open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beezii

**Beeziin ykn hadhiyyaan** Kompaawundootni ayoonii yeroo bishaan keessatti bulbulaman ayoonota haayidirooksaayidii negaatiivii (OH−) uumuun. Beezonni bishaan keessatti bulbulaman alkaalii jedhamu.,beeziin bishaan keessatti bulbulamu kamiyyuu ayoonota haayidrooksaayidii gad lakkisa. Sababni amaloota beezotaa kan akka muculuqummaa fi hadhaa’ummaa beezotaa jiraachuu ayoonota haayidrooksaayidiiti.  Fakkeenyaaf,pootaasiyem   haayidirooksaayidiin bishaan   keessatti   yommuu   bulbulame   ayoonii  pootaasiyemii fi ayoonii haayidirooksaayidii uuma.

## Amaloota Beezotaa Beekamoo
Akkuma amalli asiidotaa ayoonota haayidiroojiinii irratti hundaa’u. amalli beezotaa immoo ayoonota haayidirooksaayidii irratti hundaa’a.

Beezonni amaloota walfakkaatan tokko tokko qabu. Isaan keessa muraasni: 

1. Beezotni dhandhama hadhaawaa qabu. Beezota nyaataafi dhugaatii adda addaa keessa jiran dhandhamuun ni danda’ama. Haata’u malee, beezotni mana yaalii keessatti argaman balaa waan fidaniif dhandhamuun hin danda’amu. 

2. Muculuquu Beezonni yommuu qubaan sukkuumaman ni muculuqu. Bulbuloota alkaalotaa harkaan xuquun balaa geessisuu danda’a. Sababni isaas bulbulli cunqoon beezota cimoo, nafa namaa gubuu waan danda’uufi. Kanaafuu, beezota kamiyyuu laabooraatorii keessatti harkaan xuquun dhorkaadha.

3. Bulbulli beezotaa halluu agarsiiftotaa ni jijjiiru. Fakkeenyaaf: Beezotni waraqaa liitimasii diimaa gara cuquliisaatti jijjiiru. 

4. Beezotni yommuu bishaan keessatti bulbulaman ayoonii haayidirooksaayidii kennu. Fakkeenya: NaOH + H2 O → Na+ (aq) + OH- (aq)
Malleen Dubbii

**Malleen dubbii** dhimma tokko kan ibsu haala galumsaafi hiika jechootaayookin gaaleewwanii kan barataman irraa bifa adda ta’een yookin yaadaaddaafi filatamaa ta’een cimsee kan ibsuudha. Sadoommiin kan uummamuamala, miira, gochaafi haala wajjiin wal-dogomsiisuun, fakkeessuun, amalaisa tokkoo kan biroof kennuun yookin jijjiiruufi bakka buusuudhaani jechuunaddeesse.

Dubbiiwwan qolaa kun sadoommii yookin malleen dubbii jedhamuunbeekkamu. Maanguddoonni Oromoo durii afaaniin yookin barreessitoonniammayyaa hojiiwwan barreeffamoota akka asoosamaa, diraamaa, walaloo,hololoofi waliin dubbii adda addaa keessatti ijoo dubbii isaanii haala mi’awaafimiira namaa harkisuun yaadan fakkii sammuu keenya keessatti uumanii, kanbarbaadan xiqqeessuun, kan tuffachuu barbaadan jajuun, kan abaaruu fedhaneebbisuun, waan salphaatti dagatamu akka dagatamu hindaandeenyeenhubachiisuuf kan itti fayyadaman dubbii qolaa yookiin sadoommii jedhamajechuun ibseera.
Madaala Hangaa

**Madaalli** meeshaa hangaafi ulfaatina safaruuf nu gargaarudha. Madaalliin hangaa akaakuuwwan adda addaa qaba. Isaanis; madaala fonqolchaa dalgee, madaala gulantaa cedhedhaafi madaalaa ulfaatina namaa safaruuf itti gargaaramnu isaan muraasaadha.
Biikarii

**Biikariin ykn aflaakni** meeshaa dhangala’aa ho’isuufi keessa tursiisuuf yookaan ol kaawwachuuf nu gargaaruudha.
Ujummoo Yaalii

Ujummoon yaalii, meeshaa hamma dhangala’aa xiqqaa ta’e tokko qabatuufi kan ittiin ho’isuuf itti fayyadamnuudh
Peetiriidiishii (Saayina Yaalii)

**Peetiriidiishii (Saayina Yaalii)** boca geengoo kan qabuufi daawwitii yookin pilaastika irraa kan tolchamu ta’ee, bakka itti organizimoota kanneen akka baakteeri�yaa horsiisuuf nu gargaaruudha.
Qirimbisa (diffusion)

**Qirmbisni (diffusion)** jechuun sochii gaasotaa bakka baay’inaan jiran irraa gara bakka muraasaa ta’anii jiraniitti deeman jechuudha. Fakkeenyaaf cobni xiqqoon wanta foolii qabu tokkoo, kutaa bal’aa tokko keessatti yoo cobsame fooliin isaa battaluma kuticha keessa tamsa’ee walga’a. Kunis cobni dhangala’ichaa gara hurkaatti waan jijjiiramuufiidha.  Jecha gara biraatiin suudoowwan xixiqqoon coba dhangala’ichaa keessa jiran daree keessa waan tamsa’aniifiidha.Suudoowwan xixiqqoon coba dhangala’ichaa keessa turaniifi suudoowwan xixxiqqoon yommuu dhangala’ichi gara hurkaatti jijjiiramu hurkicha keessatti argaman tokkuma.  Sababa kanaaaf, fooliin dhangala’ichaafi hurkichaa tokko ta’a. Suudoowwan kunniin baay’ee xixxiqqoo waan ta’aniif ijaan arguu hin dandeenyu. Haa ta’u malee kuticha keessa jiraachuu isaanii foolii isaaniitiin beekuun ni danda’ama. Taateen kunis kan agarsiisu, suudoowwan fooliif sababa ta’an baay’ee xixxiqqoo ta’uu isaaniitiifi copha tokko keessatti hedduun isaanii akka argamaniidha.
Summuugamuu

Gaasotni faalkaalee wantootaa keessaa isa tokko ta’ee, suudotni isaanii baay’ee walirraa fagatanii argamu. Gaasotni salphaatti summuugamu. Suudotni faalkaa gaasii keessatti argaman walirraa fagaatanii jiraachuu isaanirraa kan ka’ee, waliiwalii isaanii wal hin harkisan. Faalkaa gaasii irratti dhiibbaan yoo dalagaa’e, suudotni isaa dhiibamanii walitti dhufuun bakka xiqqoo qabachuuf dirqamu. Walumaa galatti dhiibbaan alaa yoo irratti dalagaa’e, dhiibamanii walitti dhufuun bakka xiqqoo qabachuun suudota faalkaa gaasii summuugamuu (Compression) jedhamuun beekama.
Baquu

**Baqsuu** jechuun anniisaa hoo’aatti fayyadamuun jijjiirama faalkaa jajjaboo irraa gara dhangala’aatti taasifamu jechuudha. Yeroo jajjaboon tokko baqu anniisaan itti dabalamuu humna harkisa jajjaboo sanaa gargar diiguuf oola. Jajjaboo → Dhangala’aa Fakkeenya: Cabbii→ Bishaan
Siliindarii safaraa

**Siliindarii safaraa** ykn **Shirimirii safaraa,** meeshaa hamma dhangala’aa murtaa’aa ta’e tokkoo safaruuf kan itti gargaaramnuudha.
Dhamdhama

**Dhandhamni** amaloota fiizikaalaa wantoota addaan baafnee beekuuf nu gargaaran keessa isa tokko. Dhandhamni jechoota adda addaatiin addeeffamuu ni danda’a. Isaanis mi’aawaa, kuraawwaa, dhangaggaa’aa, hadhaa’aafi kan kana fakkaataniidha. Fakkeenyaaf sukkaarii ni mi’aawa, loomiin ni dhangaggaa’a ashaboo nyaataa ni kuraawwaa. Wantootni tokko tokko summaawoo ta’uu waan danda’aniif dhandhamuun miidhaa nama irraan ga’uu danda’a
Rukkina

