open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kelduviheldäi

**Kelduviheldäi** libo **kuhankiehuttai** (, ) on kirjavu lindu, ainavo kelduviheldäjien pereheh kuului, kuduadu on Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehil. Karjalas kelduviheldäi on muuttolindu. 

Lindu tunnetah sežo nimel "kuhankiehuttaja" vähimikse Korbisellän paginluavus.

## Ulgonägö

Kelduviheldäi eigo ole pieni, eigo liijakse suuri lindu; sen piduhus on 22-25 cm da paino 68-84 g. Se on šn’uakan suuruine. Ižäččy on äijiä kirjavembi emäččyy. Sil enimälleh ollah kirjavankeldazet sullat. Siivet da händy ollah mustat. N’okku on rouzovoinmaksankarvaine. Emäččylöil keldazes väris tuači on harmuan- libo keldazenvihandu väri. Siivet da händy ollah muzavanruskiet. Ryndähäs da bokis piduzin ollah muzavat sulgujunozet. N’okku emäčyl on muzavanruskiehko. 

## Leviendy

Kelduviheldäjiä on Jevroupas da Aazies päivännouzupuoleh päi Jenisei-jogessah. Karjalas kulduviheldäjiä ei ole äijiä. Sidä on suvipiirilöis da loitombakse Karhumäin piirii se ei lennä. Karjalah talven jälles kelduviheldäi tulou myöhä, oraskuun jälgipäivinny libo heinykuun allus. Eloittuu lehtimeččih da harvendettuloih segameččih. 

## Pezoitundu

Karjalas kelduviheldäi rubieu pezoittumah kezäkuun puolivälis- heinykuul. Sendäh ku kelduviheldäjän lugu Karjalas ei ole suuri, äijät linnut muga ei ni luajita puarua. Kelduviheldäjäl on omaluaduine pezä. Se on lujah kiini oksis da rippuu niilöis ku liedžuverko rouno. Peziä luajitah emäččy dai ižäččy. Emä haudou 3-5 jäiččiä, puaksumbah 4. Jäičät ollah valgiet, vähäzen rouzovoit. 

## Syöndy

Kelduviheldäi syöy enne kaikkie kaikenmoizii selgyrangattomii meččyelättilöi, enimälleh böbökkiä da niilöin toukkua. Sygyzyl nämmä linnut puaksuh syvväh muarjua. 

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
12. ligakuudu

**12. ligakuudu** - 285. vuvven päivy (286. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 80 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Venesuela — Indielaizen vastustamizen päivy
*  Ispuanii — Ispuanien kanzalline pruazniekku
*  Amierikan Yhtysvallat — Kolumban päivy
*  Ekvuatourielline Gvinei — Iččenäžyön päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1868 **[[August Horch]]** — germuanien avtoluajittelii
* 1935 **[[Luciano Pavarotti]]** — itualielaine ouperan pajattai (tienoru).

## Ken kuoli sinä piän
* 1924 **[[Anatole France]]** — frantsien kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh (1921).
* 1991 **[[Arkadii Strugatskii]]** —  ven’alaine kirjuttai.
1868

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 18. oraskuudu **[[Nikolai II]]** - Ven’an imperuatoru.
* 12. ligakuudu **[[August Horch]]** — germuanien avtoluajittelii

## Ken kuoli sinä vuon

* 13. kylmykuudu **[[Gioacchino Rossini]]** — itualielaine säveldäi
1749

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. elokuudu Johann Wolfgang von Goethe oli germuanilaine runoilii, romuanukirjuttai

## Ken kuoli sinä vuon
Vozn’esenn’u

**Vozn’esenn’u** – Jumalan Nouzendu Taivahah (, grek. Ἁνάληψις τοῦ Κυρίου, ) – tapahtumine da uvven zavietan historii, Iisusan Hristosan Nouzendu taivahah, se nygöi on merkitty mustettavakse da uskalmokse Tulendua muale tostu kerdua. Nygöi se on kaikil pravoslavnoloil tundiettavu pruazniekku, täyzi nimi sen on:
Nouzendu Taivahah meijän Jumalua Spuassua Iisussua Hristossua, kudai pietäh  40(nelländelkymmenendel) päiväl jalles ÄijiäPäiviä, se on ainos nellänpiän.
14. ligakuudu

**14. ligakuudu** - 287. vuvven päivy (288. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 78 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Ukrainu — Ukrainan puolistajan päivy
* Jumalan muaman Pokrovu 

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1890 **[[Dwight Eisenhower]]** ― amierikkalaine prezidentu (1953—1961)
* 1927 **[[Roger Moore]]** ― anglielaine ozuttelii
* 1940 **[[Cliff Richard]]** ― anglielaine pajattai

## Ken kuoli sinä piän
* 1817 **[[F'odor Ušakov]]** ― arvokas ven’alaine admirualu
* 1985 **[[Emil' Gilel's]]** ― nevvostolaine soittai, XX-vuozisuan arvokas pianistu
* 2010 **[[Benoît Mandelbrot]]** — frantsien da amierikkalaine matemuatikku
Sagarvo

**Sagarvo** (, ) on pedoelätti, kudai kuuluu kuničoin pereheh. Sagarvo eläy vies dai muan piäl. 

## Ulgonägö

Sagarvol on piduličču ruho da lyhyöt käbälät, sormien välis ollah leviet välinahkazet. Elätin piä ei ole suuri, lačakko, lyhyzien odva nägyjien korvienke. Sagarvol on pitky, lihakas, ruhon kohtas sangiehko da lačču händy, kudai on elätile ohjavorattahannu uidajes da čukeldajes. Elätin karvu on muzavanruskei libo maksankarvaine. Bokis väri on valpahembi, vačan kohtas – hobjaine. Aiguzen sagarvon ruhon piduhus on 60-127 sentii, hännän piduhus – 32-59 sentii, paino – 4-10 kiluo. 

## Taba

Sagarvo enimyölleh liikkuu hämärän aigah. Se on hyvin harjavunnuh elämäh vies.  Elätti hyvin uidau da čukeldau. Uidau sagarvo ylen terväh. 

## Leviendy

Karjalas sagarvuo on kaikkiel, yhtelläh enämbi sidä on päivännouzun piirilöis: Puudogan, Karhumäin da Kondupohjan, kus erähis jogiloin kohtis on 1,5-2,5 elättii 10 kilometrin puduhizen rannan kohtah. 
Sagarvo suvaiččou kalakkahii 10-20 metrii da enämbälgi levevyzii jogiloi, kudamil on talven aigua jiädymättömii koskiloi, da pienien lambiloin da jogiloin libo ojazien yhtytändykohtii. 

Sagarvo ei ole liijakse harjavunnuh elämäh yhtes kohtas, sendäh se puaksuh matkailou yhtes jovespäi libo lammispäi toizeh. Tämä tapahtuu enimälleh sygyzyn lopus da talven allus, toizel aigua elätti liikkuu enimälleh saman vezistön rajois. Päiväs se voi liikkuo kymmenessäh kilometrii.  

## Syöndy

Sagarvo syöy enne kaikkie kalua, kudamua häi hyvin maltau suaja vies. Puaksumbah se tabuau ahvendu, särgii, haugii, matikkua da harjustu. Kalan ližäkse se syöy šlöpöidy, ruakkua da vie vien lähäl pezoittujii linduloi, niilöin poigazii da jäiččii, pienii jyrzijöi da böbökkii. 

## Kiimuaigu

Karjalas sagarvol kiimuaigu on kaksi kerdua vuvves, ezmäine – talven lopus-keviän allus, toine – kezäl. Emä kandau 2-5 poigastu, puolivuodessah net ollah yhtes emänke. 

## Mečästys

Sagarvo on kallis mečästyselätti. Sil on čoma da ylen luja turki. Karjalas sagarvon meččuičendah on omat rajoitukset, meččuija sidä suau luvan suaduu. Annettuloin lubien luguu pietäh silmäl.
1985

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. ligakuudu **[[Emil' Gilel's]]** ― nevvostolaine soittai, XX-vuozisuan arvokas pianistu
Rohtuvalerjuanu

**Rohtuvalerjuanu** (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu valerjuanoin pereheh. Se on rohtukazvi, lieččijes käytetäh kazvin juurii. 

