open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ujummoo dhiigaa

**Ujummoon dhiigaa(blood vessel)** qaamolee sirna marsaa dhiigaa dhiga qaama namaa guutuutti geejjibaniidha .  Ujummoonni kun lubbiyyoo dhiigaa(blood cell), soorataa fi oksijiinii gara tishuuwwan qaamaatti geessu. xurriifi kaarboon daayi’oksaayidii tishuu irraas ni fudhatu. Jireenya itti fufsiisuuf ujummoon dhiigaa barbaachisa, sababiin isaas tishuuwwan qaamaa hundi hojii isaanii irratti waan hirkataniif. 

Ujummoon dhiigaa gosa shan qaba: tooyyeen(Artery), kanneen dhiiga onnee irraa gara qaamoolee biratti raabsan ; go'aabicuu(arteriole) ;Ujummoo dhigaa qaqalloon(Capillary), bakka waljijjiirraan bishaanii fi keemikaalota dhiigaa fi tishuu gidduutti raawwatamu; kanneen dhiigdeebistuu xinnicha(venule) ; fi dhiigdeebistuu(vein), kanneen dhiiga kaappilaarii irraa gara onneetti deebisan.

Caasaaleen tokko tokko – kan akka morgaa, epithelium, fi do'inee ijaa fi coraa ijaa ykn lufifa – ujummoo dhiigaa kan hin qabnee fi miti-*aammoo(avascular)* jedhamee kan waamamudha.
Ujummoo dhiiga raabsituu

**Ujummooleen** Kun akkuma maqaan isaanii argisiisutti dhiiga onnee irraa fudhachuun gara qaamolee nafa namaa gara garaatti kan geessu yookiin kan raabsudha. Ujummoo dhiigraabsituu keessatti Dhiigni ujummoo dhiigraabsituu keessatti argamu kan biro caalaa dhiiga oksijiiniidhaan kan badhaadhedha. Dhiigni onnee irrraa bahuu fi ujummooleen dhiiga raabsituu keessa seenu human fi dhiibbaa guddaa waan qabuuf. Dhiigraabsaan haala salphaan akka hin dhoonee fi hin miidhamnee dhoorkuuf dhaabni isaa ujummoolee biroorra furdaadha. Dhiigni gara ujummoo dhiigraabsituu seenu kan biroorra dhiibbaa fi humna guddoo waan qabuuf, dhiigni ujummoo tana keessa deemu of dura malee of duuba hin deebi’u,soda of duuba deebi’uutis hin qabu.
Kaappilaarii

Ujummoon kaappilariin kan beekamaniin ujummoolee qaqalloo dhiigaa yoo taatu ujummoolee gurguddaa lamaan (dhiigraabsituu fi dhiigdeebistuu) jidduu ujummoo jiruu fi kanujummoolee lamaan walqabsiisuudha. Ujummooleen qaqalloon (Kaappiilaroota) hojiin isaani gurguddoon wantoota qaamaa keenyaaf fayyidaa qaban gara seelotaatiin qaamaa keessa gadi akka seenanii, akkasumatti wantoota xuraawaa seelota qaamaa keessa jiran seelota keessaa baasuun gara dhiigaa akka seenan hojata. Gabaabumaatti iddoo wantoonni adda addaa dhiigaa fi seelota qaamaa jiddutti waljijjiirran itti geggeeffamu jachuudha. Dhiigni ujummoolee dhiigraabsituu keessa deeman nyaata badhaadhame, oksijjiinii fi wantoota biro kan qaamaaf fayidaa qaban ba’aachuun yoommuu ujummoolee qaqalloo dhiigaa (Kaappilaroota) gahan dhaaba ujummoolee qaqalloo dhiigaa (Kaappilaroota) keessaa gadi seenuun gara seelota keenyaa seenu. Akkasumaas, kaarbondayi’oksaayidii, yuuriyaa fi wantoota xuraawaa biro kan seelota keessa jiruu fi kan uumaman seelota keessaa baasuun dhaaba kaappilarii keessaan gadi baasee gara dhiigaa ujummoolee dhiigdeebistuu keessa jiru waliin walitti maku. Ujummoolee dhiigaa qaqalloon kunneen wantoota adda addaa keessatti gaggeeffamu saffisaan yookiin mijjeessuun akka dhaaba keessa seenan dhaabni ujummoolee haalaan haphiidha. Dhaabni ujummoolee dhiigaa qaqalloon teessuma seelii tokkoo yookiin baqqaana (layer) qofa irraa hojjatame. Isaanis bakka wantootni hedduun dhangala'aa gidduu naannoo jiru irraa itti waljijjiiran yoo ta'u, dhiiga dameelee go'aabicuu ( arterioles ) irraa gara kanneen  dhiigdeebistuu xinnicha ( venules ) dabarsan.
Dargaggummaa

Ilmi namaa erga dhalatee booda yeroo umriin isaa dabalaa deemu sadarkaalee adda addaa keessa dabra. Yeroon dardarummaa akka ariifatu yookiin duubatti harkifatuuf sababoota dhiibbaa uumuu danda'an adda addaa tu jiru. Fakkeenyaaf haala jireenyaa, nyaata gosa soorannuu fi kan kana fakkaatan ibsuun ni danda’ama.

Ijoollonni gara dargaggummaatti ce'an, yeroo Sadarkaalee kanneen keessa darban, dhiiraa fi dubara irratti ifatti jijjiirama qaamaa, xiinsammuu fi jijjiirama amalaa arguun hinhafu. Hunda caalaa yeroo dardarummaa kana keessa sadarkaa jijjiiramaa guddaa fi ifaa ta’e qaama irratti, amalaa fi xinsammuu irratti ni dhufa. Ijoolleen dhiiraa bay’inaan sdarkaa dardarummaa irraa kan gahan jidduugalaan umrii waggaa 12-16 yoo ta'uu ijoolleen dubaraa immoo umrii waggaa 11-14 gidduutti dha.Haata'uu malee ijooleen dhiiraa fi dhalaa tokko tokkoo yeroo dardarummaa ariifatanii jijjiirama qaamaa, amalaa fi xinsammuu yoo argisiisan kanneen biroo immoo duubatti harkifatanii argisiisu ni danda'uu.
Booltii

Iskiriiwii /Biloona -- (Screw) Iskiriiwiin maashina salphaa qaamoota lama walitti hidhuun qabsiisudhaaf kan nama fayyadudha. Biloonota adda addaa fi kan biroo kan of keessatti qabatu ta’ee adda durummaan qaamoota isaa irratti fiixee fuula tokkootin bal’aa, fiixee biroon immoo qaramaa fi sararoota qaqalloo maramoon qaamarra kan jiruu fi hammachuun kan qabudha.
Walnyaatinsa hoo'in-baasaa

**Walnyaatinsi hoo'in-baasaan** walnyaatinsa keemikaalaa wantootni walnyaatan anniisaa akka ho'aatti gadi lakkisan dha . Fakkeenyi kanaa gubachuudha . Walnyaatinsi hoo'in-baasaa  anniisaa gara naannootti dabarsu. Walnyaatinsi faallaa kanaa hojjetu (ho’a xuuxa) walnyaatinsa hoo'in-xuuxaa dha .

Walnyaatinsi hoo'in-baasaa  walnyaatinsa anniisaan bifa ifa ykn ho’aatiin gadi lakkifamuudha. Akka kanaan walnyaatinsa hoo'in-baasaa  keessatti anniisaan akka walnyaatinsa endothermic keessatti anniisaa naannoo irraa fudhachuu irra gara naannootti dabarfama. Walnyaatinsa hoo'in-baasaa  keessatti jijjiiramni qabeentoo ho'aa ykn entalpii ( ΔH) negaatiivii ta’a.

