open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edith Södergran

**Edith Irene Södergran** (4. sulakuudu 1892 Piiteri, Ven'a – 24. kezäkuudu 1923 Kivennapa, Suomi) oli suomenruoččilaine runoilii. Hänen runoloi on kiännetty vähimyölleh kuvveletostu kielele.

Edith Södergranan vahnembat Matts Södergran da Helena Holmroos oldih rodužin Suomen ruočinkielizel alovehel Närpiös da Perniös. Pereh muutti Karjalankannaksele Raivolah. Edith opastui Piiterin germuanilazes školas Petrischules. Sie häi zavodi runoloin kirjuttamizen germuaniekse. Häi tuttavui francielazeh simbolizmah, ven'alazeh futurizmah da germuanilazeh ekspressionizmah.

## Södergran fotokuvuajannu

The lake Onkamo.jpg|Onkamojärvi.
Two cats on the stairs. Raivola.jpg|Kaksi kažii.
Winter in Raivola.jpg|Talvine Raivola.
Wood logs on Onkamo.jpg|Parrenuittuo Onkamojärvel.


## Aiheesta muualla
* Välläh lad'd'attavua Edith Södergranan e-kirjua Projektu Lönnrotilpäi 
* Edith Södergran-sällskapet. (ruočikse)
* Edith Södergran, Södergranan tevoksii digitualizes formuatas, Projektu Runeberg.
* Kotuksen tekstikorpuksia: Edith Södergran (Uuno Kailaan suomennoksii)
* 
* 

## Lähtehet
* 
* 
*
Eestin kieli

**Eestin kieli** libo **estounien kieli** () kuuluu uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazen kielijoukon baltiekku-suomelaizeh alajoukkoh. Se on Estounien tazavallan virralline kieli. Sidä paistah läs 1,1 miljonua hengie. Eestin kieli on toisekse suurin baltiekku-suomalaine kieli suomen jälgeh. Eestin kielen murdehet ollah kahdes joukos kuduat ollah suvi da pohjas Eesti. Hos tänäpäi äijän inehmisii kuduat pagizou suvi Eestin muoduo "Võro" sanotah, ku se on oma kieli. Eestis on äijän sanoi Germuanin kielesty.
Eigu

*merge [[EIGU (ouperu)]]

*'Eigu''' () on ouperu lapsile, kudaman käzikirjutuksen da muuzikan luadijannu on Suomes eläi Paavo Joensalo. Ouperu ozutettih karjalakse vuvvennu 2013 Nurmeksen linnas, Helsingin linnas da Eeppizes fourumas Petroskois. Sen aigah artistat, kudamat ezitytäh ouperas, käydih ozuttamas sen lyhyes muovos sezo Veškelykses. Vuvvennu 2014 oupera ozutettih Joensuun Karjalazien pajopruazniekkoin ohjelmas.
 
## Kiännösruado
Allus algajen lapsien da koko perehen ouppera Eigu oli kirjutettu da ozutettu Pohjois-Karjalas suomekse 2007 nimel Eiku. Sit sen kirjuttaja da säveldäi Paavo Joensalo kiinnostui kiändämäh Eikun angliekse da vuvvennu 2008 ouperu ozutettih Irlandies Dublinas. Eiku:n luadii ainos huaveili, kui sidä voidais ozuttua karjalakse, eestikse, vengriekse, ruočikse libo ven’aksegi.
Vuvvennu 2011 Suomes ruadai Karjalan Kielen Seura kiändyi Joensalon puoleh da kannusti tuottamah Eikun karjalakse. Paavo Harakka ottavui ouperan kiännändäh yhtes Joensalonke, kudamal sezo ollah karjalazet juuret da häi pagizou karjalakse hyvin.
## Luadijan juuret
Paavo Joensalon tuattah on Suojärven čupul rodivunnuh, muamah on suistamolazii karjalazii, tundietun runonpajattajien Härgözien suguo. 
Konzu  algavui voinu, hänen tuattah da muamah elettih Korbiselläs. Muamo lähti evakkoh Päivänlasku-Suomeh. Tuatto kuoli voinas 1942 pakkaskuus Karhumäin čupul. Paavo rodivui kahtu nedälii myöhembi, sendäh nikonzu ei nähnyh tuattua. Joensalon muama pagizi karjalakse, died'oi da buabo sežo, äijät omatgi maltettih karjalakse. Paavo lapsennu opastui karjalua, sit unohti. Ouperan hyvyös uvvessah rubei opastumah kieldy. 
## Syväindö
Ouperas pikoi pieni suojusšlöpöi Eigu jiäy orboikse. Hirvei olendo Raiwo otti hänen muaman da tuatan iččeh valdah. Pieni Eigu nimidä ei voinnuh sille. Hänel ei olluh rodiudues ni yhty jalgua, sendäh häi ei voinnuh lähtie pellastamah omii vahnembii. Ozakse Eigule löydyy avvuttajua meččyelättilöin keskes. Tytöl hyö loičidah jallat, kaikin kaheksa jalgua. Yhtes nieglikonke häi lähtöy da hyö pellastetah tuatan da muaman. 
## Ouperan eričykset
Ouperu eruou klassillizes ouperas. Ihan allus algajen ouperan ohjuaju rubieu pagizemah kaččojienke da kehittäy heidy yhtymäh ozutukseh. Kaiken aigua kaččojat avvutetah artistoi, kudamat pajatetah, tansitah da paistah – ozutetah zuakkuntarinua.
Kaikkiedah Eigu-ouperas on 18 artistua, pajattajua da soittajua. Ozuttelijat ollah ammatillizet pajattamah hos kudual kielel.
Einehsuolu

**Suolu** libo einehsuolu (natrien hloridu, NaCl) on syömiseineh. Hienondettuna suolu on valgieloin kristualoin muvvos. Luonnon suolas ylen puaksuh ollah toizien minerualusuolien ližäainehii, kuduat annetah suolale eriluaduzii värilöi (tavan mugah harmai libo muzavanruskei). Suolua luajitah eriluadustu: karjan da hienon jauhondua, puhtas, jodal rikostettu, nitritan suolu imi. Suolal on kolme lajii: korgein, enzimäine da toine.

## Suolan käyttämine
### Suola syömizenny
Syömizen valmistamizes suolua käytetäh tärgienny mavustehennu. Suolal on tundiettu kaikile omaluaduine magu, ilmai kuduadu syömine tunduu suolattomannu. Puaksuh ristikanzu syöy suolua enämbi, migu tarviččou hänen fiziolougizin protsessoih näh.
Suolal on vieno antiseptizet ominažuot, 10-15% suolan miäry vastuau hapanbakteerieloin kehittämisty. Suolua käytetäh syömizen da toizien orguanizien ainehien (nahku, puu, klei) konservantannu.
Nygöi on olemas äijy ekzouttistu suolan lajii (fransien savustettu, perulaine rouzovoi, Gimalajan   
rouzovoi kivisuolua suajah Gimalajan mägilöis, enimyölleh Pakistanas). Erähis restoruanois (ezimerkikse Tailandan Phuketas) on kai suolan somelje -ammatti.
### Suolan viärinkäyttämine
Muailman tervehyönhoijon organizatsien tiedoloin mugah suolan syömizen liijakse verenpaine nouzou da sit voijah kehittyö syväimen da počkin tavvit, mahan ruakku da osteoporozu.
Ristikanzan fiziolougizen normannu on viizi grammua suolua päiväs. Jevroupas da Ameriekas keskimäine ristikanzu syöy läs 10 grammua.

