open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1629

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 29. kevätkuudu **[[Aleksei Mihailovič]]** — ven’alaine suari 1645 - 1676

## Ken kuoli sinä vuon
Ukki Väinämöinen

**Ukki Väinämöinen** (sežo *Vasilii Leontjevič Sidorov, Василий Леонтьевич Сидоров, Vasilii Levonen, Василий Левонен*) (Tunguda, Arhangel’skan gubernii, Ven’an Imperii, 16. elokuudu 1855 – Vuokatti, Suomi, 10. pakkaskuudu 1942) oli karjalaine da suomelaine yhteiskunnalline ruadai. Vuvvennu 1921 häi johti Karjalan rahvahannouzuu Nevvoston Ven’ua vastah. Ei virrallizesti häi johti vastahnouzijoi Päivännouzu-Karjalan rahvahannouzun aigua.

## Eloskerdu

### Nuorus

Vasilii Leontjevič Sidorov (Suomes tundietah nimel Vasilii Levonen) oli roinnuhes Vienan Karjalah Tungudan kyläh vuvvennu 1855. Turtsien voinah aigua vuozinnu 1877-1878 yhtyi Ven’an suomelazien voiskah. 

### Rahvahannouzu nevvostohalličustu vastah

Karjalan natsiolistizien partizuanoin yhtymän piämiehenny olles Levonen sai suuren kuulužuon. Muga sanottu Meččypartizuanat-yhtymy rodih Ven’an Rahvahienvälizen voinan aigua Karjalan ruadokommunan alovehel. Levonen vallittih piämiehekse sendäh ku häi oli bol’ševizmua vastah, antikommunistannu da ristitynny ristikanzannu. Sen ližäkse häi oli popul’arnoi karjalazien keskes. Levonen oli pieni kazvol, hänel oli pitky pardu, kuduan periä häi oli Kalevalan Väinämözen nägöine. Täs rodih Levozen peittonimi ‘’Ukko Väinämöine’’.

Vuvven 1921 lopussah vastahnouzijoin voiskat da sen piämiehenny olles Ukki Väinämöine, kudualoile autettih suomelazet omatahtozet, tarkastettih suuri pala Pohjois-Päivännouzu-Karjalua. Vaste sit nevvostolaine johto piätti luadimah Karjalan frontu, kuduan piämiehenny rodih A. Sed’akin. Sinne työnnettih läs 20 tuhattu voinumiesty. Vuvvennu 1922 tuhukuus Ruskei armii voitti jälgimäzen vastahnouzijoin voiskan Uhta-kyläs. Läs 30 tuhattu karjalastu, kuduan keskes oli Vasilii Levonengi, lähtiettih pagoh Suomeh.

Suomeh pajettuu Vasilii Levonen kogonah sogeni. Häi kuoli vuvvennu 1942.

## Lähtehet
1790

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 29. kevätkuudu **[[John Tyler]]** — kymmenes amierikkalaine prezidentu

## Ken kuoli sinä vuon
* 17. sulakuudu **[[Benjamin Franklin]]** — amierikkalaine valdivomies, tiedomies
* 17. heinykuudu **[[Adam Smith]]** – šotlandielaine ekonomistu
Ilemselgy

**Ilemselgy** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Tedjärven kyläkunnas.

Se sijaiččou Ilemjärven päivänlaskurannal. Vuvvennu 1878 kyläh rakendettih Floran da Lavran kirikkö, nygöi sidä ei ole.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 210 hengie.
Lukino

**Lukino** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Tedjärven kyläkunnas.

Se sijaiččou Oniegujärven luodehozas lahten rannal.

Kyläs on XVIII vuozisuan puučasounu. Se on pahas kunnos.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 123 hengie.
Mänselgy

**Mänselgy** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Tedjärven kyläkunnas.

Kyläs on arhitektuuran mustomerki – XVIII vuozisuan puučasounu ().

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 116 hengie.

## Kuulužat ristikanzat

* Sergin V.V. (1936 – 1998) oli runoilii, kirjuttai, Karjalan arvostettu kul’tuuran ruadai (1988).
Uuzi pos’olku

**Uuzi pos’olku** () on  pos’olku Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Tedjärven kyläkunnas.

Se sijaiččou Tedjärven päivännouzurannal.

## Rahvahan lugumiäry
Ber’ozovka

**Ber’ozovka** () on  pos’olku Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Kondupohjan linnukunnas.

Pos’olku perustettih vuvvennu 1959. Vuvven 1960 heinykuus sille annettih pos’olkan stuatusan.

## Rahvahan lugumiäry
1. sulakuudu

**1. sulakuudu** - 91. vuvven päivy (92. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 274 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
* Rahvahienkeskine nagramizen päivy 
*  Iran — Kanzalline pruazniekku
*  Kipru — Kanzalline pruazniekku
*  Mal’tu — Vällyön päivy
*  San Marino — Kanzalline pruazniekku

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1809 **[[Nikolai Gogol']]** — ven’alaine kirjuttai
* 1815 **[[Otto von Bismarck]]** — germuanien valdivomies

## Ken kuoli sinä piän
* 1968 **[[Lev Landau]]** — nevvosto-fizikku, Nobel-palkindon suannuh (1962)
1968

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 16. ligakuudu **[[Ilja Lagutenko]]** —  «Mumii Troll'»-rok-joukon johtai

## Ken kuoli sinä vuon
* 1. sulakuudu **[[Lev Landau]]** — nevvosto-fizikku, Nobel-palkindon suannuh (1962)
Homselgy

**Homselgy** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Kendärven kyläkunnas.

Se sijaiččou samannimizen järven luodehrannal, 35 kilometrin piäs Petroskoispäi.

## Rahvahan lugumiäry
1916

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 5. sulakuudu **[[Gregory Peck]]** — amierikkalaine ozuttelii
* 19. ligakuudu **[[Emil' Gilel's]]** ― nevvostolaine soittai, XX-vuozisuan arvokas pianistu

## Ken kuoli sinä vuon
1975

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 5. sulakuudu **[[Čan Kaiši]]** — Kitain valdivomies
* 2. kylmykuudu **[[Pier Paolo Pasolini]]** — itualielaine kino-ohjuaju
* 13. kylmykuudu **[[Ol'ga Berggol'ts]]** —  kirjuttai da runoilii
31. ligakuudu

**31. ligakuudu** - 304. vuvven päivy (305. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 61 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1887 **[[Čan Kaiši]]** — Kitain valdivomies

## Ken kuoli sinä piän
Čupa

**Čupa** on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Kendärven kyläkunnas.

Se sijaiččou Kendärven pohjasrannal.

## Rahvahan lugumiäry
Särgi

**Särgi tavalline** (). Net lajii myö ollah sugusiivizien kaloin karpoin roduu (). On vie äijy kalalajioi myö, kudualoil ollah omat nimet: taranit da  voblat.

Särgilöi suau vastata kaikkie Jevroppua myö päivännouzus Suvi Angliessah da Pirinejevassah, Pohjozespäi Al´poissah, Siberin jogilois da järvilöis, Kaspien da Araalien meribasseinois.

Lähimäzis kalalajijois särgii suau eroittua hambahien ogalittoloin vuoh, kuduat ollah mollembis puolis yhtes riävys lainohambahii myö (niidy on 5-6 mollembis puolis), suomukset kalan ollah karjat (40-50 suomustu bokkurivis), kidanlopuspäi algavutah sellän evät, kuduat siirytäh mahapuolehpäi. Selgy väril on muzavu, toiči vie ozutahes sini da vihandu väril, bokat da maha ollah hobjanvärizet,  mahan da tagapuolen evät ollah ruskiet, piälyksen väri ozutahes kuldazekse ruskien täplänke.

