open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barnnoota Herrega

**Herregni** yeroo baayyee qorannoo baay'ina, gurmaa'ina, jijjiirama fi bal'ina jedhamee waama . gama biroo ammoo qorannoo "bocaafi lakkoofsa" jedhanii waamu. Innis qorannoo caasaa qabatamaa hin taane karaa itti fayyadama sabaaba fi (loojikii) ibsa herregaa jedhamuun beekama. Warri dhugaa (realists) wantootaa fi qaamolee hubannoo nuti isaan irratti qabnuun ala jiran irratti qorannoo jedhu. Herregni damee saayinsii kamiyyuu keessatti waan faayidaa qabuuf "afaan saayinsii" ykn afaan hawaa jedhama.

*

Gosoota barnootaa damee kanaan qorataman keessaa:

*
* Lakkioofsa
** Lakkoofsa Alsababaa 
*** Oyilar lakk
*** paayii
** Lakkoofsa Xaxxamaa
** Gat-sirrii
** Kalqabee
*** Maatiriksii
**** Teensarii
* Kaalkulasii ykn shallagoo
** Bu'aa (bump) tokko
** Bal’ina ji’oomeetirii(safarla)
** Jijjiirama Laplaas
** Tarree Fuuriyee
** Jijjiirama Fuuriyee
* safarla
** Geengoo
** Rog-sadee
** Akkaataa
* Aljebraa
** Kuwaadraatikii
** Hima walqixaa sararaawaa
** Hima walqixaa kiyuubii
** Hariiroo kallatti

## Herreegdoota

* Leenaard Oyler jedhamuun beekama
* Raasil
* Frej
* Gauss jedhamuun beekama
* Mandelbrot jedhamuun beekama
* Laayibniiz
* Niwutan
Lakkoofsa Xaxxamaa

**Lakkoofsi xaxxamaa ykn kallattii** afaan Ingiliffaatiin Complex Number jedhama, garuu maqaan Ingiliffaa dogoggora ykn burjaaja'aa dha. Lakkoofsota kallattii akka waliigalaatti akka a+jb yookiin a+ib tti kan barreeffaman yoo ta’u, a fi b lakkoofsota, fi i (herrega keessatti) yookiin j (elektirikaal injinariingii) lakkoofsota kallattii qulqulluu, fi gatiiwwan isaanii \sqrt{-1} dha.

## i yookiin j, sababa lakkoofsa kallattii qulqulluu jedhamaniif
Lakkoofsa sarara qajeelaa(siiqee) x irratti argamu 1n yoo baay’isne sarara walfakkaataa irratti lakkoofsa walfakkaataa arganna. Garuu yoo -1n baay’isne lakkoofsi sun digrii 180o garagalee faallaa kanaa nuuf kenna. Gargalchi digrii 180 garagalcha digrii 90 lama waan barbaaduuf, si’a lama baay’isuun -1 kenna.  \sqrt{-1} Erga, egaa lakkoofsi kun lakkoofsa kallattii qulqulluudha.
Waancaa Addunyaa

**Waancaan Addunyaa kun** dorgommii gareewwan kubbaa miilaa dhiirotaa biyyoota miseensa Waldaa Kubbaa Miilaa Idil Addunyaa gidduutti taasifamuudha . Bara 1922(1930A.L.I) irraa eegalee waggaa afuriin al tokko gaggeeffama . Haa ta’u malee, sababa Waraana Addunyaa Lammaffaa, yeroo dorgommiin bara 1934 fi 1938 haqame, hanga ammaatti dorgommiin kudha sagal gaggeeffameera. Taphoota waancaa fi liigii addunyaa irratti taphoota ispoortii baay'inaan daawwataman keessaa isa tokko. Waancaa Addunyaa bara 2002(2010A.L.A) Afrikaa Kibbaatti gaggeeffame namoonni biiliyoona 1.1 akka daawwatan tilmaamameera .
Kubbaa Jaawudaa

**Kubbaa jaawuda ykn Dragon** **Ball** ( Ingiliffa : *Dragon Ball*, Jaappaan : ドラゴンボール) mangaa Jaappaan kan walduraa duubaan qophaa'eedha. Qoosaan tokko bara 1984tti hojjetame.
Kubbaa miillaa

**Kubbaan miilaa** ispoortii taphattoonni 10 fi goolii eegaa tokko gama tokkoon taphatamudha. Taphattoonni goolii eegaa malee taphattoonni harka isaaniitiin kubbaa tuquun hin hayyamamu/hin danda;an. Garuu mataa rukutanii taphachuun ni danda'ama.

18 Muddee 2012
Oromo kids channel

Dhaabata Hiiksagaa( hiikkaa sagalee ) filimoota animeeshinii Afaan oromoo yoo ta'u QOPHII IJOOLLEE AFAAN OROMOON HIIKKA.
https://t.me/oromokidschannel https://t.me/oromokidschannel/36
Waakkaa

**Hanqaaquu** qaama keessaa kutaa waakkaa kan miciree guddachaa jiru soorudha. Kutaan kun kutaa hanqaaquu adiin kan haguugame yoo ta’u, madda vitaaminii fi albuuda adda addaati.
Sagalee

Sagaleen akaakuu anniisaa ta’ee, kan gurra namaatiin miiraa’uu danda’uudha. Fakkeenyaaf: waca sinbiraa, iyyiinsa bineensotaa, sagalee muuziqaa, sagalee konkolaattotaafi kanneen kana fakkaataniidha. Sagaleen hollannaa wantootaatiin uumama. Hollannaan hundi garuu sagalee uumuu hin danda’an. Fakkeenya hollannaa sagalee uumuu danda’anii: Hollannaa foo’aa giitaaraa, maasinqoo, kiraaraa, hollannaa dirra dibbeefi kanneen kana fakkaataniidha. Sagaleen tokko uumamuuf qaama hollatu, yaa’a keessa darbuu fi gurri dhagahuu danda’u jiraachuu qaba. 

## Daddarbuu Sagalee
Sagaleen iddoo tokkoo gara iddoo birootti darbuuf dirqama yaa’a(meeshaa) maatariitu isa barbaachisa. Maatariin hundi sagalee ni daddabarsu, garuu haalli ittiin dabarsan tokkoo miti. Sagaleen caalatti jajjaboo keessa yoo daddarbu, dhangala’oon immoo gaasii caalatti sagalee of keessa dabarsa. Sagaleen iddoo duwwaa (Vaakiyumii) keessa hin darbu. Sagaleen yommuu tamsa’u marmaarsa mataa isaa qaba. Sagaleen hangii marmaarsa isaa irratti hundaa’un bakka saditti qoodama

a) **Sagalee miira’aa:** marmaarsa hangii naannoo 20Hz hamma 20,000Hz 

b) **Sagalee miira’aan olii:** marmaarsa hangii 20,000Hz olitti gurra keenya miidhuu danda’a. 

c) **Sagalee mir’aan gadii:** marmaarsa 20Hz gadiitti waan baay’ee xiqqaa ta’eef gurra namaan dhagahamuuf rakkisaadha

Saffisni sagaleen wantoota adda addaa keessatti qabaatu caasaa molekiyuulota wantichaa irratti hundaa’a. Saffisni sagalee jajjaboo keessatti waan suudoowwan jajjaboo keessa jiran walitti dhihaataniif haala salphaan walitti bu’iinsa suudoowwan itti aanan wajjiin godhamuun saffisaan daddabarsu. Saffisni sagalee dhangala’oofi gaasii keessatti suudoowwan isaanii baay’ee addaan fagaatanii waan argamaniif walitti bu’iinsi gidduu isaanitti uumamu xiqqaadha. Kanaafuu, saffisni sagalee jajjaboo keessatti guddaadha. Kan dhangala’oo immoo yommuu itti aanu, kan gaasii keessattii immoo baay’ee xiqqaadha.

