Oromoo Tuulamaa

Tuulamni gosa Oromoo keessaa tokko yoo ta'u baayyinaan giddu-galeessa Oromiyaa keessa jiraatu. Keessattuu, godina Shawaa Kaabaa, Shawaa Bahaatti fi GANF keessatti baay'inan argamu. Godinoota Kibba Lixaa Shawaa fi Lixa Shawaattis gosa Oromoo Maccaa angafticha kan ta'e Liiban wajjin wal makuun ni argamu.

## Gosoota Tuulamaa (gadi fageenyan haa dubbifamu, haa qoratamu)

Tuulamni ilmaan sadii qaba:

* Daacci: ilmaan sadii qaba: Galaan, Oboo fi Sooddoo.
* Galaan: Jahan Galaan
Jidda, Warra Jaarsaa,Liiban,Aabbu, Ada'a, Gaaddullaa.
* Obo: Torban Oboo
Gumbichu, Gullallee, Oborii, Yaayyaa, Eekkaa, Digalu, Gamu.
* Sooddo: Saden Sooddoo Oditu, Liiban Tum'e.
* Bacho: ilman 6 Qaba:Iluu, Uru, Meettaa, Garasuu, Keekkuu fi Waajitu.

* Jiille: 6 qaba."Jahan Jiillee" jedhamanii beekamu. Latiinsi Boorana Kibbaa (Sabboo-Goonaa) fi Gujiin ilmaan Jiillee akka ta'anis himama.
Isaanis: Goona, Guusa, Looyya, Warre, Gindo fi Siiba.

Tuulamni Godinaalee Shawaa afran keessatti kan argamu ta’ee daangaan isaatis dhihaa fi kibbaan Macca, Kaaban Wallo, Bahaan Ituu-Humbanaa fi Kara Kibbaatin Arsii (Sikkoo-Mandhoo) dhan kan daangeffamuudha. Lafa
bal’aafi ummata bal’aa kan
qabuudha.Teessoon mootummaa
biyya kanaatis handhura Tuulamaa,Finfinneedha. 

Hiikkaan jecha 'Finfinnee' jedhu kun kan ijaarame jechoota lamarraati. "Finna" fi "Finne" jechoota jedhaman walitti fiduun ijaarame. Finfinnee bakka Hora loon obaasuuf Ilmaan Torban Oboo keessaa Eekkaa fi Gullalleen, akkasumas Ilmaan Jahan Galaan fi Jahan Bachoo dabareen loon Hora Finfinnee obaafachuuf kan ittiin walii dabaree laachuuf fayyadamanirraa moggaafame. Dhugumaan laftichis lafa "Finnaa" ta'uus ittiin barsiisan ture. 

Gadaa Tuulamaa kana
hundee irraa balleessuuf moototiin Habashaa kanneen akka Saahila Sillaasee, Minilik fi Hayila Sillaasee
waraana hedduu itti bobbaasanii ardaalee jilaa isaatis dhaabbata adda
addaafi Bataskaana irratti ijaarudhaan mallattoo eenyummaa Oromoo, lafa
maqaa Oromootin waamamanis ta’ee maqaa namaatis jijjiirudhaan aangoo
isaanitti fayyadamuudhan waan
barbaadan hunda irratti raawwatanii jiru.