## Ulgonägö

Kazvi on 1,5 metrii korgevuttu. Sen juurikko on lyhyt da sangei, sit lähtietäh kazvamah hoikat juuruzet. Kazvin juuriloil on vägevy da hyväletulii haju. Kazvin varzi on oigei. Midä lähembä kukkazii se on, sidä oksakkahembi on. Kazvin kukkazet ollah duuhukkahat, pienet, 4 sentissäh diametras, valpahanfiolietovoit libo rouzovoit.

## Kazvandu

Rohtuvalerjuanan roindumuannu on Välimeren rannikko. Sidä kazvau lauhkien ilmaston alovehil da subtropiekois. Ven’al sidä on joga Jevroupan ozas. Rohtuvalerjuanu parembi kazvau märris kohtis, suodunuzil da alangoniittylöil, turbehsuoloil, jogiloin rannoil, tuhjožikkolois da aholoil. 

Kylvetäh kazvii siemenil aijoi keviäl. Enzimäzenny vuon kazvetah juurdu lähäl olijat lehtet, kukkimah kazvi rubieu vaiku tossu vuon da kukkiu läs kaiken kezän. Kazvii voibi kazvattua juurin palazisgi. Juuret sih niškoi kaivetah syvyskuun allus, suvialovehil – ligakuul.  

## Käyttö

Kuivattuloi kazvin juuriloi käytetäh rauhoitusainehennu, unettomuoh, verisuonien ahtistuksih, korgieh verenpainoh.
Ruskei höydöipuu

**Ruskei höydöipuu** (, ) on oksakas tuhjo libo pienehkö puu, kudai kuuluu Adoksovien (lat. Adoxaceae) pereheh höydöipuun suvun lajiloih. Karjalakse sidä vie sanotah ruskei kalinpuu. Kazvin muarjat ollah syödävät. Niilöi da kuordu käytetäh tiedo- da rahvahan liečetiijos. 

## Ulgonägö

Ruskei höydöipuu on nellässäh metrii korgevuttu. Se voi kazvua enämbän 50 vuottu. Sen lehtet kazvetah lehtivarrespäi. Net ollah jäičänmuodozet libo piduličat, 6-12 sentii piduhuttu. Niilöin reunat ollah piihizet. Kazvin kukat kazvetah ”šuarakkahannu vastannu”, kudai on 6-10 sentii diametras. Kukat ollah valgiet libo rouzovoinvalgiet. Muarjat ezmäi ollah vihandat, sit romoruskiet da kypsät – läpettäjänmustat. Net ollah mehevät, ga niilöil on kargiehko magu. Jälles enzimäzii pakkazii kargevus häviey libo lievenöy. 

## Kukindu

Ruskei höydöipuu kukkiu oraskuun lopus -heinykuun allus 10-14 (15-25) päivän aigah. Muarjat kypsetäh elokuul-syvyskuul. 

## Kazvandu

Ruskei höydöipuu ei ole čirčy muah da ilmastoh niškoi. Se kazvau terväh, on pakkazii da kuivua keziä kestäi. Yhtelläh enämbän ruskiedu höydöipuudu kazvau Jevroupan da Aazien lauhkien ilmaston alovehil. Ven’al sidä ei kazva vaiku juuri Pohjazes. Kazvi suvaiččou valgiedu, ga voi kestiä pilvestygi. Pilvekses tavan mugah kazvih ei rodei muarjua. 

## Käyttö

Ruskei höydöipuu on rohtukazvi. Kerätäh da kuivatah sen kuordu da muarjoi. Kuordu kiškotah puun rungos da oksis keviäl, kuni kazvis vie ei ole lehtenkandu työndynyh. Silloi kuori parembi lähtöy. Kerätyy sidä vähäzel ahavoijah, sit kuivatah avvonazel ilmal libo kuivuandulaittehis 50-60 gruadusis lämmiä. Pidiä ruokos sidä voibi nelläh vuodessah. Käytetäh sidä verdy azettajannu. Kazvin vereksii da kuivattuloi muarjoi käytetäh vitamiinuainehennu da tervehytty lujendajannu. Sidä paiči net ollah kustu vedäjät, niidy nevvotah vačantaudiloih da kylmändäh. 

Kazvii käytetäh vie mujuainehennu. Sen muarjat annetah langale ruskien värin, kuori – mustanvihandan . 
Kazvin muarjois luajitah mehuu, viinua, kiiselii. Niilöi pannah piirualoin syväimekse da mavukse lihasyömizih. Muarjois on äijy pektinua, sendäh niidy käytetäh marmeluadan valmistamizes. Muarjoin mehus luajitah uksussua.
1969

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 28. kevätkuudu **[[Dwight Eisenhower]]** ― amierikkalaine prezidentu (1953—1961)
* 28. ligakuudu **[[Kornei Čukovskii]]** — lapsien kirjuttai, kirjalližuontutkii, kiändäi
1745

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 24. tuhukuudu **[[F'odor Ušakov]]** ― arvokas ven’alaine admirualu

## Ken kuoli sinä vuon
Tuija

**Tuija** (, ) on havvupuu, kudai kuuluu kiparisoin pereheh. Sidä enne kaikkie istutetah dekoratiivizennu kazvinnu. 

## Ulgonägö

Tuija on ainos vihandu pieni puu libo tuhjo. Se harvah kazvau 11 metrii korgevimakse. Toiči luonnos kazvetah 70 metrii pitkät tuijat, niilöin rungo diametras sit on kuuzi metrii. Tuijan havvu on nieglanmuodoine, pehmei, valpahanvihandu. Ijäkkähembien kazviloin lehtet ollah muzavanvihandat, suomuksenmuodozet. 

## Kazvandu

Jevrouppah tuijua tuodih Päivännouzun Aazies libo Amierikas. Tuijan kazvatandu ei ole jygei. Se on savvun da viluloin kestäi. Erähät tuijan lajit hyvin kestetäh pakkaziigi. Talviaijakse sidä voibi kattua kuuzen oksil.

## Käyttö

Tuijua istutetah pihale nägöalan čomenduksekse. Sidä käytetäh myös kujoloin, dorogupielien čomendajes da elävien puuaidoin luadijes. 

Tuijua käytetäh liečetiijos. Tuijas luajitun voin hajun iččeh hengähtämine da voin ližiämine pezevyjes avvuttau rauhoittuo, ližiäy vägie, kirmevytty da hyviä mieldy. Rahvahan liečetiijos tädä voidu käytetäh syömizensulatuksen elimien ruavon parandamizeh, počkien kylmändysvigoih da kustuvedäjänny ainehennu.
Tuomi

**Tuomi** (, ) on ei korgei puu, toiči tuhjonmuodozennu kazvai, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh.

## Ulgonägö

Tuomi on 0,6-10 metrii pitky puu. Sen ladvu on pitkähkö da tuuhei. Lehtet kazvetah toine toizele peräh, ollah jäičän- libo ellipsanmuodozet, pal’l’ahat, hoikat, n’okas terävät.  Lehten varret ollah 1-2 sentii pitkät. Tuomen kukkazet ollah valgiet, harvah rouzovoit. Kazvetah pitkinny tuuhieloinnu kistilöinny, net ollah 8-12 sentii pitkät. Tuomen kukkazil on vägevy haju. Kypsien muarjoin väri on mustu, sydämes – vihandu. Muarjat kypsetäh heinykuul-elokuul.

## Kukindu

Tuomi rubieu kukkimah aijoi keviäl, oraskuul-kezäkuul. Kukkiu čomasti da tuuhieh, sendäh sidä istutetah dekoratiivizennu puunnu. Yhtelläh muarjua puuh rodieu ei joga vuottu, sille vijannu ollah myöhäzet keväthallat da kaikenmoizet syöjät.

