open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dhaha Chaayinaa

Dhaha duudhawaa Chaayinootaan biiftuu, ji‟aafi urjii(Jupitar) irratti hundaan kalaqameefi tajaajila amantiifi qonnaaf itti gargaaramaa, hiree gaariifi yaraa dhalachuu daa‟immaniifi du‟aa illee kan ittiin laalataafi jireenya qajeelfataa jirtuudha. Haala kanaan, dhahi duudhawaan biyyattiin kalaqxesji‟oota 12 kan qabuufi woggaan giddugaleessaan guyyoota 355 kan qabuufi ji‟a sirreesituu guyyaata woggaa tokkoo, kan wolitti ji‟a 13 taasistuufi dhaha biyya Hebruutiin walfakkaatu qabdi.Ji‟I 13ffaan, hanaga addeessa haaraa woggaatti ji‟a 11ffaatii hanga ji‟a 11ffaa marsee dhufuutti mul‟attuu lakkaa„uudhaan yoo si‟a 13 mul‟atte murtaa‟a. Akkaataa hedannaa bara isaanii kanaan, ji‟i jalqabaa guyyaa ji‟i/addeessi mul‟atte jalqaba jechuudha.Akkasumas, Akka hedannaa Chaayinaatti torbee guyyoota kudhan kudhaniin bakka saditti kurna jalqabaan, Up Xun, kurna itti aanuun, Middle Xun fi kurna dhumaatiin Down Xun jechuun moggaasanii akka ji‟i tokko Xun 3qabaatutti hedatu. Haaluma wolfakkaatuun, akka ragaan toora interneetii ibsame kun argisiisutti

maqaan ji‟oottaniis kan bineensotaa irraa moggaafamuu ibsa.Kunis, ji‟oonni woggaa dhaha Chaayinaa maqaa bineensotaa:Hantuuta, Qotiyyoo, Qeerransa, Illeettii, Jaawuda(dragon),Bofa, Farda, Hoolaa, Jaldeessa, Kormaa Handaaqqoo, Sareefi Booyyeen jedhamuun
Dhaha Giriigooriyaa

**Dhaha Giriigooriyaan** Dhaha addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha.  Fulbaana 24 re'ee phaaphaasii wajjin kan jalqabame yoo ta'u, Onkoloolessa 1582tti Phaaphaasii Giriigooriyoos 13ffaan akka fooyya'iinsa, fi bakka bu'aa, kalaandarii Juuliyaaniitti hojiirra oole. Jijjiiramni inni guddaan waggoota utaalcha hawaa haala adda ta'een akka bara kaalaandarii giddu galeessaan guyyoota 365.2425 dheeratu gochuuf ture, kunis waggaa 'tiroopikaalaa' ykn 'aduu' guyyoota 365.2422 kan warraaqsa lafaa naannoo Aduutiin murtaa'utti dhiyeenyaan tilmaama.
Dhaha ji'aa

Akaakuu hedannaa dhaha addunyaa keessaa tokko dhaha ji‟a yookiin addeessa irratti hundaa‟uunkan hedamuudha. dhahi duudhawaan biyyoota baay‟ee bocaafi haala mul‟achuufi guddataa deemuu; akkasumas, xiqqaachaafi dhabamaa deemuu ji‟aa irratti hundaa‟uun guyyaa lakkaawuu halkan irraa eegalaniidha.Haaluma wolfakkaatuun, David (1998), haala boca ji‟aa irratti hundaa‟uun hedamuu dhahaa yoo eeru ji‟i(month) kan hedamu boca ji‟aa(Moon) irratti hundaa‟uun ta‟ee, ji‟a haaraa(kan reefu baatu), walakkeessa jalqaba ji‟aa, Goobana ji‟aafi walakkeessa dhuma ji‟aa jechuun hedamee hanga marsaa duraa ji‟a haaraatti deebi‟uutti, giddugaleessaan guyyoota 29.5 kan fudhatu ta‟uu addeessa. Kana irraas, ji‟I tokko guyyoota 29.5 kan qabaachuu danda‟u ta‟uufi guyyoota kanniin heduuf haalli ji‟aa murteessaa ta‟uutu hubatama.Biyyoonni akka Chaayinaa durii, Hibruu, Roomaa, Seeltisiifi Jarmaniifaa akka ji‟a irratti dhaha dhahachuu kan hundeeffataniifi itti gargaaramaa jiran ta‟uu addeessa.
Bitila

**Bitila (**Afaan igilizii: **Biyoona)**  jecha lakkoofsa guddaa agarsiisu yoo ta’u, 

* 1,000,000,000, jechuunis Kitila kuma tokkoo (miliyoona kuma tokko) kunis bitila jedhama.
Kitila

**Kitila ykn Miliyoona ykn Kumaatama** (1,000,000) lakkoofsa lakkoofsaa yoo ta’u kuma tokko ( zeeroo 6 ) waliin kan wal gitu yoo ta’u, 999,999 itti aanee 1,000,001 itti aanee argama Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 10 6 

Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 1×10 6 ykn 10 6 Qofa. akkasumas akka dursaa itti fayyadama  lakkaantoo **meeggaa** fiiziksii keessatti fudhatamuu danda’a. bakka bu’ummaa: 1 Meega Waatii = Miliyoona Waatii .
Hantuuta moluu qaama qullaa

Bineensi kun Naked mole rat jedhama. Naked mole rat jechuun, Afaan Oromootiin Hantuuta moluu qaama qullaa jiru jechuudha. Qaamni isaa guutuun rifeensa tuuchaa akka qaama hantuutaa hin qabu. Garuu rifeensa xixiqqaa ijaan hin mul’anne muraasa ni qaba. Rifeensi xixiqqaan kunis faaydaa ajaa’ibaa qaba. Bineensi kun dukkana jimii keessa jiraata.
Agartuun isaa akkaan laaftuudha. Garuu uumamni kun agartuu ijaa irraa haajaa takkallee hin qabu. Bakka ifni tokkollee hin jirre keessatti ijji faaydaa hin qabdu. Bakka ifaan tokko hin jirre dukkana jimii keessa akka fedhetti fiiguu danda’a. kanaaf ammoo rifeensi xixiqqaan qaama isaa irratti argamu gahee ol aanaa qaba. Rifeensi kun waan naannawa isaatti argamu hunda adda baasee dhaamsa gara sammuu dabarsa. Haala Kanaan dukkana jimii keessa akka waan ijaan arguutti deema.

Bineensi kun osoma fuulduratti deemu of duuba deebi’uu yoo barbaade dhaabbatee hin naannayu. Akkuma makiinaan Reverse godhee of duuba deemutti, fuula ofii osoo hin naannessiin of duuba deema. of duuba deemuu Kanaan xiqqoollee hin cinqamu. Wanti isa dhibus hin jiru. Gabaabinaan bineensa kanaaf if duuba deemuufi fuulduratti deemuun tokkuma.

Ajaa’ibni uumama kanaa kan birootis heddu. Sanyiiwwan hantuutaa hedduun sakandii 20f yoo oksijiinii dhaban ni du’u. Uumamni hedduunis oksjiinii malee daqiiqaa hedduuf turuun itti ulfaata. Qorattoonni uumama kana haalaan qorachuuf, fuudhanii Ona keessa kaayan. Vacuum ykn ona jechuun bakka qilleensi tokkollee hin jirre jechuudha. Ilmi namaa osoo vacuum keessa kaayanii daqiiqaa 4 keessatti du’uu danda’a. Bineensi ajaa’ibaa kun garuu bakka qilleensi tokkollee hin jirre keessa daqiiqaa 18 guutuuf lubbuun turuu danda’a.

