open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toivola

**Toivola** on Karjalan tazavallan Suojärven piirin pos’olku. Se kuuluu Naistenjärven kyläkundah.

Toivola sijoittuu Kaitajärven koillizel rannal.

Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.

## Toivolan rahvahan lugumiäry
Tokio

**Tokio** (, Tōkyō, ”päivännouzupuoleine piälinnu”) on Japounien piälinnu da suurin linnu. Hallindollizesti ”Tokio”-nimisty linnua ei ole olemas, vai on **Tokion metropolii** libo **Tokion prefektuuru** on yksi Japounien 47 prefektuuras. Se sijaiččou Kantōn alovehel Japounien piäsuaren Honshūn keskiozas Tyynenmeren da Tokionlahten rannal. Suur-Tokio on Japonien da muailman suurin yhtenäine metropoliialoveh, da se on Japounien politiekan, talovuon da kul'tuuran keskuksennu sego Japounien imperatoran eländykohtannu.

Tokion prefektuuran eläjien miäry on läs 13 230 000 (2012), erillisalovehien eläjien miäry 8 802 000 (2009) da Suur-Tokion eläjien miäry on 36 094 000 (2010). Suur-Tokiol on vie muailman suurin linnan talovus, sen arvo oli vuonnu 2008 1 479 miljardua dollarua.

## Lähtehet
Tollonjogi

**Tollonjogi** (, ) on kylä Karjalan tazavallas Kostamukšen linnupiiris.

Se sijoittuu samannimizen joven rannal, dorogal Kostamuš – Vuokkiniemi.

## Tallonjoven rahvahan lugumiäry
Tolvajärvi

**Tolvajärvi** on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Päivänlasku-Karjalas. Se on Vuoksan jovenalan oza.

Järven pinduala on 8,5 km², piduhus – 5,8 km, levevys – 2 km, randuviivan piduhus – 15,9 km. Sen keskisyvys on 4 m, syvin kohtu on 10 m.

Järven muodo on pyöryžy. Järves on 23 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 0, 82 km². Suurin suari on Kottisaari (0,52 km²). Rannat ollah korgieloi, kivizii da čuuruzii, niilöi peitetäh havumečät.

Pohju on muvakas da čuuruine. Järves kazvau kažl’ua, šaraheiniä, vezilumoidu.

Täs löydyy särgii, ahvendu, haugii, lahnua, riäpöidy da matikkua.

Talvivoinan aigua lähäl järvie oli Suomele tärgei tora.

## Rinnalolijat järvet:
* Ala-Tolvajärvi
* Ylä-Tolvajärvi
* Taikinajärvi
* Juurikkajärvi
* Hirvasjärvi
* Kotijärvi
Tommy Ramone

**Tommy Ramone** (oigiel nimel **Erdélyi Tamás**/**Thomas Erdelyi**), 29. pakkaskuudu 1949 Budapest, Mad'arii – 11. heinykuudu 2014 New York, Yhtysvallat) oli Ramones-bändin toine barabuanistu. Kodvan aigua enne händy barabuanistannu ruadoi Joey Ramone. Sen jälles, ku Tommy rodih barabuanistakse, Joey rodih pajattakse da ruadoi sit roulas kogo bändin olemasolendan aijan. Tommy Ramone eroi joukkovehes vuvvennu 1978, da hänen sijah tuli Marky Ramone.

Tamás Erdélyi rodihes jeyriläzile vahnembile, kudamat ruattih fotukuvuajinnu. Hänen vahnembat oldih piästy hengih Holokostas susiedoin piettyy heidy peitos, ga äijät hänen rod'nis tapettih. Pereh muutti Mad'ariespäi vuvvennu 1956, da vuvvennu 1957 hyö tuldih Yhtysvaldoih.

Tommy oli Ramonesan jälgimäine elos olluh alguperäsjäzen. Ramones-jäzenis ollah vie elos Ramonesas 1989-1996 soittanuh basistu C.J. Ramone, barabuanistu Marky Ramone (1978-1983, 1987-1996) da barabuanistu Richie Ramone (1983-1987).