* gubachuu
* gubiinsa soorataa
* walnyaatinsa niwutraalaayizeeshinii asiidotaa fi alkaalota gidduutti
* walnyaatinsa bishaanii fi kaalsiyeemii oksaayidii gidduu jiru

* Ho’a gubaa
Magaalaa Adaamaa FC

**Kilabiin Kubbaa Miilaa Magaalaa Adaamaa** (Afaan Amaaraa : አዳኳማ ከተማ እግር ክስለብ)kilabii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan teessoo isaa Naannoo Oromiyaa Adaamaa godhatedha . Kilabichi bara 1991 kan hundeeffame yoo ta'u, yeroo ammaa Piriimiyerliigii Itoophiyaa, kutaa kubbaa miilaa Itiyoophiyaa ol'aanaa ta'een dorgomaa jira.  Adaamaa Siitiin waggaa tokko gareen kun gara gadi bu'iinsaatti deeme malee taphoota wal irraa hin cinne liigicha keessatti taphattee jirti. Yeroon gaariin gareen kun bara 2008 sadarkaa lammaffaa bahuun bara 2017-18 yeroo muraasaaf sadarkaa olaanaa liigii irra turuun 5ffaa ta'uun xumuramedha. Gareen dubartootaa bara 2018-19 waancaa kana kan injifate yoo ta’u, Loozaa Aberaa fi Senaaf Waakumaa kubbaa warqee fi bootii wal duraa duubaan injifataniiru.
Waancaa Afrikaa bara 2023

**Waancaa Afrikaa bara 2023** gabaabumatti **AFCON 2023** ykn **CAN 2023** jedhamuun kan beekamu fi kaayyoo ispoonsara ta'eef **TotalEnergies 2023 Africa Cup of Nations** jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, dorgommii waancaa Afrikaa waggaa lama lamatti Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaatiin qophaa'u marsaa 34ffaa ture ( CAF). Ivory Coast tiin kan qophaa'e yoo ta'u, maxxansa bara 1984 hordofee yeroo lammataaf biyyattii keessatti kan raawwatamedha .

Maxxansi dorgommii kun jalqaba irratti yeroo ganna Hemisfeera Kaabaa akka waancaa bara 2019, gareewwan kilaboota Awurooppaa fi dorgommiiwwan waliin waldhabdee sagantaa hir'isuuf karoorfamee ture.     Haa ta’u malee, sababa yaaddoo haala qilleensaa ganna Ivory Coast keessatti uumameen CAF’n gara 13 January – 11 February 2024tti 3 July 2022tti darbe, dorgommiin kun maqaa jalqabaa ispoonsara ta’eef qabatus.   Kunis maxxansa kanaan duraa bara 2021 Kaameeruun keessattis sababa walfakkaatuun gara waqtii qorraa Kaabaa Hemisfeeraatti jijjiiramuu hordofee, sababa dhiibbaa weerarri COVID-19 kalaandarii CAF irratti qabuun yeroo biraatti dabarfamuu wajjin walqabatee ta’us . 

Biyyi keessummeessituu Ivory Coast dorgommii kana injifachuun waancaa sadaffaa isheef injifatte. Tapha xumuraa irratti Naayijeeriyaa  injifataniiru, akkasumas marsaa 16ffaa irratti shaampiyoonaa ittisaa Senegaal  qixa ba’anii booda adabbiitiin injifataniiru.
Ujummoo dhiigdeebistuu

**Ujummooleen dhiiga deebistuu** dhiiga kutaalee qaama nafa namaa adda addaa irra sassaabuun kallattiin dhiiga gara onnee deebisuudha. Dhiigni ujummoolee deebistuu keessa jiru kanneen biroo irraa kaarbondaayoksaayidiitu baayyinaan keessa jira. Dhiigni onneen facaastu hanguma onnee irraa fagaachaa deemuun gara ujummoolee dhiigdeeebistuu keessa seenaa waan deemuuf dhiibbaa fi humni isaa hir’achaa waan deemuuf ujummoon dhiiga deebistuun sodaa dhoohuu (cabuu) hin qabu. Kanaafuu, dhaabni ujummoo dhiiga deebistuu haphii fi qallaadha. Akka ujummoo dhiigraabsituutti dhaabni ujummoo dhiigdeebistuu furdaa miti. Sababni isaas dhiigni ujummooleen dhiigdeebistuu seenu humnaa fi dhiibbaan isaa waan hir’atuuf, ujummoo dhiigdeebistu kana keessa dhiigni akka of duubaatti hin deebine Kan ittisu fi akka fuuldura deemu Kan gargaaru huutuu (Valve) jedhamuutu jira. Huutuun dhiigni gara duubatti akka hin deebine kan to’atudha.
Magaalaa Shaashamannee

**Magaalaan Shashemene** (aka **Shashemene Kenema** ) kilabii kubbaa miilaa ogummaa Itoophiyaa yoo ta'u, magaalaa Shashemene, Misraq Shewa Zone, Oromia Region keessatti argama.  Piriimiyerliigii Itoophiyaa, sadarkaa olaanaa kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa keessatti taphatu.
Naa'omii Girmaa

**Naomi Haile Girma** (   ;  June 14, 2000 dhalatte) taphattuu kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Ameerikaa yoo taatu , Liigii Kubbaa Miilaa Dubartoota Biyyaalessaa (NWSL) keessatti taphataa sarara ittisaa San Diego Wave FC taatee fi garee biyyaalessaa Ameerikaa .  Isheen filannoo waliigalaa lakkoofsa 1ffaa bara 2022 NWSL Draft .

Girmaan garee biyyaalessaa 17 gadii, 19 gadii fi 20 gadii irratti Ameerikaa bakka bu’uun kan hirmaate yoo ta’u, bara 2020tti taphattuu cimaa dubaraa dargaggeettii kubbaa miilaa Ameerikaa ta’uun badhaafameera. Bara 2019tti, waancaa Kolleejjii Dubartootaa injifachuuf dursaa garee Istaanfoord Kaardinaal taatee injifatte .

Girmaan bara 2022tti NWSL Rookie of the Year, bara 2022 fi 2023tti NWSL Ittisa Waggaa, bara 2023tti ammoo US Soccer 's taphattuu dubaraa cimaa ta'uun badhaafameera.
Rogkofa

**Rogkofni**  dameewwan barbaachisoo seenaa herregaa keessatti qorannoo hariiroo rogaa fi kofoota rogsaddee kofa sirrii ta’e gidduu jiru ilaallatu keessaa isa tokkodha . Kanaafuu, unkeewwan rogkofaa, warroomii rogkofaa fayyadamuun kofoota yookiin rogoota rogasaddee sirrii   hin beekamne argachuuf gargaara. Rogkofa keessatti kofoonni digrii(gulantaa) yookiin raadiyaanii(wiifkofa)n safaramuu danda’u. Kofoon rogkofa shallaggiidhaaf baay’inaan itti fayyadaman keessaa muraasni 0°, 30°, 45°, 60° fi 90° dha.

Har'a, tirigonoomeetiriin meeshaa herregaa guddaa herrega, mirkanbeekii, teeknooloojii, xiinurjii, fi xiindachee keessatti fayyadamudha.

## Hirrita Rogkofaa

Reeshiyoon tirigonoomeetirii rogsadee  faankishiniiwwan tirigonoomeetirii jedhamu. Saayinii(doggee), koosaayinii(guchiis-doggee) fi tangeentii(moxobaa)n warroomii tirigonoomeetirii barbaachisoo 3 yoo ta’an sin, cos fi tan jedhamuun gabaabfamaniiru. Mee reeshiyoon ykn faankishiniiwwan kun akkamitti akka madaalamu haa ilaallu, yoo rogsaddee kofa sirrii ta’e.
Lakkaantoo safaraa

**lakkaantoon safartuu**, ykn  **lakkaantoon safartuu**, guddina murtaa’aa baay’ina, waliigaltee ykn seeraan ibsamee fi fudhatame, kan akka istaandaardii safartuu gosa baay’ina walfakkaataa ta’etti fayyadamu dha.  Baay’inni biraa gosa sanaa kamiyyuu akka dachaa  lakkaantoo safartuutti ibsamuu danda’a.
Gandoota Aanaa Giddaa Ayyaanaa

Tarree Gandoota  Baaddiyyaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa

# Ganda Lalistuu Angar
# Ganda Warabboo
# Ganda Angar Guutee 
# Ganda Dalasaa Makkaannisaa
# Ganda Tulluu Leencaa
# Ganda Andoodee Dichoo 
# Ganda Doro Hoborraa
# Ganda Gaattiraa
# Ganda Guutee Guddinaa
# Ganda Ejeree
# Ganda Lalisee Guddinaa
# Ganda Sapheera Meexxii
# Ganda Arreelee Waajjaa
# Ganda Gabaa Jimaataa
# Ganda Sirbaa Waddeessaa
# Ganda Qarsaa Harbuu Kannee
# Ganda Kora Goobuu
# Ganda Konnojjii
# Ganda Hoomii Ansaaraa
# Ganda Guddina Calliyaa
# Ganda Haroo Misoomaa
# Ganda Dirree Guddaa
Morgaa qaajjisooo

