open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suojärvi

**Suojärvi** () on Karjalan linnu. Vuonnu 2015 Suojärven linnas on elänyh 9126 ristikanzua. Suojärven piiris on sahatoimindua, suuri rajavardivoston kazarmu da raududoroguazemu. Suojärven ližäkse azutustu on Naistenjärven azutushallindoalovehel, Suojoven da Piitsjoven kylähallindoalovehil sego Vegaruksen da Veškelyksen kylähallindoalovehil.
 
Vahnois kylis eläjiä on Kaipaan- da Kaitajärven kylis. Raududoroguazemil on azutustu Piitjovel, Naistenjärves da Torasjovel. Se-tämä ristikanzu eläy Hyrsyläs, Hautavaaras da Ignoilas sego Kuikkaniemel da Lepänniemel. Nevvostoliiton aigazii kylii ollah Lahkolampi, Suojoki da Vegarus. Kai muut kylät ollah tyhjinny häviämäs. 

## Kylät
Suojärven piiris on libo on olluh 76 kyliä:

* Eloniemi
* Evaniemi
* Ha
* Hanččankanniemi
* Hautakoski
* Hauduvuaru
* Helylänniemi
* Hietalahti
* Hiisvaara
* Hilone
* Hokinkaivo
* Hukkala
* Hyrzyl
* Ignoilu
* Iivilä
* Jehkil
* Jyrinselgy
* Kaipaankylä
* Kaitajärvi
* Kallioniemi
* Kallivovuaru
* Kanavauaru
* Kanervo
* Karatsalmi
* Kirveskangas
* Kivijärvi
* Kiviselkä
* Kokonniemi
* Korbijärvi
* Kotajärvi
* Kotirandu
* Kuhmoselkä
* Kuikkuniemi
* Kuikkuvuaru
* Kuusela
* Lahdenpohja
* Lahtela
* Lehtivalkama
* Lemilahti
* Leppälä
* Leppyniemi
* Lietteenkylä
* Maimalambi
* Miekkalambi
* Moissienvaara
* Mäkitalo
* Mökkö
* Mököinselkä
* Nasarenvaara
* Nilosaari
* Paavola
* Pakarinselkä
* Pakkala
* Pekkasenmäki
* Peltoinen
* Perttilä
* Possodanjärvi
* Pusoisvaara
* Pussila
* Pönttösenvaara
* Rantala
* Salmijärvi
* Salonkylä
* Salonniemi
* Sattila
* Sillankorva
* Sorsala
* Suoranta
* Suurniemi
* Suvilahti
* Tervahauta
* Tervaselkä
* Uljonen
* Uusivaara
* Varpakylä
* Vegarus
Suokurmoi

**Suokurmoi** (*Numenius arquata*) kurmoloin heimoh kuului lindu.

## Muut nimet

Lindu tunnetah karjalan eri paginluadulois nämmil nimil:

* Suokurmoi (livvis da Suojärves)
* Suokuoboi (Siämärves da Videles)
* Kulli (Tulomdjärves da Suistamol); Nimi tunnetah sežo Päivännouzu-Suomen paginluadulois.
* Vihmalindu (Tunguas da Puadenel)
* Kuivoi (Nekkula-Riipuškalas)
* Kuiri (Suistamol); Nimi tunnetah sežo suomen paginluadulois.

Päivännouzu-Suomen paginluadulois tunnetah lizäkse nimet:

* Kuili (Kiihtelysvuaras da Kondiilahtes)
* Kullittaja (Kirvus)

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 48-57 cm
**Siibien agjuväli:** 89-106 cm
**Paino:** 415-980 g, emäččy on uroččuu suurembi.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Suomen iččenäzyspäivy

6. talvikuudu on Suomen iččenäžyspäivy, sendäh gu Suomen senuattu Pehr Edwin Svihufvudan johtamannu julgai Suomen tazavallakse 6. 12. 1917. Vladimir Iljitš Lenin (Uljanov) hyväksyi netämän ruavon 31. 12. 1917 da vaigu yhten čertvertan vajai Uuttu Vuottu.
Suomen pravoslavnoi arhijepiskoppukundu siirdyi Konstantinopol'an alazekse 1923. Sidä ennei kai Suomen pravoslavnoit prihodat oldih oldu čuasti Ven'an kirikkyö. Siirdymisty Konstantinopol'ah akkiloičči mm.Emil Nestor Setälä.

Malittu Suomen Tazavallan iččenäžyspäivänny

Hospodi Iisus Hristos, meijän Jumal, Sinä piäličimiäräzen armon da hyväsydämelližyön Jumal! Sinun armo on miärätöi da suvaičendu ristikanzoih näh on yhty syvä kui pohjatoi meri. Sinun suuruon edeh myö langenemmo da sualoittominnu sluužijoinnu nygöi varavos da säräitykses alistunnuzinnu kannammo passibuo sih valdivollizeh vällyöh näh, kudaman olet Suomen rahvahale andannuh. Sinule, Hospodile da Hyvyönluadijale, myö čestii da passibuo julgisanommo, Sinule yliständiä pajatammo da langenemmo Sinun ies da ielleh passiboičemmo Sinuu da alistunuzinnu molimmokseh Sinun iäretöindy da sanoil kuvuamatoindu hyväsydämellizytty.
Muga kui nygöi olet tahtonnuh ottua vastah Sinule sluužijoin malitut da net armonke täyttiä, anna iellehgi niilöin, kudamat Sinuh uskotah, kazvua pravvakkahas suvaičendas Sinuh da omih lähimäzih näh, eistyö kaikis hyvyzis dai ottua vastah Jumalan annetut nerot. Vardoiče Sinun pyhiä uskojakundua, kogo meijän muadu da netämiä linnua kaikes pahuos, anna niilöile rauhu da rauhalline elaigu.
Anna meijän dostoinnu, Sinuu passiboijen, käyttiä meijän muan kaikičimiäräzekse kehittymizekse da ylen äijän Sinun valdukunnan nostamizekse netämiä kanzallistu vällytty, kudaman Sinä olet armos meile andannuh.
Da anna ainos passiboija Sinule da ijäniguzele Tuatale i kaikis pyhimäle, hyväle da yksiolendolizele Hengele - yhtes olendos ylistettäväle Jumalale - anna sanoin passoboija, anna virzilöinke ylistiä Sinuu.
Kunnivo olgah Sinule Jumal, meijän Hyvänruadai, ilmazen ijän. Amin'.
Suomen kieli

**Suomen kieli** (suomen kieleh *suomi, suomen kieli*) kuuluu uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazen kielijoukon baltiekkusuomelaizeh oksah. Sidä pagizou 5,5 miljounua hengie. Suomi on virraline kieli Suomes da vähembistökieli Ruočis da Norviegies. Äijän pagizijua eläy ližäkse Ven'al da Yhtysvallois. Suomen kieleh muodoloi pohjases Ruočis (*[[meänkieli]]*) da Norviegies (*[[kveni]]*) voijah pidäy omannu kielinny libo suomen kieleh murdehinnu. Suomen kieli on suurin baltiekku-suomelaine kieli.
Suomi

**Suomen tazavaldu** libo **Suomi** on valdivo Pohjas-Jevroupas Baltiekkumeren rannal. Suomen suziedoinnu ollah päivännouzupuoles Ven'a da sih kuului Karjalan tazavaldu, pohjazes Norviegii da päivänlaskus Ruočči. Suves lähin mua on Suomenlahten suvipuolel on Estounii. Suomen rahvahan lugumiäry on 5 509 717 hengie (v. 2017). Pinduala on 338 448,72 km².

Muan piälinnu on Helsinki (642 045 eläjiä). Suomen toizii suurii linnoi ollah Espoo (277 375 eläjiä), Tampere (230 537 eläjiä), Vantaa (221 821 eläjiä), Oulu (201 124 eläjiä), Turku (188 584 eläjiä), Jyväskylä ( 139 260 eläjiä), Lahti (119 395 eläjiä) da Kuopio (117 842 eläjiä).

