open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Modest Musorgskii

**Modest Musorgskii** (, 9. (21.) kevätkuudu 1839 Pskovskoin gubernien Kesarevo-kylä – 16. (28). kevätkuudu 1881 Piiteri) on ven’alaine säveldäi, Mogučaja kučka -joukon jäsen. Musorgskii on eräs suurimii ven’alazii säveldäjii. Häi oli vaikutannuh Ven’an da ulgomuan muuzikan tulieh kehitykseh. Säveldäi ruadoi muuzikan eri aloil. Hänen muuzikkuperindöh kuuluu ouperua, orkestrusävelmiä, vokualu- da fortepianon muuzikkusarjua, romansua da pajuo, horamuuzikkua. Musorgskii yhtytottu sluavii omas tuotandos kanzallizii piirdehii, syviä realizmua, ga säveldäjän ainavoluadustu ruadotabua da neruo ei tunnustettu eläjes. 

## Eloskerdu

Vuvvennu 1952 Modest Musurgskii piäzi opastumah podpraporščiekoin gvardienškolah. Vuvvennu 1856 häi loppi sen. Musorgskii kodvazen aigua sluužii Preobraženskoin polkas, sit piälimäzes inženieruhaldivos, valdivon omažuon ministerstvas da valdivon tarkastuksen elimis. 

Mosorgskii, sendäh ku händy ei tunnustettu da ei ellendetty, sai hermosäräityksen, kudai 1870-luvun toizel puoliškol enämbäl yldyi. Tämän periä häi harjavui juondah. 

Musorgskii kuoli Nikolajevskois voinugospitalis Piiteris. Sie setämä päivy enne hänen kuolendua Ilja Repin oli piirustannuh ainavon säveldäjän portrietan hänen eloksen aigah. Musorgskii oli pandu muah Tihvinän Aleksandr-Nevskoin lavran kalmužimale. 

## Muuzikkukirjutukset

* Salambo-ouperu (1863 - 1866, ei olluh loppiettu)
* Yhtehmenendy-ouperu (1868, ei olluh loppiettu)
* Boris Godunov -ouperu (1869)
* Hovanščina-ouperu (1873 - 1880, ei olluh loppiettu)
* Soročinskoi jarmanku -ouperu (1874 - 1880, ei olluh loppiettu)
* Kuvat ozutelmaspäi -sävelmysarju (1874)
Hietalambi

**Hietalambi** () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah. 

Se sijaiččou lammen rannal.

## Rahvahan lugumiäry
Mustujogi

**Mustujogi** () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Malinavuaran kyläkundah. 

Se sijaiččou samannimizen joven rannal.

## Rahvahan lugumiäry
Johann Strauss

**Iogann Batist Štraus II** (; 25. ligakuudu 1825, Vena — 3. kezäkuudu 1899, Vena) - on avstrielaine säveldäi, orkestrujohtai da viulunsoittai, tundiettu "valssin kuningas", kudai kirjutti äijy muuzikkutevoksii da moni kuulužua operiettua.

## Elaigu

Iogann Štraus rodihes kuulužan avstrielazen säveldäjän Iogann Štraus vahnemban perehes. Hänen died'oin tuatto Iogann Mihael' Štraus (1720-1800) oli jevrei Budapeštaspäi, kudai otti katoulizen uskon. Štraus nuoremban kaksi vellie sežo oli tiettävii säveldäjii. 

Iogannan tuatto tahtonus, gu poigu ollus bankiirannu, sen täh brihaččuine opastui soittamah viulua peitoči, gu ei suututa vahnembua. Muammo auttoi poijale kehittyö muuzikas. 

Vallankumovuksen Avstries vuvvennu 1848 jälgeh tuatan ja pojan riidu vaigu syveni. Iogann Štraus vahnembi kannatti monarhiedu da kirjutti uskollizen Radeckien maršin, Iogann Štraus nuorembi täl aigua soitti Marsel'ezua da ičegi kirjutti moni vallankumovuksellistu maršii da val'sii. 

Vuvvennu 1849 Iogann Štraus vahnembi kuoli skarlatiinas. Tuatan kalmal Štraus nuorembi soitti Mocartan Rekviem hengenmessun, sit nimitti tuatale Eolovan arfu val'sin da painoi tuatan tävven kirjutuskogomuksen omal suittodengoil.

Vuvvennu 1856 Štraus oli ezmäzil ozuttelumatkoil Ven’al.

Vuvvennu 1862 häi nai ouperupajattajas Jetti Halupeckaja.

Iogann Štrausan tulokkahimat vuvvet oli 1860-1870, konzu säveldäi kirjutti omat parahat val’sit Kaunehel taivahankarvazel Dunajal (1866), Venan mečän suarnat (1868) da parahat operietat.

Vuvvennu 1870  Štraus kieldävyö dvorčuvelgois (andoi net Eduard vellele) da pani omua elostu operietale. Vuottamattah, 43-vuodehizennu kuoli Jozef velli.

Vuvvennu 1871 Iogan Štraus Žak Offenbahan nevvon mugah keksii oman ezmäzen Indigo da nellikymmendy rozvuo operietan, kudai mielytti rahvastu. Kaikkiedah säveldäi kirjutti 15 operiettua.

Vuvvennu 1874 Iogan Štraus piästi ilmoih Yöliivoi operietan, kudual ezmäzikse ei olluh suurdu kuulužustu. Operiettu moni vuottu oli Venan teatroin lavoil, ga sai triumfusuvaičustu vaigu 20 vuottu peräs, konzu Gustav Maler keksii uvven redakcien. 

Vuvvennu 1885 säveldäi kirjutti uvven nerotevon Čiganoin baronu operietan, kuduan juondeh on otettu Mor Jokain Saffi kerdomuksespäi. Operietan muuzikku on täytetty vengrielazel koloriital.

Elaijan jälgivuozien aijannu Iogann Štraus ei pidänyh konsertoi da läs ainos oli omas kois.

Vuvvennu 1899 häi suostui ohjata allun soitandua Yöliivoi operietan 25-vuodehispruazniekan kunnivokse. Kodih matkas olles säveldäi kylmi da kuoli Venas 73-vuodehizennu kouhkoloinžuaras. Häi oli pandu muah Venan piäkalmistol. Tulien vuon Jozef Baijer säveldi loppussah hänen Tuhkimo balietan. 

## Iogann Štrausan toimindu muuzikkualal

Omassah ijän aloh Iogann Štraus säveldi 496 tevostu: 168 val'sii, 117 pol'kua, 73 kadrielii, 43 maršii, 31 mazurkkua, 15 operiettua, nagrettavan ouperan da balietan. Häi nosti tansimuuzikkua simfounizille piälöile. Štrausan tevoksii ihaillih erilazet säveldäjät, Offenbahas Vagnerah, Legaras Čaikovskijah.
San-Hose

**San-Hose** on Kosta Rikku –muan piälinnu da sen suurin linnu. Se on muan keskiozas, ylätazangol 1170 metrii meren korgevuol. San-Hose –linnas eläy 350 tuhattu hengie (2008).
Jonas Heiska

**Jonas Heiska** (; 13. ligakuudu 1873, Toivakka, Suomen suuriruhtinaskundu — 3. kevätkuudu 1937, Jyväskylä, Suomi)

## Eloskerdu

Jonas Heiska rodivui 13. ligakuudu vuonnu 1873 Toivakka-linnah, siegi mendih hänen lapsus- da nuorusvuvvet. Lapsennu puaksuh läži, sen periä hänen selgäh kazvoi gurbu. Ga sih huolimattah Jonas oli älykäs da nerokas lapsi. Vuonnu 1890 händy työttih opastumah Jyväskyläh litseih. Sie Heiska tuttavui Otto Kuusizeh. Mollembat oldih školan parahii opstujii (myöhembi, vuonnu 1900, Heiska mualuau Kuusizen portrietan). Heiska suvaičči muuzikkua, soitti viulul, tahtoi ruadua muuzikku- libo taidoalal.