Gadaan Tuulamaa gochaa bara
dheeraaf irratti gaggeeffame kanaan
baduu hin dandeenye. Dhiibbaa sana
hunda keessa darbee har’a of cimsee
Abbootii Gadaa Oromoo mara waliin
walitti dhufeenya isaa cimsatee jira.
Jiddu galli teessoo isaa dur Odaa
Nabee ta’ullee, haala teessuma
ummatichaatiin Gadaan achi taa’ee
hojjachuuf mijaawaa ta’ee hin
argamne. Lafti isaa qote-bulaadhan
qabamee jira.
Kana malees har’a haala ammayyaa
keessa jirru kanaan guddina Gadaan
irra gahe bu’uura godhachuudhan gaa
Gadaa Magaalaa Bishooftuu keessatti
hundeeffate jira. Rakkoolee hawaas –
diinagdee furuu keessattis waan
guddaa hojjachaa jira. Walitti
dhufeenya Abbootii Gadaa Oromootifis
wiirtuu ta’ee jira. Galma Tokkummaa
Abbootii Gadaa Oromoo ta’uun isaa
ummata biyya keessafi biyya alaa
hunda kan gammachiisedha.
Caasaa Gadaa Tuulamaa Caasaan
kun ilmaan Tuulamaa Sadeen; Daacci,
Bachoofi Jiille of keessaa kan
qabuudha. Saglan Yaa’ii Gadaa
Tuulamaas ilmaan Tuulamaa sadeen
kana irraa ijaarama. Saglan Yaa’ii
miseensa sagal kan qabu ta’ee hojii
Gadaa hunda ol’aantummaafi
giddugaleessummaan kan
gaggeessudha. Seera Caffeen tumte
hojiitti hiika, hojii diinagdee, siyaasaafi
hawaasummaa akkaataa duudhaa
Oromootiin gaggeessa. Seera Gadaa
irratti hundaa’ee hawaasa kan
gaggeessufi kan tajaajiluudha.
Baajataafi mindaa malee bilisaan
hojjata. Matta’aa ykn gubboo hin
fudhatu. Waadaa qumbii eega.
Waadaa gale hin cabsu. Cabsu
abaarree itti ta’a. Firaafi alagaa
walqixxee ilaala. Kanaaf ummataan
jaalatama. Ummata biratti fudhatama
guddaa qaba.
Gadaan Tuulamaa giddugaleessa isaa,
kan Yaa’ii Saglaniin hogganamu,
Magaalaa Bishooftuu godhatee caasaa
isaa aanaalee 42 kan Tuulama
keessatti argaman hunda keessatti
caasaa mataa isaa qaba. Aanaalee
kanneen hunda keessattuu bakka
bu’oota Abbaa Gadaa kan ummataan
walitti dhiyeenyaan hojjatan qaba.
Bakka bu’oonni kunis aangoo
giddugaleessarraa itti kennamu itti
gaafatamummaan hojjatu. Kan humna
isaanitii ol ta’e gara giddugaleessaatti
ol dabarsu. Gabaasa hojii isaanis
dhuma waggaa irratti ni dhiyeessu.
Hojiin Gadaa Duudhaa Oromoo irratti
waan hundaa’uuf Oromoo biratti
kabajaafi jaalala guddaa qaba.
Yeroo har’aa kanatti hawaasni bal’aan
dhimma isaa kara mana murtiitiin
dhaquurra gara Waajjira Gadaa
Tuulamaa fidachuu filata. Gadaan
Tuulamaa ummata biratti
amanamummaa guddaa qaba. Gadaa
kan jibbu yoo jiraate diina Oromoo
qofaadha. Warra waan hunda numatu
isinii beeka jedhuudha. Fudhatama nu
dhabsiisa jedhanii warra sodaataniifi
warra Oromoo jibbanii qabeenya
Oromoo jaalataniidha. Garuu akka
isaan jedhan osoo hin taane guddinni
Gadaa biyya tana irra darbee
addunyaafuu bu’aa guddaa qaba.
Kanas ta’ee sana Gadaan Tuulamaa
har’a cimee caasaa isaa dur dhiibbaa
adda addaan jalaa laafee ture
cimsachuu irratti argama. Gadaa
Tuulamaa keeaassatti Itti Makoo irraa
kaasee hanga Gadaamojjiitti kana
fakkaata; Itti Makoo→ Dabballee→
Foollee→ Qondaala→ Raabaa→
Doorii→ Gadaa→ Yuba→ Yuba 2ffaa
→ Gadaamoojjii.
Tuulama keessatti namni tokko erga
Abbaa Gadaa ta’ee dabareen booda
Gadaa gargaarudhaan, gorsuudhaan
hojjata. Tuulama keessatti umrii
caasaa Itti Makoo irraa kaasee jiru
akka seenan ibsutti ijoollee waggaa 0
– 8 jiraniidha kan jedhu eegamaa miti.
Tartiibni umrii eeggamaa miti.
Sababni isaas akkuma olitti xuqame
sirni Gadaa Tuulamaa baay’ee
sarbamuu irraan kan ka’e addaan
ciccitiin akka isa qunname seenan ni
ibsa.
Gahee hojii Caasaalee Gadaa Itti
Makoo: jabbilee tiksuu, qae’eerra
taphachuu. Foollen yoo Gadaarraa
gamma fudhatu isaan jala deemanii
aadaa sirna foollee baratu.
Daa’imman waan ta’aniif itti
gaafatamummaa baay’ee hin qaban.
Dabballee: Loon bobbaasanii,