Tommy Ramone sanoi vuvvennu 1978 Ramonesah näh: "Ramones ei tarkoittanuh vaiku muuzikkua, se oli ideju. Se tarkoitti tundehen tuomistu rockmuuzikkah, kudamas sidä ei olluh. Sit opittih sanuo midätah uuttu da erijyttysty. Allusalgajen se oli taidehtu, da sit tundui ku se oli hyvä kaikile."

## Lähtehet
Tonga

**Tonga** on Tyynenmeren valdivo, kudai sujoittuu Polinezies. Sen viralline nimi on Tongan kuningaskundu. Pohjazes se rajoittuu Samoan alovehvezilöinke, päivännouzus – Niuen alovehvezilöinke, päivänlaskus – Fidžin alovehvezilöinke. Randuviivan pitkevys on 419 km. Tonga sijoittuu samannimizen suariston 177 suarel. Yhtehine pinduala on 748 km². Rahvahan lugumiäry on 103 252 hengie (v. 2011). Piälinnu on Nukualofa.

Gollandielazet merimiehet Villem Shauten da Jakob Lemer v. 1616 lövvettih jevrouppalazile Tongan suaret.
Togo

**Togo** libo **Togon tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afrikas. Se sijaiččou Gvinean lahten rannikos. Päivänlaskus se rajoittuu Gananke, päivännouzus Beninanke, pohjazes Burkina-Fasonke. Piälinnu on Lome. Virralline kieli on frantsien kieli. Piälinnu on Lome. Muan pinduala on 56 785 km². Rahvahan lugumiäry on 7 154 237 hengie.
Topasjärvi

**Topasjärvi** () on Suvi-Karjalan järvi (Priäžän piiris).

Järven pinduala on 6,2 km², piduhus – 9,1 km, levevys – 2,5 km, randuviivan piduhus – 35,1 km. Sen keskisyvys on 10 m, syvin kohtu on 35 m.

Järves on enämbi 20 suardu, järven keskiozas sijoittuu suurin suari Dubrov. Pohju on muvakas. Vien väri on valpahanmaksankarvaine. Järvi jiädyy kylmykuus, avavuu oraskuun puolivälis.

Järves kazvau kažl’ua, enimyölleh pohjasozas. Täs löydyy riäpöidy, ahvendu, särgii, matikkua, haugii, kuor’oidu, lahnua da kiiškoidu. Enämbi kaikkie on riapöidy. Haugii da lahnua sežo löydyy äijy.

Topasjärven lounasrannal XX-luvun puolivälissäh oli samannimine kylä.
Torasjärvi

**Torasjärvi** () on Kotkatjärven voulostih kuului kylä Anuksen piiris Karjalan tazavallas. Kotkatjärvespäi kyläh on läs 10 kilometrii matkua.

## Sijaičendu
Kylä on sijoitunnuhes Torasjärvi-järven rannal. Kyläs läbi kulgou Piiteri-Murmansku-valdudorogu.
Torasjärven kauti virduau Aunusjogi pohjazespäi Anuksen kauti Luadogah.

## Eläjät
Vuonnu 2013 kyläs on elänyh 22 hengie.
Tounan

**Tounan** on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin Hiitolan kyläkunnan pos’olku.

Se sijoittuu 14 kilometrin piäs Hiitolaspäi luodeheh.

Pos’olkas enne ruadoi suuri zvierikazvatandusouhozu.

## Rahvahan lugumiäry
Tractor Pulling

**Tractor pulling** libo **traktoruvedo** on motorsportulaji, kudamas traktoru libo mitah muu vedoajonevvo vedäy tormozuvagonua. Tavoittehennu on vediä vagonua muga pitky matku kui vai mahtollistu. Vedo tapahtuu spetsial’noil saves luajitul kilbudorogal, kudai on 130 metrii pitky (piduhuzes on sežo turvualoveh) da 10 metrii levei.