Erähii särgilöi suau vastata, kudualoil ollah silmät da evät keldazet, kulduväri suomuksienke, kuduat bokkupuolis da selläs ollah ruskiettavat.
Jahtu

**Jahtu** (niderl. *jacht*, tulluh verbilöis (jagen) – ajua iäre, mennä peräh) – enziaijois oldih kebjiet. Jahtu (terväh siirdyi) ravei, kuduas oli yksi libo enämbi kajuuttua vedi erähii persounoi, sinne kunne oli mietitty.

Nygöaigaine tiijustus – jahtu, kudai pädöy sportkilboih, turistumatkoih libo huogavundumatkah.

Jahtoih ei päijä reisovoit laivat-venehet kuduat vietäh joukkoloin rahvahii, niidy vie sanotah komerčeskoikse matkoikse. Jahtoil ei ole paikkoi, kus vois vesselästi vediä aigua da huogavuo.

## Klassifikaciet

**Eroitetah jahtoi**

* Sovitundua myö: sportivnoit ( kilboih näh) da kruiznoit
* Privodoi myö: puarusoinke, puarusoinke da motoroinke, vaiku motoranke.

Enzimäzet mainitukset puarussusportivnoloih jahtoih näh oldih XVII sadavuozil. Enimät nygyaigazet puarusnoit jahtat päitäh turistumatkoih näh, niih on ližätty abumotor (rippujumotor), ku suas parembi manevriruija portas da siirdyö vetty myö, konzu ei ole tuuldu. Puarusnoit jahtat motoroittah päijäh vaiku sportkilboih näh.
Suopohju

**Suopohju** () on pos’olku Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Kendärven kyläkunnas.

Se sijaiččou Kola-dorogal.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 tiä eli 199 hengie.
5. sulakuudu

**5. sulakuudu** - 95. vuvven päivy (96. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 270 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1908 **[[Herbert von Karajan]]** — avstrielaine soittai
* 1916 **[[Gregory Peck]]** — amierikkalaine ozuttelii
* 1920 **[[Arthur Hailey]]** — amierikkalaine kirjuttai
* 1950 **[[Agnetha Fältskog]]** — ruoččilaine pajattai (joukko «ABBA»)

## Ken kuoli sinä piän
* 1975 **[[Čan Kaiši]]** — Kitain valdivomies
* 1994 **[[Kurt Cobain]]** — rokjoukon «Nirvana» johtai
11. sulakuudu

**11. sulakuudu** - 101. vuvven päivy (102. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 264 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Kosta Rikku — Kanzalliziin muanivomiehiin päivy
*  Liberii — Malitun päivy
*  Ugandu — Vällyön päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1755 **[[James Parkinson]]** —  anglielaine liäkäri

## Ken kuoli sinä piän
* 1681 **[[pappi Avvakum]]** —  endizen ritualan kirikön alguhpanii
* 1950 **[[Vaclav Nižinskii]]** —  balietan ozuttelii
* 2007 **[[Kurt Vonnegut]]** —  amierikkalaine kirjuttai
1681

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 11. sulakuudu **[[pappi Avvakum]]** —  endizen ritualan kirikön alguhpanii
12. sulakuudu

**12. sulakuudu** - 102. vuvven päivy (103. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 263 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Ven'an Federatsii Kosmonaftiekan päivy
*  Kazahstan Tiedoalan ruadajien päivy
*  Liberii Kanzallizen vällälepiäzendän päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1839 **[[Nikolai Prževal'skii]]** — muantiedoilii, Keski-Aazien tutkii
* 1933 **[[Montserrat Caballé]]** — ispuanielaine ouperan pajattai

## Ken kuoli sinä piän
* 1938 **[[F'odor Šal'apin]]** — ven’alaine ouperan pajattai
* 1945 **[[Franklin Delano Roosevelt]]** — 32. amierikkalaine prezidentu
* 1980 **[[Arkadii S'evernii]]** — pajoloin ezittäi (šanson)
1933

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 12. sulakuudu **[[Montserrat Caballé]]** — ispuanielaine ouperan pajattai

## Ken kuoli sinä vuon
13. ligakuudu

**13. ligakuudu** - 286. vuvven päivy (287. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 79 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1873 **[[Jonas Heiska]]** - suomelaine taidoilii

## Ken kuoli sinä piän
1. kylmykuudu

**1. kylmykuudu** - 305. vuvven päivy (306. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 60 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän

## Ken kuoli sinä piän
* 1888 **[[Nikolai Prževal'skii]]** — muantiedoilii, Keski-Aazien tutkii
* 1894 **[[Aleksandru III]]** — ven’alaine tsuari (1881 - 1894)
1888

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 1. kylmykuudu **[[Nikolai Prževal'skii]]** — muantiedoilii, Keski-Aazien tutkii

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. sulakuudu **[[Nikolai Mikluho-Maklai]]** — ven’alaine matkailii da etnogruaffu
Matikku

**Matikku**,vie **tavalline matikku** () – yksiainavokalois eläis suolattomas vies. Kalajoukko tr´oskoobraznoi (Gadiformes). Ammattikalastamizes pietäh kallehennu.

## Kuvuamine

Matikku on pitkäččyruholline, ei ole korgiettavu, a ezipuoles on pyörättävy, tagapuoles on buiteku äijäl ahtistettu.

Piä on sangiettavu, sen pitkevys on pitkembi ruhon korgevuttu. Silmy pieni.  Suu suuri puolialalline. Alallineleugu on lyhembi yläleuguluudu.

Ruhon väri rippuu vienpohjas, sen valos da läbinägevyös. Myös kalan ijäs, väri voibi muuttuo: enimyölleh muzavan-ruspakokse libo mustan-harmuakse, kudai voibi valpastuo ruavastumizel. Ruhon bokis puarattomat evät ollah suurien valpahien täplöinke. Formu da suurus varjiruiččehes. Maha da evät ollah valpahat.

## Elämizen ciklu

Matikku on kirkiembi vilus vies. Kudo algavuu talvikuus – tuhukuussah. Kaikkii parembi kalansuandu on enzimäzien halloin aigua päivänlaskus – nouzendassah. Syöy pienii kaloi da selgyrangattomii elättilöi.
13. sulakuudu

**13. sulakuudu** - 103. vuvven päivy (104. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 262 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
* Rock-n-rollan muailmanpäivy
*  Čad — Kanzalline päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1743 **[[Thomas Jefferson]]** — kolmas amierikkalaine prezidentu
* 1952 **[[Aleksandr Kutikov]]** — ven’alaine soittai, «Mašina vremeni»-rokjoukon ozanottai 

## Ken kuoli sinä piän
* 2015 **[[Günter Grass]]** —  germuanien kirjuttai, kuvanvestäi, taidoilii, Nobel-palkindon suannuh (1999)
1939

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 12. kevätkuudu **[[Arkadii S'evernii]]** — pajoloin ezittäi (šanson)

## Ken kuoli sinä vuon
1952

## Midä rodih sinä vuon
* 19. heinykuudu - 3. elokuudu **[[Olimpiadukižat]]** - Helsinki, Suomi

## Ken rodihes sinä vuon
* 13. sulakuudu **[[Aleksandr Kutikov]]** — ven’alaine soittai, «Mašina vremeni»-rokjoukon ozanottai 
* 24. sulakuudu **[[Jean-Paul Gaultier]]** — frantsien model'ieru
* 25. sulakuudu **[[Vladislav Tret'jak]]** — hokkeivratari
* 7. ligakuudu **[[Vladimir Putin]]** - Ven’an muan prezidentu