Во многих странах Европы и штатах США развёрнуты программы по разъяснению губительных последствий злоупотребления солью. В Англии принят закон, требующий сообщать в этикетках пищевых продуктов о содержании в них соли. В Финляндии удалось снизить потребление соли на треть, благодаря чему смертность от инсультов и инфарктов уменьшилась на 80 %[9].
Ekvador

**Ekvador** (, kečua  Ikwadur), virralline nimi on Ekvadoran Tazavaldu (, kečua Ikwadur Republika)  on valdivo Suvi-Amerikan luodehozas.
Ekvadoran päivänlaskus on Tyynimeri, pohjazes rajoittuu Kolumbienke, päivännouzas da suves Perunke. Galapagossien suaret kuulutah Ekvadoran aloveheh.
Muan pinduala on 283 560 km². Rahvahan lugumiäry on 16 412 703 hengie (2016). Piälinnu on Kito. Virralline kieli on ispuanielaine.
Ekvuatourielline Gvinei

**Ekvuatouriellizen Gvinein Tazavaldu** on valdivo Keski-Afriekas. Sen rajal ollah Kamerun, Gabon da Gvinein lahti.
Ekvuatouriellizeh Gvineih kuulutah manner- (Rio-Muni – 26 tuhattu km²) da suariozat (Bioko-suari – 2 tuhattu km², Korisko, Annobon da toizet suaret). Piälinnu on Malabo-linnu Bioko-suarel.
Valdivos eläy (vuvven 2013 tiedoloin mugah) 704 001 hengie.
El Greco

**El Greco** ("gretsieläine"), oigiel nimel **Domínikos Theotokopoulos** (1541 Kriti – 7. sulakuudu 1614) oli Krital roinnuhes, myöhembi Ispanies vaikuttanuh taidehmualuaju, manierizman aijan kuulužimii mualuajii. Hänen portrietois da uskondollisaihiellizis tevoksis on tavan mugah vägeviä valgokontrastua da pitkikse vönytettylöi huahmoloi.

## Tundietuimbii tevoksii
* *Kreivi Orgazan muahpaniezet* (1586)
* *El Espolio* (Toledon kirikkö)
* *Filip II:n uni* (Escorial)
* *Ristahnuagluandu* (Prado, Madrid)
* *Ilmestyskirjan viijenden sinetan murdamine*

## Aihies muijal
* Catholic Encyclopedia
* "El Greco (Domenico Theotocopulos) (1541–1614)". Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art
* Web Gallery of Art
* El Greco
* WebMuseum: El Greco

## Lähtehet
Efiopii

**Efiopii** (virralline nimi on *Efiopien Demokrattine liittotazavaldu*, endine *Abissinii*) on valdivo Päivännouzupuolizes Afriekas, kuduan rajal ei ole merdy (sen jälles, konzu Eritrei eroi Efiopiespäi vuvven 1993 oraskuun 24. päivänny). Rahvahan lugumiäry on 90 miljonua hengie, muan pinduala on 1 104 300 km². Efiopii on toine Afriekan mua (Nigerien jälles), kus eläy suurin rahvahan lugumiäry. Rahvahan lugumiärän mugah Efiopii on n'elländeltostu sijal muailmas, pindualan suuruon mugah - kahtendelkymmenendel seiččemendel sijal. Piälinnu on Addis-Abeba. Valdivolline kieli on amharan kieli.
Efiopien rajasusiedumualoinnu ollah: Eritrei – pohjazes, Džibuti – koillizes, Somali da iččenäine Somalimua – päivännouzupuoles, Kenii – suves, Sudan – luodehes da Suvi-Sudan – lounazes. Efiopies on etnokul'tuuroin eriluadužus. Läs 60% muan eläjis uskou Hristossah.
Elias Lönnrot

**Elias Lönnrot** (9. sulakuudu 1802 - 19. kevätkuudu 1884) – suomelaine kielentutkii, folkloristu da karjalas-suomelazen eeposan keräilii. Rodivui sovanombelijan perehes, Sammatti-prihodas, Paikkarin Torppa kois. Opastui Åbon Kuningahan akadeemies yhteisgumanitarizel tiedekunnal, sit rubei opastumah Helsingforsan yliopistos dohtorakse. Eli da ruadoi Kajaanis, kudamas eli 21 vuottu. Sie Elias rubei keriämäh karjalas-suomelazien folklourua. Lönnrot ajoi Suomen da Ven’an Karjalah 11 kerdua (1828-1842). Vuvvennu 1835 häi kogonah keräi Kalevalan runot yhteh kniigah. Kalevalan enzimäine painos oli vuvvennu 1835, toine – 1849.

Kalevalas on nostettu mustomerki, kudai on gu vuozisuan pedäjän rungo, kuduan al legendan mugah vuozinnu 1830:t Elias Lönnrot kirjutti runoloi, pidoloin pajoloi da starinoi, kuduat jällespäi pandih Kalevala-eepossan pohjakse.
Elisabeth I

**Elisabet I** (7. syvyskuudu 1533 - 24. kevätkuudu 1603), hyväsydämelline kuningatar Bess, Kuningatar-neičoi oli Anglien da Irlandien kuningatar 17. kylmykuudu 1558 algajen kuoledassah. Elisabet oli viijes da viimine Tudoran suvun monarhu. Elisabet I on yksi parahis Anglien monarhois, kuduan valdukavvel Anglii nouzi jevrouppalazikse suurvallakse sego poliitiekan, talovuon da kul’tuuran alal. Tädä aigua kučutah toiči Anglien kuldazekse aijakse.

Elisabet oli kuningas Henrik VIII:n da kuningatar Anna Boleinan tytär. Elisabet kuoli 24. kevätkuudu 1605 da jatkajakse rodih Šotlandien Juakko VI nimel Juakko I. Elisabet ei suannuh lapsii sego ei mennyh miehele, sendäh händy kučuttih neičoikuningattarekse.
Elisabet kiändi mua tagazin protestanizmah. Vuonnu 1559 häi andoi tärgiet zakonat valdivon ylivallas kirikön yli da kirikön yhtevyös. Ptotestanizmas rodih valdivon virralline uskondu.

Sežo Anglies rodih suuri merivaldukundu. Anglo-Espuanii voinan (1585-1604) suurimas toras Anglii voitti Espuanien «Voimattoman armadan».

Elisabet suvaičči teatrua da iče otti ozua ozutelmis.Täl aigua oli druamutaijon paras aigu. Vuonnu 1582 Elizabetan mugah oli perustettu artistujoukko, kuduah kuului William Shakespeare.
Elisenvuaru

**Elisenvuaru** () on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin pos’olku. Se on Elisenvuaran kyläkunnan haldivolline keskus.

Pos’olku sijoittuu 15 kilometrin piäs Kurgijovespäi Soskuanjoven rannal.

## Histourii

Enzimäzen kerran se muanitah vuvvennu 1590 ruoččilazis piscovois kirjois. Pos’olku sijoittui Kurgijoven pogostan alovehel. Eri aigua se kuului Ruočin kuningaskundah, Ven’an impeerieh, Suomeh. Vuvves 1940 algajen se liittyi Nevvostoliittoh.

## Histourien mustomerkit

Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (vuvven 1941 kezäkuu – elikuu) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.

## Rahvahan lugumiäry

## Raududorogustansii

Elisenvuaran pos’olkas on samannimine raududorogustansii. Se avattiin vuvvennu 1893.
Domnan pirtti

**Domnan Pirtti** on Suomussalmen Kuivajärvele vuvvennu 1964 nostettu taloi. Domnan Pirtti pyrgihes olla veräi Suomussalmen vienalaiskylih tulijale. Nimen taloi on suannuh kuivajärveläizes iänelitkijäs Domna Huovizes (1878–1963). Taloi on arhitektuuran puoles rajakarjalastu stiil'ua. Domnan Pirtti yhtes lähäl olijan časounan kel simvoloiččou Kuiva da -Hietajärven kylien uvvellehnostamistu. Taloi on muzeivirraston vardoittu. Domnan Pirtti sijaiččou Kuivajärven kyläs n. 75 kilometrua Suomussalmen keskučaspäi.

