open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makarov, Grigori Nikolajevič

**Grigorii Nikolajevič Makarov** (23. pakkaskuudu 1918 - 21. sulakuudu 1972) – nevvostolaine tiedomies, filologu, etnougraffu, fennougristu, ven’a-karjalazen da karjala-ven’alazen (livvin murdehen) sanakniigan luadii.

## Eloskerdu
Rodivui 23. pakkaskuudu Sammatuksen kyläs Anuksen piiris karjalazeh pereheh. Sai korgeiškolaopastuksen, oli enzimäine sammatukselazis, ken  sai korgeiškolaopastuksen. Loppi aspirantuuran, puolisti kandiduatan väitösruavon. Makarov ruadoi opastajannu, kanzallizien ilmoihpiästämölöin ylimiäräzenny korrespondentannu, Ven’an tiedoakadiemien Karjalan tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan tiedoruadajannu. Häi enämbän kahtukymmendy vuottu keräi da tutki karjalastu kielimaterjualua, piästi ilmah mondu tiedokirjutustu da kirjua.  

## Bibliogruafii
* Русско-карельский словарь. — Петрозаводск. 1975.
* Словарь карельского языка (ливвиковский диалект): Около 20 000 слов / Под редакцией канд. филол. наук И. В. Сало и канд. филол. наук Ю. С. Елисеева; Сост. Макаров Г. Н. — Петрозаводск: Карелия, 1990. — 495 с. // ИЯЛИ КарНЦ РАН
Sanakniigu jullattih Makarovan kuoltuu. Sanakniigu voibi löydiä pdf-formuatas Karjalan tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan saital: http://resources.krc.karelia.ru/illh/doc/redkie/makarov_dict_ocr.pdf 
* Карельские пословицы, поговорки, загадки. 1959
* Образцы карельской речи. 1969. Tämän kirjan Grigorii Makarov luadi yhtes Vladimir R’agojevanke. Kirjas on saneltu kyläläzien ruadolois, nahkan ruandas, kasken ajandas, pelvahan kazvatandas. Sidä paiči on itkuvirty, suarnua, častuškua, sananpolvie da sananpiädy. Net on kirjutettu liygiläzis.
* Статья Карельский язык, в кн.: Языки народов СССР. 1966
* Priäžän lyydiläzet sananpolvet. Kirju piästettih ilmah Suomes vuvvennu 1971 Suomelas-ugrilazen seuran kannatuksel. Kirju on kahtel kielel: suomekse da karjalakse.
* 
Jälles Grigorii Makarovan kuolendua nägi päivänvalgien vie kolme kniigua, kudamien pohjannu on Makarovan kerätty materjualu. 

* Karjalazet sananlaskut da sananpiät. Petroskoi. 2009.
* 
* Karjalazet sananpolvet da sananpiät. Petroskoi. 2011. 
* 
* Priäžan lyydilaižed sananpolved. Petroskoi. 2012. Kniigan pohjannu on Suomes ilmah piästetyt Priäžän lyydiläzet sananpolvet -kirjan materjualu.
Pohjas-Makedounii

**Pohjas-Makedounii** libo **Pohjas-Makedounien tazavaldu**, libo *Makedounien tazavaldu* on Liideh-Jevroupan valdivo, kudai sijoittuu Balkanan niemimual. Se on syväinmuavaldivo (se ei ole meren rannal). Pohjazes se rajoittuu Kosovon tazavallanke da Serbienke, päivänlaskus – Albuanienke, suves – Gretsienke, päivännouzus – Bolguarienke.

Pohjas-Makedounien piälinnu on Skopje. Muan pinduala on 25 333 km². Rahvahan lugumiäry on 2 057 284 hengie.
Maksankarvaine

**Maksankarvaine** väri aistitah, konzu nägösistieman piäozin ruskiele da ozittain vihandale valgole herkät tappisolut ollah aktiivizet.

Maksankarvastu mualii voibi luadie sevoittajen mihtah kelduruspakkoh sävyh mustua pigmentua. Televiizoran da tiedokonehen näytöl maksankarvastu nägyy silloi, konzu RGB-värivalgolois ruskei (R) ja vihandu (G) ollah valgoarvol, sanommo, 150 da 75, da sinine (B) on 0. Maksankarvazen mužavus rippuu suuresti sežo sen ymbäril olijan alovehen valgoastehes.
Mal'tu

**Mal'tu** (mal't. da angl. Malta) libo **Mal'tan tazavaldu** (mal't. *Repubblika ta' Malta*, angl. *Republic of Malta*) on suarivaldivo Välimeres.

Valdivollizet kielet ollah mal'tan da anglien kielet.

Tazavallan piälinnu on Valletta. Muan pinduala on 316 km². Rahvahan lugumiäry on 493 559 hengie (2019).
Malaizii

**Malaizii** (malaiz. Malaysia) on valdivo Liideh-Azies. Malaizii on kahtes ozas, kuduat jagau Suvi-Kitain meri. Päivänlasku-Malaizii (perindölline nimi on Malaja) sijaiččou Malakka-niemimuan suvipuolizes da sen suarilois. Pohjazes Malaja rajoittuu Thaimuanke, merel Singapuranke da Indonezienke. Päivännouzu-Malaizii (perindölline nimi on Sabah da Saravak) sijaiččou Kalimantan-suaren pohjazes ozas da sen suarilois. Pohjazes se rajoittuu Bruneinke da suves Indonezienke, merel Filippinoinke. 

Malaizien piälinnu on Kuala-Lumpur. Muan pinduala on 330 803 km². Rahvahan lugumiäry on 30 987 000 hengie.
Malavi

**Malavin tazavaldu** (vuodessah 1964 Nyasaland) on valdivo Päivännouzu-Afriekas. Liidehes se rajoittuu Mozambikanke, päivänlaskus Zambienke, pohjazes Tanzanienke. Päivännouzuraja Mozambikanke fa Tanzanienke menöy Njasa-järven myöte. Virralline kieli on anglien kieli. Piälinnu on Lilongve. Muan pinduala on 118 484 km². Rahvahan lugumiäry on 22 224 282 hengie.
Maldiivat

**Maldiivat** (mald.ދިވެހިރާއްޖެ) libo Maldiivoin tazavaldu (mald. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ  [divehi raːɟɟeːge ɟumuhuːrijjaː]) on valdivo Suvi-Azies. Maldiivat sijaitah Indien valdumeren atolois, kuduat ollah suvehpäi Indiespäi. Maldiivoin tazavallan piälinnu on Male. Muan pinduala on 298 km². Rahvahan lugumiäry on 341  256 hengie. Virralline kieli on maldiivoin kieli.
Mali

**Mali**, virrallizesti **Malin tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Se on syväinmuavaldivo. Päivänlaskus se rajoittuu Senegalanke, pohjazes Mavritanienke da Alžiranke, päivännouzus Nigeranke, liidehes Burkina-Faso, suves Kot-d’Ivuaranke da Gvineanke. Virralline kieli on frantsien kieli. Piälinnu on Bamako. Muan pinduala on 1 249 192 km². Rahvahan lugumiäry on 19 553 397 hengie.
Malinavarakku

**Malinavarakku** () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku. Se on Malinavarakan kyläkunnan haldivolline keskus.

Pos’olku sijoittuu 25 kilometrin piäs pohjazeh Louhespäi.

## Histourii

Se perustettih 1920-luvul kaivospos’olkannu.

1930-luvul Braunkov V.K. avai suuren sl’udukaivoksen. Täs ruadoi muailman syvin sl’udukaivos.

## Rahvahan lugumiäry

## Talovus

2000-luvulpäi algajen pos’olkas salvattih kaivokset, sendäh gu loppiettih sl’udukaivamizen.

## Infrastruktuuru

* Poštu
* Laukat
* Kul’tuurutaloi
* Alguškola
* Lapsienpäivykodi
* Kirjasto
Manasteri

**Manasteri** (grec. μοναστήριον *monastērion*) on libo rakendus libo rakenduksien joukko, kus eläy uskondolline kollektiivu. Manasterilois eletäh tarkoin siändölöin mugah sluužijen da kunnivoijen jumalii. Tavan mugah manasteris eletäh vaigu naizet libo miehet. Naispuolistu manasteris eläjiä kučutah *manuahin’u*, miespuolistu – *manuahu*.