Uumamni kun haga fedhe osoo umriin turellee wanti dullummaa jedhamu qaama isaarraa hin mul’atu. Osoo qaamni isaa dargaggummaa irraa hin jijjiiramin dulloomee du’a. Dabalataan dhibeen uumama kanarratti humna hin qabu. Tasa yoo dhibames hoggasuma fayya.  Kaansariin haga fedhe osoo lilmoon itti naqameellee uumamni kun dhibee kaansarii jedhamu tokkoonillee hin qabamu. Sababuma kanaaf qorattoonni bineensa Kanaan Cancer free (Bineensa kaansariin hin qabamne) jedhaniin.

Qorattoonni guyyaa guyyaan uumama kana qorachutti jiru. Iccitiin bineensa kana uumama addaa godhe isaaniif galuu dide. Wanti dhukkuba hunda isa dandamachiisee dullummaa malee isa jiraachise kun maali jedhanii wajji dhama’utti jiran.
Haraasheeyyii

**Haraasheeyyii** bineensa bal'aa Gita hoosistootaa kan ta'ee fi Oordarii ykn tartiiba Kotteeyyii quba guutuu keessaa tokkodha.

Gosni beeleendootaa

* Kuruphee qorkee- gosa tokko (Afrikaa) .
* qorkee - gosa (Afrikaa) .
* Hirola Korke - Gosa tokko (Qarqara galaanaa Keeniyaa-Somaalee qofa) .
* Arroolee(Antilopinae)- ( boortee, re'ee diidaa, dik-dik,  Arroolee mootii, .) .
* Qorkee diimtuu - Gosa Sadii (Afrikaa) .
* Dibatag - gosa tokko (Itoophiyaa fi Somaaliyaa qofa) .
* Springbok - gosa tokko (naannoo Naamibiyaa) .
* Deerroo Hindii - Gosa Tokko (Guutummaa Hindii) .
* Deerroo diimaa - gosa shan (Afrikaa) .
* Antelope - gosa 8 (Afrikaa) .
* Gernug - gosa (Gaanfa Afrikaa) .
* Cinaacha ibex - ibex, ibex gaanfa dheeraa qabu, dama ibex (Afrikaa) .
* Deerroo Moongooliyaa - gosa 3 (Mongolia, Tibet, Chaayinaa) .
* Saiga deer - gosa tokko (Eeshiyaa) .
* Beyra Deer - gosa tokko (naannoo Jibuutii) .
* Nshu - Gosa Afur (Baha Afrikaa) .
* Deerroo mootii - gosa tokko (Afrikaa Dhihaa) .
* Dwarf Deer - Gosa Lama (Afrikaa) .
* Sus - gosa (Afrikaa) .
* Fenugreek - gosa (Afrikaa) .
* Bull Deer - Gosa Sadii (Kibba Afrikaa) .
* Deerroo gaanfa afur qabu - gosa tokko (Hindii fi Neepaal) .
* Re'ee bifa diimaa qabu (Nlgai) - sanyii tokko (Hindii) .
* Bison Eeshiyaa - gosa 5 (Eeshiyaa); Bushaan bishaanii Maddaaf.
* Re'ee cinaa - re'ee / re'ee, yak, zebu, gyal, Bali bull kan leenjifamaniifi hantuutni bosona 4 jiru.
* Spiny-horn sal - gosa tokko (Vietnam) .
* Buffalo - gosa (Afrikaa) .
* Bison Ameerikaa Kaabaa - gosa 2, tokko Awurooppaa Bahaa irraa.
* Antelope - Antelope, Antelope, Amberle, Saree gaara, Nyala, 3 kanneen biroo (Afrikaa)
* Gosa Wendebi - Wendebi fi Wendebi Guddaa (Afrikaa) .
* Bull Walia (Taken) - sanyii (naannoo Butaan) .
* Re'ee dhadhaa - gosa tokko (circa arctic) .
* Hoolota Berber - sanyii tokko (Kaaba Afrikaa) .
* Re'ee Arabaa - sanyii (Arabia) .
* Gama re'ee - Re'ee, Walia fi kanneen biroo 6
* Re'ee Himaalaaya - Sanyii Tokko (Himalaya) .
* Gama hoolaa - hoolaa fi namoota 6 nyaachisuuf
* Re'ee Nilgiri - sanyii (Hindii) .
* Hoolota Biluu - gosa 2 (Himalayas) .
* Sarou (re'ee-arree) - gosa 6 (Eeshiyaa) .
* Goral (goat-deer) - gosa 4 (Eeshiyaa) .
* Re'ee gaaraa - gosa tokko (Ameerikaa Kaabaa) .
* Shamwa Walia - gosa 2 (Awurooppaa) .
* Deerroo diimaa - gosa 2 (Afrikaa) .
* Deerroo biroo - gosa 2 (Afrikaa) .
* Gama Re'ee Fardaa - Gosa 2 (Afrikaa) .
* Sala - gosa 4 (Afrikaa) .
* Deerroo adii - gosa tokko (gammoojjii Sahaaraa) .
* Deerroo Tibeet - Sanyii Tokko (Tibeet) .
* Deer stag - gosa tokko (Afrikaa Kibbaa) .
* Dfarsa side - Dfarsa fi kanneen biroo 5 (Afrikaa)
* Bhor - gosa sadii (Afrikaa) .
Qorkee

**Qorkee** ( Roomaa : *Alcelaphus buselaphus* ) hoosistuu Itoophiyaa fi Afrikaa keessatti argamudha .

## Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa
qorke gosa tokko qofa yoo ta'u gosa kana keessatti gara gosa xiqqaa 8tu jira. Gosti xiqqaan A. buselaphus tora Itoophiyaa fi Ertiraa keessatti argamu akka badu yaadameera; 250 qofatu hafe jedhama.
Kotteeyyii quba guutuu

**Kotteeyyii quba guutuu** gita hoosistootaa xinlubbuu ammayyaa keessatti .

citni tarree gosa:

* Warra gaala - gaala fi kkf.
* warra boyyee - boyyee, karkarroo fi kkf.
* warra Roophii - Roophii
* Warra saatawwaa - satawwaa fi Okapi * .
* warra Haraasheeyyii - Arbaa, Re'ee, Hoolaa, Re'ee, Re'ee, Arbaa fi kkf. * .
* Bosonuu ormaa  - Kaaribuu fi kkf. * .
* Bosonuu moluu - Eeshiyaa qofa * .
* Bosonuu Gaafqorbii - Maqaa Ameerikaa Qofa * .
* Warra qurxumbojaa - Bineensa galaanaa kan miilaafi quba miila hin qabne, garuu saayinsiidhaan kotteeyyii quba guutuu jedhamee ramadama.
Munyuuqee

**Munyuuqeewwan ykn laflootuun** (Afaan ingiliziin: **Reptiles**) bineeldota lafee qabeeyyii ta’aniifi baay’een isaanii lafarra jiraataniidha. Murrasni isaanii immoo bishaan keessa jiraatu. Gogaan isaanii goggoogaafi iskeelii ofirraa qaba. Qaamni hargansuu Munyuuqeewwani sombadha. Walfudhaannaa sanyii qaama keessaa gaggeessuun hanqaaquu sheelii qabu lafa irratti buusu. Tempireecharrii qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Kanaafuu, Munyuuqeewwan ektootarmoota(dhig-qorroo) jedhamu. Fakeenya Munyuuqeewwani keessaa muraasni bofa, lootuu, jawwee, gaararraa, naacha, qocaafi kan kana fakkaataniidha.
Allaattiiwan

