Sanyundee (gene)

**Sanyundeen** (Afaan Ingiliffaan: Gene) jechuun kutaa DNA ykn RNA kan tartiiba tambiixaa murtaa'e qabu yoo ta'u, odeeffannoo amala dhuunfaa lubbu qabeessa tokkoof barbaachisu of keessatti qabata. Inni yuunitii bu'uuraa kan dhaalmayaati. Sanyundeen akka "qajeelfama" lubbu qabeeyyiitiif tajaajila, akkaataa itti burqanni (pirootiiniin) ykn molekuliin RNA dalagaa qabu oomishamu kan murteessu. Walumaagalatti, sanyundeen bu'uura jireenyaati.

## Ibsa Bal'aa
Sanyundeen hunduu kutaa qaamaa kan shanyiitii (chromosome) jedhamu irratti argama. Shanyiitiin immoo caasaa funyoo fakkaatu kan tambii (nucleus) lubbiyyoo (cell) keessatti argamuudha. Lubbu qabeessi tokko walhormaata saalaa gaggeessuun yeroo sanyii isaa horu, jaltii (copy) sanyundee isaa walakkaa haadha irraa, walakkaa immoo abbaa irraa argata. Kunis sababa ijoolleen warra isaanii itti fakkaatan ykn amaloota isaanii irraa dhaalan ibsa.

Walitti qabamni sanyundeewwan orgaanizimii tokkoo **[[sanyunka]]** (genotype) isaa jedhama. Amaloonni ijaan mul'atan kan sanyunkaan kun uumu immoo **[[amalunka]]** (phenotype) jedhamu. Fakkeenyaaf, sanyundeen halluu ijaa murteessu sanyunka yoo ta'u, halluun ijaa magariisa, gurraacha ykn biraa ta'ee mul'atu sun amalunka dha. Sanyundeewwan orgaanizimii tokko keessatti argaman hundi walitti qabamee **[[tuuta sanyundee]]** (genome) jedhama.

## Seenaa
Yaad-rimeen "yuunitii dhaalmayaa" kan amala dhalootaa dhalootatti dabarsu jedhu, jaarraa 19ffaa keessa saayintistii Oostiriyaa Gireegor Mendel irraa madde. Mendel, qorannoo isaa kan biqiltuu ataraa (pea plants) irratti gaggeesseen, amaloonni akka dheerina jirmaa fi halluu daraaraa seera herregaatiin kan darban ta'uu isaa hubate. Inni "elementen" (elementii) jedhee waamus, yaadni isaa bu'uura saayinsii xiindhaala (genetics) ammayyaa ta'e. Hojii isaa bara 1866 keessa maxxansus, hanga jalqaba jaarraa 20ffaatti beekamtii hin arganne.

Bara 1900 keessa, saayintistoonni sadii, Hugo de Vries, Carl Correns, fi Erich von Tschermak, otoo wal hin beekin seera Mendel argatan. Kunis hojii Mendel akka deebi'ee qoratamu taasise. Jechi "jiinii" (gene) jedhu, kan "dhalachuu" jechuu irraa dhufe, jalqaba bara 1909 saayintistii biqiltootaa Deenmaarkii Wilhelm Johaansen jedhamuun moggaafame.

Bara 1910 keessa, Thomas Hunt Morgan fi gareen isaa qorannoo tisiisa "fruit fly" jedhamtu irratti gaggeessaniin, sanyundeewwan qaamaan shanyiitii irratti kan argaman ta'uu isaanii mirkaneessan. Argannoon kun "yaad-rimee dhaalmayaa shanyiitii" (Chromosomal Theory of Inheritance) jedhamuun beekama.

Dabalataan, qorattoonni akka George Beadle fi Edward Tatum bara 1940moota keessa yaad-rimee "sanyundee tokko, enzaayimii tokko" (one gene-one enzyme) jedhu maddisiisan. Kunis sanyundeen tokko dalagaa pirootiinii (enzaayimii) tokkoo to'achuuf itti gaafatamummaa qabaachuu isaa agarsiise. Yaadrimeen kun booda gara "sanyundee tokko, burqata tokko" jedhutti guddate.

Hojiin guddaan itti aane argannoo keemistirii sanyundee ture. Bara 1944, Oswald Avery fi hojjetoonni isaa sanyundeen DNA (Dhangaggee Dii'ooksiraayibooniyuukiliik) irraa kan hojjetame ta'uu isaa agarsiisan. Kunis amantii duraan sanyundeen pirootiinii irraa hojjetama jedhu jijjiire.

Dhuma irratti, bara 1953, Jeems Waatsan fi Firaansis Kiriik, suuraa R-ray (X-ray) kan Roozaalind Firaankiliin kaafte fayyadamuun, caasaa DNA kan **[[riqaa maramaa dachaa|dadacha dachaa]]** (double helix) jedhamu saaqan. Caasaan kun akkamitti DNA'n of baay'isuu (ofirraa garagalchuu) fi odeeffannoo dhaalmayaa kuusee dhalootatti dabarsuu akka danda'u ifa taasise. Argannoon kun seenaa baayoloojii keessatti isa gurguddaadha.