Traktoran vedäjes tormozuvagonua vähimyölleh 100 metrii sanotah, ku traktoru vedäy full pull -vevon libo tävven vevon. Finualah (kučutah nimel pull off) piästäh kai semmoizet kilbailijat, kudamat vietäh enzimäzel kierroksel full pull -vevon. Pull off -vedoh tormozuvagonu reguliiruijah jugiembakse vediä. Kilbailii, kudaman pull off -vedo on pizin, voittau kluassan.

Lajin enzimäzet kilvat piettih Yhtysvallois vuvvennu 1929. Suomeh laji tuli vuvvennu 1985. Enzimäzet Suomenmuasterikižat veittih Myrskyläs. Tunnetuimbii suomelazii vedojoukkovehii ollah Herlevi Pulling Team da Mad Max Pulling Team. Enzimäine pohjasmualaine Jeuropanmuasteri oli suomelaine Mikko Perä. Häi voitti 4400 kg Super Stock -kluassan Francien Bernays vuvvennu 1992.

## Tormozuvagonu

Tormozuvagonu on gruuzulava, kudamas on yksi libo kaksi akselii. Vagonan eduozan al on hierotespliittu. Toine tärgei oza on painojuaššiekku, kudamas on čugunas libo čugunas da betonas valmistettuloi painoloi. Painojuaššiekku on vevon algajes vagonan tagaozas da sen paino suundavuu kogonah vagonan tagarattahih. Ku vagonu lähtöy liikkehel, painojuaššiekku lähtöy siirdymäh edehpäi da paino, kudai suundavuu hierotespliittah, lizävyy vähitellen. Painojuaššiekan siirdymisvauhtii reguliiruijah vaihteistol. Jeuropas on kahtenluaduzii tormozuvagonoi: muga sanottuloi suurii vagonoi da pienikogozii tormozuvagonoi.

## Lähtehet
Trinidad da Tobago

**Trinidadan da Tobagon Tazavaldu** () on suarivaldivo, kudai sijaiččou Kariban meren suvipuoles, Venesuelan rannan lähäl. Valdivoh kuuluu kaksi suurdu suardu: Trinidad da Tobago, da äijy piendy suardu. Trinidad da Tobago on Atlantizen valdumeren da Kariban meren välil. Tobago on 30 km Trinidadan koillizembi. Vuvveh 1962 valdivo oli Suuribritanien vallas. Nygöi se kuuluu Kanzoin Yhtymäh.
Muan pinduala on 5 131 km². Rahvahan lugumiäry on 1 343 077 hengie (v.2014). Piälinnu on Port-of-Spein. Virralline kieli on anglien kieli.
Tuaškal

**Tuaškal** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Kuujärven kyläkundah.

Se sijoittuu Lojanskoje- da Taškenskoje-järvilöin rannal.

## Tuaškalan rahvahan lugumiäry
Tuhat da yksi yödy

**Tuhat da yksi yödy** on arabielaine suarnukogomus, kuduas on ramkusuarnu da sadoi suarnoi, kudamien joukos on histouriellistu sanelendua, erouttistu da suvaičusstarinua, pluuttustarinua, runuo da uskonnollistu legendua. Arabiekse kogomukses on olemas eri aigukauzil mondu versiedy, kudamis on eri sanelendoi. 

Kogomuksen varhaizin tunnettu muodo on persies arabiekse kiännetty versii 900-luvul nimel *Hezär afsäneh*, *Tuhat kerdomustu*. Nygözen muvvon kogomus sai Egiptas viimezien mamelukkusultaanien aijannu (1300–1400-luguloil), konzu tundematoi toimittai järjesti suarnat kogomuksekse *Alf laila wa laila*, *Tuhat yödy da yksi yö*. Euroopas *Tuhat da yksi yödy* tuli tunnetukse vaste 1700-luvun allus, konzu frantsielaine Antoine Galland kiändi sen frantsien kielele 1500-luvul peräizin olijas käzikirjutukses. Myöhembi Euroopas lapsile toimitetus versies alguperäzien suarnoin avvoindu seksualizuttu da lujua vägivaldua on otettu iäre.
Tuhulindu

