open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Masrii

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Masrii** (  : منتخب مِصْر لِكُرَّةُ الْقَدَم

), maqaa ijoollee " **Fara'oonota** " (  : الفراعنة

), kubbaa miilaa idil-addunyaa dhiiraa irratti Masrii bakka bu'a, akkasumas Waldaa Kubbaa Miilaa Masrii (EFA), qaama kubbaa miilaa Masrii bulchutiin kan bulfamudha. 

Masriin garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Afrikaa umrii dheeraa yoo taatu waancaa Afrikaa yeroo torba rikoordii galmeessiteetti . Masriin waancaa addunyaa irratti taphoota sadii kan taphatte yoo ta'u, yeroo jalqabaaf garee Afrikaa fi Baha Giddu Galeessaa taphoota irratti hirmaate. Goolii eegaa isaanii duraanii Essam El Hadary taphataa umuriin isaa guddaa waancaa addunyaa irratti taphate ta'uunis rikoordii qaba. Akka idil-addunyaatti Masriin waancaa addunyaa FIFA U-20 U-20 Arjentiinaa 2001 irratti Meedaaliyaa Biroonzii argatteetti.

Waancaa Addunyaa bara 1934, 1990, 2018, fi 2026f darbeera.
Al Hilaal SFC

**Kilabii Kubbaa Miilaa Sa'uudii Al Hilaal** (  : نادي الهلال السعودي

), salphaatti **Al Hilal** jedhamuun kan beekamu kilabii ispoortii hedduu ogummaa qabu yoo ta'u, teessoo isaa Riyaad, Sa'udii Arabiyaa keessa jira. Gareen kubbaa miilaa isaanii Liigii Ogeessota Sa'udii irratti dorgoma . Afaan Arabaatiin Al Hilal jechuun *ji'a* Ji'aa jechuudha . Kilabii Eeshiyaa keessatti faayame yoo ta'u, waancaa ofiisaa 66 injifateera. Al Hilal akkasumas waancaa ardiilee baay'ee Eeshiyaa keessatti galmeessuun rikoordii qaba, akkasumas waancaa Liigii Piroofeeshinaalaa 18 galmeessisuun rikoordii qaba. 

Waxabajjii 16 bara 1957 kan hundeeffame Al Hilaal erga bara 1976 hundeeffamee kaasee bara dorgommii hunda irratti hirmaatan sadii keessaa tokko.

Walumaagalatti Al Hilaal dorgommii dachaa irratti waancaa ofiisaa 68 injifateera,

Dorgommii biyya keessaatiin waancaa Liigii Piroofeeshinaalaa 19, waancaa Gonfoo Prinsi 13, waancaa Federeeshinii Sa’uudii torba, waancaa mootii kudhan, waancaa Suuper sadii rikoordii, akkasumas waancaa Hundeessaa Sa’uudii .

Ardii irratti, Al Hilal waancaa Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Eeshiyaa saddeet injifateera — Shaampiyoonsi Liigii AFC bara 1991, 2000, 2019 fi 2021, waancaa mo'attoota waancaa Eeshiyaa bara 1997 fi 2002, fi waancaa Suuper Eeshiyaa bara 1997, 2000 . Adoolessa bara 2009tti Al Hilal IFFHS tiin Kilabii Eeshiyaa cimaa Jaarraa 20ffaa jedhamuun badhaafame. 

Akka idil-addunyaatti Al Hilal waancaa kilaboota addunyaa FIFA irratti taphoota dachaa taphateera, Waancaa Kilaboota Addunyaa bara 2022 irratti lammaffaa ba'aniiru .
Persija Jaakaartaa

**Persatuan Sepakbola Indonesia Jakarta** (  'Waldaa Kubbaa Miilaa Indooneeshiyaa Jakarta'; gabaabfamee **Persija** ), yeroo baayyee **Persija Jakarta** jedhamuun kan beekamu, kilabii kubbaa miilaa ogummaa Indooneezhiyaa magaalaa guddoo Indooneezhiyaa Jakarta keessatti argamudha. Persija Jakarta kilaboota kubbaa miilaa Indooneezhiyaa keessatti milkaa'ina guddaa qaban keessaa tokko yoo taatu, waancaa Liigii Indooneezhiyaa 2 fi waancaa Perserikatan 9 injifatteetti. Indooneezhiyaan biyya walaba ta'uu ishee waggaa kudha shan dura bara 1930tti dorgommiin guutuu biyyattii erga jalqabee liigii gadi aanaa keessa taatee hin beeku.  Persijaan kilaboota biroo jaha waliin waldaa kubbaa miilaa Indooneezhiyaa PSSI hundeessan keessaa tokko. Dorgommiin Persija hundeessaa PSSI waliin qabdu Persib Bandung waliin waggoota kurnaniif kan ture yoo ta'u, darbee darbee jeequmsaan kan manca'edha.
Faasiil Keeneemaa SC

**Kilabiin Ispoortii Fasil Kenema** ( Afaan Amaaraa : ፋሲል ከነማ ስፖርት ክለብ), **Fasil City** jedhamuunis kan beekamu, kilabii kubbaa miilaa Itiyoophiyaa ogeessa ta'ee fi naannoo Amaaraa Gondar, teessoo isaa godhatedha. Piriimiyerliigii Itoophiyaa, kutaa kubbaa miilaa Itiyoophiyaa olaanaa ta'e keessatti taphatu.
Shifgumasii

**Shifdambalii guguddisoo madanaan si'aa'uu(Shifgumasii)** jechuun meeshaa atoomota fayyadamuun anniisaa gadi lakkisuudhaan ifaafi ho’a oomishudha. Bara 1950moota keessa Chaarlis Haard Taawuunsiin kan kalaqamedha. Maser raafama xixiqqoo atoomota keessa jiran fudhatee guddisee raadiyaashiniin elektiromaagneetikii gadhiisa . Jalqaba irratti jecha gabaabduu **shifgumasii** ykn ' **Shif**dambalii **gu**guddisoo **ma**danaan **si**'aa'uu(Shifgumasii)' jedhuun kan waamaman turan. Dambaliiwwan raadiyoo irra caalaan isaanii irraa adda ta’ee, dambaliiwwan maser dheerina dalgee baay’ee walfakkaataa qabaachuu barbaadu. Fayyadamni isaanii jalqaba kan tilmaame Albert Einstein ture . Bara 1960moota keessa maasaroonni dheerina dalgee optikaalaa akka baasan kan hojjetaman yoo ta'u, yeroo muraasa booda laayizaroota jedhamanii waamaman.
Al Nassr FC

**Kilabii Kubbaa Miilaa Al Nassr** (  : نادي النصر السعودي

; ** jechuun *Injifannoo* jechuudha ) kilabii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Sa'udii Arabiyaa yoo ta'u teessoo isaa Riyaad godhate . Waxabajjii 24 bara 1955 kan hundeeffame yoo ta'u, kilabichi taphoota dirree isaa irratti taphatu Al-Awwal Park . Halluun mana isaanii keelloo fi buluu gadi fagoo yoo ta’u, halluun fagootti immoo halluu diimaa dukkanaa’aa dha.

Al Nassr kilaboota Sa'udii Arabiyaa keessatti milkaa'ina guddaa qaban keessaa tokko yoo ta'u, waancaa ofiisaa 28 injifateera.  Sadarkaa biyya keessaatti kilabichi waancaa Pro League kudha saddeet, King Cup ja'a, waancaa Crown Prince's sadii, waancaa Federeeshinii sadii, fi waancaa Super lama injifateera. Sadarkaa idil-addunyaatti bara 1998 waancaa mo'attoota waancaa Eeshiyaa fi waancaa Suuper Eeshiyaa lamaan isaanii iyyuu fudhachuun dachaa seena qabeessa Eeshiyaa argataniiru, bara 2023 ammoo waancaa Shaampiyoonsi Kilaboota Arabaa injifataniiru. Al Nassr waancaa kilaboota GCC lamas injifateera.
Fageettoo

**Fageettoon** meeshaalee elektirooniksii fageenya gabaabaa irraa haada malee hojjatuudha. Akkaataa idileetti ajaja gara meeshaa to’atutti dabarsuudhaaf asattoo diimaachii (IR) ykn dambalii raadiyoo fayyadama. Fageettoolee yeroo baay’ee sagilaala, taphachiisaa DVD, sirna tiyaatira manaa, qabbaneessituu fi meeshaalee elektirooniksii biroo hedduudhaaf itti fayyadama.
Haadhmaanyaa

Afoola keessatti, **haadhmaanyaa ykn gannee-qurxummii** uumama bishaan keessa jiraatu kan mataa fi qaama gubbaa 

namaa dubartii fi funyaan qurxummii qabudha.  haadhmaanyaaleen afoola aadaa hedduu addunyaa guutuu, Awurooppaa, Eeshiyaa fi Afrikaa dabalatee keessatti mul'atu.

haadhmaanyaaleen yeroo tokko tokko taateewwan balaafamaa kan akka lolaa, obomboleettii, doonii caccabuu, fi bishaaniin liqimfamuu wajjin wal qabata. Duudhaa afoolaa biroo keessatti (ykn yeroo tokko tokko duudhaa walfakkaataa keessa), tola ooltummaa ykn faayidaa kan qaban, eebba kan kennan ykn nama jaallachuu danda’u.