## Ken kuoli sinä vuon
1826

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 24. kylmykuudu **[[Carlo Collodi]]** — itualielaine kirjuttai da žurnalistu

## Ken kuoli sinä vuon
* 4. heinykuudu **[[Thomas Jefferson]]** — kolmas amierikkalaine prezidentu
1930

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 31. heinykuudu **[[Ol'eg Popov]]** — klounu, nevvostolaine da germuanien tsirkan ozuttelii
* 28. ligakuudu **[[Bernie Ecclestone]]** — biznesmies, Formula One Management ex-prezidentu

## Ken kuoli sinä vuon
* 3. sulakuudu **[[I. K. Inha]]** — fotokuvuaju, žurnalistu, kiändäi, kielentutkii, karjalan rahvahan runoilan keräilii.
* 14. sulakuudu **[[Vladimir Majakovskii]]** — nevvosto-runoilii.
23. ligakuudu

**23. ligakuudu** - 296. vuvven päivy (297. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 69 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1715 **[[Pedru II Aleksejevič]]** — ven’alaine imperuatoru.
* 1920 **[[Gianni Rodari]]** — itualielaine lapsen kirjuttai.

## Ken kuoli sinä piän
Hrom

**Hrom** (, merkitäh **Cr**-merkil) on 24. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Hroman atomnoumer on 24. Se on sistiemallizen järjestyksen nelländes periodas, sivujoukon 6. joukos.
Helpo aineh hrom on kova valpahansinisvalgei metallu. Toiči se pannah mustoin metalloin joukkoh.

## Histourii

Hrom oli avattu KeskiUrualan vuoriloil, Berezovskan kullan roindukohtas. Lomonosov mainitti sidä enzimästy kerdua omas kniigas, da sanoi ruskiekse tinaruvakse, PbCrO4 Enzimäzet metallurgien perustukset -kniigas (1763 vuozi). Nygyaigaine nimi on krokoit.

## Nimen histourii

Hroman nimi tuli greikkalazen χρῶμα-sanas (väri, muju), sendäh ku metallu on erivärine. 

## Luonnos olemine

Hrom on levitty alguaineh. Sen piäyhtistehet ollah hromanraudu (hromit) FeO·Cr2O3. Toine on krokoit PbCrO4.

## Roindupaikat

Suurimat roindupaikat ollah SAT (Suvi Afrikan Tazavallas – 1 paikku muailmas), Kazahstanas, Ven’al, Zimbabves, Madagaskaral. Sežo net ollah Turcien, Indien, Armenien, Brazilien alovehil da Filippinoil.
Manganum

**Manganum** (, merkitäh **Mn**-merkil) on 25. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Manganuman atomnoumer on 25. Se on sistiemallizen järjestyksen nelländes periodas, sivujoukon 7. joukos.

Helpo aineh manganum on hobjanvalgei metallu. Se pannah mustoin metalloin joukkoh.

## Avuamizen histourii

Manganuman yksi piäainehis on piroluzit. Ennevahnazis aijois sidä tunnettih mustannu magneeziennu da käytettih st’oklan keittämizes. Vuonnu 1774 ruoččilaine hiimiekku K. Šeele löydi ruvas tundemattoman metallan. Häi työndi ruvan mallin dovarišale Juhan Ganale, kudai sai marganuman lämmittäjes piroluzitua hiilenke päčis.
14. sulakuudu

**14. sulakuudu** - 104. vuvven päivy (104. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 261 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Gruuzii — Muamankielen päivy
*  Mjanmar — Vien festivuali

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1527 **[[Abraham Ortelius]]** — gollandielaine kartogruaffu
* 1905 **[[Nikolai Jaakkola]]** — karjalan kirjuttai, dramaturgu, kirjailii, literatuuruktiitiekku.
* 1945 **[[Ritchie Blackmore]]** — anglielaine gituaristu, "Deep Purple"-rokjoukan ozanottai

## Ken kuoli sinä piän
* 1888 **[[Nikolai Mikluho-Maklai]]** — ven’alaine matkailii da etnogruaffu
* 1930 **[[Vladimir Majakovskii]]** — nevvosto-runoilii
* 1980 **[[Gianni Rodari]]** — itualielaine lapsen kirjuttai
Miihkali Perttunen

**Mihaila (Miihkali) Arhipanpoigu Ivanov-Perttunen** (syvystalvel 1815 — 3. syvyskuudu 1899) oli tundiettu runonpajattai. Händy tietäh sežo nimel Miihkali Arhippainen.

Miihkali Perttunen, Vienan Karjalan sluavakkahan runonpajattajan Arhippa Perttuzen poigu, oli roinnuhes kirikönkniigoin mugah Valtasenvaaran Arhipan talois, Latvajärven kyläs, Vuokkiniemen piiris vuonnu 1815. Ei ole tarkah sellitetty, mi oli hänen tovelline roinduaigu, perindöllizen vienalazen tavan mugah verotuksellizien syylöin periä voidih ilmoittua lapsen viäry roinduaigu.

Miihkali oli sogei, sendäh gi händy kučuttih Sogie-Miihkalikse. Händy pajatutettih äijät ristikanzat — sego runonkeriäjät mugai matkumiehet, sanottih, gu Miihkali hyvälmielel pajatti jogahizele kuundelijale.

Miihkalin akan Palakan sizär Okahvie Mäkeläinen oli  sežo hyvä runonpajattai. Miihkalilpäi runontaido siirdyi Anni Tenisovale.

Jovensuun Ilosuares, Karjalantaloin ies on Miihkali Arhippaizen mustopačas, kuduan on vestänyh Alpo Sailo (pystytetty vuonnu 1973) I.K.Inhan fotokuvan pohjal.

Vuonnu 1991 Arhippa Perttuzen fondu pystytti Vuokkiniemele aijemban mustopaččahan koupien.
1728

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. tuhukuudu **[[Pedru III]]** — ven’alaine imperuatoru.
* 7. kylmykuudu **[[James Cook]]** — anglielaine matkailii, tutkii da löydäi.

## Ken kuoli sinä vuon
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** ( 9. pakkaskuudu 1908 Pariižu &ndash; 14. sulakuudu 1986 Pariižu) oli francielaine kirjuttai, filosoufu da feministu. Beauvoir oli yksi francielazis ekzistencialistufilosoufois Albert Camus’n da Jean-Paul Sartren rinnal. Eksistencialistannu de Beauvoir oli sidä mieldy, gu ristikanzat  vastatah sit, mittuzii merkičyksii hyö annetah elaijale.
## Tevokset
### Filosoufine kirjalližus
**Toine sugupuoli*, 1949
**Pour une morale de l'ambiguité*, 1947
Margaret Mitchell

**Margaret Munnerlyn Mitchell** (8. kylmykuudu 1900 Atlanta, Georgia – 16. elokuudu 1949 Atlanta, Georgia) oli yhtysvaldalaine Pulitzer-palkittu kirjuttai. Mitchell tundietah *[[Tuulel vietyt]]* -romuanan (1936) kirjuttajannu. *Tuulel vietyt* jäi hänen ainovokse tevokse, ga hänen kuolendan jälgeh hänen aigazembii tekstoi, novelloi on kerätty kirjoikse. Enne Mitchell ruadoi toimittajannu. Mitchell kuoli vuonnu 1949 48-vuodehizennu Atlantas.
Vergilius

