open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaaridaa

**Qaaridni** inni jalqabaa, tarii kan mat fi frame, barreeffama harkaa naannoo bara 1380.  Walakkeessa jaarraa 20ffaa keessa meeshaaleen diriirsan salphaan waraana biratti jaallatamaadha turan. 
File:BNF_Français_9749,_fo._67v,_c.1380.jpg|alt=A wounded knight carried on a stretcher in the Middle Ages, manuscript dating back to approximately 1380 AD.|Naayitiin madaa'e tokko bara giddu keessa siree irra kan baate yoo ta'u, barreeffamni harkaa tilmaamaan bara 1380 Dh.KD
File:Fisher's_Chair_Stretcher_1865._Wellcome_L0002114EB.jpg|alt=Example of a chair stretcher, “On the Transport of Sick and Wounded Troops”, 1868.|Diriirsuu, “Geejjibaa Loltoota Dhukkubsataa fi Madaa’an Irratti”, 1868.
File:Stretcher_miloufs.jpg|alt=A simple stretcher used by US Marines in a training environment in December 2003.|Stretcher Salphaa Marine US leenjii keessatti Muddee 2003 itti fayyadaman.
File:Marine_CASEVAC_Fallujah.jpg|alt=U.S. Marines transport an unresponsive patient via stretcher, outside Fallujah, Iraq in 2006|Mariin dhukkubsataa deebii hin kennine karaa stretcher geejjiba, Fallujah, Iraaq ala bara 2006
File:ASC_Leiden_-_Coutinho_Collection_-_F_37_-_Life_in_Sara,_Guinea-Bissau_-_Armed_escort_carrying_the_wounded_to_the_Senegalese_border_-_1974.tif|alt=Armed guards carrying wounded to the Senegal border, Guinea-Bissau, 1974.|Eegdonni hidhatanii madaa'an fe'anii gara garaa Senegaal, Giinii-Bisaawu, 1974.
File:MS1_on_stretcher.jpg|alt=a paramedic uses a stretcher in 2001.|ogeessi fayyaa gargaarsaa tokko bara 2001tti stretcher fayyadama.
Xiinleetoo

**Xiinleetoon ykn** **Ontoloojiin** damee falaasama waa'ee jiraachuu fi wantoota qabatamaa hin taane qorachuu irratti xiyyeeffatu keessaa isa tokkodha. Jechi kun afaan Giriikii irraa kan dhufe yoo ta'u, "ontos" jechuun "jiraachuu" yoo ta'u -λογία hiikni isaas "qo'achuu" ykn "barreessuu" jechuudha.Dameewwan xiinuumamgarasii  ykn Xiindhugomuumaa(metaphysics) bu’uuraa fi barbaachisoo ta’an keessaa isa tokkodha. Dirreen qorannoo kun maalummaa jiraachuu alqabatamaa(non-material)fi dhimmoota meetaafiiziksii yaad-rimeewwanii fi seera saayinsii wajjin walqabatan kanneen akka wantoo, anniisaa, yeroo, iddoo, hangamtaa, akkamtaa, qabata, seera, fi jiraachuu sammuu qorata.

Xiinleetoon yaad-rimee "ta'uumsaa(being)" ykn "lee'umsa(existence )" jedhu qoratee gosoota lee'umsa adda addaa ramaduudhaan leetoo(entity)adda addaa fi akkina(pattern) isaanii  jireenya keessatti adda baasuu fi hubachuuf yaala. Dabalataanis, xiinleetoon qorannoo dhugantaa(reality) wajjin walitti dhufeenya guddaa qaba.
Kolestroolii

**Koolestirooliin ykn Fordhooftuun** gosa foroo(lipid) lubbiyyoo binneeldota hunda keessatti argamudha.Qaamni namaa koolestiroolii muraasa hormoonii, vaayitaamin D fikkf oomishuuf ni  barbaada. Qaamni keenya koolestiroolii barbaadu hunda ofii oomishata.Dhiigni dhangala’aa bishaan irratti hundaa’ee fi kolestrooliin dhangala’aa zayita irratti hundaa’e waan ta’eef kolestrooliin dhiiga keessatti hin bulbulamu. Kanaaf kolestrooliin akkuma dhiiga keessa seeneen jabaatee gara karannee(lumps) ta’a, kunis qulxa (plaque) jedhama.

Koolestrooliin waan gaagaawaa cooma fakkaatudha, kunis maddoota gurguddoo lama- tiruufi nyaata keenya irraa argama. Koolestrooliin biqiltootaas ta’e nyaata bineensota irratti hundaa’e kan akka aannan, bu’aa aannani, hanqaaquu, midhaan guutuu, fuduraalee, loozii, kuduraalee fi kkf keessatti argama.

Koolestrooliin foroo jaalallamee (amphipathic  lipid) dha. Foroo keessatti, yaa'a dhiigaa fi lubbiyyoo qaama keenyaa keessatti argama. Sabaga lubbiyyoo fi danqaa gogaa namaa uumuuf kan ooludha. Kana malees, bullaa'insa nyaataa keessatti gahee barbaachisaa qaba, hormoonota oomisha.
Focii ameerikaa

**Fociin** hootiyyee warra fociiyyeen (Mephitidae). Dandeettii dhangala'aa xannach munnee isaanii irraa ajaa cimaa fi namatti hin tolle biifuu isaaniitiin beekamu . Gosoonni Foocii adda addaa bifa isaaniitiin gurraacha-adii irraa kaasee hanga magaala, halluu kiriimii ykn jinjibilaatti garaagarummaa qabu, garuu hundi isaanii halluu dininaa (warning coloration)qabu .

## Taksonomii
Wakkallee

**Wakkalleen** hoosistoota qaccee ***Hilleessaa (Lepus***) keessaa tokko . Isaan soorattuu margaa, fi kophaa isaanii ykn cimdii ta'anii jiraatu. Bakka xinnoo bifa jedhamutti kan manʼee godhatan siʼa taʼu, ijoolleen isaanii erga dhalatanii yeroo muraasa booda of kunuunsuu dandaʼu . Gosti kun fakkee hilleessaa (lagomorphs) gurguddoo of keessatti qabata . Irra caalaan isaanii fiigdota saffisaa miila duubaa dheeraa fi humna guddaa qabuu fi gurra gurguddaa ho’a qaamaa balleessu qabanidha.  Gosoonni Wakkalleedhalootaan Afrikaa, Yureeshiyaa fi Ameerikaa Kaabaa ti. Harreen waggaa tokkoo gadi ta'e "leveret" jedhama. Gareen Wakkallee"husk", "down", ykn "drove" jedhama.

## Baayoloojii
Wakkallee bineensota saffisoo yoo ta’an hanga 80 fiiguu danda’u fageenya gabaabaa irratti.  Fageenya dheeraa irratti, wakkallee Awurooppaa ( *Lepus europaeus* ) hanga 55 fiiguu danda'a .   Gosoonni jackrabbits shanan giddu galeessaa fi dhiha Ameerikaa Kaabaa keessatti argaman 65 irratti fiiguu danda'u fageenya dheeraa irratti, fi hanga 3 utaaluu danda’a yeroo tokkotti. 

Akka idileetti bineensa qaana'aa kan ta'e, sareen Awurooppaa birraa amala isaa jijjiira, yeroo guyyaa sareewwan biroo ari'uun mul'ata. Kun dorgommii dhiirota ( *bucks* jedhamu) gidduutti walhormaataaf ol’aantummaa argachuuf taasifamuu fakkaata. Yeroo maraa birraa kana bineensonni saala lamaanii "boksii" taphachuu, sareen tokko kan biraa jilba isaatiin rukutuu arguun ni danda'ama. Amalli kun jecha " mad as a March hare " jedhu uuma.  Kun dorgommii dhiirota gidduutti qofa osoo hin taane, dubartoota gidduutti ( *dos* jedhama) gara dhiirotaattis walqunnamtii saalaa ittisuuf ni argama.  

### Garaagarummaa Hilleettii irraa
Wakkallee akka waliigalaatti kanniisa caalaa guddaa, gurra dheeraa kan qabaniifi rifeensa isaanii irratti mallattoo gurraacha kan qabanidha. Wakkallee, akkuma leporids, mataa jointed, ykn kinetic, kan qaban yoo ta'u, hoosistoota biratti adda ta'a. Isaanis kiroomozoomii 48 kan qaban yoo ta’u,  kanniisni ammoo 44.  Haroonni mana keessa kan hin hojjenne siʼa taʼu, kanniisa tokko tokko immoo nyaataaf kan guddifaman siʼa taʼu, akka bineensa manaatti kan qabamanidha .
Osillee

Maqaan saayinsii isaa *Procavia habessinica* jedhama.