Dhiiraan wal gitu kan mermaid merman yoo ta'u, akkasumas nama beekamaa afoolaa fi heraldry keessatti . Duudhaan waa’ee fi arguun mermen kan haadhmaanyaaleen caalaa baay’ee xiqqaa ta’us, akka waliigalaatti gita isaanii dubartootaa wajjin akka jiraatan tilmaamameera. Dhiiraa fi dubartiin walitti qabamanii yeroo tokko tokko nammaanyaa  jedhamanii waamamu.
Cabaquu

**Cabaquu** jechuun dandeettii dubbii namni tokko sagaleewwan akka ( s , z , ts, ch ) dogoggoraan sagaleessuuti.  Yeroo baay’ee dubbii dogoggoraa kun dubbii ifa hin taane fida. walumaagalattii,cabaquun akka hin beekamnetti ykn akka ifa hin taanetti dubbachuu ykn sagaleessudha.
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Hindii

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Hindii** kubbaa miilaa idil-addunyaa irratti Hindii bakka bu'ee kan hojjetu yoo ta'u, Federeeshinii Kubbaa Miilaa Hindii Guutuu (AIFF) tiin kan bulfamudha.

Gareen kun garee Kibba Eeshiyaa keessaa isa gaarii ta'ee kan ilaalamu yoo ta'u, bara 1951 fi 1962 tapha Eeshiyaa irratti meedaaliyaa warqee lama kan argate yoo ta'u, bara 1956 Olompikii Gannaa irratti ammoo sadarkaa 4ffaa ba'eera. Hindiin waancaa addunyaa FIFA irratti hirmaattee hin beektu, biyyoonni garee dorgommii isaanii keessa jiran kaan hundi erga ofirraa ba'anii booda waancaa addunyaa bara 1950f akka durtiitti darbanis. Haa ta'u malee Indiyaan osoo dorgommiin kun hin jalqabin ofirraa baate. Gareen kun yeroo afur waancaa Eeshiyaa AFC, shaampiyoonaa kubbaa miilaa olaanaa Eeshiyaa irratti hirmaatee bara 1964 sadarkaa lammaffaa ta'uun xumureera. Hindiin dorgommii kubbaa miilaa naannoo olaanaa Kibba Eeshiyaa keessatti Shaampiyoonaa SAFF irrattis hirmaatti . Bara 1993 erga jalqabamee as yeroo sagal rikoordii dorgommii kanaa injifataniiru.

Jaarraa 21ffaa keessatti injifannoo Shaampiyoonaa SAFF cinaatti Indiyaan bara 2007 fi 2009 waancaa Nehru Cup injifatteetti. Hindiin bara 2008 AFC Challenge Cup, gareen kun garaagarummaa waggoota 27 booda waancaa Eeshiyaaf darbe.
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Singaapoor

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Singaapoor** ( Maalaay : *Pasukan bola sepak kebangsaan Singaapuraa*, Chaayinaa &#x3A;新加坡国家足球队, Taamill : Afaan Oromoo fi Jechoota Dinqisiiso Afaan Oromoo அணி ) kubbaa miilaa idil addunyaa dhiirota olaanootiin Singaapoor bakka bu'ee taphata. Waldaa Kubbaa Miilaa Singaapoor (FAS), qaama kubbaa miilaa Singaapoor bulchu, kan Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Eeshiyaa (AFC) fi Federeeshinii Kubbaa Miilaa ASEAN naannoo (AFF) waliin hidhata qabuun kan qophaa’edha. Halluun garee kanaa diimaa fi adii dha. Singaapoor afaaniin "The Lions" jedhamuun beekamu. 

Singaapoor gareewwan biyyoolessaa Eeshiyaa keessatti durii ta'an keessaa tokko yoo taatu, FAS waldaa kubbaa miilaa ardii kana keessatti durii ta'eera.  Biyyattiin baay'inni ummataa xiqqaa ta'us, akka waliigalaatti gareewwan ollaa ishee gurguddoo fi baay'ee ummata baay'ee qaban waliin dorgommii cimaa taasisan wal duraa duubaan oomishuudhaan ulfaatina ishee ol rukutteetti.

Kun milkaa'ina isaa isa guddaa keessatti mul'achuu danda'a, isaanis Shaampiyoonaa AFF naannoo keessatti dhufan, Singaapoor bara 1998, 2004, 2007, fi 2012 yeroo afur injifatteetti. Singaapoor garee jalqabaa gocha kana galmaan ga'ee fi garee tokkicha tapha xumuraa taphatte hunda irratti injifatedha. Bara 1998 Singaapoor tapha xumuraa irratti Veetnaam injifachuun waancaa kubbaa miilaa idil-addunyaa guddaa biyyattiin jalqabaa injifatte. Dorgommii bara 2004–05 irratti Singaapoor tapha xumuraa miila lamaatiin Indooneezhiyaa waliigalatti 5-2n injifatte. Singaapoor bara 2007 waancaa kana qabattee, tapha xumuraa irratti waliigalatti Taayilaandi 3-2n injifatte. Bara 2012tti Singaapoor yeroo 4ffaaf waancaa kana galmeessisuun, ammas shaampiyoonaa yeroo sadii Taayilaandiin waliigalatti xumura irratti 3-2n injifatte.

Singaapoor konfedereeshinii xiqqaa isheetiin alattis bu’aa guddaa galmeessiteetti. Bara 2007 dorgommii waancaa Eeshiyaa AFC irratti Singaapoor garee Iraaq Iraaq waancaa Eeshiyaa injifachuuf karaa irra jirtu qofa ta'e . Singaapoor bara 2006 fi 2009 dirree isaa irratti Chaayinaa waliin 0-0 fi 1-1n qixa baateetti. Amajjii bara 2008 Awustiraaliyaanis Singaapoor injifachuu dadhabde yeroo taphichi goolii malee qixa xumurame. During the 2018 FIFA World Cup qualifiers, Jaappaan dirree ishee irratti Istaadiyeemii Saitama irratti Singaapooriin qixa baatee, tapha garee kana keessatti qabxii gadi buuse qofa ta'uu isheeti.
Garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Indooneezhiyaa

**Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Indooneezhiyaa** (Tim nasional sepak bola Indonesia) kubbaa miilaa idil addunyaa irratti Indooneezhiyaa bakka bu'ee taphata . Garee Eeshiyaa jalqabaa waancaa addunyaa FIFA irratti hirmaate yoo ta'u keessumaa maxxansa bara 1938 akka Daach East Indies jedhamuun hirmaate .   Marsaa jalqabaa irratti Haangaariin 6-0n mo'amuun ishee waancaa addunyaa kana irratti hirmaachuu qofaadha. Haala kanaan Indooneezhiyaan garee taphoota xiqqaa taphate (1) fi gareewwan goolii xiqqaa galmeessan keessaa tokko (0) ta'uun riikardii waancaa addunyaa qabattee jirti. 