Morgaan kun morgaawwan lameen caalaa jabina kan qabuu dha. Sababni isaa maatiriksii isaa keessa kollaajiinii adii baay’isee walitti hiiquun waltumsetu jira. Gummeen kun caasaawwan gidduutti argamuun akka wal hin rigneef ittsa. Fakkeenyaaf lafeewwan dugdaa gidduu waan jiruuf dhiibbaa uumamuu danda’u damdamatee nageenya aarsituu ykn ribee eega. Qadaaddiin jilbaas morgaa qaajisoo of keessaa qaba.
Barumsa taliigaa

**Barumsi Siyaasaa** ; **Saayinsiin siyaasaa** ykn **barumsi taliigaa** jechuun bulchiinsa biyyaa ykn magaalaa fi dhimmoota magaalaa fi baadiyyaa wajjin walqabatan qorachuudha . Dirree xiwwaasaa keesaati ramadama.
Sibiilfallii

**Sibiilfallii** ( /ˈ b ɔː k s aɪ t / ) dhagaa Kuus-maansaa qabiyyee aluminiyeemii baay’ee ol’aanaa qabuu dha. Madda aluminiyeemii fi gaaliyaamii addunyaa isa guddaadha . Booksaayitiin irra caalaa albuudota aluminiyeemii gibsaayitii (Al(OH) 3 ), boehmite (γ-AlO(OH)) fi diyaaspoorii (α-AlO(OH)) kan of keessaa qabu yoo ta’u, oksaayidii sibiilaa lamaan goethite (FeO(OH)) fi heemaatiitii (Fe 2 O 3 ), albuuda suphee aluminiyeemii kaolinaayitii (Al 2 Si 2 O 5 (OH) 4 ) fi hamma xiqqaa anaataasii (TiO 2 ) fi ilmeeniitii (FeTiO 3 ykn FeO.TiO 2 ).  Boksiitiin calaqqisaa kan hin qabne kan fakkaatu yoo ta’u, diimaa-buraa’aa, adii ykn diimaa dha.
Nyaata fedhi

***nyataa fedhii salqunamti'' dabaluubadhaadhef hormoonii testosterone dabaluu danda’a.'''

'''Kaarootii'''

'''Kaarotiinis vitaaminootan kan badhaadhedha. Vitaaminoonni kaarotii keessaa kunis jabeenya nafsaalaa keessatti ga’ee isaanii taphatu. Dabalees yaa’insa dhiigaa naannoo saniis ni ariifachiisu.'''

***Avokaadoo**''

**Avokaadon vitaaminoota akka ‘B’, ‘C’ fi ‘K’ kan of keessaa qabuudha. Vitamiiniin ‘K’ kun dhiigni iddoo isaa sirritti yeroo yeroon akka tamsa’u godha. Avokaadon pirotinas waan of keessaa qabuuf dandeettii fedhii kakaasuu gonfatee jira.**

**Wanti hubatamuu qabu garuu nyaata kana hunda yeruma tokko bakka tokkotti walitti finnee yoo nyaanne gaafasuma fedhii horanna akkasumas sa’aatin raawwii keenyaa nuuf dheerata jechuu miti. Nyaatawwan kunniin fayyaa keenyaf murteessaa waan ta’aniif fedhii walqunnamtii saalaa akka horannu taasisuu danda’u jechuuf malee fedhii du’ee jiru har’uma kana hirriibaa dammaqsu jechuu miti**

**Alkoolii**

**raawwatu garuu dhiibbaa uumuu danda'a. Qorattoonni akka jedhanitti hamma danda'an caalaa dhugun fedhii saalqunnamtii ni xiqqeessa.**

**Foolii alkoolii, machiifi sababoota kaaniin dhugaatiin alkoolii saalqunnamtiifi jireenya dhirsaafi niitii gidduutti dhiibbaa akka geessisutu amanama.**

**Fuduraaleeno?**

**Qoranoon akka agarsiisutti namoonni qaama salaa dhiiraa isaanii hin dhaabannetin rakkatan nyaatawwan kemikaalota filaavoynoyid of keessaa qaban akka sooratan gorfamu**



**Fakkeenyaaf gosa goraa biluberii jedhamu, *burtukaanaa fi* *loomiinis* eeramu. Dhiirota rakkoo akkanaa qabanif fuduraalee garaa garaa soorachuun rakkoo isaanii %14'n hir'isa.**

**Guduunfa**

**Dabalataanis, kuduraalee, fuduraalee, zayitii ejersaa, looziifi kaan dhiirota rakkoo walfakkaataa qabanif furmaata jedhameera'''
Liigii 1

**Liigii 1**,  ifatti **Ligue 1 jedhamuun kan beekamu Uber sababa ispoonsaraatiin nyaata**,   liigii ogummaa Faransaay kilaboota kubbaa miilaa waldaa dhiiraati. Being the top of the French football league system, dorgommii kubbaa miilaa biyyattii isa jalqabaati. Ligue de Football Professionnel tiin kan bulfamu Liigiin 1 kilaboota 18n kan dorgomu yoo ta'u (bara 2023–24tti) sirna guddinaa fi gadi bu'uu Ligue 2 irraa fi gara Ligue 2 tti hojjeta.

Waqtiin isaa Hagayya hanga Caamsaatti kan turudha. Kilaboonni gareewwan biroo liigii kanaa tokkoon tokkoon isaanii waliin taphoota lama taphatu – tokko dirree isaanii irratti tokko ammoo dirree alaatti – walumaa galatti bara dorgommii kana keessatti taphoota 34 taphatu. Taphoonni baay'een isaanii Dilbataa fi Wiixata kan taphataman yoo ta'u, taphoonni muraasni galgala torbanitti taphatamu. Tapha yeroo hunda dhuma torbee dhumaa ayyaana masqalaa dura torban lamaaf addaan citee torbee lammaffaa baatii Guraandhalaa keessatti deebi'a. Bara 2021 irraa eegalee Liigiin 1 liigota biyyoolessaa olaanoo keessaa tokko yoo ta'u, Awurooppaatti sadarkaa shanaffaa irratti argama, Piriimiyerliigii Ingilaand, Laa Liigaa Ispeen, Seerii A Xaaliyaanii fi Bundesliigaa Jarmanii duuba. 

Liigiin 1 waggaa tokko erga turee booda gara *Diviziyoonii 1tti* osoo hin jijjiiramne Adoolessa 11 bara 1932 maqaa *Biyyaalessaa* jedhuun eebbifame. Maqaa sanaan hanga bara 2002tti hojjechuu itti fufee, yeroo sanatti maqaa amma qabu fudhate. Kilabii Paaris Seent Jarmaniin waancaa liigii kudha tokko galmeessisuun milkaa'ina guddaa kan argate yoo ta'u, Liyoon ammoo kilabii walitti aansuun waancaa baay'ee (bara 2002 fi 2008 gidduutti torba) injifatedha. Kilabii Saint-Étienne waancaa kudhan galmeesse keessaa isa jalqabaati. Liigii 1 keessatti bara dorgommii 71 taphachuun, Maarseel bara dorgommii baay'ee elite keessaa galmeessisuun, Paaris Seent Jarmain ammoo bara dorgommii 47 walitti aansuun (bara 1974 hanga ammaatti) tapha dheeraa taphachuun rikoordii liigii qaba. Nantes garee bara tokko keessatti walitti aansuun osoo hin mo'amin yeroo dheeraa (taphoota 32) fi mo'amuu xiqqaa (tapha tokko) ta'eedha, bara 1994–95tti akkas godheera. Kana malees, Naantees yeroo dheeraa dirree isaa irratti osoo hin mo'amin Caamsaa 1976 hanga Ebla 1981tti taphoota 92 fiiguun rikoordii kana qabateera.

Shaampiyoononni ammaa Paaris Seent Jarmain yoo ta’an, bara dorgommii 2022–23tti waancaa kudha tokkoffaa galmeessee galmeesse . Liigichi yeroo dachaa kilabii biyya alaa Monaco, kan injifate yoo ta'u, liigicha keessatti argamuun isaa dorgommii daangaa qaxxaamuraa taasiseera. 

Bara dorgommii 2023–24 dura lakkoofsi gareewwan liigii kanaa gara 18tti ni hir’ata; gareewwan afur Liigii 1 bara 2022–23 gara Liigii 2tti kan gadi bu’an yoo ta’u gareewwan Liigii 2ffaa lama qofatu gara Liigii 1tti ol guddatu
Nadheefa

**Nadheefa(Afaan Ingiliizii:** Metabolism**)** jechuun hamma waliigalaa walnyaatinsa kemikaala jiree haala jireenyaa lubbiyyoo micirjirtii tokko keessa jiru eeguu keessatti hirmaatudha. Lubbu qabeeyyiin hundi adeemsa barbaachisoo adda addaa fi wantoota orgaanikii ykn jirtii haaraa oomishuuf anniisaa barbaadu.

