Miilsaddeetoo

**Miilsaddeetoo** (jecha Giriik *októpus* jedhu irraa kan dhufe; hiikni isaa "miila saddeet"; Afaan Ingiliziin: *Octopus*) bineensa galaana keessa jiraatu yoo ta’u, murna **[[Qolaalqabeeyyii|Elelloo]]** (Molluscs) fi ramaddii *Cephalopoda* (mata-miil-qabeeyyii) jalatti ramadama. Miilsaddeetoon bineensa **duguggurmaleeyyii** (invertebrate) ta’ee, addunyaa kana irratti bineensota lafee hin qabne keessaa isa hunda caalaa **qaroo** (intelligent) ta'uun beekama.

Addunyaa kana irra sanyii Miilsaddeetoo gara 300 ol ta’antu jira. Isaanis bishaan galaana gadi fagoo ykn **hallayyaa galaanaa** (abyssal zone), bishaan qarqara galaanaa, fi naannoo **fulukkee** (coral reefs) keessatti argamu. Miilsaddeetoon qaama lallaafaa, **harka** (arm) saddeet, fi ija gurguddaa lama qaba. Bineensi kun dandeettii ajaa'ibaa naannoo isaa waliin wal-simachuu (camouflage) fi rakkoo wal-xaxaa furuu qaba.

## Moggaasa
Jechi "Octopus" jedhu afaan Giriik durii irraa kan dhufe yoo ta'u hiikni isaas "miila saddeet" (okto - saddeet, pus - miila) jechuudha. Afaan Oromoo keessatti, bineensa kana ibsuuf jechi **Miilsaddeetoo** jedhu fayyadamameera, kunis hiika sirrii caasaa qaama isaa ibsuudha.

Saayinsii keessatti, Miilsaddeetoon murna **[[Qolaalqabeeyyii|Elelloo]]** (Molluscs) jalatti ramadama. Murni kun bineensota akka Qocaa Galaanaa, cilaaluufi kanneen biroo of keessatti qabata. Haa ta'u malee, Miilsaddeetoon tirannoo keessatti **korkorroo** (shell) isaa dhabuudhaan, bineensa qaama lallaafaa qabu ta'ee guddate. Kunis saffisaan akka deemuufi bakka dhiphoo keessa akka hulluuqu isa gargaareera.

## Caasaa Qaamaa
Miilsaddeetoon qaama addaa kan uumama naannoo isaa waliin wal-simatu qaba. Qaamni isaa guutummaatti maashaa (muscle) irraa ijaarame. Lafee waan hin qabneef, iddoo dhiphoo, qaawwa dhagaa gidduu fi holqa xiqqoo keessa hulluuquuf dandeettii guddaa qaba. Bakka uuruun (beak) isaa seenuu danda'u hundatti, guutummaan qaama isaa seenuu danda'a.

### Nafsubbee (Mantle)

Qaamni Miilsaddeetoo inni guddaan, kan mataa duuba jiru, **Nafsubbee** (Mantle) jedhama. Nafsubbeen kun qaama kiisii fakkaatu yoo ta'u, qaamolee keessoo barbaachisoo ta'an hunda of keessatti qabata.

Nafsubbee keessa qaamolee akka onnee, sirna bullaa'insa nyaataa, **Asaassii** (gills), fi qaama wal-hormaataa argamu. Qaamni kun maashaa jabaa qaba. Bishaan gara keessaatti xuuxuun karaa 'Siphon' ykn ujummoo qilleensaa gad-lakkisuun akka inni bishaan keessa furguggifamee deemu isa gargaara. Ujummoon kun kallattii barbaadameen naanna'uu waan danda'uuf, Miilsaddeetoon fuulduraa fi duubatti deemuu ni danda'a.

### Harka fi Xuuxxu
Miilsaddeetoon **harka** (arms) saddeet qaba. Yeroo baay'ee namoonni **Qaqabattuu** (Tentacles) jedhanii waamu, garuu saayinsii keessatti bineensota akka "Squid" qofatu qaqabattuu qaba. Miilsaddeetoon harka qaba. Harki isaa lafee hin qabu, dhangala'aa 'Hydrostatic' jedhamuun deeggarmuun socho'a.