Gareen kun Olompikii irratti kan hirmaate bara 1956 qofa ture .  Indooneezhiyaan yeroo shan waancaa AFC Eeshiyaaf kan darbite yoo ta'u, maxxansa bara 2023 irratti yeroo jalqabaaf gara sadarkaa kuffisuutti darbuun marsaa 16ffaa keessaa baate. Indooneezhiyaan tapha Eeshiyaa bara 1958 Tookiyootti gaggeeffameen meedaaliyaa nadhii argatteetti.  Gareen kun yeroo jaha wal qixa xumura Shaampiyoonsi AFF gahe garuu shaampiyoonaa ta'ee hin beeku. Garee ASEAN waliin dorgommii naannoo qooddatu, keessattuu dorgommii Maaleeziyaa waliin taasisan, adda durummaan waldhabdee siyaasaa fi aadaa irraa kan ka’e.
Giingisuu

**Giingisuu** jechuun dubbii dubbachuuf rakkachuu ykn walitti fufinsaan dubbachuu dadhabuudha. Namni giingisu waan jechuu deemu ni beeka garuu jechuu dadhaba. jecha tokkicharra deddeebi'uu ykn dheereysuu ykn jiddutti dubbachuu dhaabuudha.
Dhukee

**Dhukee** akkaataa fangasii fi biqiltoonni sanyii hin qabne tokko tokko ( kaarroo fi moosii ) itti wal hormaatanidha .  Akkasumas yeroo dheeraaf lubbuun jiraachuuf baakteeriyaadhaan kan hojjetamanidha. Pirootozowaan tokko tokkos dhukeewwan yeroo dheeraaf lubbuun jiraachuu danda’an ni uumu.

dhukeewwan biqiltoota sanyii lubbiyyoo tokkicha ta'anii gara bullaa daraara ykn Biqila saallubbiyyaawaa biqilanqaaquu(ovule) keessaatti guddatan . Caasaan sanyii biqiltoota ol’aanoo keessatti dhukeewwan caalaa walxaxaa dha. 'Kalaqni' sanyii inni guddaan soorata isaan miciree guddachaa jiruuf, kan dhukeewwan hin qabneedha.

## Dhukeewwan Gosukkoo
Gosukkoo (fakkeenyaaf, habuuttaa ) dhukeewwan kan uumu yoo ta’u, kunis alsaalawaa ykn saalawaa ta’uu danda’a. dhukeewwan alsaalawaa kun micirjirtiiwwan haaraa guutummaatti warra isaa wajjin wal fakkaatu gochuuf meeshaa jeneetikii of keessaa qabu. 

**Qummee kornaalaa(Conidia)** saal-malee,  **dhukeewwan** hin sochoone kan fangasii ; akkasumas akkaataa adeemsa lubbiyyoo hirqixxoon itti uumaman irraa kan ka'e **dhukee hirqixxoo(mitospore)** jedhamu . Isaan lubbiyyoota baadirqeenxeen jeneetikiidhaan warra baadirqeentee(haploid) wajjin walfakkaataniidha, yoo haalli mijataa ta’e gara orgaanizimii haaraatti guddachuu danda’u, fi faca’iinsa keessatti tajaajilu.

## Dhukeewwan baakteeriyaa
Dhukeewwan baakteeriyaa garmalee dandamatu. Fakkeenyaaf, dhukoonni teetanasii fi antraksii, biyyee keessa waggoota dheeraaf jiraachuu danda’u. Ka’umsi dhukoonni kanaa kan argame jaarraa 19ffaa keessa yoo ta’u, yeroo ogeessi baayoloojii tokko shifargaa jalatti qaama xiqqaa geengoo fi ifaa lubbiyyoo baakteeriyaa keessa jiru hubate. Kunis baakteeriyaan kun daqiiqaa shanif yeroo bilcheefamullee lubbuun hafeera. Kunis baakteeriyaa ajjeese malee ispoorota hin ajjeesne. Yeroo haalli sirrii ta’etti biqilan.  fuula 186

## Dhukeewwan biqiltootaa
Biqiltoonni wal jijjiirraa dhalootaa qabu . Dhaloota keessaa tokko Margoodhukee kan ispoorota saaliramni kan uumu yoo ta'u inni kaan ammoo gaameetoofaayitii kan gaameetota oomishudha .

## Wabiiwwan
Gaalchina

Xiinjiree keessatti **gaalchi** taatee guddina ykn sochii garagalchuu orgaanizimii tokkoo, yeroo baay'ee biqiltuu, kulkulfannaa rifachisoo naannoo agarsiisudha . gaalcha keessatti, kulkulfannaan kun kallattii rifachiisoo  irratti hundaa'a (faallaa sochii kulkulfannaa  , isaanis kulkulfannaan kallattii hin taane). Gaalchi yeroo baay’ee kan moggaafaman kaka’umsa hirmaatan irraa kan ka’e yoo ta’u; fakkeenyaaf, gaalchifni(phototropism) sochii gara madda ifaatti godhamu yoo ta’u, aneemootiroopizimiin immoo deebii fi madaqfamuu biqiltoonni qilleensaaf kennanidha.  

### Gaalchifa
Gaalchifni kulkulfannaa biqiloonni ifa aduuf taasisanidha. Walumaagalatti, yeroo baay’ee jirmi isaanii gaalchifa eeyyantaa kan agarsiisan yoo ta’u, hiddi ammoo gaalchifa hi'entaa agarsiisu. Fknf: dameen biqilaa gara ifni aduu jirutti jal'achuun guddachuu.

### Gaalcha harkisa lafaa
Innis gosa gaalcha kulkulfannaa bineeldonni fi biqiloonni harkisa dacheef taasisani dha. Jirmi gaalcha harkisa lafaa irratti hi'entaa yoo ta’u hiddi ammoo gaalcha harkisa lafaa irratti eeyyantaa dha. Kunis Gaalcha lafaa jedhamuunis ni waama. Kutaalee biqiltootaa adda addaa keessaa hiddi jalqabaa fi kutaaleen sirna hiddaa biroo murtaa’an kallattiin gara wiirtuu harkisa lafaatti guddachuudhaan gaalcha harkisa lafaa eeyyantaa agarsiisu. Jirmi isaanii wiirtuu harkisa lafaa irraa fagaatanii waan guddataniif gaalcha harkisa lafaa hi'eentaa jedhamanii waamamu. Baaloonni isaanii bakka isaanii kofa sirrii wiirtuu harkisa lafaatiin waan filataniif gaalcha harkisa lafaa qaxxaamuraa dha.

### Gaalcha keemikaa
Wantoonni keemikaalaa muraasni jiru, isaanis qaamolee biqiltootaa keessatti sochii golbaa fiduuf itti gaafatamummaa guddaa qabu. Biqiltoonni keemikaalota murtaa’aniif kulkulfanna kennuudhaan yeroo guddatan, gosti kulkulfannaa kun gaalcha keemikaa jedhamuun beekama. Fakkeenyonni sochii gaalcha keemikaa muraasni daraaraa gara firii jijjiiruu, guddina qasammee habaree yeroo walhormaataa akkaataa gadi bu’uu, sochii tentacles Drosera keessatti fi kkf dha.

### Gaalcha tuqaati
Sochiin guddachuu ykn guddachuu karaa bkulkulfannaa biqiloonni tuqaatiif qaban Gaalcha tuqaati(thigmotropism) jedhama. Fkn: biqiloonni gara waan itti hirkatanii dhaabachuu danda'anitti guddachuu.

### Gaalcha bishaanii
Sochiin ykn guddinni biqiltuu kulkulfannaa biqiloonni bishaaniif taasisan gaalcha bishaanii kan jedhamu yoo ta’u, kulkulfannaa walqixaa rifachisoo bishaanii gaalcha bishaanii jedhama. Gosa sochii kana keessatti hiddi kulkulfannaa gaalcha bishaanii eeyyantaa agarsiisu, akkuma gara bishaanitti socho’anii fi guddatan.
Habarii

**Habariin ykn poolaniin** wanta daakuu ta’ee fi gosoota daraaraa biqiltoota sanyii irra caalaan isaanii keessatti  walhormaata saalaaf kan oomishamuudha.  Innis bullaa daraaraa ( maayikiroogaameetoofaayitii baay’ee hir’ate ) kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis saallubbiyyoo dhiiraa (sanyii kormaa) kan uumudha. bullaan daraara uwwisa jabaa dhukeebariinii(sporopollenin) irraa hojjetamee fi adeemsa sochii isaanii qaama kormaa irraa gara qaama dhalatti biqiltoota daraaraa, ykn bilala dhiiraa irraa gara bilala dubaraa biqiltoota sanyii hin-golgaminee qaban keessatti . Yoo habariin handhuura daraaraa(pistill) ykn bilala dhaala walsimsiisu irratti bu’e, ni fiila, ujummoo habarii sanyii kormaa gara       hanqaaquu(ovule) biqila saallubbiyaawaa dubaraa of keessaa qabuutti dabarsu uuma. bulaan daraara dhuunfaa xiqqaa waan ta’aniif bal’inaan arguuf guddisuu barbaachisa. Qorannoon habarii qorabaree(palynology) kan jedhamu yoo ta'u qorbiqildurii (paleoecology), dhakkalxii(paleontology), qorambaa fi qorannoo ragaa yakkaa (forensics) keessatti faayidaa guddaa qaba . Habariin biqiltoota keessatti argamu meeshaa jeneetikii dhiiraa baadir-qeenxee baattaabullaa(aantarii) daraaraa tokkoo irraa gara simattuubullaa(stigma) kan biraatti dabarsuudhaaf habareessuu alagaa keessatti fayyadama.  Haala of-pooliineesuu keessatti adeemsi kun baataabullaa daraaraa irraa kaasee hanga simattuballaa daraaraa tokkootti raawwatama.
Biilala(xinbiqila)