**Tuhulindu** (*Fulmarus glacialis*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 45-50 cm
**Siibien agjuväli:** 87-112 cm
**Paino:** 550-750 g
Tove Jansson

**Tove Marika Jansson** (9. elokuudu 1914 Helsinki – 27. kezäkuudu 2001 Helsinki) oli suomenruoččilaine kirjuttai, taidehmualuaju, karikatiirupiirdäi da sarjukoomiksupiirdäi, kudai parahite tietäh muumiloin luadijannu. Vuvvennu 1966 händy palkittih Hans Christian Andersenan medalil suures ruavos lapsienkirjuttajannu.

Jansson kazvoi taiduo suvaiččijas perehes da opastui taiduo vuozinnu 1930–1938 Stokgol'mas, Helsinkis da Pariižas. Hänen enzimäine taido-ozuttelu piettih vuvvennu 1943.

## Karjalakse kiännetyt Muumi-kniigat

* Tiedoiniekan hattu (*Trollkarlens hatt*, 1948; suom. *Taikurin hattu*)
* Varattavu Iivananpäivy (*Farlig midsommar*, 1954; suom. *Vaarallinen juhannus*)
* Muumitatan mustelmat (*Muminpappas bravader*, 1950; uvvessah 1968 nimel *Muminpappans memoarer*; suom. *Muumipapan urotyöt*)
* Muumipeigoi da händytiähti (*Kometjakten*, 1946; uvvessah 1968 nimel *Kometen kommer*; suom. *Muumipeikko ja pyrstötähti*)
* Kumman talvi (*Trollvinter*, 1957; suom. *Taikatalvi*)
* Muumitata da meri (*Pappan och havet*, 1965; suom. *Muumipappa ja meri*)

## Lähtehet
Tr'osku

**Tr'osku** libo **tresku** () on kala.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Riista- ja kalatalouden tutkimuskeskus (suomekse)

## Lähtiet
Tukkukoskelo

**Tukkukoskelo** (*Mergus serrator*) on koskeloloin suguh da sorzien heimoh kuului lindu.

## Kogo da nägö

Uročču on kirjavu, emäččy enimyttäh harmai a ruskeipäine. Mollembil sugupuolil on piäs töppyine, mi eroittau sen suurikoskelos, kudamal vai emäčyl on töppyine. Tukkukoskelol ei ole jyrkkiä värirajua kaglas muga kui suurikoskelol. Sil on sežo järiembi n'okantyvi migu suurikoskelol.

**Piduhus:** 52-58 cm
**Siibien agjuväli:** 69-82 cm
**Paino:** 0,8-1,1 kg

## Pezoitundu

Tukkukoskelo azuu pezän hyväh suojah kadajan ual, heinikön peittoh libo konttoh da muniu oraskuus libo kezäkuus 7-12 jäiččiä. Emäččy haudou jäiččii yksin 26-32 päiviä. Poigazet opastutah lendämäh kahten kuun ijäs.

## Aloveh

Tukkukoskelo eläy leviel alovehel Mua-planietan pohjazel puoliškol. Suomes se pezoittuu kogo muas. Suomes pezoittuu 25000-35000 puarua.

## Muutundu

Sygyzymuutundu on kezäkuun da kylmykuun välizel aijal. Keviäl linnut tullah järilleh sulakuus libo oraskuus. Net talvehtitah Päivänlasku-Europas da Välimerel. Pieni miäry talvehtiu sežo Ahvenanmual.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Tuli

**Tuli** on hapettumizen luja ilmivö, konzu palavas ainehes ilmestyy hiilavien guazuloin muvvostettuu lököttäjiä suvastustu.

Tuli on palamizen piävaihennu. Hos pidäy huomata, gu erähät hiimiellizet ainehet palatah tulettah.