## Sanan alguperä

Sana *manasteri* tulou grecien kielespäi da merkiččöy kohtua, kus ristikanzat eletäh yksin. Sen pohjannu ollah sanat *monos* ’yksin’ + *tērion* ’kohtu’. Allunperin kai hristianskoit manuahat elettih erakoinnu.

## Lähtehet
* 
### Viittehet
Mandariinusorzu

**Mandariinusorzu** (*Aix galericulata*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 41-49 cm
**Siibien agjuväli:** 65-75 cm
**Paino:** 444-500 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
Mansin kieli

**Mansin kieli** (mansin kieleh *маньси/моаньсь*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului ugrilaine kieli.
Mao Zedong

**Mao Zedong** (26. talvikuudu 1893, Šaošan’ – 9. syvyskuudu 1976, Pekin) oli kitailaine poliitiekku, kommunistu, maolaižuon piäteourietikku.
Nuorennu Mao liityi Kitain kommunistizeh partieh. 1930-luvul Maos tuli Ts’ansin muakunnan kommunistizien alovehien johtai. Häi duumaičči, gu Kitaih niškoi pidäy luadie erinomaine kommunistine ideolougii. Mao johti kommunistat voittoh Kitain rahvahienvälizes voinas da 1. ligakuudu perusti Kitain rahvahan tazavallan. Kuolendassah Mao Zedong oli muan liderannu. Kitais händy kučuttih nimikse «Nelli suurdu»: «Suuri opettai, Suuri johtai, Suuri ylikomandiiru, Suuri rul’amies». Maon paginois da kirjutuksis kerätty muga sanottu Pieni ruskei kirju on arvosteluloin mugah muailman histourien painetuin tevos Biblien da Koranan jälgeh. Sendäh Mao on sežo muailman lugietuin poliittine kirjuttai.

Vuvven 1943 algajen kuolendassah Mao Zedong oli Kitain kompartien paginanvedäjänny da sežo vuozinnu 1954-1959 häi oli Kitain rahvahan tazavallan paginvedäjänny. Mao pidi monet kuulužat kampuanit, ezimerkikse «Suuri hyppy» da ”Kul’tuuran vallankumovus” (1966-1976), kudualoin periä kuoltih miljonoi hengie.

Mao Zedungan aigua Kitais piettih repressielöi, kudualoi kritikuittih monet valdukunnat. Sežo sil aigua oli Mao Zedongan hengikul’tu.
Marcel Proust

**Valentin-Louis-Georges-Eugène-Marcel Proust** libo **Marcel Proust** ([maʁsɛl pʁust]; 10. heinykuudu 1871 Auteuil Francii – 18. kylmykuudu 1922 Pariižu Francii) oli francielaine kirjailii. Hänen tunnetuin tevos on *À la recherche du temps perdu* ("Kavonnuttu aigua eččimäs").

Proust rodiihes Auteuilas lähäl Pariižua kuulužan liägärin da epidemiologan Achillle Adrien Proustan pereheh.

Seiččeiozahizen romuanan Kavonnuttu aigua eččimäs enzimäine painos piäzi ilmah vuozinnu 1913-1927. Romuanan enzimäizet nelli palua piästih ilmah Proustan eläjes. Kolme jälgimästy palua oldih läs valmehet kirjailijan kuolles, da net piästih ilmah Proustan kuoleman jälles hänen vellen toimitettunnu.

## Bibliogruafii

* *Portraits de femmes*
* *Les plaisirs et les jours*, 1896
* *À la recherche du temps perdu*, 1913–1927
** *Du côté de chez Swann*, 1913
** *À l'ombre des jeunes filles en fleur*, 1918
** *Le côté de Guermantes*, 1920
** *Sodome et Gomorrhe*, 1922
** *La prisonnière*, 1923
** *Albertine disparue*, 1925
** *Le temps retrouvé*, 1927
* *Pastiches et mélanges*, 1919
* *Contre Sainte-Beuve*, 1954
* *Jean Santeuil*, 1954 (jäi kesken)

## Aihies muijal
* Biografii (franciekse)
* Proustan tevoksii Gutenberg-projektas

## Lähtehet
Marco Polo

**Marco Polo** (1254 – 8. pakkaskuudu 1324) oli venetsielaine kauppumies da tutkimusmatkailii. Händy tunnetah hänen matkukerdomukses *[[Marco Polon matkat]]*, kuduas häi sanelou omas matkas šulkutiedy pitkin Kiinah 1271. Kniigu on enzimäine jevroupalazen omih kogemuksih pohjah kirjutettu matkukniigu Kiinas. Marco Polon mugah häi terväh piäzi Kiinua sillozen mongoluhalliččijan Kublai-haanan suozivoh da luadii äijän matkua ymbäri liideh-Aazies.

Marco Polon sugu oli lähtözin Dalmatiaspäi, nygözes Horvatiespäi, sillozen Venetsien mualoilpäi. Polot muutettih Venetsieh da ruvettih kaupiččemah. Myöhembä Polot kaupittih tavaroi äijis kohtis ymbäri Välimerdy.

## Muudu

Marco Polon mugah on nimetty Marco Polon kanzoinväline lendoazemu Venetsies.

## Lähtehet

## Kirjalližuttu
* Polo, Marco Marco Polon matkat, Suomeksi toimittanut ja johdannon sekä selitykset kirjoittanut Aulis J. Joki. 2. painos (1. painos 1957),Helsinki: WSOY, 2002, ISBN 951-0-26707-4.
* *Marko Polon matka*, kuvitus: Piero Ventura, teksti: Gian Paolo Ceserani; suom. Renne Nikupaavola. Weilin + Göös, 1980 ISBN 951-35-2143-5.

## Aihies muijal

* Antti Ruotsala: Marko Polo: nojatuolimatkaaja vai Khubilai-kaanin korkea-arvoinen virkamies?. Tieteessä tapahtuu 6/1997.
* Antti Helin: Marko Polon matkat, totta vai tarua? Kerranelamassa.fi.
Marie Curie

**Marie Salomea Skłodowska-Curie** (maʁi skwɔˈdɔfska-kyʁi, roindua myöte *Maria Salome Skłodowska* [ˈmarja salɔˈmɛa skwɔˈdɔfska]; 7. kylmykuudu 1867 – 4. heinykuudu 1934) oli pol’šalaine fiizikku (hänel oli sežo francien kanzalližus), hiimikku da Nobel-palkittu radivoaktivižuon tutkii.

Marie Curie sai juatun Nobelan fiiziekanpalkindon vuvvennu 1903 yhtes Pierre Curien kel. Marie Curie sai sežo Nobelan hiimienpalkindon vuvvennu 1911, Davy-medalan vuvvennu 1903 da Matteucci-medalan vuvvennu 1904.

Alguaineh curium on nimetty Marie da Pierre Curien mugah.

## Kirjalližuttu
* 
* 
* 
* 
## Lähtehet
* Curie, Eve: Äitini Marie Curie. Teoksessa 
* 
* 
* 

## Aihies muijal
* Marie and Pierre Curie and the Discovery of Polonium and Radium. Kirjutus Pierre da Marie Curien elokses dai radiuman löydämizes. Nobel-fondu.
Marjatta Kurenniemi

**Lea Marjatta Kurenniemi** (omua suguu Mikkola; 7. oraskuudu 1918 Helsinki – 14. kylmykuudu 2004 Taipalsaari) oli produktivnoi suomelaine lapsien- da nuorienkirjuttai.

Kurenniemi piäzi studentakse vuvvennu 1938 da opastui suomen kieldy Helsingin yliopistos. Kurenniemen enzimäine tevos oli vuvvennu 1946 ilmah piässyh suarnuromuanu *Pukke Punamuurahaisen seikkailut*. Tunnetumbii Kurenniemen tevoksii ollah *Onneli da Anneli* -kniigat. Saara Cantellan ohjatut kinot ''Onneli ja Anneli'' (2014) da *Onnelin ja Annelin talvi* (2015) pohjavutah Kurenniemen kniigoih.

