open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarree kitaabota asoosama

Seenaa hundeeffama magaalaa Baabbichaa
Magaalaan Baabbichaa magaalaa guddoo aanaa Liiban Jaawwii yoo taatu akka ragaan manguddootaafi barreeffama irraa argame ibsutti A.L.I bara 1946 hundoofte. Magaalaan kun magaalaa guddoo Oromiyaa kan taate magaalaa Finfinnee irraa 176 KM fi magaalaa guddoo godina Shawaa Lixaa magaalaa Amboo irraa 48 KM kallattiin lixaaniifi magaalaa guddoo aanaa Calliyaa magaalaa Geedoo irraa 17 KM kallatti bahaan fagaattee argamti.
Abee Dongoroo

**Aanaan Abee Dongoroo** Godina Horroo Guduruu Wallaggaa keessaa gara Wallagga Bahaatti kan argamtu yoo taatu magaalli guddoon ishee Tulluu Waayyuu jedhamti. Aanaan Abee Dongoroo qabenyaa umaamaan baadhatudha.  Gaarreen kan akka Tulluu Laaftoo, Tulluu Uutoo,... akkasumas bosona kanneen akka bosona Tulluu Laaftoo fi laggeen kan akka Waaccuu fi kan akka Danjuu wantootaa k.k.f qabdi. Aanaan Abee Dongoroo qabeenya bunaan akka biyyattiitti beekamtuu yoo taatu, warqee fi laggeeniin beekamtuudha. Bunni Dongoroo akka Oromiyaattuu darbee akka Itiyoophiyaatti sharafa biyya alaaf gumaacha guddaa kan buusudha. Gaarreewwan sululaa kan akka yaa'oo, Tulluu waamaa, qarqa citaa, kootichaa, Botoroo booraa, Harusee, Gaareroo, Loomicaa, Tulluu Gaanaa, Daalachoo fi k.k.faakkataniin badhaatudha. Qiileensa baramaa Baddaa, Badda Daree fi Gammoojjii kan qabdu yoo taatu, biyya Gootota hedduu biqilchiteedha.

## Wabii:Bilisaa Faradaa Waaqjiraa(Applied Physics Student at Adama Science and Technology University)
Ittiiqaa Tafarii

**Ittiiqaa Tafarii** (; 1986 dhalate) artistii Oromoo sirboota qabsoo baasun beekkamuudha. Ittiiqaan beekkamtii guddaa kan horate, sirba qeenxee *[[saaqi saanqaa]]* albamaa isaa duraan yoo ta'u, sirbootni isaa irra caalaatti Oromo protests irratti kan ijoo ta'aniidha.

## Seenaa Ganamaa
Ittiiqaan bara 1989 Kaaba Itoophiyaa Naannoo Oromiyaa Salaale Aanaa Kuyyuu ganda qonnaan bulaa Hariiroo darsoo jedhamu abbaa isaa obbo Tafarii Boggaalaa fi Haadha isaa Aadde Shambii Bayyanaa irraa dhalate.

Ittiiqaan daa’imummaa isaa irraa eegalee sirba baay’ee waan jaalatuuf yeroo loon tiksaa sirbu namoonni ni dinqisiifatu. Umrii isaa barumsaaf geenyan bara 1998 Mana barumsa Laaftoo Gulantaa mana jireenyaa isaa irraa dhaqaa gala deemsa miilaa sa’aa sadii ol deemsisutti barumsa eegalee haga kutaa 5ffaa erga baratee booda gara magaalaa Garba gurraachaatti darbuun kutaa 6-12 barate. Barumsa isaa kutaa 10ffaa Osoo barachaa jiruu akka tasaa waan dhukkubsateef ji’oota jahaaf mana yaalaa biyyattii keessa jiran garaa garaa keessatti yaalli godhameefii dhibee isaa irraa dandamate. Akkuma dandamateen Albama Artistii Jaamboo Jootee *Dafii koottu* jedhu dhaggeeffachuun caalatti fedhii aartii horachuun weellisaa ta’uu akka qabu murteeffate.

Bara 2011 gara magaalaa Finfinnee imaluun qindeessaa muuziqaa Ibraahim Sa’id jedhamuun wal baruun hojii muuziqaa eegale. Albama isaa osoo hojjechaa jiruu magaalaa Finfinnee keessatti 2013 balaa tasa mudateen gamoon Hoteela tokkoo jiguun lubbuu namoota hedduu galaafatee fi namoota hedduu qaama hir’ise. Ittiiqaanis miidhamuun ji’oota hedduuf yaalamaa ture. Ittiiqaan balaa mudate kana irraa dandamachuun gara aartiitti deebi'uun sirboota isaa keessatti roorroo Mootummaan Wayyaanee Ummata isaa irraan gahaa jiru balaaleffachuun bara 2014 wallee jabana Roorroo jedhu uummata isaan gahuun fudhatama guddaa argate. Tikoota mootummaan doorsifamaa fi adamsamaa irra deddeebin sirboota warraaqsaa Didi Didi,Itti muddi jedhu gadi lakkisuun caalatti onnee Uummataa keessa gale. 

Bara 2017 albama isaa jalqabaa mata duree *Dura bahaa* jedhuun uummata biraan gahuun hedduu fudhatama argatee albama cimaa bara 2019 jedhamuun badhaasa Oda Award fudhatee jira. Albama isaa keessaa Sirba Saaqi Saanqaa jedhu kan ilmaan Oromoo oromummaa isaaniif jecha hidhaa keessatti dararaman irratti xiyyeeffatu viidiyoon uummata biraan gaheera. Koonsartii biyya keessaa alatti kan qopheesse yoo ta’u Sagantaa gargaarsaa Buqqaatoota Somaalee shiraan qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqa’an gargaaruf qophaa’e irratti guutuu Oromiyaa naanna’uun bilisaan koonsartiin muuziqaa qopheessee jira.

Ittiiqaan albama isaa 2ffaa hojjechaa osoo jiruu bara 2020 Vaayirasii Koronaan qabamuun yaala guyyoota 40 booda covid 19 irraa fayye. xumura bara 2020 wallee qeenxee *Galma Dhugaa* jedhu Viidiyoodhan uummataan kan gahe yoo ta’u yeroo ammaa albama isaa 2ffaa hojjechaa jira!

## Sirboota
### Albumoota
# *Dura Bahaa*
## Geessituu alaa
* Official Youtube
## Wabii
Hara Viktooriyaa

**Harri Viktooriyaa** harawwan Afrikaa keessaa  baldhina guddaa qabuu  fi 
naannoo lafa ol ka’oo ta’e irratti kan argamuudha. Harri Viktooriyaa baldhina 83,000 km2  
kan qabu yoo ta’u, biyyoota Baha Afrikaa Taanzaaniyaa, Keeniyaa fi Yugaandaa jidduutti argama. Harri 
kun tajaajila geejjibaas ni kenna. 

## Wabii
Hara

**Haroon** qaama bishaan baldhina murtaa’e qabu kan kallatti hundaan qaama dacheetiin 
marfamee argamuudha. Harawwan uumamaan ykn kan namootan ijaaraman Hara Nam-tolchee ta'u dandahu. Harawwan 
uumamaa harawwan Sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argamanii fi harawwan Sulula Qiinxamaa 
Guddaan alatti bakkeewwan lafa ol ka’oo irratti argamaniidha.
## Harawwan Sulula Qiinxamaa
Harawwan sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argaman gad fageenyaa fi gara dalgaattis dheerina
waan  qabaniif  tajaajila  geejjibaa  ni  kennu. Muraasni isaani:
* Hara Taangaanikaa
* Hara Hara Maalaawii
* Hara Kivuu
* Hara Edwaard
* Hara Albarti
* Hara Turkaanaa
* Hara Shaallaa
* Hara Laangannoo
* Hara Zuwaay (Danbal)
* Hara Abjaataa
* Hara Hawaasaa
* Hara Caamoo 
## Harawwan Sulula Qiinxamaa Guddaan alaa
* Hara Viktooriyaa
* Hara Xaanaa
* Hara Nagaamii
* Hara Chaadii
* Hara Okovangoo  

## Kanas ilaali
* Hara nam-tolchee
* Laga
## Wabii
Mirgoota Dhala Namaa

**Mirgootni dhala namaa** safuu ykn hamilee amaloota ilma nama kan heera idil addunyaa eegamuudha.

Mirgoota dhala namaa yaadni jedhu yoom, eessaa, akkamittii fi eenyuun eegalee? Gaaffi kanaaf deebii argachuudhaaf qorannoon gara garaa haa jiraatan malee, haala seenaa, duudhaa fi aadaa uummata addunyaa (dhala namaa hunda) hirmaachiseen qorannoon taasifamee deebii laate hin jiru. 