Allaattiiwwan akkuma qurxummiilee, dagalhareeyyii, Munyuuqeewwaniifi hoosiftootaa bineeldota lafee qabeeyyiidha. Amaloota beekamoo allaattiiwwan ittiin beekaman keessaa muraasniisaanii kanneen armaan gadiiti. qaamni isaanii baalleen kan haguugame ta’uu;  Miila isaanii irraa iskeelii qabu. Qaamni hargansuu isaanii sombadha. Fartilaayizeshinii qaama keessaa gaggeessu. Onnee goloota afuriitti qoodame (oorikilii lamaafi veentirikilii lama) qabaniifi kanneen kana fakkaataniidha. Allaattiiwwan hedduun isaanii kan balali’an yoo ta’u muraasni isaanii kanneen akka guchii, peengiwiniifi kan kana fakkaatan immoo balali’uu hin danda’an. Allaattiiwwan ilkaan hin qaban garuu afaan soorata garagaraa itti qabatan biikii (qoffee) boca adda addaa qabu ni qabu. Tempireechara qaamaa dhaabbataa ta’e waan qabaniif hoomootarmoota (indootarmoota) jedhamu. Fakkeenyaa allattiiwwanii keessaa muraasni kan akka bullaallaa, lukkuu, huummoo, joobira,Qabbanbalalii,daakkiyyee,haadhmaara,kurkuddu,Baalheedduu, haadha waaqoo, ruumicha, culullee, risaa, sololiyaa,gogorii, guchiifi kan kana fakkaatanidha
Aburdaallaa

**Aburdaallaa(afaan ingiliziin:Quail)**  maqaa walitti qabaa gosoota simbirroota guddina giddu galeessaa qaban hedduu kan akka waliigalaatti tartiiba Galliformes jedhamu keessatti kaa'amaniidha. Maqaan waloo garee qamalee tuuta, covey,  ykn bevy dha.
Sooratto Foonii

**Sooratto Foonii(Afaan inglisiiziin:carnivore)** jechii ingliffaa kunis ( Laatiin, *caro*, genitive *carnis*, hiikni foon fi *vorare* hiikni isaa "nyaachuu"), bineensa ykn biqiltuu foon soorataaniin dha.
Bashurreyyii

**Bashurreyyii(Felidea)** Warra bal'aa hoosiftoota soorattoo fooniiti. Isaaniis cita-warraa akka:

Deeroowwanii (Pantherinae):

* Qeenensa (Eeshiyaa qofa) .
* Leenca (Afrikaa fi Hindii qofa) .
* Qeerrensa Cabbii (Eeshiyaa bacha) .
* Qeerensa burree (Jaguar, Ameerikaa qofa) .
* Qeeramsa (Afrikaa fi Eeshiyaa) .

Addurreeyyii (Felinae): 

* Adurree
* Amaaqeexa (Afrikaa fi Faarsi qofa) .
* Gurraqaroo (Afrikaa fi Eeshiyaa) .
* Adaloo ykn Qeerrensa Jidhiyyee(lynx) (Ameerikaa Kaabaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa)
* Adurree Rarra’aa (Afrikaa qofa) .
* Geedala (puma ykn cougar, Ameerikaa qofa) .
Huutuu(Bineelda)

**Huutuu** ( **Jaguar** ) Bineensa Qaccee deeroowwanii Ameerikaa Kibbaa hanga Ameerikaa Giddugaleessaatti argamuuti .
Qeeramsa

**Qerramsa** (maqaa Roomaa ***Panthera pardus*** jedhamuun ogeeyyii baayoloojii biratti kan beekamu) hoosistuu Eeshiyaa, Afrikaa  fi Baha Giddu Galeessaa keessatti argamudha.
Garmaa baddaa

**Garmaa baddaa** ( **cougar** ykn **puma** ) miseensa cita-Warra Addurreeyyii (Felinae): Ameerikaa qofa keessatti argamu keessaa tokkodha .
Adurree

**Adurree** beeydoota mana keessa jiraatu yoo ta’u,  hantuutaa fi kan kana fakkaatan mana keessatti qabachuufi nyaachuun itti fayyadama.
Amaaqeexa

**Amaaqeexa** hoosistuu  Itoophiyaa keessatti argamudha .

## Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa
Yeroo ammaa kana cita qaccee Cifa dhaabbatoo (Acinonyx) keessaa  Amaaqeexaa qoftu jiradha. Miseensonni cita qaccee isaa yeroo dheeraaf badan biroo lafee irraa adda baafamaniiru.
Baludaa

**Baludaa** Lubbuqabeessa mootummaa **Bineeldootaa** murna **lafee qabeeyyii,** gita **hoosiftootaa** tartiiba **sooratto foonii** fi warra **Bashurree** jallatti ramadamuudha**.**  hoosistuu biyya alaati .
Ajifatummaa

**Ajifatummaa ykn sobsiifamummaa** yaad-rimee ijoo saayinsii fi mala saayinsii keessatti . Beekumsi amanamaan tokko yaaliidhaan ykn xinxaaluun soba ta'uun isaa **yoo** mirkanaa'uu danda'e beekumsi **ajifatummaa** qaba jenna . Asitti beekumsi irratti amanamee dirqama soba ta’ee argamuu hin qabu. Dubbiin inni guddaan **yoo soba ta'e** qoratamee soba ta'ee isa argamuu danda'aa? Deebiin gaaffichaa eeyyee, soba dha.

fakkeenya 

: "Namni hundi bara baraan jiraata." Himni kun ajifatummaa qaba. Sababni kanaas namni tokko illee yoo du’e sobni isaa ni mirkanaa’a.

: "Namni hundi ni du'aadha." "Himachi ajifatummaa hin qabu." Sababni kanaas namoonni hanga ammaatti nu mudatan hundi yoo du’anillee gara fuulduraatti nama hin duune hin wal arguu dandeenya.

Himoonni qajeelfamaan ajifatummaa qaban garuu goch kan hin qabnes jiru. Fakkeenyaaf, "Gaanfi Afrikaa waggoota miliyoona 3 keessatti addaan ba'e." » Dhugaadha, Gaanfi Afrikaa yeroo murtaa’e keessatti bakka lamatti gargar bahuu dhiisuu danda’a, kanaaf qeeqamuu ykn Ajifatamuu danda’a. Garuu yeroo sana hunda eeggatanii soba isaa mirkaneessuun waan hin danda’amneef, sadarkaa qajeeltoodhaan ajifatummaa qabaatee, gochaa kan hin qabnee jedhama.

Wantoonni tokko tokkoon qeeqamuu ykn ajifatamuu kan hin dandeenye ta’us, Hima ajifatamaa jalatti kan ramadamu waan danda’amuuf saayinsii keessatti faayidaa qabu. Fakkeenyaaf, "namni hundinuu du'aadha" jechuun ofumaan kan ajifatummaa miti; Garuu yaadni "namni hundi osoo waggaa 150 hin guutin du'a" jedhu ajifatummaa qaba. Kanaafuu, hima jalqabaa hima lammaffaa irraa waan maddeef, ofii isaatii ajifatummaa yoo hin qabaanne illee akka beekumsa saayinsaawaatti ilaalamuu danda’a.

Walumaagalatti,ajifatummaa qorannoo saayinsiitif yaad-rimee baay’ee barbaachisaa ta’edha . Himni/barreeffamni tokko saayinsii ta’uu fi dhiisuu isaa yeroo baay’ee ajifatummaa isaatiin murtaa’a. Kana jechuun barreeffamni tokko saayinsii kan ta’u yommuu ajifatummaa qabaatu ykn yaad-rimeewwan ajifatummaa qaban irraa sababaan kan cuffamee/maddee dha. 