Wantootni hundinuu bakka qabatu. Bakki kunis qabee jedhama. **Rukkinni** hanga wantichaa qabee isaatiin hiruun kan argamudha. Qubee girikii **''ρ(''riho)** bakka bu'aa. Bifa unkee herregaan immoo rukkunni akka armaan gaditti ibsama: \rho = \frac{m}{V}
Qabxii baqinaa

tempireechara kan jajjaboon baqanii gara dhangala’ootti itti jijjiiraman qabxii baqinaa jedhama. Fakkeenyaaf cabbiin sirrii diriira galaanaatti tempireechara digirii seentiigireedii zeerootti (0OC) gara bishaanii (dhangala’oo)tti jijjiirama. Kanaaf qabxiin baqinaa cabbiin 0OC jechuudha.
Qabxii Danfinaa

**Qabxii danfinaa** teempireecharri dhangala’oon gara faalkaa gaasiitti itti jijjiiramuuti. Fakkeenyaaf bishaan qixa dirira galaanatti digrii seentigireedii dhibba (100OC) irratti danfa. Kunis qabxii danfina bishaanii 100o c jechuudha.
Makaa

Keemistirii keessatti **makaan** wantoonni akaakuu lamaa yookiin lamaa ol ta’an adeemsa fiizikaalaan walitti yoo makaman ti. Wantoonni adeemsa kanaan walitti makaman kunniin makicha keessatti amaloota fiizikaalaa adda addaa qabu.

Gosoota Makootaa

Ruuqoolee isaanii irratti hundaa’uun makootni makaa gos tokkeefi makaa gos addee jedhamuun bakka lamatti qoodamu. 

A. Makaa gos tokkee 

Makoonni gos tokkeen, makoota ruuqooleen keessa jiran maal akka fakkaataniifi maal fa’a akka ta’an ijaan yookiin maayikirooskooppiin ilaaluun beekuun hin dandaa’amneedha. Ruuqooleen makaa gos tokkee erga walitti makamanii walfudhatanii booda waan bifa tokko qabaataniif addaan baasanii beekuun hin danda’amu. Fakkeenyaaf: bulbula sukkaaraafi bishaanii, qilleensi, balbulli ashaboo nyaataafi bishaanii makoota gos tokkeedha

B. Makoota gos addee 

Ruuqooleen makaa tokkoo maal akka fakkaataniifi maal fa’a akka ta’an ijaan yookiin maaykirooskooppiin ilaaluun beekuun yoo dandaa’ame makichi makaa gos addee jedhama.
Maagineetiin Gargar Dhiluu

Malli maagineetiin(harkisaabn) Gargar Dhiluu wantoota maagneetawoo ta’aniifi hin taane dhiluuf gargaara. Adeemsa kana keessatti waantootni maagineetawwaa ta’anii gara maagineetti harkifaman salphaatti kanneen amala maagineetii hin qabnerraa addaan ba’u.Fakkeenyaaf makaa daakuu salfariifi bullaa’aa ayiranii mala kanaan gargar dhiluun ni danda’ama.
Qabduu

Qabduun meeshaa kan akka biikariifi ujummoo yaalii ho’ifaman ittiin qabuun yaalii hojjechuuf kan itti gargaaramnuudha.
Qorrina

Adeemsi Qorrisiisuu, jajjaboo baqee turee kurfeessanii dhangal’oo irraa gara jajjabootti ittiin deebifamuudha. Yeroo kanatti anniisaan duraan suudota jajjaboo diigee diilalleessuun suuta suuta keessaa ba’aa deema. Kunis suudotni sun deebi’anii akka wal qabataniif karaa ban
Gubama soorataa Alqilleensooa

**Gubamni soorataa Alqilleensoo**  ykn **Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu** ( Afaan Ingliiziiffaan:- **Anaerobic respiration**) Kunis gubama soorataa O<sub>2</sub> osoo hin fayyadamin raawwatamuudha. Kan gaggeeffamus saayitoopilaazmii seelii keessatti. Adeemsa gubama soorataa kana keessatti sooranni oksijiinii malee waan gubatuufi guutummaa guutuutti waan hincaccabneef anniisaa xiqqaa ta’etu (2ATP) omishama. Adeemsi gubama soorataa kun bineeldota keessatti yommu gaggeeffamu asiidii laaktiki fi anniisaan yoo oomishamu biqiltootaafi raacatiifaa keessatti immoo itaanool, kaarboondaayoksaayidiifi annisaatu uumamaumu.
Oksidooreeduktaasii

**Oksidooridaakteesiin** gita inzaayimootaa walnyaatinsa si'eessuu  keessatti gahee bu’uuraa kan qaban yoo ta’u, walnyaatinsa reedoksii jedhamuunis beekama. Inzaayimoonni kunniin elektiroonota molakiyuulota gidduutti akka dabarsan haala mijeessa, kunis molakiyuulii(maddarroo) tokko gara molakiyuulii kan biraatti akka jijjiiramu yoo ta’u, elektiroononni molakiyuulii arjooma irraa gara molakiyuulii fudhataatti dabarsuu danda’a. Oksidooreedaakteesii adeemsa baayoloojii murteessaa kan akka oomisha anniisaa, meetaaboliizimii fi summii balleessuu keessatti hirmaatu. Isaanis yeroo hafuura baafannaa seelii oksideeshinii molakiyuulotaa fi yeroo footosinteesii molakiyuulota hir’isuu dandeessisu. Dabarsa elektiroonii gidduu galeessa gochuu fi madaallii walnyaatinsa reedoksii eeguun, oksaayidiroodaakteesoonni daandii meetaabolii sirnaan akka hojjetan gumaachuu fi adeemsa seelii to’achuuf gargaaru.
Gilaayikooliyizisii

**Addabaha gulukoosii** karaa meetaabolii kan saayitoopilaasmii seelii keessatti argamuu fi akka tarkaanfii jalqabaa meetaaboliizimii gilukoosii keessatti tajaajila. Innis tartiiba walnyaatinsa inzaayimii kan gilukoosiin, molakiyuulii sukkaara kaarboonii jaha qabu, gara molakiyuulota lamaa **pirooveetii**, kompaawundii kaarboonii sadii qabutti jijjiiru of keessaa qaba. Tarkaanfiiwwan  anniisaa  walduraa duubaan fudhatamaniin, Addabaha gulukoosii ATP fi NADH hamma xiqqaa maddisiisa. Karaan kun orgaanizimoota Alqillensoo fi Qillensoo lamaan isaaniif barbaachisaa ta’ee, gilukoosii caccabsuu fi anniisaa maddisiisuudhaaf mala bu’uuraa kenna. Addabaha gulukoosii meetaabolii seelii keessatti gahee giddugaleessaa kan qabu yoo ta’u, akka madda ATP fi adeemsa meetaabolii biroof dursaa ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, kunis qaama ijoo oomisha anniisaa fi madaallii anniisaa seelii keessaa eeguu akka ta’u taasisa.
Moosii

Biqiltoonni **moosii (saaphuyyee)** biriyoofaayitoota ta’anii baalaafi jirma salphaa ta’e qabu. Garuu sirna tishuu vaaskularii hin qaban. Kanaafuu, jirma, baalaafi hidda dhugaa ta’e hin qaban. Kilooroofilii waan qabaniif footoosinteesisii ni gaggeessu. Caasaa hidda fakkaatu kan bishaan biyyee keessaa xuuxuu **[[Raayizooyidii|raayizooyidii(hidda maarqoo)]]** jedhamu qabu. Iddoo jiidhinni jiru, gaaddisa jala, kattaa irra, jirma mukaa gurguddaa irraafi ala baaxii manaa irratti biqilannii jiraatu.
Teeridoofaayitoota

**Teeridoofaayitaan** biqiltoota sanyii hin qabne ta’anii qaamni isaanii jirma, baalaafi hiddatti kan qoodamedha. Biqiltoonni teeridoofaayitaa sirna tishuu vaaskularii waan qabaniif biqiltoota biriyoofaayitoota caalaa fooyya’oo dha. Biqiltoonni teeridoofaayitaa jirma, baalaafi hidda dhugaa qabu. Biqiltoota daraaraa maleeyyii jalatti ramadamu. Fakkeenya isaanii keessaa tokko beekamoon kaarrolee dha.
Karroolee