Vuonnu 1898 Heiska piäzi opastumah Helsinkin taidehškolah. Myöhembi händy ruvettih tundemah Keski-Suomen enzimäzenny taidoilijannu. Yhtenny Heiskan opastajis oli Eero Järnefelt. Myöhembi Jonas opastui Pariižas. Sie häi kiinostui impressionizmah da rubei käyttämäh tačmoil piirustustabua. Sil aigua häi yhtyi jogavuodehizeh ozutteluh, kuduan järjestäjänny oli Helsinkin taidoilijoin seuru. Vuonnu 1900 Jonas Heiska yhtyi  Pariižas piettyh kogo muailman ozutteluh.

Jevroupas opastuttuu Heiska tuli järilleh roindulinnah Toivakkah. Sie, perehferman ymbärialovehel, häi kävyi mualuamah. Myöhembi, dostalikse igiä häi muutti Jyväskyläh. Sie opastumah hänen luo kävyi tulii arhitektoru Alvar Aalto. Vuonnu 1918 karjalazes Uhtuon kyläs, nygözes Kalevalas, hyväksyttih Vienan Karjalan  lippu, kuduan luadi Jonas Heiska. Vuonnu 1920 Jonas nai. Hänen mučoi oli muuzikan da pajatandan opastai Maikki Aro. Vuonnu 1921 häi sai tyttären, kuduale annettih nimi Vappu. 
Jonas Heiska kuoli 3. kevätkuudu vuonnu 1937, hänel oli 63 vuottu.

Hänen tytär Vappu Heiska sežo rodih taidoilijannu da jatkoi kuvien mualuamistu tuatan talois. Vuonnu 1993 enne kuolendua häi jätti taloin ruadopertinke da kai omažuot Jyväskylän linnale. Häi tahtoi, gu talois luajittas muzei. Vuonnu 1998 muzei avai omat veriät kävyjile. Tänäpäi sen kunnos pidämizes vastuau Keski-Suomen Muzei. Talois voibi nähtä taidoilijan ruadoloi sego kyläelokseh liittyjii ezinehii.
Havana

**Havana** on Kuba-Tazavallan piälinnu, muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Havanan pinduala on 726,75 km². Ispuanielazet perustettih Havanan 16. päivänny syvyskuudu vuonnu 1519.
Mehiko

**Mehiko** on Meksiekan piälinnu. Federualline piiri on juattu 16 ozah. Mehikos eläy 9 100 000 hengie. Mehiko on muailman suurin linnu, kudamas paistah ispuanien kielel. Linnu on Meksiekan ylängöl 2240 metrii meren korgevuol. Sie on subtroupilline ilmasto. Mehiko on Meksiekan tärgei poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Linnu on perustettu ennevahnallizen Tenočtitlana –linnan tilah, kuduan hävitettih ispuanielazet valloittajat. Vuvves 1821 algajen Mehiko on iččenäžen Meksiekan piälinnu.
Managua

**Managua** on Nikaraguan piälinnu da sen suurin linnu. Sie eläy 1,850 miljonua hengie (2015). Linnu on muan päivänlaskupuoles, Managua –järven suvirannal. Ispuanielazet perustettih Managuan indencoin eländykohtan tilah. Vuonnu 1855 linnu sai valdivon piälinnu –stuatusan.
Panama (linnu)

**Panama** on Panama –valdivon piälinnu, kus eläy 1,3 miljonua hengie (2010). Linnu on sit kohtas, kudamas Panaman kanualu laskeh Tyynehmereh. Panama –linnu on muan poliittine, haldivolline sego kul’tuurukeskus. Se on perustettu 15. päivänny elokuudu vuonnu 1519.
1795

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 15. pakkaskuudu  **[[Aleksandr Gribojedov]]** —   ven’alaine diplomuattu, runoilii, pianistu da säveldäi. 

## Ken kuoli sinä vuon
* 26. elokuudu  **[[Alessandro Cagliostro]]** —  itualielaine alhiimikku da matkailii.
* 31. elokuudu  **[[François-André Danican Philidor]]** —  frantsien säveldäi da šahmatistu.
1596

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 31. kevätkuudu **[[René Descartes]]** — merkittäi francielaine filosoufu, matemuatikku, kirjailii da tutkii, kuduadu on kučuttu uvven aijan filosoufien perustajakse.
* 22. heinykuudu **[[Mihail F’odorovič]]** — ven’alaine suari.

## Ken kuoli sinä vuon
1794

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 26. sulakuudu  **[[Andreas Sjögren]]** — kielentutkii.

## Ken kuoli sinä vuon
* 8. oraskuudu  **[[Antoine Laurent de Lavoisier]]** — frantsien hiimiekku.
* 28. heinykuudu  **[[Maximilien de Robespierre]]** — Suuren frantsien vallankumovuksen johtai. 
* 9. kylmykuudu  **[[Grigorii Skovoroda]]** — ven’alaine da ukrainan filosoufu, runoilii, tiedomies.
1793

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 21. pakkaskuudu  **[[Ludvig XVI]]** — frantsien kunigas.
* 16. ligakuudu  **[[Marie-Antoinette]]** — frantsien kunigatar.
1792

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 29. tuhukuudu  **[[Gioacchino Rossini]]** — itualielaine säveldäi.
* 21. oraskuudu  **[[Gaspard-Gustave de Coriolis]]** — frantsien matematikku.
* 23. heinykuudu  **[[P'otr V'azemskii]]** — ven’alaine runoilii da kirjalližusarvostelii.
* 21. elokuudu  **[[P'otr Pl'etn'ov]]** — ven’alaine runoilii da kirjalližusarvostelii.
* 1. talvikuudu  **[[Nikolai Lobačevskii]]** — ven’alaine matematikku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 29. kevätkuudu  **[[Gustav III]]** — ruoččilaine kunigas.
29. tuhukuudu

**29. tuhukuudu** on 60. vuvven päivy grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 306 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1792 **[[Gioacchino Rossini]]** — itualielaine säveldäi.

## Ken kuoli sinä piän
1789

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. elokuudu  **[[Augustin Louis Cauchy]]** — frantsien matematikku da mehuaniekku.
* 15. syvyskuudu  **[[James Fenimore Cooper]]** — amierikkalaine kirjuttai. 

## Ken kuoli sinä vuon
1788

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 22. pakkaskuudu **[[George Gordon Byron]]** — anglielaine runoilii-romantiekku.
* 22. tuhukuudu **[[Arthur Schopenhauer]]** — germuanien filosoufu.

## Ken kuoli sinä vuon
Keilusto

**Keilusto** libo **plankton** on yhtehine nimi kaikile niile pienile vezieläjile, kudamat keilutah vies, eigo voija uija vastuvirdah. Keilusto voijah jagua kazvi-, elätti- da baktierukeilustoh.

## Karjalankieline nimi

Keiluston karjalankieline nimi on luajittu täh artikkelih niškoi ottajen mallii suomenkielizes sanas *keijusto*, kudai tulou suomen kielen verbis *keijua*. Karjalan kielesgi tunnetah verbi *keijua*, ga se on yhtelläh harvinazembi migu samua merkiččii verbi *keilua* da sendäh uvvissanan pohjakse on vallittu jälgimäine verbi.

## Lähtiet
Viligriiman kaivo

**Viligriiman kaivo** () on kaivo, kudai on sijoitannuhes Tuhala-luonnon rauhoitetus alovehes, Sulu-huutoran pihas.

## Yhtehizet tiijot

Tuhala-luonnon rauhoitettu aloveh on sijoitannuhes samannimizeh kyläh, kudai on 25 kilometris Tallinnaspäi. 

Nõiakaev on kuulužu sil, ku toiči tämä kaivo “kiehuu”. Se “kiehuu” kerran libo kaksi kerdua vuvves, ga segi voi olla “kiehumata”. Konzu kaivo “kiehuu”, sit valuu muah läs 100 litrua vetty sekundas. Tämä rodiu sendäh, ku kaivon ual on muanalaine jogi. Viennouzun aijas virran miäry vähmite on 5 000 litrua sekundas. Vezi nouzou da tulou muan pinnale kaivon läbi.