**Bilali bilalaawaan** qaama sanyii biqiltoota jimnosperm irratti argamudha. Yeroo baay’ee muka kan qabu, ovoid hanga globular kan ta’e, iskeelii fi bracts naannoo siiqqeewwan giddugaleessaatti kan qindaa’an dabalatee, keessumaa conifers fi cycads keessatti . Koonii Piinofaayitaa (conifer clade) caasaa walhormaataa of keessaa qaba. Koonii mukaa **bilala dubartii** yoo ta'u biqiltoota kan oomishudha . The **male cone**, which produces pollen, yeroo baay'ee baala kan qabuu fi bilchina guutuu irratti illee baay'ee xiqqaa kan mul'atu dha. Maqaan "koonii" jedhu afaan Giriikii *konos* (koonii paayinii) irraa kan argame yoo ta'u, kunis maqaa koonii ji'oomeetirii kenne . Gabateewwan dhuunfaa koonii tokkoo *iskeelii* jedhamuun beekamu . *Umbo* koonii konifaaraa kan agarsiisu guddina waggaa jalqabaa iskeelii sanyii koonii irratti kan agarsiisu yoo ta’u, dhuma iskeelii waggaa lamaa irratti akka ba’ee mul’ata. &#x5B; ** &#x5D;
Wirmaat-dhugee

**Wirmaat-dhugeen** lubbu-qabeeyyii niwukilasii(**wirmaata**)fi caamerqaa isaanii membireeniin(**sabaga** **lubbiyyoo**) kan golgamnedha.Pirootozowaan, fangasii, biqiltoonni fi bineeldonni hundi isaanii seelii Wirmaat-dhugee qabu. Isaanis Mandhee Wirmaat-dhugee jalatti ramadamu.
Faangasii

**Marqoon ykn commeen** mootummoota lubbuu akkaan adda addaa fi hawwataa ta'an keessaa isa tokkodha. Orgaanizimoonni kun doobana, raacitifi habuuttaa kan hammatan yoo ta’u, sirnannoo, industirii fi qoricha keessatti shoora murteessaa qabu. Fangasiin biqiltootaa irraa haala adda ta’een footosinteesii hin raawwatan; kanaa mannaa, wantoota orgaanikii caccabsuun soorata argatu. Amalli adda taʼe kun uumama keessatti burkutessitoota barbaachisoodha. Maarqoon orgaanizimoota tambidugee(eukaryotic ) yoo ta’an, jechuunis tambii fi caasaa lubbiyyoo walxaxaa qabu. Cicha lubbiyyoo isaanii chitiin kan of keessaa qabu yoo ta’u, biqiltoota cicha lubbiyyoo seeloosa irratti hundaa’e qaban irraa adda isaan taasisa. Maarqoon karaa saleessaafi mit-saleessaa karaa dhukeen kan wal horu yoo ta’u, kunis karaa qilleensaa, bishaanii ykn lubbu qabeeyyii ta’een babal’achuu danda’a.

## Gosoota Faangasii
Faangasiin gareewwan gurguddoo hedduutti ramadamu:

# **Doobana (Molds**) – Isaan kun fangasiin seel-hedduu kan qaban yoo ta’u, caasaa liilanaawaa(filamentous) tushaa maarqoo (hyphae)jedhaman keessatti guddatanidha. Yeroo baayyee nyaata badaa jiruu fi bakka jiidha qabu irratti argamu.
# **Raacitii (Yeasts)** – fangasii seel-tokkee, kichuudhaan wal hormaatanidha. Raacitiin daabboo tolchuu, dhugaatii macheessoo tolchuu fi baayooteknooloojii keessatti bal’inaan itti fayyadama.
# **Habuttaa (Mushrooms)** – Isaan kun qaama firii fangasii murtaa’oo yoo ta’an, yeroo baay’ee bosonaafi maasii keessatti argamu. Mushroomni tokko tokko nyaatamuu kan danda’u yoo ta’u, kaan ammoo summawaa ykn wareersaadha.
# **Mycorrhizal Fungi** – Maarqooleen kun hundee biqiltootaa wajjin hariiroo leettumsaawaa uumuun soorata xuuxuu keessatti gargaaru.
# **Pathogenic Fungi** – Maarqoleen tokko tokko nama, bineeldootaafi biqiltoota irratti dhukkuba kan akka mimmi'oo fi waagii midhaan irratti fidu.
Dhuubbaa zayitii

**dhuubbaa zayitii** ykn **boba'uutee**, uumamaan kan argamu makaa dhangala'aa keelloo-gurraacha irra caalaa haayidirookaarboonii,  fi uumamuu ji'ooloojii keessatti argama. Maqaan *boba’aa jedhu* boba’aa qamadii uumamaan argamu kan hin qophoofnee fi oomishaalee boba’aa boba’aa qamadii qulqullaa’e of keessaa qabu kan hammatudha.
Qorataa yakkaa

**Qorattuu** nama Yakka raawwate beekuudha. Qorattoonni hedduun Poolisoota. Tokko tokko nama dhuunfaa yookaan dhaabbataatiin qacaramu, fakkeenyaaf hanna dhaabuuf. Kanneen Qorattoota dhuunfaa jedhamaniiru. Seenaawwan waa'ee qorattootaa baay'een jiru. Qorattoonni beekamoon asoosama (dhugaa miti) Sherlock Holmes, Inspector Clouseau, Nancy Drew, The Hardy Boys dha.
Yakka

**Yakki**  gocha  Seera Biyya yookaan naannichaa cabsee raawwatuudha. Namni kana godhu **yakkamaa.** jedhama.

Yaadni bu'uuraa wantootni "yakka" jedhaman wantoota nama biraa irratti rakkoo fiduu danda'an ta'uu isaaniiti. Wantoonni akka nama biraa ajjeesuu, nama biraa miidhuu, ykn nama biraa hatuu biyyoota baay’ee keessatti yakka. Akkasumas, meeshaalee seeraan alaa kan akka qawwee ykn qoricha seeraan alaa qabaachuu ykn gurguruun yakka ta’uu danda’a . Lamaan boodaa yeroo baayyee yakka miidhamaa hin qabne jalatti kufa

Yakkamtoonni tokko tokko yakka irraa maallaqa yeroo argatan, poolisiin maallaqa seeraan alaa daddabarsuudhaan maallaqni sun eessaa akka dhufe akka hin beekne dhorkuuf yaalu . Dhiiraa fi dhiironni dubartootaa fi shamarran caalaa yakka hedduu raawwatu.
Torobbii

**Torobbiin** qaama namaa mootummaan seera kabachiisuu, nageenya, fayyaa fi qabeenya lammiilee eeguu fi yakkaa fi jeequmsa siiviilii ittisuuf hundeesseedha. Aangoon seeraa isaanii hidhamuu fi mootummaan humna jeequmsaa akka fedhetti fayyadamuu kan dabalatudha. Jechi kun yeroo baay’ee humnoota torobbii mootummaa abbaa biyyummaa qabu kan aangoo torobbii mootummaa sanaa aangoo murtaa’e ykn aangoo murtaa’e keessatti fayyadamuuf aangoo qabu waliin kan walqabatu dha. Humnoonni torobbii yeroo baayyee waraanaa fi dhaabbilee biroo weerartoota biyya alaa irraa ittisa mootummaa irratti hirmaatan irraa adda jedhamee ibsama; Haa ta'u malee, Jandarmoonni kutaalee waraanaa torobbii siiviilii irratti himatamanidha. Humnoonni torobbii tajaajila damee mootummaa gibiraan deeggaramuudha.

Seera kabachiisuun qaama hojii torobbii qofa. Torobbiin haala adda addaa keessatti hojiiwwan adda addaa kan hirmaachisu yoo ta’u, kanneen gurguddoon garuu sirna eeguudha. Hawaasa tokko tokko keessatti, dhuma jaarraa 18ffaa fi 19ffaa keessa, kunniin gama sirna gitaa fi qabeenya dhuunfaa eeguutiin guddatan. Hawaasa ammayyaa keessatti humni torobbii bakka hundatti argama. Haa ta’u malee, malaammaltummaa, gara jabummaa fi bulchiinsa abbaa irree eeguu keessatti sadarkaa adda addaatiin hirmaachuu waan danda’aniif gaheen isaanii falmisiisaa ta’uu danda’a.