Osilleen marga dheeddi**.** Ha’oon nyaatti**.  **Halala hin guurtu liqimsitee kan daakame gadi baaftee  deebistee nyaatti.Ilkaan fulduree akka kan hantuutaa yeroo hunda guddata. Bishaan kale keessatt waan kuufatuuf dheebuu dandeesi. Osiileen kattaatti galti, tuutaan jiraatti. Rimaa naannaa ji’a saddeeti gahu booda hanga ilmoo afurii dhalti.ariisaaf naannaa waggaa fi walakkaati geessi.
Humniixuu

Fiiziksii keessatti **Humniixuun** (Afaan Ingiliffaatiin: moment) ibsa herregaa kan baayyata humnaa fi fageenya wiirtuu ykn qabxii sadhataa of keessaa qabuudha. Humniixuun yeroo baay’ee qabxii sadhataa ykn birqaba dhaabbataa wajjin walqabatee kan ibsaman yoo ta’u, safartamoolee ykn qaamoolee fiizikaalaa qabxii birqabaa irraa fageenya irratti argaman agarsiisu. Haala kanaan, Humniixuun iddoo ykn qindaa’ina safartamoo bakka bu’a. Fakkeenyaaf, torkiin ykn humnaanneen yeroo baay’ee humniixuu humnaa jedhamee waamamu, bu’aa humna wanta tokko irratti hojjetamee fi fageenya qabxii birqaba irraa gara wanta sanaatti argamuuti. Akka seeraatti, baay’inni fiizikaalaa kamiyyuu fageenyaan baay’isuun humniixuu tokko oomishuuf ni danda’ama. Hammi yeroo baay’ee itti fayyadamnu humnoota, ulfaatinaa fi raabsa chaarjii elektirikii of keessatti qabata.

### Unkee
\textbf{F} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t} (m\textbf{v})

## Wabii
Gaalcha uumamaa

**Mirdhaalma** ykn **Gaalcha uumamaa** ykn **Yaadumaa** ykn **wachisa** jechuun Instinct qaama amala orgaanizimii ti. Dhalootaan (innate) malee kan barannotaa dhufuu miti. Haa ta'u malee, jechi kun dalagaa qaamolee miiraa kan hin dabalanne yoo ta'u, hojii idilee sirna narvii ofiinee hin dabalatu. Miirdhaalmoonni tarkaanfii maashaa mul’atu kan deebii gadhiisitootaaf kennamu waliin wal qabata. Gadi lakkiftoonni rifachiisoo(stimuli) funcaa amala uumamaan mul’atu kaa’aniidha. Miirdhaalmoonni kan hin baratamne ta’us, haala tokko tokko keessatti raawwiin isaanii muuxannoo fi shaakalaan fooyya’uu danda’a.Bineensonni sirna narvii qaban Miirdhaalmoonni qabatanii dhalatan.

fakkeenya:

Ilmoon kangaroo (ykn subbeeyyii (marsupial) kamiyyuu ) yeroo dhalatu, raammoo ykn micireediimaa xiqqoo fakkaata, malee kangaroo homaa hin fakkaatu. Haa ta'u malee, kangaroon gaalcha uumamaa cimaa waan qabuuf, akkuma dhalateen leenjii tokko malee gadameessa irraa gara kiisha ykn subba haadha isaatti imala. Harmi haadha kangaroo akka umurii daa'immaniitti aannan gosa adda addaa kan oomishu yoo ta'u, inni xiqqaan Micireen haaraan uumamnaan hanga inni dhalate guddatutti gadameessa keessa jiraata. Sagantaa Kangaroos kana keessatti, mirdhaalmi ilmoo kaangaarroo yeroo hunda murteessaadha. Saayinsiin ogummaan kun eessaa akka dhufe ifatti nutti himuu baatus, maqaan "instinct" ykn "miirdhaalmi" jedhu hafuura ykn miira warra irraa dhaalan ta'uu isaa hin agarsiifne.

Fakkeenya wal fakkaatuun, ilmoon qocaa galaanaa hanqaaquu sheeba ykn qarqara galaanaa tokkotti argamu keessaa ba’ee osoo yaadumaan gara galaanaatti deema.
Olaantiyyaa

**Olaantiyyaa ykn Qaroon(primate)** tartiiba hoosistootaa ti. Baayoloojii keessatti tartiibni kun leemurii, qamalee, jaldeessafi nama of keessatti qabata .

* Leemuuri, gargarkaatto (bush baby, galagos), poto fi kkf. - ( Afrikaa fi Madagaskaar ) .
* Taarsiyarii - ( Kibba-Baha Eeshiyaa ) .
* Jaldeessa Addunyaa Dhihaa - ( Ameerikaa ) .
* Jaldheessa Bahaa - (Afrikaa fi Eeshiyaa); Aankoo, jaldeessa daabee, canoo, weenniijedhaman
* Jaldeessa-eegmaleesa - gibbon (Eeshiyaa) .

:* Haskaa birmadii: Orangutan, Kootee (Gorilla), Chimpanzee (Afrikaa) .
::* Dhalli namaa (International) .
Deebeeqottuu

**Deebeeqottuu (Upupa**) simbirroo Itoophiyaa fi biyyoota biroo hedduu keessatti argamtudha *. Deebee qottuu mukatt galti. Nyaati see garuu lafarra. Bakka halle Baddaa fi gammoojii bosonaa fi hurufa keessa jiraachuu dandeessi. Nyata see biyyoo jalaa qottee baafachuu ni dandeessi. Nyaati see gara caalu bussadee fi jiisaa garagaraati. Ija muka akka goraa faa ali ali ni  soorati.*
Lukkuu

**Lukkuu ykn hindaaqoon** simbirroo balali'uu hin dandeenyedha . Bineensota ilmi namaa walbare keessaa tokko lukkuu yoo ta'u, ilmi namaa foon isaa fi hanqaaquu isaa nyaachuun itti fayyadama.

Walumaagalatti hanqaaquu biliyoona 13 ol akka jiru tilmaamameera! Akkasumas foon kun baay'ee jaallatamaadha waan ta'eef waggaatti kiiloo biiliyoona 33 ol nyaatama. Kana malees, hanqaaquu addunyaa maratti waggaatti gara biliyoona 600 ta'u hanqaaquu baasu. Chicken biyyoota dhihaa keessatti bal'inaan kan argamuu fi gatii salphaadhaan kan argamudha.
Waashii

Qaamni keenya adeemsa dhukkuba ittisuu keessa osoo jiruu seelii fayyaa ta'e haleeluu danda'a. Seelii fayyaa melanocytes jedhaman kanneen halluu gogaa, rifeensaafi ijaa uumuu danda'an yeroo haleelu dhukkuba "**waashii ykn lamxii ykn lamxii**" jedhamu fida.

Dhukkubni waashii namoota maatii keessatti seenaa yaalaa walfakkaataa qaban ykn dhukkuba ofirraa ittisuu (autoimmune diseases) kan lubbiyyoo(seelii) fayyaa miidhu osoo qaamni dhukkuba irraa ittisuu adeemsa irra jiruu irratti mul’achuu danda’a, garuu yeroo baay’ee sababa hin beekamneen akka uumamu ni mul’ata.

## Sababa
waashii kan dhufu gogaa keenya keessatti pigment melanin jedhamu dhabuu irraati. Melanin seelii gogaa melanocytes jedhamu irraa kan uumamu yoo ta'u, gogaa halluu isaa kenna. waashii keessatti, gogaa keessan keessatti melanin gahaa oomishuuf melanocytes hojjetan gahaa miti. Kunis gogaa ykn rifeensa irratti citaa adiin akka uumamu taasisa. Dhukkubni waashii yeroo baayyee dhukkuba ofirraa ittisuu danda'uudha. Dhukkubni waashii infekshiniin kan hin uumamne waan ta’eef nama irraa gara namatti hin daddarbu.

## Jiita(mallattoolee)
Dhukkubni kun naannoo gogaa kamiyyuu irratti mul’achuu danda’a, garuu yeroo baay’ee:

Fuula, qoonqoo, harkaa fi dacha’iinsa gogaa irratti ni mul’ata.

Bakkeewwan gogaa saaxilaman aduudhaan gubachuuf waan saaxilamaniif yeroo aduu keessa jirtan of eeggannoo dabalataa gochuun kiriimii/qoricha SPF ol’aanaa qabu fayyadamuun barbaachisaadha. Kana jechuun yeroo tokko tokko aduudhaaf saaxilamuun ykn foototeraapiin fooyya’iinsa waan agarsiiseef aduu irraa fagaachuu qabna jechuu miti.