Kaivon lähäl on 30 muinasaigastu kivie, kudualoil on läs 3 000 vuottu. Arbaillen kivilöil oli kul’tan merkičys da sie ennevahnas piettih eriluadustu ritualua, sendäh tädä alovehtu ja ammui sanotah “viligriimoin voulostikse”. Nygöigi Viligriiman kaivolluo tullah ekstrasensat da mistiekat.

## Legendu

Paikallizil eläjil on oma sen ilomivön sellitämine. Hyö sanotah, ku Tuhalan rinnal olijois mečis eläy pahahengi, kudai kerran vuvves kylbehes kylys. Kaivon vien “kiehumine” ozuttau, ku paikallizet viligriimat kerävyttih šabaššah da sen jälles piätettih kävvä kylyh.

## Histourii

Histourien tiedoloin mugah tämä kaivo oli sroittu vuvvennu 1639 karstukallivoravon piäle. Muanalaine jogi on 4-9 metrin syvyöl, viennouzun aijas se nouzou läs yhdeksäle metrile.
Kaivon rinnal vuvvennu 2001 löydyi vie luonnon poikkevus – energiipačas, kudai lähtöy muaspäi da sil on vägey sähkömagnietaine kenty. Tämä aloveh on merkitty tammen pačas.

## Linkit

https://web.archive.org/web/20190412064833/https://www.visitestonia.com/ru/%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86-%D0%B2-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0

https://et.wikipedia.org/wiki/Tuhala_n%C3%B5iakaev
1786

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 19. kezäkuudu **[[F'odor Glinka]]** — ven'alaine runoilii, kirjailii, kuului dekabristoin seuroih.
* 24. tuhukuudu **[[Wilhelm Karl Grimm]]** — germuanien filolougu.

## Ken kuoli sinä vuon
* 21. oraskuudu **[[Carl Wilhelm Scheele]]** — ruoččilaine hiimikku.
1785

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 4. pakkaskuudu **[[Jacob Grimm]]** — germuanien filolougu.
* 22. tuhukuudu **[[Jean-Charles Peltier]]** — frantsien fizikku.

## Ken kuoli sinä vuon
1784

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 22. heinykuudu **[[Friedrich Wilhelm Bessel]]** — germuanien matematikku da tiähtientiijustelii.

## Ken kuoli sinä vuon
1781

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. kezäkuudu **[[Siméon Denis Poisson]]** — frantsien matematikku, mehuaniekku da и fizikku. 

## Ken kuoli sinä vuon
* 25. oraskuudu **[[Abram P'etrovič Gannibal]]** — ven’alaine vojennoi inženieru, A.S.Puškin died’oin tuatto
Edvard Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** (15. kezäkuudu 1843, Bergen, Norviegii – 4. syvyskuudu 1907, siegi) oli norviegielaine romantizman aijan säveldäi, muuzikkuruadai, pianistu da orkestrujohtai. Hänen luomisruado oli kehitytty norviegielazel rahvahan kul’tuural. 

Griegan kuulužimat tevokset ollah kaksi sarjua Henrik Ibsenan "Peer Gynt" draman muuzikaspäi, fortepiano da orkestrukonsertu, viulusonatat.

Grieg pidi enimäl huoldu pajoloih da romansoih näh, kudualoi häi piästi ilmoih enämbi gu 600. Läs kaksikymmendy Grigan sävelmiä oli piästetty ilmoih säveldäjän kuolendan jälgeh. Hänen pajotuottehet oldih kirjutettu duanielazien da norviegielazien, toiči germuanielazien runoilijoin tevoksil.

Edvard Grieg oli pandu muah kodilinnas hänen Nina Hagerup akanke, kudai oli säveldäjän sevoittarennu.
Matthias Alexander Castrén

**Matthias Alexander Castrén** (2. talvikuudu 1813, Tervola, Suomen suuri kniäzikundu, Ven’an impierii – 7. oraskuudu 1852 Helsingfors, Suomen suuri kniäzikundu, Ven’an impierii) on suomelastu alguperiä olluh Ven’an kielimies, suomi-ugrilazien kielien da samojedikielien tutkii, suomelazen da saamelazen rahvahanrunohuon tutkii; verdailijan uralilazen kielitiijon alguhpanii. 

## Eloskerdu

Castren oli roinnuhes vuvvennu 1813 pienes Tervolan linnas Suomes eläjien ruoččilazien pereheh. Pereh oli aiga suuri, paiči Matthiasua vahnembil oli vie viizi lastu. 

Vuvvennu 1830 Castren piäzi opastumah Helsinkin yliopistoh. Vuvvennu 1836 häi sai filosoufien kandiduatan oppiarvon. Vie yliopistos opastujes händy rubei kiinnostuttamah suomen kieli da rahvahanrunohus. 

Kezäl 1838 Castren enzi kerdua lähti tutkimusmatkah Suomen Lappih, kus opastui saamen kieleh, tutki saamelastu rahvahanrunohuttu da mifolougiedu. 

Vuvvennu 1839 Castren matkusteli Karjalua myöte, vuvvennu 1841 yhtes Elias Lönnrotanke häi lähti kolmekse vuvvukse tutkimusmatkah Urualale. Tädä matkua enne piäzi ilmah Castrenan ”Kalevalan” kiännös ruočin kielele. 

Vuvvennu 1845 Castren väitti douhtorakse, omas väitöskirjas häi kehitti ennustusmielen uralilazien da altain kielien yhtehizes geenualguperäs. Samannu vuon piäzi ilmah Castrenan tiedokirjutus ruočin kielel ”Painon merkičykses saamen kieles”. 

Samannu 1845 vuon Piiterin akadiemien kehoitukses Castren lähti Siberih ielleh tutkimah sigäläzii kielii. 

Siberispäi tutkii tuli vuvvennu 1849, hänen tervehys oli dostalikse pahennuh. Matkas kerätty materjualu rodih hänen tulieloin 
ruadoloin pohjannu: Versuch einer ostjatischen Sprachlehre (1849) и De affixis personalibus linguarum Altaicarum (1850).
Vuvves 1851 algajen Castren oli Helsinkin yliopiston professorannu enzimäzikse perustetun suomelazen filolougien laitoksel da ruadoi samojedikielien sanakirjan hyväkse. 

Castren kuoli vuvvennu 1852 tuberkul’ouzah. 

## Castren da nygyaigu

Vuvvennu 1990 pakkaskuun 22. päivänny Helsinkin perustettih Matthias Castrenan Seuru. Sen ruavon tarkoituksennu rodih Suomen rahvahan da Ven’al eläjien urualilazil kielil (suomelas-ugrilazil kielil da samojedikielil) pagizijoin rahvahien yhteisruavon kehittämine. Castrenan Seuru on yhteiskunnalline yhtistys, sen jäseninny voijah olla sego Suomen, sego toizien mualoin kanzalazet dai yhtistykset. Seuru suau valdivos varua. 

## Julgavot

* Кастрен М. А. Основы зырянской грамматики = Elementa grammatices Syrjaenae. — Helsingforsiae, 1844. — 166 с.
* Кастрен М. А. Основы черемисской грамматики = Elementa grammatices Tscheremissae. — Kuopio, 1845. — 75 с.
* Кастрен М. А. Путешествие по Лапландии, Северной России и Сибири в 1838—1844, 1845—1849 гг. — СПб., 1860.
1779

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 20. elokuudu **[[Jakob Berzelius]]** — ruoččilaine hiimikku da minerualougu.

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. tuhukuudu **[[James Cook]]** — anglielaine matkailii, tutkii da löydäi.
1780

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 1. kezäkuudu **[[Carl von Clausewitz]]** — germuanien generualu da vojennoi teourietikku.