## Suomen prezidentat
#Kaarlo Juho Ståhlberg 1919-1925
#Lauri Kristian Relander 1925-1931 
#Pehr Evind Svinhufvud 1931-1937
#Kyösti Kallio 1937-1940
#Risto Heikki Ryti 1940-1944
#Carl Gustaf Emil Mannerheim 1944-1946
#Juho Kusti Paasivivi 1946-1956
#Urho Kaleva Kekkonen 1956-1982
#Mauno Henrik Koivisto 1982-1994
#Martti Oiva Kalevi Ahtisaari 1994-2000
#Tarja Kaarina Halonen 2000-2012
#Sauli Väinämö Niinistö 2012-2024
#Cai-Göran Alexander Stubb 2024-

## Muakunnat
Suomes on 19 muakundua:

* Ahvenanmua
* Kainuu
* Kanda-Häme
* Keski-Pohjanmua
* Keski-Suomi
* Kymenluakso
* Lappi
* Pirkanmua
* Pohjanmua
* Pohjas-Karjala
* Pohjas-Savo
* Pohjas-Pohjanmua
* Päijät-Häme
* Satakundu
* Suvi-Karjala
* Suvi-Pohjanmua
* Suvi-Savo
* Uuzimua
* Varzin-Suomi

## Lähtehet
Suovattu

**Suovattu** (suom. lauantai) on nedälin kuvves päivy. Suovattu-sana tulou ven'an kielespäi (), kudamah se on tulluh jeyrien kielespäi ().

‏
Surinam

**Surinam** (niderl. Suriname), virralline nimi on Surinaman Tazavaldu (niderl. Republiek Suriname), aijemba sidä sanottih Niderlandan Gvianakse. Surinam on valdivo Suvi-Amerikan koillizes. Päivänlaskus se rajoittuu Gaijanan Tazavallanke, päivännouzus – Frantsien Gviananke, suves – Braziilienke da pohjazes sen randoi huuhtellah Atlantizen valdumeren viet.

Muan pinduala on 163 821 km². Rahvahan lugumiäry on 560 157 hengie (v.2012). Piälinnu on Paramaribo. Virralline kieli on niderlandoin.
Surku

**Surku** on pieni da abei koiru Tove Janssonin Muumi-tevoksis.

Muumi-kniigois Surku on myödäi romuanas ''Kumman talvi'' (suomekse 1957, karjalakse 2014) da kuvakirjas ”Vaarallinen matka” (suomekse 1977). Jo enne *Kumman talvie* Surku oli myödäi Muumipeigoi-sarjukoomiksan starinas ”Kuvitteluleikki” (1956). Telesarjas ”Muumilaakson tarinoita” Surku on myödäi seeries ”Talven vieraita”, kudai perustuu *Kumman talvi* -kniigah.

## Hahmon kuvavus
Suunujogi

**Suunujogi** () on jogi Karjalas.

Joven piduhus on läs 280 km, jovenalan pinduala on 7670 km². Se ottau allun Kivijärvespäi, sit virduau moniloin järvilöin kauti da laskeh Onieganjärveh.

Joves on enämbi 50 koskie, ezim. Kivačču da Hirvas, kudai nygöi on kuivunuh. Kivaččuu alemba Suunujovel kulgietah laivat.

Suunujogi on kuulužu da kebjei jogi ristikanzoile, kuduat innostutah sportumatkailuh.
Suuri Sel’gi

**Suuri Sel’gi** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin vahnu karjalaine kylä, kudai kuuluu Kuittizen kyläkundah.

Se sijoittuu Anuksen tazangon lounasozal, lammen rannal. Kyläspäi Anuksessah on 16 km.

## Nähtävykset

* Dubrovinan taloi, kadai rakendettih XX vuozisuan allus.
* Melkujevoin da R’appijevoin taloi (XIX vuozisada)

## Kul’tuuru

Tämä kylä on histourielline kohtu.

* Kyläs pruaznuijah Il’l’anpäiviä.
* Täs on muzei ”Suuri Sel’gy”.

## Rahvahan lugumiäry
Suurikoskelo

**Suurikoskelo** (*Mergus merganser*) on koskeloloin suguh da sorzien heimoh kuului lindu.

## Kogo da nägö

Uročču on mustuvalgei, emäččy enimyttäh harmai a ruskeipäine. Vai emäčyl on piäs töppyine toizin kui tukkukoskelol, kudamal on töppyine mollembil sugupuolil. Suurikoskelol on kaglas jyrkembi väriraja migu tukkukoskelol.

**Piduhus:** 58-68 cm
**Siibien agjuväli:** 78-94 cm
**Paino:** 1,3-1,9 kg

## Pezoitundu

Suurikoskelo azuu pezän puunkoloh, uumeneh, huonukseh, talon ual libo tihien kadajan suojah da muniu sulakuus libo oraskuus 8-12 jäiččiä. Emäččy haudou jäiččii yksin 34-35 päiviä. Poigazet opastutah lendämäh kahten kuun ijäs.

## Aloveh

Suurikoskelo eläy leviel alovehel Mua-planietan pohjazel puoliškol. Suomes se pezoittuu kogo muas. Suomes pezoittuu 20000-30000 puarua.

## Muutundu

Sygyzyl muutundu on syvyskuun da talvikuun välizel aijal, keviäl kevätkuus da sulakuus, konzutahto jo tuhukuus. Suurikoskelo on yksi aigazimis keviäl muuttujis lindulois. Linnut talvehtitah Baltienmerel da Pohjanmerel. Niidy talvehtiu sežo Ahvenanmual da muijal Suvi-Suomes.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Suurimägi

**Suurimägi** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Videlen kyläkundah.

## Kyläs on histourien mustomerkit:

* Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944)  tapettuloin Nevvostoliiton vangiloin  kalmu
* Mustokompleksu 98. ambujien divizien (Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944)  tapetut) kunnivokse

## Suurimäin rahvahan lugumiäry
Suuričiirakko

**Suuričiirakko** (, enne ) on suurin čiirakkoloin heimoh kuului lindu.

## Karjalankieline nimi

Karjalan kieles tundietah sana *čiirakko*, kudamal tarkoitetah tavallizeh kalačiirakkuo (*Sterna hirundo*) libo lapinčiirakkuo (). Suuričiirakon karjalankieline nimi on täh artikkelih niškoi luajittu uvvissana.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 48-55 cm
**Siibien agjuväli:** 125-140 cm
**Paino:** 570-780 g

## Pezoitundu

Suuričiirakko muniu oraskuus kaksi libo kolme jäiččiä. Uročču da emäččy havvotah jäiččii yhtes 25 päiviä. Poigazet opastutah lendämäh kudakui 36 päivän ijäs.

## Aloveh

Suuričiirakko pezoittuu kaikil manderehil, ga ei Antarktidas. Suomes pezoittuu kudakui tuhat puarua, kudamis enimät pezoitutah meren suaril. Vuonnu 2009 huomattih enzimäine pezoitundu syväinmuasgi Vanajaviel.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Suurlahti

**Suurlahti** () on Karjalan tazavallan Karhumäin piirin kylä. Se on Suurlahten kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoittuu Oniegujärven Suurlahten päivännouzurannal. Suurlahtespäi Petroskoissah on läs 80 km koillizeh.

Kyläs on Nevvostoliiton saldattoin da partizuanoin (kuduat kuoldih v. 1941 – 1944 voinan aigua) kalmu.

Täs on poštu. Petroskoispäi tänne tulou ”Meteor”.

## Suurlahten rahvahan lugumiäry

## Histourii

Kyläs enne oli höyrylaivupristani.

Vuvven 1877 algajen se oli Suurlahten voulostin keskuksennu.

## Opastundu

Kyläs on Suurlahten keskiškola, lapsienpäivykodi. Ruadau Suurlahten kirjasto.