Kurenniemi sai Topelius-palkindon vuozinnu 1954, 1967 da 1987, valdivon kirjallizuspalkindon (Suomi) vuozinnu 1976 da 1981 da Pro Finlandia -medalin vuvvennu 1969. Lizäkse häi sai Tirlittan-palkindon vuvvennu 1999 da taijon valdivonpalkindon (Suomi) 2003.

Marjatta Kurenniemel da filosoufien douhturi Tauno Kurenniemel oli viizi lastu.

## Tevoksii

* Pukke Punamuurahaisen seikkailut (Valistus, 1946, suarnuromuanu)
* Unikon satuja (WSOY, 1947, suarnukerävys)
* Sadepäivän satuja (Valistus, 1947, suarnukerävys)
* Varjo kalliolla (Valistus, 1948, brihoin šeikkailukniigu)
* Jannun ihmeelliset seikkailut (Valistus, 1949, lapsienkerdomus), 2. painos Jannu-vasikan ihmeelliset seikkailut (1978)
* Oli ennen Onnimanni (Valistus, 1953, suarnuromuanu)
* Kuinka-Kum-Maa on kaikkialla (Tammi, 1954, suarnuromuanu)
* Antti Karoliina ja muita hassuja satuja (Valistus, 1954, suarnukerävys)
* Puuhiset (Tammi, 1955, suarnuromuanu)
* Matka Kauas-Maahan (Valistus, 1956, suarnukerävys)
* Kuu omenapuussa (Valistus, 1958, suarnukerävys)
* Kesälintu (WSOY, 1959, tyttölöin kniigu)
* Varpusprinsessa (Valistus, 1964, suarnukerävys)
* Kaksi kukkopilliä (yhtes Kaija Pakkasen kel, WSOY, 1968, runokniigu)
* Kaukana täältä (WSOY, 1972, suarnukerävys; kogovus kaunevimbii suarnoi)
* Leenan sininen päivä (WSOY, 1975, lapsien argikerdomus)
* Pilvipaimen (WSOY, 1976, suarnukerävys)
* Vaari (WSOY, 1976, Tenavakerho)
* Höpsökärpänen (Weilin+Göös, 1980, suarnukerävys)
* Seitsemän meren tuolla puolen (WSOY, 1980, suarnukerävys)
* Joulun ikkuna (Weilin+Göös, 1984, suarnukerävys)
* Marjatan satuja (WSOY, 1992, suarnukerävys)
* Kolme kissimissiä ja muita runoja (WSOY, 1995, runokerävys)

**Onneli ja Anneli -sarju**
* Onnelin ja Annelin talo (WSOY, 1966)
* Onnelin ja Annelin talvi (WSOY, 1968)
* Onneli, Anneli ja orpolapset (WSOY, 1971)
* Onneli, Anneli ja nukutuskello (WSOY, 1984)
* Putti ja pilvilaivat (WSOY, 1987)
* Putti Puuhkajasaarella (WSOY, 1989)

## Lähtehet
Marjuvezi

**Marjuvezi** libo **morsu** on Ven'an da Estounien perindölline guazutoi alkogoulitoi juomine.

Marjuvetty luajitah pohjazis meččymarjois, enimyölleh buolas da garbalos. ”Jevgeni Onegin”-romuanas muanitah buoluvetty, kuduadu suadih kuadajen vetty muarjoih. Vilulois podvualois astiet moizen vienke säilyttih kodvan. Moniloin retseptoin mugah morsua enzin keitetäh da sit viluskoitetah.

Zavodoil morsua luajitah tavan mugah hapannuzis mehulois, zuaharisiruopas da vies.
Mark Twain

**Mark Twain** (tovelline nimi Samuel Langhorne Clemens; 30. kylmykuudu 1835, Florida, Missuri, Amerikan Yhtysvallat — 21. sulakuudu, Redding, Konnektikut, Amerikan Yhtysvallat)
Markukagluhanhi

**Markukagluhanhi** libo **mustuhanhi** (*Branta bernicla*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 55-62 cm
**Siibien agjuväli:** 105-117 cm
**Paino:** 860 - 1250 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
Marky Ramone

**Marky Ramone** (oigiel nimel **Marc Bell**, 15. heinykuudu 1956 New York, Yhtysvallat) oli Ramones-bändin barabuanistu vuozinnu 1978–1983 da 1987–1996. Marky yhtyi Ramonesah vuvvennu 1978 alguperäzen barabuanistu Tommy Ramonen lähtiettyy joukkovehespäi. Vuvvennu 1983 Marky eroitettih bändis hänen liijan algoholan käytön täh, no häi tuli järilleh vuvvennu 1987 Richie Ramonen lähtiettyy joukkovehespäi.

Enne Ramonesua Marc Bell luadi kaksi al'bomua Dust-nimizen hard rock -joukkovehen kel 1970-luvun allus. Vuvvennu 1977 häi soitti Richard Hell & the Voidoidsan al'bomal *Blank Generation*.

Hän ruadoi sežo Misfits-bändin barabuanistannu vuozinnu 2001–2004. Ližäkse häi on soittanuh ezimerkikse joukkovehis
Marky Ramone And The Intruders, Marky Ramone & The SpeedKings da Osaka Popstar.

Hänet nimitettih Rock and Roll Hall of Fameh Ramones-joukkovehen jäzenenny vuvvennu 2002. Ližäkse häi sai Ramones-jäzenenny Grammy-palkindon eloksenruavos 2011.

Hänen kirjutettu kirju hänen elokseh näh piäzi ilmah pakkaskuus 2015.

## Lähtehet
Marokko

**Marokko** libo **Marokon kuningaskundu** on valdivo Pohjois-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Välimerenke, päivänlaskus Atlantan valdumerenke. Gibraltaran salmi eroittau Marokon Jevroupas. Päivännouzus da liidehes Marokko rajoituuu Alžiranke, suves Päivänlasku-Saharanke. Virrallizet ollah tamazight da arabien kielet. Piälinnu on Rabat. Muan pinduala on 446 550 km². Rahvahan lugumiäry on 32 649 130 hengie.
Maršallansuaret

**Maršallansuaret** libo Maršallansuariloin tazavaldu () on Tyynenmeren valdivo, kudai sijoittuu Mikronezies. Yhtysvallat avuttau Maršallansuarile den’gu- da puolistusdielolois (niilöil on den’gu- da puolistusliitto).

Päivänlaskus da lounuas se rajoittuu Mikronezien liittovaldivon alovehvezilöinke, suves – Kiribatin alovehvezilöinke, muulois ozis – Tyynenmeren neitrualizien vezialoinke. Randuviivan pitkevys on 370,4 km. Muan pinduala on 181,3 km². Rahvahan lugumiäry on 53 158 hengie (v. 2011). Piälinnu on Madžuro.
Matematiekku

Sana **matematiekku** (grec. μαθηματικά, ’mathēmatiká’) tulou grecien sanas μάθημα (máthēma), kudai tarkoittau tiijonalua, tieduo libo opastundua. Matematikkua merkiččii grecienkieline sana μαθηματικός (mathematikós) tarkoittau ”himokas opastumah”.
Matematikku

**Matematikku** on matematiekan tutkii da azientundii. Matematiekas opastunnuot ollah tavan mugah ruavos opastajannu, tutkijoinnu yliopistolois, it-alal libo tevolližuon palvelukses, ezimerkikse strahouhkumatematikkannu strahouhkuyhtivölöis. Puhtahat matematikat pyrritäh kehittämäh uuttu matematiekkua aijemban pohjale, ku tovendajat matematikat luajitah matemuatillizii malliloi käytändön probliemois da tutkitah nenga suaduloi malliloi. Mainittavu vuitti matematiekkua yliopistos opastunnuzis ruatah školis opastujinnu.  