## Ken kuoli sinä vuon
Asunsjon

**Asunsjon** on Paragvain piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus.

Ispuanielaine Huan de Salasar perusti Asunsjonan 15. elokuudu vuonnu 1537. Sinäpiän on Pyhän Marijan taivahahottamizen pruazniekku. Asunsjon on Paragvain päivänlaskuozas, Paragvai -joven rannal. Linnas eläy enämbi 542 tuhattu hengie; kudamis enin oza ollah guarani.
Alfred Nobel’

**Alfred Bernhard Nobel’** (ruoč. Alfred Bernhard Nobel, 21. ligakuudu 1833, Stokgol'mu, Ruočči-Norviegii – 10. talvikuudu 1896, San-Remo, Italian kunigaskundu) oli ruoččilaine hiimikku, inženieru, keksii, yrittäi da filantroppu.

Nobel’ on enimyölleh tundiettu dinamitan keksijänny, ga häi sežo omisti Bofors-yrityksen, kuduan metallurgiitevolližuon yrittäi muutti hiimiellizekse da puuškien tevolližuokse. Nobel’ omisti 355 erilastu patentua, kudualois dinamittu on kuulužin. Sen jälgeh, ku Nobel’ lu lugi enneaigazen nekrolougan, kudai moitti händy ammunduvehkehien myömizen tuloloin täh, häi jätti kai omažuon Nobel’-palkindon perustamizeh varte.Sil palkindol lahjoitetah fiiziekas, hiimies, liečetiijos, literatuuras luajittulois suavutuksis da panokses rauhan lujittamizeh. Nobel’an nimi on säilytty Dynamit Nobel- da AkzoNobel-nygyaigazis yrityksis, kuduat ollah roittu Nobel’an da toizien yrityksein yhtymizel.
Baster

**Baster** on linnu Sent-Kits -suaren suvirannal, se on Sent-Kits:an da Nevis:an valdivon piälinnu. Baster on yksi ennevahnazis Päivänlasku-Indien linnois, se on perustettu vuonnu 1627. Sie eläy 11 tuhattu hengie (2003).
Kastri

**Kastri** on Sent-Lusia -valdivon piälinnu da muan tärgei ekonoumiekkukeskus. Linnu on suaren luodehrannal, Port-Kastri -lahten da Vigi -niemimuan rajal. Sie eläy kolmas oza kogo suaren rahvahas da ollah suurimat laitokset.
Lima

**Lima** on Suvi-Ameriekan linnu Tyynenmeren rannal. Se on Perun tazavallan piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Liman perustettih ispuanielazet vuonnu 1535. Myöhembi linnas rodih ispuanielazien vallattuloin mualoin keskus, vuonnu 1821 (konzu Peru ilmoitettih iččenäzekse muakse) linnas tuli Peru-Tazavallan piälinnu.

Vuonnu 1988 Liman histourielline keskus on pandu h.

## Lähtehet
San-Sal’vador

**San-Sal’vador** on Sal’vador -valdivon piälinnu da muan suurin linnu. Se on valdivon lounasozas, Amakas -joven rannal, San-Sal'vador -tulimäin tyves. Ispuanielazet perustettih linnan sulakuus vuonnu 1525 Pedro de Al'varadon käskyn mugah.
Lumilaudu

**Lumilaudu**, **lumilavval ajelendu** (anglienkielizes *snowboarding*: *snow* — «lumi», da *board* — «laudu») on olimipiiskoin talvisportan luadu, kudamah kuuluu lumihizil mäinpaltielpäi laskemine erillizel sportuvehkehel – lumilavval. Alguu myöte tämä on talvisportan luadu, ga erähät ekstrimualat maltettih opastuo sih kai kezälgi, ajajes lumilavval hiekkupaltieloilpäi (hiekkulavval ajelendu). 

Sendäh ku lumilavval puaksuh ajellah sih niškoi valmistamattomil paltieloilpäi da vauhti ajajes on suuri, suojelukse satatuksis käytetäh kaikenmostu suojustu – piä-, nivel-, käzi-, jalgu- da selgysuojustu.

Olimpiiskoin talvikižois 1998 Nagano-linnas lumilavval ajelendu oli enzimästy kerdua puuttunuh Olimpiiskoih programmah. 

Lumilavvan keksindy kuuluu 1960-luguh. Vuvvennu 1965 Mičigan-štuatan Maskigon-linnan eläi Šerman Poppen keksi da luadi omah tyttäreh niškoi nygyaigazen lumilavvan jyttyzen vehkehen – lumialdolaudu libo lumis’orf (angl. *Snurfer*-sana on luajittu kahtes sanas – *snow* («lumi») da *surf* («aldolaudu»)). Häi kleičči suket yhteh palah. Oman muvvol lumialdolaudu mustoitti rataslaudua, vai se oli rattahittah. Lumialdolavval ei olluh nävystii, sendäh sih niškoi, ku pyzyö jalloilleh sil, pidi pidiäkseh lavvan n’okkah sivotus nuoras. 

Vuozien aloh tämä sportuluadu rodih vai kuulužembakse. Suuren panoksen vehkehistön kehittämizekse luajittih moizet rahvas, kui Dmi Milovič, Džeik B’orton (*Burton Snowboards* -laitoksen alguhpanii), Tom Sims (*Sims Snowboards* -laitoksen alguhpanii) da Maik Olson (*Mervin Manufacturing* -laitoksen alguhpanii). Amerikan yhtysvalloin päivännouzupuolen rannikon aldolavval ajelii Dmitrii Milovič vuvvennu 1972 perusti Winterstick-laitoksen, kudai luadiu lumilaudoi.
Parkinsonan taudi

**Parkinsonan taudi** (lat. parkinsonismus idiopathicus) – on hil’l’akkazin syvenii parandamatoi nevrolougine taudi, kuduah läživyy enimyölleh ijäkkähät rahvas. Parkinsonan taudi kuuluu ekstrapiramiidualisistieman degeneratievizih voimattomuksih. Neironat, kuduat luajitah doufaminu-neiromediatorua, muretah da hävitäh enimyölleh mustusubstancies da toizis n'ervoin piäsistieman ozisgi, mil nostatetah taudii. Doufaminan täydymätöi luajindu suattau bazualigangliet aktivoiččijakse vaikutuksekse aivokuoreh. Tavvin perussimptoumat ollah: 

*lihaskovus

*liikkehen hil'l'us da kävelyn vaigevukset

*vabižendu

*häilyi tila

Nygöine liečehtiedo ei malta parandua Parkinsonan taudii, ga lieččimizen konservatievizet da leikkavustavat autetah voimattomile parandua elaijan luaduu da hillendiä tavvin progressua. 
Parkinsonizmu-termin on yhtehine ellendys erilazile taudiloile da olotiloile, kudualoil on samat jälgimäzekse mainitut perussimptoumat. Yhtelläh parkinsonizmas merkičyksellizin muodo on Parkinsonan taudi, kudai on alguperäine, iččenäine, geneetiekkuhäirivölöil da toizil taudiloil ei ole nostatettu.
Taudi sai oman nimen fransielazen nevrologin Žak Šarkon täh. Hän kehoitti nimittiä sidä anglielazen douhtorin da *Kirjutus vabižijah hullavoh näh* kirjuttajan Džeims Parkinsonan kunnivokse, kenen ruado ezmäzikse ei olluh arvostettu kunnolleh.

