Dhohinsa Muummee

Yaadiddamni **Dhoohinsa Mummee** (Afaan Ingiliffaan: **Big Bang Theory**) moodeelii saayinsii isa guddaa kan akkaataa Marlaaleen keenya itti jalqabee fi suuta suutaan guddachaa dhufe ibsuudha. Akka yaadiddama kanaatti, Marlaaleen waggoota biliyoona 13.8 dura haala baayyee cufaa (dense), ho'aa, fi xiqqaa (kan *singularity* jedhamuun beekamu) irraa jalqabe. Yeroo sanaa eegalee, Marlaaleen babal'achaa fi qabbanaa'aa jira. Kunis uumama suudoowwan bu'uuraa, atoomota, urjiilee, fi rudaalee (galaxies) har'a arginuuf sababa ta'e.

Jechi "Dhoohinsa Mummee" jedhu dhoohinsa iddoo duwwaa keessatti ta'e kan agarsiisu osoo hin taane, babal'ina **sam-yeroo** (spacetime) mataa isaa agarsiisa. Kana jechuun, Marlaaleen bakka tokkotti dhoohee gara alaatti hin babal'anne; kanaa mannaa, sam-yeroon hunduu wal-faana babal'achuu jalqabe.

## Seenaa Yaadiddamichaa
* **1915-1917:** Albert Einstein Sadhata Waliigalaa isaa yeroo maxxansu, walqixxoonni isaa Marlaaleen tasgabbaa'aa (static) ta'uu akka hin dandeenye, kanaa mannaa babal'achaa ykn walitti deebi'aa jiraachuu akka qabu agarsiisan. Einstein yaada kana jalqaba fudhachuu didus, bu'uurri herregaa kaa'amee ture.
* **1927:** Fiizisistiin Beeljiyeem **Georges Lemaître** walqixxoo Einstein irratti hundaa'uun, Marlaaleen "atoomii mummee" (primeval atom) baayyee xiqqaa fi cufaa irraa babal'achuun akka jalqabe yaada dhiyeesse. Inni nama jalqabaa yaadiddama Dhoohinsa Mummee dhiyeesse jedhamee amanama.
* **1929:** **Edwin Hubble** daawwannaa isaa kanaan rudaaleen (galaxies) irra caalaan isaanii lafa irraa akka fagaachaa jiran mirkaneesse. Akkasumas, rudaaleen hanga nurraa fagaatan, saffisni isaan ittiin nurraa fagaatanis kan dabalu ta'uu isaa hubate. Kunis "Seera Hubble" jedhamee beekama, Marlaaleen babal'achaa jiraachuuf ragaa qabatamaa kan jalqabaa ta'e.
* **1948:** **George Gamow** fi hayyoonni biroo, yoo Marlaaleen jalqaba baayyee ho'aa ture ta'e, hoo'a sana irraa kan hafe raadiyeeshiniin duubee (background radiation) jiraachuu akka qabu tilmaaman.
* **1965:** **Arno Penzias** fi **Robert Wilson**, saayintistoonni Bell Labs, osoo hin eegin raadiyeeshinii maayikirooweevii samii hunda irraa dhufu argatan. Kunis raadiyeeshinii Gamow tilmaame kan **Raadiyeeshinii Duubee Marlaalee (Cosmic Microwave Background - CMB)** jedhamu ta'uun isaa mirkanaa'e. Argannoon kun yaadiddama Dhoohinsa Mummeetiif ragaa cimaa ta'uun, moodeelota morkattootaa kan akka *Steady State Theory* kuffise.
* **Maqaa Isaa:** Jechi "Big Bang" jedhu jalqaba kan moggaase **Fred Hoyle** ture. Innis yaadiddama kana qoosaa fi tuffiidhaan ibsuuf itti fayyadame, garuu maqaan kun hawaasa saayinsii keessatti fudhatama argatee hafe.