## Aihies muijal
* Domnan Pirtin sivusto
* Juminkeko-fondan sivusto.
* Domnan Pirtin FB-sivu.
* Suomussalmen kunnan sivut.
* Vienan veräjä - Kuiva-ja Hietajärven maisema-alueiden suunnitelma.
* Murhisalon Luonnonsuojelualoveh.
Eloksen langu

**Eloksen langu** on karjalazien da karjalankielizien runoilijoin Vladimir Brendojevan da Zinaida Dubininan runokogomus ven’akse. Ven’an kielele runot kiändi runoilii, Ven’an kirjuttajien liittoh kuului Georgii Černobrovkin. Kirju on piästetty ilmah vuvvennu 2014 yhteiskunnallizen Anukses ruadajan Anuksen karjalažet -yhtistyksen vuoh. 
## Kirjan luajindu
Eloksen langu -kirju on yhtehizen ruavon tulos. Sih pandih vägie moni hengie. ”Anuksen karjalažet” kirjutettih projektu, kudaman kannatti Karjalan tazavallan Kanzallizen poliitiekan ministerstvu. Galina Fedulova, Anuksen Kanzallizen kirjaston ruadai, rubei sana sanah kiändämäh karjalan kielespäi ven’akse runoilijoin runoloi. Georgii Černobrovkin, runoilii, sen samazen kirjaston piälikkö, luadi literatuurukiännökset.
 
On olemas karjalankieline literatuuru. Karjalazil on hyviä, kunnon runoilijua da kirjuttajua. Ga äijätgo tietäh heis? Iče karjazet da karjalan kieldy maltajat. Ei joga toine karjalazes ottavu omien runoloin da kerdomuksien kiännändäh. Yhtelläh suattua karjalankieline literatuuru lugiettavakse toizile, ket kieldy ei malteta, pidäy. Sidä duumaittih anukselazet, konzu ruvettih luadimah tädä kirjua. 
## Kiännösruado
Georgii Černobrovkinua tutah nerokkahannu da mielevänny ven’ankielizenny runoilijannu. Kiändäjän leivis mies oli enzi kerdua da Eloksen langu -kirju rodih hänen enzimäine kiännöskogomus. Kiännökset roittih hyvät, čopakot da tarkat, kiännettäviä tekstua noudajat, mielevät da mieleh painujat.
 
Kiändäi monis runolois noudau karjalankielizien runoloin razmierua – horeidu. Karjalan kieles paino on ainos sanan enzimäzel tavul, ližäpaino – kolmandel, viijendel da muga ielleh tavuloil. Yhtelläh kiändäi kiändäjes tahtou rikastuttua kirjutandutaba, ottau käyttöh jamban da kolmetavuhizet razmierat. Luadiu sen mielevästi da čopakosti, ni yhty ei riko kiännettäviä tekstua. Kenlienne, kui sanou Georgii Ivanovič, lujoitti: kiändiä yhtes kielespäi toizele kielele runo, on ku uvvessah kirjuttua se. Sinus rodieu tämän runon toine kirjuttai. Anukselazethäi uuttu kirjua luadijes piettih mieles se, ku kiännettävät da kiännetyt runot oldas lähäzet niilöin mielis da kuulostandas.
## Kirjan syväindö
”Eloksen langah” on otettu Vladimir Brendojevan runoloi karjalazis, luonnos, suvaičukses. Zinaida Dubininangi runot ollah samas teemas: karjalazis hierulois da luonnos, karjalan kieles. Georgii Ivanovič sanou Zinaida Dubininua ennustajakse runoilijakse, kudai varaittau meidy, sanou pidäy kallata piädy kieleh, eiga se häviey kogonah. Hyvin nägyy, kui runoilijal vaččua tuskuau karjalan kielen periä. 

Georgii Černobrovkinal ollah karjalazet juuret. Häi on roinnuhes Kuujärvel, kazvanuh Anukses. Karjalan kieli ainos oli kuuluvis. Jatkua karjalankielizien runoloin kiännändiä ven’an kielele mies vois jatkua. Konzu luajittih Eloksen langu -kirjua, häi ei olluh nimittumis sobimuksis kiini. Kiändi vai sen, min tahtoi. Erähii runoloi, ku ei kiännändy lykystännyh, jätti bokkah. Niilöih, sanou, vois uvvessah ottavuo dai ruveta kiändämäh uuttu.
Eloksenkäzitys

**Eloksenkäzitys** libo **eloksennägemys** on miäritelty mm. kogonaskäzityksekse ristikanzan eloksen merkičykses. Eloksenkäzityksel erähičči tarkoitetah samua gu muailmannägemykselgi.

Eloksennägemystiijon opastunduainehistuo toimittanuon Erkki Hartikaizen mieles *eloksenkäzitys* on parembi sana migu eloksennägemys. Ku elos on tovellizuon oza, eloksenkäzitys on oza tovellizuskäzitysty. Ristikanzan käzityksien kogonazuos roihes tovellizuskäzitys. Inhimillizet käzitykset tovellizuos ollah puaksuh hairavollizet. Yksilöl on käzitys omis arvolois da tavoittehis. Tämä käzitys on oza yksilön tovellizuskäzitysty, hos arvot da tavoittehet ei olla tozii libo ebätozii.

## Lähtehet
Eritrei

**Eritrei** on valdivo Päivännouzupuolizes Afriekas, Ruskien meren rannikol. Sen rajal ollah: Sudan – päivänlaskupuoles, Efiopii – suves, Džibuti – päivännouzupuoles. Eritrei eroi Efiopiespäi vuonnu 1993. Muan piälinnu on Asmera-linnu. Pinduala - 121 100 km². Eritreis eläy (vuvven 2012 tiedoloin mugah) 6 086 495 hengie.
Ernest Hemingway

**Ernest Miller Hemingway** (21. heinykuudu 1899 Oak Park, Illinois – 2. heinykuudu 1961 Ketchum, Idaho) oli 1900-luvun tärgevimii yhtysvaldalazii kirjailijoi.

Hemingway piästi ilmah moni romuanoi da novellukogomuksii da sai Nobelan kirjalližuspalkindon vuvvennu 1954.

Hemingway tapoi oman ičen 2. heinykuudu 1961 ambujen iččiedäh oružal kärzittyy hätken vaigies alkogolizmas da depressies. Hemingwayn Floridan Key Westas sijaiččii kodi on tänäpäi kirjailijan kodimuzei.

## Tärgevimät romuanat
* *The Sun Also Rises*, 1926
* *Farewell to Arms*, 1929
* *To have and have not*, 1937
* *For Whom the Bell Tolls*, 1940
* *Across the river and into the trees*, 1950
* *The Old Man and the Sea*, 1952

## Aihies muijal
* Timeless Hemingway
* Lostgeneration.com - leviehkö Hemingway-portualu
* Hemingwayn kodimuzei

## Lähtehet
Erzän kieli

**Erzän kieli** (erzän kieleh *Эрзянь кель*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului volgalaine (mordvalaine) kieli.

## Lähtehet
Estounii

**Estounien tazavaldu** (oma nimi ) libo **Viro** on tazavaldu Baltiekkumeren päivännouzurannal Pohjas-Jevroupas Suomenlahten suvipuolel. Muas eläy 1 320 174 ristikanzua, kudamis läs kolmasoza (434 426) eläy piälinnas Tallinnas. Estounien toizii suurii linnoi ollah yliopistolinnu Tartu (98 449 eläjiä),  Narva (59 049 eläjiä) da Kohtla-Järve (37 198 eläjiä) da Viron kezän piälinnu Pärnu (40 005 eläjiä).
Viron virralline kieli on Eestin kieli.
Etnine joukko

**Etnillizel joukol** tarkoitetah rahvasjoukkuo, kudai perustuu sen jäzenien yhtehizeh kul'tuuruperindöh, uskondoh, kieleh, alguperämuah libo ulgonägöh. **Etnilližyön** käziteh viittuau niilöih kul'tuurillizih piirdehih, kudamii käytetäh tämän kategoruičendan pohjannu.