## Lähteet
Matrossu

**Matrossu** on pos’olku Karjalan tazavallas Priäžän kanzallizes piiris. Se on Matrosan kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoittuu 28 kilometrin piäs Petroskoispäi päivänlaskuh. Pos’olkas on voinal (1941 – 1945) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin  kalmu. 

Pos’olku perustettih vuonnu 1929, konzu täs rakendettih tazavallan enzimäine Matrosan meččypunktu. Nygöi sidä ei ole. Kylännevvosto roih 5. pakkaskuudu v. 1932. Enne Matrosas eli suomelazii, kuduat muutettih täh Kanadaspäi.

## Matrosan rahvahan lugumiäry

Vuonnu 1905 pos’olkas eli 14 hengie.

Pos’olkas on škola.  Vie täs on Tazavallan mielitaudibol’ničču (920 koikkua). Se avattih vuonnu 1986. Se on suurin mielitaudibol’ničču Karjalan tazavallas.
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō** (, tavan mugah vaiku **Bashō**, 1644, Ueno – 28. kylmykuudu 1694, Osaka Japounii) oli Edo-kavven Japounien kuulužin runoilii. Hänen eläjes händy tunnettih hänen *haikai no renga* -runotevoksis, no tänäpäi häi on tunnustettu lyhyön da selgien haiku-runohuon muasterikse.

Bashō ruadoi opastajannu, no hylgäi linnalazen eloksen da gul'aičči ymbäri muadu päivänlaskuh, päivännouzuh da loitos pohjazeh ku suaha innoitustu kirjutuksih.

Bashō voimatui da kuoli 50-vuodehizennu hänen opastujien ymmärdettynny. Hänen jälgimäine voimattomuon aigah mustoh kirjattu runo oli:

:*Tabi ni yande / yume wa kareno wo / kake meguru*
::Voimatun matkal / minun mieli gul'aiččou / kuival ruohopellol. [1694]

## Tevokset

* *Kai ōi* (1672)
* *Minashiguri* (1683)
* *Nozarashi kikō* (1684)
* *Fuyu no hi* (1684)
* *Haru no hi* (1686)
* *Kashima kikō* (1687)
* *Oi no kobumi* tai *Utatsu Kikō* (1688)
* *Sarashina kikō* (1688)
* *Arano* (1689)
* *Hisago* (1689)
* *Sarumino* (1689)
* *Saga nikki* (1691)
* *Bashō no utsusu kotoba* (1691)
* *Heikan no setsu* (1692)
* *Sumidawara* (1694)
* *Betsuzashiki* (1694)
* *Oku no hosomichi*(1948)
* *Zoku sarumino* (1698)

## Aihies muijal
* Matsuo Bashô, Classical Japanese Database. (angliekse)
* Interpretations of Basho, Haiku Poets Hut. (angliekse)
* Howard Norman: On the Poet’s Trail. National Geographic Magazine, helmikuu 2008. (angliekse)
* On the Poet’s Trail, National Geographic Magazine. (angliekse)
* Takarai Kikaku: An Account of Our Master Basho's Last Days. (angliekse)
* Esa Mäkijärvi: Rauhallisen runouden edelläkävijä. Kiiltomato.net 11.7.2012. (suomekse)

## Lähtehet
* Lehtiviite|Tekijä=Carter, Steven|Vuosi=1997|Otsikko=On a Bare Branch: Bashō and the Haikai Profession|Julkaisu=Journal of the American Oriental Society|Vuosikerta=117|Numero=1|Sivut=57–69| Osoite=http://www.jstor.org/sici?sici=0003-0279(199701%2F03)117%3A1%3C57%3AOABBBA%3E2.0.CO%3B2-%23|doi =10.2307/605622 | Kieli=en
* Kirjaviite|Tekijä=Ueda, Makoto|Nimeke=Matsuo Bashō|Julkaisupaikka=Tokyo|Julkaisija=Kodansha International|Vuosi=1982
|Tunniste=ISBN 0-87011-553-7 | Kieli=en
* Kirjaviite|Tekijä=Kokusai bunka shinkōkai (国際文化振興会)|Nimeke=Introduction to Classic Japanese Literature|Vuosi=1948|Julkaisija=Kokusai bunka shinkōkai|Julkaisupaikka=Tokyo | Kieli=en
Mavriki

**Mavriki**, virrallizesti **Mavrikin tazavaldu** on suarivaldivo Päivännouzu-Afriekas. Se sijaiččou Indien valdumeren lounasozas. Valdivoh kuulutah Maskarenoin suariston suurin Mavriki-suari, Kargados-Karahos-suaristo, Alagelan suaret da monet pienet suaret. Piälinnu on Port Lui, kudai sijaiččou Mavrikin suarel. Muan pinduala on 2040 km². Rahvahan lugumiäry on 1 295 789 hengie.
Mavritanii

**Mavritanii** libo **Mavritanien islamilaine tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Atlantan valdumerenke, luodehes Päivänlasku-Saharanke, lounuas Senegalanke, koillizes Alžiranke, suves da päivännouzus Malinke. Virrallizet kielet ollah arabien da frantsien kielet. Piälinnu on Nuakšot. Muan pinduala on 1 030 700 km². Rahvahan lugumiäry on 3 359 185 hengie.
Max Plank

**Maks Karl Ernst L’udvig Plank** (; 23. sulakuudu 1858 Kil’, Germuanii – 4. ligakuudu 1947 Göttingen, Germuanii) – germuanilaine fizikku-teoretiekku, kvantufiziekan perustai, Nobel’-palkindon suaju (1918). Prussien tiedoakademien ozanottai (1894) da monien ulgomualazien tiedoseuroin da tiedoakademieloin ozanottai. Mondu vuottu Plank oli germuanilazen tiijon johtajannu.

Plank tutkii termodinamiekkua, lämbösuvastustu, kvantuteouriedu, optikkua. Termodinnamiekan tostu zakonua Plank miäritti entroupien kazvamizen perustehennu da käytti sidä fiziekan hiimien erilazien ruadoloin laskemizeh niškoi. Termodinamiekkua da sähködinamiekkua käyttäjen häi tutkii tazastu lämbösuvastustu. Plank keksi Plankan formulan da sellitti energien da tevon kvantoi, mi avvutti kehittiä kvantufiziekkua. Plank enzimäzenny kirjoitti rel’ativizen yksikön dinamiekan uravnieniet. Sežo häi tutkii fuazutilan struktuuran probliemua da kavantusistiemoin statistiekallistu mehaniekkua. Monet ruavot koskietah tiijön histouriellizien, metodoluogiellizien da filosoufiellizien aspektoi. Tiijönfilosoufies hänet mustetah muga sanotus Plankan perustehes. Sen mugah vahnembat tiedomiehet vähembi hyväksytäh uutuu tieduo miguy nuorembat.

Plankan johtol monet kuulužat tiedomiehet aloittih omua virgua, ezimerkikse Maks Abragam, Maks fon Laue, Morits Šlik, Ernst Lamia, Valter Bote da muut. Omien luvendoloin mugah Plank kirjoitti mondu opastuskniigua.
Maču Pikču

**Maču Pikču** (kečuakse Machu Pikchu, «vahnu vuori» libo «mäin piä») on muinaine inkulinnu Perus Suvi-Ameriekas. Vuvven 2007 Maču Pikčus rodih Unescon muailnanperindöobjektu.

## Sijoitandu da rakendukset
Maču Pikčus sijaiččou 2 430 metrin korgevuos troppizen vuoristomečän keskel. Linnu sijaiččou lähäl Urubamba-joven alangos Inkuvaldukunnan Kusko-piälinnua. Sie on temppelilöi, halliččijandvorču, eländykodii da aittoi. Kaikkien ylembänny on Intin libo päiväzen temppeli. Maču Pikčus on läs 200 rakendustu. Linnas da sen ymbäristös eläy läs 1200 hengie, piädielos naizii, lapsii da pappiloi.