Saffisni sagalee qilleensa teempireecharri isaa 00 C irratti 331m/s ta'a. Saffisni sagalee qilleensa keessatti teempireechara irratti hundaa’a.Teepreecharri qilleensaa 1o C dhaan yommuu dabaluu saffisni sagalee 0.6m/s tiin dabala. Haaluma kanaan saffisni sagalee qilleensa teempireecharri isaa T ta’e keessatti qabaatu (VT)n hima heerregan yommuu ibsamu

VT= {V\scriptstyle\text{o}} +\frac{0.6ms^-1}{^o C} T

VO= saffisa sagalee qilleensa 0o C irratti qabaatu = 331m/s, T n teempireechara
Gabatee pireediikii (Gabatee sardala)

**Gabatee Sardala, gabatee** **pireediikii**  jedhamuunis kan beekamu qindaa'ina tarree fi garee elementoota keemikaalaati . Keemistirii, fiiziksii, fi saayinsii biroo keessatti bal'inaan kan itti fayyadamu yoo ta'u, akka waliigalaatti akka mallattoo keemistiriitti ilaalama. Innis boca gapatee seera irradeddebii yoo ta'u, kunis amaloonni  keemikaalaa elementoota lakkoofsa atoomikaa(lakkoofsa buxusaawaa/ buxussuddaawaa) isaanii irratti hundaa'uun  tilmaamaan kan ibsamu.

Gabatee sardaala ykn pireedikii gabatee caaseffama garalamee dha. Elementiiwwan man'ee gabatee keessatti kaa'amu, tartiiba dubbisaa *lakkoofsa atoomawaa ykn suddawaa* ka'aama . Gabatee kana *gartuu* afuritti qoodameera, guutinsa elektiroonota gara gosoota cita-gulantaa anisaatin. Tarjaawwan gabatee *gareewwan* jedhamu, dalgee ykn sardalli immoo *Tarree* jedhamu . Yeroon haaraan kan jalqabu yeroo qolli elektiroonii haaraan guutamuu jalqabu: elementoonni garee tokko keessa jiran lakkoofsa elektiroonota keemistiriif fayyadamuu danda’an walfakkaatu qabu (heeliyum garee gaazii kabajamaa keessa jiru irraa kan hafe), kanaaf amaloonni fiizikaalaa fi keemikaalaa walfakkaatan yeroo idileetti deebi’anii mul’atu gidduugaleessa.

### Lakkoofsa atoomii/suudoo

Caasaan keessoo atoomichaa erga qoratamee booda, fiizisistiin amaataroota Nezerlaand Antonius van den Broek bara 1913tti chaarjiin niwukilaraa bakka elementoonni gabatee irradeddebii keessatti argaman murteessa jedhee yaada dhiheesse Hayyuun fiiziksii Niiwu Ziilaand Ernaasti Raazarfordi jechi "namoota atoomii" jedhu chaarjii niwukileeraa kanaaf uume. Mata duree van der Broek'n maxxanfame keessatti, teessoo yeroo elektiroonikii isa jalqabaa agarsiise, wantoonni akka lakkoofsa elektiroonota isaaniitti gurmaa'an agarsiise. Raazarfordi barreeffama isaa bara 1914 irratti Boor yaada van der Broek akka fudhate mirkaneesse. 

## Wabiiwwan

* Sagantaan yeroo (periodic table) fuula mata duree dhaabbata seenaa saayinsii (Science History Institute Digital Collections) irratti maxxanfamee fi fakkiiwwan ijaan mul'atan filataman kan akka teessoo yeroo (periodical table of the elements) agarsiisu, akkaataa marsaa, silindriikii, piiraamidaal, spiral, fi triangular formations irratti xiyyeeffate.
* IUPAC Barreeffama Barreeffamoota Elementotaa
* Dandeettii yeroo dinagdee, mallattoo walitti dhufeenya qabuu
* Eeriik Scerri, hayyuun falaasamaa saayinsii beekamaa seenaa fi falaasamaa teessoo yeroo irratti muuxannoo qabu
* Odeeffannoo Intarneetii Taabelota Yeroo
* Kutaa yeroo wantoota balaaf saaxilaman
* Saanduqa sa'aatii samuuda
* Kutaa viidiyoo yeroo yerootti
* Weeb Elements
* Giraafikii yeroo Elemoota
Arraba

Arrabni qaama maashaa dinqisiisaa afaan keessatti argamuudha. Hojiiwwan barbaachisoo hedduu kan akka **dhamdhamuu**, liqimsuu, dubbachuu, harganuu, fi qulqullina afaanii eeguu keessatti gahee olaanaa taphata. Caasaan isaa adda ta'e, **dadacha'insi** isaa (dandeettii sochii fi micciiramuu isaa), fi dandeettiin isaa kan **miirawaa** jireenya guyyuu keessatti bakka bu'aa kan hin qabne isa taasisu.

## Dhaqaama
Arrabni maashaalee saddeet wal keessa galan irraa ijaarame, isaanis **maashaa keessoo** (kan bifa isaa jijjiiran) fi **maashaa aloo** (kan iddoo isaa jijjiiran)tti qoodamu. Caasaan maashaa kun dadacha'insa addaa fi sochii sirrii akka taasisu isa dandeessisa. Arrabni **Lafee Akbaallaa (hyoid bone)** kan morma keessaa irraa ka'ee hanga gadaamessa afaaniitti diriira. Tilmaamaan dheerina seentimeetira 10 yoo qabaatu, ulfaatina giddu galeessaa dhiirotaaf giraama 99 fi dubartootaaf giraama 79 qaba.

**Dirri** arrabaa **laanqessaa daammii** jiidhaan kan uwwifame yoo ta'u, kunis **huusa** eegumsaa kan miirawaa isa taasisuudha. Dirri gubbaa (**duubaa**) **koobbii** xixiqqoo **xossee** jedhaman qaba, isaanis gosoota afuritti qoodamu:
Pilaaneetii(Lafjo)

**Pilaaneetiin** ykn **lafjoon** qaamolee samii harkisa **(** kan akka harkisa lafaa ) kan urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii ofiin  naannaana'an isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Milkii Weey tuuta urjii ykn Ruda gidduu urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota sagal naannoo ishee naanna’an qabdi.

;Dabalataaf:
* Meerikurii(urjaaduu)
* Bakkalcha
* Lafa
* Maarsii
* Juupitaar
* Saatarnii (Lafqubellaa)
* Yuuraanis
* Neeptuuniin
Fuullee

**Fuulleen** mirroo(compound) bocamuu danda’uu fi yeroo baay’ee baaqqiyyee(haphii) qabuu fi faayidaa hedduu qabuu dha; Fakkeenyaaf, foddaa hojjechuu fayyadama.

Fulleen jalqaba bara durii keessatti kan argame daaraa leemmanii( alkaalii ) cirracha baqfame ( silica ) wajjin walitti makuudhaan ture. Industiriin fullee naannoo bara 1900 Dh.K.D. Yeroo Fiinishiyaa, sana booda mala wal fakkaatuun seraamikii ykn supheeta hojjechuun akka tasaa dooqa fullee umameettu jira.
Juupitaar

**Juupitaarii** ykn **Ejabulli** (mallattoo: ) lafjoo ruuda xurree Aannannoo keessatti argamti .Pilaaneetiin kun aduu irraa 5ffaa (shanaffaa) fi guddinaan tokkooffaa dha. Lafjoolee akkaa Meerikurii, Veenusii, Lafaa fi Maarsii durfamtee jiru . Duuba isaanii

irratti lafqubellaa(Saturn), Uraanusii, fi Neeptoonii jiru .

lafjoon kun ruuda kana keessa jiran keessaa isa guddaadha. Obonboleettii  juuppitariin irra jiru Kan tuqaa diimaa guddicha jedhamu hammi isaa lafa keenya gaha. Juuppitariin lafa 1000 ta'a.Kuusaa gaazii guddaa ta'uun ni amanama. Kunis ulfaatina Qilleensi marsaan juuppitarii 86% haayidiroojiinii, 14% hiiliyeemiifi 1% gadi immo gaasota biroo kanneen akka miteenii (methane), amooniyaa (Ammonia), foosfaayinii (phosphine), bishaan (water), kaarboondaay oksaayidii (CO2) faha of keessaa Kan qabdudha. Inni biraa immoo pilaaneetiin qubeellaa (ring) ofirraa qabdu saatarnii qofa nutti fakkaata ta'a garuu  juuppitarii dabalatee yuuraanasii, saatarniifi neeptiyuunii hundu ni qabu. Garuu saatarnii ala kanneen hafan sadan qubeellaa sirritti muldhatu hin qaban.