Etnillizet joukot erotah tozis socializis joukkolois muga kui alakul'tuurois, intressujoukkolois da socializis joukkolois muga, ku net roitah da muututah histouriellizesti etnogeniezan vuoh, tuloksennu endogamien jaksolois. Etnillisty identitiettua lujoitetah ajatuksel yhtehizis piirdehis, kudamat ollah tavanmugazet paginas olijan etnillizen joukon jäzenile.

Etnillizen joukon käziteh on tavanmugaine muga sanotus etnopolitiekas, kudamas erijyttymät organizaciet (ezimerkikse puolovehet, uskondojoukot libo rahvahanliikkehet) opitah rodivuttua etnillisty identitiettua ku eistiä heijän poliitillizii libo kul'tuurillizii tavoittehii, libo vastustamah kudamantah toizen organizacien yhtenjyttymii pyrgimyksii.

*Etnillizen joukon* da *rahvahan* käzittehet voijah erähis kontekstois olla piälekkäizet, ezimerkikse paistes suomi-ugrilazih rahvahih näh.

## Kačo sežo
* Kanzalaižus
* Etnofilosoufii
* Luvettelo etnillizih joukkoloih näh
* Etnonationalizmu

## Lähtehet

## Kirjalližuttu
*
Etnogruafii Kirjalližusluvettelo

Karjalazet = Karjalaset / Karjalan tazavallan kanzallizen poliit. da uskonnollizien azieloin min. - Petroskoi : Periodika, 2009.

Klementjev, J. I. Karjalaiset: istoriallis-kansatietehellini tutkimus / J. I. Klementjev ; [kiäntäjät: P. Zaikov и Karjalaiset др.]. - Petroskoi : Periodika, 2008.

Klementjev, J. I. Karjalazet : histouriellis-etnografilline kuva / J. I. Klementjev ; [karjalakse kiändäjät: L. Markianova и др.]. - Petroskoi : Periodika, 2008.

Lyydi, 2008 / [toim.: Marjukka Patrakka et al.]. - Helsinki : Helsingin yliopisto, 2009.
F'odor Terentjev

**F'odor Mihailovič Terentjev** (4. ligakuudu 1925 — 20. pakkaskuudu 1963) — nevvostolaine hiihtäi, talvien Olimpiadukižoin čempion (1956), arvostettu Nevvostoliiton sportan muasteri (1956).

## Eloiskerdu

Rodivui muanruadajan pereheh. On karjalastu kanzalližuttu.

Tuatto — Mihail Mihailovič Terojev (Nevvostoliiton aijan aloh vaihtoi sugunimen Terentjevakse), muamo — Jevdokija Fedorovna (oma sugunimi — Potapova). Oli seiččemendenny lapsennu lapsekkahas perehes (kaikkiedah perehes oli yheksä lastu). Školas algai harrastamah sportua. Sluužijes armies sai enzimäzet voitot.

Vuvvennu 1946 V rahvahan hiihtopruazniekas Petroskois voitti 20, 30 da 50-kilometrin kilvois. Silloigi tuli Murmanskoin alovehen čempionakse Pohjazen Pruazniekku -kilvas. Vuozinnu 1947 da 1948 tuli ehtottomakse čempionakse Vi da VII Karjalas-Suomelazen Nevvostotazavallan rahvahan hiihtopruazniekois. Vuvvennu 1949 VIII hiihtopruazniekas tuli čempionakse 10 da 18-kilometrin kilvois.

Vuvvennu 1949 F'odor Terentjevua työttih Moskovah ЦСКА-joukkoh. Talvel vuvvennu 1950 sai hobjazen medalin Nevvostoliiton muasterikilvanvoitos 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1951 sai kolmandet sijat 18 da 30-kilometrin kilvois da enzimäzen sijan hiihtäjes joukos "Moskva-1" muasterikilvanvoitos 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1954 enzimästy kerdua histouries voitti kaikes kolmes Nevvostoliiton persounallizes kilvas. Sinä vuon sai hobjazen medalin muailman čempionuatas 4x10 km kilvas.

Nevvostoliiton joukonke sai kuldazen medalin Talven Olimpiadukižois vuvvennu 1956 4x10 km hiihtokilvas da bronzumedalin 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1958 Nevvostoliiton joukkovehes sai hobjazen medalin muailman čempionuatas 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1959 sai hobjazen medalin persounallizes 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1960 sai oigevuon ottua ozua Olimpiadukižoih  1960, vaiku händy ei otettu ijän periä (häi oli 34-vuodehine). Kevätkuus, vuvvennu 1960 muailman čempionuatas F'odor sai kuldazen medalin 4x10 km kilvas da hobjazen — 30-kilometrin kilvas.

Vuvvennu 1962 tuli čempionakse 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1962 piäzi Leningruadan fiskul'tuuran P. F. Lesgaftan nimizeh yliopistoh.

Vuvvennu 1963 armeiskoin kilvois voitti 30-km kilvan.

F'odor Terentjev tragiediellizesti kuoli 20.pakkaskuudu vuvvennu 1963 Leningruadas. On pandu muah Puatane-roindukyläh Karjalah.

## Sportukarjieru

F'odor Terentjev on vuvven 1956 Olimpiadukižoin čempion 4x10 km kilvas, 13-kerdaine Nevvostoliiton čempion: 10 km (1953), 18 km (1954, 1955), 30 km (1954), 50 km (1954, 1962), 4x10 km kilbu (1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956, 1960).

## Musto

* vuvvennu 2005 10. ligakuudu Terentjevan roindukyläs on avvattu mustopačas sportumiehele.

* vuvvennu 2011 28. kezäkuudu Kurgan-hiihtokeskukses Petroskois on avvattu hänen mustopačas. 

* vuvvennu 2012 16. talvikuudu Petroskois avattih Terentjevan nimizen Kurgan-hiihtokeskus.

## Lähtehet
* Kirjutus F'odor Terentjevah näh Karelia-žurnualas
Fallingwater

**Fallingwater** on yhtysvaldalazen arhitektoran Frank Lloyd Wrightan projektan mugah nostettu rakendus Pennsilvanies. Rakenduksen pohjukuavat valmistettih vuvvennu 1935 da se nostettih vuozinnu 1936-1939. Fallingwater kuuluu Wrightan tundietuimih ruadoloih. Rakendustu kučutah muailman kuulužimakse modernistizele eländtaloikse. Vuvvennu 1966 se sai National Historic Landmark-tunnuksen.

Rakendus sijaiččou Pelsinvanien ozavaldivon lounuas, čomas kohtas nimel Kondien oja, kudai sijaiččou Mill Runan da Ogajopailan kylin välis. Fallingwater-rakendus sai omam nimen sendäh gu se sijaiččou kosken piäl. Vuvvennu 1991 Ameriekan arhitektoroin instituutan ozanottajat kučuttih sidä kanzallizen arhitektuuran parahannu tevoksennu.

Perusrakenduksen da gost’ukoin rakendamine maksoi 155 000 yhtysvalloin dollarua. Arhitektoran palku oli 8 000 yhtysvalloin dollarua.

Vuozinnu 1937-1963 Kaufmanan pereh käytti Fallingwater-kodii mökinny. Hyö vietettih sie lebopäiviä da pruazniekkoi. Vuvvennu 1963 Edgar Kaufman-nuorembi andoi koin lahjakse Western Pennsylvania Conservancy-organizaciele. Vuvvennu 1964 kois rodih muzei da se avattih rahvahale. Vuvven 2008 tiijon mugah Fallingwater-kodih kävi enämbi 6 miljonua hengie. Joga vuottu sih kävyy enämbi 150 000 hengie.