## Kuulužat ristikanzat

* Temnomerov Apolloni Mihailovič (1867 – 1933) on Ven’an pravosluavnoin kirikön ruadai.
* Jer’omin Aleksei Grigorjevič (1919 – 1998) on taidomualuaju.
Suurembua ei ole ozua

**Suurembua ei ole ozua** on karjalazen runoilijan Vladimir Brendojevan runokogomus, kudai piästettih ilmah vuvvennu 2015. 
## Syväindö
Vladimir Brendojevan kirjah on kerätty runoilijan kai runot da kerdomukset, da runokiännökset. Tädä kirjua enne Brendojevan kirjua oli painettu vuottu viizitostu tagaperin. Jättie hyvä jälgi muale -kogomus nägi päivän valgien vuvvennu 1999. Sidä sai suaja da ostua. Ga aijembazii kirjoi – ”Kylmil” da ”Kadajikko” - jo ei olluh. Enzimäzes on Brendojevan kai kirjutetut kerdomukset, toizes – suuri runoelmu voinah nähte. Suurembua ei ole ozua -kirjas kai Brendojevan tuotando, kai runot da kerdomukset, kiännöksetgi on kerätty yksih kanzih. 
## Luajindu
Uuzi kirju on kahten muan, Suomen da Ven’an, yhtehine ruado. Sidä luadimas oldih Suomen JUminkeko-fondu, Karjalan Kanzallizen poliitiekan ministerstvu da Periodika-julguamo. 
## Brendojevan kirjutusruado
– Ku Vladimir Brendojev ollus vai vähästy enämbän elänyh, ga häi kirjutannusgi enämbän da suannus Nobelin palkindon, sit on varmu Juminkeko-fondan piälikkö, kirjan toimittai Markku Nieminen.
Vladimir Brendojev rubei kirjuttamah sil aigua, konzu ei olluh juurdunuh karjalan kirjukieli, eigo olluh sanakirjoi, eigo nimittumii opastuskirjoi. Ga ei tämä olluh tiel kirjuttajale.

]
Suuret kivet (pajo)

**Suuret kivet** on enzimäine Ilmu -joukon julgavo.

## Pajon sanat
:Suuret kivet vastazel rannal,
:Kuibo hyö puututtih tänne?
:Viärat oksat harmuadu värii,
:Puu rouno — suarnalline olii…

:Järvivies on peittopaikku,
:Minä tahton löydiä tämän paikan.

:Vien al on peittomieli,
:Kudaman minä tahton tiediä.
:Yksinäine minä olen pimies…
:Äijy aziedu minä tahton ellendiä.

## Ulgopuolizet linkit
* Ilmu - Suuret kivet SoundCloud -sivustol
Suvenlammas

**Suvenlammas** libo **ukonlammas** (*Gallinago gallinago*) on kurmoiloin heimoh kuului lindu.

## Karjalankieline nimi

Livvinkarjalan alovehel lindu tundietah nimel *suvenlammas*. Vienankarjalan da suvikarjalan alovehel sidä kučutah *ukonlammas*. Ilomančin paginluavus nimi on *vanhapiiga*.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 23-28 cm
**Siibien agjuväli:** 39-45 cm
**Paino:** 78-105 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Suvi-Amerikku

**Suvi-Amerikku** (, port. *América do Sul*, ) on Amerikan suvimanner, kudai sujoittuu muan päivänlasku- da suvipuoliškos da vie vähän pohjazes puoliškos. Päivänlaskus on Tyynimeri, päivännouzus on Atlantien valdumeri, pohjazes on Karibian meri, kudai on luonnonraja kahten Amieriekan välis. Manderen luodehes on Panuaman kannas, kudai yhtistäy Suvi- da Pohjas-Amerikkua.

Suvi-Amerikkah liitetäh erilazet suaret, kuduat kuulutah manderen mualoih. Karibian meren suaret kuulutah Pohjas-Amerikkah.

Manderen pinduala on 17,8 milj. km² (4. kohtu manderien keskes), rahvahan lugumiäry on 387 489 196 (v. 2011) hengie (4. kohtu manderien keskes).

## Nimen alguperä

Sana ”Amerika” tämän manderen nimes enzikerran käytti Martin Val’dzem’uller. Häi merkičči omal kartal Amerigo Vespučči –nimen latinan variantan. Amerigo Vespučči enzikerran dumaičči, gu muat, kudamat löydi Hristofor Kolumb, ei kuuluta Indieh, a ollah Uuzi Mua, kuduadu jevrouppalazet enne ei tietty.

## Muantiedo

### Perimäzet kohtat

* Pohjaine – Gal’inas-niemi, 12°27′ N 71°39′ W (G) (O)
* Suvipuoline (mannerkohtu) – Frouard-niemi, 53°54′ S 71°18′ W (G) (O)
* Suvipuoline (suarikohtu) – Diego-Ramires, 56°30′ S. 68°43′ W (G) (O)
* Päivänlaskupuoline – Parinjas-niemi, 4°40′ S 81°20′ W (G) (O)
* Päivännouzupuoline – Kabu-Branku-niemi (angl.), 7°10′ S 34°47′ W (G) (O)

### Muanpindu

Muanpinnan mugah Suvi-Amerikkua voi jagua Mägi-Päivänlaskuh da Tazango-Päivännouzuh.

Manderen keskikorgevus on 580 metrii. Pitkin päivänlaskualovehtu on Andat-mägijono. Manderen pohjazes on Gvianskoin ylätazango, päivännouzus on Brazilien ylätazango, niilöin keskes on Amazonskoi alango. Päivännouzuh Andat-mägilöispäi ollah alangot.
Suvi Afriekku

**Suvi Afriekku** libo **Suvi-Afriekan tazavaldu** on valdivo Suvi-Afriekas. Se sijaiččou Afrikan manderen suviozas. Suvi-Afriekku rajoittuu Botsvananke, Eswatininke, Mozambikanke, Namibienke, da Zimbabvenke. Suvi-Afriekas sijaiččou Lesoton ankluavu. Piälinnu on Pretourii. Muan pinduala on 1 219 912  km²  . Rahvahan lugumiäry on 48 810 427 hengie. Virrallizet kielet ollah afrikaans, anglien kieli, zulu, xhosa, swazi, ndebele, suvisotho, pohjoissotho, tsonga, tswana da venda.
Suvi-Korea

**Korean tazavaldu** libo Korea (ei virrallizesti **Suvi-Korea**) on valdivo Päivännouzu-Azies. Se sijaiččou Korean niemimual. Päivänlaskus Korean tazavaldu rajoittuu Keldazen merenke, päivännouzus Japounien merenke, suves Korean salmenke da Päivännouzu-Kitain merenke. Korea on 3000 suarilois. Suurin suari on Čedžudo. Muan pinduala on 100 210 km². Rahvahan lugumiäry on 51 413 925 hengie. Piälinnu on Seul.
Suvi Sudan

**Suvi Sudan**, virrallizesti **Suvi-Sudanan tazavaldu** on valdivo Afriekas. Päivännouzus se rajoittuu Efiopienke, suves Kenienke, Ugandanke, Kongonke, päivänlaskus Keski-Afriekan Tazavaldanke, pohjazes Sudananke. Suvi-Sudanan piälinnu on Džube. Virralline kieli on anglien kieli. Muan pinduala on 644 329 km². Rahvahan lugumiäry on 12 340 000 hengie.
Suvisaamen kieli

**Suvisaamen kieli** (*åarjelsaemien gïele*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkoh kuului saamilaine kieli.

## Kirjaimikko

**Aa**,**Bb**,**Dd**,**Ee**,**Ff**,**Gg**,**Hh**,**Ii**,**Ïï**,**Jj**,**Kk**,**Ll**,**Mm**,**Nn**,**Oo**,**Pp**,**Rr**,**Tt**,**Uu**,**Vv**,**Yy**,**Ææ(Ää)**,**Öö(Øø)**.
Sygyzy

**Sygyzy** on yksi nelläs vuvvenaijas. Muut ollah talvi, kevät da kezä. Sygyzy tulou kerras kezän jälles. Sygyzyn kuut ollah syvyskuu, ligakuu da kylmykuu.
Syksyn sävel (pajo)

**Syksyn sävel** on Juice Leskizen kirjutettu da säveldetty pajo vuvvel 1975. Se on yksi Juicen suurimii hittilöi da Suomen kaikkii suozitumbii ”tulirob'logituarupajoloi”. Tekstu algau sanoil: *Katu täyttyy askelista* / *Elämä on kuolemista.*

Juice ei nikonzu ozallistunuh pajol suomelazeh Syksyn sävel -kilbah, ga pajon nimi on kui protestu kilbua vastah. Sanotah buito Juice olis sanonuh, ku ”Marilyn” ei menestynyh sit kilvas, što häi luadiu sit omassah Syksyn sävelen.

