Raashiyaa

**Raashiyaa**n (Afaan Raashiyaatin: *Россия*), maqaa Raashiyaan Federeeshin jedhamun beekamti, biyya kaaba Yureeshiyaa kessatti argamtu. Raashiyaan sirna bulchiinsaa federaalawaatin kan ijaaramte yoo ta'u mootummaa pirezidaanttin hogganamuun bulti. Raashiyaan kutaawwan bulchiinsaa 83 of keessaa qabdi. Ballina lafaatin, Raashiyaan biyyaa guddaa yoo taatu, karaa kaaba-dhihaatii kaasee hanga kibba-bahaatti biyyoota akka Noorwey, Fiinlaandi, Istooniyaa, Laativiyaa, Lituheeniyaa fi Poolaandi, Beelaarus, Yuukireen, Ji'oorjiyaa, Azarbaajan, Kaazaakistaan, Chaayinaa, Mongooliyaa, fi Kooriyaa Kaabaatin daangeffamtee argamti. Galaanarraan ammoo Jaappaan wajjin karaa Galaana Okotisk, fi USA wajjin karaa bulchiinsa Alaaskaatin daangaa waliin qabdi. Biyyoota addunyaa keessaa, ballina lafaatin, Raashiyaan tokkoffaa yoo taatu, ballini ishiis iskuweer km 17,075, 400 (6,592,800 sq mi) ta'a. Kunis ballina lafaa (earth) kan namni irra jiraatu keessaa harka saddeet keessa harka tokko ta'a. Baayyina uummataatinis, bara 2012tti uummata miliyoona 143 qabaachudhaan, Raashiyaan addunyaarraa sadarkaa 9ffaa qabatte jirti. Ballina lafa Eeshiyaa gara kaabaa hunda dhuunfachuun, Raashiyaan lafaa fi qilleensa gosa adda addaa qabdu yoo ta'u taayim zoonii (time zone) 9 ballata. Raashiyaa addunyaarraa kuusaa albuuuda(mineral) fi humna (enregy resource) isa guddaa kan qabdu yoo ta'u oomisha boba'aa (oil) fi gaazii uummamaatin(natural gas) biyyaa olaantumaa qabdudha. Akkasumas bosona guddaa addunyaarraa qabachun ni beekkamti. Haroowwan Raashiyaa keessa jiran, bishaan sogidaawaa hin ta'in addunyaan qabdu keessaa harka afur keessaa harka tokko yoo ta'u Haroon Baayikaal qofti 20% qabata.

Seenaan Raashiyaa kan eegalu seenaa gosa Islaav Bahaa kan Yuurooppi Bahaa keessatti jaarraa 3ffaa fi 8ffaa giddutti mul'ate wajjin wal qabata. Mootummaan Ruus kan uummamte naannoo jaarra 9ffaa keessa dursaa waraanaa kan Varaanjiyaan fi sanyii isaatin. Bara 988 warri Ruus amantii Ortodoksii mootummaa Beezaantaayin irraa kan fudhatan yoo ta'u kunis aadaa warra Beezaantaayin fi kan Raashiyaa waltti akka makamu gochudhaan barkumee(millenium) dhuftuuf aadaan Raashiyaa ittiin beekkamtu akka uummamu godhe. Dhummarratti Ruus mootummaa xixiqqootti kan diigamte yoo ta'u lafti Ruus ballaan warra Mongoliin qabamee gabbaraa warra horsiisee bulaa Golden Horde ta'an. Boodarra suuta suutan Bulchaan Mooskoo inni Guddaan (Grand Duchy of Moscow) mootummoota xixiqqoo Raashiya naannoo tokko jiran walitti qabee Goolden Horde(Golden Horde) jalaa bilisa baase.  Dhuma jaarraa 18ffaatti, biyyittiin karaa waraanatiin, karaa abuurutiinis baballattee Impaayera Raashiyaa ta'e, kunis seenaa keessatti Impaayera guddicha guddicha isa sadaffaa, kan Poolaandi Yuurooppii amma Alaaskaa Ameerikaatti ballatu ta'e.

Warraaqsa Raashiyaatti aansudhaan, Rippabiliika Federaalawaa Sooshaalistii Soovieyeeti Raashiyaa bulchiinsaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti kutaa olaana kan qabdu taate. Tokkummaan Soovieyeet addunyaarra biyya Sooshaalistii hordoftu kan jalqaba fi biyyaa humna guddaa qabdu(superpower) yoo taatu Waraana Addunyaa II warri Allied Forces akka moo'atan gochuu keessatti ga'ee guddaa baate. Barri Sooviyeet jaarraa 20ffaa keessatti guddina teeknooloojii olaanaa kan fide yoo ta'u kana keessa tokko namni yeroo jalqabaaf lafa gadhiisee waaqati ol ba'uun (human space flight) tokko yoo ta'u kan biraa ammoo saatelaayitii waqarra ka'un. Federeeshiniin Raashiyaa diiggama Tokkummaa Sooviyeet kan bara 1991 booda bakka bu'utuu Sooviyeet taate.  

Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa GDPn sadarkaa 9ffaarra yoo jiraatu, humna bituutin ammoo sadarkaa 6ffaa fi baasii humna waraanatiin sadrkaa 3ffaa qaba. Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa diinagdee baayyee saffisaan guddachaa jiran keessaa tokko. Biyyota addunyaarraa humna Niwukilerii ifatti qabaachun beekkaman shan keessaa Raashiyaan tokko wayita taatu kuusaa meeshaawwan jamaa balleessan (weapons of mass destruction) guddaas ni qabdi. Raashiyaan biyya humna guddaa qabdu yoo taatu miseensa dhaabbataa Kaawonsilii Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii, miseensa garee G8, G20, Kaawonsilii Yuurooppi, Waliigaltee Diinagdee Eeshiyaa Paasifiik,  Dhaabbata Walgargarsa Shaangaayi, Gamtaa Diinagdee Yureeshiyaa, Dhaabbata Nageenyaa fi Walgargaarsaa Yuurooppi, Dhaabbata Daladala Addunyaa, fi dura buutuu Tokkummaa Mootummoota Of danda'aniiti.

Warraaqsa Raashiyaatti aanudhaan, Rippabiliika Federaalawaa Sooshaalistii Soovieyeeti Raashiyaa bulchiinsaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti kutaa olaana kan qabdu taate. Tokkummaan Soovieyeet addunyaarra biyya Sooshaalistii hordoftu kan jalqaba fi biyyaa humna guddaa qabdu(superpower) yoo taatu Waraana Addunyaa II warri Allied Forces akka moo'atan gochuu keessatti ga'ee guddaa baate. Barri Sooviyeet jaarraa 20ffaa keessatti guddina teeknooloojii olaanaa kan fide yoo ta'u kana keessa tokko namni yeroo jalqabaaf lafa gadhiisee waaqati ol ba'uun (human space flight) tokko yoo ta'u kan biraa ammoo saatelaayitii waqarra ka'un, garuu lubbuu namaa miliyoona hedduutti lakkaa’amu sirna abbaa irreetiin qaqqabsiisullee. Federeeshiniin Raashiyaa diiggama Tokkummaa Sooviyeet kan bara 1991 booda bakka bu'utuu Sooviyeet taate.  
        
Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa GDPn sadarkaa 9ffaarra yoo jiraatu, humna bituutin ammoo sadarkaa 6ffaa fi baasii humna waraanatiin sadrkaa 3ffaa qaba. Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa diinagdee baayyee saffisaan guddachaa jiran keessaa tokko. Biyyota addunyaarraa humna Niwukilerii ifatti qabaachun beekkaman shan keessaa Raashiyaan tokko wayita taatu kuusaa meeshaawwan jamaa balleessan (weapons of mass destruction) guddaas ni qabdi. Raashiyaan biyya humna guddaa qabdu yoo taatu miseensa dhaabbataa Kaawonsilii Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii, miseensa garee G8, G20, Kaawonsilii Yuurooppi, Waliigaltee Diinagdee Eeshiyaa Paasifiik,  Dhaabbata Walgargarsa Shaangaayi, Gamtaa Diinagdee Yureeshiyaa, Dhaabbata Nageenyaa fi Walgargaarsaa Yuurooppi, Dhaabbata Daladala Addunyaa, fi dura buutuu Tokkummaa Mootummoota Of danda'aniiti. Raashiyaan namoota saalqunnamtii saala walfakkaataa raawwatan dabalatee yeroo hunda mirga namoomaa sarbiti.