Wrightan kodi kučutah nygyaigazen Ameriekan tundietuikse koikse. Yhtysvalloin prezidentan Franklin Ruzvel’tan kävyndy ližäi koile kuulužuttu. Sežo Fallingwaterah käydih Albert Einštein, Ingrid Bergman, Marlen Ditrih da muut.
Filosoufii

**Filosoufii** (grets. φιλοσοφία) on n. 600-400 eaa. välizenny aijannu antiikan Gretsies roinnuh duumaičenduperindö da tiijonala, kudai pyrgihes tutkimah ezim. tovellizuon luonnehtu, tiijon ylehizii ehtoloi, čomuhuon da arvoloin olemasoluo, hyvän yhteskunnan ehtoloi, ristikanzannu olemizen luonnehtu sego nämmih yhtyjii ylehizii tiemoi. Sana 'filosoufii' pohjavuu gretsien kielen sanoih *filia* da *sofia*, kudamis enzimäine merkiččöy suvaičemistu libo ystävytty da jälgimäine viizahuttu – muga filosoufii tarkoittau "viizahuon suvaičemistu".
Fioliettu

**Fioliettu** on väri, kudaman ristikanzu aistiu, konzu silmäh tulou valguo, kudaman uallonpiduhus on 380-450 nanometrua. Fioliettu valgo on kaikis lyhytualdozindu nägyjiä valguo, da nägyjän vallon spektras fioliettu on agjimaine "syvänsinine" väri. Vie lyhytualdozembi sädeily on nägymätöidy ultrafioliettusädeilyy. 

Televiizoran da tiedokonehen ekruanale väri, kudai nägyy fiolietannu, luajitah RGB-sistiemal käyttäjen ruskiedu da sinisty valguo, kudamas sinine on kaksi kerdua muga kirkas kui ruskei. 

Sana fioliettu tulou francien sanas *violette*, kudai merkiččöy fialkua, ku enimien fialkoin kukat ollah fiolietat. Väris käytetäh sežo nimie **siniruspakko** libo **siniruskei**.
Fosforu

**Fosforu** () Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on viijendentostu joukon kolmanden periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 15. Tädä alguainehtu merkitäh **P**. Sidä on äijy muankuores. Merivies fosforua on 0,07 mg/l. Se ei lövvy välläs muvvos. Sen avul roihes läs 190 minerualua, ezim. apatittu, fosforittu  dmi. 

## Histourii

Fosforan löydi gamburgalaine alhiimiekku Hennig Brand vuonnu 1669. Muga kui muutgi alhiimiekat Brand tahtoi löydiä filosoufien kiven, ga sai pilkettäjän ainehen (vahannägöine aineh, kudai paloi ylen kirkasti da pilketti pimies). Brand kuččui tämän ainehen *”hosphorus mirabilis”* (lat. čuvvonluadii tulen kandai). Brandan löydö oli uvven alguainehen enzimäine löydö antiekan aijan algajen.
Frantsien kieli

**Francien kieli** (fr. français) kuuluu romuanizih kielih. Muamankielenny francien kielekse pagizou läs 75,9 miljonua hengie da toizennu kielenny 87 miljonua hengie. Francien kielen pagizijoi kučutah frankofonizikse.
Francien kieli on yksi Jevroupan liiton da Yhtistynnyzien Kanzukundien virrallizis kielis da rahvahienvälizen poštan ainavo kieli, sego toizien järjestölöin kieli. Net järjestöt ollah: Jevroupan nevvosto, Jevroupan yleisradivoliitto, Rahvahienväline olimpiuadankomitiettu, Muailman kauppujärjestö, Nato dmi.
Francien kielen kirjaimikkoh kuulutah 26 latinalastu kirjaindu, kaksi ligaturua, da viizi diakrittistu merkii.

## Murdehet
Francien paginkieles on suurii alovehellizii eroloi. Standardufrancien kieli perustuu Pohjois-Francies paistuh kieleh. Pohjois-Francien da Suvi-Francien välil eroloih kuuluu sego Pohjois-Francien uvuluarine r sego espuanien, kataluanan da oksituanan vaikutus Suvi-Francieh.

## Francien kielen stuatussu

### Virralline stuatusu Francies
Francien konstitutsien mugah kieli sai virrallizen stuatusan vuvvennu 1992. Kai virrallizet dokumentat da sobimukset pidäy kirjoittua francien kielel. Gu rekluamas on vieraskielizet sanat, net pidäy kiändiä.

### Virralline stuatusu Kanuadas
Francien kieli on Kvibek-muakunnan virralline kieli. Sežo se on yksi toizes Kanuadan da New Brunswick-muakunnan virrallizes kieles.

### Stuatusu toizis mualois
**Virralline kieli:**
*	Monako
*	Gvinea
*	Benin
*	Burkina Faso
*	Gabon
*	Gvinea
*	Kongon Demokruatilline Tazavaldu (endine Zair)
*	Kongon Tazavaldu
*	Kot-d’Ivuar
*	Madagaskar
*	Mali
*	Nigeru
*	Senegalu
*	Togo
**Yksi toizes virrallizes kieles**
*	Andorra
*	Kanuadu
*	Gaiti
*	Livanu
*	Burundi
*	Džibuti
*	Kamerun
*	Ruanda
*	Keski Afriekan Tazavaldu
*	Čad
**Yksi kolmes virrallizes kieles:**
*	Bel’gii
*	L’uksemburgu
*	Ekvuatourielline Gvinei
**Yksi nelläs virrallizes kieles**
*	Šveitsarii
Franz Kafka

**Franz Anton Kafka** (3. heinykuudu 1883 – 3. kezäkuudu 1924) oli XX vuozisuan tärgevimii germuanienkielizii kirjuttajii. Häi rodivui jevrieläzeh pereheh Prahas, Bohemies, kudai silloi vie oli oza Austro-Vengriedy. Suuri vuitti Kafkan tärgevimäs tuotandos piästettih ilmah vaste hänen kuoltuu.

## Tevokset
### Romuanat
* *Der Prozess*, 1925
* *Das Schloß*, 1926
* *Amerika*, 1927

## Lähtehet
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (31. pakkaskuudu 1797 Himmelpfortgrund, Avstrii-Vengrii – 19. kylmykuudu 1828 Wien) oli avstrielaine varhazen romantizen muuzikan säveldäi. Schubertua pietäh yhtenny muuzikkuhistourien kuulužïmannu säveldäjänny. Schubert säveldi kaikkii oman aijan tevoslajiloi paiči koncertoi. Schubertan piäsäveldystuotanduo evustetah liedat, sinfoniet, jousikvartetat, pianosonuatat ja muu kamari- da pianomuuziikku.
]
Filippinat

**Filippinoin tazavaldu** (tagalsk. Republika ng Pilipinas, angl. Republic of the Philippines, isp. Republica de Filipinas), Filippinat (tagalsk. Pilipinas, angl. The Philippines, isp. Filipinas)- tazavaldu Liideh-Azies. Filippinat sijaiččou monis suaris, kuduat ollah Tyynen valdumeres Indonezien da Taivanan välis.

Muan pinduala on 299 764 km². Rahvahan lugumiäry on 101 562 306 hengie (v.2015). Piälinnu on Manila.
Fidži

**Fidžin tazavaldu** () sijoittuu Fidžin suaristos Tyynenmeren suviozas, päivännouzuh Vanuatuspäi, päivänlaskuh Tongaspäi, suveh Tuvaluspäi.

Valdivon piälinnu on Suva. Sen pinduala on 18 274 km². Rahvahan lugumiäry on 849 000 hengie.
Frida Kahlo

**Frida Kahlo** () (6. heinykuudu 1907 Coyoacán, Meksiko – 13. heinykuudu 1954 Coyoacán, Meksiko) oli meksikolaini taidehmualuaju.

Kahlo on mualannuh monie kuuluizie tevoksie kudamis on synkkie tiemuja kuni surmua, gor'uo da elon pimiedy puoltu.
F’odor Dostojevskii

**F’odor Mihailovič Dostojevskii** (; 11. kylmykuudu 1821 Moskovu – 9. tuhukuudu 1881 Piiteri) oli ven’alaine kirjuttai. Dostojevskoidu pietäh enimyölleh yhtenny romuanutaijon suuris klassiekois.