Ejabulli ji'oota 67 kan qabu yoo ta'u kunis pilaaneetota Sirna Aduu keessa jiran hunda keessaa ji'aan isa jalqabaa taasiseera .Ji'oonni haaraan ammallee argamaa jiru. Haa ta'u malee, ji'oonni gurguddoon afran: Io , Europa , Callisto fi Ganymede.

Ji'i guddaan Gaanimeedii jedhamu Juupitaar caalaa guddaadha . Ji'oota gurguddoo afran yoo filtara idilee fayyadamte arguu dandeessa.

## Wabii
ASTIROONOOMII BARREESSAAN:- BIINIYAAM DAANI’EEL
Makoo Tuutotaa

A fi B’n tuutota yoo ta’an tuutni miseensota A yookiin B yookiin miseensota A fi B keessa jiranii tuuta A **makoo** B jedhama. Mallattoo A B, “A **makoo** B’’ jedhama.

Fakkeenya:

:* {1, 2} ∪ {Diimaa, Adii} ={1, 2, Diimaa, Adii}
:* {1, 2} ∪ {1, 2} = {1, 2}
:* C {1, 3, 5, 7} fi D {2, 4, 6, 8} yoo ta’an, C D {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8}

Dhudhaalee Makoo Tuutaa

:* A ∪ B = B ∪ A.
:* A ∪ (B ∪ C) = (A ∪ B) ∪ C.
:* A ⊆ (A ∪ B).
:* A ∪ A = A.
:* A ∪ ∅ = A.
:* A ⊆ B yoo A ∪ B = B ta’e qofa.
Fakkii

**Fakkii kaasuun** aartii ijaan hubatamu yoo ta’u, gabatee irratti halluu yookiin sooftii yookiin qalamaa yookiin meeshaa birootiin kan kaafame ta’us. Itti quufinsa ijaa fi hafuuraaf kennu irraa kan hafe hawaasa murtaa’e tokkoo fi akkasumas jal’ina aartii sanaa kan akeeku ta’uu waan amanamuuf hojii aartii aartiistii kan ammayyaa keessatti kunuunsi addaa kennameef ta’uu isaati addunyaa. Namni aartii akkanaa hojjatus fakkii kaasu jedhama.

Barsiisaa mata duree jalqabaa Mana Barumsaa Aartii Addis Ababa kan ture Ale Kela Salam waa'ee barnoota fakkii kaasuun akkas jechuun ibse: "Barnoota fakkii kaasuun bifaafi amala uumama guutuu qorachuu, halluu fi meeshaa adda addaatiin miira ofii uumuudha. , fi." qo’annoo boca bocaa keessatti, wanta diriiraa irratti hojjechuu mannaa, yaadni fakkii keessatti ibsame qaama jabaa irratti dhagaa, muka, gaanfa gaanfa ykn sibiila diimaatiin bocama. jechuun ibseera.
Cell2

**Lubbiyyoo** bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.

Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Lubbiyyoo(seelii)

**Seeliin ykn lubbiyyoon** caasaa bu'uuraa **jireenyaati** . caasaa bu'ura lubbu  kana jalqaba kan ilaale saayintistii Ingilizii Roobart Huuk jedhamudha .

lubbiyyoo jechuun lubbuqabeyyii qaama keenya keessa jiruu fi qaama keenya ijaaruuf barbaachisaa dha.
Xiimmitiqa

**Xiimmitiqni**(Afaan ingiliizii: Mechanics) damee xiinseerummamaa yoo ta'u kunis wantoota humnootaan (qaamota biroo, ykn humnoota uumamaa dabalatee) socho'an ilaalu.

Namni gosa barnootaa kana keessatti hojjetu hayyuu xiimmitiqaa jedhamuun beekama .

## Barbaachisummaa
Makaaniksiin barnoota jalqabaa fiiziksii yoo ta'u, addunyaa maakrooskoopii ilmaan namootaa hubatan kan ilaallatudha. Kanaaf qaama beekumsa guddaa waa’ee addunyaa uumamaati. Makaaniksiin sochii maatirii uumama keessa jiru hunda humnoota afran jalatti hammata: harkisa lafaa, walnyaatinsa cimaa fi dadhabaa, fi walnyaatinsa elektiromaagneetikii.

Makaaniksiinis qaama giddugaleessaa teeknooloojii ta'a .

### Gama tokko tokkoon makaaniksii kalaasikaa

* Astrodynamics, navigeeshinii doonii hawaa, orbital excentricity fi kkf.
* Makaaniksii jajjaboo, elastiiksii, amaloota qaamolee (walakkaa) jajjaboo
* Acoustics, sagalee jajjaboo, dhangala’oo fi kkf keessatti.
* Haayidroolikii, dhangala’oo walmadaalummaa keessa jiran
* Makaaniksii hojiirra oole / Injinariingii
* Makaaniksii istaatiksii, walgahii gurguddaa paartiikilii
* Makaaniksii relativistic ykn Einsteinian, harkisa addunyaa

### Niwutan
Niwutan seera sochii sadii yaada dhiheesse.

# Wanti tokko humni tokko yoo irratti socho’e malee saffisa dhaabbataa ta’een ni tura.
# F= Ma: humni waliigalaa wanta tokko irratti socho’u = ulfaatina wantichaa saffisa wantichaatiin baay’ifame .
# Gocha hundaaf deebii walqixa garuu faallaa ta’etu jira.

### Xiimmitiqa hagoo
Kanneen armaan gadii qaama makaaniksii Kuwaantimii jedhamanii ramadamu :

* Fiiziksii suudoo, sochii, caasaa fi walnyaatinsa paartiikilii
* Fiiziksii tambii ykn wiirbuxusaawaa, sochii, caasaa fi walnyaatinsa niwukilasii
* Fiiziksii maatirii kondeensaa, gaazota kuwantum, jajjaboo, dhangala’oo fi kkf.
* Makaaniksii istaatiksii kuwantum, walgahii guddaa paartiikilii
Atomii

**Atoomiin ykn buxusbuxussuuddoon,** bu’uuraa wanti hundi irraa ijaarameedha. suddowwan ulfaatina fi guddina isaanii irratti hundaa’uun maqaa adda addaa qaban baay’eedha. Gosoonni atoomotaa adda addaa kun ruqoo keemikaalaa jedhamu . Fakkeenyaaf , warqeen gosa sibiilaa gatii guddaa qabu keessaa isa tokko.

Atoomonni(suuddowwan) ijaan hin mul’atan, baay’ee xiqqaadha, garuu guddinni isaanii inni qabatamaan cita-buxussuuddoorraa garaagarummaa qaba. Walumaagalatti atoomonni daayameetira naannoo meetira 0.1 hanga 0.5 qabaachuu danda’u.

Yeroo baay’ee atoomonni kophaa isaanii hin argamaan. irra caalaa, atoomiin tokko atoomii kan biraa wajjin walitti hidhamuun qaama molakiyuulii(kutaanga) jedhamu uuma. Fakkeenyaaf, atoomonni haayidiroojiinii lamaa fi oksijiinii tokko walitti makamuun molakiyuulii bishaanii uumu.

Atoomonni mataan isaanii ruqoolee xixiqqoo 3 irraa ijaaramaniiru. Isaanis Ruqoolee Cita-buxussuuddoo(sub-Atomic Particle) jehamuu cita-buxussuuddoo kan jedhaman elektiroonota, pirootonii fi niwutiroonii dha . Pirootonoonni fi niwutiroonni wiirtuu atoomii tokkoo keessatti yeroo walitti qabaman niwukilasii atoomichaa uumu. Elektiroononni ammoo niwukilasii kana bifa duumessaatiin marsu. Elektiroononni niwukilasii keessa naanna’us, humni elektiromaagneetikii akka isaan niwukilasii keessaa hin miliqneef bakka isaaniitti qabata.

Lakkoofsi pirootonoota, niwutiroonii fi elektiroonota atoomii tokko keessatti argaman hanga atoomii sanaa murteessa. Fakkeenyaaf, atoomiin tokko pirootoonii 1, niwutiroonii 0 fi elektiroonii 1 yoo qabaate haayidiroojiinii ta'a, pirootonii 16, niwutiroonii 16 fi elektiroonii 16 yoo qabaate garuu salfarii(Waalgaa) ta’a.

