Oguma cibroo

**Oguma Cibroo** (Afaan Ingiliffaan: **Martial Arts**) sirna qindaa'aa fi tooftaalee lolaa (combat) kan aadaa adda addaa keessatti uumamanii fi dagaaganiidha. Jechi "Oguma Cibroo" hiika "dandeettii ykn artii lolaa" jedhu qaba. Kaayyoon isaa inni guddaan of-ittisuu, guddina qaamaa fi sammuu, naamusummaa (discipline) cimsuu, fi yeroo tokko tokko immoo guddina hafuuraa fi falaasama jireenyaa barsiisuudha. Ogumni cibroo dorgommii ispoortii, bashannana, leenjii qaamaa, fi eenyummaa aadaa ibsuufis ni oola.

Ogumni cibroo addunyaa maratti akaakuu hedduu qaba, tokkoon tokkoon isaanii seenaa, tooftaa, fi falaasama mataa isaanii qabu.

## Seenaa fi Madda
Seenaan oguma cibroo seenaa qaroomina ilma namaa wajjin wal-qabata. Innis naannoo adda addaatti haala adda addaatiin dagaage.

### Eeshiyaa Bahaa
Naannoon kun madda oguma cibroo ammayyaa hedduuti.
* **Chaayinaa:** Oguma cibroo **Kung Fu** (ykn Wushu) jedhamuun beekamti. Seenaan isaa waggoota kumaatamaan lakkaa'ama, kan Mana Amantaa Shaolin (Shaolin Temple) wajjin hidhata cimaa qabuudha. Tooftaaleen isaa sochii bineensotaa (akka qeerramsaa, jawwee, bofa) irraa fudhatamaniiru.
* **Jaappaan:** Seenaa loltoota Samurai wajjin wal-qabatee, oguma cibroo hedduu guddiste. Isaan keessaa: **Karate** (dursi isaa Okinawa irraa kan dhufe, kan harka duwwaan of ittisan), **Juudoo** ("karaa laafaa" jechuudha, kan humna diinaa ofiif fayyadaman), **Aikido** (kan wal-simannaa fi nageenya irratti xiyyeeffatu), fi **Kendo** (oguma lola billaa Jaappaan).
* **Kooriyaa:** Ogumni ishee beekamaan **Taayikwoondoo** dha. Innis miilaan dhiituu (kicking) isaa bareedaa fi saffisaa ta'een addunyaatti beekama.

### Eeshiyaa Kibba-Bahaa
* **Taayilaand:** **Muay Thai** (ykn "Buunyaa Taayii") jedhamuun beekamti. Kunis "Oguma qaama saddeetii" (art of eight limbs) jedhama, sababni isaas harka, ciqilee, jilba, fi miila fayyadama.
* **Indoneeshiyaa fi Maleeshiyaa:** **Silat** kan jedhamu kan tooftaalee rukuttaa, qabannaa, fi meeshaa waraanaa of keessatti qabatu qabu.

### Awurooppaa fi Ameerikaa
* **Awurooppaa:** Giriikii Durii keessatti *Pankration* kan jedhamu (kan buunyaa fi waldhaansoo walitti maku) fi dorgommii fardeenii ni turan. Jaarraa Giddugaleessaa keessattis lola billaa fi seefii ni leenjifama ture.
* **Ameerikaa:** Ogumni cibroo beekamaan kan yeroo dhiyoo uumame **Jiu-Jitsu Biraaziil** (Brazilian Jiu-Jitsu) yoo ta'u, kunis Juudoo Jaappaan irraa kan guddatee fi caalaatti lafatti qabannaadhaan loluu irratti xiyyeeffatudha.