Tokkoon tokkoon harka isaa irra 'xuuxxu' (suckers) marsaa lamaan tarree galanii jiru. Xuuxxuun kun dhandhamuufi waan tuqe qabachuuf tajaajila. Xuuxxuun kun maashaa (muscle) of danda'aa waan qabuuf, dandeettii qabachuu cimaa qaba. Harki isaa lafee waan hin qabneef, kallattii barbaade hundatti socho'uu danda'a.

Harkawwan kunniin wiirtuu 'neurological' (sirna aarsituu) mataa isaanii qabu. Kana jechuun harki tokko sammuu giddu-galeessaa osoo hin eegin waan tokko qabachuu, dhandhamuu, fi murtoo gochuu danda'a.

### Mataa fi Ija
Mataan Miilsaddeetoo nafsubbee fi harka gidduutti argama. Sammuu giddu-galeessaa (central brain) kan qabate kutaadhuma kana keessatti. Sammuun isaa lafee lallaafaa (cartilage) dhaan eegama.

Ijji Miilsaddeetoo baay'ee guddaa fi wal-xaxaadha. Caasaan ija isaa kan ilma namaa waliin wal-fakkaata (fakkeenyaaf 'lens' fi 'retina' qaba). Haa ta'u malee, ija namaa caalaa waan tokko adda isa godhu jira; ijji Miilsaddeetoo "blind spot" ykn bakka itti waan hin argine hin qabu. Miilsaddeetoon halluu adda baasee arguu dhabuus, ifa 'polarized' ta'e adda baasuu ni danda'a.

### Uuruu fi Afaan
Gidduu harkawwan saddeetanii jalaan, afaan qara qabu kan **Uuruu** (Beak) jedhamu jira. Uuruun kun waan jabaa 'Chitin' jedhamu irraa ijaarame. Bifi isaa afaan **tooraa** (Parrot) fakkaata.

Uuruun kun qaama jabaa Miilsaddeetoon qabu qofadha. Tajaajilli isaas **korkorroo** (shell) kan akka **harboo** (crab) fi waan jabaa cabsuuf oola. Afaan keessatti immoo, 'Radula' kan jedhamu, waan akka arrabaa qara qabuutu jira. Radulaan kun foon diina isaa irraa kukkutuufi boolla qola bineensotaa irratti uruuf gargaara.

## Fankii Qaamaa (Physiology)
Sirni hojii qaamaa Miilsaddeetoo bineensota lafee qaban irraa baay'ee adda ta'ee, naannoo bishaan galaanaa keessatti akka jiraatuuf kan mijateedha.

### Sirna Marsaa Dhiigaa
**Sirna Marsaa dhiigaa** (Circulatory System) Miilsaddeetoo dinqisiisaadha. Uumamni kun onnee sadii qaba:

**Onnee Gidduu (Systemic Heart):** Dhiiga oksijiinii qabu gara qaama isaatti raabsa.
**Onnee Asaassii (Branchial Hearts) Lama:** Dhiiga oksijiinii hin qabne gara **Asaassii** (gills) tti dhiibuun oksijiinii akka argatu taasisu.

Dhiigni bineensota lafee qabanii (kan akka namaa) **burebiluu** (hemoglobin) kan 'Ayiranii' (Iron) qabu fayyadama. Haa ta'u malee, dhiigni Miilsaddeetoo bifa **cuquliisa** (blue) qaba. Kunis kan ta'eef, dhiigni isaanii pirootiinii 'Hemocyanin' jedhamu kan **girjaa** (copper) of keessaa qabu waan fayyadamuufi.

**Girjaa**n oksijiinii bishaan qabbanaawaa fi oksijiiniin itti xiqqaate keessaa xuuxuuf baay'ee bu'a qabeessa. Haa ta'u malee, dhiigni 'Hemocyanin' qabu yeroo bishaan asidii ta'u (acidic) humna oksijiinii baachuu isaa ni dhaba.

### Sirna Aarsituu fi Sammuu
Sirni **aarsituu** (nerve) Miilsaddeetoo baay'ee wal-xaxaadha. Miilsaddeetoon giddu-galeessaan seelota aarsituu (neurons) miliyoona 500 ol qaba. Lakkoofsi kun kan saree waliin wal-gita.

Haa ta'u malee, seelota aarsituu kana keessaa harki sadii keessaa lama (2/3) kan argaman **harka** isaa keessatti. Kana jechuun, harki isaa tokkoon tokkoon isaa of danda'ee 'yaaduu' ni danda'a. Yeroo harki tokko waan tokko qabatu, odeeffannoo sana sammuu guddaatti erguu osoo hin barbaachisin ofii isaatiin murtoo raawwachuu danda'a. Caasaan kun 'distributed intelligence' jedhama.