**Publius Vergilius Maro** oli riimalaine antiekan runoilii. Hänen tundietuimbii ruadoloi ollah *Bucolica*, *Georgica* da *Aeneis*. Händy pietäh yhtenny antiekan kaikkii suuremis runoilijois. Hänen *Aeneis*-runuo pietäh Riiman rahvahaneeposannu.
Albert Camus

**Albert Camus**  (7. heinykuudu 1913 Alžir – 4. pakkaskuudu 1960 Francii) oli francielaine kirjuttai, filosoufu, lehtimies da yksi ekzistencialisman da absurdizman piähengis.
Pagin

**Pagin** on kahten libo enämbän ristikanzan kohtinaine kosketuksen (yhtevyksen)taba. Tavan mugah pagin tapahtuu sanomizen avul, silkeskie ilmoituksien kirjutusvaihto paginannu ei piätä. Paginan malton da etikietan kehittämine on sotsializatsien tärgei oza.
Absurdizmu

**Absurdizmu** on moine stiil'usuundu teatras da kirjalližuos, kudai ozuttau paradoksoi da mielettömyyksii.
Kobal’tu

**Kobal’tu** (, merkitäh **Co**-merkil) on 27. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Kobal’tan atomnoumer on 27. Se on sistiemallizen järjestyksen nelländes periodas, 9. joukos.
Helpo aineh kobal’tu on hobjanvalgei, vähän keldaine metallu valpahanruskien libo sinizen sävynke. 

## Histourii

Kobal’tan yhtistehet on tunnettu ylen ammui. Sinizet kobal’tust’oklat, mujut lövväh Muinazen Jegiptan ruuhis. Tutanhamonan ruuhes on löydy sinizen kobal’tust’oklan palat. Niken ei tiijä, mih näh jegiptalazet valmistettih st’oklua da mujuloi kobal’tas. Enzimäzeksi sinisty mujuu valmistettih vuonnu 1800.

## Nimen histourii

Kobal’tan nimi tuli germuanien kobold-sanas (koinižändy, gnomu). Kobal’tuminerualoin (kudualois on arsenikum (As)) poltajes erittyy myrkylline arsenikuman oksidu. Norviegielazet ajateltih, ku gnomu luadiu pahua niilöile, ken sulattau rudua.

Vuonnu 1735 ruoččilaine tiedomies Georg Brandt sai kobal’tan. Häigi tiijusti, ku tämän elementan yhtistehet mujuttau st’oklua sinizekse.
Nikeli

**Nikeli** (, merkitäh **Ni**-merkil) on 28. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Nikelin atomnoumer on 28. Se on sistiemallizen järjestyksen nelländes periodas, 10. joukos.
Helpo aineh nikeli on plastine, hobjanvalgei metallu, kuduadu hyvin taguo. Vähänaktiivine hiimiellizesti. 

## Nimen histourii

Elementu sai oman nimen germuanien mifolougien pahas henges. Se peitoči andoi vasken eččijoile minerualua, kudai oli vaskennägöine. Germuanien nickel-sana merkiččoi balovniekku. Ruvoin tagojes eritytäh arsenikuman guazat. 

## Histourii

Nikeli oli avattu vuonnu 1751. Enne sidä kivenlouhiet käytettih nikelii st’oklukeittämizes. Monet opittih suaja vaski täs ruvas, ga ei onnistui, sendäh sidä sanottih Kupfernickelakse, midä merkiččou «Vaskilemboi». Vuonnu 1751 ruoččilaine minerualogu Kronštedt tutkii tädä rudua. Häigi sai uvven metallan.
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге) on kylä Bosnii-Hertsegovinas. Rahvahan lugumiäry - 788 (2013).

*Latitudo: 44°27'56″
*Longitudo: 17°33'36″
*Altitudo: 507-520 m

## Ilmasto

## Galleria

|Plan (18,42 x 14.2 m) Roman basilica, 5. century
|One of two last stećak, 12. century

## Reference

## Weblink

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Kodihiiri

**Kodihiiri** () se on griziju kodihiiri, se maltau hyvin eliä ristikanzoin rinnal. Eläy kogomual, niidy on kaikkii suurin miäri.

Hiirii voijah pidiä , ku kodielättilöiny
Hiiren nägö:
Pieni pitkän hännänke elätti: rungon pitkevys on 6,5 - 9,5. Händy on 60/% pitkembi runguo, katettu sarvisuomuksil, kuduat mennä pyöräzinny, niilöin piäl ollah harvazet karvat. Paino on 12-30 g. Korvat puolipyöräzet, pienet. Karvu -muzavu libo ruspakon-harmai, maha - tuhkan-harmavus valgiessah. Kodihiiris eroitetah valgieloi, mustii da keldazii, harmuan-sinizii da erivärizii. Emä hiiril on 5 nännii
Kui vietäh eländyaigua:
Eletäh ihan eriluduzis kohtis, sie kus eletäh rahvas, puaksuh mennä elämäh pertilöih, sarvualoih. Pohjozes enne viluu ecitäh lämmin eländykohtu talvekse.
Net voijah mennä sinne kus ollah säilymäs villät, kazvikset da muut rahvahan syömizet. Keviäl hiiret jätetäh lämmin kohtu da siirytäh luonnon paikkoih
Kodihiiret ollah ylen kirkiet, ylen terväh nellöillah, voijah nosta yläh, hyppie da vie hyvin maltetah uidua. Kävelläh eccimäh syömisty yksii samazii troppii myö, kuduat hyvin suau nähtä.
Syömizet
Syvväh enimyölleh siemenii, dyvii. Syvväh hernehii, babuloi, voijah syvvä syöjii da niilöin jäiccii, no hiirel ainos pidäy olla vetty, eiga ylen terväh kuolou. Konzu on äijy syömisty, peitetäh niidy varakse.
Savonlinnan Ouperufestivuali

**Savonlinnan Ouperufestivuali** on kezäl vuozittai Savonlinnas piettävy sarju ouperuozutuksii. Festivuali pietäh Olavinlinnas. Ouperufestivualin johtai sygyzys 2012 on Jan Strandholm.

## Lähtehet
16. sulakuudu

**16. sulakuudu** - 106. vuvven päivy (107. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 259 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1844 **[[Anatole France]]** — frantsien kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh (1921)
* 1867 **[[Wilbur Wright]]** — amierikkalaine keksii, lendokonehen luajittelii, lendäi
* 1889 **[[Charles Chaplin]]** — anglielaine da amierikkalaine kinoartistu, ohjuaju

## Ken kuoli sinä piän
* 1828 **[[Francisco Goya]]** — arvokas ispuanielaine taidomualuaju
1746

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 30. kevätkuudu **[[Francisco Goya]]** — arvokas ispuanielaine taidomualuaju

## Ken kuoli sinä vuon
Stolakiža

**Stolakiža** — on moine kiža, kuduan ezinehet voijah sijoittua stolal libo kižuajoin kazis. Stolakižua ollah kižat, kudualoin kompliektas on kižakenty, kartit, kubiekat, fiškat da muudu. 

### Histourii
Stolakižan histourii algavui ei vähembi 5500 vuottu tagaperin. Histouriekat mietitäh, ku kaikil stolakižoil on yhtehine histourii, ku kai nygyaigazil kižoil on muinazet prototipat.

### Stolakižoin klassifikatsii
Kižuajan lugumiärän mugah:

* Stolakižat yhteh kižuajah niškoi — kartikižat, kartipasjansat, madžong-pasjansu, pazlit.