## Tartiiba Taateewwan Dhoohinsa Mummee
Marlaaleen sadarkaalee adda addaa keessa darbee as ga'e.
1.  **Jalqaba (The Planck Epoch; t=0):** Seeronni fiiziksii har'a beeknu yeroo kana ibsuu hin danda'an. Marlaaleen haala xiqqeenya, ho'a, fi cufinna daangaa hin qabne keessa ture jedhamee tilmaamama.
2.  **Afuuffamuu Saffisaa (Inflation):** Sekondii jalqabaa keessatti, Marlaaleen saffisa ifaa caalaa saffisaan (exponentially) babal'ate. Kunis Marlaaleen har'a akka bal'aa fi battee (flat) ta'uuf sababa ta'e.
3.  **Suudoowwan Bu'uuraa Uumamuu:** Akkuma Marlaaleen babal'achaa fi qabbanaa'aa deemeen, anniisaan gara suudoowwan bu'uuraatti jijjiiramuu jalqabe. Kuwaarkoonni (quarks), elektiroononni, fi niwutiriinoonni uumaman. Boodarra, kuwaarkoonni walitti dhufuun pirootoonotaa fi niwutiroonota uuman.
4.  **Niwikliyoosinteesii Dhoohinsa Mummee (Big Bang Nucleosynthesis):** Daqiiqaa sadii jalqabaa keessatti, hoo'i fi dhiibbaan gahaa waan tureef, pirootoononnii fi niwutiroononni walitti makamuun niwukilasii atoomota salphaa kan akka haayidiroojinii (irra caalaan), hiliyeemii, fi liitiyeemii xiqqoo uuman.
5.  **Deebi'anii-wal-qabachuu (Recombination):** Gara waggaa 380,000 booda, Marlaaleen gadi qabbanaa'ee (gara 3000 K), elektiroononni niwukilasii atoomii wajjin wal-qabachuu danda'an. Yeroo kanatti, atoomonni niwutraalaa uumaman. Kunis ifti (photons) bilisaan atoomota gidduu akka imalu taasise. Ifni yeroo sanaa har'a akka **Raadiyeeshinii Duubee Marlaalee (CMB)** tti mul'ata.
6.  **Bara Dukkanaa fi Uumama Urjiilee:** Recombination booda, Marlaaleen ifaan kan hin guutamne waan ta'eef "Bara Dukkanaa" jedhama. Waggoota miliyoona dhibbaan lakkaa'aman booda, harkisni lafaa suuta suutaan gaasota walitti qabuun, urjiilee fi rudaalee jalqabaa uume.

## Ragaalee Gurguddoo Deeggaran
Yaadiddamni Dhoohinsa Mummee ragaalee qabatamaa sadiin deeggarama.
1.  **Babal'ina Marlaalee (Siqinna Diimaa):** Akka seera Hubble-tti, rudaaleen nurraa fagaachaa jiru. Ifni rudaalee kana irraa dhufu gara diimaatti siqata (redshift). Kunis sam-yeroon isaan gidduu jiru babal'achaa akka jiru agarsiisa.
2.  **Raadiyeeshinii Duubee Marlaalee (CMB):** Raadiyeeshiniin hoo'aa kan Marlaaleen jalqabaa irraa hafe, kan har'a hoo'a naannoo 2.7 Kelvin (-270.45 °C) qabu, samii keessaa kallattii hundaan argameera. Argamuun CMB tilmaama yaadiddamichaa kan marlaaleen jalqaba ho'aa fi cufaa ture jedhuuf ragaa cimaadha.
3.  **Baay'ina Elementoota Salphaa:** Moodeelli Dhoohinsa Mummee baay'ina haayidiroojinii (~75%), hiliyeemii (~25%), fi elementoota biroo salphaa kan marlaalee keessatti argaman sirriitti tilmaama. Baay'inni kun daawwannaa qabatamaa wajjin wal-gita.

## Dogoggora Barame
* **Dogoggora 1:** Dhoohinsi Mummee dhoohinsa *samii duwwaa keessatti* ta'e.
**Dhugaa:** Dhoohinsi Mummee dhoohinsa *samii mataa isaa* ti. Sam-yeroon mataan isaa babal'achaa jira. "Ala" wanti jedhamu hin jiru.
* **Dogoggora 2:** Bakki "wiirtuu" dhoohinsaa ni jira.
**Dhugaa:** Dhoohinsi Mummee bakka hundatti wal-faana ta'e. Wiirtuun Marlaalee hin jiru; bakki kamiyyuu akka wiirtuutti ilaalamuu danda'a.

## Fuuldura Marlaalee
Fuuldurri Marlaalee dantaa hanga-anniisaa marlaalee keessa jiruu fi saffisa babal'inaa irratti hundaa'a. Keessattuu, dantaan **Anniisaa Dukkanaa'aa** (dark energy), kan babal'ina saffisiisu jedhamee amanamu, murteessaadha. Tiyooriiwwan gurguddoon sadii jiru:
* **Qabbana Cimaa (The Big Freeze):** Yoo anniisaan dukkanaa'aan babal'ina itti fufsiise, marlaaleen bara baraan babal'achaa fi qabbanaa'aa deema. Dhumarratti, urjiileen ni du'u, wanti hunduu walirraa fagaatee, marlaaleen dukkana'aa fi qorraa ta'a. Kun tiyoorii yeroo ammaa fudhatama guddaa qabudha.
* **Walitti Deebi'uu Guddaa (The Big Crunch):** Yoo humni harkisa lafaa humna babal'inaa caale, babal'inni suuta suutaan dhaabbatee, marlaaleen walitti deebi'ee haala jalqabaa sanatti deebi'a.
* **Ciccimuu Guddaa (The Big Rip):** Yoo humna anniisaa dukkanaa'aa dabalaa deeme, dhumarratti harkisa lafaa rudaalee, urjiilee, fi atoomota illee walitti qabee jiru caaluun, wanta hundumaa cicciree barbadeessa.