## Qeequu/Ajifatu
Falaasoonni ammayyaa tokko tokko Ajifatummaan bu’uura beekumsa saayinsii ta’uu isaa ni haalu ykn mormu. Keessumaa sababni isaan Ajifatummaa waan qeeqaniif inni guddaan ajifatummaa beekumsa kamiyyuu mirkaneessuu caalaa qeeqa irratti kan hundaa’e ta’uu isaati. Falaasoonni kun bu'uura beekumsa saayinsii ammayyaa qorannoo carraa irratti gumaachaniiru .
Yaadrimee Tuutaa

**yaadrimeen** tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha . Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa  jedhamu.  

Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.

## Gosoota Tuutotaa

### Tuuta Duwwaa
Tuutni miseensota homaa hin qabne **tuuta duwwaa** jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.

### Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta **dhaabbataa** jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta **fufaa** jedhama.

## Hariiroo Tuutotaa

### Cita Tuutaafi Cita sirrii tuutaa

#### Cita Tuutaa
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “**<u>C</u>** ” dha. B **<u>C</u>** A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha
Seeliii

**Lubbiyyoo** bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan. 

Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Rogsadee

**Rog-sadee** jechuun danaa ji’oomeetirii sarara qajeelaa sadii fi guttiyyoo(vertex) sadii irraa hojjetame dha. 

## Shallaggii naannoo roga sadii

## Shallaggii bal’ina roga saddeetii

## Gosoota Rogsadee

File:Triangle.Equilateral.svg|Rogsadee rogqixaa
File:Triangle.Isosceles.svg|Rog-sadee lamqixaa(isosceles)
File:Triangle.Scalene.svg|Rog-sadee mitqixaa
Rogsadeen kofa sirri kan ballinni kofa saa 90 Aankofa(digrii)

Rogsadeen kofqoree kan ballinni kofa isaa >90 Aankofa(digrii)

Rogsadeen kofa jufunfula kan ballinni kofa saa <90 Aankofa(digrii)
Arbagaaddu

**Arbagaadduu** urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha . Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’

Arba gaadduu(gaadduu)

Arba gaadduu(Orion) kunniin lafa olka’aa fi teessuma lafaa addunyaa irratti urjiilee mul’atudha. Tuuja samii halkanii beekamaa fi beekamtii qabu keessaa isa tokkodha. Jecha Giriikii keessatti adamsituu Oriyoon jedhamuun moggaafame. Urjiileen ishee ifaa ta'an **[[Rigel|Rigel (Luka gaadduu)]], [[Betelgeuse|Betelgeuse (Bakkalcha wallaa)]] , [[Algaajima|Bellatrix(Algaajima)]], [[Minxaqaa|Mintaka (Dalaliyyaagadu)]], [[Alnilam|Alnilam (kircallee)]], [[Alnixaaq|Alnitak(saqqii gaadduu)]],[[Urjii wallaa|Saiph(wallaa)]], Meissa (dhamna gaadduu).**

## Seenaa
Seenaa Muslimoota keessatti Oriyoon al-jabbar, "guddicha" jedhama. gaadduu ykn arbi gaadduu urjii bareedduu ja'affaadha, Saiph(wallaa), afaan Arabaatiin saifal al-Jabbar jedhama, hiikni isaas "gilee ykn sayfii guddicha" jechuudha.

Seenaa Eeshiyaa. Chaayinaa keessatti, Orion Sieu (Xiu) (宿) 28 yeroo qorraa keessaa tokko ture. Innis 'Shen' jedhama, hiikni isaas "sadii", urjiilee Orion's Belt. (Qubee Chaayinaa ilaali) Ibsi Chaayinaa ((pinyin shēn) jalqaba irratti gaadduun Orion (Chinese: ; p; pinyin: shēnxiù);innis waggaa kuma sadii kan ta'e, urjiilee sadii kan of keessaa qabu yoo ta'u, girdoo Orion keessa jiru.mataa namaa ( kutaan inni gadii jecha muuziyeemii jedhu booda itti dabalameera).

Rig Veedaan Konsortiimii oriyoon Mriga (The Deer) jedhee waama. Fuulduraan urjiin ifaa lamaa fi giddu galeessatti urjii ifaa lama lama saroota adamsituu akka ta'an himama, urjii xixiqqoo ifaa gidduu fi fuuldura saroota lamaan keessaa tokko 'Adamsituu fi urjii ifaa sadii giddu galeessa saroonni arfan isaanii iyyuu Eegduu (The Mirga) fi urjiilee xixiqqoo sadii kanneen hin malle yoo ta’an, urjiileen xixiqqoo garuu Bakka Mucaa ti. Mrigaan Deerroo kan agarsiisu yoo ta'u, 'Harnu' jedhamtee fi nama ummata biratti nama beekamaadha. Harnu keessatti sirboota afoolaa hedduutu jira. Ergamaan kun Orion's Belt Bintang Tiga Beradik ('Urjii Obboleessa Sadii') jedhama ture.
Urjiileesoboo

Kuwezarootnii Hangafedhesamii keessatti baay'ee ifa ta'anus, erga argamaniiwaggoota60 qofadha. yeroosanattimaddootahawa/samii hedduukeessaa, dambaliiwwaan raadiyoo hedduun worabamaniituran. Qorattoniihawaa, Maddoota Raadiyoo waliin kan Mul'atan ifa Mula'ata argachuufyemmuu yaalaniti, Gidduu galleessiiKutaamaddootaRaadiyoo baay'ee dheeraa, Urjiileekan fakkatan wantoota halluu cuqullisaanakka qabamanbira gahanii turan IspeektiraanWantoota kunneeni yemmuuilaalamanbaay'ee Fagoo(ruda keenyanala, Gaalaksotabaay'ee beekamoocaala fagookan ta'an) fi isaan urjiileekan hintaaneedha. isaan Moggasaa Maqaa Kuwezarootakan fudhatan (FakkatootaUrjiileti) Argannoo kuwezarootaa 3 Fakkii walmakaaFuuurraa/Jets 3C273 (Bara ifa 100,000 dheeratu) X-Ray (Cuqullisa), ifa mul'ata(magariisaa) fi infrared (diimaa) teleskooppii hawaa Chaandraa, Haabliifi Ispiitzartiinhojjetame. 4 Fakkii walmakaaNGC 4261. Bitaa: Raadiyoo xuqaaGeengawaa/lobes(DheerinaBara ifaa 200,000 kan qabu) haalluuKellooykn Burtukanawaayoo ta'uufakkiin Optikalaa rudichaa garuu adiidha. Mirgaan:Fakkii Teleskooppii Hawaa Haabilkan Naannoogiddugalleessa, Awara Geengawaa bara ifaa 400 qaxxaamureeagarsiisu. Qoratoonii Hawaa wantootaTeleskooppii lafa irrattiinmul'achuuhindandeenyeeTeleskooppii Hawaa Habiliinilaaluu danda'uu. Hamma iddo, Furuurii raadiyoo irraa MaddanbocawwaanGaalaksotan addabaasuu ni dandeenya. Diskiiwwan dhukkee qabankutaagiddugaleessaakanneen dhiyoojirankeessa  ttimul’atu. Yeroo tokko tokko, `Furuurra’ optikaalaaniwukilasiiruda irraa fagaataniiakka akeekumul’atu. TeleskooppiiwwanX-reeyiiakka agarsiisanittikuwezarootaafi rudawwanisaan waliin walqabatan madda X-reeyii ifaa ta’uuisaaniiti. Haataʼ umalee, AdeemsakeessaaqoratooniiUrjiileewantoota amalakuwaasarootaawajjinwalfakkaatuqabangaruu dambaliiraadiyoo hin baasnehedduu argataniiru. Isaan kunradio-quiet quasars jedhamu. Diskiiwwan, furuurawwan fi wantoota biroo 5
Qorsaa