## Kaayyoo fi Faayidaa Oguma Cibroo
Namoonni sababa adda addaatiif oguma cibroo baratanii shaakalu.
* **Of-Ittisa:** Kaayyoo isa bu'uuraati. Namoonni humnaan yoo haleelaman akka of irraa ittisan dandeettii kennaaf.
* **Ispoortii Dorgommii:** Irra caalaan oguma cibroo ammayyaa gara ispoortii dorgommiitti jijjiiramaniiru (fkn, Olompikii keessatti Juudoo, Taayikwoondoo, Karate, fi Buunyaan ni argamu).
* **Fayyaa Qaamaa:** Leenjiin isaa jabina maashaa, dandeettii dadacha'uu (flexibility), madaallii, fi onnee fi somba ni cimsa.
* **Guddina Sammuu fi Naamusummaa:** Ogumni cibroo naamusummaa (discipline), xiyyeeffannaa, obsa, of-too'annoo, fi kabaja barsiisa. Falaasamni isaa inni guddaan lola mo'uu qofa osoo hin taane, of-mo'achuu (self-mastery) irratti xiyyeeffata.

## Gosoota Gurguddoo Oguma Cibroo
Oguma cibroo akka tooftaa isaaniitti bakka gurguddoo afuritti qooduu ni dandeenya.

### 1. Oguma Rukuttaa (Striking Arts)
Kanneen dhiittoo (kicks), rukuttaa harkaatiin (punches), ciqileedhaan (elbows), fi jilbaan (knees) fayyadamuun diina haleeluu irratti xiyyeeffatanidha.
* Fakkeenyota: **[[Buunyaa]]** (Boxing), **Karate**, **Taayikwoondoo**, **Muay Thai**.

### 2. Oguma Qabannaa (Grappling Arts)
Kanneen diina lafatti kuffisuu (throws), ukkaamsuu (holds), hidhuu (locks), fi hirkisuu (submissions) irratti xiyyeeffatanidha.
* Fakkeenyota: **[[Waldhaansoo]]** (Wrestling), **Juudoo**, **Jiu-Jitsu Biraaziil**.

### 3. Oguma Meeshaa Waraanaa (Weapon-Based Arts)
Kanneen meeshaalee adda addaa kan akka billaa, seefii, ulee, fi eeboo fayyadamuu barsiisaniidha.
* Fakkeenyota: **Kendo** (Billaa ulee leemmanaa), **Fencing** (Seefii Awurooppaa), **Kali/Eskrima** (Oguma billaa fi ulee Filiippiinsi).

### 4. Oguma Fayyaa fi Hafuuraa (Internal/Meditative Arts)
Kanneen sochii suutaawaa, sirna hargansuu, fi anniisaa keessoo (internal energy) irratti xiyyeeffatanidha. Irra caalaatti fayyaa fi tasgabbii sammuutiif shaakalamu.
* Fakkeenyota: **Tai Chi**, **Aikido**, **Baguazhang**.

## Oguma Cibroo Aadaa Oromoo Keessatti
Aadaan Oromoo oguma cibroo mataa isaa kan dagaagee fi seenaa dheeraa qabu qaba. Isaan kun tapha dorgommiitiin alatti, gootummaa, dandeettii, fi eenyummaa agarsiisuuf tajaajilu.
* **[[Waldhaansoo]]:** Shamarraan durattis ta'e ammayyuu dargaggoonni Oromoo humnaa fi tooftaa isaanii ittiin wal-madaalan yoo ta'u, ayyaanota fi sirna adda addaa irratti gaggeeffama. Seera mataa isaa kan jaarsoliin ilaalamu qaba.
* **[[Gugsii]]:** Ispoortii aadaa kan farda yaabbatanii gaggeeffamudha. Namoonni ulee/eeboo darbatuun fi gaachanaan of ittisuun dandeettii lolaa fi farda gulufsiisuu isaanii agarsiisu. Guksiin oguma cibroo loltummaa cimaa agarsiisa.
* **Qillee:** Tapha gareen taphatamu kan ulee gomboobaa fayyadamuun kubbaa rukutanidha. Kunis tooftaa fi humna gaafata.