## Kazvandu

Tuomie kazvau Pohjas-Afriekas, Jevroupas, Aazies. Ven’al sidä kazvau kaikkiel. Kazvi suvaiččou kostieloi muldumualoi, kudamis pohjuviet ollah lähäl muapindua. Enimyölleh tuomie kazvau jogiloin rannoil, jogiloin lähäl olijois mečis da tuhjožikkolois, meččyaholoil, hiekkumualoil. 

**Käyttö**

Tuomie käytetäh tervehytty parandajes. Kerätäh da kuivatah tuomen kypsii muarjoi, kuordu, lehtilöi da kukkazii. Kuordu kiškotah aijoi keviäl. Kuivattuu sidä voibi pidiä ruokos viijen vuvven aigah, muarjoi – 3-5 vuvven aigah, kukkazii – vuvven aigah. Muarjat pätäh paskutaudiloih, niilöil on bakteerieloin hävittämizen da vitamiinoin ližiämizen, tervehytty lujendamizen da kylmändysty vastustajien ominažuksii. Net parandetah šuoliston da vačan ruaduo. Tuomen kuori on higeh iškii, žuaruu alendai, kustu vedäi. Lehtet pätäh vitamiinoin vähyöh, kukkazet – leikkalmuksien liečindäh. 

Tuomen muarjoi syvväh vereksilleh, survottuloinnu zuaharinke. Niilöis keitetäh viinua. Tuomen mehul mujutetah pastoksii da viinua. Survottuloin kuivattuloin muarjoin jauhuo pannah piirualoin syväimekse, keitetäh sit kiiselii.
Pokrovu

**Pokrovu** (, grek. Αγία Σκεπη) – on kallis pravoslavnoi pruazniekku, kuduan päivät ei muututa- Venän pravoslavnoloi tradicieloi myöte pruazniekkua pruaznuijah 1(14). ligakuudu: Griekkalazien pravoslaviedy myö pruaznuijah 1 da 28. ligakuudu, uuzien vuozien laskendua myö ilmai sidä ozua , kudai kuuluu (Jerusalimskoih pravoslavnoih kirikköh, Afon), kuduat nygöigi pietäh Jumalan Palveluksii vahnua aigua myöte.

Ven'an Pravoslavnoi kirikkö myös pruaznuiččou muga, kui Jerusaliman kirikkö, Afon.

Pruazniekan merkikse tuli Ilmestymine Bogorodicua Jurodivoil Andreil Konstantinopoläs Vlahernoiskois hruamas, kus piettih vardoittavannu Jumalan Muaman Riizua.
16. ligakuudu

**16. ligakuudu** - 289. vuvven päivy (290. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 76 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1854 **[[Oscar Wilde]]** —  irlandien runoilii
* 1886 **[[David Ben-Gurion]]** — Izrailan alguhpanii, enzimäine piäministru.
* 1927 **[[Günter Grass]]** —  germuanien kirjuttai, kuvanvestäi, taidoilii, Nobel-palkindon suannuh (1999)
* 1961 **[[Jevgenii Havtan]]** —  «Bravo»-rok-joukon johtai
* 1968 **[[Ilja Lagutenko]]** —  «Mumii Troll'»-rok-joukon johtai

## Ken kuoli sinä piän
* 1982 **[[Mario del Monaco]]** —  itualielaine pajattai-tienoru
1667

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 30. kylmykuudu – **[[Jonathan Swift]]**, anglo-irlandielaine kirjuttai, filousofu, runoilii da yhteiskunnalline vaikuttai

## Ken kuoli sinä vuon
19. ligakuudu

**19. ligakuudu** - 292. vuvven päivy (293. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 73 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1916 **[[Emil' Gilel's]]** ― nevvostolaine soittai, XX-vuozisuan arvokas pianistu

## Ken kuoli sinä piän
Jevangelii

**Jevangelii** (gretsikse εὐαγγέλιον, *euangelion* 'hyvä sanomu') tarkoittau:

* Hristianskoin ydinsanomua Iisuksest Hristoksest da häin kaikil ristikanzoil valmistamah pellastumis.
* Jevangelii, Bibliis olevua libo muudu hristianskoin alguaigoinu roinnuttuh kniigua, kudai kerrotah Iisuksen elos, kuolendus da ylähnouzemises.
17. ligakuudu

**17. ligakuudu** - 290. vuvven päivy (291. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 75 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1972 **[[Eminem]]** (oivalline nimi Marshall Bruce Mathers III) — amierikkalaine rap-ezittäi
* 1979 **[[Kimi Räikkönen]]** — suomelaine kilbahajai, F1-čempion (2007)

## Ken kuoli sinä piän
* 1849 **[[Frédéric Chopin]]** — kuulužu pol’šalaine säveldäi, pianistu
* 1887 **[[Gustav Kirchhoff]]** — germuanien fizikku
1824

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 12. kevätkuudu **[[Gustav Kirchhoff]]** — germuanien fizikku

## Ken kuoli sinä vuon
Nikosii

**Nikosii** on Kipran Tazavallan sego Pohjazen Kipran turkilaizen tazavallan piälinnu. Se on Kipran suaren keskiozas. Nikosies on 276 tuhattu eläjiä (2012). Kanzoinväline lendoazemu on salvattu vuvves 1974 algajen, sen tilois on yhtistynyöt kanzukunnat  -järjestön toimisto.

Vuvven 2004 tiedoloin mugah linnan griekkalaizes ozas eli 270 tuhattu hengie, turkilaizes ozas – 84893 hengie. Nikosii on ainavo muailmas juattu piälinnu.

Nikosii on kauppu- sego tevolližuskeskus. Linnas on 2 nygyaigastu kauppukeskustu, laukkoi, syömälkohtii, iloituskohtii. Nikosies kehitetäh tekstiili-, nahku-, savi-, plastiekku-, syömistevolližuttu. Linnan rinnal ollah vaskikaivokset. Nikosies on Kipran yliopisto da vie 5 yliopistuo.
Vil’nussu

**Vil’nussu**  on Litvan piälinnu, kus on Vil’nusan linnan ičehallindo. Sie eläy 622 543 hengie (2016), 18% kogo muan eläjis, Vil’nussu on yksi suurimbis Baltien mualois Riijan jälles. Linnas eläy 63,2% litvalastu, 16,5 % pol’šalastu, 12% ven’alastu (2011).

Vil’nussu on Litvan peräliidehes, kus Vil’nä-jogi laskeh Vilijä-jogeh. Vil’nussu - linnaspäi Valgoven’an rajakohtassah on 33 km. Vil’nussu on Litvan suurin poliitiekku-, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus.
Valletta

**Valletta** on Mal’tan Tazavallan piälinnu, valdivon ekonoumiekku- sego poliitiekkukeskus. Linnu sai oman nimen Mal’tan ritarikundah suuren kuulunuon Žan Parizo de la Valletan kunnivokse. Häi perusti Valletta –linnan da puolisti sidä turkilaizis. Valletta –linnas eläy 5719 hengie (vai 0,7 % kogo muan eläjis), yhtelaigua linnan ymbäristös eläy läs 394 tuhattu hengie.
Tuomipihl’ai

**Tuomipihl’ai** (, ) on tuhjo libo pieni puu, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh. Tuomipihl’ai on lehtipuu da talvekse sen lehtet pakutah.

## Ulgonägö

Tuomipihl’uan lehtet kazvetah toine toizele peräh, ollah prostoit, pyöryžät libo piduličat. Kazvetah lehtivarres. Lehtilöin reunu on hienozil libo suuril piilöil rouno. Yläpuolespäi net ollah muzavanvihandat, alapuolespäi valpahanvihandat. Sygyzyl net ollah keldazettavah ruskiet libo muzavanruskiet. Kazvin kukkazet ollah valgiet libo rouzovoit, kazvetah tukkunah. Tuomiphl’uan muarjat ollah sinizenmustat libo ruskienfiolietovoit harmuattavan kuorikerroksenke. Diametras net ollah 10 millimetrissäh. Net ollah syödävät, magiet da Keski-Ven’al kypsetäh heinykuul-elokuul. 