Atoomonni osoo walitti hin bu’in, addaan fagaatan gaazii ykn qilleensa ta’u . Faallaa kanaatiin bakka tokkotti qabamanii socho’uu yeroo danda’an wantoota jajjaboo ta’u.

## Seenaa yaad-rimee atoomawaa
Yaadrimeen atoomawaa karaa falaasfota Giriikii duriitiin kan baay'ee irratti dubbatamaa ture dha. Falaasfootaa kanneen keessa namoonni akka Diimokraatasii, Liiyukipasii, Aristootilii fi Pilaatoo fa'a, dhimma yaadrimee atoomawaa irratti kan dhageetti guddaa qaban turan. Akka yaadrimee Liiyukipasitti, wantoonni yoo qaama xixiqqatti mummuramaa deeman, buxusbuxussuuddoo bu'uura kan gara wanta xiqqaa biraatti qoodamuu hin dandeenye bira ga'ama yaada jedhu, barataa isaa diimokratasii wajjiin tarkanfachiisa ture. buxusbuxussuuddoo bu'uuraa xiqqaa kanas Atoomii jechuun moggasan. Atoomii jechuunis kan adda hin hiramne jechuu dha. Bu'uuruma falaasfoota yaada atoomii deeggaraniinis yaadotni kanneen akka: Garaagarummaan amala qabiyyee wantootaa kan dhufan, garaagarummaa bifa fi guddina atoomotaatini jedhu babaldhachaa dhufe.Kana boddees falaasfonni kanneen akka Aristootilii fi Pilaatoo, yaadrimee atoomawaa kana mormuun, yoo wantoonni gara qaama xixiqqaatti qoodaman, dhuma malee kan hiramani dha yaada jedhu kaasaa turan. Falaasfonni Kunniin, Diimokratasii fi Liyuukippasiin caalaa dhageettii waan qabaniif, ilaalchi atoomawaa yeroo dheeraaf qabbanaa'aa dhufe.
Sukkara ykn Kaarboohayidireeti

## Kaarboohayidireetii Maalii?
Qabiyyee nyaataa kessaa isa tokko yoo ta'u aniisaa maddisiisuuf gargaara.

Wahiyyoota(elementoota) sadi irraa uumameee. isaanis oksijiinii, haayidroojinii fi carbonii dha. irra caalaa isaa biqiltoota magariisa irraa arganna. biqillotnii kuniinis kaarboohayidireetii bifa istaarchii kuusaanii qabuu. isaatrichiin karboohayidireetiin kuufame kun adeemsaa qophifaa ykn footoseenteesiisiitiin uumamuu. gama biraan ammoo kaarboohyidireetii  sucrose(sukkaara nyaataa) irraa argachuun ni danda'ama. 
 
kaarboohayidireettin aanissaa 16KJ ta'uu maddisisuu danda'a.

## Faayidaa Kaarboohayidireetii
Annisaa keennuuf

Qaama ijaaruuf

walqunnamtii lubbiyyoo ala ta’e

## Gosoota Kaarboohayidireetii
kaarboohayidireettin  lakkofsa ayoonii irratti hundaa'uun 

**Sukaar-tokkee,Sukaar-lamee,Sukkaar-baayyee** jedhamuun Qoodamuu.

### '''Sukaar-tokkee'''
Afaan ingiliffaan (monosaccharide) jedhama.
Teeknooloojii odeeffannoo

**Teeknooloojiin odeeffannoo** (ykn **IT** ) jecha gosoota teeknooloojii odeeffannoo bifa adda addaatiin uumuu, kuusuu, waljijjiiruuf, fi fayyadamuuf itti fayyadaman hunda hammateedha. ( odibsa(Daataa) daldalaa, haasawa sagalee, suuraa dhaabbataa, suuraa yeroowaa, suuraa, dhiheessi subqunnamtii, fi kanneen biroo bifa, kanneen ammallee hin ulfoofne dabalatee). 

## Wabii
Qaxxaamura

Qaxxaamuri sarara tokko irratti bakka jalqabaa irraa gara bakka xumuraa itti geessutti **fageenya** gabaabaa dha. Haala kanaan, Qaxxaamurii Fageenya gabaabaadha.  **Qaxxaamuri** dheerinaafi kallattii bakka bu’a. Yaadni kun yeroo baayyee damee Xin-seerummamaa (Fiiziksii) keessatti fayyadama . Yaad-rimeen kun Ariitii addaa fi  saffisa shallaguuf gargaarudha.

: 
\vec D = \vec x_f - \vec x_i
Saffisa

**Saffisni** fageenya yeroo murtaa’e keessatti adeemame ibsa. saffisni kal-dhabeedha. Iddoo bu’een isaas “v” ta’a

## Saffisa argachuu
wanti tokko fageenyi inni deeme yeroo itti fudhateef hiruun kan argamu **saffisa** jedhama

Yuunitiin waaltawaan saffisaa sekondiitti meetira (m/s). Saffisa dhaabbataa: sochiin wanta tokkoo fageenya walqixa yeroo walqixa ta’e keessatti yoo deeme saffisa dhaabbataan(walfakkaataan) deeme jedhama.

**Saffisa giddu-galeessa**(Vav): Saffisni giddugaleessaa fageenya dimshaashaa yeroo dimshaashaa fudhateef hirameedha
Maagneetiizimii

**Maagineetiizimiin** damee fiiziksii ta’ee waa’ee maagineetiifi amaloota isaa kan qoratuudha.

## Maagineetii
Maagineetiin cittuu sibiilaa ta’ee wantoota akka ayiranii, makaa ayiranii, niikeeliifi kanneen kana fakkaatanii kan ofitti harkisuudha. Maagineetiin yeroo jalqabaaf biyya Turkii magaalaa maagineezhiyaa jedhamuttii argame. Maagineetiin uumamaan kan jiraniifi ilma namaatiin kan tolfaman nijiru. Dhagaan liidii maagineetii kan uumamaan argame yommuu ta’u, maagineetonni nam-tolcheen immoo namaan kan tolfaman ta’ee ayiranii yookiin makaa ayiranii irraa tolfamu. Maagineetiin nam-tolcheen boca adda addaatiin oomishamu. Isaanis: maagineetii boca siliindaraa, boca piiriizimii, boca kottee fardaa, fi kanneen kana fakkaataniin argamu.

## Wantoota Maagineetawoofi Mit-Maagineetawoo
Wantoonni hundi maagineetiin harkifamuu hin danda’an.Wantootni humni maagineetii irratti dalagaa’uu fi dalagaa’uu dhabuu isaa irratti hundaa’uun iddoo lamatti qoodamu. Isaanis: a) Wantoota Maagineetawoo: Wantoonni humna maagineetiitiin harkifaman wantoota maagineetawoo jedhamu. Fakkeenyaaf: ayiranii, mismaara, lilmoo, niikeelii, koobaaltiifi kanneen kana fakkaataniidha b) Wantoota Mit-maagineetawoo: Waantootni mit-maagineetawoon wantoota humna maagineetitiin harkifamuu hindandeenyeedha. Fakkeenyaaf: muka, pilaastikii, dungoo, koopparii, alumuuniyamii, warqii, dhagaa, fuulleefi kanneen kana fakkaataniidha

## Maagineetii Gonnonee fi Maagineetii Sinsinnee
Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa osoo hin badin yeroo dheeraaaf turuu danda’u maagineetii **gonnonee** jedhama. Fakkeenyaaf: Maagineetii mana yaaliitti tajaajilan, maagineetii ispiikarii keessatti fayyaduufi kanneen kana fakkaataniidha. Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa yeroo gabaabaaf qofa turu maagineetii **sinsinnee** jedhamu. Fakkeenyaaf: mismaara maagineetiin rigame yeroo gabaabaaf amala maagineetii akka horatu taasisa

## Amaloota Maagineetii
Amaloota Maagineetii Amalootni beekamoon maagineetii akka armaan gadiitti tarreeffamanii jiru. •	 Maagineetiin bantoowwan lama qaba. Isaanis: bantoo kaabaa fi bantoo kibbaa jedhamu. Humni maagineetii naannoo bantoowwaniitti nicima. Bantoowwan maagineetii addaan baasuun hin danda’amu, kana jechuun maagineetiin bantoo tokko qofa qabu hin jiru.