Tulen virittämizeh da piendäh pidäy olla kolme komponentua: poltoaineh, hapetin da lämmy. Poltoainehennu voijah olla äijät materjualat. Hapettimennu puaksumbi on happi, toiči hluoru da fluori. Vois merkitä, gu vezi palau fluoris valpahanfioletovoil tulel, täs ezimerkis vezi on polttoainehennu da palamizen aigua erittyy happi. Toizin sanojen, nimidä ei sua sytyttiä ilmai hapetindu. Gu mittuinetahto ezineh lämmittiä da moizel taval andua sil energiedu suurembua migu molekuloin yhtevyksien energii, se jagahes poltoaineksih. Ezimerkikse, puun ilmattah lämmittäjes se ezmäi jagahes puuhiileh da pihkah, sen jälles poltoguazuloih (vezikarbonoih). Kolmas komponentu on lämbötila, se rippuu poltoainehen da hapettimen ominažuksis. Ezimerkikse, hiilen pala nesteytetys hapis pienes lämmäs ei pala, vaigu kydöy, ilman hapis päinvastoin se palau lököttäy.

## Histourii

Ven`alazen tutkijan Poršnevan mugah tuldu ruvettih käyttämäh jo paleoliittizen kivikavven aigua. On tiijollistu tieduo, gu sinantropat (Homo erectus pekinensis, eli 600- 400 vuottu tagaperin) jo maltettih suaja tuldu. Alunperin tulen savul karkoitettih (pöllätettih) lendäjii böbökkii, vaste myöhembäh tuldu ruvettih käyttämäh syömizien valmistajes: ezmäi einehty ahavoittih, sen jälles opastuttih žuarimah avotulel da pastua hiilavas tuhkas, neoliitan aigua totuttih keittämähgi. Sidä paiči tulen avul ristikanzu lämmitti omii eländypaikkoi da andoi valgiedu. Ristikanzat käytettih tuldu astieloin valmistukses, metallien sulattamizes da kaskien ajandas. Myöhembäh tuli on ollut tiedoloin välittäjänny daigi hävittämisbrujannu.

## Tulen virittämistavat

Algukandazes yhteiskunnas tuldu suadih moizil tavoil:

1.Hierondal. Kovembal puupalal hierottih pehmiembiä puudu.

2.Poruamal. Kova terävy puunpala liitettih pehmien puun loukkoh da pyörittih käzil. Gu tuli syttys teriämbi loukkoh pandih kuivua puunkojua libo kuivua heiniä.

3.Iškemäl. Kaksi kivie iškiettih toine toizeh da suadih kyven, kudai sytytti edukädeh valmistettuu kuivua heiniä. Käytettih kovii kivii, moizii kui piikivi da kvartsu.

4.Tuleniškus. Ajatellah, gu enzimäzen kerran ristikanzu sai tuldu mečän tulipalos, kudaman syynny oli tulenišku.

Nygöi ristikanzat viritetäh tuldu spičkoil (tulitikkuloil) da sytyttimil.
Tulomdjärvi

**Tulomdärvi** () on Karjalan tazavallan Priäžän piirin järvi.

Järven pinduala on 14,5 km², piduhus – 11,1 km, levevys – 3,1 km, randuviivan piduhus – 45,4 km. Sen keskisyvys on 24,4 m, syvin kohtu on 24,4 m.

Järven suvi- da pohjasozis on mondu lahtie. Keskiozas on niemi.

Rannat ollah enimyölleh korgieloi da kivizii. Pohju on muvakas, lähäl randoi se on kivine da čuuruine. Vien väri on muzavanmaksankarvaine. Järves kazvau kažl’ua da muudu liivua.

Täs löydyy 7 kalalajii: matikku, särgi, lahnu, haugi, kiiškoi, riäpöi, ahven.

Järven rannal sijoittuvat Kolatselgy, Lahti, Pažala, Mandera, Palalahti, Kohtuselgy, Gilkoža.
Tundruhanhi

**Tundruhanhi** libo **valgeioččuhanhi** (*Anser albifrons*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 64-78 cm
**Siibien agjuväli:** 130-160 cm
**Paino:** 2-2,9 kg

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
Tundrukuikku

**Tundrukuikku** libo **tundruguikku** (*Gavia pacifica*) on kuikkien heimoh kuului lindu.

## Pezoitundu

Tundrukuikku muniu kaksi jäiččiä. Havvondu kestäy 23-25 päiviä.