**Fakkeenyaaf**:- mirga dhala namaa jechuun maal jechuudha yoo jettu waliigalteeleen gara garaa sadarkaa addunyaa, ardiilee fi kutaalee gartokkee ardiilee akkasumas sadarkaa biyyaatti jiran deebii seenaa, jiruuf jireenyaa fi hubannoo warra adii muraasa bu'uureffate irratti hundaa'e kennu. Garuu mirga dhala namaa jechuun seenaa dhala namaa hunda ilaaluun dirqii ta'uu agarsiisa.
Aanolee Iluu Abbaabooraa

#aanolee ilu abbaa booraa yeroo ammaa!
1.GOREE
2.BACHOO
3.AALLEE
4.AALGEE
5.BUREE
6.HURRUMUU
7.MATTUU
8.YAAYYOO
9.DOORANNII
10.DAARIMUU
11.NOONNOO
13.NOPHAA
#dhiifama kan hafe guutaa
Filember Alemu Mucaa Iluu
Barbaree (aanaa)

**Barbareen**() aanolee godina Baalee keessa takka. Barbareen kan daangeeffamtu gama kibbaan Dalloo Mannaa, kaabalixaan Gobbaa, kaabaan Diinshoo, kaababahaan Gooroo, fi bahaan Guradamolenin yoo ta'u gama Shinana Dinshoo fi Gooroon laga Mannaniin addaan bahani. Magaalaan muummeen aanichaa Haroo Dumaali.

## Wabii
Jimmaa Arjoo

Anaan Jimmaa Arjoo Aanootii Jalqaba Irratti Hundeeffaman Keessaa Ishee Tokkodha Haallii Qilleensa Isaa Baay,inaan Baddaa Yoo Ta,u Kaan Garuu Gammoojjiif Badda Dareedha
Sirna Fiwudaalaa

Hawwisoon Afran Qalloo yeroo muraasa booda mootummaa Fiwudaalaa Hayila Sillaasetiin dhorkame. Jaarsoliin biyyaa kan hawissoo kana deeggaranii fi miseensonni hawwisoo kanaa ni hidhaman, kaansaanii ni ajjeefaman. Kana keessaa gara jabummaan kan ajjeefame Abubakar Muusaa tokko. Sochiin hawwisichaa karaa seeraa dhorkamus, sochiin karaa lafa jalaa itti fufe. Haaluma kanaan walqunnamtii Waldaa Wal-gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa wajjin uumun, akkasumas qabsoo ummani Baalee geggeessaa ture wajjinis hariiroo uumuu itti fufan. 

Namoonni kaan ammoo, kan akka Ayub Abubakar fi Yonis Abdullaahii, gara Somaaliyaa deemudhaan sagantaa raadiyoo Afaan Oromootin eegalan. Warri kaan kan akka Dr Alii Birraa, Alii Shabboo, Usma'eelle Mummad, Mahammad Yusuuf, Saalaa Mahaammud, Shantam Shibbisaa fi kkf sagalee miidhagaa fi walaloo nama booji'uun wallee ittuma fufuun uummata Oromoo gabrummaa jala ture tokkummaan akka ka'u kakaasu itti fufan.
Faaruu Oromiyaa

Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa
Handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa
Dachee heeraa fi seeraa haadha Caffee Odaa
Badhaatuu, gabbattuu magarsituu hundaa;
Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee
Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee
Gammannee gammadii bokkuu deebifannee:
Nagaaf dimokraasii tabaroo namummaa
Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa
Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa
Wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa;
Irree gamteeffannee kaanee nu abdadhuu
Oromiyaa lalisii dagaagii jiraadhuu!
Faaruu Itoophiyaa

የዜግነት ክብር በኢትዮጵያችን ፀንቶ
ታየ ህዝባዊነት ዳር እስከዳር በርቶ
ለሰላም ለፍትህ ለህዝቦች ነፃነት
በእኩልነት በፍቅር ቆመናል ባንድነት
መሰረተ ፅኑ ሰብዕናን ያልሻርን
ህዝቦች ነን ለስራ በስራ የኖርን
ድንቅ የባህል መድረክ ያኩሪ ቅርስ ባለቤት
የተፈጥሮ ፀጋ የጀግና ህዝብ እናት
እንጠብቅሻለን አለብን አደራ
ኢትዮጵያችን ኑሪ እኛም ባንቺ እንኩራ።

| Afaan Oromootti yoo
hiikamu immoo
Tabaroon lammummaa Itoophiyaa teenyatti jabaatee
Ummattummaan daangaa hamma daangaatti ifee muldhatee
Nagaaf, haqaaf, bilisummaa ummattootaaf
 Walqixxummaafi jaalalaan dhaabbanneerra tokkummaaf
Hunde- jabeessa namummaa hinmulqine
 Uummattoota nuti hojiif hojiidhaan kan jiraanne
Waltajjii aadaa maalalchiistuu warra hambaa buleeyyii 
Badhaasa uumamaa harmee ummata jajjabeeyyii 
 Sitiksina irbuu qabna
Itoophiyaa teenya nuuf le'i nus siin boonna.
Biyya lafa qofaan marfamte

biyya buufata galaanaa hin qabne yookiin buufata galaana maleettii jechuudha. Biyyoota 44 fi bulchiinsota gamisaa 4 tu laandilookidii dha ykn buufata galaana maleeyyiidha.
Afrikaa Dhihaa

Afrikaan Dhihaa jechuun naannawa Afrikaa Lixaa jechuudha. Naannoo Afrikaa Lixaa akka ibsa
 Mootummoota Gamtoomanitti  biyyoota 17 dha. Isaanis: Beeniin, Burkiinaafaasoo, Keeppi Verdee, Gaambiyaa, Gaanaa, Giinii, Giinii-Biisaawu, Ayivoorii Koosti, Laayibeeriyaa, Maalii, Mooriitaaniyaa, Niijer, Naayijeeriyaa, Seenegaal, Seeraaliyoon, Toogoo, Seenti Heelenaa,  Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa
Baay'inni ummata Afrikaa Dhihaa bara 2018tti miiliyoona 381 tilmaamame.  Akka 2017tti dubartii 189,672,000 fi dhiira 192,309,000 dha. Naannichi baay'ina ummataafi diinagdeedhaan guddina ariifachiisaa ardii Afrikaa keessatti agarsiisaa jira. 
| Bal'ina
= 5,112,903 km²
(1,974,103 sq mi) ( 7ffaa )
| Baay'ina Ummataa
= 381,202,440 (2018 tilm.)
( 3ffaa ) 
381,981,000 (dubartii:
189,672,000; dhiira:
192,309,000 (2017 tilm.)
| Tuuta'insa ummataa
 = 49.2/km² (127.5/sq mi)
| Mootummaa
= Afrikaa Dhihaa
| Biyyoota
= Biyyoota birmaduu (11)
Beeniin
Burkiinaafaasoo
Keeppi Verdee
Gaambiyaa
Gaanaa
Giinii
Giinii-Biisaawu
Ayivoorii Koosti
Laayibeeriyaa
Maalii
Mooriitaaniyaa
Niijer
Naayijeeriyaa
Seenegaal
Seeraaliyoon
Toogoo
Seenti Heelenaa,  Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa bulchiinsa Ingiliziiti.
Eebba gaa'eelaa