•	 Bantoowwan maagineetii walfakkaatan lama yoo walitti dhiheessan waldhiibu. Bantoowwan maagineetii lama wal hin fakkaannee immoo wal harkisu. Inni kun, seera maagineetiizimii jedhama. 

•	 Maagineetiin kamiyyuu walaba ta’ee qilleensa keessatti rarra’e fiixeewwan isaa gama kallattii kaabaafi kibbaatti of sirreessee dhaabbata.
Lafqubeellaa

**Lafqubeellaa** ykn **Bakkalmartii** (**Qkyawqkyawoo**; MrKKo: ):  Sirna Biiftuu keessatti bakkallee Aduu irraa 6ffaarratti argamtuu dha. Saaturniin jeema isarratti Aduun naannaa'ee xumuruuf gara waggaa lafaa 29.5 itti fudhata. Guyyaan Bakkalmartii irratti argamu guyyaa lafaa caalaa baayyee gabaabaa yoo ta'u, gara sa'aatii 10.7 qofa kan turudha. Kana jechuun Saatarniin lafa caalaa baayyee saffisaan ofirra naanna'a.Bakkalmartiin bakkaleelee gurguddoo afran Sirna Biiftuu keessa jiran keessaa tokko yoo ta'u, **Ejabula(Jupitarii)**, **Falaqoo (Yuuraanosii)** fi **Dotila (Neeptuunii)**n qaba. Sirna Aduu keessatti pilaaneetii guddittii lammaffaadha (Jupiter isa guddaadha).

Saturn maqaa waaqa qonnaa Roomaa Saturn jedhamuun irraa moggaafame. Inni waaqa Giriikii Kronos jedhamu kan Roomaa wajjin wal gitu ture. Mallattoon Saturn u kunis mallattoo haamtuu Saturnus ti. Jechoonni Afaan oromoo Lafqubellaafi Bakkalmartii jedhuu hamartii ykn qubbeellaa saatarniin ibsuuf kan moggaafameedha.

## Qabiyyee
Hundhuuri Bakkalmartii tarii kompaawundoota quraata, niikeelii, silikoonii fi oksijiinii kan of keessaa qabuu fi, baqqaana yaabbuu haaydiroojiinii sibila'aan kan marfameefi, sana booda baqqaana haayidiroojiinii dhangala’aa fi heeliyeemii dhangala’aa fi dhumarratti, baqqaana gaazii alaa kan qabuudha. Sababa irra caala qaama isaa qileensiyyee ta'eefi ejabula fakkaatuuf bakkalleewwan Jooviyaanii ykn Ak-ejabuloo jedhamuun beekkamu

## Qubellaalee

Bakkaltichi qubeellaawwaan naannawa isaatii argamaniin beekkama. Qubeellaawwan kunnin mudhii Bakkalmartii(saturn) irraa fageenya 6630km hanga 120700kmtti argama.Tokkon tokkon Qubeellaawwan Bakkalmartii balina hanga 20m qabu.irra jireessaan qubeellawwan kunniin bishaanii fi cabbii irraa dalagaman.

## Dabalataaf:
Yuuraanis

Moggaasni Giriikota durii biratti ”Waaqa Samii” jedhamuun yaamamti. Afaan oromoon yeroo hiiknuu "Urjii badheessaa" jedhama. Pilaaneetii jalqabaaf teleskooppiin argamteedha. Addeessota 27 qabdi. Yeroo jalqabaaf Yuraanuusii kan arge Wiliyaam Hereescheel bara 1781 tti yeroo hawaa teles kooppiin qoratuudha. Pilaanetoota keessaa dalga ciisuun siqqee ofiirra marti. Pilaaneetii gaasawoo keessaa ishee xiqqoodha. Haata'u malee lafa harka hedduun caalti.

Baqanii qillensaa Yuraanusii caalatti haydiroojiinii yoo ta'u, miitteenii baay'ee ta'erraa ijaaramte. Miitteeniin ifa diimaa xuuxuun ifa cuquliisa burqisiisa. Kanaafuu, dirri yuraanus halluu cuquliisa-magariisawoon akka aguugamu taasisa. 
*Pilaanetoota sirna soolaarii keessaa ishee qorrituudha. 
*Teempireecharri guddaan dirra Yuraanus &minus;153o C dha. 
*Teempireecharri xiqqaan Yuuraanus &minus;218o C ta'a
*Mallattoo: ,
Neeptuuniin

Moggaasni Roomaanota durii biratti "Waaqa Garbaa" jedhamuun yaamamti. Addeessota 14 qabdi. Pilaaneetii aduurraa 8ffaa irratti argamtuudha. Pilaaneetoota hunda caalaa fagaatti.Pilaaneetii gaasawoodha. haydiroojiniifi hiiliyamii irraa tolfamte. Pilaaneetiin Neeptuun baruma 1846 argamtetti, addeessi ishee jalqabaas mul'ate. Maqaan addeessa tanaa Tiriitoon yoo jedhamtu, wanti ishee adda taasisu faallaa sochii neeptuuniin siqqee ofiirra naanna’uu isheeti.

Atimoosfeerii cuquliisa haaydiroojiniifi miitteenii irraa tolfamte. Qubeellaawwan baay’ee haphataa ta'e qabdi. Haalli qilleensa hamaan sirna soolaarii neeptuunii irratti argama. Pilaanetoota keessaa ishee bubbeen itti baay'atuudha. Saffisni bubbee kanaa 1200km/hr nicaala. Teempireecharri guddaan dirra Neeptuunii &minus;201o C ta'a.

Mallattoo: .
Xinsanyundee

Xinsanyundee ykn **jeneetiksii** qorannoo dhal-sayii **ti** .

xin-sanyii jechuun; Dhaala jechuudha .

xin-sanyiin  hojjeta:

Qaamni keenya akkuma lubbu qabeeyyii hundumaa seelii hedduu irraa ijaarame . Tokkoon tokkoon seelii/lubbiyyoo lakkada dhal-sanyii lubbuqabeyyii sanaa molakiyuulota(kutaanga) DNA keessatti qabata. lubbiyyoo lubbuu qaban hundinuu, bineensonnis ta’e biqiltoonni, koodii adda baasuu kana qabaachuun isaanii dhugaa ajaa’ibaati.

Haala kanaan, DNA(Ruqoo dhala sanyii) keessatti molakiyuulonni tokko tokko jiru. Lakkoofsi isaa gosa adda addaatiin garaagarummaa qaba, fakkeenyaaf, walumaa galatti 23 (46) kan ta’an bifa namaaf ta’u ; Garuu Qamaleef 24 (48) dha.
Yaad-rimee tuutaa

**yaadrimeen** tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha . Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.

Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.

## Gosoota Tuutotaa

### Tuuta Duwwaa
Tuutni miseensota homaa hin qabne **tuuta duwwaa** jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.

### Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta **dhaabbataa** jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta **fufaa** jedhama.

## Hariiroo Tuutotaa

### Cita Tuutaafi Cita sirrii tuutaa

#### Cita Tuutaa
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “**<u>C</u>** ” dha. B **<u>C</u>** A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha
Lakkoofsa Entaa

Lakkoofsa Entaa maqaa garaaaraan beekama fkn Lakkoofsa **Raashinaatlii**, Lakkoofsa **Sababaa**,Lakkoofsa **Amansiisaa** faadha.

Herrega keessatti **lakkoofsi Entaa, lakkoofsa** akka firaakshiniitti(**hirmeemmii**) barreeffamuu danda'uudha. Tuutni lakkoofsota kana akka miseensatti qabate immoo tuuta **lakkoofsota Entaa** (raashinaalii) jedhama.  Tuutni kun qubee  \mathbb{Q} tiin bakka buufama, Mallattoon kuniis jecha afaan Ingiliffaatiin "  " jechuurraa dhufee hikkaan isaas Qoodamaa jechuudha.. 

Lakkoofsota entaa hundi lakkoofsota dhugaa(REAL NUMBER [**R**]) yoo ta'an, pozaatiivii (Lakkoofsa qajeelaa) yookiin negaatiivii (Lakkoofsa Masaanuu) ta'uu danda'u . Lakkoofsi entaa hin taane irrashilaalii ykn lakkoofsa Alsababaawaa jedhama . 