= Elaigu da kirjalline ala =

F’odor Dostojevskii oli roinnuhes Moskovas vuvvennu 1821 toizennu lapsennu seiččielapsehizeh pereheh. Dostojevskoin tuatto, vahnas ylähistösuvus da litvalazis ezivahnembis perävynnyh Mihail ruadoi douhturinnu köyhien talois. Vuvvennu 1837, konzu Dostojevskoile oli 16 vuottu, hänen muamo, Maria F'odorovna, kuoli da samannu vuvvennu Dostojevski muutti Piiterih. Siel häi opastui inženieruopistos vuozinnu 1837-1843. Ga Dostojevskii suvaičči jo silloi ylen äijäl literatuurua da liiriekkua. Häi rubei vähitelleh iče kirjuttamah kerdomuksii da toizii tekstoi. Sih aigah Dostojevskii sežo kiändi ulgomualastu kaunehliteratuurua ven'akse da algoi kirjuttamah hänen enzimmästy romuanua "Köyhät rahvahat", kudai jullattih vuvvennu 1846.

## Lähtehet
Gaiti

**Gaiti** libo Gaitin tazavaldu (gait. kreol. Repiblik Ayiti, ) on valdivo Gaiti-suaren päivänlaskun puoles da lähisuaril. Suaren päivännouzun puoles on Dominikanan Tazavaldu. Gaiti on köyhin Amerikan valdivo.
Muan pinduala on 27 750 km². Rahvahan lugumiäry on 10 033 000 hengie (v.2009). Piälinnu on Port-o-Prens. Virrallizet kielet ollah gaitine kreoline da frantsien.
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (15. tuhukuudu 1564 Pisa, Itualii – 8. pakkaskuudu 1642 Arcetri, Itualii) oli itualielaine tiähtitiedoilii, filozoufu da fiizikku. Hänen tärgevimät suavutukset liitytäh tiijollizen metoudan kehitykseh aristotelizes nygözeh muodoh. Händy on kučuttu tiijon, klassizen fiiziekan da tiähtitiijon tuatakse.

## Lähtehet
Gabon

**Gabon (Gabonan Tazavaldu)** on valdivo Keski-Afriekas, endine Fransien vallattu mua. Vuvven 2012 tiedoloin mugah, Gabonan rahvahan lugumiäry on 1 563 873 hengie, muan pinduala on 267 667&nbsp;km². Rahvahan lugumiärän mugah Gabon on 151. sij muailmas, pindualan suuruon mugah – 76.sijal.
Piälinnu on Librevil’, valdivolline kieli on fransien kieli. Librevil’-linnu on Keski-Afriekan päivänlaskupuoles. Linnan päivänlaskupuolizel rajal on Gvinein lahti. Susiedumualoinnu ollah Kongon Tazavaldu, Kamerun sego Ekvuatourielline Gvinei. Vierolazien enimistö uskou Hristossah.
Gambii

**Gambii** libo **Gambien islamilaine tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Gambii on pienin valdivo Afriekas. Pohjazes, päivännouzus da suves se rajoittuu Senegalanke. 18. tuhukuudu v. 1965 Gambii sai iččenänžyön. Piälinnu on Banžul. Suurin linnu on Serekunda. Virrallizet kielet ollah anglien kieli da muut sijallizet kielet. Muan pinduala on 10 380 km². Rahvahan lugumiäry on 1 878 999 hengie.
Gana

**Gana** libo **Ganan tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Kot-d’Ivuaranke, luodehes da pohjazes Burkina-Fasonke, päivänlaskus Togonke. Suves se rajoittuu Atlantan valdumeren Gvinean lahtenke. Virralline kieli on anglien kieli. Piälinnu on Akkra. Suurimat linnat ollah Akkra, Tamale, Bolgatanga. Muan pinduala on 238 537 km. Rahvahan lugumiäry on 25 199 609 hengie.
Garbalo

**Garbalot** ollah buoloih (Vaccinium-suguh) kuulujia marjua. Eri garbalolajiloi ollah *Vaccinium oxycoccos*, *Vaccinium microcarpum* da *Vaccinium macrocarpon*.
Gaulisto

**Gaulisto** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Videlen kyläkundah.

Se sijoittuu lähäl Videlen kyliä.

Kyläs on časounu ().

## Gauliston rahvahan lugumiäry
Gaijana

**Gaijana** () libo Gaijanan Kooperatiivine Tazavaldu on valdivo Suvi-Amerikan koillisrannal. Pohjazes on Atlantan valdumeri, päivänlaskus on Venesuela, suves – Braziilii, päivännouzus on Surinam. Kuluu Rahvaskundien yhtymäh. 

Muan pinduala on 214 970 km². Rahvahan lugumiäry on 751 223 hengie (2002). Piälinnu on Džordžtaun. Virralline kieli on anglien.
George Orwell

**George Orwell**, tovvelizel nimel Eric Arthur Blair (25. kezäkuudu 1903 Motihari, Bengali, Indii – 21. pakkaskuudu 1950 London, Britanii) oli britanilaine kirjoittai da lehtimies. Hänen kuulužimat tevokset ollah antiutopistine kul’turomuanu «1984» (angl. Nineteen-Eighty-Four) da «Žiivatoin tahnut» (angl. Animal Farm). George Orwell pani käyttöh kylmy voinu-terminän.
## Eloskerdu

Erik Arthur Blair rodivui Motiharis Indies. Loppi Pyhä Kaprianan školan. Vuozinnu 1917-1921 kävi Iton Koulledžah. Vuozinnu 1922-1927 ruadoi siirdokunnan policies Birmas da sen jälles kodvan eli Britanies da Jevroupas. Sie häi algoi kirjoittua prozua da lehtikirjutuksii. Vuvves 1935 algajen Blair kirjoitti omii tevoksii nimel George Orwell.

Vuvvennu 1936 häi meni kirjoih da lähti mučoinke Aragonan frontah rahvahienvoinan aigua Ispuanies. Blair otti ozua voinutoimis da oli ruanittu. Toizen voinan aigua häi pidi antifašististu ohjelmua BBC-kanualas.

Blair kuoli tuberkul’ozah 21. pakkaskuudu vuonnu 1950.
 
## «1984» da «Žiivatoin tahnut»
Toizen muailmavoinan jälgeh 1984-tevokses Orwell kuvaillou distopien tuliiaijan totalituaristu tarkkailuyhteiskundua, kuduadu johtau «Suurivelli». Kirjas Orwell käytti terminät «uuzikieli» da «ajatusrikos». Tevos «Žiivatoin tahnut» kritikuiččou kehitysty Nevvostoliitos Ven’an vallankumovuksen jälles.

## Tevokset
* Down and Out in Paris and London ,1933
* Burmese Days , 1934
* A Clergyman's Daughter, 1935
* Keep the Aspidistra Flying,1936
* The Road to Wigan Pier, 1937
* Homage to Catalonia, 1938
* Coming Up For Air, 1939
* Animal Farm, 1945
* Nineteen-Eighty-Four, 1949
Germuanien kieli

**Germuanien kieli** (germ. *Deutsch* libo *die deutsche Sprache*) on indojevrouppalazen kieliperehen päivänlaskugermuanizeh kielijoukkoh kuului kieli. Germuaniedu paistah Germuanies da äijis Jevroupan valdivolois. Sidä paistah muamankielenny enämbi 100 miljounua hengie.
Germuanii

**Germuanii** (), virrallizesti **Germuanien federacii** () on mua Jevroupas. Sie eläy 84,5 miljounua hengie. Germuanien piälinnu on Berlin, kus eläy 3,5 miljounua hengie.