## Kazvandu

On 19 tuomipihl’uan eri lajii. Net kazvetah Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehis: Pohjas-Amierikas, Pohjas-Afriekas, Keski- da Suvi-Jevroupas, Kavkuazal, Krimal, Japounies. Tuomipihl’ai helpoh harjavuu uuzih ololoih da terväh juurduu. Ven’al tädä reheväh kukkijua tuhjuo äijän istutetah saduloih da puustoloih. Tuomipihl’ai voi kazvua luonnonkazvinnugi, sen siemenii kannellah linnut. 

## Käyttö

Tuomipihl’uan muarjoi syvväh vereksilleh, niilöis on äijy A da C vitamiinua. Niilöis luajitah varen’n’ua, želetty, pastilua da viinua. Kuivattulois muarjois keitetäh kampottua da kiiselii. Muarjat annetah niilöile čoman värin.

Sendäh ku tuomipihl’uan muarjois on P vitamiinua, niilöi nevvotah syvvä da juvva niilöis luajittuu mehuu elähtynnyzile rahvahile, net lujendetah verisuonii, vastustetah syväininfarktua da suonivarikouzua. Tuomipihl’ai parandau undu da lujoittau rungua.
Skopje

**Skopje** on Makedounien Tazavallan piälinnu. Sie eläy läs 670 tuhattu hengie (65% makedounielastu, 27% albuanielastu). Skopje on Makedounien peräpohjazes, sen rinnal on rajakohtu Kosovon kel. Skopje on Makedounien suuriman Vardar -joven rannoil, ymbäri linnas ollah mäit.
26. ligakuudu

**26. ligakuudu** - 299. vuvven päivy (300. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 66 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1842 **[[Vasilii Vereščagin]]** — ven’alaine taidoilii.
* 1947 **[[Hillary Clinton]]** — amierikkalaine poliitiekku, Billan Clintonan akku

## Ken kuoli sinä piän
* 1890 **[[Carlo Collodi]]** — itualielaine kirjuttai da žurnalistu
* 1972 **[[Igor' Sikorskii]]** — arvokas ven’alaine da amierikkalaine lendokonstruktor
Kišin’ov

**Kišin’ov** on Molduavien piälinnu, Dnestran sivujoven Bik – nimizel jovel olii suuri ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Kišin’ov –linnal on linnanhaldivosto -stuatussu. Enzikerdua Kišin’ovua muanittih vuonnu 1436. Linnu –stuatusan se sai vuonnu 1818, konzu rubei kuulumah Ven’an valdukundah, linnanhaldivosto –stuatusan Kišin’ov sai vuonnu 1995.
27. ligakuudu

**27. ligakuudu** - 300. vuvven päivy (301. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 65 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Turkmenistuanu - Iččenäžyön päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1782 **[[Niccolò Paganini]]** - itualielaine soittai-virtuouzu, säveldäi
* 1855 **[[Ivan Mičurin]]** - ven’alaine tiedomies-luonnontutkii
* 1858 **[[Theodore Roosevelt]]** - 26. Amierikan prezidentu

## Ken kuoli sinä piän
* 1505 **[[Iivana III]]** -
Podgorica

**Podgorica** on Černogourien piälinnu. Sie eläy 150,9 tuhattu (2011) hengie - n’elläs oza kogo muan eläjis. Podgorica on Skadarjärven rannoil olijal lagevol, Morača -joven rannoil, linnaspäi Adrienmeressah on 30 km. 

Podgorica on  Černogourien muan tärgei poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Sie ollah raudutieazemu, kanzoinväline lendoazemu, yliopisto. Linnas voi nähtä vuonnu 1879 hävitetyn turkielazien linnan jälgii. Toizii histouriellizii rakenduksii hävitettih Toizen muailman voinan aigah.
Varšavu

**Varšavu** on Pol'šan piälinnu da muan suurin linnu. Linnu ilmoitettih muan tovellizekse piälinnakse vuvvennu 1596, konzu Vavel'an tulipalon jälles kuningas Sigizmund III muutti rezidensien sinne. Täh šeikkah huolimattah, piälinnu -stuatussu oli tovestettu muan piäzakonas myöhembi, vuvvennu 1791. Linnas poikki virduau Visla -jogi.
Lissabon

**Lissabon** on Portugalin piälinnu, suurin linnu sego piäportu. Lissabon on yksi vahnembis muailman linnois da vahnin Päivänlasku-Jevroupan linnu. Se on äijiä vuozisadua vahnembi Londonua, Parižua. 

Lissabonas on Välimerenilmasto, sie ollah lämmät talvet – talvikuus tuhukuussah keskilämbötila on 15 gruadussua lämmiä (päiväl) da 8 gruadussua lämmiä (yöl). Tavan mugah kezä kestäy läs kuuttu kuudu – oraskuus ligakuussah, sulakuusgi ilmu voi lämmetä 25 gruadusassah.
Buharestu

**Buharestu** on Rumiinien piälinnu, muan tärgevin ekonoumiekku- da kul'tuurukeskus. Buharestas da sen ymbäristös eläy enämbi 1,8 miljonua hengie. Tämä linnu on yksi suurembis Balkan -niemimuan linnois.
Belgrad

**Belgrad** on Serbien suurin da piälinnu. Se on yksi ennevahnallizembis Jevroupan linnois. Singidunum -nimizen linnan perustettih kel’tat III vuozisual enne Iisusan roindua. Myöhembi sie ižändöittih riimalazet, vizantielazet, avaarat, sluavilazet da toizet rahvahat. Belgrad -nimie enzikerdua muanittih vuonnu 878. Vuonnu 1403 se ilmoitettih Serbien piälinnakse. Turkielazien valloituksen jälles Belgrad oli Osmanien valdukunnan ozannu. Vuonnu 1815 uvvessah sai Serbien piälinnu -stuatusan, vuozinnu 1918-2003 linnu oli Jugosluavien piälinnannu, vuozinnu 2003-2006 – Serbien da Černogourien piälinnannu.
Jekaterinan kirikkö (Petroskoi)

**Jekaterinan kirikkö** () on pravoslavnoi, arhitekturnoi mustokirikkö Petroskpoin linnan. Sijoittihes Vol´noin uulučal Kalmižiman ogruadas. 

## Historii

Rakendettu kirikkö on 1877-1878 vuozil, staroobrädckoil kalmižimal. Kirikkö on merkitty 100 vozi päivil Petroskoin zavodal, nimi on annettu  imperatrican Jekaterinan II Kirikön rahoitus on tulluh Petroskoin upcis: N.F Pikin, M.A. Pospelov, Mesčanin F.L. Čehonin, I.F Stogov – Peterburžskoi mecenuattu suatti lahjakse kogo rakennuksen parret, häi oli Solomennoin zavodan ižändy. Lahjai vie vaskes luitut Kirikön utvarit. 3000 rubl´ua  žertvuičči toizen gildien kupcu Jegor Konstantinjvič Savuškin.

1930 vuvves kirikkö kuului Oloneckoin da Petroskoin Jepiskopan. 

1941 vuvvel – kirikkö pandih kiini. !945 vuvvel myös avavui da oli annettu Petroskoin pravoslavnoloil rahvahil.

Yöl 13 päivy oraskuudu 2012 vuvvel tapahtui tulipalo, kudaai polti kellojallat da seinät.  Ikonat da muut kirikön vehkehet

Uskojazet rahvas  piästettih tules. Kirikkö myös oli uvvessah nostettu da remontat pietty.

6 päivy talvikuudu 2013 vuvvel myös algai vastailla pravoslavnoloi rahvahii, kuduat nygöigi sluužitah Jumalal.
Kirikkö Jumalan vastuandah näh (Petroskoi)

**Kirikkö Jumalan vastuandah näh** () on pravaslavnoi  arhitekturnoi mustokirikkö Petroskois sijoittihes Solomennois dioritovoil kallivol Lodmozeckoin salmin rannal.