## Aloveh

Tundrukuikku pezoittuu Päivännouzu-Sibiris, Al'askas ja Pohjas-Kanuadas. Europas tundrukuikku tavattih enzimäzen kerran Suures-Britanies vuvvel 2007. Sen jälgeh sidä on tavattu sie uvvessahgi da vuvvel 2009 sežo Ispanies. Suomes se tavattih enzimäzen kerran Tuusulas Tuusulanjärvel kylmykuus 2010.

## Lähtiet
Tuohi

**Tuohi** on koivun piälimästy, valgiedu kuordu da pädöy ainehekse monenluaduzih käyttötarkoituksih. Tuohes luajitah ezimerkikse virzuloi, lippilöi da astieloi. Parastu tuohtu punondah on hoikku da vedrei, tuores tuohi. Levytuohi leikatah sarroikse syylöin myödäh, da sarrat punotah yhteh oigei- libo kalttoruudutekniikal. Tuohes voibi valmistua astieloi sežo levytekniikal.
Tuohikirjaine N 292

Tuohikirjaine löyttih vuonnu 1957 Novgorodas piettylöin muinažuontiijollizien kaivamizien aigah. Se on ennevahnallizin dokumentu, kudai oli kirjutettu 13. vuozisuan allus.
Tuohikirjaine on kirjutettu vahnan aijan karjalan kielen Anuksen murdehel.

## Tekstu da kiännös
Tekstu on kirjutettu karjalan kielen murdehel kirillizil kirjaimil libo vahnan aijan suomen kielel. Ga соуд- 'суд'- on sluavilaine sana. Voi olla соудьни 'судный (-е)'- adjektiivu da охови 'оковы'- sana ollah sežo otettu sluavilazispäi.

:юмолануолиінимижи
:ноулисъ(??)ха(я?)нолиомобоу
:юмоласоудьнииохови

Kielentutkii J.S.Jelisejev sellitti tekstan da kiändi sen nygysuomekse.

:юмолануоли і нимижи
:ноули се хан оли омо боу
:юмола соудьни иохови
:Jumalannuoli, kymmenen [on] nimesi
:Tämä nuoli on Jumalan oma
:Tuomion-Jumala johtaa.
:Стрела бога с десятками имён
:Божья эта стрела
:Вершит божий суд.

Vuonnu 1964 Martti Haavio ehoitti tekstan toizen sellityksen:

:юмолан нуоли інимижи
:ноули сека н[у]оли омо боу
:юмола соудьнии оковы
:Jumalan nuoli, ihmisen
:nuoli sekä nuoli oma. [
:Tuomion jumalan kahlittavaksi.]
:Бога стрела, человека
:стрела тоже стрела. [
:Божьим судом окованы.]

Vie yhten kiännöksen luadi tundiettu suomelas-ugrilazien kielien tutkii J.A.Helimski.

:Божья стрела, 10 имён твоих
:Стрела,сверкни, стрела выстрели
:Бог суд так правит

## Tuohikirjazen merkičys
J.A.Helimskoin sanoin mugah, tuohikirjaine on tiedohussana. Sie on sanottu Jumalas, hänel on piildy, kudamien avul se voittau vihažoi hengii. Pagin on Taivahallizen Tuatan suvvos (Jumal maltau lykkie yhtelaigua kolme piildy). 
uomelazes rahvahan runohuos Jumala-sana merkiččöy Hristossua sego tiedoiniekkua. Tämän tiedohussanan avul tahtottih puolistuo voimattomuksien hengis, kudamii ven'alazis tiedohussanoisgi ammutah Jumalan piilet. Yhtes ven'alazes tiedohussanas on kirjutettu nenga: «И стрели батюшко, истинный Христос, в мою любимую скотинку своим тугим луком и калёными стрелами в ясныя очи, в сырую кость, и угони,выганивай двенадцать ногтей, двенадцать недугов, тринадцатый наибольший".