**Eebbi gaa'eelaa** eebba yeroo cidhaa jaalallewwaniif raawwatamuudha.


Qabattanii aaga qabadhaa
Rafaa abjuu qabaadhaa
Adeemaa milkii qabaadhaa
Miilaan lafa qabadhaa
Harkaan Waaqa qabadhaa
Coqorsa loo’aa ta’aa
Gannaafi Bona lalisaa
Odaa dagaagaa ta’aa
Gannaafi Bona garbaabaa
Aannanii fi garaa ta’aa
Dhadhaafi mataa ta’aa
Akka biiftuu aanga’aa
Cirracha Abbayyaa ta’aa
Lakkaa’anii isin hin fixin
Madda Walaabuu ta’aa
Waraabanii isin hin fixin
Jalduu Biikkoo ta’aa
Qomaa fi dugdatti baadhaa
Goomattuu, adawiifi tolfattuun isin hin danda’in
Bonaaf hoongee baraaramaa
Ganna balaqqee ofkalaa
Hamaa fi hamtuu isin irraa haa qabu
Kumaatama horaa
Kan hortaniin wajjin bulaa
Walbira oolaa-bulaa
Safuu waliif qabaadhaa
Eebbi kun eebba Oromootii,
Qabatee isin biraa hin hafin


## Wabii
Bokkuu

Kallachii fi caaccun araara buusuu keessatti ga'ee guddaa qabu. Jaarsolii fi beerren kallachaa fi caaccuu qabatanii araara dubbatu. Meeshaalen kun namni firri jalaa du'e gadda isaanii dagatanii gara araaraatti akka dhufan godha jedhame amanama. Yeroo mariin araaraa godhamu, namoonni kallachaa fi caaccuu yoo argan nagaa akka bu'u sirritti itti amanu. Kunis, abaarsi warra araara diderraa ga'uu fi eebbi warra araara jaarsolii fudhataniif kennamu namooni akka sodaatan gochuun araara akka fudhatan godha.IDDOOSAA DABALAA

Araarri kallachaa fi caaccun dhufe cimaa ta'a. Ummata Oromoo keessatti, Abbaan Kallachaa fi Haati Caaccuu hawaasa keessa filatamanii meeshaalee kana qabaatu, meeshaalee kanaanis hojii hawaasumma fi siyaasaa akkasumas amantii raawwachiisu.
Bokkuun mallattoo aangoo kan agarsiisuu fi abbaa gadaatiin qabatama. Innis kara jalaatiin Saala dubartii kan ibsuu fi kara oliitin geengowwan shan mallattoo marsaalee gadaa shananii fi seera yaayyaa shananii ibsan qabaachuun dhuma irratti mallatto saala dhiiraa agarsiisu qabaata
Koomoo

Maa'oo-Koomoon aanaa naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti argamuudha. Naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti qaama godina kamiyyuu waan hin taaneef Aanaa Addaa jedhamee waamama. Aanichi fiixee yookiin qarqara Kibba naannichaatti kan argamu yommuu ta'u, Dhihaan Sudaanii fi Sudaan Kibbaatiin, Kaabaan Godina Asoosaatiin, Bahaa fi Kibbaan Naannoo Oromiyaa wajjin wal daangessa. 

Magaalonni aanaa kana keessatti argaman magaalaa Toongoo dabalatee gabaa torbanii qabu. Namoota Sudaaniifi Sudaan Kibbaa irra buqqa'an 12,483 Kaampii Baqattootaa Toongoo Maa'oo Koomoo keessatti ni argama. 
Naannichiifi jiraattonni ishee abuuraa lammii Neezarlaandii Yuwaan Maariyaa Shuuver Juan Maria Schuver jedhamu gara bakkichaatti bara 1880-1883 imaleen ibsame.
Giddu-galeessa Eeshiyaa

**Giddu-galeessi Eeshiyaan** naannoo Eeshiyaa keessa jirtu taate kan dhiha Caspian Sea irra haga baha Chaayinaa fi Mongooliyaa, fi kibba Afgaanistaan fi Iraan irraa haga kaaba Raashiyaatti argamtuudha. Naannoo kun biyyoota Kaazakistaan Sooviyet durii, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, fi Uzbekistan of keessa qaba. Sababa biyyootni Giddu-galeessa Eeshiyaa maxxantuu 'staan' dhumarratti qabaniif, *the stan* jedhamani waamamu.

## Wabii
Eeshiyaa Bahaa

**Eeshiyaan Bahaa** naannoo baha Eeshiyaatti argamtuudha. Eeshiyaa Bahaa keessatti biyyootni argaman Chaaynaa, Jaappaan, Mongooliyaa, Kooriyaa Kaabaa fi Kooriyaa Kibbaati. Biyyootni beekkamti hin qabne kan akka Hong Kong fi Taayilaandis keessatti argamu. Biyyootni kun sabaan(ijaan) walfakkaatu.

## Wabii
Go, Dog. Go! (kaartuunii)

***Go, Dog. Go!*** kitaaba ijoollee bara 1961 maqaa wal fakkaatu qabu kan P. D. Eastman barreesse irratti hundaa’uun televijiinii daa’immanii kan sochii qaamaa barsiisaa ta’eedha. DreamWorks Animation Television fi WildBrain Studios waliin kan hojjetame, walduraa duubaan kun 26 Guraandhala 2021 jalqaba agarsiifame.

## Seenaa
Seenaawwan kun naannoo Tag Barker, saree ganna jahaa michuu ta'ee fi deemi, deemi, deemi jaallattu irratti naanna'a. Saffisaan dubbatti, saffisaan konkolaachifti, akkasumas daftee hiriyoota haaraa argachuu barbaaddi. Isheen tinkerer kan mootar saayikilii ishee sirreessuu fi meeshaalee haaraa kalaquu jaallattudha. Tag maatii ishee waliin magaalaa Pawston jiraatti - Ma, Paw, Grandma, Grandpaw, fi obbolaa ishee. Hiriyaan ishee guddaan Scooch Pooch mana itti aanutti jiraatti, lamaan isaanii ammoo motorcycle fi sidecar Tag'n guutummaa Pawston keessatti adventures. Giiftii Liidiyaa yeroo hunda kophee haaraa agarsiiftu, Manhole Dog kan manholes keessa jiraattuu fi Powston accent dubbachuuf pop up, fi garee a capella Barkapellas kanneen waan hunda karaa sirbaa seenessan jiru. Tag fi Scooch rakkoo furuuf yaalu, akka paartii saree bira ga'uuf dhiphina tiraafikaa wajjin wal'aansoo qabuu ykn saree haaraa poostaa baattuu poostaa akka geessu gargaaruu. Karaa irratti Tag yeroo tokko tokko suuta jedhanii deemuun obsuun akka gaariitti bara.

## Keessatti

* Michela Luci — Tag Barker
* Callum Shoniker — Scooch Pooch
* Katie Griffin — Ma Barker
* Martin Roach — Paw Barker
* Tajja Isen — Cheddar Biscuit / Franny's Mom / Beefsteak
* Lyon Smith — Spike Barker / Gilber Barker / Korganizer
* Judy Marshank — Grandma Marge Barker / Waitress
* Patrick McKenna — Grandpaw Mort Barker / Gerald / Muttfield / Manhole Dog / DJ Doggy Bags / Brutus
* Linda Ballantyne — Lady Lydia / Sgt Pooch / Mayor Sniffington / Leader Dog / Waggs Martinez / Instructor
* Joshua Graham — Sam Whippet / Franny's Dad / Bernard Rubber / Truck Driver
* Zarina Rocha — Kit Whiserton
* Deven Mack — Fetcher
* David Berni — Frank / Marcus Worms
* John Stocker — Leo Howlstead
* Anand Rajaram — Beans / Flip Chasely / Onlooker Dog / Bowser / Chili
* Stacey Kay — Kelly Korgi
* Julie Lemieux — Hattie / Catch Morely
* Danny Smith — Yellow
* Paul Buckley, Reno Selmser fi Zoe D'Andrea — The Barkapellas
* Phill Williams — Coach Chewman / Gabe Roof
* Rob Tinkler — Early Ed
* Jamie Watson — Donny Slippers
* Deann DeGruijter — Sandra Paws
* Manvi Thapar — Taylee
* Ava Preston  — Wind Swiftly
* Hattie Kragten — Little Dog

## Oomisha
Tapha walduraa duubaa kun yeroo jalqabaaf bara 2019tti qaama agarsiisa Netflix Original Preschool torba daa'imman waggaa 2-6 irratti xiyyeeffate ta'uun ifoome. Jalqaba dhuma bara 2020 gadhiifamuuf ture, garuu hanga Guraandhala waggaa itti aanutti harkifate. Barri jalqabaa kutaalee sagal kan of keessaa qabu yoo ta'u, tokkoon tokkoon isaanii daqiiqaa 24 dheeratu.******

## Wabiiwwan


## Geessituu alaa

* 
* 
* 
* 
* 
*
Baskin-Robbins

**Baskin Robbins** jechuun sansalata addunyaa irratti mana ayiskiriimii kan biyyoota 30 ol keessatti firaanshaayizii qabudha. Bakkeewwan 5800 keessaa 2800 Ameerikaa keessa kan jiraatanidha. Bara 1953tti walitti makamuun dhaabbilee ayiskiriimii adda addaa lama Burt Baskin fi Irv Robbins, kanneen obbolaa warraa turan hundeeffame. Walitti makamuu dura, dhaabbileen ayiskiriimii adda addaa lamaan Burt’s Ice Cream Shop fi Snowbird Ice Cream jedhaman turan. Snowbird Ice cream yeroo sanatti mi'aa 21 kan qabu yoo ta'u, kunis asoosamaafi haaraa jedhamee faarfamaa ture.