**Qorsi**, ykn **koomeetii** ykn **Urjeegee** (Afaan ingiliiziin: **Comet**) kubbaawwan cabbii fi dhukkee, qabattoo Kayipperii fi duumessa Oortii irraa ka'anii dha. Darbeedarbeeqorsii, biiftuu isaan baqsuttini dhiyaatu. Qorsa baay'ee beekamoo keessaa tokko, waggaa 75 keessatti si'a tokko kan nutti mul'atu, Qorsa Haalii ti.
Maqaa domeenii

Maqaan domeenii teessoo weebsaayitii namni dubbifamuu danda'u (fkn "google.com") kan teessoo IP agarsiisuu fi fayyadamtoonni marsariitiiwwan ykn qabeenya biroo karaa mijataa ta'een akka argatan gargaarudha.

## Eksteenshinii
Maqaaleen domeenii dheerina ("domeenii sadarkaa olaanaa" jedhaman) dhuma URL irratti qabu. Fakkeenyaaf ".com", ".net" fi ".org" dheerina maqaa domeenii baay'inaan itti fayyadamaniidha. Eksteenshiniin domeenii baay'ee beekamaan .com yoo ta'u domeeniin miliyoona 100 ol galmaa'eera. Eksteenshiniin .com jechuun "daldala", .org dhaabbata, fi .net network jechuudha.

Akkasumas dheerinni maqaa domeenii biyya addaa ni jira. Fakkeenyaaf, Yunaayitid Kingidam dheerina domeenii ".uk" kan qabdu yoo ta'u, Jaappaan ammoo ".jp" qabdi.

Waggoota dhiyoo asitti domeeniin .io dhaabbilee jalqabaa fi dhaabbilee teeknooloojii waliin walqabatee waan dhufeef jaalala argateera. Kunis baay'inaan qubeewwan "io" yeroo baay'ee "galtee/bu'aa" jechuun kan hiikaman yoo ta'u, kunis jecha saayinsii kompiitaraa fi teeknooloojii keessatti barame dha. Dabalataanis, domeeniin .io gabaabaa, yaadachuuf salphaa, fi miira ammayyaa fi teeknooloojii irratti xiyyeeffate qaba.

Sababni biraan jaalala domeeniin .io haaraa ta’uu isaa fi ammallee domeenii galmaa’e baay’eedhaan kan hin guutamne ta’uu isaati, kunis dhaabbileen daldalaa fi namoonni dhuunfaa maqaa domeenii jiran akka salphaatti akka argatan taasisa. Dabalataanis, namoonni tokko tokko domeenii .io kan filatan sababni isaas, akka waliigalaatti daldalaa fi dhaabbilee teeknooloojii irratti xiyyeeffataniin waan fayyadamaniif, carraan isaa spam ykn marsariitii qulqullina gadi aanaa wajjin walqabatee jiraachuu isaa xiqqaadha.
Bungulkattaa

**Bungulkattaan ykn Asteroyidiin** dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.

## Dabalataaf:

* Hawaa
* Urjilee
* Gurmuurjii
* Ruda
* xurree annannoo
* Sirna Biiftuu
* Lafjoolee ykn pilaaneetoota
* Meerikurii(Qaamuu-daalacha)
* Bakkalcha(Venus)
* Lafa
* Arraasaa(Maarsii)
* Harrattuu(Juupitaar)
* lafqubeellaa(Saatarniii)
* Yuuraanis (Urjii Badheessaa)
* Neeptuuniin(Garba-samii)
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
Qaanqorsa

**Qaanqorsi** qaama xiqqaa dhagaa yookiin sibiilaa hawaa keessa jiru yoo ta’u, hammaa firii midhaanii irraa kaasee hanga wantoota bal’inni isaa meetira tokkootti kan guddataniidha. **qaanqorsoonni** bungulkattoota irraa haalaan xiqqaatoo dha. Qaanqorsoonni baay’een isaanii caccabaa qorsaa ykn bungulkattaa yoo ta’an, kaan ammoo qaamolee akka Ji’aa ykn Maarsii irraa kan qaban yoo ta’u. Qaanqorsi qilleensa lafaa keessa yeroo seenu, wanta ifa sararaa fakkaatuu uuma, kunis **urjii furguggifamtuu(Meteor)** jedhama. Meetiroonni akkaataa idileetti kan mul’atan yeroo isaan sadarkaa galaanaa irraa gara km 100 ol ta’an. Meetiyooronni gubachuu kan jalqaban lafarraa fageenya kiiloomeetirn 112 irratti yoo ta’u gubatanii kan dhuman immoo kiiloomeetira 6.5 lafa bira ga’uuf yemmuu isaan hafuu dha. Urjiileen furguggifamtuun lafaa yeroo dhaqqaban immoo **Urjiilee Kukkufoo(meteorite)** jedhamu
Qaama sirna Biiftuu xixiqqoo

Qaamni Sirna Biiftuu xixiqqaan ( SSSB ) wanta Sirna Biiftuu keessa jiru kan Lafjoo, lafjoo cuggee fi Adeessoota uumamaa hin taanedha . Jechi kun yeroo jalqabaaf bara 2006 Gamtaa Astiroonomii Idil-addunyaa (IAU) tiin akka armaan gadiitti ibsame: "Satalaayitii irraa kan hafe wantootni biroo Aduutti naanna'an hundi walumaa galatti 'Qaamolee Sirna Biiftuu Xixiqqaa' jedhamanii waamamu." ". 

Kunis Qorsaa(koomeetota) hunda fi lafjoo xixiqqoo lafjoo cuggee(dwarf planets) ta'an irraa kan hafe hunda hammata . Akka kanaan SSSBn: qorsaa; Bungulk

attaalee (asteroyidota) kalaasikaa, lafjoo cuggee Seerees irraa kan hafe ;

## Hiikaa
**Qorsi (Afaan ingiliiziin: Comet)** kubbaawwan cabbii fi dhukkee, qabattoo Kayipperii fi duumessa Oortii irraa ka’anii dha. Darbeedarbeeqorsii, biiftuu isaan baqsuttini dhiyaatu. Qorsa baay’ee beekamoo keessaa tokko, waggaa 75 keessatti si’a tokko kan nutti mul’atu, Qorsa Haalii ti

**Bungulkattaan ykn Asteroyidiin** dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.

**Qaanqorsaa Qaama [[Bungulkattaa|bungulkattarra]] Xiqqaa**   dhagaa ykn sibiilaa xiqqaa hawaa alaa keessa jiruudha.

**Qaanqorsi** wantoota jajjabooykn dhakaa sirna biiftuu keessa deemanii dha. Yoo qilleensa marsaa dachee keessaseenan **meteyoorota, yookaan urjiileefurguggifamoo** jedhamu. Yoo irra lafaa dhaqqaban immoo, **meterooraayitoota ykn Bubuttuwwan** jedhamu. -Addeessiqaamolee pilaanetotaykn pilaanetoota dinkiittinaanna’aniidha
Lafjoo cuggee