Lakkoofsi namoonni jireenya guyyaa guyyaa keessatti itti fayyadaman irra caalaan isaanii Lakkoofsa entaa dha. Isaanis firaakshinoota(**hirmeemmii**), lakkoofsota intiijarii(Duudaa) fi lakkoofsota dijiitota(lakqurxa) kurnyee(deesimaalii) dhuma qaban of keessatti qabatu. Walumaagalatti lakkoofsi bifa mataa isaatiin osoo jiruu akka hirmeemmitti barreeffamuu danda’u lakkoofsa entaa jedhama dha.

## Lakkoofsota Entaa barreessuu

### Bifa firaakshinii ykn hirmeemii
Lakkoofsota entaa hundi akka hirmeemiitti barreeffamuu danda’u. 1.5 yoo akka fakkeenyaatti fudhanne, kun akka 1 \frac{1}{2}, . \frac{3}{2}, yookaan 3/2 .

### Kurnyee dhaabataa (deesiimaalii dhaabatoo)
Kurnyee dhaabataan  lakkoofsa lakqurxa murtaa'e gara mirga tuqaa kurnyee irraa yoo qabaateedha.

Fakkeenyonni 3.2, 4.075, fi -300.12002 ni argamu. Kun hundinuu rational dha. Fakkeenyi gaariin biraa 0.9582938472938498234 ta'a.

### Kurnyee irra deddeebi’uu
Kurnyee irra deddeebi’amu kurnyee bakka lakqurxa baay’een daangaa hin qabne gara mirga qabxii kurnyee jiranitti, garuu kanneen akkaataa irra deddeebi’amu hordofanidha.

Kanaaf fakkeenyi \frac{1}{3} . Akka kurnyeetti 0.3333333333 jedhamee barreeffama. . . Tuqaaleen dijiitiin **3**  dhaabii malee irra deeddebi'uun itti fuufuu.

Yeroo tokko tokko, gareen lakqurxaalee irra deddeebi'a. Fakkeenyi isaas \frac{1}{11} . Akka kurnyeetti 0.09090909 jedhamee barreeffama. . . Fakkeenya kana keessatti gareen dijiitota **09** irra deddeebi’a.

## Lakkoofsa Alsababa
Lakkaarfriileen ykn Dijiitonni tuqaa kurnyee booda lakkoofsa Alsababaaawaa keessatti argaman daangaa malee osoo hin irra deebi'in itti fuufuu. Fakkeenyaaf, dijiitonni hedduun jalqabaa π (Paayii) 3.1415926535 dha. . . Dijiitonni muraasni irra deddeebi'u, garuu hammam gara mirga qabxii kurnyee yoo deemte iyyuu, gonkumaa akkaataa daangaa hin qabneen irra deddeebi'uu hin jalqaban.

## Wabiiwwan
Mozdahir

**Mozdahir** (**Mozdahir International Institute**; Français: **Institut Mozdahir International**, **IMI**) - Wan inn qabu dame laffa Africa gara gara kessetta kanaka Senegal, Mali, Ivory Coast, Guinea Bissau, Burkina Faso, lafffa birrale. Mozdahir hundeffamee ganna kuma lama 2000 mohamed Cherif Aly Aidara, warra abboti amanti shi, i kessa tooko Kanata, e Senegal. Kessa hojji motuma gamtoman dadagina irrati hojatini proojektii kan barannota irrata hundae fayya qonna naannoo heddo biqilitu kutanifi debisani dhabu fi humana iffa addu garre add adda karora nyatta addunya (World Food Programme).

Gurrugudo wajjini hoji hojatani. Mozdahir tessoni issani Dakar, kessa University Dakar's adaalloo (campus). Adaallo guditin darker kessa manna kitaba fi messhalle barrumsa adda adda ufikessati haamtani Mozdar akkasumsa gazexxa rubi qaba akkasumasi bakka yaai it afferanisi ni qaba FM radio ni qaba radio kana qofatu waye shi, a dubata bakka Guediawaye jedhaniti Mozdar proojeekit hojji adda adda hojjacha jirra dadagina irrati kutta casamane kessati kiba sengalit jarrimia kuni proojekiti adda adda qaba afrika dhia kesa jarramiina kunini dagagina baddiyaa irratti hundefate hoji issa hojata proojektini hamma kana homisha biqiltu muza ganda as Nadjaf Al Ashraf.

## Projects
Projects:
*Lycées in Bamako, Mali fi Ouagadougou, Burkina Faso
*Kape Maimouna DIAO MANA DAIMANA ABBANA ISANI DUANA KESA JIRATANI CAPE Maimouna Diao Kolda, Senegali
*Al Mahdi School, Mana barrumsa ALII MAHADI Manna barumusa dhufa biyya senegali KOLDA bakka jedhaniti a private school in Kolda, Senegal
*an Islamic center in Bafatá, Guinea Bissau bakka waliti dhufinsa ISlAMA BAFATA GINI bissau galama ada velingara senegali fi badda hara KOLDA bakka jedhamtu akasumusa kutta thie sengali kessati

## References
Cherif Mohamed Aly Aidara

**Cherif Mohamed Aly Aidara** nama senegali taani MOURITRIAN SHI, A dura ta, a amanit kana hojji issatin bekkamana gudinna addunya Afrika dhia.

## Jirru issa ta, a jalaqaba
Inni nama gara Mourisihia fi Fulani taani CHerif Mohamed kanna dhalate barra kuma 1959 Darou hidjiratu ganda Bonconto Commune, kutta Kolda kibba senegali kessati dhabani kuni kana hundeffame abba issatini Abbana issa Cherif Al-Hassane Aidara, inni naama muritaria Al Lakhal dame gossa lagali abbani issa hidi issa akka warra Cherif Moulaye Idriss dynasty.

Akkumu barrumusa xumuren barrumussa islama senegeli kessati namini barisisaleni abba issati in AIDARA barrumussa iti fufu manna barrumussa kanna Allince francise jedhani paris kessati barratani AIDARA afana shanini olltana dubata araba, ingilifa, Farancsia if Wolof obbolesi issa Cherif Habib Aidaradurrata Bonconto Commune.

## Career
Hojji issa gana 2000, Cherif Mohamed Aly Aidara dhabata mutuma irra billissa tae kanna NGO Mozdahir intaranatinal Institute biyya Senegalil Aidara barrumussa fi dadagina irrati xiffachuni malaqa liqe kenufi hubanno shia kenufi Aidara jalaqaba hoji issa kutta Casamance (Fouladou) kibba Senegali, hattau male garru gara birrati babalacha jirra AFRIKA DHIHA KESALETI Mali, Guinea Bissau, Burkina Faso, Ivory Coast, Lafa afrika ta birrale dhabata nyatta adunya walinile hojatani jirrani (IWorld Food Programme).

AIDARA walda Mozdahir lafa senegali kessati babalise ijare jirra kanna akka Dakar, Dahra Djoloff, Kolda, Ziguinchor, Saloum, fi Vélingara. Inni amale walada Mozdahir ganda Nadjaf Al Achraf akkasumusa birri hejeddcachuni Teyel fi Foulamori ganda, kana kessa manna barumussa tifi miskiti jarame ganda kanna kessati Aidara qajelefama radio Mozdahir FM Dakar, kessati akkasumusa Radio Zahra FM Kolda kessati (see also list of radio stations in Senegal).

## Hojji
KITABBA ISSA KA affana faranisstini berefame (Books in French):

*Les Vérités de La Succession du Prophète
*Sayyidda Zaynab (pslf) l’héroïne de Karbala
*La prière du Prophète Mouhammad (pslf) selon les membres de sa famille
*Ghadir Khoum : Qui relate l’évènement de Ghadir et le fameux discours du prophète (pslf) ce jour-là.
*Achoura jour de deuil ou jour de fête ?
*Principes de la finance islamique

## References
Bear Qarambullee

**Bagudni ykn Qarambullee** garee hoosistoota gurguddoo addunyaa guutuutti bakka jireenyaa adda addaa hedduu keessatti argamaniidha Gosoonni risaa lubbuu qaban 8 jiru .