## Suurimat linnat

Germuanies on 82 linnua, kudamis eläy enämbi 100&nbsp;000 hengie. Vuoden 2010 arvijon mugah nämmis linnois eläy enämbi 500&nbsp;000 eläjiä:

# Berlin (3&nbsp;448&nbsp;584)
# Hamburg (1&nbsp;774&nbsp;688)
# München (1&nbsp;342&nbsp;339)
# Köln (1&nbsp;007&nbsp;122)
# Frankfurt am Main (670&nbsp;816)
# Stuttgart (603&nbsp;194)
# Düsseldorf (587&nbsp;498)
# Dortmund (582&nbsp;354)
# Essen (577&nbsp;722)
# Bremen (547&nbsp;247)
# Hannover (521&nbsp;118)
# Leipzig (520&nbsp;606)
# Nürnberg (504&nbsp;461)
# Dresden (517&nbsp;133)

## Lähtehet
Gian Lorenzo Bernini

**Gian Lorenzo Bernini** (**Giovanni Lorenzo Bernini**, 7. talvikuudu 1598 Napoli Italii– 28. kylmykuudu 1680 Roma) oli italielaine kuvanvestäi, arhitektoru da taidehmualuaju. Bernini on barokan kuvanvestostiil'an luadii, da händy on kučuttu stiil'an kaikkii merkittävimäkse evustajakse. Häi luadi tärgevimät hänen tevoksis Romas.

## Lähtehet
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (10. ligakuudu 1813 Busseto – 27. pakkaskuudu 1901 Milano) oli italielaine romantiekan aijan ouperusäveldäi.
Verdin jälgimäine ouperu, *Falstaff*, oli Arrigo Boiton Shakespearen-librettoh säveldetty. Libretto perustui ozutelmih *[[Windsoran iloizet naizet]]*, *Henrik IV* da *Henrik V*. *Otellon* da *Falstaffan* jälles Verdi aigoi todevuttua hänen pitkyaigazen huavehen, säveldiä Shakespearen *[[Kuningas Lear (ozutelmu)|Kuningas Lear]]*, no hänen igä da tervehys ei sidä andanuh.

## Lähtehet
* G. Verdi Antti-Juhani Kaijanaho, 1996

## Aihies muijal
* Giuseppe Verdi -sivusto.
* Stanfordan yliopiston luvettelo Verdin ouperois, enzi-illois i m.i.
* "Album Verdi" Napolin kanzalliskirjastos.
* Välläh käytettävis olijua Verdin partituurua Mutopia Project

### Iänittehii
* Verdin fonogruafu -iänityksii.
* ''I Lombardi alla prima crociata'' MP3 Creative Commons -iäniteh
* Ave Maria MP3 -iäniteh
* Verdin ouperua MP3 -iänityksinny.
* Un ballo in Maschera MP3 -iäniteh
Gonduras

**Gonduras** libo Gondurasan Tazavaldu () on valdivo Keski-Amerikas. Enne valdivon nimi oli Ispuanielaine Gonduras.
Liidehes Gonduras rajoittuu Nikaraguanke, lounazes Sal’vadoranke da päivänlaskus Gvatemalanke. Pohjazes on Kariban meri, suves on Tyyni valdumeri.
Muan pinduala on 112 090 km². Rahvahan lugumiäry on 8 448 465 hengie (v.2013). Piälinnu on Tegusigal’pa. Viralline kieli on ispuanielaine.
Gaziettu

**Gaziettu** (libo **lehti**) on aijanmugaine painettu painos, kudual on alalline nimi da kudai piäzöy ilmoih ei harvembi kerdua kuus. Gazietan ielolijannu pietäh ennevahnazii käil kirjutettuloi uudizien tiedoloi.
Vie Julii Tsezar' aloitti painua gaziettua "Senatan tegoloi" da sit "Rahvahan jogapäiväzii yhtehizii tegoloi". Riimalazinnu gazietannu oldih savilaudazet, kudualoil kirutettih tapahtumien hrouniekkua. Kiinas läs 911 vuvvennu algoi piästä ilmoih Tszin' bao -gaziettu ("Piälinnan vestniekku").
Sana gaziettu («газета») tuli pienes italialazen raududengan nimes gazetta (ven. газетта, ital. gazzetta). Italias XVI vuozisual kaikile, ket lugiettih listua informatsienke (uudizii tsuarin elaijas, torgu-uudizis, toizien linnoin uudizii), maksettih yksi gaziettu.

## Gazietoin lajit da mallit
Gazietat ollah:
* kogokanzallizet, alovehellizet, paikallizet, laitohellizet (yhden laitoksen gaziettu), suuren painomiäränke, ammatillizet;
* aziellizet, yhteispoliitiekallizet, rekluamas-tiedollizet, segalazet;
* lapsen gazietat, nuorižolehtet, lehtet eläkkeheläzien niškoi i m.i;
* jogapäiväzet (huondes- libo ildugazietat), joganedälihizet, jogakuuhizet;
* bumuagulehtet libo internetlehtet;
* A4, Berlineru, A3, A2 -miäräzet;
* värillizet, mustu-valgiet da mustu-valgiet värillizien panoinke;
* arvostetut, kaikilellendettävät, "keldazet";
* maksollizet da ilmazet.

## Gazietoin eroitukset
* Mobiližus - gaziettua voibi lugie kui kois, mugagi toizis kohtis;
* Kaikile sobii - gaziettu on tarkoitettu kaikile ristikanzoile, sidä voibi lugie kaiken, ken tahtou;
* Aiguväližys - gaziettu on periodine painos, kudai piäzöy ilmoih tietun aigulistan mugah. Gazietat ollah jogapäiväzet, joganedälihizet da harvembi jogakuuhizet. Ollahgi gazietat, kuduat piästäh ilmoih kaksi libo kolme kerdua nedälis, kaksi kerdua kuus imi. Vie ollah huondes- libo ildugazietat.
* Viralližus - monet vallan piätökset, käskyt da zakonah tullah voimah vaigu niilöin piästämisty gazietas.

## Karjalankieline lehti
On olemas karjalankieline lehti Oma Mua. Se piäzöy ilmoih karjalan kielen kahtel murdehel - livvinkarjalakse da vienankarjalakse. Lehti piäzöy ilmoih Periodika-julguamos Petroskois. "Oman Muan" painosmiäry on 500 kappalehtu, se on joganedäline lehti.
Geogruafii Kirjalližusluvettelo

Dmitriev, S. Mamontua eččiessa. - M. : Gosudarstvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.

Dmitriev, S. N. Tundra : očerkat i raskuazat / perevedi S. S. Sokolov. - M. : Gosudarsvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva , 1936.

Lebedev, N. K. Yksiin dikariloilla kessessa : Uvdeh Gvineih Mikluha-Maklain putešeštvii. - М. : Gosudarstvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.

Lebedev, N. K. Enzimäzen kerran ymbäri muasta : Magellanan putesestvii / kiändi A. A. Beljakov. - M. : Gosudarsvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.

Terehova, L. G. Geografija : učebnikka nacaljnoin školan kolmannella klassalla varoin. Č.1. / L. G.Terehova, V. G. Erdeli. - M. : Učpedgiz, 1937.

Баранский, Н. Н. СССР-н физической география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 7-тта классуа варойн. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1939.

Барков, А. С. Физической география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 5 классуа варойн / А. С. Барков, А. А. Половинкин. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1939.

Иванов, Г. И. Муан чуастилойн и важноймбиэн капиталистическолойн государствойн география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан: 6-л классал. - 5-е изд., испр. и доп. - Петрозаводск : Карельской государственной издательства, 1939.

Терехова, Л. Г. География : учебникка начальнойн школан колманнелла классалла. Ч.1. / Л. Г. Терехова, В. Г. Эрдели. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1938.

Терехова, Л. Г. География : учебникка начальнойн школан нелланнелла классалла. Ч. 2 / Л. Г. Терехова, В. Г Эрдели ; киянди Г. И. Гурьев. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1938. 

Терехова, Л. Г., Эрдели, В. Г. География : учебникка начальнойн школан нелланнела классал. Ч. 2 / Л. Г. Терехова, В. Г. Эрдели ; Г. И. Гурьван перевода. – Петрозаводск : Карельской государственной издательства, 1939.