Humni torobbii kutaa torobbii, tajaajila torobbii, konistaabularii, jandaarmii, ittisa yakka, tajaajila nageenyaa, dhaabbata seera kabachiisu, waardiyyaa siiviilii, ykn waardiyyaa lammummaa jedhamee waamamuu ni danda’a. Miseensonni akka poolisoota, loltoota, sh Isaanis refs, constables, guards, peace officers ykn burgeessa/civil guards jedhamuu danda’u.
Yuutubii

**Yuutubiin** marsariitii jalqabaa suursagalee  kompiitara irratti agarsiisuu danda'uudha . Marsariitii kana link armaan gadii tuquun ilaalaa.

## Marsaariitti

* http://www.youtube.com irratti kan argamu
Elektirooskooppii

**Elektirooskooppiin ykn Miirmandisoo**   meeshaa saayinsii jalqabaa kan chaarjiin elektirikii wanta tokko irratti argamu adda baasuuf itti fayyadamudha. Sababa humna Kuuloom isa irratti jiruun sochii wanta qorannootiin chaarjii adda baasa. Hammi chaarjii wanta tokko irratti argamu kuufamni isaa wajjin walmadaala . Chaarjii gahaa elektirooskooppiidhaan adda baasuuf ijaaruuf vooltii dhibbaan ykn kumaatamaan lakkaa’aman waan barbaaduuf elektirooskooppiin maddoota voolteejii olaanaa kan akka elektirikii istaatikii fi maashinii elektiroo-istaatikii wajjin fayyadamu. Elektirooskooppii hamma chaarjii garagalchuu qofa kennuu danda’a; Meeshaan chaarjii elektirikii baay'inaan safaru meetira jedhama .

Elektirooskooppii meeshaa elektirikii safartuu isa jalqabaa ture . Elektirooskooppii jalqabaa coaxial needle yoo ta'u, naannoo bara 1600tti hakiima Biriteen Wiliyaam Gilbartiin kalaqe  **Elektirooskooppii kubbaa qabuu** **fi elektirooskooppii baala warqee** gosoota elektirooskooppii aadaa lama  yoo ta’an ammallee barnoota fiiziksii keessatti seera bu’uuraa elektirikii istaatiksii agarsiisuuf itti fayyadaman . Gosti elektirooskooppii tokkos doosimeetira raadiyaashiniin faayibara koowartii keessatti fayyadama. Saayintistiin lammii Oostiriyaa Victor Hess meeshaalee elektirikii adda baasan fayyadamuun balaqqeessa koosmii adda baaseera .
Alchaarjeessuu elektirikii

Elektiroomaagneetizimii keessatti, **alchargeessuun elektirikii** dirree elektirikii hojiirra oole keessatti elektirikii karaa meeshaa akka gaazii (jechuunis, dhangala’aa kaarentii elektirikii ba’u karaa meeshaa sibiilaalaab) gadhiisuu fi dabarsuudha. 

## Fayyadamtoota
Amaloonni fi bu’aan dhangala’aa elektirikii guddina bal’aa irratti faayidaa qaba. Puulsiin kaarentii xixiqqoo tuubii Geiger–Müller keessatti raadiyaashiniin ayooniziingii adda baasuuf fayyadamu . Kaarentiin dhaabbataa gadi aanaan ispeektirii gaazii tuubii gaaziin guutame keessatti agarsiisuu danda’a . Ifa ni'oon fakkeenya ibsaa gaazii-discharge, ifaafi akka to'ataa voolteejii lamaanuu faayidaa qaba . Flashtube kaarentii ulfaataa karaa gaazii arc discharge erguun ifa cimaa gabaabaa suuraa ka'uuf faayidaa qabu maddisiisa. Dhangala'aan koroonaa footokoppii keessatti fayyadama .

Dhangala’oonni elektirikii anniisaa guddaa gara elektiroodii dhuma dhangala’aa sanaatti dabarsuu danda’u. Mootorootni gubaa keessoo keessatti qaawwi isparkii fayyadamuun makaa boba’aa/qilleensaa humna stroke hunda irratti qabsiisa. Qaawwi isparkii jenereetarii Maarkis keessatti kaarentii ulfaataa jijjiiruuf akkasumas meeshaalee elektirikii eeguufis ni fayyadama. In electric discharge machining, arkii elektirikii xixiqqoo hedduun hojii dabarsuu gara boca xumurameetti ni mancaasu. Waldiin arkii caasaa sibiilaa ulfaataa walitti qabuuf kan gargaaru yoo ta’u, sibiilli bu’uuraa ho’a arkiitiin hanga baala’utti ho’ifama. Furnaasiin arkii elektirikii kaarentii arkii ampere kuma kudhaniin lakkaa’amu kan itti fufu yoo ta’u, sibiilota hojjechuu fi alayidii fi oomishaalee biroo oomishuuf kan ooludha.

## Fakkeenyota
Fakkeenyonni taateewwan gadi lakkifamuu elektirikii kanneen akka:

* Dhangala’aa buruushiin
* Dhangala’aa danqaa daayilektirikii
* Dhangala'aa Koroonaa
* Dhangala’aa ibsaa elektirikii
* Arkii elektirikii
* Dhangala’aa elektiroo-istaatikii
* Gaasii elektirikii gadi lakkifamuu
* Hogganaa (spark) .
* Gartokkoon dhangala’aa
* Streamer dhangala'aa
* Arkii vaakiyuumii
* Townsend gadi lakkifamuu
* Ibidda qulqulluu Elmoo
* Hangaasuu
* Qaama elektirikii
RNA

**Dhangaaggee Tambii Riboosii** ( **RNA** ) molakiyuulii poliimeeraawaa ta’ee fi dalagaalee baayoloojii irra caalaan barbaachisaa ta’e yoo ta’u, kunis dalagaa ofii isaa raawwachuudhaan ( RNA miti-fungoo/non-coding RNA ) yookaan pirootiinii oomishuuf unkaa uumuudhaan ( RNA ergaa /messenger RNA ). RNA fi asiidiin deoxyribonucleic (DNA) asiidota niwuukilii ti . Asiidonni niwuukilii maakroomoleekiyuulota gurguddoo afran bifa jireenyaa beekamaa hundaaf barbaachisoo ta'an keessaa tokko . RNAn akka sansalata niwuukilootaayidii ta'ee walitti qabama . Orgaanizimoonni seelii odeeffannoo jeneetikii ( beezii naayitiroojiinii guanine, uracil, adenine, fi cytosine fayyadamuun, qubee G, U, A, fi C tiin ibsaman) kan walnyaatinsa pirootiinota addaa qajeelchu dabarsuudhaaf ergamaa RNA ( ***mRNA*** ) fayyadamu. Vaayirasoonni hedduun odeeffannoo jeneetikii isaanii jiinoomii ykn Marsanyundee RNA fayyadamuun koodii godhu .

Molekuloonni RNA tokko tokko walnyaatinsa baayoloojii si'eessu, ibsa sanyundee to'achuudhaan, ykn deebii miiraa fi qunnamtii mallattoo seelii keessatti hinkoo sochii qabu. Adeemsa sochii qaban kana keessaa tokko Oomisha pirootiinii yoo ta'u, kunis dalagaa addunyaa maraa kan molakiyuulonni RNA walnyaatinsa pirootiinota raayboosoomii irratti qajeelchan . Adeemsi kun molakiyuulota RNA dabarsuu ( ***tRNA*** ) fayyadamuun amiinoo asiidota gara raayboosoomiitti geessuudha, achitti RNA raayboosoomaa ( ***rRNA*** ) amiinoo asiidota walitti hidhee pirootiinota koodii qaban uuma.