## Tavvin algu da leviemine
Parkinsonan taudi on Al’cgeimeran tavvin jälgeh toine puaksuin neirodegeneratievine voimattomus. Taudii löydyy kaikkiel. Tavan mugah enzimäzet simptoumat ilmestytäh 55-60 – vuodehizila. 
Miehet läževytäh taudih vähästy puaksumba, migu naizet.
Keppikävely

**Keppikävely** on kävelendiä keppilöinke. Indomus keppikävelendäh Suomes kestäy jo monien vuozikymmenien aigua. Ezmäzinny ”hiihtokävelijöinny” oldih tavallizet hiihtäjät, kuduat käveltin keppilöinke paltielois da suoloil. Ei suo tarkah sanuo keppikävelendän keksijiä, gu monet ristittyöt ollah pandu vägie sen kehittämizeh.
Školahalličuksen piätarkastai Leena Jääskeläinen levitti tieduo keppikävelendäs opastajien ližäopastamizen aigua da työndi sih näh školih ližie materiualua. Paiči školahalličustu projektah yhtyttih Suomen Hiihtoliitto da Ruadoväen Sportuliitto. Jääskeläzen ohjuamizel YLE: n (Yhtehine ruadivo- da televiidenien) Väliaika- programmas Myyrmäen licei tytöt ozutettih keppikävelendiä. Toimittajannu oli Antero Karapalo. Enzimäine kaikile kuului keppikävelendän ozuttamine oli Tamperel Finlandia kävelyn aigua, kuduas Jääskeläinen oli ainavo kepinke astui 3000 ozaanottajan keskes. Läs 40 kilometrin matkan yhtes astui Tuomo Jantunen Ladusta (Suomen sportuliitospäi). Jääskeläinen kehitti Jantustu ottamah keppikävelendiä Ladun ohjelmah. Konzu vuvvennu 1998 Olympiastadionan lähäl avattih Tahko Pihkalan 130- vuozipäiväle omistettu da Nina Sailon luajittu mustopačas, sinne pidi tulla hiihtäjen Maunulan majaspäi. Vähäizen lumen täh Tuomo Jantunen ohjasi keppikävelendymatkan. Mustopaččahan avajaizis paginuo pidi Tahko Pihkala-seuran piämiehenny olii Leena Jääskeläinen.
Suomes keppikevelendy tuli kuulužakse vuvvennu 1997. Silloi licenzien suadih Ehel-merkizet keppikävelendy kepit, libo Nordic Walking-kepit. Läs samal aigua Suomen sportuliitto Latu da Suomen sportuopisto otettihes kehittämäh keppikävelyn valmistehii da sen opastamistu. Sportuluavun kuulužus kazvoi ruttoh, piettih seminuaroi, luajittih opastusohjelmoi da videoloi. Vuvvennu 2004 tutkindoloin mugah Suomes oli jo 760 000 keppikävelijiä. 2000-luvin enzimäzen vuozikymmenen lopul kanzoinvälizes keppikävely federatsies (INWAs) oli 17 muadu, kaikkiedah muailmal keppikävelendäh innostui läs seiččiedy miljuonua ristikanzua.
Kepin terä: hurual čural raudunieglu, oigiel – jalgu. Kävelendykepit ollah lyhyömbät migu hiihtäjijen kepit. Tavalline korgvus on 0, 7 riskkanzan korgevuos. Kynärbysnivelil pidäy olla kohtinaizes kulmus, konzu kepit ollah käis da kyynerbykset kiini kylles. Keppi voibi olla vähäzen lyhyömbi libo pitkembi; pitkembäl kepil askel on pitkembi, aktivizembat da enembäl hiihtämisty harrastannuot voijah käyttiä nengomiigi.

## [[Lähtehet|Lähtehet Fi.wikipedia.org/wiki/sauvakavely]]
Gallejan händytiähti

**Gallejan händytiähti** Gallejan händytiähti (virralline nimi 1P/Halley) – kirkas lyhytilmestysaigaine händytiähti, kudai tulou järilleh Päiväzellyo joga 75-76 vuottu. Se on enzimäine händytiähti, kuduah niškoi miärättih ellipsurada da sen ilmestymizen aiguvälit. Nimi on pandu anglien tiähtientiijustelijan Edmund Gallejan kunnivokse. Händytiähtes kiini ollah eta-Akvaridan da Orionidan meteorukivivihmat. Sih kaččomata, ku joga sada vuottu vihjatah äijy kirkahembua pitkyilmestysaigastu händytiähtie, Gallejan händytiähti on ainavo lyhytilmestysaigaine händytiähti, kudai hyvin nägyy ilmai teleskoppua.

## Histourii
Kitain da Vavilonan histouriellizih dokumentoih kirjoile pandulois muinaisaigazis tarkastuksis algajen oli vihjattu vähimite 30 händytiähten ilmestymisty. Enzimäine tottu tovendettu Gallejan händytiähten tarkastus kuuluu vuodeh 240 enne Hristosan roindua. 

Händytiähten jälgimäine perigelies kauti menendy oli 9. tuhukuudu 1986 Vezimiehen tiähtijoukos, tuliedu vuotetah 28. heinykuudu 2061, sen jälles – 27. kevätkuudu 2134.

Vuvvennu 1986 ilmestyjes Gallejan händytiähti oli enzimäine händytiähti, kuduadu tarkastettih kosmossuapparuatoin avul, niilöin luvus Nevvostoliiton apparuatat ”Vega-1” da ”Vega-2”, kudamien avul suadih tieduo händytiähten ydimes da sit, kui rodieu koma (pölyn da guazun pilvi, kuduan sydämes on händytiähten ydin. Koma da ydin ollah händytiähten ”piä”. Päiväzeh päi lähenijes ”piä” kazvau da toiči kazvau ”händy”) da händy.

## Löydämine
Gallejan händytiähti on enzimäine händytiähti, kudual on tovendettu ilmestymizen väliaigu. Jevroupan tiijos ihan renessansukaudeh suate voitti Aristotel'an nägökandu, kuduan mugah händytiähtet ollah Muan atmosfieran kuohastukset. Yhtelläh enne Arestotel´ua dai hänen jälles äijät antiekallizet filousofat ovvostettih händytiähtien roinduperiä. Aristotel'an sanoin mugah Hiosan Gippokrat (V vuozisada enne Hristosan roindua) da hänen opastui Eshil ajateltih, ku ”händytiähten händy ei ole hänen oma, se rodieu toiči, konzu se harhailou kosmossualoi myöte, sendäh ku meijän nägösuvas kuvastuu kosties, kudai vieröy händytiähten peräh, da piäzöy Päiväzeh suate.Händytiähti toizih tiähtilöih verraten ilmestyy pitkien aiguvälien peräh sendäh la, ku se irdavuu (Päiväzespäi) ylen hil´l´ah, sendäh konzu se ilmestyy uvvessah sih samah kohtah, se meni jo tävven pyörähtyksen.
Plotinvezistö

**Plotinvezistö** (, ) on keinolluajittu vezistö, kudai luajitah tavan mugah jogialangos vezibutkilaittehien avul vien suittamizeh da säilyttämizeh niškoi. Sidä käytetäh rahvahan tarbehih niškoi.

Plotinvezistöt jagavutah kahteh lajih:
*plotinjärvet,
*joven plotinvezistöt.

Plotinjärvilöis (ezim. Ribinskan plotinvezistö) on erilaine vezi, migu sivujogilois, kuduat laskietahes järvilöih. Vezi moizis plotinvezistölöis virduau myödytuuleh. Joven plotinvezistöt (ezim. Dubossarin plotinvezistö) ollah pitkänmuodozet. Vezi tavan mugah virduau tädä jogie myö iäre. Vien ominažuot on läs kui joven viel.

Plotinvezistön piäparametrat ollah suurus, pinduala da vien pinnan heilahtusväli käyttämizen aigua.