Erga hojiiwwan lamaan walitti makamanii booda gara Baskin-Robbins, kan boodarra mana ayiskiriimii addunyaa irratti beekamaa ta'u ta'u, dhaadannoo '31 flavors jedhu dhiibe.' Baskin-Robbins sirna saamuda fudhachuu fuulduratti kaa'uuf mala isaatiin kalaqaa ture —namoonni hanga mi’aa barbaadan argatanitti spoonjii bifa pilaastikii qabuun mi’aa ayiskiriimii adda addaa akka dhandhaman gochuu. Akkasumas, Baskin-Robbins jalqaba ice cream cake ummataaf kan beeksisedha.
Niwuu Ziilaandi

**Niwuu Ziilaand** biyya Ooseeniyaa keessa jirtudha. Magaalaan guddittii Weelingtan yoo taatu magaalaan guddittii Ookland dha.
Paappu'aa Niwuu Giinii

**Paappu'aa Niwuu Giinii** Ardii  Ooshiiniiyaan Biyyootaan Meelaaneezhiiyaa keessa jiran keessa biyya akkan baloo fi guddodha. Addunyaa irra biyyaa afaan hedduu itti dabatamu dha. Magaalaan guddittiin Biyyaattii Port Moresby jedhaamtii.
Lammiilee Itoophiyaa Awustiraaliyaa

**Lammiileen Itoophiyaa Awustiraaliyaa** lammiilee Itoophiyaa Awustiraaliyaa keessa jiraatan ykn lammiilee Awustiraaliyaa hambaa Itoophiyaa qabanidha. Lammiileen Awustiraaliyaa gara 18,600 ta'an hambaa Itoophiyaa kan qaban yoo ta'u, 5,633 ammoo Itoophiyaa keessatti dhalataniiru.
Nagellee

Magaalaan Nageellee Ta duraan (Nageellee Booranaa) jedhamtu. Magaala Guddoo GODINA GUJII BAHAATI fi teessoo Bulchiinsaa Godina Gujii bahaat.
Qaanaa

**Kana TV,** chaanaalii televijiinii walduraa duubaan hojjetamu, jalqaba bara 2008tti ummataaf of bane. Dhaabbata biyya alaa fi abbootii qabeenyaa Itoophiyaa sadiin kan baname buufanni televijiinii kun baayyinaan fiilmiiwwan walduraa duubaan Turkii afaan Amaaraatiin agarsiisa.

## Sagantaa qopheessuu

* Kilifoordi Saree Diimaa Guddaa (2019) .

## Hidhaa alaa

* Kana TV main website Archived   irratti
Shahnez Boushaki

**Shahnez Boushaki** (bara dhalootaa Guraandhala 22, 1985) taphattuu kubbaa kaachhoo (basketball) Aljeeriyaa yoo taatu, garee kubbaa kaachhoo biyyoolessaa Garee Ispoortii Boba'aa fi garee kubbaa kaachhoo dubartootaa Aljeeriyaa taphatti.

## Tapha kilabii
Boushaki bara 2002 irraa eegalee Kilabii Moulouduia Aljeers jedhamuun beekama'f bara dorgommii saddeet taphatte, bara dorgommii ishee jalqabaa achitti shamizii diimaa uffatte.

Hojii ogummaa ishee kan jalqabde Garee Ispoortii Boba'aa kan waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2010. Boushaki waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2015 garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin tapha xumuraa irratti dorgomaa isaanii Kilabii Olompikii Aljeers qabxii 73–55n injifatte injifatte.

Garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin dorgommii kubbaa miilaa hedduu bu’uura Shaampiyoonaa Kubbaa Miilaa Kilabii Arabaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:

* "Shaampiyoonaa Kubbaa Miilaa Kilabii Dubartoota Arabaa 2014" biyya Masriitti gaggeeffame.
* "Shaampiyoonaa Kubbaa Miilaa Kilabii Dubartoota Arabaa 2016 3x3" magaalaa Sharjaahitti.

## Hojii idil-addunyaa
Boushaki bara 2010 irraa eegalee miseensa garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Aljeeriyaa turte.Bara 2017tti miseensa garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Aljeeriyaa kan waancaa shaampiyoonaa kilaboota dubartootaa FIBA Afrikaa bara 2017f darbu turte.

### FIBA
Sadarkaa olaanaatti dorgommiiwwan zoonii FIBA Afrikaa afur irratti hirmaatteetti:

* "Shaampiyoonaa FIBA Afrikaa Dubartootaa bara 2013" Moozaambikiitti.
* "Shaampiyoonaa FIBA Afrikaa Dubartootaaf bara 2015" Kaameeruunitti.
* "Waancaa Shaampiyoonsi Kilaboota Dubartootaa FIBA Afrikaa bara 2016" Moozaambikiitti.
* "Waancaa Shaampiyoonsi Kilaboota Dubartootaa FIBA Afrikaa bara 2017" Angoolaatti.

### Tapha Afrikaa
Garee ishee GS Pétroliers waliin dorgommii kubbaa miilaa adda addaa bu’uura tapha Afrikaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:

* "Tapha Afrikaa 2011" Moozaambiik keessatti.
* "Tapha Afrikaa 2015" Rippabiliika Koongootti.

## Wabii

## Hidhamtoota alaa
* 
* Profaayilii Facebook irratti
* Profaayilii FIBA irratti
* Profaayilii AfroBasket irratti
* Profaayilii FIBA 3x3 irratti
Boushaki

**Boushaki** (Afaan Arabaa: بوسحاقي) kan jedhu eeruun ni danda’ama:

## Namoota
* Shahnez Boushaki - Taphataan kubbaa kaachhoo Aljeeriyaa.
* Sidi Boushaki - Hayyuu amantii Aljeeriyaa.
Henrii Mortan Istaanlii

**Henrii Mortan Istaanlii**, nama 1871tti Liviingistoon argatee akkasumas gargaarsa godheef (jechama "Dr Liviingistoon, natti fakkaata" kan uume), lammata gara Zaanzibaar deemuf 1874 qajeele. Jila abuurraa Afrikaa hunda keessaa haala baayyee yaadatamuun, Istaanliin Viktooriyaa Niyaanza (Haroo Viktooriyaa) fi Haroo Tangaanikaatti geejjiba bishaanirraatti itti naannaa'ee ilaale. Sana darbee lafa naannoo Lu'alabaa qorachuun, Istaanliin laga hanga Garba Atilaantiikitti hordofee deeme - garba kana 1877tti ga'e - lagni kunis Laga Koongoo ta'uu mirkaneesse.
Maroo

Maroon nyaata naannoo Dhiha Oromiyaatti beekamu yommuu ta'u kan inni qophaa'us boqqolloo asheeta corqqaarratti.Boqqoolloo asheetti corqaan foloqsamee/cabsamee aaduun erga soofamee booda dhagaarratti lanqaxama/daakama.sana booda kan lanqaxamee bula'ee sun baala warqeetiin xixiqqeesamee maramuudhaan danfa keessaatti affeelamee bishaachuudhaan nyaataaf dhiyaata.
Oromia Media Network

Oromiyaa Miidiyaa Networki (OMN) chaanaalii oduu Itoophiyaa yoo ta'u, teessoo isaa Minisootaa magaalaa Miniyaapolis keessatti godhatedha. OMN dhaabbata miidiyaa walabaa bu’aa hin arganne 501(c)(3) ta’ee, Komishinii Komunikeeshinii Federaalaa Yunaayitid Isteetis jalatti hayyama argatee arjoomtoota ummataa diyaaspooraa bal’aa Itoophiyaa irraa argameen kan hundeeffame dha.
Doonaaldi Tiraampi

Doonaaldi John Tiraampi (Waxabajjii 14, 1946 dhalatan) nama siyaasaa, nama miidiyaa fi daldalaa Ameerikaa yoo ta'an, bara 2017 hanga 2021tti pirezidaantii Ameerikaa 45ffaa ta'uun tajaajilaniiru.