Adeemsi nadheefaa guddinaa fi walhormaata keessatti kan gargaaru yoo ta’u, caasaa lubbu qabeeyyii eeguuf gargaara. Micirjirtoonni sababa sochii nadheefaan naannoo naannawa isaaniif deebii kennu. Walnyaatinsi keemikaalaa micirjitii lubbu qabeeyyii keessatti bullaa’insa irraa kaasee hanga geejjibaa wantootaa lubbiyyoo irraa gara lubbiyyoo biraatti uumaman hundi anniisaa barbaada.

Nadheefi yeroo baay’ee bakka lamatti qoodama:

* Diggoo – Adeemsi kun irra caalaa molakiyuulota jirtii gurguddoo gara molakiyuulota xixiqqootti caccabsuu keessatti hirmaata. Adeemsi nadheefaa kun anniisaa gadhiisa.
* **ljaarsoo** – Adeemsi kun irra caalaa mirreewwan (compounds) wantoota salphaa lubbiyyooleen barbaadan irraa ijaaruu ykn oomishuu keessatti hirmaata. Adeemsi nadheefaa(metaboli) kun anniisaa barbaada, ni kuufatas. nadheefi(metabolism) soorannoo fi jiraachuu dhangaalee nyaataa wajjin wal qabata. Xiin-anniisaa jireen(Bioenergetics)  nadheefi karaa baayookeemikaalaa lubbiyyoo anniisaa itti argatan jechuun ibsa. Wantoota gurguddoo uumamaan keessaa anniisaan sa tokko.

Walnyaatinsi keemikaalaa nadheefaa karaa nadheefaa, ykn marsaalee, akkaa marsaa kirabii . Keemikaalli tokko tarkaanfiiwwan walduraa duubaan fudhatamaniin gara keemikaala biraatti inzaayimoota walduraa duubaan hojjetamaniin jijjiirama.

Sirni nadheefaa micirjirtii tokkoo wantoota kamtu dhangaalee akka ta'anii fi kamtu summii akka ta'e murteessa . Fakkeenyaaf, tambiisoboon tokko tokko akka  haayidiroojiinii salfaayidii akka dhangaatti fayyadamu, taʼus gaaziin kun bineensotaaf summii dha.  Saffisni meetaabolii, kan maakkii nadheefaa jedhamu, nyaata hammamii orgaanizimiin tokko akka isa barbaachisu, fi akkamitti nyaata sana argachuu akka danda’u irratti dhiibbaa qaba.
Seenaa harirghe

**Seenaa harargee** 

Harargee; bulchiinsa Itoophiyaa baha Itoophiyaa magaalaa guddoo ishee Harar keessatti argamu ture.

Bakki Hararghe Impaayera Itoophiyaa keessa jiru . Naannichi irra caalaa naannoo emirate of Harar kan **Menelik II bara 1887** itti dabalame of keessaa qaba ture.Kutaa Itoophiyaa Ogaden dabalatee, Haraghe dhihaa Shawa, kaaba, dhiha bulchiinsa Wolloo kaaba baha Somaalilaandii fi baha Somaalaatiin daangeffama ture.

Jalqaba irratti garuu Harargee bulchiinsa Sidamo, Bale fi Arsii hamma Haayilee Selassie naannolee addaan qoodutti. Harargee biyya seenaa ummata Harala turee fi yeroo baayyee naannoo Adal wajjin wal fakkaata.Hararghe akka bu’aa Labsii 1943/1tti jijjiirame, kunis bulchiinsa 42 kanneen hamma adda addaa qaban irraa Taklai Ghizatis kudha lama uumeera.Kaartaa lamaan Margary Perham, Mootummaa Itoophiyaa keessatti wall bira qabuun akka agarsiisutti Harargee Sulxaana **Aussa, lafa Karanle, Ogaden, Issa, fi Gadabursi** bulchiinsa Chercher fi Harar 1935 waliin walitti makuun akka ta'e agarsiisa.[8] Bara 1960tti, bulchiinsi kibba laga Shebelle gara bulchiinsa mataa isaa, Baaleetti godhame. Bara 1995tti heera haaraa fudhachuu isaatiin, Hararghe naannoo Oromiyaa, fagoo fi Somaalee gidduutti qoodamee, innis kutaa guddaa kennameefii, wanti hafe ammoo Harariin xiqqaa ture.

Bakki Harargee Impaayera Itoophiyaa keessa jiru . Etymology . Seenaa gulaaluu Naannichi irra caalaa naannoo emirate of Harar kan Menelik II bara 1887 itti dabalame of keessaa qaba ture.Kutaa Itoophiyaa Ogaden dabalatee, Haraghe dhiha Shewa, kaaba dhiha bulchiinsa Wollo, kaaba baha Somaalilaandii fi baha Somaalaatiin daangeffama ture. Jalqaba irratti garuu Hararghe bulchiinsa Sidamo, Bale fi Arsii hamma Haayilee Selassie naannolee addaan qoodutti. Hararghe biyya seenaa ummata Harla turee fi yeroo baayyee naannoo Adal wajjin wal fakkaata.Hararghe akka bu’aa Labsii 1943/1tti jijjiirame, kunis bulchiinsa 42 kanneen hamma adda addaa qaban irraa Taklai Ghizats kudha lama uumeera.Kaartaa lamaan Margary Perham, Mootummaa Itoophiyaa keessatti wal bira qabuun akka agarsiisutti Hararghe Sulxaana Aussa, lafa Karanle, Ogaden, Issa, fi Gadabursi bulchiinsa Chercher fi Harar 1935 waliin walitti makuun akka ta'e agarsiisa. Bara 1960tti, bulchiinsi kibba laga Shebelle gara bulchiinsa mataa isaa, Baaleetti godhame.Bara 1995tti heera haaraa fudhachuu isaatiin, Hararghe naannoo Oromiyaa, fagoo fi Somaalee gidduutti qoodamee, innis kutaa guddaa kennameefii, wanti hafe ammoo Harariin xiqqaa ture.
Ittuu

Seena ittuu Oromoo ittuu  akka seenaan jedhutti ilmaan Baarentuuma shanan kessa marawaa tokko yoo ta'u innis tokkoo qofa dhaalee. innis ittuu dha ittun sagal dhaalee  isaanis naannoo lixa Harargee  keessaa ol'aantummaadhaan jiraata jirudha.  Ittuu "carcar" ykn "onaa ittuu" jedhameeti wamamu garuu Egaa gosaa Harla dhabame gostii oromoo ittuu keessatti hammatame jedhamee amanam.

Oromoon ittuu akkuma Oromoota biroo afoolaan kan badhaadhe yoo ta’u, sirna dimokraatummaa abbootiisaarraa dhaaleen Odaa Bultuum jalatti heera hundeessuu keessattis warreen maqaa qabaniidha.

Gosoota afoolaa Oromoon Ittuu ittiin beekamu keeysaa sirboota aadaa kan akka Hellee, Hellemmaa, Mirrigaa, Geerarsa, Daragsii, Shaggooyyeefaan quuqqaa, gammachuufi mudannoosaa ibsata.

Kana malees Ittuun gosoota gara garaa kan of jalaa qabu yoo ta’u isaanis Baabboo, Gaadullaa, Elellee, Aalgaa, Waayyee, Addayyoo, Arroojjii, Gaamoo, Baayee fi Qaalluudha.

Isaan kun martuu Odaa Bultum jalatti walgahuun aangoo wixinee heera lallabanii. Alangee walharkaa fudhatu. Odaa Bultum jechuun mataansaa mana bultii Heeraati jedhamee amanama.

Oromoon Ituus Oromoota dimokiraatummaatti amanan ta’uun walqabatee namni tokko badii yoo dalagee adeemsa ittiin tarkaanfiin irratti fudhatamu dubartitti saadrka gara garaa keessa darbuu qabu heerasarratti lallabateera.

Heerri kunis “Heera soddomman Ambaa Daayaa” jedhamuun beekama. Heerri Oromoon Ituu ittiin walqajeelchaa yeroo barbaachisuttis yakkamtoota ittiin  adabu kun kudhan gorsanii, kudhan obsanii, kudhan dhoksanii  fugugii gamatti darbu jedhama.