Caasaan keemikaalaa RNA kan DNA wajjin baay'ee wal fakkaata, garuu karaa jalqabaa sadiin garaagarummaa qaba:

* DNA hidda lamaa irraa adda ta’ee, RNAn yeroo baay’ee gahee baayoloojii isaa hedduu keessatti molakiyuulii hidda tokkoo (ssRNA)  yoo ta’u, sansalata niwuukilootaayidii baay’ee gabaabaa ta’e of keessaa qaba.  Haa ta'u malee, RNA-hidda lamaa (dsRNA) uumuu danda'a fi (kana malees) molakiyuuliin RNA tokko, wal-fuudhii beezii dabalataatiin, intrastrand dachaa heeliiksii uumuu danda'a, akkuma tRNA .
* "Lafeen dugdaa" sukkaara-fosfeetii DNA *deoxyribose* kan of keessaa qabu yoo ta'u, RNA ammoo bakka isaa *ribose* of keessaa qaba.  Riibooziin garee haayidirooksii bakka 2’tti gilgaala peentoosii irratti maxxane kan qabu yoo ta’u, diyooksiiraayiboosiin garuu hin qabu. Gareen haayidirooksii lafee dugdaa raayboosii keessa jiran anniisaa hojiitti hiikuu haayidirooliizisii gadi buusuun RNA DNA caalaa keemikaalaan akka hin jijjiiramne taasisa .
* DNA keessatti beeziin dabalataa adenine thymine yoo ta’u, RNA keessatti ammoo uracil, kan bifa thymine hin meetilaayidii ta’e dha.
Tambeezii

**Tambeeziin** qaama RNA fi DNA yoo ta’u kunis wal-fuudhuu keessatti hirmaachuu danda’a ( cimdii beezii ilaali). tambeeziin jeneetiksiidhaaf barbaachisoo dha .

Isaanis saayitoosinii, guwaaniin, adeeniinii, taayiminii ( DNA ) keessatti, yuraasiliin ( RNA ) keessatti fi xaantiin fi haaypooksaantiin (bifa jijjiirame guwaaniin fi adenine) of keessatti qabatu. Isaan kun akkaataa walduraa duubaan C, G, A, T, U, X fi HX jedhamuun gabaabfamaniiru . Yeroo baay’ee jeneetiksii keessatti salphaatti **bu’uuraa** jedhamu. A, G, C fi T DNA keessatti waan mul’ataniif, molakiyuulonni kun **DNA-bases** jedhamu ; A, G, C fi U **RNA-beezii** jedhamu.
Abuurdhootuu

**Abuurdhootuun(Afaan Ingiliffaa:** achene**)**  gosa firii goggogaa salphaa  biqiltoota daraaraa qaban hedduudhaan oomishamuudha. Innis firii xiqqaa, goggogaa, sanyii tokko kan qabuu fi sanyii gadi lakkisuuf kan hin banamne dha. Kanaa mannaa, sanyii dallaa ovaariitti maxxanee hafa. Abuurdhootuun akkaataa idileetti xiqqaa fi jabaa kan ta’an yoo ta’u, yeroo baay’ee sanyii dallaa firii irraa salphaatti adda baafamu kan akka suufii keessatti argamu qabu.

## Fakkeenyota
Fuduraaleen  buckwheat, caraway, quinoa, amaranth, fi cannabis achenes adda ta'aniidha.

Abuurdhootuun goraa yeroo tokko tokko sanyii jedhamee dogoggorfama. Istiroberiin firii gargaaraa yoo ta’u, fuula alaa isaa irratti walitti qabama abuurdhootuun kan qabu yoo ta’u, wanti nyaatamu immoo tishuu gargaaraati.
Feesbuukii

**Feesbuukin i** **facebook.com** marsariitii Meta Platforms Inc. tiin qabamee fi kan hojjetamudha. marsaaritiin kun hojii namoota namoota beekan waliin wal qunnamsiisuu qaba. Fulbaana 4 , 2004 baname. ta'ee jira. Hanga bara 2006tti Odeeffannoo jiru irratti hundaa’uun namni umuriin isaa waggaa 13 ol ta’ee fi teessoo imeelii qabu kamiyyuu galmaa’uu ni danda’a.

Facebook dhaabbata miidiyaa hawaasaa nama Ameerikaa Mark Zuckerberg jedhamu uumedha . Yeroo ammaa ummanni itti fayyadamaa jira.

* Facebook http://www.facebook.com/ 

Namoonni garaa garaa maqaa filataniin waan fedhan raawwatu.

Facebook, dhaabbileen adda addaa page moggaafame bananii oduu isaanii maxxansu.
Waashee

**waasheen** dhagaa meetaamoorfiik albuuda kaarbooneetii (baay’inaan kaalsaayitii (CaCO 3 ) yookiin doloomaayitii (CaMg(CO 3 ) 2 )) kan dhiibbaa ho’aa fi dhiibbaa jalatti deebi’anii kiristallisaman of keessaa qabuudha.  Innis uwwisa kiristaala qaba, akkasumas akkaataa adda addaatiin foliated ( layered ) miti, haa ta'u malee kanneen ala ta'an jiraatu.

Ji'ooloojii keessatti, jechi *marbilii* jedhu dhagaa hoofii jijjiirame agarsiisa, garuu itti fayyadamni isaa dhagaa hojjechuu keessatti bal'inaan dhagaa liimsaa hin jijjiiramne hammata.  Marbiliin yeroo baayyee fakkii bocuu fi akka meeshaa ijaarsaatti kan itti fayyadamudha .
Goraa

**Goraa** (ykn **Goraa diimtuu**; Fragaria × ananassa)  sanyii sanyii sanyummaa Fragaria jedhamuu fi bal'inaan horatamu, akka waliigalaatti Goraawwan jedhamuun beekamu, kan midhaanii isaaniitiif addunyaa maratti horatamu. Firiin kun foolii adda ta'e, halluu diimaa ifaa, mi'aawaa fi mi'aawaaf bal'inaan ni jaallatama. Baay'inaan kan nyaatamu yoo ta'u, kan haaraas ta'e nyaata qophaa'e kan akka marmalaataa, cuunfaa, paayii, jalaattii, miilkisheekii, fi chokolaataa keessatti. Mi'aawaa fi fooliin artiitiikshinii oomishaalee kanneen akka sukkaara, saamunaa, urgooftuu fi kanneen biroo hedduu keessatti bal'inaan fayyadamu.
Muuzii

**Muuziin ykn warqi** gosa fudraa gosa biqiltuu warqa irraa argamudha.

Har’a gosootni muuzii baay’inaan namoonni nyaatu baay’inaan gosa Musa acuminata ykn gosa Musa balbisiana irraa kan dhufanidha. Kanneen irraa kan hafe, gosootni adda addaa hedduun keessumaa Niwuu Giinii, Boorniyoo fi naannoo isaanii keessatti argamu.
Fara'oona

**Fara'ooni**  mootii misrii durii jechuudha . Innis afaan misriin "per-a" jedhu "per" (mana) fi "a" (guddaa) ykn "mana guddaa" irraa kan dhufedha. Per-A jalqaba masaraa agarsiisa, Dh.K.D bara 1400 irraa eegalee. Booda mooticha Per-A jedhanii waamuu jalqaban. Kanaaf mootonni Misrii sana dura bulchan, fakkeenyaaf, mootonni bara Abrahaam, Yooseef ykn Musee Seera Uumamaa Toora keessatti turan, akkasumas "Fara'oon" jedhamanii waamamu turan. Garuu seenaa keessatti maqaan Fara’oon jedhu mootummaa Misrii durii bara 2691-2625, ykn mootummaa Misrii giddu galeessaa bara 2050-1710 osoo hin taane, mootummaa haaraa Misrii bara 1570tti fayyadamaa ture. Qur’aanni mootummaa Misrii haaraa keessatti bara Museetti hiikni isaa fara’oon jechuu jalqabe.
Menis

**Meenisiin** ( **Menes** ; **Meni** ) maqaa Fara'oon isa jalqabaa mootummaa Gibxii durii ti . Gibxii Gubbaa fi Gibxii Gadi mootummaa tokko keessatti kan tokkoomse nama jalqabaati .

Adda baafamuun Menis dhimma xiqqoo falmisiisaa ta'ee, hayyoonni har'aa irra caalaan isaanii biratti, Menis fara'oon " Narmer " qorambaa beekamuun tokko .

Kan Giriikii Akka hayyuun seenaa Herodotus jedhamutti, jalqaba bara bulchiinsa Menes guutummaan Gibxii maqaa Aronka jedhuun ture. Menes garuu ummata amansiisee akka achi jiraatan godhee Memphis (Afaan Gibxii: "Eneb Hajj" ykn White Wall) ijaare.

Barreessaan Giriikii kan biraa , Diodorus Siculus, akkasumas Menes seera kenne fi amantii kan kennu isa jalqabaa akka ta’e barreesse, kana malees, mana murtii keessatti jireenya mijataa fi qaala’aa ta’e akka jalqabe. Diyoodoros akka nutti himutti, kan du’aan boqote (22nd dynasty) fara’oon Tnephractos Menis giddu galeessa ta’uu kanaaf akka abaare. Seenaa Diodorus keessatti, Menes saawwan isaa Haroo Moeris irratti lole, garuu gargaarsa kormaatiin miliqe ; Sana booda magaalaa "Crocodile City" ( Crocodilopolis ykn Shedyet) jedhamtu ijaare.