Tiä "суд" on sluavilaine sana. Itämerensuomelazet tiijustettih Jumalan suvvos ven'alazispäi. Täs tekstas Jumal on Hristossu. Ven'an Vienanmeren rannikon eläjien (pomoroin) mugah, tavvit ollah piilit, kudualoi tiedoiniekat lykittih Korelaspäi. Нойданнуоли on palavu piili, kudai ei voi ambuo siiriči. Lykityn piilen periä rubieu katkuamah nivelii. Tiedoiniekat sežo parandettih voimattomii, heidy kučuttih muahpanendah sego svuad'bah. Heidy piettih n'erokkahinnu laivanrakendajinnugi. Tuohikirjaine tovvendau, gu ven'alazet da suomelazet kirikön tavat ollah yhtístetty keskenäh.
Tuoppajärvi

**Tuoppajärvi** () on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Karjalan tazavallan Louhen piiris.

Järven pinduala on 986 km², piduhus – 75,3 km, levevys – 30,3 km, randuviivan piduhus – 545 km. Sen keskisyvys on 15,2 m, syvin kohtu on 56 m.

Pindualan mugah se on 11. sijal Ven’al da 4. sijal Karjalas.

Järves on mondu lahtie: Lambašguba, Lohguba, Čuolmaguba, Šuulakši, Koldalakši, Kuoralakši, Kiestengänlahti dmi.

Järves on 144 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 63 km². Net sijoitutah enimyölleh pitkin lounasrandua. Suurimat suaret ollah Žiloi, Taraskin, Kukat, Nuomu, Ahvenšuari.

Rannat ollah madaloi da kivizii. Niilöi peitetäh havumečät. Löydyy sežo kallivoperäzii da suohizii kohtii.

Järveh laskeh 28 piendy jogie da ojua. Järven luodehozaspäi ottau allun Koutajoki.

Pohjan pindualan enämbi puoldu on mudua. Vezi on valpahankeldaine.

Lahtilois da jovensuulois kazvau kažl’ua da šaraheiniä.

Järves on särgii, haugii, lahnua, riäpöidy, siigua, harjustu, kuor’oidu, kiiškoidu da matikkua. Se jiädyy kylmykuun lopus – talvikuun allus, avavuu oraskuun lopus – kezäkuun allus.
Turjansaamen kieli

**Turjansaamen kieli** (*saa'mekill*) kuuluu uralilaizen kieliperehen suomelas-ugrilaizen kielijoukon saamelaizeh oksah. Nygöi se on läs kuolluh kieli.
Turkmenistuanu

**Turkmenii**, virrallisezti **Turkmenistuanu** on valdivo Keski-Azies. Suves se rajoittuu Afganistuananke da Irananke, pohjazes Kazahstuananke da Uzbekistuananke, päivänlaskus Kaspien syväinmerenke. 

Turkmenistuanan piälinnu on Ašhabad. Muan pinduala on 491 200&nbsp;km². Rahvahan lugumiäry on 5 240 502 hengie. Virralline kieli on turkmenien kieli.
Turku

**Turku** () on linnu Lounas-Suomes. Sie eläy 186 191 eläjiä (31.1.2016). Aurajoven suul sijaiččii linnu on perustettu tovennägöizesti XIII vuozisual, da nenga ollen se on Suomen vahnin linnu. Turku oli Jevroupan kul'tuurupiälinnannu Estounien piälinnan Tallinnan kel vuvvennu 2011. 

## Aihies toiziel
* Turun linnu

## Lähtehet
Tunguo

**Tunguo** (, karj. Tungut, Tunkuo, ) on Karjalan tazavallan Belomorskan piirin vahnu kylä. Se kuuluu Sosnovetsan kyläkundah. Enne se oli volost’an da kylänevvoston haldivollizennu keskuksennu.

## Muantiedo

Se sijoiččou Vienan Karjalas Tunguonjoven rannal.

## Tunguon rahvahan lugumiäry

1900-luvun allus kyläs eli 350 hengie.

## Histourii

Volost’ Tonguja () muanitah enzimäzen kerran vuvvennu 1578.