## Histourii
Maču Pikčus srojimine algoi läs vuvvennu 1440. Inkuhalliččii Pakačutek nosti linnan Päiväzen kul’tan toimiloih niškoi. Linnale pidi olla valloittamatoi, sendäh gu se sijaiččou ymbäri pal’l’ahan kallivon da rotkoiloin. Ga vuvvennu 1572 inkat hyllättih linnan espuanilazile. Hylgiämizen jälgeh linnu unohtui kodvakse. Enzimäine tundiettu Maču Pikčuh käynnyh ulgomualaine oli yhtysvaldaine Hiram Bingham 24. heinykuudu 1911. Bingham kirjoitti Maču Pikčus tevoksen da vei siepäi kodimuan muzieloih erillizii ezinehii. National Geographic luadi Maču Pikčus erikoisnoumeran sulakuus 1913, da linnu sai muailman kuulužuon.

## Turizmu
Maču Pikču on yksi Suvi-Ameriekas tärgiemis arheolougiellizis keskuksis da se on ylen tindiettu turistuobjektu Perus. Joga vuottu Maču Pikčuh kävyy 400 000 turistua da niilöin miäry kazvau. Unescon mugah nengoine suuri turistumiäry varaittau kohtan säilymizeh.
Mašin

** Mašin ** libo **avtomašin** (muinasgriekankieles αὐτο - *iče* da latinankieles - *liikkuju*) on ajonevvo, autoajonevvo, kudai ajau ilmai rel'sua. Mašin vedäy ristikanzua da rahtii da monis mualois se on enzimäzel sijal.

Nygyaigaine mašin on luajittu 15-20 tuhandes čuastis, kudualois 150-300 ollah tärgevimät da kallehembat.

On olemas hengimašin, gruuzumašin, avtoubussu, trolleibussu. Traktoru da motosiklu ei olla mašinat.

## Mašinoin lajittelu

Hengimašin on mašin, kuduan massu on vähembi 3500 kiluo da sie on 1-8 (yhtes mašinohjuajanke) da sil suau vediä matkutavaroi. Hengimašinat voijah olla salvatun kuzovanke (sedanu, limuzinu, kupe, hetčbeku, universualu, furgonu da pikkuavtoubussu) da kuzovanke, kuduan yläozan suau ottua iäre (kabriolettu, rodsteru, lando da faetonu).

Gruuzumašin (gruzoviekku) on mašin, kuduas vietäh gruuzoi.

Suuri gruuzumašin (fura, avtopojezdu) on mašin, kuduan massu on 12 tonnua da levevys on enämbi 2,5 metrua.

Vnedorožniekku on mašin, kudual suau ajua kaikien lajin dorogoil, niilöin joukos kivittämättömäl muadorogal. Vnedorožniekal on surembi klirenssu.

Baggi on kebjei vnedorožniekku hiekal ajandan niškoi.

Pikappu on gruuzu-matkustajan mašin, kudual on avvattu platformu gruuzan niškoi. Sen gruuzannostamizen kygy on 150-4500 kiluo.

Sportumašin on mašin, kudual voi ajua täytty vauhtii, sil on vägevy motor.

Kilbumašin - mašin, kudai on luajittu avtokilbailun niškoi.

Avtobussu - mašin, kudai on luajittu 8 libo enämbän matkustajan viendän nškoi. Se ei ole trolleibussu.

Trolleibussu - mašin, kudai on luajittu 8 libo enämbän matkustajan viendän nškoi. Se ajau sähkön avul.
Maido

**Maido** on imettäjien nännilöispäi libo maidorauhnoispäi erittämy nestemäine aineh, kuduan tarkoitus on syöttiä imettävii.

Paginkieles tavan mugah maijol tarkoitetah lehmän maiduo. Lehmänmaijon ližäkse vie vuohen, lambahan da vezibuivolan maido ollah talovuon da einehellizesti merkittävii. Vie hevon, verbl'uudan da oslan maiduo on käytetty ihmissyömizenny.

## Histourii

Maiduo on säilytetty hapattamal maidohappobakteerieloin libo drožein avul hapanmaijokse. Maiduo käytettih jo enne vuottu 6500 eaa. Padoih jiännyöt orguanizet jiändehet tovistetah, gu lypsämine oli suosittu alovehil, kudualois lehmät oldih tavallizimbii migu lambahat da vuohet.

## Maijon minerualuainehet

Maijos on äijy minerualuainehtu, ezim.: kal’tsiedu, magniedu, kaliedu, fosforua, hluorua da rikkii.

Kal’tsii on maijon ylen tärgei aineh. Sidä maijos on 100–140 mg%. Sen miäry riippuu lehmän syömizes, rovus da vuvvenaijas. Kezäl maijos on vähembi kal’tsiedu, kui talvel.

Fosforua maijos on läs 74–130 mg%. Sen miäry riippuu lehmän syömizes da rovus.

Magniedu maijos on vähän: 12–14 mg%. Se on tärgei aineh.

Kaliedu maijos on läs 135–170 mg%, natriedu 30–77 mg%, hluorua on 90–120 mg%.

## Maijon ominažuot

Hyvä maido on ilmai šakšuu da hiudalehii. Sen väri on valgei.

Maijon maguh da hajuh vaikutetah lehmän rodu, tervehys, syömine, maijon säilytysolot dmi.

## Maijon käyttämine

Maiduo käytetäh erilazien pudroloin valmistamizes. Sidä ližätäh čuajuh da koufeih. Maijos luajitah äijy syömisty, ezim. juustuo, sliuhkoi, kannatestu, ruahtuo, r’aženkua, ruahtomaijonvetty, kefiirua, bifidoukkua, jogurtua, hapainmaiduo imi. Pädöy maido piirualoin pastajesgi. Ezimerkikse vävvynpiirualoin kuorehii luajittih maijoi, lizättyy sih suolua da jauhuo. 

## Mielenkiindozet faktat

Äijien kanzoin starinois kuulužat jumalat juodih žiivattoin maiduo (ezim. Zevsua syötettih kozan maijol).

Vuonnu 1923 vägevy mies Bernard Manfadden kirjutti žurnualah kirjutuksen, kudamas häi kuččui vastelypsettyy maiduo tovvelizekse ”väin eleksiirakse”.
London

**London** on Yhtistynnyön Kunigaskunnan piälinnu.

## Histourii
London on vahnu linnu.

## Muantiedo
London on sijoitunnuhes muan keskiozas. Linnas poikki virduau Temza (Thames)-jogi.

## Linnan ozat
Londonan suurembii rajonoi on London City. Sie eläy läs 8,3 miljonua hengie.

Virallizesti London jagavuu 32 aloveheh.

Karjalan tazavallaspäi Londonah on 5000 kilometrii.

## Nähtävykset
Londonas on äijy nähtäviä, ezim. Big Ben.

## Lähtehet
Mehu

**Mehu** on juomine, kuduadu luajitah kypsis fruktois libo kazvoksis. Ga on vie olemas mehuloi, kuduat suajah erilazien heinien korzilois, juurilois da lehtilöispäi (ezim. mehu selderin korziloispäi). Mehuu juvvah läs kaikkies mualois.

Mehuloi juatah kolmeh lajih:

* Vastepuristettu mehu. Sidä luajitah puunandimis, konzu ostajat kačotah.
* Mehu, kuduadu puristetah kypsis fruktois libo kazvoksis. Sidä enzin muokatah (lämmitetäh) da sit valetah paketoih libo st’oklusäilytysastieloih.Tädä mehuu ei konservoija.
* Mehu, kuduadu luajitah väitetys mehus da vies.

Fruktumehut säilytetäh kaikkii vitamiinoi da minerualusuolii.
Net voijah olla:

* abrikoussumehu
* apel’siinumehu
* vinogruadumehu
* granuattumehu
* sliivumehu
* juablokkumehu (juomine, kuduadu luajitah juablokkois. Täs mehus on äijy zuaharii da minerualusuolua. Se on terveh juomine da avvuttau, konzu ezim. vačču kivistäy da verenpaine on korgei libo madal.)