## Suurimat plotinvezistöt

### Muailman suurimat plotinvezistöt pindualan mugah

1.Volta (8482 km², Ghana)

2.Smollvud (angl. Smallwood) (6527 km², Kanuadu)

3.Kuibiševan plotinvezistö (ven. Куйбышевское водохранилище) (6450 km², Ven'a)

4.Kariba (5580 km², Zimbabve, Zambii)

5.Buhtarminskan plotinvezistö (ven. Бухтарминское водохранилище) (5490 km², Kazakstan)

6.Bratskan plotinvezistö (ven. Братское водохранилище) (5426 km², Ven'a)

7.Naser (5248 km², Jegiptu, Sudan)

8.Ribinskan plotinvezistö (ven. Рыбинское водохранилище) (4580 km², Ven'a)

### Muailman suurimat plotinvezistöt vien suuruon mugah

1.	Kariba (180 km³, Zimbabve, Zambii)

2.	Bratskan plotinvezistö (ven. Братское водохранилище) (169,3 km³, Ven'a)

3.	Naser (157 km³, Jegiptu, Sudan)

4.	Volta (148 km³, Ghana)

5.	Manikuagan (141,6 km³, Kanuadu)

6.	Guri (138 km³, Venezuela)

7.	Tartar (85 km³, Irak)

8.	Krasnojarskan plotinvezistö (73,3 km³, Ven'a)

9.	Zejan plotinvezistö (ven. Зейское водохранилище) (68,4 km³, Ven'a)

## Vahnimat plotinvezistöt

Enzimäzet plotinvezistöt perustettih Muinas-Jegiptas, sendäh gu pidi ruadua mualoi Niilan jovenalangos (enämbi 300 vuottu enne meijän aijanluguu).
Ven’al enzimäzet plotinvezistöt perustettih vuozinnu 1701 – 1709, konzu rakendettih Višnevoločkan vezidorogua, kudai yhtisti Volgan Baltiekkumerenke. Vuvvennu 1704 rakendettih Alapajevskan plotinvezistö (Keski-Uralas), sendäh gu pidi varata zavodu viel da mehuanillizel energiel.
Nikolai Rerih

**Nikolai Konstantinovič Rerih** (27. syvyskuudu (9. sulakuudu) 1874, Piiteri – 13. talvikuudu 1947, Naggar, Himačal-Pradeš, Indii) oli ven’alaine taidomualuaju, teatrudekoratsieloin taidoilii, teosofu, kirjuttai, matkailii, arheolougu da kuulužu rahvaskundualan ruadai, Piiterin (Ven’an) taidoakadiemien akadiemiekku (1909).

Omassah ijän aloh Rerih piirusti läs 7000 kuvua, kudualois äijy nygöi on muailman kuulužimis gallerielois, da kirjutti läs 30 kniigua, kaksi runotevostugi. Häi oli Rerihan sobimuksen keksii da alguhpanii, monien rahvahienkeskizien kul’tuuruliikkehien alguhpanii, monien ven’alazien da vierahien palkindoloin kavaleru.

Ven’al eländän aigannu Rerih toimii muinažuontieduo, keräilemisty, hyvin pani nägevih omat kuvat ozutteluloil, otti ozua kirikkölöin projektoin luajindah da seinymualavuksih. Häi ruadoi  johtajannu školas, kuduas kiiteltih taidoloi, oli Taijon muailmu taidoilijoin liiton piämiehenny, teatrudekoratsieloin taidoilijannu, puolisti da elvytti ven’alazii perindölöi , toimii hyvyönluajindua. 

Vuvves 1917 algajen Rerih eli emigratsies. Häi järjesti matkat Keksi-Aazieh da Man’čžurijah da otti ozua niilöis. Rerih perusti enämbi kymmendy kul’tuuru- da opastuslaitostu erilazis mualois da Urusvati instituutan, kuduas tutkittih päivännouzukul’tuurua, luonduo da muudu. Rerih oli nainuh Elena Rerihas da heil oli kaksi poigua – Jurij da Sv’atoslav.

1920-luvus algajen on luajittu seuroi da muzieloi Rerihan kunnivokse . Hänen idejoin da Agni-jouga uskondo-filosoufien teourien noudajat perustetah Rerihan liikehty. Rerihan idejat ollah kovasti vaikutettu new agen kehittämizeh Ven’al.
Viinanvalmistus

**Viinanvalmistus** on tehnolougielline processu, kudaman aigah vinogruadas, toizis fruktois da marjois valmistetah viinua.
Täh processah kuuluu: ruohkuainehien hienondamine, vinogruadan rungon libo fruktoin da marjoin kukkualuksien eroittamine, suloin suamine, suloin libo mezgan spirtukävymine, malolaktine fermentacii (libo juablokku-maijon kävymine – processu, kudamas yksi happameh muuttuu toizekse), spirtavumine (vägevien viinoin luadimizes), viinoin kestämine da niilöin erilline muokkaumine.
(Täyttämine, puhtastamine, pasteriziiruiččemine, dmi)
## Histourii
Ennevahnazin tiettävy fermentoittu juomine on riissuviinu, kudamua valmistettih Kitais 9 000 vuottu tagaperin. 
Viinanvalmistus roih vinogruadan kazvattamizen panemizen käyttöh jälgeh neolietan kavven aigah. Enzimäzet valmistandat roittihes Lähizes Päivännouzus, Mesopotamies, Kipran suarel da Grecies. Iranas, Hadži-Firuzan rajonan lohkol, kudamas enzimäzet rahvas elettih jo 7 000 vuottu tagaperin, löyttih kukšinan, kudamas oli vinogruadan viinan jiännysty. Se on aijoittu 5400-5500 vuottu enne meijän aijanluguu. 
Vuonnu 2009 se oli vahnin da andoi enämbi tieduo viinanvalmistukses. Tiedomiehet ollah sidä mieldy, gu silloi oli kazvatettu vinogruadan rodu, Vitis vinifera –rovun yhtenjyttyine, kudamas valmistetah nygözii viinoi. 
Vuonnu 2010 Armenies kallivokololois, Areni-kylän lähäl, löyttih muinazin tietyis viinanvalmistandupaikois, kudai on aijoittu 4100-4400 vuottu enne meijän aijanluguu. Greciesgi on löytty vinogruadan mädžöttämizen jället (5 000 vuottu enne meijän aijanluguu), midä kerdoi, ku viinu ruvettih valmistamah ylen ammui.
Vuonnu 1980 ruuhes Sin’janas (Henan’ provincii) on löyty 2 rikkomattomua butilkua, kudamih valoittih viinua 1300 vuottu enne meijän aijanluguu. Tämä viinu on vahnin muailmas.
Intersugupuoližus

**Intersugupuoližuol** vihjatah sih, gu lapsen sugupuoldu ei voi miärittiä hänen sugupuolielimien ulgonävös. Se vihjuau sežo toizenluaduzeh sugupuoliominažuksien poikkevumuoh. Ammussah intersugupuolizis ristikanzois paistih käyttäjen sanua “hermafrodiitti” suomekse da “гермафродит” ven’akse.

Intersugupuoližuon ellendykseh kuuluu mondu sugupuolen kehityksen häirivyö dai sugupuolielimien nägyjiä vigua. Nämmis tilandehis sugupuolielimet ei vastata tavan mugah sugurauhnazien libo sugupuolihromosomien miärättyy sugupuoldu.

Intersugupuoližus voi tundie sugupuolielimien ulgonävös ylen harvah. Joga vuottu Suomes roih läs 20 intersugupuolistu lastu. Piettäneh intersugupuolizinnu ristikanzoi, kudamil on Turneran libo Klainfelteran sindroumat, intersugupuolizien ristikanzoin miäry on kaksi tuhandesozua.

Kaikkien sigivölöin ulgopuolizet sugupuolielimet ollah allus naizenluaduzet. Brihaččusigivölöin sugupuolielimet muututah tavan mugah digidrotestosteronan vaikutukses miehenluaduzikse. Toiči sugupuolielimien kehitykseh vaikutetah ezimerkikse kohtunaigazet gormonoin luadimizen muutokset, mutaciet libo vierasainehile herkenemine. Konzu XX-hromosomallizen ristikanzan sugupuolielimis on kui mies- muga i naispuolizet piirdehet, yleizimbänny syynny on se, gu häi oli naisluaduine sigivö, kudaman ližämunuazele kehityttih liigukazvuo. Sendäh ližämunuaine luadii liijan äijän miesgormonua da ulgopuolizih sugupuolielimih kehityttih miespuolizet piirdehet. Vuitil intersugupuolizis ristikanzois on naizen ulgopuolizet sugupuolielimet, ga ei ole kohtuu eigo munasarjoi. Nämmis tilandehis intersugupuoližuttu ei voi tundie enne muutosigiä.
Kuari-vedovoimalline plotin

**Kuari-vedovoimalline plotin** (ven. *Арочно-гравитационная плотина*) on betonas, raudubetonas libo kives luajitun plotinan laji, kudai yhtistäy ices vedovoimallizen da kuaren plotinoin ominažuksii yhteh aigah, muga sit se on muutoslaji.