Yeroo tokko tokko bakka rifeensa mataa jirutti (fakkeenyaaf, gogaa mataa keetii) guddachuu danda’a, rifeensi naannoo dhibee kanaan qabame irrattis adii ykn halluu diimaa ta’uu danda’a.

Mooliin gogaa kee hin gogsu, garuu citaan sun darbee darbee si ququachuu danda'a.

Dhukkubni waashii rakkoo ijaa wajjinis wal qabata.
Qurxumsoo

**Qurxumsoon** garee hoosistootaa *yoo* ta'u hantuuta dabalatee gosoota hedduu of keessaa qaba . Isaan irraa:

* Hantuuta xiqqoo
* Osolee
* Xaddee
* Biivar
Calaqqoo

*Calaqqoon ykn Raadooniin [[Wahiyyoo(elementii)|wahiyyoo]]* keemikaalaa gabatee wahiyyoo keessatti argamudha. Innis wahiyyoo 86 gabatee wahiyyoo irratti yoo ta'u iddobu'een isaas **Rn** dha. Gaasii luujii foolii hin qabnee fi mi’aa hin qabneedha. Innis baay’ee xaanxeeffamaa waan ta’eef baay’ee dafee burkutaa’uu danda’a. Har’a isotooppii Raadoonii 27tu beekama. Isaan keessaa inni tasgabbaa’aan walakkaa jireenya gara guyyoota 3.8 qaba.

## Keemistirii
Raadooniin gaazii yoo ta'u qaama garee gaazota luujii jedhamuun beekamuudha . Elementiiwwan biroo wajjin walnyaatinsa waan hin qabneef qulqulluu ta’ee argama. Raadooniin xaanxeeffamaa dha, jechuunis balaqqeessa miidhaa geessisu baasuu danda’a. Namoonni tokko tokko mana isaanii keessatti raadoonii baay’ee kan qaban yoo ta’u, kunis balaa guddaa geessisuu danda’a. Raadooniin baay'een mana durii mana jalaa keessatti qabamuu waan danda'uuf namoonni dhumarratti hafuura baafachuudhaan dhumu. Somba keessatti kan qabamu yoo ta'u kaansarii akka fidu beekamaa ture . Gareen mana keessatti raadoonii balaafamaa akka hin jirre mirkaneessuuf yaalan jiru.

Uumamaan lafa irratti uumamuu danda'a garuu baay'ee xiqqaadha. Elementiiwwan akka Tooriyeemii fi Yuuraaniyeemii akkuma manca'anitti, sun keessaa muraasni gara Raadonitti jijjiirama.

Raadooniin kaansarii sombaa fiduu kan danda'u yoo ta'u, erga tamboo xuuxanii booda kallattiin kaansarii sombaa fiduun sadarkaa lammaffaa irratti argama.

## Fayyadama
Yeroo tokko tokko yaala raadiyaashiniin itti fayyadama. Haa ta'u malee itti fayyadamuuf balaa guddaa qaba.
Shaayyaa

**Shaayyaa** jechuun naannoo lafaa bishaan keessaa bahee mul'atudha . Akkasumas lafa bishaan gama sadii qabu jedhamee ibsama.

Biyyoonni baay'een shaayyaa irratti argamu, fi yookaan kutaa shaayyaa tokkoo (kan akka Poorchugaal ) yookaan hunda isaa (kan akka Hindii ) fudhachuu danda'u. Kutaaleen biyya tokkoo shaayyaa tokko irrattis ta’uu danda’u. Fakkeenyaaf, Jutland akkuma Baja California Mexico keessatti argamu shaayyaa dha.

Yeroo baayyee Shaayyaan Arabaa bal'inni ishee iskuweer kiiloo meetira 3,237,500 ta'ee addunyaa irratti guddittii ta'uun caqasa.
Limmu

Limmuu galiilaan erga hundoofte waggoota dheeraa lakkoofsisteetti. garuu hanga har'atti jijjirama hin qabdu. Kun maaliif ta'ee garuu kan jedhu yaada nama hundaati. Haalli teessuma lafa ishii waan hundumaa qaba;badda daree,baddaa dilallaa'aa fi gammoojjii ni qabdi.
Sabaahimaa hawaasaa

**Sabaahimaaleen hawaasaa** teeknooloojiiwwan wal-qunnamtii kan qabiyyee (akka yaada, dantaa, fi bifa ibsa biroo) hawaasa fi cimdaa abjataa gidduutti uumuu, qooduu fi walitti qabuuf haala mijeessani dha.   Amaloonni beekamoo ta’an: 

* Waltajjiiwwan toora interneetii fayyadamtoonni qabiyyee uumuu fi qooduun akkasumas marsariitii hawaasaa irratti akka hirmaatan dandeessisan.   
* Qabiyyee fayyadamaan uumame —kan akka barruu maxxansa ykn yaada, suuraa ykn viidiyoo dijitaalaa, fi daataa walqunnamtii toora interneetiitiin uumame.  
* Profaayilii tajaajila addaa kan dhaabbata Sabaahimaalee hawaasaatiin dizaayinii fi kunuunfame .  
* Miidiyaan hawaasaa piroofaayilii fayyadamaa tokkoo kan namoota dhuunfaa ykn garee biroo waliin walqabsiisuudhaan guddina marsariitii hawaasaa toora interneetii irratti gargaara.  

Jechi *hawaasummaa jedhu* Sabaahimaalee ilaalchisee waltajjiiwwan sochii hawaasaa akka dandeessisan yaada. Miidiyaan hawaasaa networkii namaa guddisuu fi dheeressuu danda’a.  Fayyadamtoonni Sabaahimaalee hawaasaa karaa appii weeb irratti hundaa’een ykn appii addaa meeshaalee moobaayilaa irratti argamaniin fayyadamu. Waltajjiiwwan wal-qunnamtii kun namoonni dhuunfaa, hawaasni fi dhaabbileen qabiyyee fayyadamaan uumame ykn ofiin qopheesse akka qooddatan, waliin uumuun, mari'atan, irratti akka hirmaatan, fi fooyyessuuf ni dandeessisu.    Miidiyaan hawaasaa yaadannoo galmeessuuf, barachuu fi hiriyummaa uumuuf kan gargaarudha.  Namoota, dhaabbilee, oomishaa fi yaada beeksisuuf itti fayyadamuu danda’u.  Miidiyaan hawaasaa oduu fayyadamuu, maxxansuu ykn qooduuf itti fayyadamuu ni danda’ama .

Waltajjiiwwan Sabaahimaalee hawaasaa beekamoo fayyadamtoota galmaa'an miliyoona 100 ol qaban Twitter, Facebook, WeChat, ShareChat, Instagram, Pinterest, QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads fi LinkedIn ni argamu . Hiikkaa irratti hundaa’uun waltajjiiwwan beekamoo biroo yeroo tokko tokko tajaajila Sabaahimaalee hawaasaa jedhamanii waamaman YouTube, Letterboxd, QQ, Quora, Telegram, WhatsApp, Signal, LINE, Snapchat, Viber, Reddit, Discord, fi TikTok dabalata. Wiikiin fakkeenya qabiyyee walta'iinsa uumuuti. &#x5B; ** &#x5D;
Oddoo bineeyyii

**Oddoo bineeyyiin** bakka bineensotaa adda addaa hedduun akka namoonni isaan arganii fi ilaalan itti qabamanidha.

oddoo bineeyyiin ammayyaa bashannana namootaa qofaaf osoo hin taane, barnoota, qorannoo, fi kunuunsaa fi eegumsa bineensotaaf ta'uuf yaalu. Manneen bineensotaa hedduun wiirtuuwwan bineensonni baay'ee hin argamne yeroo balaa du'aaf saaxilaman itti kunuunfamanidha . Manneen bineensotaa ammayyaa kunneenis bineensota kanaaf jireenya uumamaa kennuu barbaadu, akka isaan fayyaa qabaataniifi amala idilee qabaataniif. Kunis bineensotaaf kan raawwatamu yoo ta'u, namoonni bineensota akka waan uumama keessa jiraniitti malee akka bakka bineensotaa keessa jiranitti arguu akka danda'aniifis.

oddoo bineeyyiin maallaqa baasu. Heddumina baayoloojii addunyaa kana uumuu irratti ummata barsiisu. Namootaa fi bineensonni bosonaa milkaa’inaan waliin akka jiraatan gargaaru. Namootaaf qorannoo fi barnoota itti fufiinsa qabu hordofu. Qabeenya uumamaa murteessaa ta’e kunuunsu. Bineensota bosonaa kunuunsa isaanii jala jiraniif naannoo uumamaa hunda caalaa ta’e kennuudhaaf hojjetu. Maallaqa gahaa malee wantoota kana hojjechuu hin danda'an.