**Bakkaallee cuggee/ Lafjoo jaagee** wanta xiqqaa lafjaawaa ulfaatina qabuu fi  marsoorratti kan biiftuun  naanna’uudha, pilaaneetota idilee saddeet keessaa jirran hundarra  xiqqaadha. Bakkaalleen cuggeen idilee Pilutoo dha.yeroo ammaatti Bakkaallee xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Bungulkattaa) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko Bakkaalleewwan xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;

• Aduurra naanna’uu qabu,

• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,

• Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi

• Addeessota kan hin ta’iniidha.
Eeris

Eerisiin (mallattoo: ) lafjoo cugee sirna biiftuu keenya kessattii Argamtuufi Diyaameetiriin mudhii 2326km ta'a Hoo'inni dirra eeris &minus;231o C ta'a Altokko aduurra naanna'uuf waggootii 560.9  itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Lafjoo cuggee makmakeetti aantee aduurraa fagaattee argamtuudha. Eeris lafjoo cuggee guddinaan lammaffaa  taateedha. Guddina isheetin wantoota sabbata astirooyidiitti argaman hunda hammachuu dandeessi.
Maakeemaakee

**Maakeemaakee** (lafjoo cuggee: **136472 Makemake**; mallattoo: ) 

Diyaameetiriin mudhii 1434km yommuu ta'u diyaameetiriin bantoo immoo 1422km ta'a. Hoo'ina dirra makmakee &minus;239o C ta'a. Altokko aduurra naanna'uuf waggoota 309.9 itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Makmakeen lafjoo cuggee dhiheenya kanatti argamteedha. Moggaasni maqaa kan kennameef erga argamtee waggaa sadihiin booda.
Haawmiyaa

**Haawmiyaa** (lafjoo cuggee: **136108 Haumea**; mallattoo: ) 

Diyaameetiriin mudhii 1960km hanga 1518km  ta'a. Diyaameetiriin bantoo 996km ta'a. Teempireecharri dirra puluutoo &minus;241o C ta'a Altokko aduurra naanna'uuf waggoota 283.3 itti fudhata. Addeessota lama qabdi. Dheerinni guyyaa haawmiyaarratti sa'aatii 3.9 qofaaf tura.
Biiftuu

**Biiftuun** (mallattoo: ) urjii  Kubbaa ykn geengoo pilaasmaa ho'aa sirnaawaa jechuuniin ni danda'ama dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan, kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila(million) 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa, bubbeewwan, fi oyrooraa babbareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha.

Raadiyaasiin Biiftuu gara 695,000 kilometers (432,000 miles), ykn kan lafaa dachaa 109 ta'a. Ulfaatina isaa gara dachaa 330,000 kan lafaa yoo ta'u, ulfaatina waliigalaa Sirna Aduu keessaa gara %99.86 of keessaa qaba.  Tilmaamaan harki sadii ulfaatina Biiftuu haayidiroojiinii (~73%) of keessaa qaba; kan hafe irra caalaa heeliyeemii (~25%) yoo ta'u, elementoota ulfaatoo baay'ee xiqqaa ta'an, oksijiinii, kaarboonii, ni'oonii fi Ayiranii dabalatee. 

## Godina Biiftuu
Qabattoon Bungukattaa keessaaguddichi, bungulkattaa kitilaan lakkaa’amanof keessaa qaba. Qaamoleen kun jalqaba sirna biiftuu irratti uumamanii, naannoo kanatti giraavitii Juppitariin(**[[Juupitaar|Harrattuu]]**) liqimfamu. Qabattoon Kaayipperii qorsa dhibboota kumaatamaa fi qaamolee biroo kanneen akka Piluutoo('''Meerqittii''') of keessaa qaba. Duumessi Oortiiduumessa qaamolee xixiqqooroggee sirn abiiftuu irraa ti. Innis baay’ee nurraa fagoo fi baay’ee guddaa waan ta’eef,Voyeejerii1 (ispees-kiraaftiibara 1977tti furguggifamte)gahuuf (irra qubachuuf) waggoota dhibba, gadi lakkisuuf immoo waggoota kumaatamaitti fudhata. Saffisa ifaa iddoo duwwaa keessaan (sekondii tokkotti kiilomeetira 300,000), biiftuu irraa ka’ee duumessa Oorti igahuuf waggaa tokko itti fudhata

## Caasaa fi walitti makamuu

### Solloqqee(Irra biiftuu)

### Zoonii raadiyaatiivii

Zooniin raadiyaatiivii furdaa aduu yoo ta'u, raadiyeeshinii aduu 0.45 qaba. From the core out to about 0.7 solar radii, raadiyaashiniin ho'aa mala jalqabaa dabarsuu anniisaati.  Ho'i tilmaamaan 7 irraa gadi bu'a&nbsp;miliyoona hanga miliyoona 2tti Kelvin kan ta’u fageenyi wiirtuu irraa dabalaa dhufeera.  Giraadiyeentiin ho’aa kun gatii saffisa lapsii adiyaabaatikii gadi waan ta’eef konveekshinii oofuu hin danda’u, kunis dabarsaan anniisaa karaa zoonii kanaa maaliif konveekshinii ho’aa osoo hin taane raadiyaashiniin akka ta’e ibsa.  Ayoononni haayidiroojiinii fi heeliyum footoonii kan baasu yoo ta’u, isaanis ayoonota birootiin deebi’anii xuuxamuu isaanii dura fageenya gabaabaa qofa kan deeman dha.  Dansiin dachaa dhibbaan (20 g/cm 3 irraa gara 0.2 g/cm 3 ) raadiya aduu 0.25 fi raadii 0.7 gidduutti, gubbaa naannoo raadiyaatiivii gadi bu’a. 

## wabii
https://en.wikipedia.org/wiki/Sun
Kutaalee subatomikii

Atoomoonni suudoowwan baay’ee xixiqqoodha. Suudoowwan kunniin wantoota sammuu keenyatti baay’ee xixiqqoodha jennee yaadnu kam irraayyuu xixiqqoodha. Fakkeenyaaf, atoomoonni koopparii 100,000 000 walcinaa yoo hiriirfaman sarara 1cm dheeratu uumu. Kanarraa ka’uun atoomiin hagam xiqqaa akka ta’e tilmaamuun ni danda’ama. Wantoonni addunyaa kana irratti argaman martinuu suudoowwan xixiqqoo kanneen irraa ijaaraman. Atooomiin suudoo baay’ee xiqqoo ta’us, suudoowwan xixiqqoo isaa gadii kanneen suudoowwan cita-atoomii jedhaman ofkeessaa qaba. suudoowwan cita-atomii keessaa isaan bu’uurri pirootoonii, elektirooniifi niwutiroonii dha.

## Hanga sadhaatawaa, chaarjiifi argama suudoowwan cita Atoomaawaa
Atoomiin elektiroonii, pirootoniifi niwutiroonii of keessaa qaba. Suudoowwan cita atoomii kunneen amaloota mataa isaanii qabu. Elektiroonii: Suudoon kun sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha. Pirootoonii: Pirootooniin niwukilasii keessatti argama. Chaarjiin isaa poozatiiviidha. Kunis koloombiin yommuu safaramu 1.602 × 10-19 dha. Chaarjiin sadhaatawaan isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 1.0073 dha. Niwutiroonii: Niwutirooniin niwukilasii keessatti pirootooniin walmakee argama. Niwutirooniin chaarji-dhabeessa. Kanaafuu, wal-dhiibbaa pirootoonota gidduu jiru hir’isa
Qabee

**Qabeen**  safartuu iddoo garsadii ti .Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.
Hanga

Hangi hamma maatarii ykn watanaa wanta keessatti argamuudha. Wanti hanga guddaa qabu, hammi maatarii of keessatti qabatu baay’eedha. Safartoon waaltaawaan(SI unit) hangi ittiin safaramu kiloogiraamii (Kg) jedhama. Hammi maatarii safaramuu yoo xiqqaa ta’e garuu giraamiin (g) yookiin miilli giraamiin (mg) safaruun nidanda’ama. Hangi iddoo kamittuu dhaabbataadha.
Seeres (lafjoo cuggee)

**Seerees** (mallattoo: )

Diyaameetiriin ishee 950km. Teempireecharri dirra seerees &minus;105&deg; C.