**Kaarroleen (Afaan ingiliffaan:- Fern)** biqiltoota sanyii maleeyyii sirna tishuu vaaskulaarii qabanidha. Akkasumas jirma, baalaafi hidda dhugaa ta’e qabu. Qaama kaarrolee keessaa sirriitti kan mul’atu baaladha. Baalli kun **firoondii(Baalkarroo)** jedhama. Kaarroleen baala isaanii jalaa qaama soorasii jedhamu qaba. kunis waanta dhukee fakkaatu **ispoorii (dhukkee ykn qummee)**  jedhamu of keessaa qaba. Jirma biyyee keessaa **Raayizoomii(Amichoo)** jedhamu qaba. Kaarroleen gaaddisa jala, jirma muka gurguddoo irraa fi laggeen keessa jiraata.
Muka

**Mukti ykn Geedni** biqiltuu mukaa bara baraan jiraatu yoo ta’u,  ijoo jirma jedhamu kan damee fi golgaa baala deeggarudha. Mukkeen sirna ikoo adda addaa keessatti kan argaman siʼa taʼu, bosona, lafa bosonaafi bakka jireenyaa uumamaa kan biroo keessattis wantoota barbaachisoo dha. Isaan kun guddina, bocaafi gosa adda addaa kan qaban siʼa taʼu, mukkeen tokko tokko olkaʼiinsa guddaa kan qaban siʼa taʼu, waggoota dhibbaan ykn kumaan lakkaaʼaman illee kan jiraatan dha.
Maqdhaala

jecha iddoo maqaa bu’uun tajaajilu jechuudha. Barreeffama keessatti maqaa tokko irra deddeebi’uun yoo fayyadamne nama nuffisiisuu danda’a. Nuffii akkasii hambisuuf maqaa yeroo tokko yoo caqasne sanaan booda bamaqaatti fayyadamuu dandeenya.

Fkn. Intalli magaalli sun obboleettii tiyya. **Ishiin** barattuu kutaa kurnnaffaati. Jechi **ishiin** jedhu, bamaqaa yoo ta’u gaalee maqaa intalli magaalli jedhu bakka bu’a. Tajaajila isaa 

#### Akaakuu Bamaqaa
 Bamaqaan bakka gurguddaa jahatti qoodama

1. Bamaqaa matayyaa /dhuunfaa/ramaddii (Personal pronoun) fkn. Ani, nuti, ati, isin  Haasaa namootaa bu’uura taasifata.

2. Bamaqaa ufnaa (Reflexive Pronoun ) Namni tokko ofuma isaatii waan tokko raawwachuu isaa agarsiisa.

Fkn. Abdiin of jajjabeesse.

Isheen ofiif mana ijaarratte.

3. Bamaqaa eertoo/akeektuu (Demonstrative pronoun) = fkn. Kun, sun, kana, sana

4. Bamaqaa iyyaafannoo(Introgative pronoun)= fkn. Akkamitti, eessa, kam, maal, yoom, maliif

5. Bamaqaa waliyyoo(Resprocal pronoun)

 Namoonni ykn wantoonni lamaafi isaa ol gocha isaan walirratti, waliif ,waliiniifi kkf raawwatan agarsiisa.

Fkn. Tufaafi Toltuun wal jaalatu

Nuti walumaan hojjennee waluumaan guddanna

Aniifi Abdiin kitaaba waliin barreessine.

6. Bamaqaa waliingaa/firoomsee (Relative pronoun)

 Gaalee maqaafi gaalee gochimaatti suuqamee argama.

Fkn. Barattootni warri qabxii olaanaa galmeessisan badhaafaman.

Intala ishee gurraattii sana barbaadi.
Humna

Humni qaama safaramaa fiizikaalaa jireenya guyyuu keessatti baay’ee barbaachisaa ta’eedha. Humni gocha walitti dhufeenya qaamolee lama gidduutti uumamu ibsuuf fayyada. Humni gocha dhiibuu yookiin harkisuu qaamni tokko qaama biroo irratti raawwatuudha. Wanti tokko yoo dhiibame yookiin yoo harkifame jijjirama bakkaa fida. kanaafuu, humni wanta boqonna irra jiru kan sochoosu, kallattii kan jijjiru, saffisa kan jijjiiru(kan dabalu yookin kan hir’isu), wanta sochii irra jiru kan dhaabu fi kan kana fakkaatu kan taasisuudha. Humni qaamolee safartamoo shallagamoo yoo ta’u, yuunitii waaltawaa Niwutoonii (N) dhaan safarama. Meeshaan humna safaruuf nu fayyadu immoo Niiwuton-meetira jedhama. Iddo bu’een F yommuu ta’u, kalqabeedha.
Anniisaa sochii

Fiiziksii keessatti **anniisaan sochii**  akaakuu anniisaa sababa wanti tokko socho’uutiin qabaatuudha. Fakkeenyaaf, dhagaa ol darbachuu, konkolaataa sochii irra jiru, kubbaa tokko dalga darbachuufi kanneen kana fakkaataniidha. Anniisaan sochii qaama hanga (m) fi ariitii (v) tiin socho’uuf hima herregaa armaan gadiitin ibsama.

KE= \frac{1}{2}mv^2
Anniisaa Kuufamaa

**Anniisaan kuufamaa** sababa wanti tokko ol ka’iinsa lafarraa qabaatun kuufatuudha. Fakkeenyaaf, kubbaa qilleensa keessa ol darbatamte, allaattii qilleensa keessa balaliitu, xiyyaara hawaa keessa balali’uufi kanneen kana fakkaataniidha. Anniisaan kuufamaa wanta hanga (m) qabu kan ol ka’iinsa lafarraa (h) qabaatuu hima herregaa armaan gadiitiin ibsama.

PE= mgh
Anniisaa keemikaalaa

Nyaanni nyaannu qaama keenya keessatti oksijiinii waliin walnyaatiinsa gaggeessa. Wal nyaatiinsi keemikaalota kanaa anniisaa keemikaala uuma. Anniisaan keemikaalaa uumame kun gara akaakuu anniisaa hoo’aa fi sochiitti jijjiiramuun namni akka dalagaa guyyaa guyyan dalagatu taasisa. Kanaafuu, anniisaa keemikaalaa jechuun anniisaa sababa wal nyaatinsa molokiilotaatiin uumamuudha.
Anniisaa aduu

**[[Biiftuu|Aduun]]** madda anniisaa uumamaa isa guddaadha. Aduun osoo hin jiraannee lubbu qabeeyyiin jiraachuu hin danda’an.  anniisaan aduu anniisaa elektiriikii uumuu nidanda’a. Soolaariin anniisaa aduu irraa sassaabuun gara anniisaa elektiriikiitti jijjiira. Kan biroo immoo  biqiltoonni magariisaa nyaata qopheeffachuuf anniisaa aduutti fayyadamu. Biqiltoonni magariisaa anniisaa aduutti fayyadamuun fotoosintaasisii gaggeessu. Adeemsi biqiloonni magariisaa kaarboondaayoksaayidiifi bishaanitti fayyadamuun bakka anniisaan adduu jirutti walnyaatisa keemikbaala gaggeessuun guluukosii oomishan Jaarifa jedhama. Adeemsa kana keessatti anniisaan aduu gara anniisaa keemikaalaatti jijjiirama
Gilaayikoolisisii

**Addabaha gulukoosii** karaa meetaabolii kan saayitoopilaasmii seelii keessatti argamuu fi akka tarkaanfii jalqabaa meetaaboliizimii gilukoosii keessatti tajaajila. Innis tartiiba walnyaatinsa inzaayimii kan gilukoosiin, molakiyuulii sukkaara kaarboonii jaha qabu, gara molakiyuulota lamaa **pirooveetii**, kompaawundii kaarboonii sadii qabutti jijjiiru of keessaa qaba. Tarkaanfiiwwan  anniisaa  walduraa duubaan fudhatamaniin, Addabaha gulukoosii ATP fi NADH hamma xiqqaa maddisiisa. Karaan kun orgaanizimoota Alqillensoo fi Qillensoo lamaan isaaniif barbaachisaa ta’ee, gilukoosii caccabsuu fi anniisaa maddisiisuudhaaf mala bu’uuraa kenna. Addabaha gulukoosii meetaabolii seelii keessatti gahee giddugaleessaa kan qabu yoo ta’u, akka madda ATP fi adeemsa meetaabolii biroof dursaa ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, kunis qaama ijoo oomisha anniisaa fi madaallii anniisaa seelii keessaa eeguu akka ta’u taasisa.
Gitaa’ummaa Anniisaa

Anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti nijijjiirama. Ta’iin tokko yommuu anniisaa dhabu ni argina. Haata’u malee, anniisaan kun badee osoo hin taane gara akaakuu anniisaa birootti jijjiirameeti. Yommuu anniisaan tokko gara akaakuu anniisaa birootti jijjiiramu anniisichi waan badu yookiin waan uumamu fakkaata. Fakeenyaaf balbiin anniisaa elektiriikii gara anniisaa ifaafi ho’aatti jijjiira. Kanaafuu anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti jijjiirama. Seerri gitaa’ummaa anniisaa hima armaan gadiin ibsama. “Anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti jijjiirama malee, hin uummamus hin badus” jedha.
Tarree maddoota anniisaa

Maddoota anniisaa saayinsii naannoo keessatti baratte yaadadhu. Dhalli namaa sochii qaama gaggeessuuf, tajaajila geejjibaa argachuuf, nyaata bilcheeffachuufi jireenya guyyuu gaggeeffachuuf anniisaa barbaachisa. Maddoota anniisaa keessaa muraasni isaanii kanneen akka aduu, boba’aa, bubbee, bishaan, niikularii fi kanneen kana fakkaataniidha.(Niikulariin akka anniisaa fi akka madda anniisaatti gargaara) Anniisaa bakka lamatti qoodnee ilaaluu nidandeenya. Isaanis, Anniisaa haaromfamaniifi hinhaarofamneedha. Anniisaa haaromfamu yoo jennu erga itti tajaajilamnee booda kan bakka buusuu dandeenyu yoo ta’u anniisaan hin haaromfamne immoo erga itti tajaajilamnee booda kan deebsinee bakka buusuu hin dandeenyedha.

* Anniisaa atoomii
* Tarbaayinii Baankii
* Baatirii (elektirikii) .
* Baayooalkoolii
* Baayoodiizilii
* Omisha baayoodiizeelii
* Boba’aa jiree
* Baayoogaasii(gaasjiree)
* Baayoomaasii
* Jeneraatarii baayoo-naano
* Bituumen
* Ri’aaktara horsiisaa
* Fiyuushinii bubbee&nbsp;– walnyaatinsa fiyuushinii niwukilaraa yeroo sonoluminescence, bifa garmalee sagalee cavitation akka uumamu tilmaamame.
* Dhagaa cilee
* Albuuda dhagaa boba’aa
* Fiyuushinii qorraa
* Gubuu
* Tarbaayinii kompaawundii&nbsp;– aksiilii lama, danfaa
* Kuusaa anniisaa qilleensa dhiibbaa qabu
* Humna aduu xiyyeeffannoo qabu
* Bishaan haroo gadi fagoo qabbanaa’uu
* Diizila
* Ispheerii Daayison
* Giriidii elektirikii
* Masaraa anniisaa
* Motora gubaa alaa
Sochii (fiiziksii)

**Sochiin a**deemsi wanti tokko bakka tokkoo ka’ee fageenya murtaa’e yeroo murtaa’e keessatti sadhaata yookiin birqaba wanta biraatiin qabu

Qaamni tokko teesssoon isaa birqaba yookiin sadhaata ittiin argamu keessatti yeroo wajjin yoo jijjiiramuu baate qaamichi boqonnaa irra jira jedhama. Teesssoon qaamni tokko sadhata tokko keessatti yeroo wajjiin yoo kan jijjiiramu ta’e, qaamichi sadhata sana keessatti Sochii irra jira jedhama.

* Akaakkuuwwan sochii jiran: sochii daandii sirrii, sochii gomboobaa/golboo, sochii geengoo, sochii martoo, sochii hollannaa jedhamuun beekamu.
* i. **Sochii Daandii Sirrii**: sochii qaamni tokko karaa yookin daandii qajeelarratti taasisuudha. Fakkeenyaaf, Konkolaataa daandii sirrii irra adeemu, wantoo dalga harkifamuufi kanneen kana fakkaataniidha. Waa’ee sochii kanaa mata duree kana keessatti bal’inaan baratta.
* ii. **Sochii Gomboobaa:** sochii daandii golboo/jallataa irra taasifamuudha. Fakkeenyaaf, konkolaataa daandii marfata. 
* iii. Sochii Geengoo: Sochiin kun sochii marfannaa guutuu adeemsiifamudha. Sochii lafti aduu irra naannooftu. 
* iv. Sochii Martoo: sochii qaamni tokko siiqqee dhaabbataa qaama isaatiirratti maruun taasisuudha. Fakkeenyaaf, Sochii lafti siqqee ofii irratti martu, Sochii lakkooftuu sa’aatii, sochii balballi yommuu banamuufi cufamu uumamuufi kanneen kana fakkaataniidha. 
* v. Sochii Hollannaa: sochii qaamni tokko fuulduraa fi duubatti yookiin olii fi gadi yeroo walfakkaataa keessatti irra deddeebi’uun taasifamuudha. Fakkeenyaaf, sochii peendulamii irratti agarsiifame, dambalii bishaanii fi kanneen kana fakkaataniidha.
Meesoosfeerii

**Meesoosfeeriin ykn Qilmarsontoo** baqaana daangaa gara olii istiraatoosfeerii fi 90km gidduutti argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka'insi dabalaa adeemu tempireecherri immoo saffisaan hir'achaa deema. Teempreecharri hamma -1850 C tti gadi bu'a. Sababni olka'iinsi yoo dabalu teempreecharri hir'ataa deemuuf baqaana hunda irra baqaanni rukkinni gaasotaa xiqqaa waan ta'eefi. Haalli kun immoo hoo'i akka hin kuufamne taasisa. Fiixeen yookiin daangaan baqaana kanaa gara olii **Meesoopaasii ykn iggitii sontoo**  jedhama.

(Hubdhuu jechii Sontoo jedhuu Gidduu yoo ta'uu iggitii immoo dabachuu jecuudha.)
Istiraatoosfeerii

**Istiraatoosfiiriin  yookaan Hawaardiyaan**  baqaana tirooppoosfeeriitti aanee argamuudha. Baqaana kana keessatti olka'iinsi yoo dabalu teempreecharris suuta dabalaa deema. Kunis kan ta'eef kuufamni guddaan ozoonii (O3 ) baqaana kana keessatti argama. Jiraachuun Oozoonii immoo carallaan **dhilgee'ol (Altiraavawoleettii)** jedhamu akka keessatti xuuxxamee hafu taasisa. Daangaan Istiraatoosfeeriifii meesoosfeerii **Istiraatoopaasi( Iggitii Babaqqaannoo )** jedhama. Kunis hanga 20km olfagaatee argama
Hamar

:

**Hamar**  saba Itoophiyaati .

## Afaan
Hamers afaan dhalootaa isaanii "Hamer Afo" jedhanii waamu, kaan ammoo " Afaan Hamar " jedhanii waamu. Afaan kun maatii afaanii omotikii jalatti ramadama. Miseensonni gosa kanaa afaan ofii isaaniitiin alattis afaanota saboota Bena, Arbore, Karaa fi Dasenech akka afaan lammaffaatti ni dubbatu. Afaan hamer afaan barnootaa ykn hojii dubbii ykn qunnamtii bira darbee hojjechuuf gahaa miti.