* Warraa Bagudaa (**Ursidae)** : Qaranbullee
Qaraambullee

Qaraambullee ykn bagudaa  hoosistuu biyyoota tokko tokko keessatti argamudha.

Gosoonni kunneenis:

* Qaraambullee Magaala - Awustiraaliyaa fi Ameerikaa
* Qaraambullee Bantii(bagudaa bantii) - naannoo Galaana Arktiik
* Paandaa guddaa - Chaayinaa
* Qaraambullee gurraacha Eeshiyaa - Eeshiyaa
* Qaraambullee Gurraacha Ameerikaa - Ameerikaa kaabaa
* Qaraambullee Biiftuu - Kibba Baha Eeshiyaa
* Qaraambullee daagii - Hindii
* Qaraambullee ijaa - Ameerikaa Kibbaa

## Amalaa saayinsaawaa bineensichaa

## Guddina

## Lafa baay’inaan itti argamu fi baay’ina isaa

## Faayidaa bineensichaa
Wanta(Qaama wantaa/ Qodaa)

**(Qodaa/Wanta) Maatiriin** fiiziksii kalaasikaa keessatti waan hangaa fi Qabee qabu hunda. Maatiriin qabee, hanga fi rukkina dabalatee amaloota adda addaa qaba. Kunis waan uumama qabatamaa jedhamuun beekamu uuma. Garuu yeroo ammaa kana sababa kufaatii addaan ba’iinsi maatirii fi anniisaa gidduu jiru akka walqixxaattoo beekamaa Einstein E=mc2 tiin maatirii haala kanaan ibsuun hin danda’amu.
Maxxantuu kalee miilsaddeetta

**kalee miilsaddeetta ykn roomboozuwaa**  ((afaan Giriikii  :  Rhombozoa = deemsa naanneffamuu ykn maruu + zoa= bineensa/ nefka) kanaafuu **Rhombozoa** jechuun bineensa deemsa maramaa qabudha. Innis gosa maxxantuu xixiqqoo kanneen kallee maat-millsaddee keessa jiraatanidha .
Mesopotaamiyaa (Lafa lagalammenii)

Mesopotaamiyaa naannoo kibba dhiha Eeshiyaa sirna laga Tigris fi Efraaxis keessatti argamu yoo ta’u, haala qilleensaa fi teessuma lafaa naannoo sanaa irraa fayyadamtee jalqaba qaroomina dhala namaa keessummeessite. 

Seenaan isaa kalaqawwan barbaachisoo addunyaa jijjiiran hedduudhaan kan beekamu yoo ta’u, isaanis yaad-rimee yeroo, herrega, girgiddaa, bidiruu doonii, kaartaa fi barreeffama dabalatee. Mesopotaamiyaanis qaamolee bulchiinsa naannoo fi magaalota adda addaa irraa dhufan walduraa duubaan jijjiiramaa dhufanii fi waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti to’annoo qabataniin ibsamti.

(lafa) lageen (lama) gidduu jiru") jechoota hundee Giriikii durii μέσος (mesos, 'giddugaleessa') fi ποταμός (potamos, 'laga') irraa kan dhufe yoo ta'u, '(lafa) lageen gidduu' jedhamee hiikama, calque ta'uu hin oolu kan jecha Aramaayikii isa durii yoo ta’u, jechi Aramaayikii mataan isaa calque birit narim Akaadiyaa ta’uu hin oolu. Innis guutummaa Septuagint Giriikii keessatti (c. 250 BC) kan Ibirootaa fi Aramaayikii wajjin wal gitu Nahaarim hiikuuf itti fayyadama. Itti fayyadamni Giriikii kanaan dura maqaa Mesopotaamiyaa jedhu The Anabasis of Alexander irraa kan mul’atu yoo ta’u, kunis dhuma jaarraa 2ffaa Dh.K.D.tti kan barreeffame ta’us addatti maddoota bara Aleeksaandar Guddicha irraa kan eerudha. Anaabaasiitti, Mesopotaamiyaa lafa Efraaxis irraa gara bahaatti kaaba Sooriyaa jiru ibsuuf itti fayyadamaa turte. Jechi Ārām Nahrīn (Classical Syriac: ܐܪܡ ܢܗܪ̈ܝܢ) (Ibiroota: ארם נהריים, Aram Naharayim) jedhu kakuu moofaa Macaafa Qulqulluu keessatti "Aram laga (lamaan) gidduu jiru" ibsuuf yeroo dachaa itti fayyadamaa ture. [citation barbaachisaadha].
Qaranbullee bisaani

**Suuta tarkaanfataa**  ykn Qaranbullee bishaanii Maqaa saayiinsaawaa:- Tardigrades (     (akka waliigalaatti **tardigrade**, ykn    **Boyyee sarphaphuu**  jedhamuun kan beekamu) fi yeroo jalqabaatiif phaphaasii Jarmanii ( **[[يوهان جوزيه|Johann August Ephraim Jose]]** ) bara 1773 ttii ibsamee , bineensi suuta kan deemu yoo ta’u tartiiba Ekidaayisizowaa(Ecdysozoa), kan garee bineensota protostomic ti. Akkasumas bineensa cimaa fi ajaa'ibsisaaa addunyaa kanaati.bineelda addunyaa kanarraa jalqabaa hawaa keessa jiraachuu kan danda'u jedhamee amanama .     

## Gaggessituu

* Tardigrade YouTube irratti ilaalaa .
* Odeeffannoo waa'ee bineensa tardigrade YouTube irratti .
* Risaa bishaanii tardigrade New York Times, 2015
* Barruu Oduu Tardigrade
* Tardigrades - Suuraa fi Fiilmii
* Pirojektiin Edinburgh Tardigrade jedhamu
Sarphaphuu

**Sarphaphuun** bineensota salphoo duguggurmaleeyyii murna of danda’e kan **Murna porifeeraa ykn Sarphaphoonni(lima)** jedhamu uumuudha.(maqaa saayinsii: Porifera) jedhamu uumuudha, akkasumas orgaanizimoota calaqqee galaanaa sooratan yoo ta’u, bishaan gara maatiriksii baayoloojiitti paampii ta’ee bishaan calaluu ​​fi xixiqqoo nyaataa baasuu, fi tokko soorachuudha ounce of food, it needs to absorb about a ton of water Sarphaphoonni yeroo baay’ee bifa jireenya bineensotaa isa salphaadha, sababiin isaas tishuu dhugaa (akka pirootozowaa) waan hin qabneef, akkasumas maashaalee, narvii ykn qaamolee keessoo waan hin qabneef. Walfakkeenyi Sarphaphuu fi kolonii choanoflagellates gidduu jiru utaalcha jijjiirama jireenyaa seelii tokko irraa gara seelii hedduutti ta’uu akka danda’u agarsiisa. Har’a gosootni Sarphaphuu ammayyaa 5,000 ol kan beekaman yoo ta’u, naannoo dambalii gidduu jiru irraa kaasee hanga gadi fageenya m 8,500 (29,000 ft) fi isaa ol ta’etti lafa kamiyyuu irratti argamuu danda’u argatte.guyyaa guyyaan argatta.