* Miäritettyh kižuajah niškoi — eriluaduzet lougillizet da kiihuzet kižat. On äijy kižua, kudualois kižuajat istutah toine tostu vastalpäi — šahmatat, šuaškat, go, nardat. Dominoh voijah kižata 2-4 hengie, madžongah - 3 libo 4.

* Ollahgi olemas kižat, kudualoih voijah kižua menetiijä äijy kižuajua. Net ollah kartikižat.

Kižuajan yhtymyksien mugah:

* Jogahine puolistau iččie. Kai muut kižuajat ollah hänen kilbsilijat. Häi voittau libo jiähäh voitetukse. Tämän moizet kižat ollah šahmatat, preferansu.

* Jouko vastah joukkuo. Kišahmatatuajat juatah joukokse. Sidä voibi olla kaksi libo enämbi. Joukko voittau libo jiähäh voitetukse kogonah.  Joukko voittau libo jiähäh voitetukse kogonah. Moine kiža on bridž.

* Liittymykižat. Kižan allus jogahine puolistau iččie, sit kižuajat yhtistytäh joukkoloih (liittymyksih) da kižatah yhtes. Liittymyä, kudai voitti, sanotah voittajakse libo jogahine sen kižai rubieu puolistamah iččie. Liittymystolakižat ollah harvinazet.

* Koperativukižat. Moizis kižois kižuajat kižatah yhtes - hyö voitetah libo jiähäh voitetukse yhtas. Moizet kižat ollah: Pandemija, Hanabi.

Kižan luondehen mugah:

* Intellektualizet (lougiellizet, strategiellizet) kižat. Moizis ižois vouttau se, ken voi oigieh analiziiruja kižatilandehtu da luadie oigien kävyndän. Moizet kižat: preferansu, nardat.

* Kiihukižat. Moizet kižat, kudualois piätökseh vaikuttau piävyndähine faktoru. Moizet kižat: ruletku.

### Stolakižoin käyttämine
* Joudoaigah, iloitukseh niškoi

* Yhtevykseh niškoi

* Kiihukižat, kilballizet

* Opastandukižat

### Stolakižat karjalan kielel
* Paimen

* Mafia

* Runohuavoine
Carelian Faces (festivuali)

**Carelian Faces** () on kanzoinväline muuzikkufestivuali, kudai enzi kerdua piettih Karjalan piälinnas Petroskois 5.-6. syvyskuudu vuvvennu 2003. 

Festivualin alguhpanijoinnu da luadijoinnu oldih suomelaine yhtistys ”Etnokul’t” da prod’usserat Peter Coon da Arto Rinne. Vuvven 2003 festivuali on sen luadijoin lahju Petroskoin 300-vuozipäiväkse. 

Vuozinnu 2003-2008 festivualin konsertoih yhtyi Suomen, Ruočin, Fareroin suariloin, Norviegien, Yhtysvalloin, Kanuadan, Perun, Kolumbien, Brazielien, Ganan, Senegalan, Togon, Zambien, Ven’an da toizien mualoin soittajua, tansijua, pajattajua da taidolijua. 

Vuonnu 2017 festivualil "Carelian Faces" ezitettih räppäri Ondrei (Karjala), joukko "Jousnen Järved" (Karjala), joukko "Shamrock" (Murmansk), joukko "Samosad Bend" (Karjala, Piiteri), joukko "Simba Vibration" (Kongo, Piiteri).

## Linki
* Festivualin saitu: https://web.archive.org/web/20210731192840/http://carelianfaces.onego.ru/
* Festivualin VK-joukko: https://vk.com/carelian_faces
Kegri

**Kegri** on vahnu karjalaine pruazniekku, kudai piettih 1.-2. kylmykuudu, konzu kai kezäruavot loppiettihes da algavuttih uvvet – talviruavot. Pruazniekku oli tuttu kaikile: liygiläzile, vienalazile, lyydiläzile da Tverin karjalazile. Tänäpäi pruazniekan piendyperindö unohtui, vähä ken karjalazis mustau sidä. 

## Piendyperindö

Konzu kai peldoruavot oli loppiettu, ouvešit kerätty da pandu kuoppih, žiivatat salvettu, sit piettihgi Kegrin pruazniekkua. Karjalazien uskomuksien mugah Kegri oli Jumal, kudai kačoi da vardoičči karjua. Mittuine se oli kaččuo, niken ei musta da ei malta sanuo sendäh, ku Kegri oli rahvahale nägymätöi. Toinah se oli mustupiä da sukkel. Anuksen čupun Riipuškalan kyläs rahvas ravies da vesseläs brihaččuzes sanottih: 
 ”Tukat on mustat gu Kegril, ylen on boikoi, hyppiy gu Kegri”. 

Kegrinny loppih yksi aigu, alagavui toine – talviruadoloin aigu. Akat ruvettih kezriämäh, miehet kudomah verkoloi. Kegrikse neidizile da naizile pidi hos yksi keräine liinuniittii kezrätä. Se pidi panna ikkunale, ku Kegri tulis da nägis, ku händy vuotettih. Rahvas sanottih: 
 ”Kegri keräzen kyzyy. Kegrisuovattan pannah ikkunale pelvaspivo libo liinukerä”. 

Tverin Karjalas XX vuozisuan enzimäzel puoliškol Kegrinny oli taba šuorivuo  smuutikse. Nuoret dai keski-igäzet pandih piäle muurin kiättylöi turkiloi, luajittih ičele pardumaskoi da hierottih rožii nogeh. Otettih kädeh ufatkoi, koukkuloi, keppilöi da käydih pöllättelemäh lapsii. Lapset varattih nämmii Kegrilöi, lahjoitettih niilöile langukerii, gostitettih lettuloi da uskaldettih olla sanankuulijoinnu. 

Kegri oli omien kuolluzien mustelendupäivy. Kegrii vaste heile lämmitettih kyly da kučuttih heidy kylyh. Kois sil aigua varustettih heile stolat. Sit kylyh kävyi kai kodipereh. Kylyspäi tulduu ižändät varustettih kuolluzile magavosijat, a iče istavuttih stolah syömäh. Nenga luajittih, ku tulien vuvven vil’l’at oldas hyvät, karju terveh da kois kai olis hyvin. 

## Käytetty literatuuru

* Kipinä-žurnualu, 2014, elokuu.
* L.I. Ivanova. Karjalazien mifolougiezien kerdomuksien haldiet. Moskovu, 2012.
* Ol’ga Ogneva, Aleksi Konkka. Pyhät da arret. Karjalaine rahvahankalendari. Petroskoi, 2013.
Kuničču

**Kuničču** libo **niädy** (*Martes martes*) on mečäs eläi pedoelätti. 

## Ulgonägö

Kuničan rungan suurus on 30-50 sentii, sil on turbei händy da kolmikon jyttymät korvat. Rungan piduhus sellän korgevimas kohtas jallanpohjissah on 15 sentii. Elätti painau 0,5-2 kiluo. Ižäčyt ollah emäččylöi vähästy suurembat. Elätin turki on maksankarvastu värii, kulkun kohtas on keldaine tačmu. Talven aijakse kuničan jallanpohjih kazvau karvua. Se avvuttau elätile kebjieh liikkuo lumikivoksis da jiädy myöte.