## Uummata
Akka bu’aa lakkoofsa ummataa fi mana jireenyaa bara 1999 gaggeeffameen baay’inni ummata biyyattii kuma 46 fi 532 dha.
Mabba Maqalee

**Yuunivarsiitiin Maqalee ykn Mabbii Maqalee** dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa Naannoo Tigraay Magaalaa Mekele keessatti argamudha .
Mabba Madda Walaabuu

**Yuunivarsiitii Madda Walaabuu Ykn Mabba Madda Walaabuu**  dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Oromiyaa magaalaa Baalee Roobee keessatti argamudha . Dhaabbatichi yunivarsiitiiwwan haaraa bara 1999 hundeeffaman keessaa isa tokkodha.
Mabba Samaraa

**Yuunivarsiitiin Samaraa ykn Mabbi Samara** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Affaar keessatti argama.
Mabba Arbaa Minci

**Yuunivarsiitiin Aarbaa Minci ykn Mabba Arbaa Mincii** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Aarbaa Minci keessatti argama.
Qaajjibuu

**Qaajjibuun** ( *Scorpiones* ) garee bineeldoota sodaachisoo gita gosaaroo keessa jiranidha. Qaajjibuun  gosni tokko tokkoon 

yommuu liqimfamu nama ajjeesuu danda’a.
Daarabaaftuu

**Daarabaaftuu** (Aranae) tartiiba xiqqaa Miilixinximna . Daarabaaftuun uumama miila 8 qabuudha, akka ilbiisoora, garuu anteenaa hin qabu . Gosoota bineensotaa hedduu keessaa tokko tokko summii humna guddaa qabuu fi nama miidhuu ykn ajjeesuu dandaʼuun qabuu. Daarabaaftuu akkuma maqarra hubannuu daara baasuu.
]
Soqoleeyyii (Crustacean)

'Soqoleeyyiin ykn Gosqeensaanqabduun (Afaan engliffaa)gosa miilixinxima kan bishaan keessa , lafarra  ykn  maxxantuu ta’anii jiraatandha.Mataan fi qomaa wal makaa kan** Qommataa ykn Matqoma (cephalothorax)**jedhamuun beekamu qabuu.Hargaansuun karaa** Qurxumarganaa ykn bishkargansiisaa (gills)** .Qaamni isaas kaaraapaasii guddaa tokkoon kan haguugamedha. Anteenaa lamaa fi maxa'a ykn miila shan qabu. Fkn Qeensaanqabduu, qeensaanfutuu, kiraayfishii,
Loobistarii

**Loobstaroonni** maatii ( **Nephropidae**, walfakkaata **Homaridae**  ) kanneen soqoleeyyii galaanaa ti. Qaama dheeraa funyaan maashaa kan qaban yoo ta’u, lafa galaanaa irratti qaawwa ykn boolla keessa jiraatu. Miila isaanii shanan keessaa sadii cirracha kan qaban yoo ta’u, lamaan isaanii isa jalqabaa dabalatee, yeroo baay’ee kanneen biroo caalaa baay’ee guddaa dha. Highly prized as seafood, lobsters dinagdeen barbaachisaa kan ta'ee fi yeroo baay'ee meeshaalee bu'aa guddaa argatan keessaa tokko naannoo qarqara galaanaa isaan jiraatan keessatti.
Miildanuuwwan (Miriyaapodaa)

**Miildanuu (Afaan ingiliziin: Myriapods)** garee miilxinxima kan ta’an yoo ta’u miila hedduu qabu, yoo xiqaate miila 10 ol.Qaama qoqqoodame qabuu.Irra caalaan isaanii anteenaa qabu. Gareewwan gurguddoo sadii kan qoodamuu: Miildhibbee(Centipedes), miilkumee(Millipedes), fi hanqareessoboo (Symphylans)dha. Miildhibbee qaama dheeraa, qoqqoodame fi miila cimdii tokkoo muraa(segment) qaamaa tokkoof qaba. Isaan bineensota xixiqqoo biroo adamsaniidha. miilkumeen qaama dheeraa, qoqqoodame fi miila cimdii lama muraa(segment) qaamaa tokkoof qaba. Isaan biqiltuu nyaatuu. hanqareessoboo bineensota xixiqqoo, raammoo fakkaatanii fi biyyee fi balfa baala keessa jiraatani dha. wantoota orgaanikii tortoran sooratu.
Mabba Bahaar Daar

**Yuunivarsiitiin Bahaar Daar ykn Mabbi Bahaar Daar**  dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Amaaraa magaalaa Bahr Dar keessatti argamudha .
Anteenaa (baayoloojii)

**Anteenaan ( gaanfolleen / sanfili)** xinjiree kessatti qaamolee miiraa kanneen ilbiisota, qurxummii fi miildanuwwanii dabalatee bineensota lafee dugda hin qabne hedduu keessatti argamaniidha. Isaanis akkaataa adda addaatiin caasaa dheeraa fi haphii ta’anii fi tutuquuf, funfachuu fi damdhamuuf kan gargaaranidha.  Anteenaan kutaalee walduraa duubaan qophaa’an irraa kan ijaaraman yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii rifeensa miiraatiin kan haguugamanidha. Baay’inni kutaalee fi qindeessaa rifeensa miiraa gosoota irraa gara gosaatti garaagarummaa qaba. anteenaa lubbuun jiraachuu bineensota lafee dugdaa hin qabne hedduudhaaf barbaachisaa dha. Nyaata akka argatan, adamsamuura ofirra qolachuuf, akkasumas miseensota gosa isaanii biroo wajjin akka wal qunnamuuf isaan gargaaru.
Miiljahee (Heksaapoodaa)

**Heksaapoodaan ykn Miiljaheen** garee orgaanizimoota adda addaa fi baay’ee ta’anii fi murna miilxinximna keessaa tokko ta’aniidha. Miila ja'a  qabu yoo ta'u, maqaan "Hexapoda" jedhu kanarra madde. Gareen kun ilbiisota, a'amkeessoo kan of keessatti hammate yoo ta’u, isaanis micirjirtiwwan adda addaa fi baay’ee ta’an kanneen lafa kanarra jiranidha. Heksaapoodonni sirnkkoo adda addaa keessatti akka poolineesitootati, burkutessitootti fi adamsitootaatti gahee olaanaa qabu. Bakka jireenyaa adda addaa, lafa irraa kaasee hanga bishaan qulqulluu fi naannoo galaanaa tokko tokko illee madaqaniiru. Qaamni Miiljahee kutaa adda addaa sadiitti qoodama: Isaanis mataa, Qomaa fi garaa dha. qaamooleen dabalataa kannen akka koochoo, sanfilaa fi kutaa afaanii addaa kan qaban yoo ta’u, kunis madda nyaataa fi naannoo adda addaa akka madaqan isaan dandeessisa.
Faqqee dhonoqqoo (Ctenophora)

unranked regnum

**Ctenophora** gosa bineensota lafee hin qabne galaanaa qofa ta’aniidha. Ctenophora jechuun “Baattuu filaa” jechuudha. Isaanis yeroo baayyee Faaqqee dhonoqoo jedhamuunis beekamu.
Mabba Adigraat

**Yuunivarsiitiin Addigiraat ykn Mabbi Addiguraat** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Addigiraat keessatti argama.
Mabba Arsii

**Yuunivarsiitiin Arsii ykn mabbi arsii** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Oromiyaa magaalaa Asallaa keessatti argama.
Mabba Bulee Horaa

**Yuunivarsiitiin Bulee Horaa** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u kibba Oromiyaa godina Gujii Lixaa keessatti argama.
Mabba dabra biraan

**Yuunivarsiitiin Dabra Biraan** yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Dabra Biraan keessatti argama.
Mabba dirree dhawaa

**Yunivarsiitiin Dirre Dawaa** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u bulchiinsaa magaalaa Dirre Dhawaa keessatti argama.
Cicha seelii

cichi seelii, seelii biqiltootaa, seelii fangasii fi seelii baakteeriyaa tokko tokko dabalatee, casaa lubbuu hin qabneefi ala sabaga lubbiyyootti aanee kan argamudha. Dalagaan isaas caasaalee lubbiyyoo irraa balaa ittisuu fi boca murtaawaa akka qabaatan kan gargaarudha.

Seelii biqiltootaa keessatti cichi seelii amala beekamaa yoo ta’u, adda durummaan seeloosa, kaarboohayidireetii walxaxaa ta’e irraa kan ijaarame dha. Innis toora cimaa fi fibrous kan seelii biqiltuuf humnaa fi jabina kennu uuma. Qaamonni cicha seelii biqiltootaa kanneen biroon hemiseeloosii, peektiin, ligninii fi pirootiinota adda addaa kan dabalatudha. Qabiyyeen cicha seelii gosa seelii fi sadarkaa guddina biqiltuu irratti hundaa’uun garaagarummaa qabaachuu danda’a.

cicha seelii fangasii walnyaatinsa isaatiin cicha seelii biqiltootaa irraa adda. Akkaataa idileetti pirootiinota waliin makaa walxaxaa poolisaakaayidii kan akka chiitiin, gilukaanii fi manaan of keessaa qabu. Qaamonni kun seelii fangasii humnaa fi eegumsa ni kennu.

