fagocytosis : gosa endocytosis bakka seelii paartiikilii gurguddaa ykn seelii guutuu ni hammata.Hojii Qabiyyee seelii ni marsa, ni eega.

## Wabii