## Caasaa fi Dalagaa Sanyundee
### Caasaa Molekulawaa

Sanyundeen irra caalaan isaa kutaa molekulii DNA ti. DNA'n akka riqaa dheeraa marameetti kan caaseffame yoo ta'u, ijaarsi isaa bu'uuraalee xixiqqoo **[[tambiixa]]** (nucleotides) jedhaman irraa ti. Tambiixonni gosa afur qabu: Adaniinii (A), Guwaaniinii (G), Saayitoosinii (C), fi Taayimiinii (T). Tambiixoonni kun funyoo lamaan DNA irratti wal-faana hiriiru: A yeroo hunda T wajjin, G immoo C wajjin wal qabata.

Tartiibni tambiixoota (A, T, C, G) kanaa sanyundee tokko keessatti "**[[fungoo]]**" (code) uuma. Akkuma tartiibni qubeewwanii jechoota fi himoota uumu, tartiibni tambiixootaas qajeelfama oomisha **[[burqata]]** (pirootiinii) murteessuuf gargaara. Fakkeenyaaf, tartiibni `ATG-CCT-GAA` jedhu burqata adda ta'e uumuu danda'a, yoo tartiibni `ATG-GGT-CAA` ta'e immoo burqata biraa uuma.

### Ibsa Sanyundee (Gene Expression)

Akka sanyundeen tokko dalagaa isaa raawwatuuf, odeeffannoon isa keessa jiru gara oomisha hojii raawwatuutti, kan akka burqataa, jijjiiramuu qaba. Adeemsi kun **Ibsa Sanyundee** jedhama, tarkaanfii gurguddaa lama of keessaa qaba:

1.  **[[Jalteessa]] (Transcription)**: Adeemsi kun tambii lubbiyyoo keessatti raawwatama. Kutaan DNA kan sanyundee of keessaa qabu ni banama. Enzaayimiin RNA polimereezii jedhamu tartiiba DNA sana dubbisuun jaltii ykn waraabbii isaa kan molekulii RNA (Dhangaggee Raayibooniyuukiliik) ta'e uuma. RNA'n haaraan kun **RNA ergamtuu** (messenger RNA ykn mRNA) jedhama. Innis odeeffannoo sanyundee sanaa tambii keessaa baasee gara saayitoopilaazmiitti geessa.

2.  **Hiikkaa (Translation)**: Erga mRNA'n gara saayitoopilaazmiitti ba'ee booda, caasaan raayiboosoomii jedhamu itti maxxana. Raayiboosoomiin funyoo mRNA irra deemuun tartiiba tambiixootaa dubbisa. Tartiibni tambiixa sadii kan walitti aanu **[[sad-fungoo]]** (codon) jedhama. Sad-fungoon tokkoon tokkoon isaa amayinoo dhangaggee (amino acid) tokkoof dhaabbata. Raayiboosoomiin dhangaggeewwan amayinoo tartiiba sad-fungoon ajajeen walitti hidhuun funyoo dheeraa uuma, kunis dhuma irratti fold godhee **burqata** (pirootiinii) ta'a. Burqatni kun dalagaa adda addaa lubbiyyoo keessatti raawwata.

### Too'annoo fi Dhaalmaya
Sanyundeen tokko bifa adda addaa qabaachuu danda'a. Bifni adda addaa kun **[[Biffiisa|biffisa]]** (allele) jedhama. Fakkeenyaaf, sanyundeen halluu daraaraa murteessu biffisa "diimaa" fi biffisa "adii" qabaachuu danda'a. Orgaanizimiin tokko biffisa tokko haadha irraa, biffisa tokko immoo abbaa irraa dhaala.

Biffisoonni kunniin yeroo walitti dhufan, tokko isa kaan irratti caaluu danda'a.
*   **[[Biffiisa#Biffisa moa'ataa(Dominant Allele)|Of-mullisaa]] (Dominant)**: Biffisni kun yoo jaltiin (copy) tokko qofti argamellee amala isaa mul'isa. Fakkeenyaaf, yoo biqiltuun ataraa biffisa daraaraa diimaa (of-mullisaa) fi biffisa adii (dhokataa) dhaale, daraaraan isaa diimaa ta'a.
*   **[[Biffiisa#Biffisni dhookataan (recessive allele)|Dhokataa]] (Recessive)**: Biffisni dhokataan amala isaa kan agarsiisu yoo jaltiin lamaanuu (kan haadhaa fi abbaa irraa dhufe) dhokataa ta'an qofa.

## Xummura
Walumaagalatti, sanyundeen bu'uura xiindhaalaati. Inni odeeffannoo tartiiba DNA keessatti koodessuun amala lubbu qabeeyyii murteessa. Argannoon caasaa fi dalagaa sanyundee saayinsii baayoloojii, qoricha, fi qonna keessatti jijjiirama bu'uuraa fideera. Har'a, saayintistoonni sanyundee qorachuun dhukkuboota akka kaansarii fi sukkaaraa yaaluuf, akkasumas oomisha midhaanii guddisuuf hojjechaa jiru.