Akkaataa heera kanaatiin namni kamuu seera ykn aadaa ykn duudhaa faallessee ykn dabsee yoo argame adeemsa keessa darbamuu qabu hordofanii sirreessuuf yaaluun egeree jireenya nama sanaa waaltessuuf kan gargaaru yoo ta’u, didee yakka ykn seera kan faallessu taanaanimmoo adabamee warreen kaan irraa akka baratan taasisuun fala heerichi lallabateedha.

Egaa heerri 30n daayaa Oromoo Ituu hojiirra oolmaa heerichaa kanaan kan of gahe yoo ta’u, kan badii dalage akkaataa badiisaatiin yeroo soddoma dhiifamni akka taasifamuuf ajaja.
Oromoo Ituu

Oromoo ittuu
 Oromoo Ittuu:  Carcar
Oromoonni Ittuu gaareele dhiha Harargee keessa, bakka Carcar ykn Onaa Ittuu jedhamuun beekamu keessa qubatan. Soorata isaanii qonna fi loon tiksuun wal makuun gaggeessu. Ittuun, bakka Caffee Odaa Bultum jedhamee beekamu cina jiraachuudhaan maqaa guddaa qabu. Bakki kun bakka murtii fi marii sirna Gadaa Barreentumaa ta’ee, seera, heera fi qajeelfamoonni itti tumamanidha.
Daangaa Ittuu
Lixaa fi Kibbaan: Oromoo Arsiin wal daangessu.
Bahaan: Oromoo Afran Qalloo waliin Laga Burqaa (naannoo magaalaa Baroodaa) irratti daangessuu.
Kibba Bahaan: Oromoo Anniyyaa waliin Laga Raamis irratti daangessuu.
Caffee Odaa Bultum bakka sadarkaa seera tumuu Gadaa Ittuu fi Barentummaa keessatti barbaachisaa qabuu ta’ee jira 

Kana malees Ittuun gosoota gurguddoo (10) kudhan kan of jalaa qabu yoo ta’u isaanis Baabboo,Gaadullaa,Elellee,Aalgaa,WaayyeeAddayyoo, Arroojjii,Gaamoo, Baayeefi Qaalluudha.
 Ittuun  akkuma Oromoota biroo afoolaan kan badhaadhe yoo ta’u, sirna dimokraatawaa abbootii seeraa dhaaleen Odaa Bultuum jaalatti heeraa hundeessuu keessattis warra maqaa qabaniidha.
Isaan kun martuu Odaa Bultum jalatti walgahuun aangoo wixinee heera lallabanii. Alangee walharkaa fudhatu. Odaa Bultum jechuun mataansaa mana bultii Heeraati jedhamee amanama.

Oromoon Ituus Oromoota dimokiraatummaatti amanan ta’uun walqabatee namni tokko badii yoo dalagee adeemsa ittiin tarkaanfiin irratti fudhatamu dubartitti saadrka gara garaa keessa darbuu qabu heeraa isaarratti lallabateera.

Heerri kunis “Heera soddomman Ambaa Daayaa” jedhamuun beekama. Heerri Oromoon Ituu ittiin wal qajeelcha. 
Heera kana yeroo barbaachisuttis yakkamtoota ittiin  adabu kun
makimakisaa akkanaa jedhu (kudhan gorsanii, kudhan obsanii, kudhan dhoksanii  fugugii gamatti darbu jedhama.

Akkaataa heera kanaatiin namni kamuu seera ykn addaa ykn duudhaa faallessee ykn dabbsee yoo argame adeemsa keessa darbamuu qabu hordofanii sirreessuu yaaluun egeree jireenya nama sanii waaltessuuf kan gargaaru yoo ta’u, didee yakka ykn seera kan faallessu taanaanimmoo adabamee warreen kaan irraa akka baratan taasisuun fala heerichi lallabateedha.

Egaa heerri 30n daayaa Oromoo Ituu hojiirra oolmaa heerichaa kanaan kan of gahe yoo ta’u, kan badii dalage akkaataa badiisaatiin yeroo soddoma dhiifamni akka taasifamuuf ajaja.
Afoola 
Gosoota afoolaa Oromoon Ittuu ittiin beekamu keeysaa sirboota aadaa kan akka Hellee, Hellemaa, Mirrigaa, Geerarsa, Darashii, Shaggooyyee fi dhiichisaa afaan isaatin quuqqaa gammachuu fi mudannoosaa ibsata
Nyaata fi miidhaa isa

1.Ganama akkuma hirribaa 

kaa en bishaan yoo danda’ame loomii itti naqnee dhuguu

qabna. Kana qofaan hin dhiifamu; nyaata nyaannu

hundumaa waliin bishaan ga’aa sirriitti dhuguu qabna.

2. Shayii (keessumaa shayii magariisa ykn green tea)

sirriitti dhuguun ni gargaara.

3. Nyaata sa’aa 1:00 boodaa (galgala) irraa of qusachuu

qabna.

4. Nyaata miyaa’aa ta’an akka kuukisii, chiipsii, keekii 

mimi’aawoo irraa of qusachuu.

5. Nyaata kuduraaf muduraa sirriitti nyaachuu 

qabna.

6. Nyaata zayitaa isa fayya qabeessa akka olive oil, fish

oil fi kkf soorachuu

7. Hirribaa ga’aa sa’aa saddeet argachuu

8. Torbanitti guyyaa sadii yokaan afur sochii qaamaa 

daqiiqaa 30 haga sa’aa tokkoo ta’u taasisuu.

9. Waantoota sammuuun nu dhiphisan irraa of fageessuu 

10. Buna osoo sukkaara ykn mi’eessituu itti hin dabaliin 

dhuguu.
Yandii

**Yandiin** akka iryandii utuu hin taane yandiin baqqaana ujummoo dhiigaa, dhuyyaa fi seelota narviin badhaadhaa ta’ee dha. Furdinni isaa bakkaa bakkatti walcaala. Fakkeenyaaf, baru’uu harkaa fi keessa faana miilaatti yabbuu yammuu ta’u, baal’ee ijaa fi qaamolee saalaa dhiiraa irratti haphii dha. yandiin gosoota seelota gummee qabsiistuu keessatti argaman hunda of keessaa qaba jechuun ni danda’ama. lubbiyyooleen akka faayibiroobilaastii, maakiroofeejii, lubbiyyooleen mastii (‘Immune Mast cells’) fi lubbiyyooleen dhiigaa adii kunneen baqqaana kana keessatti argaman keessaa ijoo dha. Lubgoon(follicle) rifeensaa, xannachootni zayitaa fi dafqaa illee jalqabatti ka’umsi isaanii gummee iryandii irraa haa ta’u malee, yandii keessatti gadi seenanii argamu. yandiin pirootiinota kollaajiinii fi illaastiinii of keessaa qaba. Lameenuu seelii faayibiroobilaastii keessatti qophaa’u. Kollajiiniin yandii keessatti heddumminaan kan argamu ta’ee gogaaf jabina kan kennuu dha. Illaastiiniin gogaaf amala pilaastikummaa waan kennuuf gogaan dhiibbaa irra gahu damdamatee boci isaa bakkatti deebi’uu akka danda’u taasisa. yandiin naqa (gamis-baqqaanota) lamatti qoodama. Isaanis

# **Naqa xossaawaa (‘Papillary layer’):** naqa qal’aa jala ippiidarmisiitti aanee argamuu dha. Irri isaa gara ippiidarmisiitti ol dadacha’aa caasaalee alatti muxxatanii ba’an kanneen xossee yandii (‘dermal papillae’) jedhaman uuma. Arkarruu qubaa (‘fingerprint’) kanneen keessaa tokko. Sirbidduuwwan (fuutuu miiraa) tuqaatii (‘Meissner’s corpuscles’), dhiibbaa (‘Pacinnian corpuscles’), dhukkubbii, ho’aa fi qabbanaa naqa gogaa kana keessatti argamu. Ujummoowwan dhiigaa naqa kana keessatti heddumminaan waan argamaniif to’annaa tempireechara qaamaa keessatti qooda guddaa qabu.
# **Naqa Xaxeeta (‘Reticular layer’):** Qabiyyeen yandii inni ol’aanaan (80%) naqa kanaan aguugama. Gamis-baqqaanni kun ribuu kollaajiinii adii wal keessa galuun walxaxee jiru of keessaa qaba. Gogaan duugamee akka uffataatti faayidaaf oolu jabina kan argatu sababa qabiyyee kanaaf. Caasaan kun kollaajinii heddumminaan haa qabaatu malee illaastiiniis of keessaa qaba.
Galmoota Misooma Waaraa

**Galmoota Misooma Waaraa (SDGs)** Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniin kan uumaman yoo ta’u, Galmoota Addunyaa Misooma Waaraa jedhamee kan hundwwfameedha. Isaanis Galmoota Misooma barkumeee dhuma bara 2015tti xumuraman bakka bu’aniiru.Galmoonni Misooma Waaraa bara 2015 hanga 2030tti kan hojjetaman yoo ta’u, **galmoota** 17 fi **qiyyafannoo(target)** addaa 169 galmoota sanaaf jiru.