### Afuura Baafachuu
Miilsaddeetoon bishaan keessatti afuura baafata. Bishaan karaa qaawwa **nafsubbee** (mantle) jedhamuun seenee, **Asaassii** (Qaarundaa/Gills) irra darba. Asaassiin kun caasaa haphii dhiiga of keessaa qabuudha. Oksijiiniin bishaan keessa jiru dhiigaan xuuxamee, bishaan oksijiiniin keessaa dhume immoo karaa ujummoo 'siphon' jedhamuun gadi darbama.

Yeroo Miilsaddeetoon saffisaan deemu (Jet propulsion), adeemsi afuura baafachuu isaa ni dhaabbata. Kanaafuu, saffisaan deemuu irra yeroo dheeraaf suuta deemuu filatu, sababiin isaas saffisaan deemuun dadhabbii oksijiinii (oxygen debt) waan fiduufi.

## Amala fi Qaroomina
Miilsaddeetoon bineensa kophaa isaa jiraachuu jaallatuudha (solitary). Amalli isaa yeroo baay'ee kan qorattoota dinqisiisuudha.

### Qaroomina (Intelligence)
Qorannoon akka agarsiisutti, Miilsaddeetoon **duguggurmaleeyyii** hunda caalaa **qaroo** (intelligent) ta'eedha. Dandeettiin isaa kan bineensota lafee qaban kan akka saree fi tooraa (parrot) waliin wal-dorgoma.

**Yaadannoo:** Miilsaddeetoon yeroo gabaabaa fi dheeraaf waan tokko yaadachuu danda'a.

**Barachuu:** Waan tokko ilaaluudhaan (observational learning) barachuu ni danda'a. Fakkeenyaaf, Oktopusiin tokko yeroo kubbaa waliin taphatu ilaaluun, inni kaanis akkasuma gochuu danda'a.

**Rakkoo Furuu:** Qaruuraa cufamee jiru banuu, karaa wal-xaxaa (maze) keessaa bahuu, fi danqaawwan adda addaa furuu danda'a.

### Meeshaa Fayyadamuu
Uumamni kun meeshaalee naannoo isaa jiran fayyadamuudhaan rakkoo isaa furata.

**Mana Ijaarrachuu:** Miilsaddeetoon **korkorroo** qola popholii (coconut) ykn qola **elelloo** gurguddaa walitti qabuun akka manaatti keessa dhokata. Kunis meeshaa fayyadamuu (tool use) jedhama.

**Taphachuu:** Qorannoo keessatti, Miilsaddeetoon waan haaraa yoo argan, fedhii beekuu (curiosity) guddaa qabu. Meeshaalee adda addaa waliin yeroo taphatan ni mul'atu, kunis mallattoo qaroominaa ti.

### Of Dhoksuu (Camouflage)

Dandeettiin Miilsaddeetoon ittiin bifa qaama isaa jijjiiru baay'ee ajaa'iba. Gogaa isaa keessa **lubbiyyoo** (cell) addaa 'Chromatophores', 'Iridophores', fi 'Leucophores' jedhamanitu jira.

**Halluu Jijjiiruu:** **Lubbiyyoo** 'Chromatophores' jedhaman kun kiisii halluu (pigment sac) qabu. Maashaa gogaa kottoonfachiisuun kiisii kana bal'isuu ykn dhiphisuu danda'u. Sekondii tokko gadi yeroo ta'e keessatti, bifa naannoo isaa (magariisa, diimaa, daalacha, ykn gurraacha) ta'uu danda'a.
**Bocaa Gogaa Jijjiiruu:** Gogaan isaa lallaafaa ta'us, maashaalee gogaa jala jiran kottoonfachiisuun gogaan isaa akka qoreetti akka ka'u ykn akka dhagaatti akka tokkarru gochuu danda'a. Kunis textures naannoo **fulukkee** ykn dhagaa waliin wal-simata.

### Of Irraa Ittisuu
Yeroo diinni itti dhufe, Miilsaddeetoon tooftaalee hedduu fayyadama:

**Qalama (Ink):** Miilsaddeetoon **qalqala** (sac) keessaa **qalama** ykn dibeeta gurraacha bishaan keessatti gad-lakkisa. Qalamni kun 'melanin' of keessaa qaba. Waan akka aaraa gurraacha bishaan keessatti uumuun diina isaa ija jaamsee, yeroo diinni sun burjaaja'u inni ni milqa. Qalamni kun aarsituu diina isaa hadoochuu danda'a, akkasumas dandeettii fuunfachuu diinaa ni miidha.