”Syksyn sävel” ilmestyi enzimäizen kerran singlenny vuvvennu 1975, b-puolenke ’’Vaimoni on Frankenstein”. Singlen piästi ilmah Love Records.

Vuvvennu 1981 ”Syksyn sävel” jullattih Juice Leskinen Slaman ozutettunnu Tuuliajolla-gastrolin liveal'bomal  *[[Tuuliajolla (eli ballaadeja Saimaalta)|Tuuliajolla (eli ballaadeja Saimaalta)]]*. Sen ollah pajatettu diskalle dai äijät toizet pajattajat, kui Tapani Kansa. ”Syksyn sävel” on ližäkse piästetty ilmah monis školoin muuzikkukirjois. 

## Lähtehet
Eswatini

**Eswatini**, **Eswatini kuningaskundu**, vuoteen 2018 asti **Svazimua**, **Svazimuan kuningaskundu** libo **eSwatini** on valdivo Suvi-Afriekas. Suves, liidehes, päivänlaskus da pohjazes se rajoittuu Suvi-Afriekanke, päivännouzus Mozambikanke. Virralizet ollah anglien kieli da svati. Virralline piälinnu on Mbabane, kunigas- da parluamentupiälinnu on Lobamba. Muan pinduala on 17 363 km². Rahvahan lugumiäry on 1 185 000 hengie.




## Lähtehet

 

## Ulkoiset linkit
* The Government of The Kingdom of Eswatini, (Valtion verkkosivusto, englanti )
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience, official Eswatini tourism website (richly illustrated, English)
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (Virallinen Eswatini Matkailu verkkosivusto (rikkaasti kuvattu, englanti )
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (Virallinen Eswatini Matkailu verkkosivusto (rikkaasti kuvattu, englanti )
* Eswatini – CIA World Factbook, englanti
Svuad'bu

**Svuad'bu** on pruazniekku, kudai pietäh kirjoihmenendän lujittamizekse libo sen kunnivokse. Svuad'bah liittyjät tavat vaihtellah äijän eri kul'tuuroin välil. Yhtelläh enimis kul'tuurois on tavannu, ku andilas mugai ženihy šuorivutah tavanmugastu parembih sobih, da gostile on varustettu äijän hyviä syömisty. Svuad'bugost'ua voibi olla ylen äijy, yhtelläh tavan mugah vähimyölleh andilahan da ženihän lähisugu.

Eri uskondolois on omaluaduzet svuad'buperindöt, no uskondolois on sežo äijän kanzallistu vaihteluu. Eriuskolazien välizes svuad'bas voibi olla tabua mollembien oman uskondon svuad'buperindölöis. Erähis kul'tuurois svuad'bah libo kirjoihmenendäh ei liity nimittustu uskondollistu ritualua, erähis kul'tuurois ei pietä ni svuad'bua. Ezimerkikse Pohjas-Amerikan eskimot ei pietä svuad'bua, ga andilas vaiku muutti ženihän kodih.

## Karjalaine svuad'bu
Karjalazeh svuad'buperindöh kuuluu mm. itkut. Net oldih oza andilahan koispäi da perehespäi lähtendyritualua, kudai valmisti andilahan siirdymisty uudeh azemah da liittymisty uudeh suguh.  Karjalazeh svuad'bah da svuad'buperindölöih näh on luajittu vuvvennu 1921 fil'mu Suojärven Kuikkaniemes. 

## Kuvua svuad'bah näh

File:Свадьба ЗАГС Львов.jpg|Svuad'butaloin ies Ukrainas.
File:Malay wedding.jpg|Malezielaine svuad'bu.
File:WeddingJaxSquare2007Parasols.jpg|Svuad'bu New Orleansas.
File:HinduWeddingIndia.jpg|Hinduloin svuad'bu
File:Tomojin no kekkonshiki- NIHON 2008 180.jpg|Japounielaine puaru kimonolois
File:Handfasting by Gordon.jpg|Uuspaganalline venčaičendu
File:Vihkimistilaisuus Kiuruveden kirkossa.JPG|Venčaičendu Kiuruvien kirikös Suomes.
File:Häät Koivistolla.jpg|Svuad'burahvas Koivistol Karjalan kannaksel 1938.


## Lähtehet
* 

### Viittehet
Sähkötehniekku

**Sähkötehniekku** on sähkyö da sähkömagnietismua hyövyndäi da tutkii tehniekanšuaru. Sähkötehniekku on sežo tevollizuonala. Tänäpäi sähkötehniekku on jagavunnuhes monih tevollizuon-, tiijon- da tehniekanaloih da on merkittäi šeikku nygyaigazes tevollizes yhteskunnas.
Syömine

**Syömine** (mon. syömizet) on moine aineh, kudamua ristikanzu syöy da käyttäy energien suamizeh.

## Tuotando
Syömizii suajah vil'l'as, keriändäl, mečästämäl da kazvattamal žiivattoi. Syvvä voibi žiivattoloin lihua, maiduo, jäiččiä, metty, muarjua, gribua da toizii einehii. Tavan mugah elättilöi, kudamii rahvas kazvattau syödäväkse, kučutah žiivatoikse. Syömizien tuotando on muailman suurin da tulokkahin tevolližuonala.

## Valmistus
Syömizienvalmistus on syömizen valmistamistu erilazis einehis. Syömizienvalmistuksen erilazien tavoin tarkoituksennu on parandua einehien maguu, helpottua syömizien sulattamistu da niilöin säilyttämisty.

## Aihies muijal
* Ruokatieto. Finfood – Suomen Ruokatieto ry.
* Outi Pippuri: Miksi meille syötetään tällaista roskaa? Taloussanomat 24.2.2011.
* Iltalehden artikkeli kielletyistä ruoista.
Säveldäi

**Säveldäi** libo **kompoziittoru** on ristikanzu, kudai luadiu muuzikkua. Tavan mugah säveldäi kirjuttau omassah muuzikuallizet kompozitsiet mustoh nuottukirjutuksel.

## Kuulužua säveldäjiä
* Antonio Vivaldi
* Johann Sebastian Bach
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven
* Franz Schubert
* Frédéric Chopin
* Giuseppe Verdi
* Richard Wagner
* Johannes Brahms
* P’otr Čaikovskii
* Claude Debussy
* Jean Sibelius
* Igor Stravinskii
Sändäm

**Sändäm** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.

Se sijoittuu lammen rannal.

Kyläs on voinal (1941 – 1944)  tapettuloile saldattoile histourien mustomerkit.

Vie täs on Sändämän naizien manasteri (ven. Сяндемский Успенский женский монастырь).

## Sändämän rahvahan lugumiäry
Säpsy

**Säpsy** on pos’olku Karjalan tazavallas Priäžän kanzallizes piiris D’essoilan kyläkunnas.

Se sijoittuu Siämärven päivännouzurannal, Säpsän jovenladvas.

V. 2010 täs rakendettih časounu (Часовня Василия Великого).

## Säpsän rahvahan lugumiäry

V. 1989 Säpsäs eli 755 hengie, v. 2002 – 527 hengie.
Tadžikistuanu

**Tadžikistuanu** (Persien: Тоҷикистон) libo Tadžikistuanan tazavaldu on valdivo Keski-Azies, endine Nevvostoliiton Tadžikistuanan sosialistine nevvostovaldivo. Se sijaiččou Pamiran vuarois. Tadžikistuanu on syväinmuavaldivo. Pindualan mugah Tadžikistuanu on pienin valdivo Keski-Azies. Muan pinduala on 142 000 km². Päivänlaskus da luodehes Tadžikistuanu rajoittuu Uzbekistuananke, pohjazes Kirgizienke, päivännouzus Kitainke, suves Afganistuananke. 

Piälinnu on Dušanbe. Rahvahan lugumiäry on 8 547 400 hengie.
T'ul'pan

**T'ul'pan** (lat. Túlipa) on monivuodehine liiliirovun heinylaukkukazvi, nygöi on enämbi 80 lajii t'ul'panua. Enämbi kaikkie t'ul'panua on Pohjazen Iranan, Pamiro-Alain sego T'an'-Šan'an vuarois. 10-15 miljonan vuvven aigah t'ul'panat on levitty Ispaniedu, Marokkuo (päivänlaskupuoles), Baikal-alovehtu (päivännouzupuoles) da Siinain niemimuadu myö (suves).