Muarjumehulois on äijy einehellisty ainehtu da vitamiinoi.
Net voijah olla:

* križovniekkumehu
* čihoimehu

Kazvosmehut säilytetäh kaikkii vitamiinoi da minerualusuolii.
Net voijah olla:

* kapustumehu
* morkouhkumehu
* sv’oklumehu
* tomuattumehu
* tikvumehu

On vie olemas puumehuloi, ezim.:
* koivumehu
* kl’onamehu
Meksikku

**Meksikku** (), virralline nimi on Meksikan Yhtistynnyöt Valdivot (), on valdivo Pohjas-Amerikas. Pohjazes se rajoittuu Amerikan Yhtistynnyölöin Valdivoloinke, liidehes – Belizan da Gvatemalan kel, päivänlaskus ollah Kalifornien lahti da Tyyni valdumeri, päivännouzus Meksikan randoi pestäh Meksikan lahten da Kariban meren viet.
Muan pinduala on 1 972  550&nbsp;km². Rahvahan lugumiäry on 121 005  815 hengie (2015). Piälinnu on Mehiko. Virralline kieli on ispanien.
Merihanhi

**Merihanhi** libo **harmaihanhi** (*Anser anser*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 74-84 cm
**Siibien agjuväli:** 150-170 cm
**Paino:** 3-4,2 kg

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)
Merilohi

**Merilohi** (atlantiekanlohi, järvilohi) () on lohirovun kala.
Sen piduhus voi olla 1,5 metrii, paino – 43 kiluo. Elaijan suurin aigu on 13 vuottu. Eläy Atlantiekan valdumeren pohjazes ozas. Lohi kudou Portugalien, Ispanien, Barencin meren jogilois. 
Lohi eläy Ven’an Kuolan niemimuan sego Karjalan järvilöis – Imandras, Ylä-Kuittijärves, Keski-Kuittijärves, Ala-Kuittijärves, Nuokkijärves, Kamennoje-järves, Uikujärves, Seesjärves, Sandaljärves, Jänisjärves, Oniegas, Luadogas; Jevroupas – Norviegies, Ruočis, Suomes.
Lohikaloin olenduala on suuri. Se eläy Atlantiekan valdumeren pohjazes ozas sego Pohjazen jiämeren päivänlaskupuoles. 
Lohtu on Jevroupan rannikon suves Portugaliessah, koillizes – Karajogessah. Lohtu on Ven'an Murmanskan rannikon da Vienan meren jogilois, Pečoras, Baltien meren jogilois. Lohi hyvin kazvau meres, kus syöy kil'kukalua, salattii, seldii, kuor'oidu da tuulenkalua.
Lohi kudou jogilois. Sen kudupaikat ollah joven ylä- da keskiagjoin koskiloil. Atlantiekanlohen suurimbat luondokudupaikat ollah Šuojun joves, Umbajoves, Nivajoves da Kemijoves.
Merilohi voi olla rahvahan kazvattamizen objektannu.
Meritedri

**Meritedri** (*Melanitta nigra*) on sorzien heimoh kuului lindu.

## Muut nimet

Linduu kučutah sežo nämmil nimil:

* **Romiško** (Siämärves da Suojärves)
* **Vezitedri**
* **Muštašorža** libo **muštašorša** (Tunguol, Rugajärves da Uhtuol)

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 44-54 cm
**Siibien agjuväli:** 70-84 cm
**Paino:** 560-950 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Meänkieli

**Meänkieli** libo **torniojogialangonsuomi** on yksi suomen kielen murdehis libo baltiekkusuomelaine kieli. Ruočis se on viralline vähembistökieli. 

## Meänkieli da suomen kieli
Meänkieles on äijy sanua, kuduadu nygöi ei ole suomen kieles, libo tuli sih vuvven 1809 jälles. Meänkieles on enämbi ruočin sego saamelazien laihinsanua suomen kieleh verraten. Meänkielen fonolougii, morfolougii sego virkehoppi sežo erotah suomen kieliopis. Ga äijiä meänkielen eroitussanua on suomen kielen peräpohjalazis murdehis.

Jälgivuozinnu meänkieldy pietäh Ruočis erillizennu kielenny. Ga Suomes sidä pietäh suomen kielen murdehennu.

## Histourien tiijot
12. vuozisuas algajen Tornionalangon alovehes ruvettih elämäh suomelazet Päivännouzu- da Päivänlasku-Suomespäi. Vuonnu 1809, konzu Suomi liitettih Ven'ah, Tornionjogii myö menii raja jagoi Tornionlaakson kahteh ozah.

Vuonnu 1888 oli hyväksytty se piätös, kuduan mugah školis opastettih vaigu ruočin kieldy. Suomen kielen pagizemine kiellettih školis. Ajan roduteourit sanottih tože, ku suomelazet ollah alembastu ei-germuanielličstu rahvastu. Vuonnu 1957 voimah astui käsky, kudaman mugah niken ei voi kieldiä lapsii suomen kielel pagizemas. Sendäh gi äijät Tornionlaakson eläjät paistih ruočikse ku muamankielel, ga ei voidu lugie eigo kirjuttua suomekse. Opastajien mugah, lapsile olis kebjiembi opastuo ruočin kieleh, gu hyö parembi tiettäs muamankieldy. Ga äijät oldih tostu mieldy. Sendäh gi enne vuozii 1970 Tornionlaakson eläjil ei olluh omua kirjukieldy.

## Nygyaigaine meänkieli
Vuvven 2002 sulakuus algajen meänkieli on yhtenny viijes vähembistökieles Ruočis. Sil paistah Jällivaaras, Haaparannas, Kiirunas, Pajalas da Ylitornios. Ga kielen uudeh stuatussah huolimattah, vai 50 % virgumiesty tiedäy hyvin suomen paginkieldy libo meänkieldy.

Enin oza heis eläy Norrbottenas. Meänkielel pagizijoin miäry on 40-70 tuhattu hengie. Sen lizäkse äijät pohjazen Ruočin rahvas vähäzel paistah tädä kieldy.

Vuozis 1980 algajen oli kirjutettu äijän meänkielen opastuskniigua, meänkielekse kiännettih Biblii. Nygöi täl kielel valmistetah erähii televiidien lähetyksii. Meänkieldy opastetah Stokgol'man, Luulajan sego Uumajan yliopistolois.

## Lähtehet
Mečoi

**Mečoi** – () on peldokanoin rodukunnan, kanoin lajin suuri lindu.

## Yhtehine tiedo

Mečoi on suurin tedrilöin rovus. Toizien tedrilöin linduloin verraten mečoil on pyöryžy händy da pitkät höyhenet kulkus. Se eläy Jevrazien havu-, sega- da lehtimečis.

## Ulgonägö

Mečoi (ižäččy) voibi olla 110 sm da vie suurembi. Siibilöin väli on 1,4 metrii, massu on 4,1-6,5 kg. Koppali (emäččy) on pienembi, sen massu on 2 kg. Mečoi da koppali ollah eri värii: mečoin piä da kulku ollah mustat, kulkun tagapuoli on harmai mustien tačmoinke, ezipuoli on mustanharmai. Selgy on mustahko, maksankarvazien da harmualoin tačmoinke. Kubu on mustu vihandanmetallanläpetyksenke, rindu on vihandanteräsravvan värii, alapuolel ollah harmuat da valgiet tačmat. Siivet ollah maksankarvazet. Händy on mustu valgien tačmoinke. Alastoi nahku silmällyö on kirkahanruskei, n’okku on valgienruskei. Koppali on pienembi. Sen väri on kirkahambi (keldazien, ruskieloin, valgien junoloinke). Kulku, siiven kiännys da yläpuoli ollah ruostunnuonruskiet.
 
## Syöndy

Tavel mečoi da koppali syvväh pedäjän havvuu, kezäl – siemendy, muarjua, böbökkiä, heinykazvii.

## Kiimuaigu

Keviän tulduu linduloil algavuu kiimuaigu. Se jatkuu oraskuun puolivälissäh. Linduloin kiimukohtu on ainos sama. Koppali pezoittuu meččäh kiimukohtan lähäle. Se haudou 5-11 poigastu. Havvondah menöy läs nelliä nedälii. Kai poijat roitah yhtel aigua, toine toizele peräh, suutkien aloh.