**Harka Kutachuu (Autotomy):** Yeroo qabame, harka isaa tokko of irraa kutee biraa deemuu danda'a. Harki sun ofumaan sochii waan taasisuuf diina sana dogongorsa. Booda harki haaraan ni biqila (Regeneration).

**Saffisaan Deemuu (Jet Propulsion):** Bishaan humnaan keessaa dhiibuun saffisa guddaan fagaachuu ni danda'a.

## Marsaa Jireenyaa
Jireenyi Miilsaddeetoo gabaabaadha. Sanyiin tokko tokko ji'a 6 qofa kan jiraatan yoo ta'u, kan gurguddaan immoo waggaa 3 hanga 5 jiraatu. Miilsaddeetoon jireenya isaa keessatti al-tokko qofa wal-hormaata raawwata (Semelparity).

### Wal-hormaata
Miilsaddeetoon kormaan harka isaa addaa kan 'Hectocotylus' jedhamu fayyadamuun **ameenxaa** (sperm) gara qaama dhalaatti dabarsa. Harki kun **ameenxaa** baatee gara qaama dhalaatti hulluuqa. Yeroo tokko tokko, kormaan harka kana ofirraa kutee qaama dhalaa keessa kaa'ee deema. Erga wal-qunnamtii raawwatanii booda, kormaan yeroo muraasa booda ni du'a. Kunis 'Senescence' jedhama.

### Hanqaaquu fi Kunuunsa
Dhalaan hanqaaquu kumaatama (kan sanyii tokko tokkoo hanga 200,000) holqa dhagaa jalaatti buusti. Oktopusiin dhalaan hanqaaquu ishee baay'ee kunuunsiti.

Hanga ilmooleen keessaa bahanitti (ji'a hedduuf) nyaata osoo hin nyaatin hanqaaquu sana eegdi. Bishaan qulqulluu itti afuufti, akkasumas bineensota biroo irraa ni tiksiti. Dhumarratti, yeroo ilmooleen keessaa bahan, haati beelaa fi dadhabbii irraa kan ka'e ni duuti. Seelota keessoo ishee ofumaan nyaachuu jalqabdi, dhumarratti aarsaan isheen kaffaltu guddaadha.

### Guddina Jiissaalee
Yeroo hanqaaquun baqaqu, ilmooleen xixiqqoon **jiissaalee** (larvae) jedhaman keessaa bahu. Jalqaba irratti akka **[[Pilaankitoonii|Ololokoo]]** (plankton) ta'anii bishaan irra bololi'u. Yeroo kana keessatti hedduun isaanii bineensota biraatiin nyaatamu. Warri hafan, booda gara gadi fageenya galaanaatti deebi'uun guddina isaanii itti fufu.

## Ikoolojii fi Soorata
Miilsaddeetoon qaama furtuu sirna ikoolojii galaanaa ti. Isaan akka adamsituuttis akka adamfamuttis ni tajaajilu.

### Bakka Jireenyaa
Miilsaddeetoon galaana addunyaa hunda keessatti ni argamu.

**Bishaan Qabbanaawaa fi Ho'aa:** Sanyii hundaa keessa jiru.

**Hallayyaa galaanaa (Abyssal zone):** Sanyiiwwan akka 'Dumbo Octopus' bakka baay'ee gadi fagoo ta'e keessa jiraatu. Isaan kun dhiibbaa bishaanii guddaa dandamachuuf qaama 'gelatinous' (dhotee) qabu.

**Fulukkee (Coral reefs):** Bakka dhagaan baay'atuu fi **fulukkee** keessa sanyiiwwan hedduutu argama. Isaan kun iddoo dhokannaa baay'ee qabu.