## Jireenya Dhuunfaa
### Jireenya Jalqabaa
1964tti Doonaald Joon Tiraamp Waxabajjii 14, 1946, Hospitaala Jaamaayikaa magaalaa Niiw Yoorkitti kutaa Kuwiins keessatti argamutti dhalate,[3][4] mucaa afraffaan Fred Trump, dhalataa Bronx keessatti misooma qabeenyaa kan warri isaa godaantota Jarmanii turan, fi Meerii Anne MacLeod Trump, godaantota Iskootilaandi irraa taate. Tiraamp obbolaa isaanii angafaa Maryanne, Fred Jr., fi Elizabeth, fi obboleessa isaanii quxisuu Robert waliin naannoo Jamaica Estates Queens keessatti guddatan, akkasumas mana barumsaa dhuunfaa Kew-Forest School daa'immanii irraa kaasee hanga kutaa torbaffaatti baratan.[5][6][7] Umurii isaa waggaa 13tti mana barumsaa bultii dhuunfaa kan ta'e Akkaadaamii Waraanaa Niiw Yoorkitti galmaa'e,[8] bara 1964tti ammoo Yunivarsiitii Foordiam keessatti galmaa'e. Waggaa lama booda gara Mana Barumsaa Wharton Yunivarsiitii Pensilvaaniyaatti jijjiiramee, Caamsaa 1968tti digrii B.S. dinagdee keessatti.[9][10] Bara 2015tti abukaatoon Tiraamp Maayikeel Koohen kolleejjiiwwan Tiraamp, mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi Boordii Kolleejjii galmee barnootaa Tiraamp yoo gadhiisan tarkaanfii seeraa akka fudhatu doorsisee ture.[11]

Tiraamp yeroo kolleejjii keessa turan bara Waraana Veetnaam keessatti wixinee barattootaa afur argatan.[12] Bara 1966tti qorannoo fayyaa irratti hundaa’uun tajaajila waraanaaf ga’umsa qabu jedhamee kan fudhatame yoo ta’u, ji’a July 1968tti boordii wixinee naannoo sanaa tajaajiluuf ulaagaa guutuu qaba jedhee ramade.[13] Waxabajjii 1968tti, 1-Y, a conditional medical deferment,[14] jedhamuun ramadame,[14] bara 1972tti ammoo sababa lafee spurs ta'een 4-F irra deebi'amee ramadame, kunis dhaabbataadhaan tajaajila irraa isa dhorke.[15]
### Maatii

Bara 1977tti Tiraamp moodeela Cheek Ivana Zelníčková fuudhe.[16] Ijoollee sadii godhatan: Donald Jr. (1977 dhalate), Ivanka (1981 dhalate) fi Eric (1984 dhalate). Ivaanaa bara 1988tti lammii Ameerikaa uumamaa taate.[17] Hiriyoonni gaa'elaa kun bara 1992tti wal hiikan, kunis hariiroo Tiraamp taphattuu Marla Maples waliin qaban hordofeeti.[18] Traamp fi Maples bara 1993 wal fuudhanii bara 1999 wal hiikan.Intala tokko Tiffany (1993 dhalattee) kan Kaalifoorniyaa keessatti Marlaan guddifte qabu.[19] Bara 2005tti Tiraamp moodeela lammii Islooveeniyaa Meelaaniyaa Knauss fuudhe.[20] Ilma tokko qabu, Baaroon (bara 2006 dhalate).[21] Melaniyaan bara 2006tti lammummaa U.S. argatte.[22]
Afaanota Itoophiyaa

**Afaanota Itoophiyaa**
Affaar
Agaw
Alaabaa
Amaaraa
Anyuwak
Argobbaa
Aarii
Arbooree
Baacaa/Baachaa
Baaskattoo
Banchi
Bantan
Bodii
Biraaylee
Burjii
Caarraa
Daasanach
Daawuroo
Daraashee
Diimee
Diizii/Maajii
Dongaa
Gaamoo
Gabaatoo
Gawaadaa
Geedoo
Geedichoo
Gidoolee
Gooffaa
Gumuuz
Guraagee
Guwaagaa
Hadiyyaa
Harar/Adaree
Hamar
Iroob/Saahoo
Kafaa/Kaaffichoo
Kambaataa
Koontaa
Koomoo
Koonsoo
Kooree/Qoree
Kooyigoo
Kooyiraa
Kunaamaa
Maalee
Maa'oo
Maaraqoo/Liibiidii 
Maashoolaa
Mar
Ma'anti
Massangoo
Shakichoo
Moossiyaa
Mursii
Murlee
Naa'oo
Nu'eer
Banaa/Benaa
Qaaroo/Kaaroo
Kusuumee
Mazyangar
Niyaangaatom
Oromoo
Ooyidaa
Qabanaa
Qacham
Qawaamaa
Shaaqoo
Shinaashaa
Sidaamaa
Silxee
Somaalee
Surmaa
Tigree
Ximbaaroo/Timbaaroo
Duumee
Upoo
Walaayitaa
Warjii
Yam
Zayisee
Zimaam
Agaw

Namoonni afaanicha dubbatan irra caalaan isaanii Naannoo Amaaraa *'Godina Agaw Awii* keessa jiraatu , garuu naannoolee adda addaa Godina Matakkal Naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti hawaasni afaan kana dubbatan jiru . Hanga yeroo dhiyootti, Kunfal, afaan Kibba Agaw kan biraa kan naannoo Dhiha Haroo Xaanaatti dubbatamu , afaan addaa ta’uun shakkamaa ture. Amma afaaniin Awngiitti dhihoo ta’uun isaa kan mul’ate yoo ta’u, loqoda afaan sanaa ta’ee ramadamuu qaba.
Kuusdeetaa

Shallaggii keessatti , kuusdeetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u , kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu . Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa , bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fi badii dandamachuudha.

Menuu guddaa banaa
Wiikiipiidiyaa
Barbaaduu
Kuusaa Deetaa
Barruu qorannoo Dubbachuu
Afaan
PDF buufadhaa
Ilaaluu
Gulaaluu
Barreeffamni kun waa'ee yaada kompiitaraati. Fakkeenya yaad-rimee waliigalaa, Tarreewwan kuusdeetaa ilaali .
Shallaggii keessatti , kuusaan deetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u , kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu . Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa , bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fibadii dandamachuu .

Hima filannoo SQL fi bu'aa isaa
Sirni bulchiinsa kuusdeetaa ( DBMS ) sooftiweerii fayyadamtoota dhumaa , aplikeeshiniiwwan, fi kuusdeetaa mataa isaa waliin walqunnamuun deetaa sana qabachuu fi xiinxaluudha. Softiweeriin DBMS dabalataan mijaa’ina ijoo kuusdeetaa bulchuuf kennaman of keessatti qabata. Waliigalaan kuusdeetaa, DBMS fi aplikeeshiniiwwan walqabatan sirna kuusdeetaa jedhamee waamamuu danda'a. Yeroo baay'ee jechi "kuusdeetaa" jedhus DBMS kamiyyuu, sirna kuusdeetaa ykn aplikeeshinii kuusdeetaa wajjin walqabatu agarsiisuuf laaftuutti fayyadama.