Manneen bineensotaa hedduun akka gosa bineensotaa ammayyaa miti. Achitti bineensonni haala hamaa ta’een qabamu. Isaanis godoo xixiqqoo keessatti kaa’amu. Ni nuffisiisa.  Akkasumas ni dhukkubsatu.  Bineensonni bakka bineensotaa keessattis baayyee dhiphachuu danda'u.
Agooda

**agoodan**  kutaa qaama namaa bakka harkaa-miilaa itti maxxananidha. NGaraa, dugdaa fi garaa of keessatti qabata.
Loojistikii

Jechi **Loojistikii ykn galaafi hidhanno** jedhu yoo ta’u, akka waliigalaatti bulchiinsa geejjibaa odeeffannoo ykn meeshaalee bakka tokko irraa gara bakka biraatti geessu jechuudha. Loojistikiin wantoota akka geejjibaa, kaasa, saamsa, dhiyeessii fi yeroo tokko tokko, wabii hawaasummaa fi kuusaa of keessatti qabata.

Loojistikii gosa hedduu qaba, fakkeenyaaf : loojistikii waraanaa, loojistikii daldalaa fi loojistikii oomishaa fi loojistikii gabaa fi  dadabarsa meshale biyaa kessa fii alaa

Dhaabbanni loojistikii dhaabbata geejjibaa, qopheessuu fi kuusaa meeshaalee tajaajila kennu yoo ta’u, adeemsa meeshaalee oomishtoota irraa gara fayyadamaatti beeksisuu keessatti maamiltoota isaa gargaarudha.
Sam-yeroo

Xiinseerummama keessatti, **Sam-yeroon** (spacetime) yaad-rimee akkammiillee sadan bakkaa(samii)(dheerina, dalgee, fi olee) akkammiin afraffaan—yeroo— waliin gara unka tokkotti walitti fidudha. bakka(samii) fi yeroo akka qaamolee adda addaatti yaaduu mannaa, sam-yeroon akka walitti hidhataatti isaan ilaala, bakka taateewwan "sookkisa(fabric)" tokkoomaa keessatti uumamanidha. Yaadni kun saayintistoonni akkaataa wantootni itti socho’an, walitti dhufanii fi humnoota akka harkisa lafaatiin dhiibbaa akka irra ga’an ibsuuf isaan dandeessisa. Yaadni kun yaadiddamoota Sadhatummaa Addaa fi Sadhatummaa Waliigalaa lamaan keessatti murteessaadha, kunis jalqaba jaarraa 20ffaa keessa hayyuu xiinseerumammaa Albart Einsteiniin kan qophaa’edha.

## Akkamii Samyeroo (Dimensions of Spacetime)
Addunyaa naannoo keenyatti nu mudatu, akkamii sadii kan qabu yoo 'anta'u isaanis: dheerina, dalgee fi gad fageenya yoo ta'an caasaa samii ykn bakkaa(space) ibsu. Haa ta’u malee, samyeroon (spacetime) dimenshinii ykn akkamii afraffaan dabalataa of keessatti qaba innis yeroo dha. Bu’uura kana keessatti:

# Akkamii sadan bakkaa ykn samii ibsu (yeroo baay'ee dheerina, dalgee fi olee  jedhamee hubatama).
# Akkamiin ykn garri tokkitti yeroo bakka bu’a.

samii fi yeroo walitti makuun, samyeroon "ittifufama(continuum)" tokkoomaa taateewwanii fi bakkeewwan hundi waliin jiraatan uuma.

## Samyeroon maaliif barbaachisa
Samyeroon marlaaleen(universe) akkammiti gulantaa xiqqaa kaasee hanga guddattii hojjatuu hubachuuf barbaachisa. Keessattuu yaaddiddamoota hayyuu xiinseerumammaa Albart Enishtaayinii **Sadhaata Addaafi Sadhaata Waliigalaa** dagaagsuufi utubuu keessatti gahee leencaa taphata.

* **Sadhaatni Addaa** yeroofi samiin dhaabatoo ta'uu dhabuu isaaniifi saffisa irratti hundaa'uun akka geedaraman kan agarsiisuudha.
* **Sadhaatni waliigalaa** immoo akkamitti samyeroon mataan isaa harkisoon akka geedaramuu ykn dhibbaan irra gahuu danda'uufi naannoo wantoota ulfaatootti akka daban agarsiisa.

### Sadhaata Addaafi Samyeroo
**Yaadiddama Sadhaata Addaa** Anishtaayini kessaatti, hariiroon samii(space) fi yeroo gidduu jiruu caalattii ifa ta'a. Yaadiddamni kun akka jedhutti samii fi yeroon gonkaa(absolute) miti; kana mannaa yeroo fi samiin ariitii daawwataa irratti hundaa'uun jijjiramuu danda'a jedha. Fakkeenyaaf, akkuma wantii tokkoo saffisaan socho'uun, yeroon wantichaan walbira qabnee hugguu ilaaluu suuta deemaa — yaadrimeen kunis **dhifama yeroo(time dilation)** jechama. Hammasitti, fageenyis jijjiramee mul'ata; taateen kunis **Kottofannaa dheerinna** (**length contraction**) jedhama.

* **Dhifama yeroo:** Yeroon waan saffisa saffisa ifaatiin socho'uuf waan suuta deemtu  fakkaata.
* **Kottofannaa dheerinna :** Wantootni yeroo saffisa saffisa ifatti dhihaatuu deeman waan gabaabbatan fakkaata.

Wantii ijoon **saffisni ifaa kan gara kiiloomeetira 300,000 sekonditti dhihaatuu** dhaabbataa ta'uufi daawwatan haga fedhellee yoo saffissan deemelleefis saffisni ifaa dhaabata dha. Kunimmoo samyeroon wanta qeenxee ta'uu fi yoo akkamiin isaa tokko jijjirame isa kaan akkaa jijjiruu ykn dhibbaa irratti uumuu agarsiisa.

#
Xincalalii

**Xiincalaliin** qorannoo ifa akka dalagaa dheerina dambalii jajjaboo, dhangala'aa, ykn qilleensiyyee keessaa ba'ee, calaqqise ykn ibseetti.
Godina ho'aa

**Godinni ho'aa ykn lafoowwaan** naannoo lafxaawaa sarwala(mudhilafaa) marsee jiru kan agarsiisu yoo ta’u, sararoota dagalee guddaa lamaatiin kan daangeffame: Qarmaala 23.5° Kaabaa fi alboola 23.5° Kibba irratti. Naannoo kun ho’a wal irraa hin cinne, sadarkaa lubdaneessuummaa ol’aanaa, fi haala qilleensaa adda ta’ee fi jireenya namootaa fi sirna naannoo isa keessa jiruu irratti dhiibbaa uumuun kan beekamu dha.

### Daangaa fi Amaloota Lafxaawaa
Godinni lafoowwaa tilmaamaan %40 lafa kan uwwisan yoo ta’u, Awurooppaa fi Antaarktikaa irraa kan hafe kutaalee ardii hunda kan hammatudha. Naannolee Ameerikaa Kibbaa, Afrikaa, Eeshiyaa, Awustiraaliyaa fi odola lakkoofsa hin qabne Galaana Paasifikii fi Hindii keessa jiran kan hammatedha. Naannoowwan beekamoo lafoowwaa keessa jiran Bosona roobaa Amaazoon, Qorii Koongoo, Gammoojjii ho'aa Sahaaraa fi odola lafoowwaa akka kanneen Kaaribiyaanii fi Kibba Baha Eeshiyaa keessa jiranidha.

Naannoo kana keessatti yoo xiqqaate waggaatti al tokko Aduu sirrii mataa waan jirtuuf, dheerina guyyaa fi anniisaa aduu walfakkaatu irratti jijjiirama xiqqaa fida.

Haalli qilleensaa lafoowwaa (gammoojjaawaa) akka waliigalaatti waggaa guutuu ho'aa yoo ta'u, giddu galeessaan ho'i 20°C hanga 30°C (68°F hanga 86°F) gidduutti argama. Haa ta’u malee, roobaafi jiidhinni garaagarummaa guddaan waan jiruuf, haala qilleensaa tiroopikaalaa gosoota gurguddoo sadiitti akka ramadamu taasisa:

# **Bosona naannoo mudhiilafaa (Af)**:
#* Naannoo sarwalatti kan argamu yoo ta'u, waggaa guutuu rooba cimaa roobaatiin kan beekamudha.
#* Fakkenyaaf: Qorii Amaazoon, Qorii Koongoo fi kutaalee Kibba Baha Eeshiyaa.
# **Abaxalloo godina ho'aa  (Aw)**:
#* Yeroo jiidhaa fi gogiinsa adda ta’e qaba.
#* Fakkeenyonni: Baha Afrikaa fi kutaalee Hindii.
# **Gammoojjii ho'aa (BWh)**:
#* Haala ho’aa fi gogaa kan rooba baay’ee xiqqaa ta’e.
#* Fakkeenyonni: Gammoojjii Sahaaraa fi kutaalee biyya Arabaa.