Pohjazes meččyt'ul'panat kazvetah Šotlandies sego Skandinuavien suvirannikol.

Kai t'ul'panat voijah kazvua vuoru-, steppi- da hiekkumualois, kus on räkki, kuivu kezä, kylmy talvi sego lyhyt, lämmin da kostei kevät. T'ul'panan siemen kazvau kukindassah 3-7 vuvven aigah. Uvvet t'ul'panlaukat kazvetah joga vuottu (eroituksekse narcisoispäi). Keviäl t'ul'pan kukkiu, andau uuzii kukkii, a kukkinuh laukku kuolou. Kezäl (erähät t'ul'panlajit – talvelgi) laukun sydämes roih tulien vuvven kukku. Sygyzyl laukku työndäy juuret.

XVII. vuozisuan allus tässäh t'ul'panoi kazvatetah da myvväh Gollandies. Vuozinnu 2013-2014 t'ul'panoi oli jo läs 1800 lajii.
Tahtahal

**Tahtahal** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Anuksen linnukundah.

Se sijoittuu Anuksenjoven rannal.

## Tahtahalan rahvahan lugumiäry
Talkun

**Talkun** on vil’l’usyömine, kuduadu luajittih Karjalas tavan mugah kagras, ga pohjazes sidä luajittih ozrasgi. Jyvät keitettih da kuivattih päčis, sit net jauhottih käzikivel libo jauhotettih mel’l’ičäl. Talkunjauhoh ližättih hiilavua vetty da vähäine suolua, sit rodih sagei pudro. Talkun tulou ven’an sanas толокно; ven’an kieleh se on omaksuttu suves eläjis nomadikanzois. Talkun on olluh vie evässyömizenny, konzu miehet oldih mečästämäs. Jauhot oli helpo ottua keräle da niilöin segah pidi ližätä vaigu hiilavua vetty.

## Kirjalližuttu
Vilho Jyrinoja 1965: Akonlahden arkea ja juhlaa. Kansanelämän kuvauksia 2. SKS: Helsinki.
Ilmari Manninen 1932: Karjalaisesta ruokataloudesta. – Karjalan kirja (toim. Iivo Härkönen). WSOY: Porvoo.
Roza Nikolskaja 1990: Karjalainen keittiö. Pohjoinen: Oulu. (Karelskaja kuhna,1986)
Aino Lampinen 1953, 2. p. 1978: Karjalainen keittokirja. Maakunnallisia ruokia ja niiden valmistustapoja. Karjalaisen Kulttuurin Edistämissäätiö: Joensuu.
Pirkko Sallinen-Gimpl 2000, 2. p. 2009: Karjalainen keittokirja. Tammi: Helsinki.
Pertti Virtaranta 1958: Vienan kansa muistelee. WSOY: Porvoo.
Talvi

**Talvi** on yksi nelläs vuvvenaijas. Muut ollah kevät, kezä da sygyzy. Talvi tulou kerras sygyzyn jälles. Talven kuut ollah talvikuu, pakkaskuu da tuhukuu.
Talvikuu

**Talvikuu** on vuvven kahtestostu da jälgimäine kuu. Sidä enne on kylmykuu da sen jälles tulou pakkaskuu.
Taido Kirjalližusluvettelo

Dubalov, N. Anusrandaine : pajokogomus / Karjalan Tazavallan kul`tuuruministerstvu ; Karjalan Rahvahan liitto ; L. F. Markianova [ym.]. - Petroskoi, 1995.

Oletteko käyneet Kontokissa? : Vienan piirileikkejä, lauluja ja tansseja / koonnut J. Vatanen. – Petroskoi : Arhippa Perttusen kulttuurisäätiö, 1996.

Muhorova,O. L`ošan päivy  : pajozet pikkarazile lapsile / Ol`ga Muhorova, Irina Semakova. – Petroskoi : Periodika, 2011.

Pällinen, V. Kalevan kehto : laulukokoelma. - Petroskoi, 1996.

Saveljev, A. Meijan pajo : runo- da pajokogomus. - Petroskoi, 1998.

Turu-turu-tuššii... – Petroskoi : Periodika, 2005.

Vieljärven mäil : [nuotat] / pajokogomuksen kerännüh Emma Jolina ; Karjalan rahvahan liitto. – Petroskoi, 2003.

Virret karjelaziin kielellä / Oblastnoi kareljskoi naučno-metodičeskoi kabinetta. – Lihosljvlja, 1936.

Карельскойт ванханайгайзет рахвахат пает : Сборникка 1. / Карелиян научно-исследовательской культуран институтта ; сост. Ф, С. Титкова, К. Ф. Степпиева. –Петрозаводск : Каргосиздат, 1939.
Taj Mahal

**Tadž Mahal** (hindikse ताज महल, urdukse تاج محل) on mauzolei, kudai sijaiččou Agras Uttar Pradešan ozavaldivos Indies. On nostettu Suurmongouloin valdukunnan halliččii Šah Džahanan käskyn mugah mustokse synnytykses kuolluole mučoile Mumtaz Mahalale. Šah Džahan on sežo pandu mauzoleih mučoin vierele. Valgies mramoras luajitun mauzolein ližäkse arhitektuurukogonažuoh kuuluu puusto, veräi, mečet’, gost’ukodi. Mauzolei on čomendettu arvokivil da kalligruafiel.

Tadž Mahalua pietäh nygöi indoisluamilazen arhitektuuran suurimannu suavutuksennu. Čomuon periä se on nimitetty Unescon muailmanperindöobjektakse.
Mauzolei allettih nostua vuonnu 1632 da lopiettih vuonnu 1653. Sen nosti 20 000 neruo da muasterii. Srojimisty ohjai arhitektoroin nevvosto, kuduah kuultih Dešenov Anu, Makramat Hana da Ustad Ahmad Lahauri. Piäarhitektorannu pietäh Lahaurie, ga toizen versien mugah piäarhitiektorannu oli Isa Muhammed Efendi.

Kirvesmiehii tuodih ruadomuale kogo Suurmongouloin valdukunnan alovehel sego Keski-Aazies da Iranas. Tadž Mahal on nostettu enne muudu valgies mramoras, ga sih on käytetty ližakse 22 kallistu kiviluaduu. Rakendusaineh tuodih eri puolilpäi Indie da Keski-Aaziedu tuhanden slonan selläs. Valgiedu mramorua tuodih Makranas, Radžasthanas, ruskiedu hiekkukivie Fatehpur Sikiris, jašmua Pundžabas, nefritua Kitais, safirua Sri Lankas, hiildy Arabies da almuazoi Pannas.
Tammi

**Tammi** libo **duubu** () on puu.

## Kogo da nägö

**Kazvomuodo da korgevus:** Puu. 10-20 m.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)

## Lähtiet
Tampere

**Tampere** (ruoč. *Tammerfors*) on Suomen linnu. Sie eläy läs 235&nbsp;239 eläjiä (31.2.2019). Tampere sijaiččou kahten järven, Näsijärven da Pyhäjärven välis. Järvilöi yhtistäy linnan läpi Pyhäjärveh laskii Tammerkoski. Tampereen pinduala on 689,59 neliökilometrii.

Linnan perusti Ruočin kunigas Gustav III vuvvennu 1779.

## Lähtehet


## Aihies toiziel
* Tampereen linnu
Tansi

**Tansi** on taidehmuodo, kuduas ristikanzu liikuttau omua rungua, tavan mugah muuzikan ritman mugah tuottajen estietiekallistu vaikutustu, huvikse, sotsiuallizennu toimindannu libo muiten ozuttau midatahto omal tansil. Tansii voi nähtä sežo uskondollizis da toizis hengellizis ritualois. Toizet uskondollizet joukot pietäh omas puoles tansii riähkänny.