Baakteeriyaa keessatti cichi seelii peeptiidoogilaayikaan, molakiyuulii caasaa adda ta’ee fi sukkaaraafi amiinoo asiidota of keessaa qabu irraa ijaarama. cicha seelii keessatti peeptiidoogilaayikaan jiraachuu fi dhabuun isaa baakteeriyaa garee gurguddoo lamatti ramaduuf kan gargaaru yoo ta’u, isaanis baakteeriyaa Giraamii-poozaatiivii fi Giraamii-negaatiivii dha.

cichi seelii akka danqaa ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, seelii dhiibbaa alaa kan akka jijjiirama dhiibbaa osmootikii, dhiibbaa makaanikaa fi paatojeenoota ta’uu danda’an irraa eega. Akkasumas walqunnamtii seelii seelii, maxxanuu seelii fi walqunnamtii seelii naannoo isaa wajjin qabu murteessuu keessatti gahee murteessaa qaba.

Seelonni bineensotaa cicha seelii kan hin qabne yoo ta’u, maatiriksii seelii ala walfakkaatu kan tishuuwwaniif deeggarsa fi caasaa kennu qabu. Maatiriksiin seelii ala irra caalaa pirootiinota fi molakiyuulota biroo kanneen maxxanuu seelii, gurmaa’ina tishuu fi mallattoo seelii gumaachan irraa kan ijaarame dha.
Rookeetii(furgaatuu)

furgaatuun kun wanta balali’u yoo ta’u, akka armaan gadiitti dho’iinsa golee gubaa keessatti raawwatamuun seera bu’uuraa (principle of impulsive reaction) irratti kan hojjetu yoo ta’u, ofumaan kan hojjetu malee qilleensi misaa’ela sana marsee jiraachuu isaa wajjin kan wal hin qabanne miti; Kunis, sochiin furgaatuu ykn furguggee bakka qilleensa hin qabne keessattis ni hojjeta, fakkeenyaaf (yeroo gubachuun boba’aa qilleensa hin barbaanne). Misaa’ela irraa kan adda ta’u, akkuma fageenya ilaalchisee ta’u, marsaan saffisa furgaatuutichaa dheeraa ta’uu isaati.
Furrifamaa

**misaa’elan ykn murxuxxee ykn Furguggee ykn furrifamaan**, meeshaa waraanaa Rookeetii(furgaatuu) socho’u kan mataa waraanaa dhoo’aa saffisa guddaadhaan sirritti baay’ee geessuuf qophaa’e. Misaa’eloonni meeshaalee waraanaa tooftaa xixiqqoo bu’a qabeessa ta’an irraa kaasee hanga miila dhibba muraasa qofatti hanga meeshaalee tarsiimoo baay’ee gurguddoo ta’anii fi fageenya maayilii kuma hedduu qabanitti garaagarummaa qabu. Misaa'eloonni hundi jechuun ni danda'ama mala qajeelfamaa fi to'annoo bifa tokko tokko kan of keessaa qaban waan ta'eef yeroo baay'ee misaa'eloota qajeelfama qaban jedhamanii waamamu.
Televizhiinii

**Televijiiniin**  ykn **fagoomudhiftuun**  ykn **sagalaaleen** ykn **Dhagilaal**  ykn **Tiiviin**  meeshaa sabqunnamtii suuraa socho’aa fi sagalee bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudhaaf gargaarudha.
Mabba finfinnee

**Yunivarsiitiin Finfinnee** yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u kan inni itti argamus magaalaa Finfinnee keessatti.
Sochiin Maraamarto

**Sochiin Maraamarto** sochii qaamni tokko siiqqee dhaabbataa qaama isaatiirratti maruun taasisuudha. Fakkeenyaaf, Sochii lafti siqqee ofii irratti martu, Sochii lakkooftuu sa’aatii, sochii balballi yommuu banamuufi cufamu uumamuufi kanneen kana fakkaataniidha., ***siiqqee Maraamarto*** jedhamuun beekama.
Zaayilamii

**Zaayilamii ykn Bishaalbuu**  gummee biqiltootaa yoo ta’u, bishaanii fi albuuda guutummaa qaama biqiltootaa keessatti geejjiba. Innis lubbiyyoo ujummoo Bishaalbuu jedhaman irraa kan ijaarame yoo ta’u, isaanis ujummoo dheeraa fi qaawwa qabuu fi biqiltuu keessa darbudha. Ujummoon bishaalbuu wanta ligniinii jedhamu tokkoon kan sararaman yoo ta’u, kunis jabaa fi cimaadha. Bishaan fi albuudnii adeemsa hurkoo jedhamutti ujummoo Bishaalbuun ol geejjibama. hurkoo jechuun adeemsa bishaan baala biqilootaa keessaa bifa hurkaatiin gara alaatti ittiin ba'u dha.
Tiraanispiireeshinii

**tiraanispiireeshinii ykn Hurkoo ykn Finiinnoo baalaa** adeemsa bishaan baala biqilootaa keessaa bifa hurkaatiin gara alaatti ittiin ba'u dha.
Teeknooloojii odeeffannoo fi qunnamtii

Jechi **Teeknooloojii Qunnamtii Odeeffannoo (TQO)** jedhu hunda kan agarsiisudha. teeknooloojiiwwan qunnamtii, kanneen akka interneetii(Walidha xaxeeta), bilbila harkaa, .

televijiinii, kompiitara, taableetii fi kaameraa(fakkaaftuu). Akkasumas walitti makamuu agarsiisa bilbilaa fi sagalee fi Sursagalee cimdaa kompiitaraa waliin hojjechuun dandeessisuuf fayyadamtoonni odeeffannoo a bifa dijitaalaa ykn lakqurxaawaa.

Teeknooloojii Odeeffannoo (TO) jechuun indaastirii guutuu kompiitara fayyadamu, .cimdaa, mosaajii fi meeshaalee biroo odeeffannoo bulchuuf gargaaran. Innis kan...adeemsa uumuu, kunuunsuu fi itti fayyadamuu Mosaajii kompiitaraa, haardwaarii ykn jabajjii, fi cimdaa irratti. Haa ta’u malee, TO fi TQO yaad-rimeewwan walqabatan ta’anis, tokko miti. TO jechuun yaad-rimee bal’aa fi teeknooloojii daataa(agargoo) shallaggii wajjin walqabatu yoo ta’uTQOn teeknooloojiiwwan qunnamtii keessatti walqabataniidha.
Wiifaa

Ji'oomeetirii wiifaan(Afaan ingiliziin: radius) kutaa sararaa wiirtuu geengoo tokkoo kan tuqaa tokkicha kamiyyuu geengoo mataa isaa irratti argamu waliin walitti makamu; yookiin dheerina kutaa akkasii, kan walakkaa (dheerina) fuullata ta’e.
Xiinbiqila

**Xiinbiqla**, akkasumas **saayinsii biqiltootaa** (ykn  **Qorbiqilli ykn bamnooqila** ) damee baayoloojii ykn Xin-lubbuu yoo ta'u qorannoo, saayinsii fi qorannoo biqiltootaati .
Kichuu Cinoo

**Kichuun** **cinoo**  wanta cina qaama orgaanizimii ykn seelii irratti biqiluun booda damee     (biqiloota keessatti) ykn orgaanizimii of danda'aa kan bakka baalli dulloomaa jirma isaa wajjin itti maxxanutti guddatuun mutaa uumuu danda'a.
Damee

**Dameen** , xinbiqila keessatti, qaama biqiltuu mukaa'aa, jirma irratti maxxane, garuu kutaa isaa miti.    Dameen xixiqqoo damee tokko irraa damee ba'an damee jedhamu.
Jirmee(koormii)

**Jirmee (Afaan ingiliziin Corm)**  gosa walhormaata saal-malee (asexual reproduction)  biqilootaati. 

Jirma yabbuu biyyee keessatti ol-dhaabbatu ta'ee akka     balbiitti kan dalagu dha. 

gosa jirma biqilaa furdaa, gabaabaa fi     irraagadee ta'ee biqiloota tokko tokko keessatti akka kuufama soorataatti     gargaaru dha. Biqiloonni kunniin jirma kana haalota rakkisoo akka hongee ittiin dandammachuuf itti fayyadamu. Fkn: jirma warqee.
Gaalee (biqiltuu)

**Gaaleen ykn Maraca**,  biqiltuu dadhabaa jirma isaa ofuma isaatiin dalga guddachuu waan hin dandeenyeef qaama dhiyoo jiru kan akka jirma mukaa ykn dallaa irratti, ykn ol ka’uuf karaa tokkoon ol ba’u akkasumas akkuma warra ol ba’anii ifa aduu bira ga’uu, ykn kan purlins ta’e hundee lafa irratti rarraa’uun diriirsuu;   Biqiltoonni kunniin qaama birootti maxxanuudhaaf hiddaa ( tendrils) fayyadamu.