### Labdanessuummaa
Godinni ho'aa lubdanessummaa ajaa’ibsiisaa ta’een kan beekaman yoo ta’u, gosoota biqiltootaa fi bineensota addunyaa %50 ol keessummeessa. Sirnoonni ikoo ijoo kanneen akka:

* Bosona roobaa: Gosoota adda ta’an kan akka Huutuu, abbaa ilkoo, fi suutee Amaazoon keessatti fi kootee Koongoo keessatti argamu.
* Fulukkee Lagaa: Bishaan ho’aa fi gadi fagoo godina ho'aa akka Great Barrier Reef keessatti argama.
* Saavaanaa fi Lafa Margaa: Bineensota bosonaa beekamoo ta’an kanneen akka arba, leencotaa fi satawwaa deeggaru.

----
Romi'a(fiiziksii)

Makaaniksii kilaasikaa keessatti **impulsiin** yeroo ilaalchisee intagiraalii humna tokkoo jedhamee ibsama :

: \mathbf{I} = \int \mathbf{F}\, dt 

eessa

: **I** impulse dha (yeroo tokko tokko **J** jedhamee mallatteeffameera), .
: **F** humna, fi
: *dt* yeroo ilaalchisee akka ta’e agarsiisa.

Impulsiin jijjiirama momeentii jedhamuunis ibsama . Yoo humni fi ulfaatinni wanta sanaa hin jijjiiramne, impulsiin salphaatti akka armaan gadiitti ibsamuu danda’a:

: \mathbf{I} = \mathbf{F}\,\Delta t = m \,\Delta \mathbf{v} = \Delta\mathbf{p}

eessa

: **F** humna culkii waliigalaa *dhaabbataa* hojiirra ooludha, .
: Δ *t* yeroo humni itti hojjetamu yoo ta’u, .
: *m* ulfaatina *dhaabbataa* wanta sanaa ti, .
: Δ **v** jijjiirama ariitii humni yeroo darbe keessatti uumamuudha, fi
: Δ **p** jijjiirama momeentii sararaawaa ti.
Dorgommii boksii Meksikoo–Poortoo Riikoo

Dorgommiin boksii Poortoo Riikoo fi Meeksikoo gidduu jiru seenaa boksii keessatti cimaa ta'e keessaa tokko ta'uun beekamtii argateera. Bara 1934 kan jalqabe dorgommiin kun xiyyeeffannoo deeggartoota dhaloota hedduu hawwateera. Waggoota darban keessa saboonni lamaan qabsaa’ota beekamoo taphoota boksii yaadatamoo ta’an irratti dandeettii isaanii agarsiisan hedduu guddisan kanneen akka Juuliyoo Seezar Chaaveez, Fenix Trinidad, Ox De La Hoya, Miguel Cotto, fi Hector Camacho dabalatee. Yeroo Siiktoo Iskoobar shaampiyoonaa Poortoo Riikoo isa jalqabaa ta'ee shaampiyoonaa Meeksikoo Roodoolfoo "Beebii" Kaasaanoovaa kuffisee akka jalqabe himameera. 

Namoonni tokko tokko dorgommii kana seenaa boksii keessatti isa cimaa akka ta’etti ilaalu. Taphoota waancaa addunyaa irratti, boksaroonni Poortoo Riikoo morkattoota isaanii Meksikoo irratti faayidaa istaatiksii xiqqoo qabu, Poortoo Riikoon injifannoo 84 galmeessisuun Meksikoo 73 injifannoo galmeessiteetti. Rikoordii dorgommii cimaa kun barbaachisummaa gadi fagoo dorgommiin kun qabu kan hubachiisu yoo ta'u, deeggartootaa fi qabsaa'ota saboota lamaan irraa dhufaniif boonsaa fi quuqama kan agarsiisudha.

Namoonni tokko tokko dorgommii kana seenaa boksii keessatti isa cimaa akka ta’etti ilaalu. Taphoota waancaa addunyaa irratti, boksaroonni Poortoo Riikoo morkattoota isaanii Meksikoo irratti faayidaa istaatiksii xiqqoo qabu,  Poortoo Riikoon injifannoo 84 galmeessisuun Meksikoo 73 injifannoo galmeessiteetti. Rikoordii dorgommii cimaa kun barbaachisummaa gadi fagoo dorgommiin kun qabu kan hubachiisu yoo ta'u, deeggartootaa fi qabsaa'ota saboota lamaan irraa dhufaniif boonsaa fi quuqama kan agarsiisudha.
Doqdoqqee

**Doqdoqqeen** (ykn mootar saayikiliin) shararrisaa namoota bakka tokko irraa gara bakka biraatti geessuuf itti fayyadamudha. Akka konkolaataa ykn baliila golollee 4 hin qabu . Akka biskileetii golollee 2 qaba, akkasumas motora akka konkolaataa qaba. Mootar saayikiliin yeroo baayyee nama tokkoon kan oofudha. Imaltuu tokkos dugda mootar saayikilichaa yaabbachuu danda'a. Mootar saayikiliin tokko tokko konkolaataa cinaa imaltuu biraa fe'uu danda'u qabu.
Atoobisii

**Otobuusiin** (**Kaachamallee** ) meeshaa geejjibaa imaltootaati. Dhaabbileen warshaa otobusii baay'ina imaltoota baatanii deeman irratti hundaa'uun baasii oomisha isaanii guddina adda addaatiin dizaayinii godhu.    Awtoobisoonni tokko tokko teessoo xiqqaa imaltoota saddeet qofaaf gahaa ta’e kan of keessaa qaban yoo ta’u, paartiiwwan gurguddoo yeroo baay’ee magaalota keessatti fayyadaman yoo ilaalle, imaltoota dhiiraa fi dubaraa 40 ol keessummeessuu danda’u. Lakkoofsi imaltootaa imaltoota 70 gahuu kan danda'u yoo ta'u, imaltoonni lakkoofsi biraa akka dhaabbatan bakki jira.

Awtoobisoonni baay'een isaanii diizila ykn beenzilaan hojjetu. Awtoobisoonni tokko tokko, kanneen trolleybus jedhamuun beekaman, humna ibsaa sibiilota konkolaataa olitti argaman irraa fudhatamuun hojjetu. Awtoobisootni tokko tokko walitti makamaniiru, jechuunis kutaalee lama haguuggii socho'aa ta'een walqabsiifaman qabu.
Kaachiis

Aanaa gindabarata aanaa akka godina shawa lixaatti balinaa  guddaa qabu fi qabeenyaa akka horsisaa,qonnaa ,dammaa ,hambaa seenaa akka haroo samaa ,laftoo seenaa, saqa morree ,holqaa qarree dobbii bosona cillimoo, holqa finca'aa horrondhisaa fi gototaa hedduu qabdi
BBC news

BBC afaan oromoo rakkoo midi.aa hawwasummaa waan qabnuu umaani godiinaa qelleem wallaaggaa annaa jimmaa hoorroo  rakkoo isa akkatti aduunyatti himatuu hin qabu kanaaf rakkoo keenya qillensaarra nuuf olchaa
Biskileettii

**Biskileetiin** (ykn **golollamee**) konkolaataa lafaa xiqqaa humna namaatiin hojjetu yoo ta’u, teessoo, golollee(goommaa) lama, ijjattoo(peedaalii) lamaa fi funcaa sibiilaa kan peedaala fi golollee duubaa irratti lkee  (cogs ) waliin walqabate qaba. gooddoo(frame) tokko humna baaskilii kan kennu yoo ta'u, kutaaleen kaan immoo gooddoo sanatti maxxananiiru. Maqaan kun jechoota lamaan kana irraa kan dhufe - fufii duraa "bi-" jechuun lama jechuudha, fi fufii boodaa "-cycle" jechuun golollee jechuudha. Humna kan argatu nama gubbaa yaabbatee, miila isaatiin peedaalota naannootti dhiiba.