## Kuvailendat

Sen lajin vezitehniekan azundan lujandan varustamizeh näh käytetäh azundan painuo da rakendehen kuarellistu geometriedu, kudai jagau muutosseinien gruuzindua, sen periä tämän lajin plotinat ollah luotettavambi migu kuarillizet plotinat. Puaksuh kuari-vedovoimallistu plotinua nostetah kohtah kan’jonalazen muanpinnanke, kuduas perusseiniennu ollah kierdäjät kallivot.
Puaksuh nämmien plotinoin järevys on nenga sadua metrin alukses da 10-30 metrin harjas. Tämän kuaren kuavan(randoih tuvenke) käyttämine andau valdua alendua laittehen massan da srojindan hinnan, verraten vedovoimallizien plotinoin kel. Sentäh kuarien rinnal kuari-vedovoimallistu plotinua puaksumbah käytetäh vezitehniekoin azundois, kuduat ollah korgiembi migu 100 metrin.

## Kuulužat ezimerkit

Kuari-vedovoimalline plotin on käytetty Guveran plotinal (Amerikan Yhdysvaldivot), kudai on nostettu  1930-luvus. Sajano-Šušinskaja vezivoimalu on nostettu kuari-vedovoimalline plotinan kuavan mugah 242 metrin korgevus, 111 metrin levevys da 1066 metrin piduhus harjas. Gu vien pindu ollou korgei sit vien paine vezisäilivön puoles nouzou 18 mil’l’onah tonnassah.

## Muodoilan variantat

Paiči tämän plotinan lajin klassiillistu laitehtu on toizien plotinoin lajiloin variantua, kuduat ei ole kuari-vedovoimallizet, ga, vähimyölleh, käytetäh kuaren alguainehtu libo kuaren alguperiä, ezimerkikse:
* Vastusvoimalline plotin vezivoimalal «Manikuagan-5» Kanadas käytetäh vastusvoimallistu kuarellistu pystyoigieloi eriozat randusuojuksen laittehen lujitandah niškoi
* Muaplotin asfal’t-betonallizen diafragmanke Bogučanskoil vezivoimalal. Sil on viäry muodo dai se ozittain jagau gruuzindua kuaren alguperiän mugah

## Kačo sežo
* Kuari-plotin
* Vedovoimalline plotin

## Huomavukset
# THE DAMS Grande Dixence S.A. :: Gravity dam, arch dam, embankment dam
# АРОЧНО-ГРАВИТАЦИОННАЯ ПЛОТИНА Экологический словарь / Экология производства — научно-практический портал
#  «Гидротехнический шедевр. ГЭС Маникуаган-5», ОАО Русгидро,  «Блог РусГидро»
Turvupielus

Turvupielus on mašinan avtomuatilline turvuvarusteh, kudai täyttyy azottuguazul, konzu on ozattomus. Se lievendäy avaarien tuloksii da suojuau passažiiroi da ulgopuolizii kävelijöi satatekses.

## Ruandu

Räjähtyszar’uadu täyttäy pieluksen, kuduan iškupurgavustu ohjuau elektrounine turvupieluksen ohjavuslaiteh. Konzu ohjavuslaiteh suau tiijon ähkähtymizes ähkähtyslaitehelpäi, se piästäy turvupieluksen. Turvupielus täyttyy erähäs suandesozasekundois, konzu on ähkähtys, da sit tyhjenöy samah tabah läs 0,2 sekundua ähkähtyksen jälgeh.

## Erilaizet turvupielukset

### Eziturvupielus

Tavalline turvupielusluadu on turvupielus, kudai on ajajan ohjavusrattahan keskes. Läs jogahizes uvves mašinas on sežo edupassažiiran turvupielus, kudai on laitehlavvas.

### Bokkuturvupielus

Uuzien mašinoin suurimas ozas on bokkuturvupielukset da ripustinturvupielukset, kuduat suojatah passažiiroi bokkuähkähtyksis da iskulois. Bokkuturvupielukset ollah istuimen selgynojan reunas libo veriäs. Ripustinturvupielukset ollah levon reunois. Net suojatah passažiiran piädy bokkuikkunan st’oklas libo mašinan ulgopuolizis ezinehis.

### Polviturvupielus

Polviturvupielukset puaksuh ollah jalgupaikas uuzis mašinois. Net suojatah ajajan da ezipassažiiran polviloi, siärii da reizii laitehlavvan da ohjavuslaittehen iskus.

### Kävelijänturvupielus

Volvon da Subarun (XV-modelis) mašinois on jo kävelijänturvupielukset. Net ollah suojuskannen al. Ähkähtykses turvupielus ilmestyy da suojuau kävelijän piädy mašinan suojuskannes da tuulist’oklas.

## Linkit
https://fi.wikipedia.org/wiki/Turvatyyny
Akilan Iivan

**Akilan Iivan** (Ivan Akimov) on karjalaine mies, karjalan rahvahan puolistai, karjalan kielen kaiččii, kieliaktivistu. Mies on rodivunnuh Priäžän piirin Kolatsellän kyläh. Akilan Iivan (Ivan Akimov) hätken aigua on olluh Karjalan raadivon toimittajan leivis. Mies oli niilöin kieliaktivistoin joukos, kuduat pandih algun karjalankieline Oma Mua -lehti.
Zergeyth

**Zergeyth** on karjalankieline mustumetallubändi. Bändin enzimäine al'bumu, Pajot kezäs kodoilas, piäzi ilmah vuvvennu 2013. Al'buman julgai iče bändin ainovo jäsen, Sergei Nikiforov. Nikiforov oli roinnuhes 25. kevätkuudu, 1983, Piiteris.

"Pajot kezäs kodoilas" al'buman pajot ollah:

1. Kevät tulou, levos tippuu 	 

2. Karjalažen piäsköi 	 

3. Kezä kodirandažeu 	 

4. Jälles ajandu 	 

5. Vihmua kaččojen 	 

6. Vuottovuara 	 

7. Kodi kuččuu karjalah 	 

8. Kurren kižad 	 

9. Tomhet (Burzum cover)
Titanic

**Titanic** on James Cameronan luajittu romuantine katastrofufil'mu. Sen enzi-ildu oli vuvvennu 1997. Fil'mu kerdou Titanic-höyrylaivan uppuomizes da tämä tarin on ozittaín keksitty. Piähenget ollah Leonardo DiCaprio da Kate Winslet. Fil'mu terväh nouzi kuulužakse da sai yhtentostu Oscar-palkinduo, sih kuuluu *Paras fil'mu*- da *Paras ohjavus*-palkindot. Titanic oli ezmäine fil'mu, kudai oli kerännyt piäl miljardua dollarua lippulois.

## Lähtehet
Grigorii Bogdanov

**Risto (Grigorii Haritonovic) Bogdanov** on enzimäzii karjalazii tiedomiehii (1900-1931). 
Rodivui 1900 Vuonnizen kyläh köyhäh pereheh. Kanzallizen voinan aigah Bogdanovien pereh oli Suomes paremban eloksen ecos. Lapsusaijas Ristol oli suuri himo opastumah. Häi kävyi kyläskolah, ylen aijäl suvaicci lugie. Skolan loppiettuu häi yhtes oman vellenke lähti Murmanin ruadudorogan rakendajakse. Talvel 1919-1920 häi opastui lyhytaigazis kursilois, kuduat oli järjestänny Uhtuon hallicus. Keviäl 1920 keräi pertizuanoin joukko. Vuvvennu 1921 Karjalan ruadokommuunu työndi Riston opastumah Moskovah. Järilleh Karjalah häi kiändyi 1924 da jatkoi opastundua aspirantuuras, jällespäi rubei Piiterin yliopiston filougien tiedokunnan Suomelas-ugrilazen ozaston opastajakse. Sil aigua samal ozastol oli ruadamas tundiettu professoru D.V. Bubrih. Piiteriläzien tiedomiehien johtol Risto kävyi vienankarjalazih kylih keriämäh rahvahan runohuttu. Risto pani tallele eeppilizii runoloi, suarnoi da tieduo karjalazes svuad'bas. Myöhembi häi kirjutti tutkimuksen karjalazeh svuad'bah nähte. 
Vuvven 1931 lopus Risto Bogdanov tuli Karjalan tiedoinstituutan kieliozaston johtajakse. Pahakse mieldy, Risto Bogdanov kuoli 1931 voimattomukseh.
Sorokku

**Sorokku** (ven.*сорока*) – ennevahnalline ven’an  miehele olevien naizien piäh pandavu libo sen oza. Oli ylen levitty Ven’an keski- da suvipuoles, a sežogi erähil mariloin da mordvalazien joukkoloil. Oli bohatoin naizien piäh pandavu; 1900-luvukse loppiettih sorokoin käytändy.
 