## Taba

Kuničču on kirmei, vedrei da ylen sukkel pedoelätti, kudamal on hyvä vainu, nägö da kuulo. Kuničču liikkuu enimyölleh pimien aigua, päivän aigua se huogavuu kustahto peittokohtas. Meččykuničat eletäh yksitellen. Joga elätil on oma muapala eländäh niškoi. Sen rajat merkitäh hajumerkilöin vuoh. Emäččylöil muapalat ollah pienembät migu ižäččylöil. Kuničču liikkuu hyppijen, muale jiäy kaksi puarua piduliččua jälgie. Hil’l’ah liikkujan kuničan jälgilöin välit ollah läs 80 sentii. 

## Syöndy

Elätin päivän liikundumatku rippuu syömizien kyllyös. Ku ollou syömisty tarbehen mugah, sit kuničan päivän liikundumatku ei ole enämbiä 0,5 tuhattu gektuarua. Elätin piäsyömizenny ollah hiirijyrzijät, linnut, oravat. Pihl’aivuozinnu kuničču rakkahal syöy tädä muarjuagi. Kezäl elätti syöy linduloin jäiččiä, šlöpöidy, šižiliuhkuu da böbökkiä.

## Kiimuaigu da poigazien kazvatandu

Kiimuaigu kuničal on kezäl, enimyölleh heinykuul. Tulien keviän, kaheksan-yheksän kuun mendyy, emäččy kandau kolme-nelli poigastu. Net rodivutah sogiet da avuttomat. Yhtelläh kazvetah terväh da kezän lopukse poigoveh leviey, nuoret elätit ruvetah elämäh ičepiänneh.

## Vihaniekat

Kuničan vihaniekannu ollah reboit, hukat, ilvekset da suuret linnut: haukat, hyybiet da muakotkat. Ga ei ainos pedoelätit tapeta kuniččua syömizen täh. Toiči net muite vai hävitetäh konkurentua, kudai sežo tavoittelou suaja niilöin syömizii. Vihaniekois kuničču piäzöy juostol, puuloih peittyjen. 

## Leviendy Karjalas

Karjalas kuniččua on kaikkiel, kusgi enämbi, kusgi vähembi. Elätti suvaiččou vahnoi havvumeččii, kudamis on äijy koluo puulois da kuadunuttu puudu. Kuničal ei ole alallistu kodii, poikkevuksennu on vaiku poigazien kazvatanduaigu. 

## Kuničan lugu Karjalas

Kuničču on kallis mečästyselätti. Vuozittain kuničan lugu vaihteleh äijäl, vuvvennu 2016 Karjalas oli 7,5 tuhattu tädä elättii.

## Lähtiet
Sinikodvaine

**Sinikodvaine** on nengoine aigu jogahizennu huondeksennu da ehtänny, konzu ebäsuoru päiväzenvalgei enimyölleh on sinizes väris. Ilmivö tavan mugah kestäy nenga 20–40 minuuttua kohtas, vuvvenaijas da ilman luavus rippujen. Sinikodvazen aigua ruskei valgei menöy kohti kosmosah, a sinine valgei piäzöy Muan pindassah.

Äijät taidoilijat suvaijah tädä ilmivyö taivahan erinomazen värin periä. Sinikodvazen aigua pädöy fotografiiruija kuudamua, sikse gu kontrastu kuudaman da taivahan välil ei ole moine suuri. Francielazet sanotah, gu sinikodvaine on hämmästyksen da kumman aigu, sendäh gu nikui ei sua tiediä, ongo päivy vai toven on yö.

## Lähtiet
* http://earthsky.org/earth/what-is-the-blue-hour
* https://web.archive.org/web/20150906113746/http://photography.about.com/od/takingpictures/a/bluehourphotography.htm
17. sulakuudu

**17. sulakuudu** - 107. vuvven päivy (108. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 258 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Amierikan Samoa — Flavun päivy
*  Sirii — Iččenäžyön päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän

## Ken kuoli sinä piän
* 1790 **[[Benjamin Franklin]]** — amierikkalaine valdivomies, tiedomies
* 2014 **[[Gabriel García Márquez]]** — kolumbielaine  kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh (1982)
1706

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 17. pakkaskuudu **[[Benjamin Franklin]]** — amierikkalaine valdivomies, tiedomies

## Ken kuoli sinä vuon
1927

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 6. kevätkuudu **[[Gabriel García Márquez]]** — kolumbielaine  kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh (1982)
* 27. sulakuudu **[[Jevgenii Morgunov]]** — kinoartistu
* 14. ligakuudu **[[Roger Moore]]** ― anglielaine ozuttelii
* 16. ligakuudu **[[Günter Grass]]** —  germuanien kirjuttai, kuvanvestäi, taidoilii, Nobel-palkindon suannuh (1999)

## Ken kuoli sinä vuon
Maidopyhälasku

**Maidopyhälasku** () on suuri pruazniekku karjalazil. Se on ainos nedälii enne Suurdu pyhiä. Kui muuttuu Suuren Pyhän piendyaigu, mugai Maidopyhälasku on čislas liikkuu pruazniekku. 

Maidopyhälaskunedäli on jälgimäine nedäli enne Suurdu pyhiä, konzu suau syvvä argie. Täl nedälil joga talois emändät pastetah val’l’oidu, kyrziä, čupukkua. Kerran ku et pastanne, ga ei ni Maidopyhälasku tunnu. Pastettu čupukku rahvahan mielen mugah on kui kevätpäiväine. Maidopyhälaskunedälilhäi kaimatat talvie da vastatah kevätty. 

Enne karjalazet Maidopyhäslunedälil čurattih da ajeltah heboloil, uskottih sit pitkiä pelvastu kazvau. 

Joga Maidopyhälaskunedälin päiväl on oma nimi da omat ruavot ruattavannu. Enne ezmässargen vastattih gostii, tossargen  čurattih regyzil, ajeltih hebozil, suksiteltih. Kolmanpiän tavoitettih enämbän pastua. Nellänpiän da piätteniččän piettih anopin da muatuškan illaččuloi, suovattan – navon päivy- da ildukeččoloi. Pyhäpäivy oli prošken’n’upyhäpäivy. Sinä piän kyzyttih dai kyzytäh nygöi prošken’n’ua, sanotah: ”Prosti minuu, gu midä lienne pahua puutui ruadua libo sanuo konzu”. ”Jumal prostikkah! Dai sinä minuu prosti!”, kuuluu vastah.
Harjus

**Jevropan harjus** () on suolattoman vien kala, harjus da lohi perehjoukkoloispäi. Leviesti siirdyy Jevroppua myö - Suuri-Britaniespäi Frantsiessah da Urualan mägilöissäh Ven’al.

## Nägö

Suurim pitkevys jevropan harjusal on 60 sm., a surembi paino 6,7 kiluo. Eländän pitkevys voibi olla 14 vuottu.
Harjusat eletäh vilulois da puhtahis  jogiloin, ojien vezilöis, harvembi – järvilöis.

## Harjusoin syömine

Syvväh nämmä kalat kaikenmostu: ruakkoinroduhizii, böbökköi, hämähäkkilöi, mal’uskoi, pienembii kaloi, kui gol’janoi. Nimi Thymmalus tulou griekan sanas θύμαλλος, kudai merkiččöy (timjunan tuoksuu). Timjuanan duuhu on harjuskalois.
Lahnu

**Tavanmugah, päivännouzu, dunuajan lahnu** () on ainavo lahnurodulois (*Abramis*) karpoin perehjokkolois (*Cuprinidae*) da niilöin nägölöi myö (*Cupriniformes*).

## Ulgonägö

Rungo on korgei, sen korgevus voibi olla kolmas oza kogorungon pitkevytty. Piä da suu ollah pienet. Suun lopus on ollenjytys trubkaine, kudai siirdelehes.