Чефранов, С. В. СССР-н физической география : районной обзора : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 7-л классал / переведдиттих И. П. Яковлев, А. И. Евсеев. - тойне выпуска. -Петрозаводск : Карельской государственной издательства ,1939.
Grenada

**Grenada** () – on valdivo Kariban meren liidehozas. Valdivo sijaiččou Grenada suarel da Grenadinan suarien puoles, Antilian pienien suarien joukos.
Muan pinduala on 344 km². Rahvahan lugumiäry on 89  502 hengie (2005). Piälinnu on Sent-Džordžes. Virralline kieli on anglien.
Gretsii

**Grecii** () on Suvi-Jevroupan valdivo. Virralline nimi on Grecien tazavaldu (). Rahvahan lugumiäry on enämbi 11,3 milj. hengie, pinduala on 131  957 km². Se on 73. sijal muailmas rahvahan lugumiäryn mugah da 95. sijal pindualan mugah.

Muan piälinnu on Afiinat. Valdivolline kieli on griekan kieli.

Se sijoittuu Balkanan niemimual da monil suariloil. Päivännouzus se rajoittuu Egeanmerenke da Frakienmerenke, päivänlaskus – Ionanmerenke, suves – Välimerenke da Kritanmerenke. Sil on muarajat Albuanienke, Makedounien tazavallanke da Bolguarienke, koillizes da päivännouzus se rajoittuu Turcienke.

Läs 98% rahvastu on pravosluavizii. Nygyaigaine Grecii on muinazen Grecien kul’tuuran perii, kudai on rahvahanvallan, teatran da olimpiuadan kodimua. Ylen äijy rahvastu matkustau Grecieh, sendäh gu sil on bohattu kul’tuuru da hyvä muantiijolline olopaikku.
Gvatemala

**Gvatemala** () libo Gvatemalan Tazavaldu () on valdivo Keski-Amerikas. 
Suves se rajoittuu Sal’vadoranke, liidehes Gondurasanke, koillizes Belizanke da luodehes Meksikanke. Päivännouzus on Kariban meri, lounazes on Tyynimeri. Gvatemala on suurin valdivo Keski-Amerikan tazavaldois.
Muan pinduala on 108 889 km². Rahvahan lugumiäry on 14 373 472 hengie (2013). Piälinnu on Gvatemala. Virralline kieli on ispuanielaine.
Gvinei

**Gvinein tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Senegalanke, pohjazes da koillizes Malinke, päivännouzus Kot-d’Ivuaranke, suves Liberienke, lounuas Sierra-Leonenke, luodehes Gvinei-Bisaunke. Päivänlaskus se rajoittuu Atlantan valdumerenke. Virralline kieli on frantsien kieli. Piälinnu on Konakri. Suurimat linnat ollah Konakri, Nzerekore, Kindia. Muan pinduala on 245 857 km². Rahvahan lugumiäry on 11 176 026 hengie.
## Galerie

File:Guinea sat.png|Gvinei
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos
Gvinei-Bisau

**Gvinei-Bisau**, virrallizesti **Gvinei-Bisaun tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Se on endine Portugalien kolounii, iččenäine valdivo vuvven 1947 algajen. Gvinei-Bisauh kuulutah sežo Bolama-suari da Bižagoš-suaristo. Pohjazes se rajoittuu Senegalanke, liidehes Gvineinke. Virralline kieli on portugalien kieli. Piälinnu on Bisau. Muan pinduala on 36 120 km². Rahvahan lugumiäry on 1 647 000 hengie.

Gvinei-Bisaus oli vallankuobavus vuvvennu 2025.
Haapalampi

**Haapalampi** (sežo karj. Huabulambi, ) on Karjalan tazavallan Sortavalan piirin pos’olku. Se on Haapalammen kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoiččou Savainjoven rannal, 9 kilometrin piäs Sortavalaspäi.

## Histourii

Enzimäzen kerran se muanitah vuvvennu 1500.

Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.

## Rahvahan lugumiäry
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (2. sulakuudu 1805 – 4. elokuudu 1875) oli danielaine kirjuttai da runoilii. Händy tundietah enne kaikkie hänen suarnois, kudamat kuulutah muailman kaikkii enämbäl kiännettyh kirjalližuoh.

## Karjalakse kiännetyt suarnat
Vuvvennu 1937 Karjalan tazavallan lapsienkirjalližuon julguamo piästi ilmah *Den grimme ælling* -suarnan tverinkarjalazen kiännöksen *Tuhmapäivälline ut’aine*, kudaman luadi S. Kud’akov.

## Vaikuttehet popkul’tuuras
Disneyn luajitun *Frozen*-animaciifil’man (angl. ’jiävytetty’) starinan pohju on otettu Andersenan kirjutetus suarnas *Lumikuningatar* (dan. *Snødronningen*). Andersenan nimi ongi otettu Frozen-fil'mah, kudamas on huahmot Hans, Christoff, Anna da Sven. Nämmis nimilöis ravieh sanottuu rodieu rouno ku Hans Christian Andersenan nimi. Alguperäzes suarnas nengozii nimii ei ole.

## Lähtehet
* 
### Viittehet
Gruuzii

**Gruuzii** () on valdivo, kudai sijoittuu Suvi-Kavkazan päivänlaskuozas, Lähi-Päivännouzus da Mustanmeren päivännouzurannal.

Suves Gruuzii rajoittuu Armienienke da Turtsienke, liidehes – Azerbaidžuananke, päivännouzus da pohjazes – Ven’anke.

Muan piälinnu on Tbiliisi. Pinduala on 69  789 km², rahvahan lugumiäry on 3 723 536 hengie.

Gruuzien prezidentu on Salome Zurabishvili
Hantin kieli

**Hantin kieli** (hantin kielen *ханты ясаӈ*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului ugrilaine kieli.
Hapankeitinpiirai

**Hapankeitinpiirai** on nižujauholois luajittu, riehtiläl pastettu piirai. 

Tahtahah pidäy 5 dl maiduo, 25-50 g drožeidu, 50-150 g voidu, n. 7-8 dl nižujauhuo. Voibi panna yhten libo kaksi jäiččiä ku himoitannou. Anna tahtahan nousta. Luaji tahtahas pienet nižuzet da taputtele sit madalakse. Anna tuaste kohota. Pasta vois libo siemenvois riehtiläl. Ku tahtonet magiedu, pyörittele zuaharis.
Happamehsuadu

**Happamehsuadu** libo **kisloruodu** Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on kuvvendentostu joukon toizen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 8. Sidä merkitäh **O** (). Kisloruodu on nemetallu. Prostoi aineh kisloruodu tavallizis ololois on guazu ilmai värii, maguu da hajuu. Notkien kisloruodan väri on taivahankarvaine, ga kova kisloruodu on valpahansinizii kristalloi.

On olemas muutgi kisloruodan muvvot, ezim., ozonu. Tavallizis ololois se on valpahansinine guazu eriluaduzen hajunke.
Harakkumägi

**Harakkumägi** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.

Se sijoittuu Tulosjärven koillisrannal.

## Harakkumäin rahvahan lugumiäry

Vuonnu 1905 kyläs eli 68 hengie.

Sem’onovan aittu tuodih Harakkumäispäi Kižin muzeih.
Harlu

**Harlu** () on kylä Pitkänrannan piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
## Sijaičendu
Kylä on sijoitunnuhes 45 kilometris Pitkäsrannaspäi da on Jänisjoven rannal.

## Pihat
* Берёзовая аллея
* Бугровая ул.
* Восточная ул.
* Главное ш.
* Горный х.
* Горького ул.
* Заводская ул.
* Заводской х.
* Заречный х.
* Левый берег кв-л.
* Лесная ул.
* Лесная 1-я ул.
* Лесная 2-я ул.
* Полевая ул.
* Речная 1-я ул.
* Речная 2-я ул.
* Школьная ул.

## Eläjät
Vuonnu 2013 Harlus virallizesti eli 871 hengie. 

## Huomivot
Harmaisorzu

**Harmaisorzu** (*Anas strepera*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 46-56 cm
**Siibien agjuväli:** 78-90 cm
**Paino:** 850-1000 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)