Lakkoofsa Galmoota Hagayya 2015tti biyyoonni 193 galmoota kudha torba hordofuuf waliigalaniiru. 

# Hiyyummaa: Bakkaa mara irraa hiyyummaa haala maraa isaan dhambamsiisuu
# Beela: Beela dhaabuu, wabii nyaataa fi misooma waaraa  qabu deeggaruun
# Fayyummaa gaarii: Jireenya fayya qabeessa mirkaneessuu fi fayyaa hunda deeggaruun.
# Barnoota Qulqullinaa: Qulqullina barnootaa waliigalaa fi sirrii ta’e mirkaneessuu fi carraa barumsaa hundaaf uumuu.
# Walqixxummaa Saalaa: Walqixxummaa saalaa galmaan gahuu fi dubartootaa fi shamarran hunda humneessuu.
# Bishaan qulqulluu fi balbalooma: Bishaanii fi qulqullina naannoo hundaaf dhaqqabamaa fi itti fufiinsa qabu akka argamuu mirkaneessuu.
# Humna Haaromfamuu fi Gatiin Isaa Gahaa: Nammaraaf anniisaa gatii madaalawaa, itti fufiinsa qabuu fi ammayyaa ta’e akka argatan gochuu.
# Hojii gaarii fi guddina dinagdee: guddina dinagdee itti fufiinsa qabufi hunda hammatee, hojii guutuu fi oomishtummaa qabu fi hojii hundaamaluu hundaaf.
# Bunaqummaa, kalaqaa fi maana hundaamalaa:Bu’uuraalee misoomaa haaromfamuu danda’an ijaaruu, warshaalee fi kalaqa hunda hammatee fi waaraa deeggaruu.
# Wal-caalmaa Hir’isuu: Wal-caalmaa biyya keessaa fi biyyoota gidduu jiru hir’isuu.
# Magaalotaa fi Hawaasa Waaraa: Magaalotaa fi qubsuma hunda hammate, nageenya qabu, daagaagee fi itti fufiinsa qabu uumuu
# Fayyadamaa fi oomisha itti gaafatamummaa qabu:
# Tarkaanfii Haala Qilleensaa: Jijjiirama qilleensaa fi dhiibbaa inni qabu irratti tarkaanfii hatattamaa fudhachuu.
# Garboota Waaraa: Galaana, garba, maanya, fi qaamolee bishaanii haala sirrii ta’een misooma waaraaf eeguu.
# Lee'a Dachee: Sirnakkoo Lafaa, Bosona waaraa, Gammoojjooma Ittisuu, harama biyyee Ittisuu fi Miidhaa  Lubdaneessummaa (biodiversity)  Irratti Gahu To’achuu.
# Dadaafi Dannee: Hawaasa nagaa(dada) fi hunda hammate misooma waaraa jajjabeessuu, haqaa(dannee) hundaaf dhaqqabamaa ta’e dhiyeessuu fi sadarkaa hundatti jaarmiyaa bu’a qabeessa, itti gaafatamummaa fi hunda galeessa ta’e ijaaruu.
# Galma ga'uuf walta'uu:Mala raawwii cimsuu fi Tumsa Addunyaa Misooma waaraaf qabu warraqsuu
Lafee

**Lafeen** kutaalee donkoo(skeleton) Dugugguruu qabeeyyii . Qaamolee qaama keenya keessa jiranis ni eegu. 

Lafeen bu'uura qaamaati . Osoo isaan hin jiraatin tuullaa qaamolee fi gogaa lafarra taana; socho'uu hin dandeenyu turres.

Lafeenis nu eega. Buqqeen mataa sammuu kan eegu yoo ta'u lafeen cinaachaa onnee fi somba eega . Aa'amni fi buqqeen mataa maashaalee fuulaa kan deeggaran yoo ta’u, isaanis nyaachuu fi afaan keenya sochoosuuf nu gargaara. Lafeen mo'oo qaamolee walhormaataa kan eegu yoo taʼu, lafeen dugdaa immoo dugugguruu ni eega .

Lafeen gummee lubbuu qabu yoo ta’u, sochii qaamaa yeroo hunda gochuudhaan fi nyaata akka aannan irraa kaalsiyeemii qabaachuudhaan kunuunfamuu qaba, fi magariisa baala dukkanaa’aa kan akka ispinaashii . Dhukni lafee gurguddaa gidduu jiru seelii dhiiga diimaa keenya akka uumamu taasisa .

## Gosoota Lafee
Bocaa fi hamma irratti huLafeewwan lubbiyyoolee garaagaraa afur irra hindaa’ulafeen bakka afuritti qoodamuu danda’a. Isaanis:

# **Lafeewwan dhedheeroo (‘Long bones’)**: Lafeewwan dheerinni isaanii bal’ina isaanii caalan ta’ee kanneen fiixee irratti bookkuu ta’anii dha.Lafee dheeraan kutaalee lafee-sontoo  (‘diaphysis’) fi gaamarlafee(‘epiphyses’) jedhaman qaba. Lafee-sontoo caasaa dheeraa fi jabaa gidduu yammuu ta’u gaamarlafeen caasaa laafaa fiixeewwan irraa ti. Lafeen somaa miilaa kanaaf fakkeenya gaarii dha.
# **Lafeewwan gaggabaaboo (‘Short bones’):** Dheerinni fi bal’inni isaanii kanneen walfakkaatuu dha. Fkn Lafee lakkuu (‘Carpals’)
# **Lafeewwan babattee (‘Flat bones’):** Lafeewwan babal’oo fi haphii ta’anii fi ixee irratti batlee fi tokko tokko immoo gomboobaa (‘Curved’) kan ta’anii dha. Fkn: Lafee ceekuu (‘scapula’)
# **Lafeewwan hammaa fi bocaan walmakoo (‘Irregular bones’):** kanneen tuutaan qindooman ta’ee bocaa fi ammaan adda adda ta’anii dha. Fkn: Lafee dugugguruu mormaa, Lafee fuulaa
Kuyyuu

Aanaan Kuyyuu Naannoo Oromiyaa, Godina Salaalee keessatti aanoolee argaman keessaa 
tokkoodha. Daangaan Aanaa Kuyyuu Bahaan Aanaa Dagam, Lixaan Godina Shawaa lixaatti
Aanaa Gindabarat, Kaabaan Aanaa Warra Jaarsoofi Aanaa Hidhabuu Abooteefi Kibbaan Godina Shawaa lixaatti Aanaa Meettaa Roobiitiin
daangeffamtee Magaala guddittii Finfinnee irraa km 156 irratti argamti. Aanaan Kuyyuu akka 
Aanaatti kan hundoofte bara 1928dha.
#Caasaa hidda latiinsa Oromoo Aanaa Kuyyuu namootni tokko tokko waan sirrii hin taane yoo maxxansan argeen hangan beeku sirreessuf yaale. Yoon dogongore immoo na sirreessaa! Kanaaf Oromoo irraa hanga balbala Kuyyuu bira gahutti isiniif ibsuun yaala, seeran hordofaa!
#OROMOON ilmaan lama hore. Isaanis'
                   1. Booranaafi
                   2. Baareentuudha.
Ilmaan #Booranaa keessaa Tuulamni isa tokko.            
# Tuulamni Ilmaan sadi hore.
                    1.Bacho
                    2.Daachii
                    3. Jiille
Kuyyuun ilmaan Tuulamaa keessaa gosa Bachooti.
#Bacho ilmaan ja'a hore. Isaanis,
              1.Iluu            4.Garasuu
              2.Meettaa    5.Keekuu
              3. Waajjituu  6. # URU
#Uru ilmaan sagal qaba.Isaanis,
 Ilmaan saglan kana garuu dubartii lama irraa argate jedhama. Dubartoonni lamaan kunis, Hidhabuufi Diiramuu jedhamu. Hidhabu irraa ijoollee Shan hore. Diiramu irraa immoo ijoollee Afur hore. Kanaaf namoonni naannawa kanaa yeroo waaqa kadhatan, #"waaqa saglan Uruu, waaqa Shanan Hidhabuu,waaqa Arfan Diiramuu.... uumte nu milkeessi"jedhu.Kanaaf ilmaan Uruu saglan kunis,
  #shanan Hidhabuu kan jedhaman
       1.Baantuu
       2. Hariiroo
       3.Abbadhoo
       4. Nyaa'aa
       5. Waajju
#Arfan Diiramuu kan jedhaman
        6. Amuumaa
        7.Darroo 
        8. Dhaaye
        9. Kuyyuu
#Arfan Diiramuu keessaa ilmi hangafaa Amuumaadha. Darroofi dhaaye itti aanu. Kuyyuun ilma quxusuuti. 