### Akaakuu Nyaataa
Miilsaddeetoon bineensa **soorattoo foonii** (carnivore) dha. Nyaatni isaa ijoon:

Harboo (Crabs)

**Elelloo** (Molluscs) biroo

Shrimpii

Qurxummii xixiqqoo

Yeroo adamsan, Miilsaddeetoon suuta jedhanii diina isaanii duubaan dhufanii qabatu, yookiin of dhoksanii eegu. Erga harka isaaniin qabatanii booda, summii (venom) xiqqoo qabaniin diina sana hadoochu. Sana booda **Uuruu** (beak) isaanii jabaa sanaan **korkorroo** ykn qola **harboo** cabsuu danda'u. Yoo cabsuun dadhabame, arraba qara qabuun (radula) boolla xiqqoo qolarratti uruudhaan summii itti naqu.

### Diina Uumamaa
Miilsaddeetoon bineensota hedduudhaan adamsama. Isaan keessaa:

Qurxummii gurguddaa

Simbiroota galaanaa

Shaarkii

Dolofinii fi Qurxumboja(Whales).

## Sanyiiwwan Beekamoo
Addunyaa irratti sanyiiwwan Miilsaddeetoo hedduutu jiru. Kanneen keessaa muraasni:

**Giant Pacific Octopus:** Sanyii isa guddaa. Ulfaatina hanga 50kg fi dheerina hanga meetira 4-5 qabaachuu danda'a.
**Blue-ringed Octopus:** Sanyii xiqqoo garuu summii (venom) cimaa qabduudha. Yeroo aarte, gogaa ishee irratti qubeelliin bifa cuquliisa ni ifa. Summiin ishee nama ajjeesuu danda'a.
**Mimic Octopus:** Sanyii kun bineensota galaana keessaa kan biroo (fkn. bofa galaanaa, qurxummii leenca) fakkaachuudhaan beekama.
**Dumbo Octopus:** Sanyii **hallayyaa galaanaa** keessa jiraatu yoo ta'u, gurra guddaa waan qabuuf maqaa kanaan waamame.

## Evolution fi Seenaa
Qorannoon 'Fossil' akka agarsiisutti, sanyiiwwan Miilsaddeetoo waggoota miliyoona 300 dura uumaman. Durii, isaan **korkorroo** (shell) qabu turan. Haa ta'u malee, yeroo dheeraa keessatti korkorroo kana dhabuun, qaama lallaafaa qabaatanii saffisaan deemuu fi bakka dhiphoo keessa hulluuquu filatan.

Jijjiiramni kun sammuu isaanii akka guddisan isaan dirqisiiseera. Sababiin isaas, lafee ykn qola jabaa waan hin qabneef, diina jalaa bahuuf 'yaaduu' fi 'tooftaa' baasuu qabu turan.

## Hariiroo Namaa Waliin

Miilsaddeetoon seenaa fi aadaa ilma namaa keessatti bakka guddaa qabu.

### Nyaata
Biyyoota hedduu keessatti Miilsaddeetoon akka nyaataatti ni tajaajila. Keessattuu biyyoota Eeshiyaa (Jaappaan, Kooriyaa) fi biyyoota Meditiraaniyaanii (Giriik, Ispeen) keessatti baay'ee beekamaadha. Jaappaan keessatti "Tako" jedhama; "Takoyaki" fi "Sushi" keessatti ni nyaatama. Pirootiinii guddaa fi vitamin B12 kan of keessaa qabuudha.

### Saayinsii fi Tekinooloojii
Saayintistoonni sirna **aarsituu** (nervous system) Miilsaddeetoo qorachuun, akkamitti bineensi lafee hin qabne dandeettii sammuu guddaa akka qabaate baruuf yaalu.

Akkasumas, "Robotics" (teeknoolojii roobootii) keessatti, roobootii lallaafaa (soft robotics) hojjechuuf caasaan harka Miilsaddeetoo fakkeenya guddaa ta'eera. Dandeettiin isaa kan harki lafee malee socho'u, tekinooloojii wal-xaxaa hojjechuuf gargaara.

### Balaa
Yeroo baay'ee Miilsaddeetoon nama hin miidhu. Haa ta'u malee, sanyiin Blue-ringed Octopus jedhamu summii 'Tetrodotoxin' qaba. Summiin kun daqiiqaa muraasa keessatti sirna hargansuu namaa dhaabuu danda'a.

## Wabii
Cephalopoda. *Encyclopædia Britannica.*

Octopus Intelligence. *National Geographic.*

Marine Biology: Function, Biodiversity, Ecology. Jeffrey S. Levinton.

*The Soul of an Octopus* by Sy Montgomery.

Mather, J. A., & Kuba, M. J. (2013). The cephalopod specialties: complex nervous system, learning, and cognition.