## fakkeenya ishee keessaa
Walhormaata saal-malee

**Walhormaata saalaa malee** kn **Alsaalawaa** gosa       gosa walhormaataa saal- tokkee dha. Ilmoon/orgaanizimii haaraan orgaanizimii gosa tokko qofa irraa uumama.
Muta

Xin biqila keessatti, " Muta ykn lattuu(shoot) " jechuun kutaa biqiltuu lafaa ol ta’ee fi kichuu daraaraa, kichuu cinaachaa fi jirma daraaraa qabu dha. Biqiltoota keessatti nyaata oomishuuf ykn footosinteesiidhaaf itti gaafatamummaa qaba.jirma, daraaraa fi kichuu cinaachaa, baala fi maxa'a (appendages) qaba. Guddinni haaraan Mutaa’uu Sanyii irraa gara oliitti guddatu mutaa baalli itti guddatudha.
Firii

**Firiin** caasaa biqiloota daraaraa keessatti oovaarii irraa guddatuu fi sanyii     ofkeessatti baatu dha. Biqiloota akka burtukaanii, abukaadoo, maangoo     keessatti nyaataaf oolu dha.
Eeynaba

**eeynaba** gaalee eeynaba ( *Vitis* spp.) ti. Zabiibii,  fi daadhii wayinii  kana irraa hojjechuun ni danda’ama; Yookaan immoo qamadii nyaatamu. eeynaba diimaa, diimaa, adii ykn magariisa ta’uu danda’a . eeynaba fayyaa fi umurii namaatiif baayyee gaarii dha.
Qarafaa

**Qarafaan** gogaa muka yeroo hunda magariisa tropical hedduu ta'ee fi olka'iinsa meetira kudhanii hanga afurtamaa gahuu danda'uudha . Dhalataa Siriilaankaa yoo ta'u garuu Kibba Baha Eeshiyaa, Ameerikaa Kibbaa fi Weesti Indiis keessattis ni misoomu. Innis maatii Samrobia irraa kan dhufe yoo ta’u, hundeen isaa ka’ee, olka’iinsa meetira 3-5, baalli isaa walduraa duubaan, walmakaa, daraaraan isaa keelloo xiqqaa, firii isaas xiqqaa fi kiiloof fakkaata. Gogaan Qaraafaa zayita jijjiiramaa of keessaa qaba, hanga %4.
Caaroo

Biqiltoota Qaasammee keessatti, **caaroon** qaamolee biqiltuu  biqiltuu biyyee keessatti gad hodhee qabuu.  bishaanii fi albuudoota biyyee keessaa xuuxuu.caaroon tokko tokko soorata kuusu.

Sirni caaroo biqiltootaa bakka gurguddoo lamatti qoodamu. Isaanis caaroo haadhoo fi caaroo qaajjisoo  jedhamu.  caaroon  haadhoon  caaroo  jalqaba  biyyee  keessatti  gadi  guddatu  dha.Yeroo murtaa’aa booda caaroowwan xixiqqoo biroon gara cinaatti guddatu.caaroon qaajjisoo caaroowwan xixiqqoo yeroo biqiltuun mutaa’u walfaana baay’atanii biqilaniidha. Margi yeroo muta’u caaroo qaajjisoo baasuun biyyeetti qabata.

## Caasaalee
caaroo jalqabaa:caaroo ijoo kanjalqabaaf hundee jirmaa irraaguddatu dha.

caaroowwan cinaa:caaroowwanlammaffaa ta’anii caaroo jalqabaairraa kan guddatani dha. Yeroobaay’ee caaroo jalqabaa irra qal’aadha.

Rifeensa caarooa:caaroo baay’eexixiqqoo ta’anii caaroo ijoo yookiin caaroo cinaa irraa damee bahe dha. Bishaanii fi albuudota xuuxuu keessatti ni hirmaatu.

Fiixee caarooa:qaama caarooagara lafaatti guddatu dha.

Haguuggii fiixee  caarooa:qaamota caarooa keessaa isa jabaa yommuu ta’u fiixee caaroo guddachaa jiru kan uwwisuufi balaarraa ittisu dha.
Simmeetirii baayoloojii keessatti

**Simeetirii ykn Walfakkoo xinjiree keessatti** simmeetirii orgaanizimoota keessatti mul'atu, biqiltoota, bineensota, fangasii fi baakteeriyaa dabalatee agarsiisa. Simeetiriin alaa salphaatti orgaanizimii tokko ilaaluu qofaan mul’achuu danda’a. Fakkeenyaaf, fuulli namaa xiyyaara simmeetirii giddugaleessa isaa gadi qaba, ykn kooniin paayinii fakkii ispiraalii simeetarikii ifa ta’e agarsiisa. Amaloonni keessoos simmeetirii agarsiisuu danda’u, fakkeenyaaf tuuboowwan qaama namaa keessa jiran ( gaasota, soorataa, fi oomishaalee balfa geejjibuuf itti gaafatamummaa qaban) kanneen siliindarii ta’anii fi xiyyaarota simmeetirii hedduu qaban.
Ulmaayaa

**ulmaayyaa** (Latin:Salix ) sanyii mukaa ykn tuutama sanyii  kan ta'e dha.

ulmaayyaan barreeffamoota harkaa warra Sumeria fi Fara’oon durii keessatti caqafameera. Biyyee jiidha qabu hemisfeera kaabaa keessatti biqila . Willows kutaalee addunyaa hedduu keessatti kan argaman yoo ta'u, jiraattonni gandaa gaaddisa uumuu fi summii qilleensa ho'aa yeroo gannaa fi qilleensa qorraa yeroo qorraa cabsuu keessatti fayyadamoo akka ta'aniif cinaacha sululaa fi sulula irratti kan biqilan yoo ta'u meeshaalee qonnaa tokko tokkoof qabannaa tolchuu akkasumas damee xixiqqoo akka muka ibiddaatti fayyadamuu. Gariin isaanii hanga meetira 30 dheeratu, gariin immoo gabaabaa, hanga meetira 3 ta’u. Mukti tokko damee cabee irraa kan biqilu yoo ta’u, kana keessaa kan dhiiraa fi dubaraa ni jiru. Gogaan willow asiidii salicylic kan of keessaa qabu yoo ta'u, kunis qaama (acetyl salicylic acid) kan ta'e, kunis wanta beekamaa aspirin ti.
Qundabarbaree

**Kuloofoo gurraacha **   ykn ** qundabarbaree**l  (     fi kan dubbifamu: *Piper nigrum* ) biqiltuu gaalee daraaraa maatii Peppermint, kan firii fuduraalee, sanyiidhaan haguugaman, Kan yeroo baay’ee gogfamee akka mi’eessituu nyaataa fi akka mi’eessituutti akkasuma. Naannoowwan kibba Hindii madda uumamaa qundabarbaree keessumaa bulchiinsa Karnatakaa .
file:Piper_nigrum_Dried_fruits_with_and_without_pericarp_-_Penja_Cameroun.jpg|
file:4_color_mix_of_peppercorns.jpg| 
file:Spilled_Pepper.jpg|
file:Pepper091.jpg|
file:Sa-pepper.jpg|alt=
file:Pfeffer-Gewürz.jpg|alt=
file:Black_peppercorns_with_mortar_and_pestle.jpg|alt=
Intiroopii

**Intiroopii** ykn **Aldaarri**  safara altartiibummaa (measure of disorder) sirna tokkoo ti. Yemmuu anniisaan sirna tokkoo bilisaan haala tokko irraa gara   birootti jijjiiramu intirooppiin sirnichaa ni dabala. Hima herregaan    intirooppiin S= Q/T Kanaaf, yuunitiin intirooppii J/K (juulii irra  kelvinii) ti.  .
Aangessoo(ekispoonentii)

Herrega keessatti **Aangessoonni (ekispoonentii)**   mallattoo herregaa lakkoofsa tokko ofuma isaatiin baay’isuu irra deddeebi’amee bakka bu’uuf gargaarudha. Isaanis lakkoofsota baayyee guddaa yookiin xiqqaa ibsuuf karaa mijataa dha.  akka Iraarfii(supperscriptii) gara mirga lakkoofsa hendeetti barreeffamaniidha.b^n = \underbrace{b \times b \times \dots \times b \times b}_{n \text{ times}}. Ekspooneentiin  akka Irrarfiittin(supperscriptii) gara mirga lakkoofsa hendeetti barreeffamaniidha. Haala sana keessatti, bn " *b*  angoo *n*ttin ol kaafame",  *b* aangoo n" jedhama.