Saayintistoonni kompitaraa sirna bulchiinsa kuusaawwan deetaa akkaataa moodeelota kuusaawwan deetaa isaan deeggaranitti ramaduu ni danda’u. Kuusaaleen deetaa hariiroo bara 1980moota keessa olaantummaa qaban. Kunniin deetaa akka tarreewwanii fi tarjaawwan gabateewwan walduraa duubaan jiranitti moodeela , fi harki guddaan deetaa barreessuu fi gaafachuuf SQL fayyadamu. Bara 2000moota keessa, kuusdeetaan hariiroo hin qabne jaallatamaadha, walitti qabamanii NoSQL jedhamuun waamamu , sababiin isaas isaan afaanota gaaffii adda addaa fayyadamu .
Zoodiyaak

Zodiyaak giraaba samii boca girdoo qabuu fi tilmaamaan 8° gara kaabaa ykn kibbaatti (akka latituudii samiitiin safaramutti) akka ekliiptikiitti diriiru/marsu yoo ta’u, daandii mul’ataa Aduun adeemsa waggaa keessatti ispheerii samii qaxxaamurtee deemtudha. Kunis akkaataa nuti lafa dhaabannee ija foonii keenyaan arginudha.

Daandiiwwan Ji'aa fi pilaaneetota mul'atan girdoo ykn giraaba zodiyaak keessa jiru.

## Mallattoolee
Dhaha urjiilee warra dhihaa keessatti, fi astronomy durii keessatti, zodiyaak mallattoo kudha lama kan qabu yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii dheerina samii 30° kan qabatanii fi tilmaamaan maqaan isaanii urjiilee armaan gadii wajjin kan walsimudha: 
* Aries - ♈, 
* Taurus - ♉, 
* Gemini - ♊, 
* Cancer - ♋, 
* Leo - ♌, 
* Virgo - ♍, 
* Libra - ♎, 
* Scorpio - ♏︎, 
* Sagittarius - ♐, . 
* Capricorn - ♑, 
* Aquarius - ♒ fi 
* Pisces jedhamu.

Mallattoolee urjii kun sirna qindeessaa samii, ykn caalaatti addatti sirna qindeessaa ekliiptikii kan uumu yoo ta’u, kunis ekliiptikii akka ka’umsa latituudiitti, bakka Aduu ammoo equinox vernal irratti qabdu akka ka’umsa longituudiitti fudhata.[4]

## Dhahalaaluu
Ogeessota durii astiroonoomiitiin akka jedhamutti goyyaa dhaloota namaa irratti hundaa'uun carraa fi amalli ati qabdu sitti himama.

* Kunis guyyaan dhaloota namaa- ALAtti
♈ Aries (Ram): Bitootessa 21–Eebila 19

♉ Taurus (Bull): Eebila 20–Caamsa 20

♊ Gemini (Twins): Caamsa 21–Waxabajji 21

♋ Cancer (Crab): Waxabajji 22–Adoolessa 22

♌ Leo (Lion): Adoolessa 23–Hagayya 22

♍ Virgo (Virgin): Hagayya 23–Fulbaana 22

♎ Libra (Balance): Fulbaana 23– Onkoloolessa 23

♏ Scorpius (Scorpion): Onkoloolessa 24–Sadaasa 21

♐ Sagittarius (Archer): Sadaasa 22–Mudde 21

♑ Capricornus (Goat): Mudde 22–Amajji 19

♒ Aquarius (Water Bearer): Amajji 20–Guraandhala 18

♓ Pisces (Fish): Guraandhala 19–Bitootessa 20
Diiksis

diksiis hamdaan aanaalee godina arsii keessaa tokko kan taatee fii aanaa karaa asfaaltii itayyaa roobee keessa dabruu fi saffisaan guddachaa jirtuudha. keessumattuu gabayaa loonitiin baayyee beekkamtuudha.
ARMA jedhamuun beekama

Armana gosa awwaannisaa maatii Erebidae keessaa tokkodha.

## Wabeeffachuu

* Natural History Museum Lepidoptera genus database
Peedroo 3 kan Poorchugaal

**Pedro 3**( Lisbon,    Queluz,   , maqaa ijoollee **Capacidónio**, **Sacristo** fi **Edificador** jedhamuun moggaafame, bara 1777 irraa eegalee hanga du'a isaatti Mootii Haadha Manaa Poorchugaal fi Algarves ture .
Sokorruu

Aanan Sokorruu aanaalee Godina Jimmaa keessaa  daandii gara Finfinnee geessurratti uummata kibbaa daangissitee argamti. Gandoota 39 fi bulchiinsa magaalaa 3 qabdi. Omisha midhaanii, kuduraaleef muduraalee, oomisha barbareefi dammaanis beekamtuudha. Gandoonni akka Liiban, Caalaa, Booree barbareen beekamoodha . Kuduraaleef muduraaleen gandoonni akka Barroo Ceekaa fi kanneen biroo hedduudha.  

Bara 2015

By Tr. Muluneh Abera
Thach Sanh (seenaa walaloo) .

Thach Sanh (石生) maqaa seenaa walaloo Veetnaam Nom yoo ta'u, bifa heksaagoonaaliin barreeffame, dhuma jaarraa 18ffaa fi jalqaba jaarraa 19ffaa keessa barreessaa maqaan isaa hin ibsamneen dhalatee fi namootaan gosoota hedduudhaan odeeffameedha. Thach Sanh fakkii nama gaarii, farda, amanamaa ta'ee jira, Ly Thong ammoo fakkii nama hamaa, haxxummaa fi araada qabuu aadaa Veetnaam keessatti.

## ilaalcha waliigalaa
Walaloo Thach Sanh yoo xiqqaate 3tu jira, hundi isaanii bifa heksaagoonaaliin, garuu sadarkaan aartii walqixa miti. Version kun jechoota baay'ee bal'aa fi bal'inaan naanna'an kan qabu yoo ta'u, caqasoota heksaagoonaalii 1,812 fi walaloo 2 mata duree qaban (tokko afaan Chaayinaatiin, inni kaan ammoo Nom) dabalatee. Maxxansi maxxanfame inni durii ammallee maxxanfamee jiru bara Duy Tan 6ffaa (1912) ture. Qabiyyeen seenaa walaloo Thach Sanh fi sheekkoo maqaa walfakkaatu qabu baayyee wal fakkaata, garuu walaloo sun booda dhalate.

Seenaan Thach Sanh gosa oduu durii falfalaa keessaa tokko yoo ta'u, seenaa baayyee beekamaa Kibba Baha Eeshiyaa keessatti argamu keessatti argama, kunis gosa "Gootni adurree (ykn ogre) ajjeesa bareedina baraara" jedhudha. Laa’os keessatti seenaa akka Xin Xay jedhamutu jira; Sanxenky, Thach Sanh Kaamboodiyaa keessatti saroonni cicciree; Ramayana biyya Hindii keessatti; Intala rifeensa urgooftuu qabdu, Mootonni Taayilaandi lamaan wal lolan...
Tuvalu

**Tuvalu** tuvalu biyya Oceania keessa jirtu yoo taatu, Qiribati fi Fijitti dhihoo jirtu bal'inni ishee km2 26 fi jiraattota 10,000 ol xiqqoo qabdudha.
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin

**L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin** jechuun insaayikilooppiidiyaadha Afaan Vaaleenshiyaati keessatti Mudde 2, 2007 uumame. Waxabajjii 2, 2022tti walumaa galatti barruulee 25,443 qaba ture.

L'Enciclopèdia sagantaa bilisaa MediaWiki fayyadama fi tola ooltotaan kan uumame yoo ta'u, akkuma wiikii hedduu fayyadamaan interneetii kamiyyuu irratti tumsuu waan danda'uuf. Asxaa L'Enciclopèdia keessatti dhaadannoo Odeeffannoo Bilisaa afaan Valencian mul'ata.

Akka L'Enciclopèdia jedhutti, "insaayikilooppiidiyaa tokkicha dambiiwwan Vaaleenshiyaa Vaaleenshiyaaf fayyadamu", Normes d'El Puig kan Akkaadaamii Mootii Aadaa Vaaleenshiyaa bara 1979 irraa eegalee fi akkasumas "kan tokkicha afaan Vaaleenshiyaan Hawaasa ofii isaa Vaaleenshiyaa irraa oomishame." akkasumas dhaggeeffattoota Vaaleenshiyaaf kan qophaa'edha".