## Saxaxaafi Qaamolee

* **Gooddoo**: Bu’uura caasaa kan kennu yoo ta’u, yeroo baay’ee meeshaalee akka sibiilaa, aluminiyeemii ykn kaarboonii faayibara irraa kan hojjetame dha.
* **Golollee**: Gommaa fi cheerkiyoo(rim) kan of keessaa qaban yoo ta’u, sochii fi tasgabbiidhaaf barbaachisoo dha.
* **Ijjattoo**: Konkolaachisaan sochii miilaatiin anniisaa gara baaskilii akka dabarsu hayyami.
* **Funcaa fi Ikooleen ykn ciniintuu(gear):** Konkolaachisaan saffisa akka sirreessuu fi teessuma lafaa adda addaa akka bulchu dandeessisa.
* **Fireenii(kaasaa):** Konkolaachisaan akka saffisa isaa hir’isu ykn akka dhaabbatu gochuudhaan nageenya mirkaneessuu.
Vaalaansii elektiroonii

Keemistirii keessatti **vaalaansii elektiroonii** ykn **gitatoon mandiiqaa** elektiroonota alaa ykn gollaelektiroonii *vaalaansii* atoomii keessa jiranidha . Isaanis vaalaansii atoomii murteessu kunis akkaataa elementiin keemikaalaa elementoota biroo wajjin walnyaatu keessatti barbaachisaa dha. Elementiiwwan elektiroonota vaalaansii saddeet qaban ( gazoota luujii ) kan hin sochoone yoo ta'u elementoota biroo garee gabatee peeriyoodii keessatti argaman waliin walnyaatinsa keemikaalaa uumuuf hin amala qaban .

Lakkoofsi elektiroonota vaalaansii garee elementii tokkoo gabatee Piriiyoodii keessatti murteessuufis barbaachisaa dha, sababiin isaas lakkoofsi elektiroonii vaalaansii elementii tokkoo lakkoofsa garee isaa gabatee piriyoodii keessatti argamuun tokko waan ta’eef. Hamma elektiroonota vaalaansii elementii tokko keessatti argaman shallaguuf lakkoofsa dhumaa qindeessaa elektiroonii barbaaduu qabda.
Stheven Robles

**Stheven Adán Robles Ruiz** (10 Adoolessa 1995 dhalate), maqaa ijoollee **El Pelón** ("Nama Rifeensa Hin Qabne") jedhamuun moggaafame, taphataa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Guwaatemalaa yoo ta'u, taphataa sarara gidduu ykn duuba mirgaa ta'ee kilabii Liga Nacional Comunicaciones fi garee biyyaalessaa Guwaatemalaa taphata.
Taayitummaa

**Taayitummaan**  ejjennoo siyaasaa akka waliigalaatti waa’ee yaada bilisummaa dhuunfaa hirdhisuun  aangoof cimsee ajajamuu leellisuu jedhamuun beekamudha. Sirni dimokiraasii fugginaan, sirni kun wabii malee aangoo nama dhuunfaaf ykn gartuu muraasaa tokkoof dabarsee kennuudhaan kan amala qabudha. Cunqursaa, abbaa irree, fi sirnoonni dunneettummaa bifa sirna kanaati.
Dhoqonaya

**Pilaastikiin ykn Dhoqonaya** meeshaa boca isaa salphaatti jijjiiruu danda’uudha. Wantoonni baay’een pilaastikii irraa kan hojjetaman yoo ta’u, yeroo baay’ee boca sirrii ta’etti hojjechuun salphaa waan ta’eef.

Pilaastikoonni tokko tokko meeshaalee biroo kan akka fuullee itti dabalaman qabu, sababiin isaas pilaastikichi akka jabaatuu fi cimaatuu waan godhuufi.
Naayiloonii

**Naayilooniin ykn la'iloonii** faayibara namtolcheedha . Innis polyamides baay'inaan itti fayyadaman keessaa tokko yoo ta'u, yeroo jalqabaaf Fulbaana 28, 1935 itti fayyadame. 

Naayilooniin meeshaa silkii fakkaatu kan jalqaba buruushiin ilkaanii keessatti fayyadame hojjeta . Jabaa, jabaa fi bishaan kan hin dandeenyedha. Uffata hojjechuuf kan ooludha. Dhugaa dubbachuuf, poliimaayidoonni irra caalaa fiber sinteetikii uffata keessatti argamuuf fayyadamu . Naayilooniin meeshaalee biroo hojjechuufis ni danda’ama, kanneen akka balaliitoo, funyoo, tushii goomaa, kaarpeeti, kiyyoo qurxummii qabuu fi huccuu fi faantoo.

Naayiloonii kan kalaqame Wallace Carothers Du-Pont .
Sooddo Dachaa

***sooddoo daaccii***n aanaalee godinaa shawaa kibbaa lixaa keessaatti argamtudha.

Magaala guddoo finfinnee irraa kiloomeetiraa 75km kan argaamtudha. Tarreen magaala sooddoo daacciiti argamtudha.
Akkuja

**Akkujni ykn jaataniin** **ykn** ad**ummaan** saxaxa caasaa fi gamooti . Oginaa fi qibatummaa lamaanuu fayyadama . Fakkeenyonni manneen, bataskaanota, hoteelota, gamoo waajjiraalee, daandii, xurreefi riqicha . 

Akkujni ogummaa ogeessa ijaarsaati . Yeroo baayyee namni tokko arkiteektii ta’uuf dhaabbata barnoota olaanaa (yunivarsiitii) keessatti barachuu qaba .  Barnoonni olaanaa osoo hin jiraatin yeroo dheeraa dura arkiteektonni ni turan . Arkiteektii hundeeffame tokkoof leenjifamtoota ta'uudhaan baratan.

Arkiteekchariin dizaayinoota xixiqqoo,  kan akka garaajee, ykn dizaayinoota gurguddoo, kan akka magaalaa haaraa guutuu hojjechuu danda’a. Magaalonni gurguddoon Biraaziiliyaa,  fi Kaanberaa dizaayiniin isaanii hojjetame. Arkiteektonni yeroo baay’ee injinaroota caasaa waliin ta’uun gamoo caasaa sirrii ta’e hojjechuuf hojjetu.
Seer-maleessummaa

**Seer-maleessummaan ykn Jeequmsa** Jechi kun haala dubbii isaa irratti hundaa’uun hiika adda addaa qaba:
Koronguddaa

**Koronguddaa** qaccee tartiiba naachiyyoo jedhamudha. Gosoonni lubbuu qaban lama jiru : aligaator Ameerikaa fi aligaator Chaayinaa xiqqaa . Caimans, gharials fi crocodiles waliin ta'uun tartiiba Crocodilia jedhu uumu .
Lakkaantoo

Lakkantoo safartuu gosoota herregaa fi safartuu saayinsii hunda kan akka ho’a, dheerina, saffisa, yeroo, hanga, qabee fi kkf safaruuf gargaarudha.

Sirni lakkaantoo hunda waalteessuun itti fayyadanu kan jiru yoo ta’u, Sirnichis Lakkaantoo Waaltawaa(LW) afaan ingiliffaan  International System of Units (SI) jedhamuun beekama.

Walumaagalatti, gosootni lakkaantoo kaayyoo adda addaatiif oolan hedduun kan jiran yoo ta’u, bu’uurri hunda isaanii garuu lakkaantoo Bu’uuraa Torba yoo ta’u, isaanis:

* Lakkaantoon ho'iyyaa kan akka Seelsiyeesii, Kelviin fi Faareenhaayit .

* Yuunitii Yeroo, kan akka qaajis, Daqiiqaa, Sa'aatii, Guyyaa, Waggaa fi Jaarraa .

* Yuunitii Dheerinni, kan akka Seentimeetira, Meetira, Kiilomeetira, fi Heektoomeetira .

* Yuunitii hangaa kan akka Kiiloograamii, Giraama, .