Akka Pliny, hayyuun seenaa biraa jedhutti, barreeffama kan kalaqe Menes ture.

Akka hayyuun seenaa lammii Gibxii Manetho jedhutti Menes jiraataa magaalaa Tinis ture ; Waggoota 62f erga bulchee booda, roophii jedhamu tokkoon ajjeefame . Maneetoo nama Menes bakka bu'e Attis jedhee waama; Akka tarreewwan mootota Gibxii durii birootti, Fara’oon 2ffaa fi kan Meni bakka bu’e Teti (ykn Eteti) jedhamee moggaafame. "Aha" ykn "Hor-Aha", fara'oon lammaffaa arkiyooloojii irraa kan beekamu, fi Teti kun tokkoo fi tokko ta'uun ni amanama.
Qaajjibuu II

**"Qaajjibbuu"** ( Afaan Gibxiin kan dubbifamu "Salk" ta'uu hin oolu) Mootii Misrii bara Pre-Dynasty . Garuu Narmer dura xiqqoo yeroo bulchu biyya guutuu kan bulche hin fakkaatu . Odeeffannoo dabalataa barruu The Scorpion Stick jedhu irraa argachuu dandeessu.
Fulukkee

**Fulukkeen** bineensota xixiqqoo, poliipsii faayilamii Cnidaria jedhamu irraa kan uumamanidha .

## Amaloota
**Fulukkoonni** galaanaa, yookaan sheelfota ardii yookaan odola galaanaa geengoo irratti. Kolonii keessa jiraatu .

Poolipoonni kolonii tokko keessa jiran hundi zooyidii dha : hundi isaanii kloonii dha, jeneetikiidhaan walfakkaataa dha. Kolonii keessaa walhormaata saal-malee wal horu . Akkasumas saalqunnamtiin wal horu . Koloniin gosa tokkoo gaameetota waliin gadhiisu, halkan tokko, lama ykn sadii naannoo ji’a guutuutti.

Tokkoon tokkoon bineensi koraal akka boorsaa xiqqaa tokkoo ti. Baniin gubbaa jiru afaan. Tentacles (harki xixiqqoo) naannoo afaanii nematocysts ciniinuu kan qaban yoo ta’u, kunis bineensota xixiqqoo poliipsii koraal nyaatan laamshesseera.

Yeroo baayyee koraalli galaana tropical keessatti biqila. Koraalonni muraasni bishaan qabbanaawaa keessatti kan biqilu siʼa taʼu, akkuma galaana naannoo Odolawwan Biriteen fi Noorweey .
Farda galaanaa

**Fardi galaanaa** (akkasumas *farda galaanaa* fi *farda galaanaa* jedhamee barreeffame) gosoota qurxummii galaanaa xixiqqoo 46 gosa ***Hippocampus*** keessa jiran keessaa kamiyyuudha. "Hippocampus" jecha Giriikii durii hippókampos (  irraa kan dhufedha ), ofii isaatii híppos (  ) hiikni isaa "farda" fi kámpos (  ) hiikni isaa "bineensa galaanaa"   ykn "bineensa galaanaa" jechuudha.  Having a head and neck suggestive of a horse, fardeen galaanaa akkasumas hidhannoo lafee kutaa, dhaabbii qajeelaa fi funyaan qabachuu qaxxaamuraa qabu.  Qurxummii tuuboo fi sangoota galaanaa ( *Phycodurus* fi *Phyllopteryx* ) waliin maatii Syngnathidae .
Godambaa

**Godambaan** gamoo  ummataaf banaa ta’eedha.  Dhaabbata wantootni itti walitti qabamanii ergasii namootatti agarsiifamanidha. 

## Seenaa
Jechi, **godambaa**, jedhu jecha afaan oromoo lama irraa dhufe innis **godaa fi hambaa.**

## Faayidaa
Godambaa tokko    fi hambaa   dhala namaa fi naannoo ni argata, ni kunuunsa , qorata, ni qunnama, ni agarsiisa . 

Muuziyeemonni kan jiran kaayyoo barnootaa, qo’annoo fi gammachuudhaaf.

Muuziyeemonni tokko tokko wantoota daawwattoonni hojjechuu dandaʼan qabu. Fakkeenyaaf, ecomuseums ni jiru.

Godambaa waa’ee wantoota adda addaa kan akka aartii, seenaa biyyaalessaa, seenaa uumamaa, ykn saayinsii ta’uu danda’u. Namoonni yeroo tokko tokko barachuuf, ykn salphaatti bashannanuuf gara Godambaa deemu.

Godambaa bineensota lubbuu qaban qaban zoo jedhamu .

## Galmee

### Godambaa aartii

File:NSWAG.jpg|alt=The Art Gallery of New South Wales in Sydney, Australia| Galma Aartii Niiw Saawuz Weels Siidnii, .AwustirialiyaaIn keessatti
File:Morohashi_Museum_of_Modern_Art.JPG|alt=Morohashi Museum of Modern Art in Fukushima| Godambaa Aartii Ammayyaa Morohashi Fukushimaattiwaliin


### Godambaa seenaa

File:Tohoku-history-museum.JPG|alt=The Tōhoku History Museum in Miyagi| Godambaa Seenaa TōhokukanMiyaagiiIn keessatti


### Godambaa ogbarruu

File:Koriyama_Museum_of_Literature1.jpg|alt=Koriyama Museum of Literature in Fukushima is the former home of Masao Kume| Godambaa Ogbarruu KoriyaamaaFukushimaa keessatti manaMasao Kume jedhamuun beekamaduraanii ti


### Godambaa seenaa uumamaa

File:Natural-history-museum.jpg|alt=The American Museum of Natural History in New York| Godambaa Seenaa Uumamaa Niiw Yoorkittiwaliin


### Godambaa qilleensa banaa

File:New_Lanark_buildings_2009.jpg|alt=New Lanark is a UNESCO World Heritage Site in South Lanarkshire, Scotland| Laanaarkii haaraa hamba addunyaa UNESCOkanKibba Laanaarkshaayer, .IskootilaandiIn keessattuudha
File:Shimizudani_Refinery_Ruins_at_Iwami_Ginzan_Silver_Mine_001.jpg|alt=Iwami Ginzan Silver Mine is a World Heritage Site in Shimane Prefecture, Japan| Albuudni Meetii Iwaami GinzaanHambaalee Addunyaa ta'ee fi JaappaanPreefekcharii ShimaneeIn keessattuudha


### Godambaa saayinsii

File:MUSHITEC_WORLD_FUKUSHIMA.jpg|alt=Mushitec in Fukushima is about insects| Mushitec jedhamuun beekamaFukushima keessatti waa'ee ilbiisota


### Doonii Godambaa

File:Cutty_Sark_2012_landscaping.JPG|alt=Cutty Sark in London, England| *[[Cutty Sark|Cutty Sark jedhamuun beekama]]*kan magaalaa Landan, Ingilizii keessatti
File:Nippon_maru.JPG|alt=Nippon Maru in Yokohama harbor| *Nippon Maru jedhamtu*Itti Yokohama keessatti
File:Wały_Chrobrego4.JPG|alt=National Museum, Szczecin, Poland|Godambaa Biyyaalessaa,Szczecin jedhamuun beekama, Poolaandi
Godambaa Saayinsiifi Faayataa

**Godambaa Saayinsiifi Faayataa** meetira 15,000 irrattii  Godambaa saayinsii  Itiyoophiyaa Finfinnee, keessatti argamudha. Muummichi ministeeraa Abiy Ahimad qondaaltota olaanoo biroo waliin ta’uun Onkoloolessa 4 bara 2022 eebbifameera. Qaama Pirojektii Misooma  Finfinnee kan Chaayinaan gargaarame Marsaa II kan ta’e godambichi galma agarsiisaa qorannoo saayinsii fi misoomaaf adda ta’e of keessaa qaba. Godambaa kun 6.78 hectares (16.8 acres) irratti kan argamu yoo ta'u, 9-metre (30 ft) boca geengoo "qubeellaa hayyummaa" jedhamee kan moggaafame "dandeettii fi ogummaa dhala namaa wantoota uumuu" agarsiisuuf. Kana malees, kutaan lammaffaan fiilmii tiyaatira diimeshinii sadii qabu kan Dome Theatre jedhamuuf kan kennamedha. godambichi akkasumas kompileeksoota gamoo hedduu fi iskiriinii agarsiisaa wal-qunnamtii, nageenya saayibarii, faayinaansii, sirna odeeffannoo teessuma lafaa (GIS), indaastiriiwwan tajaajilaa, xiinxala daataa, oomishaa, fi roobootikii of keessaa qaba.
Gamtaa Afrikaa