Fakkeenya:

23 = yeroo dubbifnuu 2 anngoo 3

## Seerota Ekspooneentii/Aangeessoo
Seerotni eksaapooneenshiyaalii tuuta amaloota herregaa fi hariiroo kanneen ibsitoota eksaapooneentii hirmaachisu too’achuu fi salphisuuf nu gargaarani dha. Seerotni kun hojiiwwan akka baay’isuu, hir’isuu fi Aangoo tokkotti ol kaasuu salphaatti akka raawwannu nu dandeessisu. Seerota eksaapooneenshiyaalii beekamoo ta’an tokko tokko kunooti:

# Seera baay'ataa: Yoo ibsitootn aangeesso'oo  hundee walfakkaataa lama qaban baay'isuun, angeesoota walitti ida'uu ni dandaama. Fakkeenyaaf, am * an = am+n.
# Seera Hiruu: Yoo ibsitootn aangeesso'oo  hundee walfakkaataa lama qaban hiruu, angeesoota walitti hirisuu ni dandaama. Fakkeenyaaf, am * an = am-n.
# Seera Aangoo/paawarii: Yeroo ibsa eksaapooneenshiyaalii gara eksaapooneentii biraatti ol kaaftu, eksaapooneentota baay’isuu dandeessa. Fakkeenyaaf, (am)n = a(m*n).
# Seera Ekspooneentii Zeeroo: Hundeen zeeroo hin taane kamiyyuu yoo angoo zeerootti ol kaafame 1 ta'a. Fakkeenyaaf, a0 = 1, bakka 'a' lakkoofsa zeeroo hin taane kamiyyuu ni ta'a.
# Seera Ekspooneentii wawwee: hudeen zeeroo hin taane gara eksaapooneentii wawweetti yoo ol kaafame, fuggisoo hundee  eksaapooneentii pozaatiiviitti ol kaafame waliin walqixa. Fakkeenyaaf, a(-n) = 1 / (an).
# Seera Ekspooneentii Tokkoo: Lakkoofsi kamiyyuu  aangoo 1tti ol kaafame lakkoofsa ofii isaa wajjin walqixa. Fakkeenyaaf, a1 = a.
Miilloo Madaqoo

**Milloo Madaqoon** ykn  **Ippiin** muka Itoophiyaa fi biyyoota biroo keessatti argamudha. Firiin isaas Miillo, Ippii ykn Appilii ykn poomii jedhama.
Appilii

**Miilloon** ykn **Poomiin ykn Appiliin ykn ilippan** , akkasumas **Tuuffan**,  firii gosa biqiltootaa Miilloo madaqoo (Malus domestica)kan maatii Rosaceae keessaa tokko ta'e agarsiisa. Miilloon sifoota/dhagaalee nyaataafi faayidaa fayyaa isaa irraa kan ka’e yeroo baay’ee  qoratama. Isaanis faayibara nyaataa, vitaaminii (kan akka vitaamin C), albuudota (akka pootaasiyeemii ), fi antioksidantoota adda addaatiin kan badhaadhanidha. Qorannoon akka agarsiisutti yeroo baay'ee milloo fayyadamuun fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa fooyyessuu, carraa kaansarii tokko tokko hir'isuu fi hojii garaachaa guddisuuf gumaachuu danda'a. Saayintistoonni oomisha midhaanii, dhukkuba dandamachuu fi qulqullina firii fooyyessuuf dhaalmaya miilloofi mala walhormaataa qoratu. Dabalataanis, miilloon qorannoowwan saayinsii tokko tokko keessatti, keessumaa Xindhaalmaya(jeneetiksii) fi fiiziyoloojii(xinqaamaa) biqiltootaa keessatti, adeemsa baayoloojii hubachuu fi hubannoo saayinsii guddisuuf akka lubbu qabeeyyii akkaayyatti itti fayyadamaniiru.
Warbuqqee

**Warbuqqeen** (Maqaa saaayinsawaa: Cucurbitaceae)  (     gosa tartiiba Gosge;oo  keessatti baay'ee beekamaadha.  Warbuqqeen garee biqiltootaa jeneetikiidhaan adda addaa ta’an keessaa isa tokko. Biqiltoonni Cucurbitaceae, akka Warratis ta’e akka biqiltoota dhuunfaatti, guddinaa fi madaqfamuu isaaniitiin garaagarummaa qabu. Babal’inni qorannoo guddaa ta’uun isaa dirree qorannoo lalisaa gosa kana irratti akka uumamu taasiseera. Poolineeshiniin baay’inaan argamu saala adda ta’e waan ta’eef poolineeshinii qaxxaamuraa dha. Fkn warbuqqee keessa tokko dabaaqula

## Gosa Warbuqqee keessaa baay’ee beekamaa ta’e

* Zuukiinii ( *Cucurbita pepo* ) .
* ujuee ( *Cucumis sativus* ) .
* qarooroo ( *Luffa cylindrica* ) .
* ugoo (Cucumis *melo* ) .
* Paampii ( *Cucurbita maxima*, *C. moschata*, *C. pepo* ) .
* Harbuu diimaa ( *Cirullus lanatus* ) .
* Paampii gosa hunda
* Mi'aawaa hadhaa'aa (Momordica ) .
* Boqqolloo hadhaa’aa (Citrullus colocynthis) .
* Chayootee (Sechium edule) .
* Kukkurama bosona
Fiiziyoloojii(xinqaama)

**Fiiziyoloojiin ykn Xinqaama ykn Qor-dalagqaamaa** damee Xin-jiree, akkaataa  lubbu qabeeyyii  adeemsa baayoloojii isaanii adda addaa itti dalagaan qorachuu irratti xiyyeeffata. Sirnoonni, qaamonni, gummeewwan fi lubbiyyoowwan micirjirtii tokko keessa jiran adda addaa akkamitti akka waliin dalaaguun madaalqa(homeostasis) ofii eeguu fi dalagaawwan jireenya itti fufsiisuu dandeessisan qorata. Haala fiiziyoloojii namaa keessatti adeemsa akka hargansuu, marsaa dhiigaa, bullaa’insa nyaataa, meetaabolii, walhormaataa fi hubannoo miiraa qorachuu of keessatti qabata. Qorannoon fiiziyoloojii wal-nyaatinsa molakiyuulota, lubbiyyoo fi sirna qaamolee gidduu jiru dabalatee malawwan adeemsa kana jalatti argaman hubachuuf kan akeekedha. Akkasumas adeemsi kunniin wantoota akka jeneetikii, naannoo fi dhukkubaan dhiibbaa akkamii akka geessisan qorata. Saayintistoonni mala fiiziyoloojii irratti hubannoo argachuudhaan dalagaalee idilee qaamaa caalaatti hubachuu fi gidduu-galummaa fayyaa eeguu ykn deebisuuf gargaaru qopheessuu danda’u.
Baay’isuu

**Baay'isuun**  qooyyaba bu'ura herregaa lakkofsota walii galaa lama waliin baay'isuun     lakkofsa haaraa uumuuf nugargaaru dha. Fkn, 3x2=6. Mallattoon baay'isuu x     dha. Al tokko tokko mallattoo tuqaa (.), uurjii (*) ykn cuftuu akka     baay'isuutti ni fayyadamna. Fkn a fi b waliin baay'isuuf, a x b = a. b=a *     b=(a)(b) fayyadamuu dandeenya.
Ida'uu

**Idaa'uun** qooyyaba bu'ura herregaa lakkofsota walii galaa lama walitti     dabaluun lakkofsa haaraa uumuuf nugargaaru dha.