* **Lakkaantoo kaandella**

* Yuunitii safartuu wantanaa, **moolii dha**
Piroofeesara

**Barachiisaan ykn piroofeesarri** maqaa barsiisaa yunivarsiitii gosa barnootaa murtaa’e tokko irratti adda ta’eef kennamu yoo ta’u, sadarkaa yunivarsiitiitti sadarkaa olaanaa kan qabu yoo ta’u, nama damee qo’annoo addaa tokko irratti akka gaariitti beeku kan agarsiisudha. barsiisaa sadarkaa olaanaa qabu . Yeroon barsiisaan tokko akka piroofeesaraatti itti ilaalamu sadarkaa yunivarsiitiitti waggaa 20 hanga 25 barsiisuu isaati.
Mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa

**Manni barumsaa sadarkaa tokkoffaa**, **durayyaa** ykn **mana barumsa sadarkaa duraa** mana barumsaa daa’imman gara waggaa shanii hanga kudha tokkoo gidduu jiraniif itti barataniidha. Akkaa Sirna barnoota biyya keenyatti immoo bartoota kutaa 1 hanga 6 ykn 8 kan hammatu yoo ta'u Mana barumsaa Sad.1ffaa duraa booda dhufa . Ijoolleen mana barumsaa sadarkaa tokkoffaatti barachuu isaanii yeroo xumuran gara sadarkaa lammaffaa deemu .
Marraaggaras(Metaphilosophy) jedhu

**Meetaafalaasamni ykn marraaga-garas** qorannoo maalummaa falaasama ti . Falaasamni yaadota jiraachuu, beekumsa, gatiiwwan, sababa, sammuu fi afaan waliin walqabatan qorachuudha. Meetaafalaasamni kaayyoo, daangaa fi mala falaasama qorata. Meetaafalaasoonni gaaffii "Falaasamni maali?" akkasumas kaayyoon isaa maal akka ta’e hubachuuf yaali.
Safeeffannaa

**Hamilummaa** ykn **Safeeffannaa** jechuun yaad-rimee waan sirrii hojjechuudha. Safuun qajeelfama bu’uuraa jireenyaati. Innis waa’ee waliigaltee ykn seera yoo ta’u, gochaa fi akeeka garee lamatti ramaduuf yaala.

* Gariin isaanii gaarii / dhugaadha
* Kaan immoo dogongora / soba

Siiseroon jecha kana kan jalqabe yeroo *philosphia moralis* jechuunis marraaga safuu barreessedha . Itti fayyadamee Ethike Giriikii Durii (innis sakkoo, Afaan oromoo) hiikuuf itti fayyadame .

## Safuu dameewwan biroo irratti

* Sakkoo, akka qaama falaasamaatti. Qajeeltoowwan, sonaaleefi sakkoo naamusa qabeessummaa ibsa
* Ti'ooloojiin safuu safeeffannan haala amantii keessatti ibsa .
* Saayikoloojiin safuu miiraa fi kaka’umsa namoonni yeroo sirrii fi dogoggoraaf socho’an qaban ilaala.
* Saayinsii siyaasaa fi dinagdees ija safuutiin ilaaluun ni danda’ama.
* Falaasamni seeraa walitti dhufeenya seeraa fi safuu gidduu jirus ni ilaala.
Findurii

**Duudhaan afaaniin** ykn **finduriin** karaa seenaa, ogbarruu ykn seera dhaloota tokko irraa gara dhaloota itti aanutti, sirna barreeffamaa malee, sagaleedhaan dabarsuudha. Namoonni seenaa ni himu. Yeroo baay’ee seenaan sun yaadachuu salphaa akka ta’uuf walaloo fi sirboota taasifama. Fakkeenyaaf, walaloo Hoomerii kan *Iliyaad* fi *[[Odyssey]]* afoolaafi Af-seenaa  walitti fide . Dhuma irrattis barreeffaman kaawwame.
Beekumtaa

**Beekumtaan ykn qaroolli ykn duudhaa daadaa** qaama aadaa ibsituu garee namoota murtaa'e, aadaa ykn cita-aadaa tokko waliin qooddatanidha. Kunis findurii kan akka dudurii, raagamtaa, faaroo, mammaaksa, walaloo, baacoo, fi duudhaa afaanii biroo ni dabalata.  Kunis aadaa qabatamaa, kan akka akkaataa ijaarsa aadaa garee sanaaf waliigalaa ta’e ni dabalata. Beekumtaan aadaa, amantii ummataa dabalatee amantii ummataatiif tarkaanfii fudhachuu, fi bifaafi sirna ayyaana kan akka Ayyaana Qillee, cidha, shubbisa afoolaa, fi sirna eebbaas kan hammatedha.
Faaroo

**Faaroo ykn afseenaa ykn himtee** jechuun damee beekumtaa seeneffama gocha dhala namaa kan of keessaa qabu yoo ta’u, seenaa dhala namaa keessatti raawwatame jedhamee kan amanamu ykn kan fudhatamudha. Seenaawwan gosa kanaa sonaalee namaa agarsiisuu danda'u, akkasumas amaloota murtaa'oo oduu durii sanaaf dhugaa ta'an qabaachuu danda'u . Faaroo, hirmaattoota isaa si'aa'oofi musaawoo ta’aniif, dinqii of keessatti qabachuu danda’a . Faaroo yeroon darbaa deemuun jijjiiramuu danda’a, kunis haaraa fi barbaachisaa ta’ee akka turuuf.

Hiikni ogummaa afoolaa ammayyaa tokko *sheekkoof* kenne Timothy R. Tangherlini bara 1990tti yaada dhihaate: Faaroo, akkaataa addaatiin, seeneffama gabaabaa (mono-) episodic, aadaa, highly ecotypified  seena qabeessa ta’ee fi haala haasawaatiin kan raawwatamu yoo ta’u, sadarkaa xiinsammuutti bakka bu’iinsa fakkeenyaa amantaa afoolaa fi muuxannoo waloo kan calaqqisiisu fi akka irra deebi’ee mirkaneessuutti kan tajaajilu kan yeroo baay’ee qabame dha gatiiwwan garee duudhaa isaa keessaa ta’e.
Haqa

**Haqni** ykn **danneen** yaad-rimee sakkoo fi seera irratti argamu yoo ta’u, namoonni haala haqa qabeessa, walqixaa fi madaalawaa ta’een nama hundaa ilaaluu jechuudha.

## Seeraan
Mootummoonni fi keessumaa torobbii fi manneen murtii hawaasa irra caalaan seerota akka bitaman ilaalu . Nama seeraaf hin ajajamne adabuu waan danda’aniif, namoonni baay’een seerri haqa qabeessaa fi nama hundaaf tokko ta’uu akka qabu irratti walii galu. Garuu mootummoonni yeroo tokko tokko seera namoonni baay'een haqa miti jedhanii amanan ni baasu . Namoonni baay’een kana yoo amanan, namoonni seera kanaaf kabaja dhabuu fi seeraaf ajajamuu diduu illee ni danda’u. Haa ta’u malee, hawaasa dimokiraatawaa keessatti seerri mataan isaa karaa itti jijjiiru ykn seera haqa hin qabne kana ofirraa ittisu qaba.

## Walqabsiisota
* Carlo Biotti
Sodaa

Sodaan akkaataa adda addaatiin haala currisaa miira sodaa mataa namaa, kaka’umsa dabaluu fi balaadhaaf deebii kennuudhaan tarkaanfii eegumsaa fudhachuuf qophii ta’uudhaan kan amala qabu jedhamee ibsama. Miirri kun balaa dhugaa, dhihoo jiru irraa ykn gara fuulduraatti miidhaa akka geessisu tilmaamuun kan maddu ta’uu danda’a. Namoota keessatti sodaan haala walmadaaluu danda’a—balaadhaaf deebii ariifataa akka kennu kan jajjabeessu—akkasumas yeroo garmalee ykn sababa malee ta’u kan hin madaqne ta’uu danda’a, kunis akkuma jeequmsa yaaddoo adda addaa keessatti mul’ata.
Maadee(Currisa)

**Maadee ykn amankaaksuu** jechuun miira namni tokko wanti hin eegamne yoo mudate itti dhaga’amuu danda’uudha. Fakkeenyaaf, namni tokko sagalee guddaa tasa taʼe, akka afuuffaan dhukka'uu, ykn buʼaan taatee tokkoo akka dinqisiifatu itti dhagaʼamuu dandaʼa. Miirri ajaa’ibsiifannaa haala jiru irratti hundaa’uun gaariis ta’e hamaa ta’uu danda’a .
Currisa

**Currisni** taatee roga hedduu qabuu fi muuxannoo namaa keessatti giddugaleessa ta’eedha, miira ofumee, deebii fiiziyoloojii, amala ibsituu fi adeemsa hubannoo adda addaa kan hammate dha. Muummeeleen barnootaa adda addaa kanneen akka xiinsammuu, xiinribee(neuroscience), marraaga, xiwwaasafi saayinsii kompiitaraatiin qoratameera. Curriisni hiikni tokko, kan addunyaa maratti fudhatama qabu hin qabuu ta’us, yaadiddamootni baay’een isaanii currisni taateewwan fayyaa dhuunfaa ykn hawaasummaa nama dhuunfaaf iddoo guddaa qabaniif deebii ta’uu isaa, akkasumas dalagaalee walbarmaataa barbaachisoo ta’an akka tajaajilan irratti walii galu.