## Historii

Kirikkö, kudual on annettu Jumalan Sretennän nimi oli rakendettu Peterburskoin kupcan Konovalovan rahoil.

1781 vuvvel allattih kirikön rakendamine, se oli valmis 1786 vuvvel. Kiriköl annettih nimi  Apostoloin Pedrun da Puavilan nimilöih näh. Alus 1790 vuottu kirikkö paloi, a 1794 vuvvel oli uvvessah nostettu. Solomennoin kirikkö sluaviihes sil, ku sie oldih pandu tallel valgiet holščovoit riizat. Yksi niis oli ommeltu carevna-Sofijan käzil, a toizet oli valmistettu carican- Praskovja F'odorovnan käzil (P'otr mučoin sizär). Vie sie oldih tallel stuulat, kudualoil istui cuari P'otr da oldih net 
altaris, kudualoil istuttih sluužijat buat'uškat.

1906 vuvvel myös oli tulipalo, seiččie vuottu kirikkyö uvvessah rakendettih, Maraševan projektan vuoh da kuului se Oloneckoin jeparhieh.

1931 vuvvel kirikkö oli pandu kiini. Jälles myös arhitektoran N.V Kuspakan da F.V Jefremovan- inzenieran projektua myö oli nostettu uvvesah kirikkö, kudai oli osvätittu 2003 vuvvel.
28. ligakuudu

**28. ligakuudu** - 301. vuvven päivy (302. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 64 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1930 **[[Bernie Ecclestone]]** — biznesmies, Formula One Management ex-prezidentu
* 1955 **[[Bill Gates]]** — Microsoft-firman alguhpanii
* 1963 **[[Eros Ramazzotti]]** — itualielaine pajattai da säveldäi
* 1967 **[[Julia Roberts]]** — amierikkalaine kinoartistu

## Ken kuoli sinä piän
* 1969 **[[Kornei Čukovskii]]** — lapsien kirjuttai, kirjalližuontutkii, kiändäi
* 1740 **[[Anna Ioannovna]]** —  ven’alaine tsuarikunnan halliččii.
Kudžoi

**Kudžoi** () – syöjien kudžoloin riävyt. 

Nämmä syöjät kerävytäh 3 kastah: emä, ižä da ruodajatkudžoit.
Emät da ižät ollah siivienke, ruodokdžoit – siivittäh. Syöjien usazet ollah pahkazil: emä da ruodokudžoloil 0n 11-12 pahkastu, ižäkudžoloil -12-13, erähil on 4-6 vie voibi olla 10 pahkastu.

Kudžoit eletäh perehilleh pezis, kudualoi sanotah kudžoloinpezikse.
Niidy luaitah mual, puuloin jiänöksil, kivilöin al, vie voijah erähät kerätä pezä eriluaduzis palazis.
Niilöin keskes on ruadamattomii kudžoloi, kuduat eletäh vierahis pezis. 
Ollah vie kudžoit ižändät, kuduat eletäh käskyläzienke, Erähät vie eletäh ristikanzoin kodilois.

Syvväh kudžoit kazviksien mehuu, jäičienaigua enimyölleh syvväh
pin'oloi da toizii syöii. Erähät syvväh  siemenii da sienii. Eletäh kaikkie mieruo myö, a Antarktiidas niidy ei ole.
Väzipuu

**Väzipuu** libo **d’alai**, libo **ulmus** (, ) on väzipuuloin pereheh kuului puu. 

## Ulgonägö

Väzipuu on aiga suuri puu. Se voi kazvua 40 metrissäh, sit puun rungo diametras on kaksi metrii. Erähät väzipuun lajit ollah pienembät, tuhjoloin jyttymät. Talvekse väzipuun lehtet langetah iäre. Net langetah aijembah migu äijis toizis puulois. Puun lehtet kazvetah toine toizele peräh da ollat prostoit. Väzipuun ladvu on tuuhei da enimälleh ei ole läbinägyi, sendäh puus rodieu hyvä pilves. Puun kukkazet ollah pienet da ei olla čomat kaččuo. Monil lajiloil net roitah puuh vie enne lehtilöin puhkenendua. Sendäh siemenetgi kypsetäh aijoi, Piiterin kohtal – kezäkuus, Kavkuazal – sulakuul-oraskuul. Net ollah tuulen kannettavat da terväh juurrutah märgäh muah. 

## Kazvandu

Väzipuun igälangu on 80-120 vuottu, erähät kazvetah 400 vuodessah. Kazvandan enzivuon puuhut on 10-15 sentii, sit joga vuottu se kazvau 30-40 sentil da rodieu ylen oksakkahakse. Vuvven 40-60 ijäs vuvven aigah väzipuu kazvau jo läs 20 sentil, sit kazvandu yläh hillenöy. 

## Käyttö

Väzipuun nuoret vezat da koja ollah hyvä syömine žiivatoile. Väzipuudu äijän istutetah linnoih da kylih – pihoile, puustoloih da saduloih, tielöin reunoile. Väzipuu hyvin kestäy oksien leikkavuksen da sen jälles hätken aigua pidäy luajittuu muoduo. Väzipuun kojua käytetäh mujuloin suandah. 

Väzipuu on märgiä kestäi da happanendua vastustai. Sidä puun ominažuttu maltettih käyttiä Keskiaijan Jevroupas, kus sydämespäi kaiverdettulois puun rungolois luajittih vezibutket. Väzipuudu käytettih myös Londonan enzimäzen sillan tugipaččahien luadijes. Puu yhtelläh hävittäy vies happanendan vastustusominažuot, konzu sil roih kosketustu muanke.
Väzipuudu käytetäh pertilomuloin luadijes, puuseppyruadolois da mašinoin rakendamizes.
Syvyshehku

**Syvyshehku** libo **daalii**, libo **georgiinu** (, ) on Astroin pereheh kuului monivuodine kazvi. Syvyshehkua on 42 eri lajii. Niilöin kukkazet ollah aiga suuret da kirjavat. Oman latinankielizen nimen kukku sai kuulužas ruoččilazes kazvitiedoilijas Anders Dal’as, Karl Linnein opastujas. Ven’ankieline nimi georgiinu on annettu sežo kuulužan kazvitiedolijan, muantiedoilijan da etnogruafan Iogann Georgin mugah.

## Ulgonägö

Syvyshehkan varzi on oigei, šuarakas, silei libo vähäzel karvaine, ondo. Se voi olla 2,5 metrii pitky. Kazvin lehtet ollah prostoit, puarakkai kazvajat, 10-40 sentii pitkät. Juuret ollah sangieččazet. Joga vuottu kazvin muan piäl kazvai oza kuolou, muah jiäy vai juuri. Kazvin kukat ollah suuret da čomat, värii myöte eriluaduzet. Syvyshehku kukkiu hätken.

## Kazvandu

Enimälleh georgiinua kazvau Meksikan, Gvatemalan da Kolumbien mägižikkömualois. Meksikkua pietäh tämän kazvin roindumuannu. Ylen ammui tämän kazvin juuriloi syödih muinas-actekat. Jevroupashäi sen magu ei roinnuh mieldy myöte, ga kukkazen čomuoh sie miellyttih da ruvettih sidä istuttamah.

## Kazvanduolot

Syvyshehku ei ole čirčy kazvanduololoih niškoi. Se voi juurduo da kazvua ihan pilvežäh kohtah. Yhtelläh tämä vaikuttau sit kukkazien suuruoh da värih. Ku oldas čomat kukkazet hätkembän, syvyshehkua pidäy istuttua puolipilvežäh kohtah. Vie yksi kazvatanduolo on novvettavu – mua ei pidäs olla liijakse märgy, eiga kazvin juuret hapatah. Sendäh alangomualoih syvyshehkua ei pie istuttua.
Vikšjärvi

**Vikšjärvi** ( libo ) on eländykohtu Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 täs eli 409 hengie.

## Kuulužat ristikanzat

* Kostin Harlam Petrovič (1771 – 1825) oli Petroskoin linnan piämies, kupču
* Kostin Ivan Petrovič (1781 – 1856) oli Petroskoin linnan piämies, kupču
* Kostin Jakov Petrovič (1785 – 1864) oli Petroskoin linnan piämies, kupču
Käppäselgy (kylä)

**Käppäselgy** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.

Se sijaiččou lähäl Käppäsellän pos’olkua.