Kaayyoowwan L'Enciclopèdia keessaa tokko insaayikilooppiidiyaa qabiyyee bilisaa afaan Vaaleenshiyaan qopheessuu fi afaanii fi aadaa Vaaleenshiyaa interneetii irratti babal'isuudha.
Niue

Niiwee***Niiwee*** 

Niiwee biyyaa oddolaa Garbaa Guddaa Paasifiki Giddutti kan Argamtuu oddolaa bareeddu dha. Ballini Lafa Ooddoliitti Km iskuweer  262 (101 iskuweer mi) baldhatii. Magaalan guddoon oddoliitti Alofi jedhaamti
Daani'el Biruustiin

**Daani'el Baaw Biruustii Jr**. (Fulbaana 23, 1923 Hagayya 19, 2007) lammii Ameerikaa kan ta'e, miseensa Senetii Demokraatawaa Yunaayitid Isteetis kan ta'ee tajaajilaa ture, bara 1963 hanga 1969tti bulchiinsa Maarylaand bakka bu'a ture. Akkasumas bara 1950 hanga 1958tti miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Maaryland, akkasumas bara 1959 hanga 1963tti bakka bu'aa Mana Maree Uummataa Yunaayitid Isteetis kan naannoo 2ffaa Maaryland ture.

**Daani'el Baaw Biruustii Jr**. (Fulbaana 23, 1923 Hagayya 19, 2007) lammii Ameerikaa kan ta'e, miseensa Senetii Demokraatawaa Yunaayitid Isteetis kan ta'ee tajaajilaa ture, bara 1963 hanga 1969tti bulchiinsa Maarylaand bakka bu'a ture. Akkasumas bara 1950 hanga 1958tti miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Maaryland, akkasumas bara 1959 hanga 1963tti bakka bu'aa Mana Maree Uummataa Yunaayitid Isteetis kan naannoo 2ffaa Maaryland ture.
Mitochondrion

## Mitochondrion moo gidoo lubbiyyoo(caashumnee)
Maayitookondoriyaa: Orgaaneelii gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan seelii itti omishamudha.

caasumnee: sugni gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan lubbiyyoo itti omishamudha.

maa liqeeffaanna nuutuu keenya qabnaa
Taaksonoomii ykn xinramaddii

## Taaksonoomii ykn xinramaddii
Akka sirna ramaddii ammayyaatti, orgaanizimoonni hariiroo uumamaa qaban irratti hunda’uudhaan sadarkaalee gulantaawwan adda addaatti ramadamanii jiru. Sadarkaaleen ramaddii kun gulantaawwan torbatu jiru. Isaanis, Mootummaa, Murna, Gita, Oordarii(citagtaa), Warra, Qacceefi Sanyiidha. Sadarkaaleen gulantaawwan ramaddii kun tartiibaan xiqqaa irraa gara guddaatti (Sanyii irraa gara Mootummaatti) yookiin immoo guddaa irraa gara xiqqaatti (Mootummaa irraa gara Sanyiitti) tartiibessuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, guddaa irraa gara xiqqaatti.

**Mootummaa**- ramaddii orgaanizimootaa keessatti sadarkaa guddaafi bal’aa ta’eedha. Mootummaan gulantaa olaanaafi kanneen hafan mara ofjalatti haammata. Fakkeenyaaf, mootummaan biqiltootaa, biqiltoota hunda ofjalaa qaba. Mootummaan fangasootaa, fangasoota hunda of keessaa qaba. 

**Murna**- murni mootummaatti aanee kan argama. 

**Gitawwan** walfakkaatan murna tokko jalatti ramadamu. Fakkeenyaaf, gitni qurxummiilee, amfiibiyaanotaa, reppitaayilootaa, allaattiwwaniifi hoosiftootaa murna kordaataa jedhamu jalatti ramadamu. Gita- gitni oordariiwwan amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata. 

Oordarii/ **citagitaa**- oordariin warra adda addaa amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata.

**Warra**- warri qacceewwan amaloota walfakkaataa qaban ofkeessatti hammata. 

**Qaccee**-qacceen sanyiwwan amaloota walfakkaataa qaban kan ofkeessatti hammatudha. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi qaccee tokko jalatti ramadamu. Qacceen isaanii Paanteraa jedhama.

**Sanyii**- sanyiin sadarkaa ramaddii keessaa isa xiqqaa ta’ee bu’uura taaksonoomiiti. Sanyiin orgaanizimoota akaakuu tokkoo wal irraa horuu danda’aniifi dhalattootni isaaniis itti fufiinsaan kan walhoruu danda’anidha. Fakkeenyaaf, nama, leenca, birbirsa, waddeessaafi kan kana fakkaatanidha. Walumaagalatti sadarkaa mootummaa irraa gara sadarkaa sanyiitti yommuu deemamu wal-fakkeenyi orgaanizimootaa dabalaa adeema.
Laga hiddaa

Aanaa Beeltuu Kurkurruu (Laga hidha) Aanota Godina Baalee bahaa keessaa tokko yoo taatu magaalaa godinicha Gindhiir irraa Gara Kaaba bahatti KM 110 Maagaalaa Guddoo Naannoo Oromiyaa **Fiinfinnee** irraa 667 fagaatte argamati Magaalaan Aanichaa **Beeltuu** jedhamti Aanaan Kun bahaan Mootummaa Naannoo Somaaleen fi Godina Harargee Bahaan, kaabaan Godina Hararge Lixaan, Dhihaan Aanaa Gololcha fi Godina Arsii Kibbaan Aanaa Sawweenaatin daangeffamte argamti Gandoota 27 qaba.
TQO

Jechi Teeknooloojii Qunnamtii Odeeffannoo (TQO) jedhu hunda kan agarsiisudha

teeknooloojiiwwan qunnamtii, kanneen akka interneetii(idil-qunnamsiisaa), bilbila harkaa, .

televijiinii, kompiitara, taableetii fi kaameraa(suur-kaaftuu). Akkasumas walitti makamuu agarsiisa

bilbilaa fi sagalee fi Sursagalee cimdaa kompiitaraa waliin hojjechuun dandeessisuuf fayyadamtoonni odeeffannoo a bifa dijitaalaa ykn elektirooniksii.

Teeknooloojii Odeeffannoo (TO) jechuun indaastirii guutuu kompiitara fayyadamu, .

cimdaa, mosaajii fi meeshaalee biroo odeeffannoo bulchuuf gargaaran. Innis kan...

adeemsa uumuu, kunuunsuu fi itti fayyadamuu Mosaajii kompiitaraa, haardwaarii ykn jabajjii, fi

cimdaa irratti. Haa ta’u malee, TO fi TQO yaad-rimeewwan walqabatan ta’anis, tokko miti. TO jechuun a

yaad-rimee bal’aa fi teeknooloojii daataa(odgura) shallaggii wajjin walqabatu yoo ta’u

TQOn teeknooloojiiwwan qunnamtii keessatti walqabataniidha.
Seelii ykn Lubbiyyoo

**Seeliin ykn lubbiyyoon** caasaa bu'uuraa **jireenyaati** . caasaa bu'ura lubbu  kana jalqaba kan ilaale saayintistii Ingilizii Roobart Huuk jedhamudha . 

lubbiyyoo jechuun orgaanizimii qaama keenya keessa jiruu fi qaama keenya ijaaruuf barbaachisaa dha.
Xin-lubbuu

**Xin-lubbuu** ykn **baayoloojiin** qorannoo jireenyaati. Baayoloojiin amala, amala, caasaa fi hariiroo lubbu qabeeyyii naannoo isaanii fi walii isaanii wajjin qaban qorachuudha. Baayoloojii jalatti qo’annoon xiqqaan baay’een ni jira.

## Tarree seenaa
Jechi "baayoloojii" jedhu afaan Giriikii yoo ta'u, afaan Giriikiitiin "bios" (βίος) jechuun jireenya yoo ta'u "logos" (λόγος) immoo qo'annoo jechuudha. Baayoloojiin qorannoo uumama yoo ta’u, lubbu qabeeyyii, ejjennoo, amala, guddina, ka’umsa, jijjiirama, raabsa isaanii fi kkf dabalatee qorata. Qorannoon kun baay’ee bal’aa fi gadi fageenya kan qabuu fi mata dureewwanii fi qo’annoo xiqqaa hedduu kan of keessatti hammate dha. Mata dureewwan armaan olii keessaa shan akka utubaa qorannoo baayoloojiitti kaasuun ni danda’ama. Isaanis kanneen armaan gadiiti:

* Lubbiyyotni bu’uura jireenyaati.
* Gosoonni haaraa fi amala fiizikaalaa dhaalan bu'aa jijjiirama tirannaati .
* Jiiniin/ dhaalmaya safartoo bu’uuraa dhaala sanyii ti.
* Lubbuun lubbuun jiraachuu tasgabbaa’aa fi tasgabbaa’aa uumuuf keessoo ofii to’ata.
* Lubbu qabeeyyiin anniisaa fayyadamu fi jijjiiru.