## Mečoin da koppalin lugu Karjalas

Mečoidu da koppalii on kaikis Karjalan mečis. Mečoin da koppalin lugu vaihteleh Karjalas. Sille vijannu ollah mečästäjät da pahat siät poigazien havvonduaigah.
Mečoi on kallis mečästyslindy. Karjalas vuvvennu 2014 oli läs 50 tuhattu tädä linduu.

## Lähtiet
Meččy

**Meččy** on ekosistiemu, biotoppu, kuduadu perustetah puurungozet kazvokset. Meččy on luonnon piäoza. Sil voi olla eri merkičukset: meččy on biosferan oza libo puuistutukset. Muan mečän pinduala on 38 miljonua km². Sen 7% istutti ristikanzu. Puoli meččyalovehes on troppine meččy.

## Meččy ekosistiemannu
Meččy on yhtyssistiemu. Sih kuulutah elävät organizmat da ilmu, muaperä, vezi. Paiči puuloi meččykazvistoh kuulutah heinät, sammalet, sienet da grivat, liivat da jägälät. Energian da ainehien virdu kierdäy ekosistiemas perustajen ymbärikierron da yhtistäjen yhteh kai luonnon komponentat.

## Puuistutukset
Puuistutus on yksiluaduine meččyaloveh, kudai eruou toizis kazviston tavan mugah, kuduan piäkomponentannu on puusto. Sežo puuistutukset erotah toizis alguperän, ijän libo muvvon mugah. Piäero on korgeirungozien da madalrungozien puuistutuksien välil. On olemas sežo suojameččyistutukset, kuduat suojellah kuivuos, vezi- da tuulierozies.

## Levittämine
Kohtis, kudualois on pyzyi puuloin kazvo, kazvau meččy. Piäfaktoru, kudai vaikuttau mečän kazvamizeh on vihmumiäry (vähin miäry on 200 mm vuvves). Toizet faktorat, ezimerkikse, lämminmiäry da muaperän yhtisteh vaikutetah vaigu kazvilajih.
Mečän lajittelu
On olemas moni mečän lajittelua: alguperän, kunnon, levitändykohtan, ijän mugah dmi. Meččy voi olla harvu libo yhtistynnyh, alguperäine libo uvvessah istutettu. Nygöi suurin oza mečäs on luonnolline meččy.
Meččyhanhi

**Meččyhanhi** (*Anser fabalis*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 68-88 cm
**Siibien agjuväli:** 140-175 cm
**Paino:** 3-3,6 kg

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)
Meččykana

**Meččykana** (*Lagopus lagopus*) on tedriroduhine lindu. Talvel se on valgei, kezäl – keldazettavah-muzavanruskei. Ižäččylöil silmien piäl on leviet ruskiet kulmat. Talvel linduloin sorkien sormis on enämbi höyhendy, mi auttau niilöile liikkuo lundu myö. Emämeččykana voi painua puolikiluo, ižä – 700 grammua. Nämmä linnut terväh juostah.

## Leviendy Karjalas

Meččykanua on kogo Karjalan tazavallas, yhtelläh enämbi linduu on pohjaspiirilöis. Meččykana suvaiččou sammaldunnuzii suoloi, kus kazvau pajuu, koivuu da piendy pedäjiä.

## Syöndy

Talvel meččykanat eletäh parvittain da konzu on lundu, vietetäh yöt lumes. Sil aigua linnut syvväh pajun, koivun da pedäjän lehtenkandua da vezua. Ku löyttäneh muarjua libo muarjutuhjoloin oksua da lehtie, syvväh niidygi.

## Kiimuaigu

Keviäl meččykanal, kui toizil tedrilinduloil, on kiimuaigu. Sen aigah linnut löytäh ičele puaran da joga puaru rubieu elämäh omal tietyl alovehel. Ižämeččykana akkiloiččou da vardoiččou emiä. Emä haudou kymmene da enämbigi jäiččiä, kudamat ollah keldazettavat muzavanruskieloin tačmoinke. Havvondu kestäy läs kolmie nedälii. Haudojua emälinduu pezäs sen värin hyvyös ei nävy.

Linnunpoigazet konzu rodivundan jälles kuivetah, jo iče voijah juosta muamale peräh, kudai vedäy niidy märrembih kohtih. Enzi päivinny poigazet syvväh böbökkiä da niilöin toukkua, sit ruvetah syömäh kazvisyömisty. Jälles rodivundua kolmen-nellän nedälin mendyy net jo ruvetah lendämäh.

Poigoveh leviey da kazvanuot kolmekuuhizet poigazet, kudamat ollah yhtenjytyi suuret aiguzien linduloinke, ruvetah elämäh ičepiänneh.

## Lugu Karjalas

Vuvven 2016 talvilugemizen mugah Karjalas on 170 tuhattu meččykanua. 

## Lähtiet
Mifolougii

**Mifolougii**  on kanzan libo heimon miifoin sistiemu, yhtehine tarusto da uskomuksien kogonaižus. Kanzoin, heimoloin libo toizien sivilizacieloin mifolougiet ollah kehitytty vuozikauzien aloh, da niilöis on eriluadustu da eri aigukauzispäi olijua ainehistuo. Mifolougii tavan mugah välittyy suullizennu perindötiijonnu, no silloi-toiči miifat kerätäh eepossoikse. Tämän päivän urbuanoi legendoi, uuzii uskomuksii da miifoi ei pietä mifolougiennu.

## Tundiettuloi mifolougieloi

Tundiettuloi mifolougieloi ollah:

* Germuanine mifolougii
* Inkoin mifolougii
* Indielaine mifolougii
* Baltiekkumerensuomelaine mifolougii
* Japounielaine mifolougii
* Keltiläine mifolougii
* Kitailaine mifolougii
* Gretsieläine mifolougii
* Hristianskoi mifolougii
* Mesopotamien mifolougii
* Ammuzen Egiptan mifolougii
* Riimalaine mifolougii
* Skandinuavine mifolougii
* Sluavilaine mifolougii

## Lähtehet
Michelangelo

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (6. kevätkuudu 1475, Caprese — 18. tuhukuudu 1564, Roma) oli itualielaine taidehmualuaju, kuvanvestäi da arhitektoru. Hänen tundiettui ruadoloi ollah muun mugah Sikstuksen kappelin freskot, Pietá-vestos Vatikanas da Daavid-vestos Firenzes.
Miinala

**Miinala** on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin pos’olku. Se on Miinalan kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoittuu Miinalanjoven oigiel rannal, 10 kilometrin piäs Lahdenpohjaspäi päivännouzuh.

Pos’olkas ruadau škola, kul’tuurutaloi, kirjasto.

## Rahvahan lugumiäry
Mikronezii

**Mikronezien liittovaldivo** () on Okeanien valdivo, kudai sijoittuu Karolinan suarilois.

Mua on virallizesti iččenäine valdivo vuvves 1986 algajen, ga Yhtysvallat avuttau Mikroneziele den’gu- da puolistusdielolois (niilöil on den’gu- da puolistusliitto).

Valdivon piälinnu on Palikir. Pinduala on 702 km², rahvahan lugumiäry on 106 104 hengie.
Mjanmar

**Mjanmaran liiton tazavaldu** libo **Mjanmar** (sežo Birma) on valdivo Liideh-Azies. Se sijaiččou Indokitai-niemimuan päivänlaskupuolizes ozas. Päivänlaskus Mjanmar rajoittuu Indienke da Bangladešanke, koillizes Kitainke, päivännouzus Laosanke da liidehes Thaimuanke. 

Viralline kieli on birmanien kieli. Mjanmaran piälinnu on Neipjido. Muan pinduala on 678 500 km². Rahvahan lugumiäry on 55 167 330 hengie.
Mokšan kieli

**Mokšan kieli** (mokšan kieleh *мокшень кяль*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului volgalaine (mordvalaine) kieli.