Tansi voibi olla sego edukädeh miärättylöin askelien tansimistu libo ihan improvizoidu liikkumine, puaksuh muuzikan ritmah. Askelkuvat puaksuh liitytäh tavanomazih tansiloih gu val'si, foxtrot da poloneezu. Tansi voibi olla taidehezitys, silloi sen horeogruafii on puaksuh tarkah miärätty. Toizes puoles tansi voibi olla ihan kogonah improvizatsii. Tansin elementoi käytetäh ezimerkikse teatran, tsirkan da toizien performansoin ezityksis.
Tanzanii

**Tanzanii** libo **Tanzanien yhtistynnyh tazavaldu** on valdivo Päivännouzu-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Kenienke da Ugandanke, päivänlaskus Ruandanke, Burundinke da Kongonke, suves Zambienke, Malavinke da Mozambikanke. Päivännouzus valdivo rajoittuu Indien valdumerenke. Piälinnat ollah Dodoma da Salam. Muan pinduala on 947 303 km². Rahvahan lugumiäry on 67 462 121 hengie. Virrallizet kielet ollah suahili da anglien kieli.
Tavi

**Tavi** (*Anas crecca*) on sorzien heimoh kuului lindu.

## Muut nimet

Siämärves tavii on kučuttu sežo nimel **kräkyšši**.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 34-38 cm
**Siibien agjuväli:** 53-59 cm
**Paino:** 270-330 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Taččal

**Taččal** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Anuksen linnukundah.

Se sijoittuu Anuksenjoven rannal.

Kyläs on histourien mustomerki – tienviereine puuristu (XIX vuozisada).

## Taččalan rahvahan lugumiäry
Talvioja

**Talvioja** (, , ) on Karjalan tazavallan Karhumäin piirin kylä. Se on Talviojan kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoittuu 79 kilometrin piäs liideheh Karhumäispäi, Oniegujärven Poventsan lahten liidehrannal, 50 kilometrin piäs koillizeh Kižispäi.

Kyläs ruadau sovhouzu ”Tolvuiski”, škola, lapsienpäivykodi, ambulatourii, Ven’an poštu, Kul’tuurukodi, XIX vuozisuan toizen puolen arhitektuuran mustomerki – kirikkö ().

Valgamoloi ei ole. Kyläs on Nevvostoliiton saldattoin (kuduat kuoldih v. 1941 – 1944 Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigua) kalmu.

7 kilometrin piäs kyläspäi, Palijan suarel, on manasteri (). Se on ylen vahnu da kuulužu manasteri Oniegujärven rannikol.

## Histourii

Kylä muanitah enzimäzen kerran vuonnu 1375.

Vuonnu 1601 Talviojah karkoitettih Inokin’a Marfa – enzimäzen ven’alazen suarin muamo (Romanovoin polvespäi). Lähäl kyliä on silmykaivo ”Tsatitsin kl’uč”.

Talviojas oli rodinuh Zosima Solovetski – Solovetskoin manasterin perustai, Ven’an kirikön pyhä.

## Histourien mustomerkit

Kyläs on Nevvostoliiton saldattoin da partizuanoin (kuduat kuoldih v. 1941 – 1944 voinan aigua) kalmu.

Talviojan tuulimelliččy tuodih Kižin muzeih.

## Talviojan rahvahan lugumiäry

## Kuulužat ristikanzat

* Ivan Ivanovič Tkačuk (1943 – 2011) on Tolvuiski-sovhouzan piäjohtai v. 1983 – 2011.
Tamara Ščerbakova

**Tamara Vasiljevna Ščerbakova** (; Tuuksan kylä, Anuksen aloveh, Ven’a) on karjalankieline kirjuttai, runoilii.

## Eloskerdu

Tamara Ščerbakova rodivui 4. tuhukuudu vuvvennu 1944 Anuksen alovehen Tuuksen kyläs suures karjalazes perehes. Häi loppi Karjalan pedagougizen instituutan. Instituutan jälles Tamara Vasiljevna tuli opastajakse školah, da algoi ruadua Sändämän školas. Häi ruadoi opastajannu 44 vuottu. Opasti matematiekkua, ven’an da karjalan kieldy. Juuri nämmil vuozil jatkoi kerdomiksien da runoloin kirjuttamistu karjalan kielel. Hänen lapset voidih hyvin paista, lugie runoloi da kerdomuksii karjalan kielel. Kaksi vuottu Tamara Vasiljevna lapsienke viettih karjalan kielen urokkoi Karjalan TV:n ohjelmois. Sidä puaksuh mustellah vahnembat rahvas da kerrotah kui mustoiteltih muaman kieldy, ku se oli puolelleh unohtettu.

Tamara Ščerbakova kuoli 5. sulakuudu vuvvennu 2018.

## Luomisruado

Tamara Ščerbakovan kerdomuksien piäaihiennu ollah lapset, luondo, elätit da kylän elaigu. Sežo Tamara Vasiljevnal on kerdomuksii aiguizihgi niškoi. Häi on kiändänyh Mihail Prišvinan Päiväzen aittu -kerdomuksen. Ščerbakovan kerdomuksii da runoloi lapsile algoi ilmestyö lehdistös 1990-luvun puolivälis. Vuozinnu 1996-2004 Oma mua -lehti piästi ilmoih 18 kerdomustu. Ščerbakovan tuoteh on ilmestynyh Kipinä -žurnualasgi. Ščerbakovan enzimäine kniigu on "Pajun kukkazet -keviän viestit" (1999). Vuvennu 2002 ilmestyi kniigu "Malittusana" karjalan livvin murdehel. Ščerbakovan tuotehtu ilmestyi karjalankielizen kirjalližuon antalougies.

Vuvvennu 2014 Ščerbakova sai Brendojevan palkindon Brendojevan festivualis.

## Bibliogruafii

* Pajun kukkazet - keviän viestit. Petroskoi: Periodika, 1999.
* Enne Rastavua. Petroskoi: Periodika, 2000.
* Armahile bunukoile: kerdomukset karjalan kielel. Petroskoi: Periodoka, 2002.
* Kačo da vardoiče. Petroskoi: Periodika, 2006.
* Armahile bunukoile. Petroskoi: Verso, 2010.
* Marjuškan ilot/Tamara Ščerbakova, Marjukka Patrakka. Petroskoi: Verso, 2010.
* Seiččie eriväristy vihmuvarjie/Tamara Ščerbakova, Marjukka Patrakka. Petroskoi: Verso, 2012.
* Minun enzimäzet ruavot. Petroskoi: Verso, 2014.
Teatru

**Teatru** on ezittäjän taidehen muodo, kuduas ozuttelijat näytelläh rahvahan ies paginua, muuzikkua, tansii, liikkehii da viippavuksii käyttäjen. Tavan mugah kerrondan ližäkse teatral on eri muodoloi, nengomii kui ouperu, operettu, balettu, pantomiimu, kiinalaine ouperu da kabuki. Teatruezityksii puaksuh ozutetah teatrurakendukses, kudai on niih niškoi suunniteltu da rakendettu.
Tedjärvi

**Tedjärvi** () on Suvi-Karjalan järvi, kudai sijoittuu Kondupohjan piiris.

Järven pinduala on 24,3 km², piduhus – 19 km, levevys – 2,1 km, randuviivan piduhus – 50,4 km. Sen keskisyvys on 9,9 m, syvin kohtu on 25 m.

Se on pitky järvi, kudai leviey luodehespäi liideheh. Järves on 9 suardu. Järven kauti virduau Ližmu-jogi. Rannat ollah korgieloi. Järves löydyy riäpöidy, särgii, ahvendu, haugii, lahnua, siigua, matikkua da kiiškoidu.
Tedjärvi (pos'olku)

**Tedjärvi** () on Karjalan tazavallan Kondupohjan piirin pos’olku, Tedjärven kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoittuu 30 kilometrin piäs Kondupohjaspäi, 2 kilometrin piäs samannimizes järvespäi.

Se rakendettih 1960-luvul meččypunktoin ruadajih niškoi.

Täs ruadau škola, lapsienpäivykodi, feršalipunktu, mečänhoidoala, kalazavodu.

## Tedjärven rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 täs eli 123 hengie.

Vuvvennu 1989 pos’olkas eli 735 hengie.
Tedri

**Tedri** (*Lyrurus tetrix*, enne *Tetrao tetrix*) on keskisuuruine lindu. Ižätedret voijah painua 1,5 kiluo, niilöin rungan piduhus sit on läs 60 sentii. Emätedret ollah vähästy pienembi. Ižä- da emätedret erotahgi värin puoles. Ižätedren sullat ollah mustat, emätedren – ruspakonkirjavat. Karjalas tedrie on kaikkiel, yhtelläh suvipuoles niidy on enämbi.