Igähizel lahnal selgy voibi olla harmai libo maksankarvaine, bokat – kulduruspakon värizet, maha on keldaine, evät ollah harmuat ruskiloin reunoinke. Nuorizon ulgonägö voibi olla hobjankarvazennu.

Suurin rungon pitkevys on 82 sm., painovus – 6 kiluo, eländyaigu voibi olla 23 vuottu.
Kuor´oi

**(Jevroupan) kuor'oi** () – nävöl on sugusiivine kala. Kuor'oloin perehjoukkoloi myö (*Osmeridae*). Kuor'oidu pietäh  läbikävyjänny kalannu. Kuor'oloin erirovut voijah eliä yhtellizis järvilöis. Kuor'oit eletäh kaikkiel da niidy on ylen äijy.

## Kaloin nägö

Ruho on pitkäččy, suomuksii ei ole. Suu on suuri. Bokat ollah hobjankarvazet, selgy muzavanvihandu. Syvväh  zooplanktonnolizii syöjii, pienii kalazii da mähändiä. Kuvunaigua kogo rungo, piä da evät katetahes bul'kuloil. Tuoreh kuor'oi nenäh tulou vihandal ogurčal.

Kuor'oit kazvetah da eletäh Baltiekan, Pohjanmeren basseinois, Oniegas, Luadogas da monis pohjazen järvilöis. Enimyölleh kalansuandu menöy Jevroupan päivänlaskupuoles – sie on suurin vuitti kalansuandois.

## Kuvunaigu

Kuor'oin kudu algavuu jälles jiänlähtendiä, konzu vien lämbö roih 4 gruadussii C, paras kuvunaigu roihes 6 – 9 gruadusin aigah. Kuor'oi nouzou El'bahpäi sadoi kilometrilöi. Valgien meren kuor'oit mennäh kuvunaigua jogiloih da ojih. Loitombi merdy voijah siirdyö 2-3 kilometrii, a voijah olla ihan suan metrin peräs. 

Kogo kuvunanaigu menöy vähembän nedälii, voibi olla 2 – 3 päiviä.
22. sulakuudu

**22. sulakuudu** - 112. vuvven päivy (113. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 253 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1724 **[[Immanuel Kant]]** — germuanien filosoufu
* 1870 **[[Vladimir Lenin]]** — poliitiekku, valdivomies
* 1899 **[[Vladimir Nabokov]]** — ven’alaine kirjuttai
* 1904 **[[Robert Oppenheimer]]** — amierikkalaine fizikku, atombomban keksii
* 1908 **[[Ivan Efremov]]** — ven’alaine fantastiekan kirjuttai, paleontologu
* 1937 **[[Jack Nicholson]]** — amierikkalaine ozuttelii, ohjuaju

## Ken kuoli sinä piän
* 1994 **[[Richard Nixon]]** — 37. amierikkalaine prezidentu (1969—1974)
1724

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 22. sulakuudu **[[Immanuel Kant]]** — germuanien filosoufu

## Ken kuoli sinä vuon
24. sulakuudu

**24. sulakuudu** - 114. vuvven päivy (115. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 251 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1942 **[[Barbra Streisand]]** — amierikkalaine pajattai, ozuttelii
* 1952 **[[Jean-Paul Gaultier]]** — frantsien model'ieru

## Ken kuoli sinä piän
* 1731 **[[Daniel Defoe]]** — anglielaine kirjuttai, «Robinson Crusoe»-romuanan kirjuttai
1731

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 24. sulakuudu **[[Daniel Defoe]]** — anglielaine kirjuttai, «Robinson Crusoe»-romuanan kirjuttai
1903

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 25. sulakuudu **[[Andrei Kolmogorov]]** — akadiemiekku, matematikku

## Ken kuoli sinä vuon
* 10. syvyskuudu **[[Mihail Perhin]]** — ven’alaine kulduseppy, Faberže-firman piäneroniekku.
1981

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 25. sulakuudu **[[Felipe Massa]]** — braziilielaine F1-avtokilbailii
* 3. ligakuudu **[[Zlatan Ibrahimović]]** — ruoččilaine jalgumiäččyhkižuaju

## Ken kuoli sinä vuon
20. ligakuudu

**20. ligakuudu** - 293. vuvven päivy (294. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 72 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän

## Ken kuoli sinä piän
* 1987 **[[Andrei Kolmogorov]]** — akadiemiekku, matematikku
1878

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 27. elokuudu **[[P'otr Vrangel']]** — ven’alaine vojennoi piälikkö, Valgien armien johtai

## Ken kuoli sinä vuon
* 8. pakkaskuudu **[[Nekrasov Nikolai Alekseevič]]** - ven’alaine runoilii, kirjuttai.
Amsterdamu

**Amsterdamu** (*Amsterdam*) on Alangomualoin piälinnu. Sie eläy läs 825 080 eläjiä (2016).

## Lähtehet
Jumalan tulendu Jerusalimah

**Jumalan tulendu Jerusalimah** on hristianskoi kallis pruazniekku, kai pravoslavnoit rahvas sidä pietäh ylen kallehennu. Tulou meijän muale se nedälii enne Äijiäpäiviä, voibi olla kuvves pyhäpäivy Suuriman Pyhänaigua.

Iisus Hristos Suurennu Herrannu tuli Jerusalimah, kus rahvas pal’moin oksil kevätkukkienke vastattih kallistu Gost’ua. Tämä pruazniekku on yksi kallehis Vuvven kahtestostu pruazniekois.

## Toizet nimet

Pruazniekal ollah vie toizet nimet: Virboipyhäpäivy da Pal’mupyhäpäivy.
Pravosavnolois Ven’an Pyhäkniigois vie on sanottu Kukkienkandajakse Nedälikse, a prostoi rahvas sanotah Virboinedälikse. 
Vilulois pohjois mualois da Ven’an mual pal’moin oksii muutettih virboloin viččoih.

## Pruazniekan tiedot

Jevangelies Matvein (21:1-7) on kirjutettu, ku apostolat Iisusan käskyy myöte otetah Vifanies oslua sälgyzenke (sil niken ei tule vastah, ku muga ruadua on käskenyh Iče Iisus Hristos).
Oslan selläs tulou Jerusaliimah Iisus Hristos, kus hänel tullah vastah rahvas, kuduat suurel ihalmol, hänen ies katetah dorogu sovil, mattoloil da pal’moin oksil.
25. sulakuudu

**25. sulakuudu** - 115. vuvven päivy (116. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 250 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Portugalii — Vallankumovuksen päivy
*  Eswatini — Kanzallizen flavun päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1874 **[[Guglielmo Marconi]]** — itualielaine ruadivotehniekky, yrittäi, Nobel-palkindon suannuh (1909)
* 1903 **[[Andrei Kolmogorov]]** — akadiemiekku, matematikku
* 1928 **[[Jurii Jakovlev]]** — nevvosto ozuttelii 
* 1940 **[[Al Pacino]]** — amierikkalaine ozuttelii
* 1945 **[[Björn Ulvaeus]]** — ruoččilaine gituaristu, pajattai, säveldäi da «ABBA»-joukon alguhpanii
* 1952 **[[Vladislav Tret'jak]]** — hokkeivratari
* 1981 **[[Felipe Massa]]** — braziilielaine F1-avtokilbailii