Abidii 21ffaa keessatti, Raashiyaa waraana gurguddaa Joorgiyaa sanatti bara 2008 fi Yuukireen irratti bara 2014 hanga ammaatti jalqabsiise, kunis bara 2022 keessa waraana haaraa ta’e, bara 1945 keessaa kaasee waraana Yuurooppi keessatti guddaa ta’e. Warra Yukireen qabamanii jiran kanneen miidhaa hamaa irra gahamaa jiranis ta’ee, gochaan uummata Yukireen irratti raawwataman, kanneen mootummaa Raashiyaa dura dhaabbatan irratti, akkasumas gochaalee hamaa uummata nagaa Yukireen irratti raawwataman, kanneen dhiiga uummataa dhangalaasanii, magaalaa Maariyupool kanneen gurguddaa Yukireen keessatti argaman barbadeessan, akkasumas “kampii filannoo” jedhaman uumamanii, ergasii uummatni Yukireen miidhaa fi roorroo adda addaatiin qabamanii jiran. Bara 2024, Muddee 8, ajaja Putiniin waraanni Raashiyaa magaalaa guddittii Yukireen irratti qawwee guddittii roobsanii, hospitaala dhiiga uummataa keessatti guddittii Yukireen keessatti argamu barbadeessan. Gochaan waraana Raashiyaan Yukireen keessatti raawwatame, kanneen Joorgiyaa fi Chechnyaa keessatti dura raawwataman waliin walfakkaata, garuu Yukireen biyya Yuurooppi keessatti guddittii waan taateef, gochaan isaanii hanga dhibbaattii guddate. Putin filannoo preezidaantii sobaan jiraachise, akkasumas Tajaajila Nagaa Federaalaa tajaajiluun warra isaa siyaasa irratti dura dhaabbatan balleessuuf yaale. Warra gochaan isaa balleessaman keessaa: Aleksaander Litvineenko (bara 2006 ajjeefame), kan preezidaantii Russia dura, tajaajila TNF keessatti hojjetu turre, innis mannee jireenya Russia keessatti bobaasuu fi kana “gochaan Chechnyaa” jedhamee uummataaf himame, kanaafis waraanni Chechnyaa irratti bara 1994-1996 fi 1999-2009 keessatti jalqabame. Boris Nemtsov (bara 2015 ajjeefame), kan waraana Russia Yukireen irratti raawwachuu dura dhaabbate, preezidaanti Yukireen yeroo san “patriot Russia fi jaalallee Yukireen” jedhee waame.

Alekseii Navaalnii (bara 2024 du’e) fi miseensota qunnamtii isaa, kanneen gochaan korrupshinii fi waraana Russia biyyoota biraa keessatti raawwataman saaxilan. Kana malees, dubartii Yukireen Irin Navaalna, kanneen lafa Russia qabatanii jiran irratti, maqaan ishee Navaalna qofaaf bara 8 hidhaatti adabaman. Qophistiin dhalachuu Russia Daasha Skochilenko hoji ishee irraa kaafamtee fi gochaan waraana dura dhaabbatuu Yukireen deeggartuuf qabamee hidhatti galte. Akkasumas, dargaggoota lamaan mana barnoota sadarkaa sadarkaa keessatti argaman, barataa fi barattoota waraana dura dhaabbatuun waan dubbatanif mootummaaf saaxilamanii hidhatti galan. Walumaagalatti, yeroo Putin bulchuu, dargaggoota dhibba hedduu Russia keessatti sababa siyaasaa fi Yukireen deeggartuuf hidhatti galan. Maashaa Moskaaleva, dargaggittii waraana dura dhaabbatuu fi nagaa fi walitti makamuu Yukireen deeggartuuf qabamee, abbaan ishee miidhaa fi roorroo irra gahee bara 2 hidhaatti adabame     .

Lideroota Rasha oppozishinnii hedduun, keessumaa kanneen beekamoo ta’an Boris Nemtsov fi Aleksey Navalniy, Putin humnaan qabeenya mootummaa hedduu saaman jedhanii itti himan. Qorannoon tokkichas gara Rasha keessatti xiinxala “palace Putin” irratti tokkolleen miliyoona 100 ol argachuu danda’e. Seeraan ala qabeenya dhoksaa fi korrupshinii Putin fi warra isaa waliin raawwatan irraa, tajaajilli fayyaa Rasha keessatti gara gobanaa ta’e, bara 2010 keessatti ummata Rasha dhibba hedduun waggaa waggaa magaalota sadarkaa naannoo irraa alatti dhihaata, daa’imman hedduun qorichoota gadi fagoo ta’an irraa lubbuun isaanii darbe. Yeroo Putin bulchaa ture, nama baay’ee sababaa tokko jechaan mitimediata sooshiyaalaa irratti barreessuuf hidhaatti darban, keessumaa jechaan yoo bulchiinsa jijjiiruu ykn waraana Ukraine irratti raawwatamu dhaabu gaafatu ta’e. Kun ummata Rasha gara jireenya cufaa fi addunyaa irraa addaan fagaatu gochuun, akkasumas fayyaan sammuu ummata Rasha miliyoona hedduu keessatti ni gadi bu’e. Mootummaan Putin mitimediata fayyadamuun Ukraine, Europe fi America, akkasumas ummata isaa ke Valsii irratti jijjiga, kanaaf dhiisuun kultii USSR fi Stalin, kanneen bara 1932–1933 abaaratti fi dhiitaa hamaa irratti itti gaafatamtoota ta’an, deebiin gara Rasha keessatti mul’atu. Mitimediata Rasha keessatti kanneen hedduun mootummaan bulfamanii jiru, mitimediata walaba ta’e ammoo seeraan ala ta’uun kanneen “ajentii alaa” jedhamanii moggaafaman  .

## Wabiiwwanii