## Rahvahan lugumiäry

## Kuulužat ristikanzat

* Trošev V.V. (roin. 1924) on fotožurnalistu, Ven’an arvostettu kul’tuururuavon ruadai (1985).
Lehtiniemi

**Lehtiniemi** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.

Se sijaiččou Uunitsan jovensuus.

## Rahvahan lugumiäry
Sofokles

**Sofokles** on afinalaine dramaturgu, tragiedieloin kirjuttai. Häi Eshilan da Jevrepidanke yhtes on yksi kolmes suures da piälimäzes antiekan tragiedieloin kirjuttajas.

## Rodivundu

Sofokles rodivui vuvvennu 495 enne meijän aijanluguu Kolon-kohtas, Afinoin lähäl. Omas roindukohtas häi kirjutti sit Edip Kolonas -tragiedies. Sofokles oli elokkahaspäi perehespäi da sai hyvän opastuksen. 

## Ruado

Miehen piäruavonnu oli tragiedieloin kirjutandu Afinan teatrah niškoi. Enzimäine nelliozaine ozutelmu, kudai oli pandu lavale vuvvennu 469 enne meijän aijanluguu, toi Sofoklesale voiton Eshilanke kilbailtes da avai dorogan toizile voittoloile, kudamii tuliel aigua Sofokles sai toizien tragiekkoin kel kilbailtes. Arvostelijan Aristofan Vizantiiskoin mugah Sofoklesan kirjutettuu tragiediedu oli 123, niilöin joukos Antigonagi.  

## Uuttu ozutelmah

Sofokles toi äijän uuttu ozutelmah. Häi ližäi akt’ouroi, heidy rodih kolme, lyhendi horien ozat, luadi parembakse dekoraciet, maskat da ozutusvehkehistö. Tragiediet hänen hyvyös roittih nelliozazet, dekoratsiet mualatut. Uvvistuksien vuoh häi luadi ozutukses liikkui da kaččojile mieleh painui. 

## Säilynyöt ozutelmat

Kaikkiedah on säilynyh kogonah kaheksa dramaturgan ozutelmua, niilöin joukos Ajaks, Antigona, Edip-cuari, Elektra, Filoktet, Edip Kolonas, da äijis ozutelmois on säilynyh vaiku palazii. 

## Taba

Sofokles oli vessel da paginakas ristikanzu, ei kieldävynnyh iloloin piendäs. Hänen lähimäzinny ystävinny oldih Perikl da kuulužu histourien tutkii Gerodot. 

## Kuolendu

Sofokles kuoli, konzu hänel meni 90 vuozi, vuvvennu 405 enne meijän aijanluguu Afinois. Linnalazet luajittih hänele verhanannandupačas da joga vuottu kunnivoittih kui urhoidu. Sofoklesan poigah Iofon sežo rodih Afinoin tragiekakse.
Nikolaus Kopernikus

**Nikolaus Kopernikus** (pols. Mikołaj Kopernik, germ. Niklas Koppernigk, ; 19. tuhukuudu 1473, Torun’ - 24. oraskuudu 1543, Frombork) oli pol’šalaine tiähtientiijustelii, matemuatiekku, konehmuasteri, ekonomistu. Händy tundietah muailman geliotsentrizen sistieman kirjuttajannu, kudai rodih enzimäzen tiedorevol’utsien allunnu. 

## Rodivundu

Kopernikus rodivui kauppumiehien pereheh Torun’as da aijoi jäi orboikse. Händy kazvatti diädö muaman puoles. Paiči Nikolausua, perehes oli vie kolme lastu. Vie tässäh kiistelläh tutkijan kanzas. Kopernikusan muamah oli nemsu, tuatan kanzua ei tietä. Tietois on vaiku se, ku häi oli rodivunnuh Krakovah. Kopernikushäi kirjutti latinakse libo nemsoin kielel, ni yhty hänen kirjutettuu dokumentua pol’šan kielel ei löytty.  

## Opastundu

Vuvvennu 1491 Kopernikus piäzi opastumah Krakovan yliopistoh, kus opastui rakkahal matemuatiekkua, liečetieduo da jumalansanua, yhtelläh enimälleh händy kiinnosti tiähtientiedo. Yliopiston loppiettuu häi ei suannuh nimittumua tiedoarvonimie, sendäh perehes piätettih, ku häi jatkau jumalansanan opastundua. Vuvvennu 1497 Kopernikus ajoi Itualieh da piäzi opastumah Bolonskoih yliopistoh. Sie paiči jumalansanua, oigevustieduo da muinaskielii, hänel oli mahto tutkie tiähtientieduo. Vuvvennu 1500 häi lähti iäre yliopistospäi, muga ei ni suannuh diplomua da ajoi Riimah. Sit ajoi Paduanskoih yliopistoh, kus jatkoi liečetiijon opastundua. Vuvvennu 1503 häi loppi opastundan, sai diploman da kanounizen oigevuon douhturin arvonimen. 

## Tiedoruado

Jo 1500 vuozien aigah uuzi tiähtien sistiemu selgieh oli mieles tutkijal. Häi rubei kirjuttamah kniigua, kudamas uudeh luaduh sellitti muailmua. Tutkijan piälimäine ruado oli Taivahallizien objektoin liikundas -tutkimus, kudamua häi kirjutti läs 40 vuottu. Se oli painettu Nyrnbergas vuvvennu 1543. 

## Muudu ruaduo

Kopernikus paiči tutkimuksii ruadoi muudugi ruaduo. Hänen projektan mugah Pol’šas otettih käyttöh uuzi raududengoin sistiemu, Frombork-linnas häi rakendi gidromašinan, kudai andoi vetty kaikkih kodiloih. Liäkärinny olles häi vuvvennu 1519 oli kulgijan ruttotavvin vastustamizen ruadolois.

## Kuolendu

Kopernikus kuoli 24. oraskuudu 1543 vuvvel 70 vuvven ijäs insul’tah.
1543

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
24. oraskuudu **[[Nikolaus Kopernikus]]** - pol’šalaine tiähtientiijustelii
Proletarku

**Proletarku** () on pos’olku Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.

Se sijaiččou lähäl Käppäsellän raudutieazetuskohtua.

## Rahvahan lugumiäry
Uunitsa

**Uunitsa** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.

Se sijaiččou samannimizen joven suus. Uunitsa-jogi laskehes Oniegujärven Uunitsan lahteh. 

## Histourii

Kylä muanittih v. 1859: Bel’ajev P’otr Aleksandrovič vuvvennu 1859 avai kyläs meččyruadozavodan.
Vuvvennu 1873 kyläs oli 18 pihua. Rahvahan lugumiäry: 67 miesty,70 nastu. Kaikkiedah oli 137 hengie.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 163 hengie. Uunitsas oli 26 hebuo, 51 lehmiä da 37 muudu žiivattua.

## Rahvahan lugumiäry

## Nähtävykset

Vuvvennu 2011 kyläh rakendettih kirikkö ().

## Infrastruktuuru

Kyläs jo ei ole poštua (poštua tuvvah poštumašinal), školua. Täs ruadau 2 laukkua.
Ulitina Novinka

**Ulitina Novinka** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris. Se on Novinkan kyläkunnan haldivolline keskus. 

Kylä sijaiččou 13 kilometrin piäs Kondupohjaspäi.

Kyläs ruadau alguškola, lapsienpäivykodi, feršalipunktu, kluubu, žiivatankazvatandukompleksu.