## Ken kuoli sinä piän
* 1928 **[[P'otr Vrangel']]** — ven’alaine vojennoi piälikkö, Valgien armien johtai
27. sulakuudu

**27. sulakuudu** - 117. vuvven päivy (118. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 248 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Avstrii — Toizen tazavallan päivy
*  Jakutii — Tazavallan päivy
*  Sierra Leone — Iččenäžyön päivy
*  Togo — Iččenäžyön päivy
*  Suvi Afriekku — Vällyön päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1822 **[[Ulyss Grant]]** — 18. amierikkalaine prezidentu
* 1855 **[[L'eonid Bel'skii]]** — ven’alaine runoilii, kiändäi, kirjalližushistourikku
* 1927 **[[Jevgenii Morgunov]]** — kinoartistu

## Ken kuoli sinä piän
* 1521 **[[Fernan Magellan]]** — matkailii
* 1998 **[[Carlos Castaneda]]** — amierikkalaine kirjuttai и ristikanzanjuurientiijustelii, etnogruaffu
1822

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 27. sulakuudu **[[Ulyss Grant]]** — 18. amierikkalaine prezidentu

## Ken kuoli sinä vuon
1480

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 20. kylmykuudu **[[Fernan Magellan]]** — matkailiisuannuh (1909)

## Ken kuoli sinä vuon
Lehmängriba

**Lehmängriba** () on Lekcinuman grivoin roduu. Se on syödävy griba. 

## Ulgonägö

Lehmängrivan šliäppy ei ole kirjavu, se on maksankarvastu värii. Diametras šliäppy voi olla 15 sentii. Grivan jalgaine voi kazvua 15 sentissäh da on valgei harmualoin da mustien ”suomuksienke” rouno. Lehmängrivan jalgaine on hoikembi oravangrivan jalgastu. Grivan šliäppygi on pehmiembi oravangrivan šliäppiä. Leikattuu leikavuskohtas lehmängriba mustenou.

## Kazvandu

Lehmängribua kazvau lehti- da segamečis, enimyölleh koivualoin ual. Sidä löytäh mečän reunoil, aholoil, troppazien vieres, ojien rannoil, sie, kunne pastau päiväine. Lehmängribua rodieu jo kezäkuus da kazvau niidy ligakuussah. Lehmängriba kazvau terväh, ga terväh se rodieu vahnaksegi. 

## Valmistamine

Lehmänngribua keitetäh, žuaritah, kuivetah. Sen magu ei ole pahembi valgien grivan libo oravangrivan maguu. Yksi paha puoli on sit, ku se mustenou keittäjes, žuarijes da kuivates. Grivan väri rodieu ihan mustu, ga maguh se nikui ei vaikuta.
Valgei griba

**Valgei griba** (,  ) on valgieloin grivoin roduu. Se on čoma kaččuo da gribaniekoin paras kerättävy. Valgiekse sidä sanotah sendäh, ku leikattuu se ei mustene, jiäy valgiekse.  

## Ulgonägö

Valgei griba voi kazvua suurekse. Sen jalgaine on 8-25 sentii korgevuttu da 7 sentii, harvah 10, järevytty.  Šliäppy on 7-30 sentii diametras, toiči kai 50. Šliäppy syväinpuolespäi on valgei libo vähäzel keldazettavu, ulgopuolespäi väri voi muuttua valpahanmaksankarvazes muzavanmaksankarvazessah. Tämä griba voi painua kahteh kilossah. 

Nägemäl valgei griba on ku sil on kargei magu da leikattuu on rouzovoi

## Kazvandu

Valgiedu gribua kazvau pedäjikkölöis, koivikkolois, segamečis. Niidy voibi löydiä kuuzen, pedäjän, koivun da tammin ual. On moine mieli, ku enämbi niidy on sit, kus on must’oižikkuo da buolužikkuo, kazvau kiärmöisiendy da on kudžoimätästy. Mečäs ku roinnou kiärmöisiendy, sit vältämättäh rodieu valgiedu gribuagi. Valgiedu gribua kazvau heinykuus syvyskuun puolivälissäh.  Net voijah kazvua yksitellen, ga puaksumbah kazvetah kogonazil perehil. Löydänet yhten, kačahtai ymbäri, vältämättäh lövvät ližiä. 

## Valmistamine

Valgiel grival on hyvä da erinomaine magu. Valgiedu gribua keitetäh, žuaritah, kuivatah, marinuijah. Niilöi voibi pidiä vereksenny keittämättäh jiäškuapan pakastimes. Valgies grivois keitetäh rokkua, pannah sidä soussih. Tädä gribua ei vaiku Ven’al syvvä, suvaijah sidä frantsielazet da italielazet, da ylen suomalazed. Valgei griba on hyvä tervehyöle. Japounilazet tiedomiehet lujoitetah, ku valgies grivas on puhalduksii vastustajii ainehii.

## Valgien grivan suuruot

Vuvvennu 1961 löyttih valgei griba, kudai painoi enämbi 10 kiluo da sen šliäppy diametras oli 58 sentii. Tämä uudine oli Moskovan raadivos 20. syvyskuudu vuvennu 1961.
Oravangriba

**Oravangriba** (, ) on Lekcinuman grivoin roduu. Se on syödävy griba. Oravangrivakse sidä sanotah vikse sendäh, ku sen šliäpän väri on yhtenjyttyine kui oravan väri. 

## Ulgonägö

Oravangrivan šliäppy on ruspakko. Leikattuu leikavuskohtas se siništyy. Diametras se voi olla 30 sentii. Oravangrivan jalgaine on harmai mustis ”suomuksis”. Grivan jalgu lehmängribah verratunnu on sangiembi da kovembi, šliäppy sežo on lehmängrivan šliäppiä kovembi.

## Kazvandu

Oravangribua kazvau lehti- da segamečis, kai tundrasgi. Oravangriba suvaiččou märgii huavikkoloi. 

## Valmistamine

Oravangrival on hyvä magu. Sidä keitetäh, žuaritah, kuivetah, marinuijah da suolatah. Sit on äijy valgijastu, oravangribua voibi syvvä lihas tuači.  Oravangriba on hyvä tervehyöle. Se puhtistau verdy, ajau iäre jygielöin metalloin suolii, toksiinoi da myrkylöi, lujendau immunitiettua (tavvinvastustu), on hyvä šuoliston ruadoh niškoi.
Äijypäivy

**Äijypäivy** (, , ivr. פסח Pesaḥ), Voskresenie Hristovo () – Kallis kogo rah vahal aigu Iisusan Yläh Nouzemine – on vahnanaigaine da ylen kallis Hristianskoi Pruazniekku.

Tuli se pruazniekku Iisusan Hristosan Ylähnouzenduaigua – se on ihan Bibleiskoin historien centru da funduamentu kogo hristianskoin opastundan.

Ortodoksilazet rahvas Äijänpäivän stuatussua  pietäh kallehemban kallehennu pruazniekannu, kuduadu suau tunzie sanois «pruazniekoin pruazniekku da ilolline  ilo».

Nygyaijal sana Äijypäivy joga vuottu laskehes kuun da päiväzen kalendarii myöte. Sentäh Pruazniekan Päivät ainos muututah.

Jevreiskoi sana Pesah merkiččöy iudeiskoidu Äijiäpäiviä.  Se vie yhtevyy sanoinke siiriči menendy, kudai mustoittau sih näh, konzu Jumal meni siiriči Jevreilöin kodiloi, tappajen enzilapsii Jegiptas.

Yhtenäzet merkit Pruazniekkah näh:

Äijiäpäiviä pruaznuijah jälles keviän tävvellisty kuudu. Tävvelline kuu, kudai tulou enne keviän ravnodenctviedu.