## Sarphaphuu
**Sarphaphuu**, sanyiilee gara 5,000 (Murna Porifera) keessaa tokkoo dha. innis bineeldoota lafee dhabeeyyii hin sochoonnee (sessile) fi irraa caalaan garboota fi galaanoota keessaa jiraatuu kessumaayyuu qaama bishaana'oo   30,000 ft ykn meetira 9,000 ol gad fagaata keessatti argama . Sarphaphoonni sasalphoonn  qaawwa shirimiraawaa (silindaraawaa) qaban kanneen gubbaan isaanii banaa guddaa bishaanii fi xurii ittiin baafamanidha. baqaannii cooraa (ipiidarmii) alaa haphii fi boca qabu fi lafee giingilchaa (porous skeleton) qabu kan uwwisu yoo ta’u, kunis xaroowwan (spicules) walitti hidhaman kaalsiyeem kaarbooneetii, siiliikaa ykn liifaanii (Sarphaphoonni hunda keessaa %80 keessatti argamu), meeshaa pirootiinii qabu irraa kan ijaarame dha. Qaamni isaa, daayameetira ykn dheerinni isaa inchii 1 (sentimeetira 2.5) hanga yaardii hedduutti kan argamu yoo ta’u, quba kan fakkaatu, muka kan fakkaatu ykn tuuta boca hin qabne ta’uu danda’a. Sarphaphoonni qaamolee fi tishuu addaa hin qaban; seelonni 'flagelated' ta'an bishaan gara qaawwa giddugaleessaatti karaa boollaa sochoosu, seelonni dhuunfaa nyaata (baakteeriyaa, maaykiroo-orgaanizimoota biroo fi caccabaa orgaanikii) daakuun, balfa baasuu fi oksijiinii xuuxu. Sarphaphoonni saalqunnamtii malee ykn saalqunnamtiin wal hormaachuu danda’u. Bifa larvaa bilisaan kan dambalu yoo ta’u ga’eessonni hundi garuu kan hin sochoone dha. Durii kaasee Sarphaphoonni bishaan qabachuu, dhiqachuu fi dhiqachuuf akka itti fayyadamaniif sassaabamaa turan; sababa garmalee sassaabuu fi teeknooloojiiwwan haaraa taʼaniin, Sarphaphoonni harʼa gurguraman harki caalaan isaanii kan sinteetikii dha.dheerinnii miliimeetira muraasa hanga meetira lamaa kan ta’u dha akkasumas **xaroo hofiin(calcareous spicules)** walduraa duubaan kan deeggaramaniidha

## Hiikkaa jechootaa
**Sarphaphuu:- sponge**

**Lima:- pore**

**lafee giingilchaa ykn limaawaa:- porous skeleton**

**xaroowwan hofiin - calcareous spicules**

**Xaroo:- spicule**
Qurxummii dhoqonnaa'a

**Qurxummii dhoqonnaa'a** bineensa galaanaa qolaalqabeeyyii kan murna qurxumelellaa keessatti ramadame yoo ta’u, bocni isaa diskiin iftoomina kan qabu yoo ta’u, uwwisa dhoqonnaa'a kan qabuu fi qaama dheeraa fi haphii kan qabu yoo ta’u“tentacles” jedhama; Inni salphaa fi walxaxaa miti, sababiin isaas mataa, sirna bullaa'insa nyaataa uumamaa, ykn qaamolee 

sinteetikii bineensota lafee hin qabne hordofan, akkasumas garaacha,

garaacha nyaata fudhatu waan ta'eef. Bishaan qaama isaa keessaa dhibbeentaa ol’aanaa kan ta’u yoo ta’u, ulfaatina isaa keessaa gara %95 kan ta’u yoo ta’u, qaamolee tokko tokko kan qabu yoo ta’u, afaan isaas gidduutti kan banamu yoo ta’u, tentacles ykn tentacles miiraa hedduu qaba. Qaama isaa walitti hidhuudhaan, achiis bilisaan babal’isuun, fi tentacles isaa bishaan keessa kan socho’u yoo ta’u, sochiin kaarentii bishaanii fageenya dheeraa akka socho’u isa gargaara.
Hoo'iyyaa

**Teempireecharri( hoo'iyyaa)** agarsiiftuu hamma anniisaa ho’aa qaamni tokko kuufatu yoo ta’u, akkasumas agarsiisa sochii suuddowaati, ibsama herregaan walqixxaattoo anniisaa sochii molakiyuulota ykn atoomota qaama tokkoo fayyadamuun argachuun ni danda’ama. Yuunitiiwwan(safartoo) hamma ho'aa safaruuf gargaaran hedduun jiru, kanneen akka gullantaa keelivinii,  Gulantaa seentigireedii /seelishiyesii/, fi ho’i safartuu wanti tokko hammam ho’aa ykn qorraa akka ta’e kan agarsiisu yoo ta’u, kallattii dabarsoo ho’aa ofumaan murteessa, garuu hojii dhama’uun dabarsuu ni danda’ama kallattii faallaa ta’een. 

## Yuunitii ykn safartoo/bikkuu ho’aa

* **[[Kelviin]]** safatrtoo sirna idil-addunyaa **SI** 'n fudhate yoo ta’u, safartoo damee saayinsii irratti bal’inaan itti fayyadamnudha. Yoo pirooppoorshinii ho'aa shallaguu barbaadne fayyadamnuu dha.
* seelshiyesii ( gulantaa seelshiyesii ) madaaltoo ijoo jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti biyyoota addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha.
* Faareenhaayitiin istaandaardii Ameerikaa ti.
* Teempireecharri dhugaaa Kelvin dha .

## dandeettii ho’aa

:  C_V = \frac{\Delta Q}{\Delta T} 

Dandeettiin ho’aa baay’ina wanta tokkoo yoo safarame, dandeettiin ho’aa j hamma ho’aa teempireechara yuunitii ulfaatina tokkoof digrii tokkoon guddisuuf barbaachisudha. Fakkeenyaaf, ho’a bishaanii digrii Kelviin tokko ol kaasuuf, kiiloo tokkoof hamma ho’aa 4186 joules nu barbaachisa .

#### jijjiirama

### Tiyoorii sochii gaazii

: pV = nRT\,\!

## Wabiiwwan
Kelviin

**Gulantaa Kelviin**  ykn **Gulantaa konkumaa jedhamuunis ni beekkama** **zeeroo konkumaan** kan irratti safaramu yoo ta'u, yuunitiin isaas Kelviin dha . Hariiroon zeeroo konkumaa fi  zeeroo Gulantaa dhibbisee (seentigireedii)  gidduu jiru zeeroo konkumaa 273.15 digrii  zeeroo digrii  zeeroo Gulantaa dhibbisee (seentigireedii ) wajjin walqixa ta’uu isaati. Fakkeenyaaf, hoo'iyaa kutaa digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii) 20 yoo ta’e, Kelviin keessatti = 20 + 273 = 293 Kelviin.Fiiziksii fi keemistirii keessatti, zeeroo konkumaa dhaabbataa uumamaa dha, fi ho'a gadi aanaa yeroo kamiyyuu caaludha. Guutummaatti irra gahuun hin danda’amu, sababiin isaas seerri sadaffaan teermoodaayinamiksii **zeeroo konkumaa** akka hin ga’amne tuma, sababa walmadaalummaa kallatti ulfaatinaa fi ho’a gidduu yjiruun . Bu’aa hariiroo kallatti kanaatiin, wanti tokko sadarkaa zeeroo konkumaa yoo ga’e, ulfaatinni isaa zeeroo ta’a. Kana malees, bakka zeeroo konkumaa ga’uun hojii guddaa gaafata. Firijiin anniisaa waan barbaaduuf, firijii ilaalaa, fakkeenyaaf, humna elektirikiin waan hojjetuuf, yeroo ho'a gadi aanaa barbaannu hundatti, fakkeenyaaf -3 digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii) hanga -11 ykn -18 digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii), firijii anniisaa dabalataa fayyadama, . akkasumas hojiin kun akkuma itti dhihaannu daballii guddaa ta'een dabalaa deema." zeeroo konkumaa" irraa.

## seensa

## Gabatee ho’a konkumaa(kelvinii)
Seelshiyesii

**Teempireechara** **seelshiyeesii** ykn **gulantaa ho'aa dhibbantaa**  (  lakkaantoo safartuu ho’aa yoo ta’u mallattoo **°C)**  Gulantaan kun Astiroonoomarii biyya Iswiidinii Anderis seelishiyesii (1701-1744) jedhamuun tolfame. Qabxii baqina cabbii zeeroo (0), qabxii danfina bishaanii immoo dhiibba (100) jedhee moggaase. Iddoo gidduu jiru bakka dhibbaatti qooduun gulantichi kun tolfame. Tokkoon tokkoon qooddiin sardakaa kanaa digirii(gulantaa) (o) jedhama.Iddoo bu’een  lakkaantoo gulantaa kanaa (oC) yoo ta’u digirii seelshiyesii jedhamee dubbisama.

### ho’a waliigalaa

## Akkaataa  lakkaantoo(bikkooma) fi mallattoo itti barreessinu

## Akkasumas ilaali

* zeeroo goonkumaa 
* qabxii sadii
* Dhaabbataa Boltzmann
* Biiroo Ulfaatinaa fi Safartuu Idil Addunyaa