## Syöndy

Talvel tedri syöy koivun, pajun da lepän urvua da lehtenkandua. Lumettomannu aijannu se rubieu syömäh muarjutuhjoloin lehtii da andimii, eriluaduzii siemenii da vezoi. Kui toizil kanalinduloil, tedrel pidäy olla mahas kvartsukivyzii. Net avvutetah linnule kovien syömizien suluandas. Sendäh tedri alalleh lainuou nämmii kivyzii.

## Kiimuaigu

Keviäl tedret kiimuijah. Kiiman aigah kuuluu omaluaduine ižätedrilöin kukerdandu. Kiimuaigu loppuu oraskuun lopus. Tedri haudou 5-13 jäiččiä, enimyölleh 8. Havvondu kedtäy läs kolmie nedälii. Poigazet roitah kezäkuun toizel puoliškol libo heinykuun allus.

## Lugu Karjalas

Tedriloin luguh vaikuttau meččuičendu kiiman aigua, pahat siät poigazien havvonduaigah da pedoelätit. 
Tedri on kallis mečästyslindu. Virrallizien tiedoloin mugah Karjalas vuvvennu 2014 oli 500 tuhattu tedrie. 

## Lähtiet
Tehniekku

**Tehniekku** tarkoittau metoudoi, kudamil ristikanzu vaikuttau omassah ymbäristöh da käyttäy sidä omassah hyväkse.  Sit muvvos kui tehniekkua on opastettu 1800-luvun lopul algajen, tehniekku tarkoittau luonnon mahtollizuksien hyövyndämisty, semmite ainehellizien tuottehien valmistamistu da käyttyö luonnontiijon todevutandoih pohjuajien keinoloin vuoh. Sanua tehniekku käytetäh dai erilazis metoudois, ruandu- libo suavutandutavois da -nerolois ezimerkikse korgevushypyn tehniekku.

Rakendukset, konehet da vehkehet evustetah tehniekan tuloksii, kudamat ollah parannettu rahvahan hyvinvoindua.

Tehniekku-sanan alguperä on muinasgretsieläzes sanas τέχνη (tekhne), kudai tarkoitti neruo libo todevuttajua tieduo.

## Lähtehet
Telkät

**Telkät** () on sorzien heimoh kuului lindusugu.

## Luavut

Suguh kuuluu kolme luaduu:

* Amerikantelky ()
* Pikkutelky ()
* Telky ()

## Aloveh

Ainavo Suomen luonnos eläi telkyluadu on telky (). Amerikantelky peziy Pohjas-Amerikas da Islandies. Muijal Jevroupas se on ylen harvinaine gost'u. Pikkutelky pezoittuu Pohjas-Amerikan pohjazimis vuittilois da segi yöksyy Jevrouppah vai harvah. Sidä kazvatetah ykskai tarhois, kudamis karkonnuzii linduloi voibi tavata toiči Suomesgi.
Tennissu

**Tennissu** on sportulaji, kuduadu kižatah kaksi kižuajua libo kaksi joukkuo. Kilbailijoin tavoiteh on lykätä miäčyn toizen joukon puolele muga, gu vastustai ei voi vastustua miäčyn iškendiä. Pidäy, gu miäččy koskou vastustajan kortan puoldu yhten kerran. Miäččyy lykätäh mailua käyttäjen.

Nygyaigazel tennisal on virralline nimi – laun-tennissu ( - nurmikko). Real-tennissu on vahnembi nimi, sidä kižatah umbinazes pertis da toizel tennissukortal. Tennissu on yksi Olimpiadukižoin sportulajilois.

## Tennissukortu

Tennissah kižatah kohtikulmikon muvvos šuoriel kentäl - kortal, kudual on erilazet viivat. Kortan keskikohtas on verko, kudai menöy pitkin kogo kortua. Verko jagau kortan kahtekse tazaizekse puolekse. Tennissukortu on 23,77 metrii piduhuttu da 8,23 metrii levevytty (kahtele kižuajule) libo 10,97 metrii (kahtele joukole). Pitkin lyhyzii puolii olijat viivat kučutah tagaviivoikse, pitkin pitkii puolii – bokkuviivoikse. Viivoin tagua on ližätila kižuajoin liikkumizeh niškoi. Kortal sežo miärätäh alovehet, kudamilpäi lykätäh miäččyy. Net miärätäh tagaviivoin da verkon parallelizien viivoin avul.
Telefon

**Telefon** libo **sanalangu** on sähköhine iänensiirdovehkeh, kudaman vuoh kaksi libo enämbi ristikanzua voibi paista toine toizenke rippumattah sit, kui loitton toine toizes hyö ollah.

## Lähtehet
Thaimua

**Thaimua** libo Thaimuan kunigaskundu, vuodessah 1939 da vuozinnu 1945-1948 Siam on Liideh-Azies. Se sijaiččou Indokitain niemimuan lounuas da Malakan niemimuan pohjoisozas. Päivännouzus Thaimua rajoittuu Kambodžanke da Laosanke, päivänlaskus Mjanmaranke, suves Malaizienke. 

Thai-nimi tarkoittau vällysty. Piälinnu on Bangkok. Muan pinduala on 514 000 km². Thaimuan rahvahan lugumiäry on 70 498 494 hengie.
Telky

**Telky** (*Bucephala clangula*) on telkien suguh da sorzien heimoh kuului lindu.

## Karjalankielizet nimet

Täs artikkelis käytetty nimi *telky* (libo *telkky*, *tölkky*, *telkku*) tunnetah karjalan paginluadulois vähimikse Siämärves da Suistamol. Tavallizembi nimi on *sotku* (libo *sotka*, *šotka*), a se on probliemalline sendäh, ku nimi voibi merkitä sežo sotkien (*Aythya*) suguh kuulujii linduloi. Telky sen sijah kuuluu telkien (*Bucephala*) suguh. Korbiselläs da Rebolas linduu on lizäkse kučuttu nimel *kerkkä*, ga Puadenel *[[kerkysorzu|kerkkäšorža]]* merkiččöy *Podiceps cristatus* -luavun linduu, kudai tunnetah suomekse nimel *silkkiuikku*.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 40-48 cm
**Siibien agjuväli:** 62-77 cm
**Paino:** 0,5-1,1 kg

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)
* Sotku kirjuttau omas elokses Karjalaisen verkkokirjaston Lapsien čuppu sivuloilla (karjalakse)

## Lähtiet
The Beatles

**The Beatles** oli vuvvennu 1960 perustettu da vuvvennu 1970 loppienuh britannielaine rock-joukkoveh. Joukkovehes nägyi enzimästy kerdua rock- da popbändilöin tärgevimät faktorat samanaigazesti. Bändin jäzenet säveldettih muuzikkua iče da sežo ozuteldih sego stuudies sego laval. Joukkovehes ei olluh tavanmugastu tiähtisolistua, ga joukkovehtu seurattih kogonažuonnu hosgi eri jäzenil oli ihailujua. The Beatlesan jäzenet oldih liverpoolalazet John Lennon (gituaru, huulisoitto, koskettimet da pajo), Paul McCartney (basso, gituaru da koskettimet da pajo), George Harrison (soulogituaru, sitar da pajo) da Ringo Starr (oigiel nimel Richard Starkey, lyöndysoittimet da pajo). 

## Stuudiial'bomat
* Please Please Me (1963)
* With the Beatles (1963)
* A Hard Day's Night (1964)
* Beatles for Sale (1964)
* Help! (1965)
* Rubber Soul (19653)
* Revolver (1966)
* Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967)
* Magical Mystery Tour (1967)
* The Beatles (The White Album) (1968)
* Yellow Submarine (1969)
* Abbey Road (1969)
* Let It Be (1970)
Teolougii

**Teolougii** (grec. θεολογία *teologia*) on tiijonala, kudai tutkiu eri uskondoloi. Se oppiu sellittiä ristikanzoin uskondolližuoh liittyjii ilmivölöi gumanistizil da yhteiskundutiijollizil tutkimusmetodoil.
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (11. tuhukuudu 1847 Milan, Ohio – 18. ligakuudu 1931 West Orange, New Jersey) oli yhtysvaldulaine keksii da biznesmies. Hän oli omassah aijan produktivnoiloimbii keksijöi da hänen nimis oli 1093 patentua.