borraaqanii taphatu, gosa ofii baru.
Afoola adda addaa baratu.
Foollee: Akka raayyaa waraanatti
gadaa jalatti kan ajajamaniidha.
Gadaaf ni ergamu, loon bade ni
barbaadu, bishaan ni obaasu. Warra
Gadaa akka abbaa isaanitti
gargaarudha. Kanaaf Gadaan gaafa
gadooma isaa gamma qopheessee
laataaf.
Qondaala: Sirna Bulchiinsa Gadaa
shaakalu, waraanni biyyarratti yoo
ka’e ni duulu, ni qotu, midhaan
haamu…
Raaba: Aangoo gadoomaa jala warra
gahaniidha. Bakka gadaan hin jirretti
bakka bu’anii ni tajaajilu.
Doorii: Baallii Gadaa fudhachuu warra
gahaniidha, alangee gadaa tolfatu,
Odaa Nabeefi Caffee Tumaa ni
godaanu, sirna Gadaa ni fudhatu.
Seera biyya ittiin bulchan ni tumatu.
Gadaa: Qaama bulchiinsaa isa
olaanaadha. Hawaasummaa,
diinagdee, siyaasa walitti qabee kan
ummata bulchuudha.
Yuba: Muuxannoo qabaniin warra
aangoo Gadaarra jiran ni gargaaru, ni
gorsu. Seera darbes ni himu.
Gadamiijjii: ni sooramu. Gadaa
Shanan Tuulamaa Dur Gadaan
miseensa (paartii) sagal akka ture
himama.
Maqaaleen hanga har’aatti
waamamanis kanuma mirkaneessa.
Isaanis: Birmajii, Beelbaa, Halchiisa,
Muudana, Roobalee, Horata, Duuloo,
Biifole, Michilleefi Kiiloleedha.
Haa ta’u malee marsaan Gadaa
naanna’ee hanga dhufutti Gadaa
abbaa ilmi waan dhaqqabuu
dadhabeef Gadaa shanitti akka
deebi’e/dacha’e himama. Garuu bara
kam Gadaa shanitti akka deebi’e
ragaa qabatamaan hin argamne.
Gadaan sagal haa jedhamu malee
10ffaan Gadaan Kiilolee jedhamu
maqaan ni jira. Kitaabni “Gadaa,
Siyaasa Oromoo Tuulamaa” jedhu
keessatti haaromsa Gadaa
gaggeeffameen Gadaan saddeet irraa
akka shanitti deebi’e haala kanaan
ibsa. “Caffeen giddugala Tuulamaa
osoo hin taa‟in waggoota 360 ykn
gadaa 45‟f akka citeefi gumiin hin
taa‟in himama. Cinna Gadaa bara
dheeraa kana booda bara Abbaa
Gadaa Namoo Dooyyoo gumiin
guddaan kan miseensa Birmajii jila
gaggeessen Gadaan haaromfame
jedhama. Kana jechuun yeroo ammaa
irraa duubatti yoo herreegame 2006 –
888 = 1118 A.D jaarraa 12ffaa keessa
akka caffeen deebitee Odaa Nabee
teesse tilmaama. Jijjiirama yeroo
sanaa keessa marsaan Gadaa 8 ture
shanitti deebi‟e. Miseensi sadeen
duraa of danda’an sun akka miseensa
biraatti dabalaman ta‟e.”
Haa ta’u malee ragaa armaan olitti
xuqame kan faallessu waraana yeroo
adda addaa Oromoon lafa isaa
kabachiisuuf mootota Habashaa
wajjin gaggeessaa ture, Taabor
Waamii kitaaba isaanii “Ye Wigganaa
Dirsatoochinnaa Yetaarik
Iwunataa”jedhu keessatti bara
gaggeessummaa Gadaa isaanii haala
kanaan kaa’e.
1. Gadaa Meelbaa (Beelbaa) …. 1522
– 1530
2. Gadaa Muudanaa …. ……….1530 –
1538
3. Gadaa Kiilolee ………………1538 –
1546
4. Gadaa Biifolee ………………1546 –
1554
5. Gadaa Michillee …………….1554 –
1562
6. Gadaa Harmuufaa …………..1562 –
1570
7. Gadaa Roobalee ……………..1570 –
1578
8. Gadaa Birmajii ………………1578 –
1586
9. Gadaa Mul’ataa ………………1586 –
1594
10. Gadaa Duuloo ………………..1594 –
1602
As keessatti Harmuufa jedhamee kan
xuqame Gadaa Gujii keessatti argama.
Yeroo ammaa Halchiisa irraa baallii
fuudhuuf waggaa tokko kan isa
hafuudha. Mullata kan jedhus ragaa
yoon argachuu baadhellee Gadaa
keessa waan jiru hin fakkaatu. Akka
as irraa hubannutti Gadaan miseensa
shanitti kan deebi’e bara 1602 booda
fakkaata. Kun qorqnnoo gadi fagoo
kan barbaadudha. Akka Gadaa
Tuulamaatti Gadaan walitti deeb’e/
dacha’e kan armaan Gadiiti:
Roobaleefi Biifolee walitti dacha’uun
Gadaa tokko ta’an; Birmajiin akkuma
jirutti jira; Beelbaafi Horatni walitti
dacha’uun Gadaa tokko ta’an;
Muudanniifi Michilleen walitti
dacha’uun Gadaa tokko ta’an;
Halchiisnifi Duuloon walitti dacha’uun
Gadaa tokko ta’an. Walumatti Gadaa
shan ta’u.

## Wabii
* Being and Becoming Oromo,