Vuvvennu 2006 tänne rakendettih kirikkö.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 274 hengie.
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (27. talvikuudu 1822 – 28. syvyskuudu 1895) oli frantsielaine mikrobiolougu da hiimiekku. Pasteur mikrobiolougien puoles sellitti muijotuksen kävyndiä da ristikanzan monien taudiloin pohjua, mindäh sendäh rodih erähänny mikrobiolougien da immunolougien alguhpanijois. Hänen tutkimusruavot kristalloin rakendehes da pol’arizatsien ilmivös ollah stereohiimien pohjannu. Pasteur pani loppuh monii vuozisadoi kestänyön kiistan erähien eloformien ičerodivundas, koittehien vuoh sen sellittäjen. Hänen nimi on kuulužu ei vaiku tiedomiehien keskes hänen keksityn da jällespäi hänen nimen suannuon pasterizatsien tehnolougien hyvyös. 

## Eloskerdu

Pasteur oli roinnuhes Frantsies Juras vuvvennu 1822. Hänen tuattah oli nahkua ruadai da Napoleonan voinien veteruanu. Pasteur opastui Arbuan kolledžas, kus oli nuorimannu opastujis. Opastujes häi kiinnostui lugemizeh da rodih opastajan abuniekakse. Sit häi sai nuoriman opastajan virran Besansonas da yhtel aigua jatkoi opastundua. Sigäläzet opastajat kehitettih händy Korgevimah normualuškolah Pariižah. Häi piäzi opastumah sih vuvvennu 1843 da loppi sen vuvvennu 1847.
 
Pasteur oli nerokkahannu taidoilijannu, hänen nimi oli XIX vuozisuan portriettutaidoilijoin luvettelos. Hänen 15-vuodizennu mualatut kuvat nygöi ollah ruokos Pasteuran instituutas Pariižas. Pasteur ei jatkanuh piirustandua, sendäh ku kiinnostui hiimieh. 

Kodvazen aigua häi oli fiiziekan professorannu  Dijonan yliopistos, sit rodih hiimien professorakse Strasburgan yliopistos. Sie vuvvennu 1849 häi tuttavui yliopiston rektoran tyttärenke – Mari Lorananke. Sinä vuon hyö mendih yhteh da heile rodih viizi lastu. Vaiku kaksi lastu eli täydeh igäh, kolme kuoli lavantaudih. Omat gor’at pandih Pasteurua tutkimah da eččimäh rohtuo tartujih taudiloih, lavataudihgi. 
Vuvvennu 1854 Pasteur pandih uvven luonnontiedoloin tiedokunnan piälikökse Lilles. Vuvvennu 1856 häi muutti Pariižah, kus rubei Korgeviman normualuškolan opastusalan johtajakse da ottavui opastuksen uvvistandah. Tutkindoloin sistiemu tämän myödäh rodih äijiä vagavembi, se avvutti hyvien tuloksien suandas, tiedoloin lujittamizes da ližäi opastuslaitoksele arvožuttu. 

## Tutkijan mustokse

Pasteuran nimi on annettu enämbi migu 2000 uuličale muailmas. 
Ven’al Pasteuran nimi on Epidemiolougien da mikrobiolougien tiedo- da tutkimusinstituutal Piiteris. Se on perustettu vuvvennu 1923. 

Vuvvennu 1961 Kanzoinväline tiähtientiijustelijoin liitto andoi Louis Pasteuran nimen kruatterale Kuudaman vastupuoles. 

## Mieldykiinnittäjiä tieduo

Pasteur tutki biolougiedu da parandi rahvastu, ga häi ei suannuh nigo liečetiijon, nigo biolougien opastustu.

Vuvvenu 1868 (45 vuvven ijäs) Pasteural oli verenvalundu aivoloih. Häi rodih niistiekse, ei voinnuh ruadua hurual käil da huruadu jalgua ribaitti muadu vaste. Häi vähäl ei kuolluh, ga jäi hengih da parani. Tämän jälgeh häi luadi suurimat ruavot: luadi rokotusainehen siberin märgäh da rokotuksen uravuoh. Konzu tutkii kuoli, tiijustettih, ku suurin vuitti hänen aivolois oli rikottu. 

Pasteur oli palkittu läs kaikkien mualoin kunnivomerkilöil. Kaikkiedah häi sai läs 200 eri palkinduo.
Eukleides

**Eukleides** on muinas-gretsielaine matemuatiekku, meijän aigassah enzimäzen säilynyön matemuatiekan teoriellizen tutkimuksen kirjuttai. Eukleidesan elokses on vähä tieduo. Kiistämättömänny on se, ku häi ruadoi Aleksandries III vuozisual enne meijän aijanluguu. 

Eukleides on Aleksandrien školan enzimäine matemuatiekku. Hänen piälimäzenny ruavonnu on Allut-tutkimus, kudamas häi šeikuiččou planimetrien, stereometrien da erähii numeroin teorien kyzymyksii. Sit ruavos häi luadi yhtehvevot ielolijan muinas-gretsielazen matemuatiekan kehitykses da luadi hyvän pohjan matemuatiekan tulieh kehitykseh niškoi. Tutkijan toizis ruadolois on mainittavu Figuuroin jagamizes -tutkimus, kudai on säilynyh arabien kielele kiännetynny, nelli kniigua ”Koonizet leikkavukset”, kudamien materjualat kuulutah samannimizeh Apollonien Pergskoin tevokseh, myös ”Porizmat”, kudamii suau lugie Pappa Aleksandriiskoin ”Matemuatiekan kogomukses”. Eukleides kirjutti mondu tutkimusruaduo tiähtientiijos, optiekas, muuzikas da toizis alois.
Arkhimedes

**Arkhimedes** (287 enne meijän aijanluguu – 212 enne meijän aijanluguu) on muinas-gretsielaine matematikku, fiiziekku da inženieru Syracusaespäi. Luadi suurii tiijollizii löydölöi geometries, azui pohjan mehaniekale da gidrostatiekale. On monien tärgielöin keksindölöin azui. 

## Elos

Arkhimedesan elokses kirjutettih toizet. Nämmä kirjuttajat elettih äijiä myöhembi, sendäh tävvelleh uskuo nämmii tiedoloi ei sua. 

Arkhimedes rodivui Syracusaes Sicilian suarel. Hänen tuatannu toinah oli matemuatiekku da tiähtientiijustelii Fidii. Arkhimedes opastui Aleksandries, senaigazes tiedo- da kul’tuurukeskukses. Opastundan loppiettuu häi tuli järilleh Siciliale. 

## Matemuatiekku

Plutarhan mugah Arkhimedes oli kogonah matiemuatiekan vallas. Häi unohti syöndäs da nivouse ei kaččonuh omua iččie. Arkhimedesan ruavot oldih läs kaikis senaigazen matemuatiekan alois. Häi luadi ylen hyvii tutkimuksii geometries, arifmetiekas, algebras. 

Yhtelläh piälimäzet suavutukset matemuatiekas koskietah niilöi kyzymyksii, kudamat tänäpäi kuulutah matemuatiekan anualizah. Gretsielazet vie enne Arkhimedesua maltettih lugie monikulmahizien da pyörikkölöin pindualua, prizman da tsilindran, piramiidan da kounusan tilavustu. Ga Arkhimedes löydi yhtehizen pindualoin da tilavuksien miäriändytavan. 

Parahannu omis suavutuksis tutkii pidi kerän pindualan da tilavuksen miäriändiä. Enne händy tädä niken ei maltanuh ovvostua. Arkhimedes kyzyi luadie omal kalmal kerän tsilindran sydämes. 
Arkhimedes kirjutti äijän ruaduo matemuatiekas. Hänen tutkimukset voibi sanuo ennitettih aigua, oldih kahtu vuozituhattu iel. Vaste XVII vuozisual tutkijat voidih jatkua da kehittiä kuulužan matemuatiekan ruaduo. 