A.R.Baallamiitiin
Caatoo Warroomii

Herrega keessatti, **Caatoon warroomii** f tuuta tartii cimdii (x, y), yeroo f(x) = y. Haala waliigalaa keessatti bakka x fi f(x) lakkoofsota dhugaa yoo ta'an, lamaan kun cimdiitleeartii qaxxaamuraa(Cartesian coordinates) tuqaawwan diriiroo keessa jiranii yoo ta'an yeroo baay'ee daandii(curve) uumu . Ibsi saxatoo caatoo warroomii tokkoo *kadeeddoo(plot)* jedhamuunis beekama .

Haala warroomii jijjiiramoota lamaa keessatti – jechuunis faankishiniiwwan mandhee isaanii lamaan of keessaa qabu (x, y) –, caatoon yeroo baay’ee tuuta sadii tartiiba qaban agarsiisa (x, y, z) eessa f(x,y) = z . Kun tuuta xiqqaa iddoo diimeshinii sadii ti ; faankishinii gatii dhugaa walitti fufiinsa qabu jijjiiramoota dhugaa lamaaf, giraafiin isaa fuula uuma, kunis akka *pilaatoo fuulaatti* mul’achuu danda’a.
Dossoo(Safarla)

Ji'oomeetirii keessatti, **dossoo ykn piraamidii** ( Afaan ingliziin: **Pyramid**)  danaa jaboo fuulonni cinaachaa rog-sadoota tuqaa tokko irratti wal kiphan ta’anii fi hundeen isaa rog-baay’ee kamiiyyuu ta’ee dha.Tuqaan  rog-sadoonni  irratti  wal  kiphan guttiyyoo dossichaa  jedhama.  Tuqaa  kun diriiroo hundee irratti hin argamu. Fuulonni rogsadee dossichaa kan akka ∆BVC, ∆CVD, AVB, AVD′n fuulota cinaachaa jedhamu.

Rogonni fuulota cinaachaa kan rogoota hundee hin ta’iin kan  akka VA, VB, VC fiVD′n rogoota cinaachaa jedhamu.

Hundeen dossoo tokkoo rogbaay’ee kamiyyuu ta’uu danda’a garuu fuulonni cinaachaa yeroo hundaa rogsadee dha.

### Unkeelee Dossoo

#### Baldhina
{1 \over 2}pl +2AB

p= naannawa hundee biraamidaa

l = olee shaffaaxaa

AB = Baldhina hundee

### Qabee
{1 \over 3}(baldhina hundee/AB/) (olee/h/)

## Hallaggii dossoo
Fakkaaftuu

**Fakkaaftuun** meeshaa suuraa ( suuraa ) kaasudha. Fiilmii  fayyadamuun suuraa waan tokkoo hojjeta. Meeshaa suuraa ka'uudha . Doo'innee suuraa fiilmiin ykn elektirooniksii "argu" hojjeta.

Kaameeraan yeroo tokkotti suuraa tokko kaasu yeroo tokko tokko *still camera* jedhama . Kaameeraan suuraa socho'u fakkaatu kaasuu danda'u *kaameeraa fiilmii* jedhama . Yoo viidiyoo fudhachuu danda'e *video camera* ykn *camcorder* jedhama . Kaameeraawwan harki caalaan isaanii bilbila irratti argamu. Kunis "Camera phone" jedhama.

Kaameeraan hundi bu'uuraan saanduqa hanga suuraan ka'utti ifni keessa seenuu hin dandeenyedha. Kaameeraa gama tokkoon boolli ifaan karaa leensii itti seenu kan jiru yoo ta'u, kunis aperture jedhama. Gama biraatiin immoo meeshaan addaa suuraa karaa aperture dhufu waraabuu danda'u jira. Meeshaan kun fiilmii kaameraa fiilmii keessa jiru ykn sensara elektirooniksii kaameraa dijitaalaa keessa jiruudha. Dhumarratti, shutter, kan hanga suuraan ka'utti ifni akka hin seenne dhorkus jira.

Yeroo suuraan ka'u shutter karaa irraa ni socho'a. Kunis ifni karaa aperture akka seenee fiilmii ykn sensor elektirooniksii irratti suuraa akka hojjetu taasisa. Kaameeraa baay'ee keessatti, guddinni aperture jijjiiramee ifa baay'ee ykn ifa xiqqaa akka seenu gochuun ni danda'ama. Yeroon shutter ifa akka keessa darbu akkasumas jijjiiramuu danda'a. Kunis ifa baay’ee ykn ifa xiqqaa akka seenu taasisa. Yeroo baayyee elektirooniksii kaameraa keessa jiru kanneen to'atu, garuu kaameraa tokko tokko keessatti namni suuraa kaasu akkasuma jijjiiruu danda'a.

## galmaayaa faayataa

File:Camera_Zenit_11.jpg
File:Fotocor_N1._USSR_camera.jpg
File:Mir_USSR_cameras.jpg
File:USSR_camera_FKD_13x18.jpg
File:Nikon_DSLR_camera_D850.jpg
File:Roman_&_RED_camera.JPG
File:Camera_s8_75.jpg
File:Lorex_easy_connect_ip_camera.jpg
File:2018_12_24_003_Olympus_Camedia.jpg
File:Security_camera,_September_2018.jpg
File:LEI0440_190_Leica_IIIf_chrom_-_Sn._580566_1951-52-M39_vs._Minox_Leica_IIIf_-6075_hf.jpg
File:Leica-R4S-p1010073.jpg
Akkaataa rifeensa micanuu

Kilooriniin kun dibatni uumamaa rifeensarra jiru irraa kaasuun rifeensi akka gogu, caccabuu godha. Kanaaf shamarran keessayuu bishaan kiloorinii of keessaa hin qabne daakuu qabdu. Akkasumas bishaanni sun yoo kiloorinii qabaates haguuggi rifeensa mataa uffachuun daakuun barbaachisaadha. Dhiphina sammuu: Namni tokko yeroo baay’ee dhiphatu hormooniin dhiphinaa kanneen akka koortisooli gadi dhiifama. Hormoonnin kunniinis rifeensa mataa keenya akka haphatu, garmalee qal’atuuf dhumu godhu. Kanaaf damma danda;ametti dhiphina sammuu hir’isuuf yaaluu qabna. Keemikaala rifeensaa fayyadamuu: Namoonni hedduun rifeensa isaanii laafisuuf, bifa jijjiiruuf akkasumas maruuf dibata keemikaala garagaraa of keessaa qaban fayyadamu. Dibatootni keemikaala kanneen akka **hydrogen peroxide, sodium peroxide, silocones, bleach, perms, parabenifi** Alkoolii of keessaa qaban rifeensa keenya fixuu, caccabsuufi bifa jijjiiruu keessatti qooda qabaatu. Kanaaf dibatoota keemikaala armaan olii of keessaa qaban hin fayyadaminaa.
Salqunamti dura