Dirreewwan xiqqaan baayoloojii akkaataa orgaanizimoota safaruu fi qorataniin adda baafamu. Naamusa baayoo qorannoo baayoloojii baayoloojiiti ; Baayoloojiin molakiyuulaa caasaa molakiyuulota baayoloojii qorata; Maaykiroobaayoloojiin amaloota orgaanizimoota, ijaarsa jireenyaa qorata; Qorannoon sirna baayoloojii caasaa, caasaa fi hariiroo durii kutaalee fi qaamolee qaama lubbuu qaban qorata; Baayoloojiin akkaataa kutaaleen qaamaa naannoo isaanii wajjin itti hojjetaniifi walitti dhufeenya qaban qorachuudha.

## Suuraalee gosa eddattoo

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Bineensa - re'ee Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Kuduraa - Qamadii Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fangasii - Morchella esculenta Mushrooma Moreel
File:Fucus serratus2.jpg|Istiraamenoopiilaa/Kroomiistaa - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Baakteeriyaa - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Maayikiroomeetira) .
File:Halobacteria.jpg|Arkiiyaa - Haloobaakteeriyaa
File:Gamma phage.png|Vaayirasii - Gamma phage
Maxxansaa

*
Bineeldoota

**Bineensi** akka biqiltoota  ifa adduun kan hin guddannee f fi Nyaata hin qopheffannedha.

## Qoodinsa Xin-lubbuu
Baayoloojii(xin-lubbuu) keessatti bineensonni gita jireenyaa tokko yoo ta’an gita 34tti qoodamu. Kanneen keessaa baay’een isaanii raammoo xixiqqoo ykn gosoota raammoo fakkaataniidha.

# liifaa ykn sarphaphuu Porifera 7700 gosa ( bineensota galaanaa ispongii fakkatan ) .
#  murna duree Pilaakoozoo  1 gosa ( Daqiiqaa galaanaa ) .
# binodhoqonna'aa faaqqee Ctenophora  150 (bineensota galaanaa) .
# murna qurxumelellaa  Cnidaria gosa 11,000 (bineensota galaanaa, qurxummii dhoqonnaa'a dabalatee ) .
# Garaa hin qabne Xenacoelomorpha gosa 100
# Daakaallatti Orthonectida gosa 26 (qurxummii xinnoo galaanaa; qola kan uwwifame, kan lafee kan qabu, ykn raammoon kan paraasitii/maxxantuu ta’e) .
# Raammoo battee Platyhelminthes gosa 25,000 ( raammoo bishaan keessa jiraatu ykn paraasitii(maxxantuu/akankarreettii) kan akka coos) .
# Rammoo Rifeensee Gastrotricha gosa 690 (qurxummii xinnoo galaanaa) .
# Binoogolollee Rotifera 2000 (Qurxummii xinnoo galaanaa) .
# Raamoo mat-qoreeyyii Acanthocephala 1100 (faayilamii xiqqaa bineensota lafee hin qabne paraasitii kan raammoo mataa qoree qabu of keessaa qabu. ) .
# Rammoo a'ama Gnathostomulida 100 (minnoo galaanaa) .
# Rammoo a'ama xixxinnoo  Micrognathozoa 1 ( zeacal xiqqaa Giriinlaanditti argamu ) .
# Raammoo Xiyyaa Chaetognatha 100 (raammoo galaanaa xiqqaa) .
#  Maxxantuu qaabjibuu Cycliophora 3 (kan naannoo afaan qamadii taa'ee nyaata garmalee nyaatu) .
# Raammoo lafaa Annelida 17,000 (galaanaa fi lafaa, lafaa dabalatee) .
# maxxantuu kalee miilsaddeetta Rhombozoa 100 (kalee miila saddeet qabu keessatti argama) .
# ramoo sabbata Nemertea 1200 ( raammoo galaanaa ) .
# Raammoo Koot Phoronida 11 (bineensa galaanaa xiqqaa) .
# bino-qola faanosii Brachiopoda 300-500 (bineensota galaanaa xixiqqoo) .
# qolaalqabeeyyii-  Mollusca 112,000 (cillalluu fi miilsaddeet/oktoopus, mahaarii,/oyiisterii fi kkf) .
# Raammoo loozii Sipuncula 144-320 (raammoo galaanaa) .
# Entoprocta 150 jedhamuun beekama
# Sarnost Beeyladaa Bryozoa 5000 (Maayikiroozoo Galaanaa) .
# Jaawuda dhoqqee Kinorhyncha 150 (minnow lafa galaanaa) .
# matbatte Looriisifeeraa 122
# ram-arakoo Priapulida 20 (raammoo galaanaa) .
# raamoo eegee Nematomorpha 320 ( raammoo bishaan keessaa, paraasitii larva) .
# Raammoo geengoo Nematoda 25,000-1,000,000 (raammoo geengoo ykn raammoo geengoo bakka hundatti argamu ) .
# Rammoo aarrii Onikoofooraa 200
# Risaa bishaanii ykn qarambullee bishaanii  Tardigrada 1000 (zeacal xiqqaa, bishaan hunda keessatti argama) .
# miilixinxima Arthropoda : 1,200,000 ( centipedes sadii, saroonni, centipedes, centipedes, crabs, gourds fi kkf) .
# Qoreqabeyyii Echinodermata 7000 (bineensota galaanaa, urjii galaanaa fi kkf) .
# Ramoo ija qilxuu Hemichordata 100 (raammoo galaanaa) .
# Lafe dugdaa qabeeyyii Chordata 100,000 (hunduma lafee dugdaa - qurxummii, amfibiyaanota, reptiles, simbirroota, hoosistoota ) .
Bakkallee Akdachee

**Pilaaneetonni dhagaa pilaaneetota** adda durummaan dhagaa siliikeetii ykn  sibiilaa irraa ijaaramaniidha. Isaan kun lafjoota sirna aduu keessaaa aduutti dhihoo ta'aniidha .

## Pilaaneetii maalii?
Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.
Baakteeriyaa

Baakteeriyaan *maaykirooorgaanizimoota(Lubbuqabeeyyii xixxiqqoo) pirookaariyootii(wirmaat-soboo) ti.* Isaanis niwukilasii fi seelii biroo meembraaniin(hagguggee lubbiyyootiin) marfaman waan hin qabneef *Archaea* wajjin wal fakkaatu. Baakteeriyaan hundi, gosoota baay’ee muraasa baay’ee hin argamne kan akka Tiomargarita namibiensis, irraa kan hafe, Lubbuqabeeyyii xixiqqoo maaykirooskooppii(fullee guddiftuu) malee mul’achuu hin dandeenyedha. 

## ilaaluu

* Vaayirasii
*  Lubbuqabeeyyii xixiqqoo
* Fangasii/ raccitii

### Madda wabii
Afaan oromoo haa guddifnuu!!!!!!!!!!!!!
Virus

**Vaayirasiin** lubbudhabbeyyii xixiqqoo  dhukkuba fiduu danda’anii fi lubbu qabeeyyii qofa keessa jiraachuu danda’aniidha.

**Vaayirasiin Lubbuuqabeeyyii mitii. ykn Orgaanisimii miti sababni isaas amaloota lubbuu hin guutuu.**

## laalii

* Baakteeriyaa
* Lubbuuqabeeyyii xixxiqooo/hurraa
* Fangasii
Qaanaa tiivii

**Kana TV,** chaanaalii televijiinii walduraa duubaan hojjetamu, jalqaba bara 2008tti ummataaf of bane. Dhaabbata biyya alaa fi abbootii qabeenyaa Itoophiyaa sadiin kan baname buufanni televijiinii kun baayyinaan fiilmiiwwan walduraa duubaan Turkii afaan Amaaraatiin agarsiisa. 

## Sagantaa qopheessuu

* Kilifoordi Saree Diimaa Guddaa (2019) .

## Hidhaa alaa

* Kana TV main website Archived   irratti