	

Sorokku (piäh pandavannu) on kičkan laji, kudai on očas alemba, a bokil ylembä migu tavalline kičku.
Piäezinehinnu, kudualois piäsobu oli luajittu, oldih *kičku*, *sorokku*, *niškan oza*, *oččan oza* da *paikku*.
Polimeerine savi

**Polimeerine savi** (libo plastiekku) on plastielline aineh, kudamas muovaillah kaikenluaduzii huahmoloi, čomenduksii, tyttilöi. Savi kovenou 100-130°C astielöis. Toiči polimeerizekse savekse sanotah ainehtu, kudai kovenou iče da kudamas luajitah kukkiloi.
## Ominažukset
Polimeerine savi on aineh, kuduadu käytetäh ihan ku plastiliinua, sil on omaluaduine haju.
Vienanmeren-Baltienmeren kanualu

**Vienanmeren-Baltienmeren kanualu** (, *Belomorsko-Baltijski kanal*) on kanualu, kudai yhtistäy Vienanmeren Oniegujärven kel da kudual on tie Baltienmereh da Volga-Baltienmeren vezitieh.

## Yhtehizet tiijot
Kanualu on nostettu 1931-1933 vuozien välis ylintazozes lyhyös miäryaijas. Avuandan päivymiäry on 2. elokuudu 1933. Sidä nostettih Vienanmeren-Baltienmeren ruadoluagerin (ven. *Белбалтлаг, Belbaltlag*) tyrmähotetut. Se oli yksi viizivuodizen pluanan mirkiččijöis srojulois da enzimäine Nevvostoliiton tävvelleh ruadoluageris nostettu srojimine.

### Kanualan kulgutie

Vienanmeren-Baltienmeren kanualan transportutien piduhus tulendukanuavoin kel Oniegujärvelpäi Vienanmereh on 227 km, niilöis 37,1 km on keinolluajittuloi tielöi (muijien tiijoloin mugah 43 km libo 48 km). Tagustetut kaikkiipienimät merkityn vezitien suuruzet: syvys – 4 metrii, levevys – 36 metrii, pyöristämizen ruadiussu – 500 metrii. Monis kanuavan kohtis on vaigu yksipuoline liikeh luvallistu.
Sovitunnu virran suunnannu pietäh suundua Oniegujärvelpäi Vienanmereh, kai laivuliikkehizet merkit (veziviehkat, majakat) ollah azetettu sen siännön mugah.
Kanualu algavuu Oniegujärven Poventsan lahtes  Poventsa-pos’olkan korvas da loppuu Vienanmeren Sorokan lahtes Belomorskan tyves.

## Rakendehen eroitukset
Kanualan laittehih kuulu 128 objektua, kudualois 19 on salbavuo (niilöis 13 – kaksiozahizet, 6 – yksiozahizet), 15 plotinua, 19 vezilaskuu, 49 randusuojustu da 33 keinolluajittuu kanalua, 5 vezivoimalua, da sežo muut laittehet. 

### Vezivoimalat
Eruo korgevuksien keskes kanualan pohjan puolel käytetäh sähköenergien valmistamizeh niškoi Vig vezivoimaloin kaskadan avul, kudual on 5 porrastu: Ondan vezivoimalu, Palkorogan vezivoimalu, Matkožnenskaan vezivoimalu, Vigostrovan vezivoimalu, Vienanmeren vezivoimalu. Kaskadan tevokkahus on 240 MW, keskivuozine valmistamine – 1310,5 mln. kW/č. Vezivoimaloi nostettih muuloin laittehien nostamizen erikseh 1949-1967 vuozis. Vezivoimalat madal- da keskipainehizet, pyörähtys-lavazen veziagreguatanke, ollah nostettu plotilluolizin libo plotin-vezivedävin kuavoin mugah.
Marta Rovira

**Marta Rovira i Vergés** (s. 1977 Vic) on katalunielaine poliitikku da Katalunien tazavaldalazen hurualiston piäsekretuaru. Häi saneli 23.3.2018, ku häi on joudunuh lähtemäh muanpagoh sendäh, ku Ispanies händy da mondu muudu katalunielastu poliitikkuo tahtotah panna tyrmäh toinah 30 vuvvekse sen jälles, ku Katalunien alovehhallindo järresti 1.10.2017 rahvahaniänenandon Katalunien iččenästymizes. Ispanii on andanuh Roviras rahvahienvälizen pietysmiärävön, ga hänen nygöine olendumua Šveitsarii on kieldävynnyh pietysmiärävön toimeh panendas sendäh, ku se miärittelöy Rovirale Ispanies azetetut viäritekset poliittizikse.

## Lähtiet
Ivangorodan linnu

**Ivangorodan linnu** on linnu Ivangorodas. Tämä linnu on sijoitannuhes Ven'an luodehel, Leningruadan alovehes, Estounien rajan lähäl.

## Histourii

Ivangorodan linnu srojittih vuvvennu 1429 Narova-joven oigiel rannal. 

Ivangorodan linnua mondu kerdua muutettih, sen jälgimäine muuttamine oli vuozinnu 1911-1914. Suuren Ižänmuallizen voinan aigah nemsat räjähtyttih bašn’u, seinät da linnan sydämes olijoi
taloloi. Räjähtyksien jälgilöi voibi nähtä linnas. 

## Linnan arhitektuurukogomus

Nygöi Ivangorodan linnas on 13 objektua – Uspenskoi da Nikol’skoi kiriköt, zamku, XVI da XVIII-vuozisuan kaksi linnua, Kolivanskoit veriät, ezilinnu, porohuaittu, ammunduvehkehvarasto,
gaubitsu, čuga, aittu bajarin muavualu da muzei.

Ivangorodan linnan keskes on Suuri bajarin linnu da kaksi kirikkyö – Pyhän Nikolain
kirikkö, kudai srojittih vuozinnu 1507-1509 da Uspenskoi kirikkö. Se oli nostettu vuvvennu 1558.
Vuvvennu 1612, konzu ruoččilazet vallattih Ivangorodan, hyö srojittih huonukset, kudualoin joukos on porohuaittu da ammunduvehkehvarasto. Porohaitas nygöi on muzei, kudai kerdou linnan da muan histouries. 

## Muantiedo

Ennevahnas Ivangorodu oli hyväs kohtas – torgudorogoin tiešuaral. Linnas poikki oli Ganzeiskoin liinii -torgudorogu, kudai yhtisti Ven’an da Päivänlaskupuolen Jevroupan. Narova- joves poikki suau piästiä Čudskoin järveh, Suomen lahteh, Luadogah da Volhov-jogeh.

## Nimen histourii

Ivangorodan linnu oli nimitetty muga Ivan III kunnivokse, kudai sih aigah haldivoičči Ven’ua.
Meriharakku

**Meriharakku** (*Haematopus ostralegus*) on lindu.

## Karjalankieline nimi

Lindu tundietah nimel *meriharakku* vähimikse Siämärven, Videlen, Suojärven da Suistamon paginluadulois. Tunguon paginluavus se tundietah nimel *merikukko*, ga Salmis tämä nimi merkiččöy tostu linduu libo tuuhostu. Sendäh *meriharakku* ollou parembi nimi yleiskieles käytettäväkse, ku linnut ei segavuttas.

## Lähtiet