Harkisoo

**Harkisni Lafaa** (Afaan Ingiliffaan: **Gravity**) humna uumamaa bu'uuraa kan wantoonni hanga (mass) ykn anniisaa qaban kamiyyuu ittiin wal-harkisaniidha. Jireenya keenya guyyuu keessatti, harkisni lafaa wantootaaf ulfaatina kenna, yeroo ol-darbataman deebisee lafatti buusa. Garuu dhiibbaan isaa kanuma qofa miti. Harkisni lafaa Addeessa lafa irra akka naannooftu, pilaaneetonni Aduu irra akka naanna'an, akkasumas urjiilee fi rudaaleen (galaxies) akka walitti qabamanii turan taasisa. Dhugaa dubbachuuf, uumamuu fi jiraachuu adunyaa (universe) kanaatiif harkisni lafaa humna murteessaadha.

Harkisni lafaa humnoota bu'uuraa afuran keessaa isa laafaa ta'us, fageenya daangaa hin qabne irratti hojjechuu danda'a. Kanaaf, qaamolee gurguddoo akka pilaaneetotaa, urjiilee, fi rudaalee gidduutti humna olaanaa ta'ee mul'ata.

## Seenaa Qorannoo Harkisa Lafaa
Hubannoon waa'ee harkisa lafaa qabnu yeroo dheeraa keessatti suuta suutaan guddachaa dhufe.

### Bara Durii irraa Hanga Warraaqsa Saayinsiitti
Falaasfaan Giriikii durii, **[[Aristotle|Aristootil]]**, wantoonni ulfaatoon warra salphaa caalaa saffisaan akka kufan amana ture. Yaadrimeen kun waggoota 2000 oliif fudhatama qaba ture. Haa ta'u malee, jaarraa 17ffaa keessa, **[[Galileo Galilei|Galiiloo Galiilee]]** yaalii gaggeesseen, wantoonni (ulfaatina adda addaa qaban illee) yoo dhibbaan qilleensaa (air resistance) irraa haqame, saffisa wal-qixa ta'een akka kufan mirkaneesse. Kunis hubannoo saayinsii harkisa lafaa keessatti tarkaanfii guddaa ture.

### Seera Harkisa Waliigalaa Niwutan
Bara 1687, **[[Isaac Newton|Isaaq Niwutan]]** kitaaba isaa *Principia Mathematica* jedhamu keessatti, seera herregaa harkisa lafaa ibsu kan jalqabaa maxxansiise. Seerri Harkisa Waliigalaa Niwutan (Newton's Law of Universal Gravitation) akka jedhutti:
"Wantoonni hanga qaban lama kamiyyuu humnaan wal-harkisu. Humni kun kallattiin bu'aa hanga wantoota lamaanii wajjin wal-madaala, fageenya gidduu isaanii iskuweeriidhaan immoo faallaan wal-madaala."

Hima walqixa isaa:
: F = G \frac{m_1 m_2}{r^2} 
Iddoo:
* *F* humni harkisaa ti.
* *m₁* fi *m₂* hanga wantoota lamaanii ti.
* *r* fageenya wiirtuu wantoota lamaanii gidduu jiruudha.
* *G* dhaabbataa harkisaa kan gatiin isaa 6.674 \times 10^{-11} \ \mbox{N} \cdot (\mbox{m}/\mbox{kg})^2 ta'edha.

**Milkaa'ina Seera Niwutan:** Argamuun pilaanetii **Neeptuuniin** seera Niwutanf ragaa guddaa ture. Marsoon (orbit) Yuuraanos akkuma tilmaamame sirrii hin turre. Sayintistoonni seera Niwutan fayyadamuun, pilaanetiin biraa kan hin mul'anne dhiibbaa geessisaa jira jedhanii tilmaaman. Bakka isaan tilmaamanittis Neeptuuniin argame.

**Daangaa Seera Niwutan:** Haa ta'u malee, seerri Niwutan marsoo pilaanetii Meerkurii isa sirriitti ibsuu hin dandeenye. Rakkoon kun hanga tiyooriin Einstein dhufutti hin furamne.

### Sadhata Waliigalaa Einstein
Bara 1915, **[[Albert Einstein|Albert Einstein]]** Sadhata Waliigalaa (General Relativity) isaa maxxansuun, hubannoo waa'ee harkisa lafaa guutummaatti jijjiire. Akka tiyoorii kanaatti, harkisni lafaa humna akka Niwutan ibsetti miti.

#### Yomiyyoofi-iddoo Jallate (Curved Spacetime)
Akka Einstein-tti, harkisni lafaa bu'aa jallachuu *yomiyyoofi-iddoo* (spacetime) kan hanga (mass) fi anniisaan uumamudha. Yaad-rimee kana salphaatti ibsuuf:
* Yomiyyoofi-iddoo akka shiboo diriirfametti yaadi.
* Yoo kubbaa ulfaataa (fkn, Aduu) shiboo kana irra keesse, shiboon sun ni jallata (gadi dhiibama).
* Yoo kubbaa xiqqaa (fkn, Lafa) jallina sana biratti gadi lakkifte, kubbaan sun gara kubbaa guddaatti naanna'uu jalqaba. Sochii kubbaa xiqqaa kana akka "harkisa lafaa" tti hubanna.

Kanaafuu, harkisni lafaa humna qaama tokko irraa gara isa kaaniitti darbu osoo hin taane, wantoonni daandii qajeelaa isaanii kan yomiyyoofi-iddoo jallate keessa jiru hordofuu isaaniiti.

Tiyooriin Einstein raafama marsoo Meerkurii sirriitti ibsuu danda'eera, akkasumas ifti illee yeroo qaama hanga guddaa qabu bira darbu akka jallatu tilmaamee, kunis yaaliidhaan mirkanaa'eera.

## Harkisa Lafaa fi Fiiziksii Ammayyaa
Har'as harkisni lafaa iccitii hedduu qaba. Fiizisistoonni tiyoorii *Harkisa lafaa Haagoo* (Quantum Gravity) uumuuf yaalaa jiru. Kunis tiyoorii Sadhata Waliigalaa kan waa'ee harkisa lafaa ibsuu fi Fiiziksii Haagoo kan waa'ee humnoota biroo sadan (elektiroomaagneetikii, niwukilaraa cimaa, fi laafaa) ibsu walitti fiduuf yaala.

## Faayidaa fi Barbaachisummaa
Harkisni lafaa jireenya keenyaaf fi uumama adunyaatiif murteessaadha:
* **Lafa irratti:** Nu lafa irratti akka dhaabbannu, bishaan laggeen keessa akka yaa'u, fi atmosferiin lafa akka hin baqanne taasisa.
* **Sirna Soolaaritiif:** Pilaaneetonni Aduu irra akka naanna'an taasisa.
* **Koosmoolojii:** Urjiilee fi rudaaleen (galaxies) akka uumaman sababa guddaadha.