## Lähtehet
Molière

**Molière**, oigiel nimel **Jean-Baptiste Poquelin**, (15. pakkaskuudu 1622 Paris Frantsii - 17. tuhukuudu 1673 Paris) oli frantsielaine ozutelmukirjailii, ohjuaju da ozuttelii. Hänet tunnetah enne kaikkie komedieloin kirjuttajannu.
Molduavii

**Molduavii** (mold. da rum. Moldova) on Liideh-Jevroupan valdivo. Sen virralline nimi on Molduavien tazavaldu. Se rajoittuu Ukrainanke da Rumiinienke. Molduavien pinduala on 33  846 km². Vuonna 2014 rahvahan lugumiäry oli 2 913 381 hengie, vuonna 2022 – 2 603 813 hengie. Se on 118. sijal muailmas rahvahan lugumiäryn mugah da 135. sijal pindualan mugah. Se on syväinmuavaldivo (se ei ole meren rannal).

Molduavien piälinnu on Kišin’ov. Valdivolline kieli on ruminskoi (monilois virrallizis dokumentois, ezim. peruszakonan takstas, on kirjutettu ”molduavien kieli”).

Läs 93% rahvastu on pravosluavizii (v. 2004).
Monako

**Monakon ruhtinaskundu** on Suvi-Jevroupan pieni valdivo, kudai sijoittuu Liguran meren rannal. Se rajoittuu Frantsienke. Frantsii johtau Monakon ulgopoliitiekkua, ruhtinaskunnal Frantsienke on tulli- da den’guliitto da vie monet Frantsien zakonat ollah käytös Monakos.

Monako on muailman yksi pienimis mualois. Ruhtinaskundu on kaikile tiettävy, sendäh gu Monte-Karlos on kazino da vie täs muas piettih Formula-1-čempionuattu (Monakon Gran-pri).

Muan piälinnu on Monako. Pinduala on 2,02 km². Rahvahan lugumiäry on 37 731 hengie.
Monipuolizet Kirjalližusluvettelo

Karjalan kalendari, 2006-2007

Karjala. INFO, 2010 : [toim.: Natalja Antonova, Natalja Sinitskaja, Olga Karlova], 2009.

Kuni jalgu kapsau, sini suu n`apsau, 2009 / [Karjalan Sivistysseura et al.]. - Петрозаводск : Verso, 2008.
 
Oma koti on kultani = Oma kodi on kuldaine. 2008
Mongoulii

**Mongoulii** (mong. Монгол Улс) on valdivo Keski-Azies. Pohjazes Mongoulii rajoittuu Ven’anke da Kitainke päivännouzus, suves da päivänlaskus. Mongoulii on syväinmuavaldivo. Mongoulien piälinnu on Ulan-Bator. Muan pinduala on 1 564 116 km². Rahvahan lugumiäry on 3 000 000 hengie. Virralline kieli on mongolien kieli.
Montenegro

**Montenegro** libo **Černogouri** on Liideh-Jevroupan valdivo, kudai sijoittuu Balkanan niemimuan Adrianmeren rannal.

Päivänlaskus se rajoittuu Horvatienke, luodehes – Bosnii-Hertsegovinanke, koillizes – Serbienke, päivännouzus – Kosovon tazavallanke, liidehes – Albuanienke.

Montenegron piälinnu da suurin linnu on Podgorica. Histourien da kul’tuuran piälinnu on Tsetine.

Muan pinduala on 13.812 km², rahvahan lugumiäry on 621.518 hengie.
Moskovu

**Moskovu** libo **Moskuvu** () on Ven'an federatsien piälinnu. Moskovan eläjienlugu on läs 11,9 miljonua, da se kuuluu Jevroupan suurembien linnoin joukkoh. Moskovu on Ven'an tärgevimii tevolližus- da liikendehlinnoi. Moskovan linnan johtajannu ruadau Sergei Sob'anin. Moskovua on enzimästy kerdua mainittu histourien hroniekas vuvvennu 1147. Sidä vuottu pietäh linnan perustamisvuvvennu. 

## Vägiluvun kehitys




Kremlin birds eye view-1.jpg|
RedSquare (pixinn.net).jpg|
Moscow Business Center 5073-84.jpg|
Trinitylavra.jpg|
Muahpaniezet

**Muahpaniezet** on ristikanzan libo ristikanzoin kuolendan täh piettävy seremounii libo pruazniekku, kudai pietäh muanpanendan yhtevyös. Muahpaniezih tavan mugah kuuluu ritualu, kuduan kauti pokoiniekan rungu annetah iäre. Rippujen kul'tuuras da uskondos, sih voi kuului rungan hävittämine (ezimerkikse polttamine) libo sen säilyttämine (ezimerkikse muumifitsiroičendu).

## Eri kul'tuuroi
Ezihistouriellizii kul'tuuroi tutkittajes muahpaniezien pidämine on yksi kul'tuuran kehitykses sanelii merki: kanzu libo heimo, kudai välittäy kuolluzis, on kehittänyh uskomuksii sih näh, midä rodieu kuolendan jälles. Erijyttyzii uskomuksii
* Kuolluol ei ole nimidä olotilua kuolendan jälles
* Kuolluon hengi jiäy elämän kuolendan jälles
* Kuolluon hengi tulou uvvessah elämäh uvves formas (siklizesti).

Egiptalazes kul'tuuras merkittäjien ristikanzoin rungat bal'zamiriiruittih, ku net kestettäs aigua.

## Lähtehet
Muantiedo

**Muantiedo** (gret. *geografia*, ’muan piirdämine’) on tiijonala, kudai tutkiu Muan pindua da muan pinnal eziintyjii sego ristikanzan sego luonnon luajittuloi ilmivölöi.
Mozambiku

**Mozambiku** libo **Mozambikan tazavaldu** on valdivo Liideh-Afriekas, endine Portugalien kolounii, iččenäine valdivo vuvven 1975 algajen. Päivännouzus se rajoittuu Indien valdumerenke, pohjazes Tanzanienke, luodehes Malavinke da Zambienke, päivänlaskus Zimbabvenke, suves Eswatininke da Suvi-Afriekan tazavaldanke. Virralline kieli on portugalien kieli. Piälinnu on Maputu. Muan pinduala on 801 590 km². Rahvahan lugumiäry on 25 727 911 hengie.
Muahpanendu

**Muahpanendu** on toimenpido, kudamas ristikanzale libo elätile annetah jälgimäine panendukohtu kuolendan jälles. Tavanmugazii muahpanendutaboi ollah muahpanendu ruuhes da muut muah panendat, tuhkuandu, panemine kriptah, merehpanendu da ilmahpanendu. Muahpanendan yhtevyös tavan mugah pietäh muahpaniezet, pido, kuduah tavan mugah liittyy pokoiniekan mustelemistu da igävöimisty.

Tuhkuamine on roinnuh tavanmugazekse semmite linnois. Vuvvennu 2013 Suomes kaikis pokoiniekois 46 % tuhkattih. Tuhkuamizes ruuhi muahpanendan sijah poltetah libo tuhkatah.

Laivois on olluh tavannu pannah kuolluot mereh ilmai poltandua. Tämä oli tavanmugastu aijembi, konzu merimatkat oldih pitkät, da kesti hätken kuni laivu piäzi lähäle muadu. Merehpanendua käytetäh vie tänäpäigi, ezimerkikse merisaldatoin kuolduu.

Tiibetas käytetäh sežo ms. ilmahpanendua, ku muas ei ole äijiä poltettavua lomuu, da kivihine mua ei päi pokoiniekan rungan muah panemizeh. Sežo zarathustralazet käytetäh tädä tabua: pokoiniekan rungu pannah ms. hil'l'ažuon bašn'ah da annetah zvierilöin syvvä sen.

## Lähtehet
Muhammad

**Muhammad** oli islaman vieron prorokku. Islaman dogman mugah on vaigu yksi Jumal, kuduan ilmoituksen Muhammad välitti rahvahil. Muhammad rodiihes vuvven 570 aigoih Mekas Saudi-Arabies. Vuvves 610 algajen häi nägi jiävimizie, kudualois kerättih Koranu. Muhammad propovieduičči islaman vieruo Medinas, a vuvvennu 622 häi siirdyi lähäl olijah Mekan linnah. Muhammad kuoli vuvvennu 632 Medinas.