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.

* Addeessa hin qabdu.
* Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.
* Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. 
* Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. 
* Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti
459

The following are public holidays (Amharic: የኢትዮጵያ ብሔራዊ በዓል),(Oromo: Ayaanoota Biyyoolessaa Itiiyoopiyaa ) in Ethiopia.  Many holidays follow the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.

## National holiday

## Religious holidays
### Ethiopian Orthodox Tewahedo Church holidays

### Islamic holidays
In addition, the following Muslim holidays, which may take place at any time of the year, are observed as public holidays:

## <span class="anchor" id="Holidays under communist rule (1974-1991)"></span>Holidays under the Derg communist rule (1974–1991)

## References
Qarambullee(Baaguda/Bear)

**Qarambullee** hoosistoota Soorattoo Foonii Warra **Baaguda Ursidae** ( /ʊ r s ɪ d aɪ / ykn /ʊ r s ɪ d iː / ) keessaa dha.Gosoonni Qarambullee saddeet qofti kan jiran taʼus, balʼinaan kan argaman siʼa taʼu goolaaduu Kaabaa fi gartokkoon isaanii golaaduu Kibbaa keessatti bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamu. Qarambullee Baalci ardiilee Ameerikaa Kaabaa, Ameerikaa Kibbaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa keessatti argamu. Amaloonni risaa ammayyaa kanneen beekamoo ta’an qaama gurguddaa miila qaroo, funyaan dheeraa, gurra xixiqqoo geengoo, rifeensa shaggy, jilba pilaantiigiraadii kan cirracha shan kan duubatti hin deebine, fi funyaan gabaabaa kan dabalatudha.
Ashaalew Taameen

**Aschalew** Tamene Seyoum (dhalate Sadaasa 22, 1991) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa garee kubbaa miillaa Itoophiyaa Fasil Kenema fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Ruda margundoo

Ruudootni(Galaxies) kunneen gosoota rudootaa baay’inaan hawaa keessatti argamanidha. Isaanis wiirtuu dorca irraa irree margundoo gara alaatti furga’u qabu. Cina irreewwan margundootti duumessa gaasii fi awwaaraa, iddoo urjiilee haaran itti uumaman argina. Gidduu irreewwanii fi wiirtuu dorcatti urjiileen argaman dulloomoo dha. Isaanis bifa keelloo fi umurii waggaa Kumkumla (Billion) yeroo qabaatan, urjiileen warri irree keessaa garuu bifa cuquliisa fi umurii waggaa kitilaa (million) qabu. Galaaksiin margundoo kun baayinaan urjiilee 1011 * of keessaa qaba. Rudni Xurree Aannannoo ruuda **margundoo** dha

## ruuda Xurree Aannannoo

" **Xurree Aannannoo** " walitti qabama ykn biifama urjiilee fi qaamolee samii adda addaati. Ballinni ruuda Xurree Aannannoo gara kiloo meetrira 1,000,000,000,000,000,000 ykn waggaa ifa 100,000 ykn 30 kiloopaaskaalii ta'a jedhamee tilmaamamama. Fageenyi fiixee tokko irraa gara fiixee isa kaaniitti (daayameetiraan) safarame waggaa ifa 100,000 dha. Urjiilee biiliyoona 100 hanga 400 gidduutti akka of keessaa qabu tilmaamameera. ruuda kana keessatti sirna Biiftuu ykn aduu giddu galeessa godhate jira.

## Fakkeenyota beekamoo

* Andiroomeedaa &nbsp;– Garee Naannoo keessatti galaaksii margundoo barred
* Xurree Aannannoo &nbsp;– ruuda Sirna Aduu of keessaa qabu
* ruuda Piinwiilii(Binkoo golollee) &nbsp;– ruuda margundoo fuula irratti mul’atu kan urjii Ursa Major keessatti argamu
* ruuda Suufii&nbsp;– ruuda margundoo urjii Canes Venatici keessatti Fuula ibsa gabaabaa galmoota qajeelchuu agarsiisan
* ruuda Lamii &nbsp;– ruuda margundoo urjii lamii keessatti argamu
* ruuda obomboleelaa&nbsp;– ruuda margundoo saxaxa guddaa wal-qunnamtii qabu
* ruuda Ija Gurraacha&nbsp;– ruuda margundoo adda baafame kan urjii Coma Berenices keessatti argamu
* Maalin 1.&nbsp;– ruuda margundoo ifa lafa gadi aanaa guddaa qabu kan urjii Coma Berenices keessatti argamu
Andiroomeedaa

**Ruda Andiroomeedaa ykn Duurettii ykn Dubartii Funcaa**, akkasumas **Messier 31**, **M31**, ykn **NGC 224**  jedhamuun kan beekamuu fi jalqaba **Andromeda balballaa'a**, ruda margundoo uguura  fi daayameetira gara  46.56      tilmaamaan 765 kpc (2.5) jedhamuun beekama waggaa ifa miliyoonaa) lafaa fi galaaksii guddaa gara Milkii Weeyitti dhihoo jiru irraa fagaatee argama . Maqaan galaaksii kun naannoo samii lafaa kan inni keessatti mul'atu irraa kan madde yoo ta'u, Tuuja Andromeda, kan mataan isaa maqaa giiftii duree haadha warraa Perseus turte sheekkoo Giriikii keessatti moggaafame ., Gaalaksii Andiroomeedaa, gaalaksii mar-gundoo isa baay’ee dhihoo. Fakkichi Loorenzoo Kaamoliin, teeleskoppii xiqqaa ta’e fayyadamuun kan fudhatamee dha.
Ruda Piinwiilii

M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg

**Ruda Piinwiilii** (Afaan oromoon:**Binkoo golollee**)( **Messier 101**, **M101** ykn **NGC 5457** jedhamuunis beekama) fuula irratti kan argamu Ruda marguddoo 21 dha      lafa irraa fagaatee Tuuja Ursa Major jedhamu keessatti argama. Bara 1781tti Piyeer Méchain  kan argame yoo ta'u, bara sanatti Charles Messier, kan galmee isaa isa dhumaa keessaa tokko ta'ee *Kataloogii Messier* keessatti hammatamuuf ejjennoo isaa mirkaneesse.
Kusaa jechoota hawaa