Currisni kan uumamu walmakaa walxaxaa hormoonotaa fi sammuu of hin beekneen . Rakkoo guddaa qofaan miira keenya to’achuu kan dandeenyu dammaqinaan carraaqqii gochuudhaan. Hoosistoonni akkaataa jijjiirama haala isaaniitiin amala akka jijjiiran taasisa. Dhimma keenya irratti yeroo tokko tokko jireenya keenya karaa loojikii ta’een jiraachuuf yaalii goonu irratti fiigu.

Hiikni saayinsii salphaa miti; hiikoonni 90 ol ogeeyyiin kennamaniiru.  Hiikni currisaa wantoota sadii of keessatti hammachuu qaba:

# muuxannoo dammaqaa (miira) .
# ibsa namoota birootiin arguu danda’an
# gocha qaamaa (' kakaasaa xiinqaamaa ') .

Hiikni tokko kunooti:

: "Currisni taatee xiinsammuu walxaxaa ta'ee fi bineensonni ykn namoonni jireenya isaanii keessatti kan uumamudha. Currisni kaka'umsa qaamaa, haala sana madaaluu, amala ibsituu, fi muuxannoo dammaqaa of keessatti qabata. Currisni miira, faara, inaajjii, sankaka, amala, fi kaka'umsa waliin wal qabata.

Gama qaamaatiin miiraan sirna qaamaa waggoota miliyoona dhibbaan lakkaa’amaniif hojjetan of keessatti qabata. Isaanis sirna hormoonii, sirna narvii of danda’ee fi wiirtuuwwan sammuu ‘gadii’ ( sammuu duubaa fi sammuu gidduu ) dha.

## Hiikkoo
Xiin-sammuu fi marraaga keessatti, Currisni akkaataa adda addaatiin muuxannoo dammaqaa, kan mataa ofii ta’ee fi jijjiirama fiiziyoloojii adda ta’ee fi amala ibsituu wajjin kan walqabatu ta’ee ibsama. Currusoonni yeroo baay’ee amala qulqullina isaaniitiin (fkn, kan namatti tolu ykn kan hin tolle), cimina isaanii fi yeroo turtii isaaniitiin ramadamu. Isaanis qaamolee hedduu akka qaban hubatamuu danda’u:

* **Muuxannoo mataa ofii:** haala miira dhuunfaa, keessoo (fkn, miira gammachuu ykn gadda).
* **Deebii fiiziyoloojii:** jijjiirama qaamaa kan akka jijjiirama dha’annaa onnee, sadarkaa hormoonii fi sochii niwuroonii.
* **Amala ibsituu:** gochoota ilaalamuu danda’an kanneen akka ibsa fuula, sochii qaamaa fi sagalee dhageessisuu.
Sansaka

**Sansaka** jechuun amala yaada, miiraa fi amala nama dhuunfaa namoota biroo irraa adda taasisan agarsiisa. Amaloonni bara baraa kunniin, yeroon darbaa deemuun karaa qindoomina jeneetiksii, naannoo fi aadaatiin guddatan, akkaataa namoonni addunyaa wajjin walitti dhufeenya qaban irratti haala walfakkaatu ibsuuf gargaaru. Hiikni dhuunfaa garaagarummaa qabaatus, yaadonni baay’een isaanii, gama tasgabbaa’aa ta’e kan saayikoloojii nama tokkoo kan amala fi sirreeffama jireenya guutuu irratti dhiibbaa geessisan kan of keessaa qabu ta’uu irratti walii galu.

Xiin-sammuu keessatti,namni  dhuunfaan akka waliigalaatti akka amala addaa fi tasgabbaa’aa amala fi adeemsa xiinsammuu nama dhuunfaa tokkootti hubatama. Amaloonni kun amala, hubannoo fi deebii miiraa nama tokkoo irratti dhiibbaa geessisu. Amaloonni dhuunfaa sababa muuxannoo jireenyaa fi jijjiirama guddinaatiin yeroon guddachuu kan danda’an ta’us, gama hedduun walfakkaataadha, kunis amala namaa hubachuu keessatti dhuunfaan xiyyeeffannoo giddugaleessaa taasisa.
Dala

**Dalli**  miira cokiisafi iccitii jaalalaan walqabatee jiruudha . Hariiroo keessatti, gara nama biraatti hawwata miiraa cimaa of keessaa qaba. Hariiroon jaalalaa saalqunnamtii utuu hin taʼin, miira irratti xiyyeeffata . Dalli jaalala pilaatoonikii irraa adda .

Yeroo baayyee jaalalli jalqaba hariiroo irratti cimaadha. Jaalalli sun akka hin deebine  fi yaaddoo  wajjin dhufa.
Inaajii

**Inaajii(mood) ykn miira** jechuun haala miiraa sammuuti. Isaanis eeyyantaa ykn hi'eentaa ta’uu danda’u. Namoonni yeroo tokko tokko "miira gaarii" keessa jiru jedhu, yoo gammadan, ykn "miira badaa" yoo gaddan, ykn aaran . Inaajiin sa’aatii ykn guyyoota hedduudhaaf turuu danda’a.
Coraa

Jecha xiinsammuutiin, Coraa jechuun currisa yaad-mullataan hubachuudha. Currisni akka deebii ofumaan, baayoloojii irratti hundaa’e kan kaka’umsaaf (kan akka sodaa ykn gammachuu) ilaalamuu kan danda’u yoo ta’u, miirrii hiika nama dhuunfaa fi muuxannoo mataa deebii kanaa bakka bu’a. Fakkeenyaaf, namni tokko miira sodaa akka jijjiirama qaamaa saffisaa walitti aansuun (fkn, dha’annaan onnee dabaluu, dafquu) fi yeroo walfakkaatutti sodaa akka itti dhaga’amu beekuu danda’a. Haalli keessoo kun—miirri—haala miiraa keenya irratti xiinxaluu fi akka dabarsinu nu dandeessisa.
Eroticism jedhamuun beekama

**Miriixummaan** amala miira saalqunnamtii, fedhii fi miira saalqunnamtii kakaasu ykn cimsudha. Bal’inaan yoo ilaalle, falaasama, miidhaginaa fi aadaa fedhii saalqunnamtii, jaalala jaalalaa fi ibsa miiraa ibsuudha. Yaad-rimee kaka’umsa saalaa wajjin walitti dhiyeenyaan kan walqabatu ta’us, eroticism yeroo baay’ee nuances xixiqqoo bareedina, aartii fi walitti dhiyeenya miiraa kan hammate yoo ta’u, akka muuxannoo dhuunfaa fi taatee hawaasummaan ijaarameetti hubatama.
Ruubidiyeemii

**Ruubidiyaamiin** gabatee peeriyoodii keessatti mallattoo keemikaalaa Rb qaba *.* Lakkoofsi atoomikaa isaa 37 dha.
Darabaa

Darabaa jechuun horii yeroo yeroon socho’u agarsiisa—kan akka hoolaa, re’ee, loon ykn re’ee—dheedichaa bonaayyaa lafa dakee irraa gara dheedichaa ganna olka’iinsa olka’aa ta’etti (ykn faallaa kanaatiin) dha. Godaansa walitti fufiinsa qabuun kan beekamu tikfattee irraa adda ta’ee, darabaa naannoo dheedichaa hundeeffame gidduutti marsaa waqtii tilmaamamuu danda’u of keessaa qaba. Godaansi waqtii kun kan karoorfamee fi karaa aadaa kan hordofu yoo ta’u, yeroo baay’ee dhalootaaf kan eegamudha.
Seeziyeemii

**Seeziyeemiin** elementii keemikaalaa lakkoofsi atoomikaa 55 gabatee piriyoodii irratti qabuudha. Mallattoon isaa **Cs** dha.

Seeziyeemiin sibiilli alkaaliiti . Qabxiin baqinaa isaa gadi aanaadha (28&nbsp;°C). Garmalee deebii kenna . Sababa walnyaatinsa guddaa waan qabuuf keemikaala balaafamaa dha. Qilleensa keessatti ibidda ofitti qabsiisuu (ignite) ta’uu danda’a. Bishaan waliin wal qunnamuun ni dhoo’a . Sibiilota alkaaliin biroo caalaa bishaan waliin walnyaatinsa cimaa qaba. Sababa kanaan, seeziyeemiin zayita albuudaa keessatti kuufama . 

Seeziyeemiin elementii baay’ee hin argamnedha. Lafa irratti seeziyeemiin xiqqaa waan ta'eef, baay'ee qaala'aa dha. Qaamni namaa seeziyeemii hin barbaachisu. Hamma guddaa yoo ta’e, kompaawundootni keemikaalaa isaa s summii salphaa ta’u sababiin isaas pootaasiyeemiitti dhihoo waan ta’eef, kan qaamni barbaachisu.