**Gamtaan Afrikaa** (AU) jaarmiyaa biyyoota Afrikaa yoo ta'u, biyyoota miseensa 55 qaba. Kun yeroo ammaa biyyoota Afrikaa hunda. Waliigaltee ykn michummaa nagaa fi dinagdee idil addunyaa bara 1994 Dhaabbata Tokkummaa Afrikaa duraanii bakka bu'uuf hundeeffame dha .
Shubbisa

**Shubbiisni** aartii agarsiisaa kessaa tokko yoota'u   sochii namaatiin akka mul’atuuf ykn itti gammaduuf kan raawwatamudha. Keessattuu sochii wallee waliin haala gaariin qindaa’eedha . Shubbiisni aadaa irraa gara aadaatti garaagarummaa kan qabu yoo ta’u aadaa tokkoon tokkoon keessaa gosoota shubbisaa adda addaa hedduutu jira.
Faarmullisa

Xiinsammuu fi xiinfayyaa keessatti **Faarmullisa** jechuun mallattoon dachaa yeroo mul'atudha . Mallattoowwan kun walitti dhufeenya qabaachuu danda’u. Yeroo tokko tokko akkaataan isaan walitti dhufeenya qaban ni beekama, yeroo tokko tokko immoo hin beekamu. Hariiroon mallattoolee fi sababoonni isaanii yeroo beekamu, namoonni akka waliigalaatti waa’ee dhukkuba tokkoo ni dubbatu .

Mallattoowwan haala walfakkaataa keessatti waliin mul’atan yeroo baay’ee kan walqabatan, ykn sababa waloo qabu. Siindiroonni tokko tokko kan akka Daawuun siindiroomii sababa tokko qofa qabu. Dhibee Down syndrome yoo ta'e sababni isaa ni beekama. Siindiroonni biroo kan akka Pakinsonian syndrome sababoota hedduu qabaachuu kan danda’an yoo ta’u, sababa sirrii ta’e argachuun rakkisaa ta’uu danda’a.
Waldaa kiristaanaa

**Galmistaanni** maqaa damee fi abbummaatiin hiika sadii qabudha.

* Hiika tokko: Mana kiristaanaa jechuun bakka walga’ii kiristaanaa jechuudha. Kana jechuun mana kadhannaa kiristaanonni itti kadhatan, bakka foonii fi dhiiga isaa itti fudhatan, bakka Waaqayyoon itti waaqeffatanii fi itti wal argan . (Isa. 56:7; Er. 6:10-16; Mat. 21:13; Maar. 11:17; Luq. 19:46)

* Hiika Lammaffaa: Gama kiristaanaa jechuun maqaa Kiristaanonni hundi ittiin waamamuudha. " Isaanis Beet Israa’el, Beet Yaaqoob, Beet Aaron jedhamu. (Far. 117:3; Mat. 16:18)

* Hiika sadaffaa:- Galmistaana jechuun amantoota jechuudha. Kana jechuun Waldaan Kiristoos irraa kan argamte jechuudha . Mana qulqullummaa kiristaanaa jechuudha. Innis namummaa Kiristaana tokkoon tokkoon isaanii bakka bu’a. Qulqulluun Phaawuloos akkas jedhe, "Ati mana qulqullummaa Waaqayyoo ta'uu kee hin beektuu?"1Qor. 3:101 irratti

Macaafa Qulqulluu keessatti waldaa jechi jedhu waa’ee amantootaa malee waa’ee gamoo hin dubbatu. Kana caqasoota armaan gadii irraa gargaaruu dandeenya. 1 / Kiristoos waldaa qalbii diddiirrate; Ermiyaas 5:25 Kiristoos nama gaabbii galeef osoo hin taane, ijaarsa sanaaf kadhata.
Baallaa

**Baallaan** jecha herrega keessatti sarara herregaa boca hookkoo qabu agarsiisuuf itti fayyadamnudha. **Baallaan** herregaan akkasitti uumame: Mee qabxii fi sarara dirree diriiraa irratti haa fudhannu. Qabxii kanaafi sararaaf Qabxiilee dirree irratti fageenya l irratti yoo qindeessine suuraan argannu forriqa/baallaa ta’a. Yoo tuqaa qaatii(focus) ta'e sararqa(Directrix) jedhama .

## Foormulaa kubbaa gabatee Deeskaartis keessatti
*Ibsa dabalataaf [[Kuuwaadraatikii|, hima walqixaa kuuwaadraatikii]]* *Mee Liyoosh ilaalaa*

*y* = − *p* bisoon sarara sararqa fi qaatii isaa ( *p*, ) dha.&nbsp;0) yoo ( *x*, .&nbsp;*y* ) fi yoo tuqaawwan kubbaa ta’an, walqixxaattoo tuqaa fi sararaa Kana kan argannu fageenya ilaaluudhaani

: y+p=\sqrt{(y-p)^2+x^2}.

Kana kan argannu yeroo baay’isnee gama lamaan addaan sirreessinudha

: x^2 = 4py\,

Kubbaa kana yeroo dirree keessa naanna'u bifa kana qaba

: (x-h)^{2}=4p(y-k).\,

Kanaafuu yeroo kun sirreeffamu

: y=ax^2+bx+c\,

Innis kenne. Herrega keessatti foormulaa waliigalaa Baala jedhamuun beekama
Masjiida

**Masjiidni** bakka Muslimoonni itti waaqeffatanidha .  Jechi *masjiida* jedhu jecha Arabaa *masjid* jedhu irraa kan dhufedha .  Masjiidni guddaan, 'walitti qabame', *masjid jāmi* jedhama.  Masjiidonni gurguddoon hawaasa isaaniif tajaajila dabalataa kennu .

Namoota Musliimaa hedduu biratti masjiidni iddoo ibaadaa caalaa. Muslimoonni Islaamummaa ibaadaa, barachuu fi mari'achuu, fi wantoota biroo hedduu masjiida fi mooraa isaa keessatti hojjetu. Yunaayitid Kingidam keessatti, masjiidoonni hedduun akka giddugala hawaasaatti itti fayyadamu. Waa’ee Islaamaa barsiisuufis ni fayyada. Ayyaanni amantii fi walga’iin masjiidota keessatti gaggeeffama. Cidha fakkeenya keessaa isa tokko. Masjiidonni seera waan namoonni keessaa hojjetan to'atu qabu. Isaan keessaa tokko nama biraa ibaadaa jiru jeequun kabaja dhabuudha.
Hima walqixaa sararaawaa

Hima walqixaa  **sararaan** bifa armaan gadiitiin dhiyaata:

: y = mx + b,\,

*y* fi "x" jijjiramaa  yoo ta'u *m'n maxxantuu(koofishantii)* kan bakka bu'u fi b' immoo gatii dhaabataa bakka bu'a .

Himni walqixaa Karaa adda addaatiin barreeffamuu danda’a, fakkeenyaaf:

:: Ax + By + C = 0,\,

Yookaan

:: Ax + By = C,\,

Yookaan

:: y - y_1 = \frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1} (x - x_1),

Yookaan

:: \frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1,

Yookaan

karaa paarameetrikiitiin

:: x = T t + U\,
: Fi
:: y = V t + W.\,

Karaa poolaariitiin

:: r=\frac{mr\cos\theta+b}{\sin\theta},

Yookaan

Karaa idileetiin

::  y \sin \phi + x \cos \phi - p = 0,\,

Hundi isaanii wal fakkaata Sababni isaas yeroo gabatee fakkii irratti kaafaman sarara qajeelaa, **walqixxaattoo sararaawaa** kennu Isaanis **Hima walqixaa sararaawaa** jedhamu .
Dagabaasa

**Dagabaasa** jechuun gocha dachee biyya tokkoo babal’isuun ummata biyya biraa jala galchuudha. Koloneeffannaa jechuun irra caalaa jaarraa 15ffaa hanga 20ffaatti yeroo biyyoonni Awurooppaa Afrikaa, Ameerikaa Kaabaa fi biyyoota Eeshiyaa to’achaa turan jedhamee ibsama. Xaaliyaan yeroo tokko lama Itoophiyaa koloneeffachuuf yaaltee, gootonni qabsoo du’aa sabboontota Habashaa keessatti du’an. Alaabaan bilisaan akka balali'u taasisan.