OFIIN OF GAMMACHIISUU (MASTURBATION)
Ofiin of gammachiisuu ykn fedhii ofirraa baasuun qaamaa saalaa ofii harkaan ykn meeshaa gara biroo fayyadamuun amma fedhii dhumaa irra gahanitii
dadammaqsuun fedhii ofirraa baasuudha.
Akka qorannoon baayyeen
agarsiisanitti dhiirri 90% tahanii fi dubartootni 80% tahan jireenya isaanii
keessatti yeroo tokko ykn itti fufinsaan ni rawwatu.
MIIDHAA MOO FAAYIDAA QABAA? 
Gochaan kun yeroo raawwatamutti keemikaaloota gammachuu fidan waan gadhifamaniif miiraa gammachuu salqunnamtii umaaman argamu fakkaatu
uuma Sana booda garuu miiroota badoo tahan kanneen akka:
Gaabbii
Miiraa balleessummaa
Mukaa’ummaa
Hamilee dhabuu
Dadhabbii hamaa
Waan hundaa keessaa gammachuu
bowwoo mataa fi kkf fida
Yeroo irra deddeebi'uun hojjatamuu immoo bartee (HABITS) tahuun jireenya
guyyaa guyyaa nama sanaa miidhuu fi rakkoowwaan garaa garaa fiduu danda’a
1/DHIIROOTA IRRATTI
Dafee dhangala’uu sanyii dhiiraa ( premature ejaculation) Dafee ka’uu diduu fi dafee kufuu qaamaa saalaa (Erectile dysfunction)
Salqunnamtii isa sirrii irraa gammachuu dhabuu. Dubara akka meeshaa salqunnamtii qofatti ilaaluu
Qaamaa saalaa madeessuu ykn CABSUU danda'a.
2.DUBARTOOTA IRRATTI
≈Qunnamtii saalaa isa sirrii irratti miiraa dhumaa irra gahuuf rakkachuu
(Delayed orgasm) meeshaalee garaa garaa fayyadamu yoo tahe
Dhiiraatti dhihaachuuf fedhii dhabuu
Walumaa galatti saalaa lamaanuu irratti ofitti amanamummaa jireenya 
(Wal qunnamtii namni wajjin qabu)
hawasummaa fi hamilee guddaa miidha.
MAALTU GOCHA KANAAF NAMA SAAXILAA?
• Kophummaa kunis maatii ykn hiriyaa jaalalaa irraa fagatanii jiraachuu
• Fiilmii saalqunnamtii (Pornography) ilaaluu
• Saala faallatti dhihaachuuf  ija jabina dhabuu
• Dhiibbaa hiriyaa (Peerpressure)
AKKAMITTI KEESSAA BAHAMAA?
*Wantoota nama saaxilaan irraa fagaadhu
.Hiriyaa dhugaa qabaachuu .tokkoo tokko taa,u(fuudhaa fi Heerumaa godhuu) fuudhu fa'aa 
.yooniif dhadhabame
Mana yaalaa deemu ni barbaachigsaa
Kutaalee Biilalee

Herrega keessatti sararoonni **kutaalee biilaalee** jennu bocawwan biilalee geengoo qajeelaa diriiraan yeroo diriirtoo murru argannudha . Sararoonni kun haala biraatiin yeroo hiikaman kutaaleen biilalee sararoota kamiyyuu kan fageenyi isaanii qaatii (focus) fi sararqa(Directrix) irraa reeshiyoo dhaabbataa ta'e of keessatti qabata .

Karaa biraatiin, kutaaleen koonii waggoota 2200 dura nama Giriikii Apollonius Zeperga jedhamu sirnaan qoratameera.
Ji’oomeetirii jabaa

**Ji’oomeetiriin jabaa damee herregaa** kan ji’oomeetirii iddoo  akkammii sadii qoratudha. akkammii sadii jechuun akkaataa iddoo nuti keessa jiraannu jechuudha. Gosti ji’oomeetirii kun kan qophaa’ee fi kan galmaa’e warra Gibxii fi Giriikota duriiti.

Fakkeenya uumama ji’oomeetirii jabaa irraa:
Oduun durrii

Erga Addunyaa guutuu Argitee?'''

Namichatu baadiyaa irraa magaalaatti deemee cilee gurgura ture. Cilee isaa gurguratee yoo asi deebi'u harreen isaa jaala baddee. Harree badde kana utuu barbaaduu aduun itti dhiite jennaan; mana siree tokko buluuf qabate.

Yoo inni mana siree seenu siree akkan afamee bareedeera. Sana booda namichi roobaafi dhoqqee keessa deemaa waan ooleef qaamni isaa xiqqoo qulqullina waan hin qabneef siree irra buluu saalfate. Takka erga itti yaadee booda siree sana jala isaa, lafa buluu murteesse. 
Achumaan firaashii ol qabatee jala seene. Ergasii namoonni kireessan yoo dhufanii ilaalan namni waan keessa hin jirre se'anii nama biraaf kireessani. 
Achumaa dargaggeessi tokkoof dargaggeettiin tokko dhufanii siricha irratti kukkufan. Dargaggeessichi akkas jechuuni eegale Morma intalo jala galee Bareedduuko yeroon si ilaalu Addunyaa kana guutuutu natti mul'ata jedheen
Sana booda namichi " Erga Addunyaa guutuu argitee Harree koos naaf argikaa" jedheen jedhama 
Walaloo fi jechoota gorsa hayyootaa fi jechoota jaalala
Gaara Muktaar

Iddoon qulqulluun kun gara oromiyaa bahaa harargee lix jalloo jedhamuu arkamaa dheerina lafa olka’aa Itoophiyaa keessatti argama. Gaarii kun baasoona gubbaa naannoo gandaa quniitti argamu kan ciccitaa lama kan of keessaa qabu yoo ta’u, Bosona Muktar ganda kana irraa gara bahaatti kan argamu yoo ta’u, gara dhihaatti ammoo Bosona Saphaale Jaloo  kan argamu yoo ta’u, olka’iinsa meetira 2300 fi 3075 gidduutti argama.[2]
Qaama bulchuu
Abbaa Taayitaa Eegumsa Bineensota Bosonaa Itoophiyaa (EWCA)
Ji’ograafii
Gaara nyala
gulaaluu
Nyala gaaraa, kan Itoophiyaa keessatti argamu, saree biyya sanaa isa guddaa fi baay'ee hin argamne yoo ta'u, garuu namoota muraasaaf adamsa baay'ee gatii guddaa qabu yoo ta'u, baasii waliigalaa suuraa fi waancaa mataa doolaara Ameerikaa 35,000 hanga 50,000 gidduutti argama. Bineensi kun bara 1996tti bakka qulqulluu kana keessatti baduu isaa kan gabaafame ta’us, bara 2002tti lakkoofsa naannootiin lakkoofsa xiqqaadhaan kan argame yoo ta’u, ergamni Xaaliyaanii tokko bara 2008tti argamuun isaa mirkaneesse.Lakkoofsi haftee kun lafa irratti hundaa’uun Vigano’n 70-80 akka ta’u tilmaamameera ilaalchaa fi lakkoofsa fi 200 irratti Evangelistan, suuraa saatalaayitii fi mala tilmaama irratti hundaa’uun. Ergamni walfakkaataan kun gocha adamsaan naannoo sanaa tokko tooftaa tokkoon waancaa argachuuf hayyama argachuuf fudhate hubateera. Abbaan Taayitaa Eegumsa Naannoo Itoophiyaa Muddee 2008 keessa adamsituu kana irratti tarkaanfii seeraa akka jalqabe himama.[3]//&#x5B;&#x5B;UNEP-WCMC&#x20;(2022)&#x20;tiin&#x20;kan&#x20;qophaa’e.&#x20;Profaayila&#x20;Naannoo&#x20;Eegumsa&#x20;Qabu&#x20;Kuni-Muktar&#x20;Kuusaa&#x20;Deetaa&#x20;Addunyaa&#x20;Naannoolee&#x20;Eegumsa&#x20;Qaban&#x20;irraa.&#x20;Fulbaana&#x20;28&#x20;bara&#x20;2022&#x20;kan&#x20;argame.&#x5B;1&#x5D;&#x20;&#x20;&#x20;Malcolm,&#x20;James&#x20;fi&#x20;Phaawulos&#x20;Evangelista&#x20;(2011).&#x20;&#x22;Ilaalcha&#x20;Haala&#x20;Nyala&#x20;gaaraa&#x20;irratti&#x22;.&#x20;Walia&#x20;Jildii.&#x20;2011,&#x20;Lakk&#x20;Addaa,&#x20;fuula&#x20;39-52,&#x20;1&#x20;Guraandhala&#x20;2011.&#x20;&#x5B;2&#x5D;&#x20;&#x20;&#x20;Gabaasa&#x20;Ergama&#x20;Xaaliyaanii,&#x20;bibliyoogiraafii&#x20;Mallattoo&#x20;stub&#x20;Barreeffamni&#x20;waa'ee&#x20;iddoo&#x20;Naannoo&#x20;Oromiyaa&#x20;Itoophiyaa&#x20;tokko&#x20;stub.&#x20;Wiikiipiidiyaa&#x20;bal'isuudhaan&#x20;gargaaruu&#x20;dandeessa.&#x20;&#x20;Mallattoo&#x20;stub&#x20;Barreeffamni&#x20;naannoo&#x20;eegumsa&#x20;Afrikaa&#x20;wajjin&#x20;walqabatu&#x20;kun&#x20;stub.&#x20;Wiikiipiidiyaa&#x20;bal'isuudhaan&#x20;gargaaruu&#x20;dandeessa.&#x5D;/