Edisonoin ezi-tuatat, Hollandien Edesonat, tuldih New Jerseyh vuvvennu 1730.

## Edisonan keksindölöi

* *[[fonogruafu]]*, kudai oli haldivoiččii iänentoistolaiteh enne *[[gramofonu|gramofonan]]* keksimisty, käytettih sežo sanelulaittehennu
* *[[hehkulampu]]*
* *[[kinetoskouppu]]*, laiteh, kudamas kačotah sen sydämeh da kudamas nägöi eläjiä kuvua
* *[[mikrofon]]*
* *[[projektoru|kinoprojektoru]]*
* *[[Edison-kandu]]*

## Lähtehet
* Charles Edison| Nimikeh= Edison, keksijä |Sivu= 281| Seliteh= Historian suurmiehiä| Ilmahpiästäi= Oy Valitut Palat – Reader's Digest Ab| Ilmahpiäständykohtu= Helsinki| Vuozi= 1972| Tunnisteh= ISBN 951-9078-00-2

## Aihies muijal
* Edisonin lyhyt elämäkerta
* Kaikki patentit
* Let us not forget - A message to the American people - Blue Amberol -fonogruafusilinderale 30.12.1918 tallendettu Edisonan pagin enzimäizen muailmanvoinan loppiettuu (iänitiijosto 1:47 min)
Tiedokoneh

**Tiedokoneh** libo **kompjuuter** on laiteh, kudai käzittelöy noumeri-lougiestu tieduo oman ohjelman mugah. Tiedokonehel tarkoitetah tavan mugah yleiskäyttöhisty laitehtu, kudai on tarkoitettu monenlazien tiedoloinkäzittelytoimindoloin suorittamizeh. Vie ezimerkikse pristavkat da matkutelefonat ollah oman perustan mugah tiedokonehii, vaigu erikozen käyttötarkoituksen täh niilöi moizikse ei kučuta.

## Tiedokonehen toimindu

Matematiikan professoru Charles Babbage kehitti jo 1800-luvul mehuanizen tiedokonehen nimel Analyyttine koneh. Yksi tundiettulois tietokonehen matemattiezis mallilois on Turingin koneh, kuduan kehitti englantilaine matematiekku Alan Turing. Tiedoloinkäzittelyn ekvivalensien periuattehen mugah kai tiedokonehet voijah suorittua samat tehtävät, gu vai käytös on riittävästi tallendustilua da aigua. Nygyaigazet yleistiedokonehet perustutah elektroniekkah da John von Neumannan mallin mugazeh rakendeheh da Turingan tiedokonehes kirjutetah vai tiedoloinkäzittelyteorien oppikniigois. Suurimas ozas tiedokonehis on käytös John von Neumannin malli, kuduas kui ohjelmu mugagi sidä käzittelii tiedo ollah samah tiedokoneheh tallendettuu datua.

Tiedokonehen toimindua ohjuau suoritin libo processoru, kudai ellendäy konehkielizii käskylöi da ohjuau niilöin mugah tiedokonehen eri toimindoloi. Suoritin suorittau ohjelmua lugemal peräkkäzii muistopaikoi alovehel, kuduah ohjelmukoudu on tallendettu, da käzittelemäl bittujonot konehkielizikse käskylöikse.

Suorittimien ližäkse tiedokonehes on tavan mugah toizii piirilöi, kuduat suoritetah erikozii tiedoloinkäzittelytehtävii da annetah välliä varzinazile suorittimile. Ezimerkikse:

* Näytönohjain muuttau näyttömuistoh tallendetun kuvan näyttölaittehele pättäväkse ajoitetukse signualakse; äijät näytönohjaimet maltetah vie iče piirdiä grafiekkua näyttömuistoh. Käytändös nengomis laittehis ollah omat suorittimet, da monen grafiekkuohjaimen suorittimii voibi käyttiä vie toizis laskendois silloi, konzu niilöi ei tarvita grafiekan muvvostamizeh.
* Digitaaline signualuprocessoru on erityizesti matkutelefonas ja verkolaittehis yleine erikoispiiri, kudai käzittelöy jatkuvua datavirdua da luadiu sen avul toimindoi, ezim. salauksen libo pakatun iänen purgamizen.

## Tiedokonehen arhitektuuru

1. Skanneri 
2. Keskusprotsessoru
3. Keskusmusto
4. Levendyskortit (näytönohjain, iänikortti)
5. Virdulähteh
6. Optine azemu
7. Kiindolevy
8. Emälevy
9. Kaiuttimet
10. Näyttöpiäteh
11. Operatsiisistiemu
12. Sovellusohjelmisto
13. Klaviatuuru
14. Hiiri
15. Ulgoine kiindolevy
16. Printer

## Tiedokonehjärjestelmäh kuulutah
* ohjelmisto ("soft", )
* laittehisto ("raudu", ).
Tiedoiniekan hattu

**Tiedoiniekan hattu** () on Tove Janssonan kirjutettu Muumi-kniigu. Alguperäine ruočinkieline tevos piästettih ilmah vuvvennu 1948 da Laila Järvizen luajittu suomenkieline kiännös vuvvennu 1956 nimel *Taikurin hattu*. Karjalakse kirjan kiändi vuvvennu 2009 Natalja Sinitskaja.

## Teemas muijal

* YLE / Elävä arkisto: Muumilaakson tarinoita: Taikurin hattu (linki ei rua)

## Lähtehet
Tiedotehniekku

**Tiedotehniekku** tarkoittau tiedokonehien da digitualizen tiedoliikendehen vuoh luajittuu tiedoloin edituičendua, siirduo, tallendustu da eččuo. Käytetäh sežo nimie **IT**  (*informatsiitehnolougii*, angliekse *information technology*).

Tiedokonehtehniekku algoi 1880-luvul loukkokartilois da loukkokartikonehis. Enzimäine sovellus oli Yhtysvaldoin vuvven 1890 rahvahanlugu. 1940-luvul kehitettih piättelylöi da čotaičendoi luadijii konehii. Konehet oldih suuret, tavan mugah kai pertin kogohizet. Tiedotehniekan histourii ongi tiedokonehien histouriedu.
Tiikši

**Tiikši** () on pos'olku Mujejärven piiris Karjalan tazavallas Ven'al.

Se kuuluu Liedmajärven kyläkundah.

Nygyine pos’olku ruvettih rakendamah 1930-luvul.

Pos’olkas 2000-luvun allus rakendettih časounu. Tiä ruadau feršalipunktu, kul’tuurutaloi, kirjasto, poštu, leibypastamo, škola, lapsienpäivykodi, mečänhoidoala, torputalovuslaitos, 6 laukkua.

## Histourien mustomerkit

* Ivan Rokkačun kalmu
* Valgosuomelazienke voinan aigah (1921 – 1922) tapettuloin saldattoin kalmu (6 kilometrin piäs pos’olkaspäi)
* Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu

## Rahvahan lugumiäry
Tiähtitiedo

**Tiähtitiedo** libo **astronoumii** on luonnontiedo, kudai tutkiu muailmankaikkevuttu da sen kohtehii, ilmivölöi sego kehitysty. Tiähtitiijon tutkimusaloveheh kuuluu kai muakerän da sen ilmakehän ulgopuolel olii da sežo Mua yhtenny planietannu. Tiähtitiedo pohjahes enimyölleh fiiziekkah, no sit käytetäh hyväkse toiziigi tiijonaloi biolougies hiimieh.
Tihveri

**Tihveri** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.

Se sijoittuu Tihverinjoven rannal lähäl Tihverinjärveä.

## Tihverin rahvahan lugumiäry

Vuonnu 1905 kyläs eli 72 hengie.
Tiurula

**Tiurula** on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin Hiitolan kyläkunnan pos’olku.

Se sijoittuu Luadogan luodehozas lahten rannal.

## Rahvahan lugumiäry