>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

>>>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa

>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa

>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa

>>>➪ 8,Auriga👉  hoboloo

>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

>>>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa

>>>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii 

>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos

>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

>>>➪ 23,Circinus👉  agarsootee

>>>➪ 24,Columba👉 Adarii

>>>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

>>>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa 

>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

>>>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala

>>>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

>>>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

>>>➪ 33,Dorado👉 sootala

>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

>>>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

>>>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

>>>➪ 39,Grus👉 baalguda

>>>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

>>>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

>>>➪ 44,Indus👉 hindii

>>>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha

>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu 

>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa

>>>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa

>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

>>>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

>>>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

>>>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

>>>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana

>>>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

>>>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa 

>>>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa 

>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa 

>>>➪ 85,Vela👉 sharaa

>>>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

>>>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa 

>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
Gohaa

Sagaleen tokko maddarraa ka’uun wanta gufuu itti ta’u (dhagaalee, mukkeen, gamoowwaniifi kanneen kana fakkaatan) tokkotti yommuu bu’u hammi murtaa’e xuuxamee, kan hafe immoo gara dhufetti deebi’a. Sagaleen deebi’e kun **balaqqeessa’uu sagalee**, awwaattuu yookiin gohaa jedhama. Balaqqeessa’uun sagalee kan uumamu yoo sagaleen madda irraa ka’e tokko wanta gufuu itti ta’u rukutuun balaqqeessa’ee sakondii 0.1 turee dhufe qofaadha. Kana jechuun gurri namaa sagaleewwan lama addaan baasuu kan danda’u yoo sakondii 0.1 tiin addaan bahanii dhufaniidha

## Faayidaa Balaqqeessa’uu Sagalee (Gohaa)
Balaqqeessa’uun sagalee jiruuf jireenya ilma namaatiif faayidaawwan heddu qaba. Faayidaawwan gohaa keessaa isaan muraasni; i. Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru beekuuf: Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru safaruuf madda sagalee wanta balaqqeessisu irraa fageenya beekamaa irra kaahuun turtii sagaleen maddarraa bahuun hanga iddoo maddaatti deebi’uun qabaatuun safarama. Sagaleen madda sagaleefi qaama balaqqeessisu gidduu si’a lama adeema waan ta’eef, saffisni sagalee hima herregaa tiin shallagama.
Bara Jalqabbii Yaada Haaraa(Renaissance)

Bara qaroomman durii keessatti dhalli namaa yaadota haaraa akka dimookiraasii, rippaablikii, seeraafi bulchiinsaa maddisiisuun itti fayyadamaa akka turan kutaa 7ffaatti boqonnaa afraffaa keessatti barattee jirta. Bifuma walfakkaatuun, dhalli namaa jalqabbi bara haaraatti qaroomman duraan turan dagaagsuun, yaadota haaraa maddisiisuu jalqabe.Yaadni haaraa kunis qaroomman durii irra deebi’un gadi fageenyaan qorachuu, sakatta’uufi xiinxaluu waliin walqabata. Keessattuu qaroomman Giriiko-Roomaa durii gadi fageenyaan qorachuun itti fayyadamuu irratti xiyyeeffata. Haaluma kanaan, xumura jaarraa 14ffaa irraa eegalee, sochiin yaada haaraa biyya Xaaliyaanii keessatti jalqabee, adeemsaan gara biyyoota birootti babal’ate. Walumaagalatti, sochiin kun, warraaqsa ogummoota adda addaa, yaadota saayinsaawaafi kalaqoota hedduu jaarraa 14ffaa irraa hanga jaarraa 16ffaatti raawwataman of jalatti kan hammatudha. Barri sochii yaadota haaraa amaloota gurguddoo hedduu qaba. Isaanis, beekumsa dagaagfachuufi sababa amansiisaatti fayyadamuu ofjalatti qabata. Akkasumas, mirgaafi bilisaan yaada ofii ibsachuu, qo’annoofi qorannoo qaroomman durii irratti taasisuufi gadi fageenyaan yaaduun ofgaafachuu fa’a of keessatti hammata. Dabalataanis, afaan dhalootaa fayyadamuun waan addaa uumuu, barreessuufi waa’ee dhala namaa irratti qo’annoofi qorannoo gadifageenyaan gaggeessuun amaloota isaan gurguddoodha.Haala kanaan, dhallii namaa jiruufi jireenya isaa keessatti dhimmoota hundaaf sababa amansiisaa ta’e dhiyeessuu qaba. Dhimmoonni sababaafi ragaa gahaa hinqabne irra deebi’amanii xiinxalamuu qabu yaada jedhu kan keessummeessudha. Walumaagalatti, baroota Yaadni Haaraa maddan kana keessatti qaroomman Giriiko-Roomaa durii hedduun isaanii irra deebi’amanii qoratamanii jiru. Haaluma kanaan, ogummoota akka halluu dibuufi fakkii kaasuu, ijaarsaafi uumama qaama namaa irratti qorannoon gadifageenyaan gaggeeffameera. Dabalataan, karaa saayinsaawaafi sababa gahaan dhimmoota adda addaa xiinxaluu, yaada bilisaan ibsachuufi barnoota jajjabeessuun dhimmoota bara yaada haaraa keessatti xiyyeeffannoon itti kennamanidha.
Daawwii(Tourism)

**Daawwiin(Afaan ingiliziin:Tourism)** namoonni iddoo jireenyaa isaanitii ala bashannanaaf, daawwannaaf, qorannoofi qo`annoof deemaniidha. Daawwiin sochiilee diinagdee galii guddaa argamsiisan keessaa tokko ta’ee gochi isaa naannoo waan hin faalleef warshaa aaraa hin qabne jedhamuun beekama. Itoophiyaan qabeenya Daawwii qabaattullee sababoota garagaraatiin hanga fayyadamuu qabdu hinarganne. Itoophiyaa keessatti iddoowwan hawata **Daawwataa(Turistii)** ta’an kan akka holqa soof umar, Dallaa Jagol, Dirree Sheek Huseen, Laallibalaa, Aksuum, naannoo sululaa qiinxamaa, Gaarren Baalee, Gaarren kaabaa fa’a tuquun ni danda’ama
Daldalaa

**Daldala** jechuun bittaa fi gurgurtaa meeshaalee namoota, dhaabbilee yookiin biyyoota jiddutti taasifamuudha. Gama biraatiin immoo daldalli adeemsa omishaleen, omishtoota irraa gara fayyadamtoota bira gahuudha

Daldalli yeroo jalqabaatiif meeshaafi meeshaa wal-jijjiiruun jalqabame. Fakeenya, Ashaboo sibiilaan jijjiiruu. Omisha gosa tokkoo isa biraatiinwal-jijjiiruu. Jalqabamuu daldalaatiif wantoota sababa ta’an. • Garaagarummaan omishaa jiraachuu, • Garaagarummaan teeknooloojiifi aadaan jiraachuu, • Argama Ji`oogiraafikaalaa, • Geejjiba mijaa`aan jiraachuufi • Tasgabbiin jiraachuu fa’a. Uummanni yeroo durii bakka adda addaatti meeshaalee naannoo isaanii jiran itti fayyadamaa turanii jiru. Addunyaa kana irratti uummanni omishaa hundaanuu ofdanda`ee hinjiru. Sababni isaas iddoo kamirrattiyyuu qabeenyi uumamaa bifa walfakkaatuun faca’ee hinargamu. Uummata qaroomina durii kanneen akka Misirii fi sulula Indus keessatti qoodama hojii eegaleera. Suuta suutaan hojiin suphee dhahuu, sibiila tumuu fi hojiin mukaa dhalateera. Haala kanaan, midhaan nyaataa oomishuu biratti waa hojjechuunis guddachuu jalqabe. Haaluma kanaan uummanni wanta nyaatamu mi’oota kanaan jijjiiruu eegalan. Akkuma uummanni jalqabaa kun aadaa fi qaroominaan fooyya’aa deemen fedhiin isaaniitis baay’inaa fi qulqullinaan dabaleera. Haalli kun immoo ummanni fageenya dheeraa akka deemaniif dirqisiiseera. Dhalachuun qoodama hojii fi fooyya’iinsi aadaa fi jireenya uummataa jalqabamuu daldalaaf bu’uuraata’eera