## Mehaniekku

Arkhimedes on kuulužu monis mehaniekan keksindölöis. Vibu oli tundiettu vie enne händy, ga Arkhimedes tävvelleh sellitti vivun ruandan teorien da käytti sidä tozielokses. Plutarh kirjuttau, ku Arkhimedes azui Syracusaen portas äijän vivun mehanizmua noston kebjendämizekse da jygielöin gruuzoin vedämizekse. Hänen keksittyy arhimedan vintua vien ammuldamizekse tässäh käytetäh Jegiptas. 

## Tiähtientiedo

Arkhimedes rakendi planetuarien – ”ilmusfieran”, kudaman liikkujes sai kaččuo, kui liikkuu viizi planiettua, Päiväzen da Kuudamazen nouzuu, Kuudamazen vaihtokauzii da pimendyksii, niilöin mollembien häviendiä taivahanrannan tuakse. Arkhimedes tutki myös planiettoin välii.
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (15. sulakuudu 1707 – 7.(18.) syvyskuudu 1783) oli švetsuarielaine, germuanielaine da ven’alaine matemuatiekku da mehaniekku, kudai luadi ylen suuren ruavon nämmien tiedoaloin kehittämizekse. Häi tutki myös fiziekkua, tiähtientieduo da toizii tiedoaloi. Euler on enämbi migu 850 tiedoruadoloin kirjuttai, niilöin joukos on kaksikymmen perinpohjastu da perustehellistu monogriefiedu. Euleran tutkimukset koskietah matemuatiekan anualizua, differentsiualugeometriedu, numerualoin teouriedu, lähimiäräzii lugemizii, ilmumehaniekkua, matemuattistu fiziekkua, optiekkua, ballistiekkua, laivoinrakendamistu, muuzikan teouriedu da toizii aloi. Häi syvästi tutki liečetieduo, hiimiedy, kazvitieduo, ilmassovvandua, muuzikan teouriedu, äijii jevroupan da muinazii kielii. Euler oli Piiterin, Berlinan, Torinan, Lissabonan da Bazelin tiedoakadeemieloin akadiemiekku, Pariižan Tiedoakadeemien ulgomualaine ozanottai. 

Vähimilleh puolen elokses Euler eli Ven’al, kus luadi arvokkahan panoksen ven’alazen tiijon perustamizeh. Vuvvennu 1726 händy kučuttih ruadamah Piiterih, kunne häi muutti vuvven peräs. Vuozinnu 1726-1741, myös vuvves 1766 algajen häi oli Piiterin Tiedoakadeemien akadiemiekannu. Vuvven Ven’al olduu häi jo hyvin maltoi ven’an kieldy da erähii omii kirjutuksii (semmite opastuskniigoi) julgai ven’akse. Enzimäzet ven’alazet akadiemiekat-matemuatiekat (S. Kotel’nikov) da tiähtientiijustelijat (S. Rumovskii) oldih Euleran opastujat. Hänen jälgelästy vie tässäh eläy Ven’al.
Gorka

**Gorka** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Novinkan kyläkunnas.

Kylä sijaiččou lahten rannal Oniegujärven koillisozas.

Kyläs on kirikkö (se rakendettih v. 1846 – 1848). Se on pahas kunnos.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 244 hengie.
Kulmus

**Kulmus** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Novinkan kyläkunnas.

Se sijaiččou lahten rannal Oniegujärven luodehozas.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 168 hengie.
Gottfried Leibniz

**Gottfried Leibniz** (21. kezäkuudu (1. heinykuudu) 1646 – 14. kylmykuudu 1716) oli saksonalaine filosouffu, lougiekku, matemuatiekku, mehaniekku, fiiziekku, juristu, histouriekku, diplomuattu, keksii da kielentutkii. Häi oli Berlinan Tiedoakadeemien perustai da sen enzimäine prezidentu, Frantsien Tiedoakadeemien ulgomualaine ozanottai. 

## Tärgevimät tiedosuavutukset

Leibniz iče Newtonas rippumattah luadi matemuatiekan anualizan – differentsiualu- da integrualulugemizen. 

Leibniz on kombinatouriekan tiedoalannu alguhpanii. 

Häi luadi pohjan matemuatiekan lougiekale. 

Sellitti kaksikerdazen sistieman lugemizen numerualoinke 0 da 1. 
Mehaniekas otti käyttöh ”elävän väen” ellendyksen da kirjutti energien säilyttämizen zakonan. 

Psiholougies Leibniz kehitti ajatustu ičentundemattomas psiihizes elokses. Häi on XVII vuozisuan filosoufien loppuhpanijannu da germuanielazen klassizen filosoufien ielolijannu, filosouffizen sistieman – monadolougien – alguhpanijannu. 

Leibniz arbai, ku yhtet energiet muututah toizih, nenga sellitti fiziekan tärgevimän pritsipan – ”vähimäzen tevon pritsipan”. 
Häi enzimäine kiändyi Ven’an vallasolijan tsuaripolven rodivundan kyzymyksih. Enzimäine germuanielazes histouriogruaffies kiinnitti huomivuo sih, ku kieliprobliemat da genealougii ollah kiini toine toizes. Häi perusti kielien histouriellizen rodivundan teourien da azui niilöin genealougizen lajittelun, oli germuanielazen filosouffizen da tiijollizen sanaston luadii.
1646

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 1. heinykuudu **[[Gottfried Leibniz]]** – saksonalaine filosouffu, lougiekku, matemuatiekku, mehaniekku, fiiziekku

## Ken kuoli sinä vuon
Al-Khwarizmi

**Al-Khwarizmi** on keskiaijan IX vuozisuan eräs kuulužimis tiedomiehis, matemuatiekku, tiähtientiijustelii, muantutkii da histouriekku. 

## Elos
 
Tieduo tutkijan elokses on säilynyh ylen vähä. Arvatah, ku häi oli roinnuhes Hivas vuvvennu 783. Hänen roindumuannu on Horezm, kudai kuului nygözen Uzbekistuanan da erähih Turkminien mualoih. Tutkijan kuolenduvuvvennu pietäh 850 vuottu. 

## Tiedoruado

Al-Khwarizmi oli roinnuhes tiijon da kul’tuuran tärgielöinny nosto- da kehitysvuozinnu. Roindumual häi tuttavui indielazeh da gretsielazeh tiedoh, ruadamah Bagduadah tuli jo opastunnuonnu da maltajannu tutkijannu. Sie häi eli da ruadoi enimän omas elokses da halif Al-Mamunan aigah (813-833) oli ”Viizahuon koin” piälikönny. ”Viizahuon kodi” oli kui Tiedoakadeemii, kus ruattih tiedomiehet Siiries, Jegiptas, Persies, Horasanas da Maverannahraspäi. Sit oli suuri kirjasto, kus ruokos oli vahnua kirjutustu, da observatourii. Sit arabien kielele kiännettih monii gretsielazii filosouffizii da tiijollizii ruadoloi. Al-Khwarizmi kyzyttih luadimah instrumentoi muan tilavuksen da piduhuon ymbärysmiäriämizekse. Arvatah, ku vuvvennu 830 Al-Khwarizmi kirjutti enzimäzen tundietun arabielazen traktuatan algebras. 

## Suavutukset

Al-Khwarizmi enzimäine ezitti algebrua iččenäzenny tiedoalannu liinii- da nellikköuravnenieloin laskendas, luadi nämmien uravnenieloin lajittilun. 

Tiedomiehen ruavot arabien kielespäi kiännettih latinan kielele, sit uuzile jevroupan kielile. Niidy otettih matemuatiekan opastuskniigoin pohjakse. 

Tiähtientiijos tiedomies kirjutti äijy hyviä tutkimustu. Niilöis häi saneli kalenduarois, planietoin sijoittumizen miäriändäs, luadi astrolougizii taulukkoloi, sellitti kuudamazen nägevytty. 
Muantiijon alal Al-Khwarizmi kirjutti ”Muan kuvuamizen kniigan”. Sit oli muailman kuvuamistu, kartu da tärgielöin kohtien koordinuattoin luvettelo.