## Nähtävykset

Kyläs järven rannal on arhitektuuran mustomerki – puučasounu, kudai rakendettih XIX vuozisuan lopus – XX vuozasuan allus.

Vuvvennu 2007 kyläs avattih Tunguon kyläntaloi G.I. Gužijevan mustokse, kudai oli opastajannu. Kyläntalois on äijy dokumentua, fotokuvua da muudu eläjien eloksentavan vehkehty.
Tunisu

**Tunisu** libo **Tunisan tazavaldu** on valdivo Pohjois-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Alžiranke da suves da päivännouzus Livienke. Piälinnu on Tunisu. Virralline kieli on arabien kieli. Muan pinduala on 163 610 km². Rahvahan lugumiäry on 11 516 189   hengie.
Turtsii

**Turcii**, virrallizesti Turcien tazavaldu () on valdivo Lounas-Azies. Valdivon pieni oza on Liideh-Azies. Päivännouzus Turcii rajoittuu Gruuzienke, Armienienke, Azerbaidžuananke da Irananke, suves Irakanke da Sirienke, päivänlaskus Gretsienke da Bolguarienke. Valdivo rajoittuu Välimerenke da Mustamerenke, Egejan da Mramoran merilöinke. Virralline kieli on turkilaine kieli. Piälinnu on Ankara. Muan pinduala on 783 562 km². Rahvahan lugumiäry on 85 279 553 hengie (2023).

## Aihies muijal

* www.turkiye.gov.tr
Tuuksi

**Tuuksi** (Tuuksen hieru) on Karjalan Tazavallan hieru, kudai sijaiččou Anuksen piiris.Tuuksen hieru on sijoitunnuhes ylen pitkän joven rannal, kudual on nimi Tuuksen jogi.
Suuri nimi hierul on annettu, no ennen se jagavui monih pienih hieruloih. Minä elin pienes hierus Änkiläs, rajoi myö tämän hierun oldih Gorbal da Bojarsin. Tuuksen hierus eletäh enimyölleh karjalazet, ket ihan hyvin maltetah paista karjalan kielel, no lapsii ei kaikin opastettu pagizemah karjalan kielel. Nygöi skolas opastetah lapsil karjalan kieldy. 

Hierus ruadau škola da lapsien päivykodi.

## Eläjät
Vuonnu 2013 Tuuksen kyläs eli kaikkiedah 1156 hengie.
Tuulos

**Tuulos** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Alavozen kyläkundah.

Se sijoittuu Tuuloksenjoven rannal.

Kyläs on časounu ().

5 kilometrin piäs kyläspäi, Videlen kylän puolehpäi, on Tuuloksen desantan mustomerki.

## Tuuloksen rahvahan lugumiäry
Tuulosjärvi

**Tuulosjärvi** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.

Se sijoittuu Tuulosjärven päivänlaskurannal.

## Tuulosjärven rahvahan lugumiäry

Vuonnu 1905 kyläs eli 77 hengie.
Tuvalu

**Tuvalu** on Tyynenmeren valdivo Polinezies. Pohjazes da koillizes se rajoittuu Kiribatin alovehvezilöinke, päivännouzus – Tokelaun alovehvezilöinke, liidehes – Samoan da Uollis- da Futuna-suariloin vezistönke, suves – Fidžin vezistönke, lounuas da päivänlaskus – Solomonan suariloin vezistönke. Randuviivan pitkevys on 21 km. Muan yhtehine pinduala on 26 km². Valdivon rahvahan lugumiäry on 11 206 hengie (v. 2011). Piälinnu on Funafuti.

Ispuanien merimies Alvaro Mendanja de Neira v. 1568 löydi Tuvalun suaret.
Tverkavus

**Tverkavus** (eng. twerking) on provokacionnoi tansustiil'u, kuduadu pläšitäh enimyölleh hiphop-muuzikan ritmas.
Tverkavus on lähtözin Päivänlasku-Afriekaspäi (ezim. "Mapouka"-tansu). 1990-luvul se siirdyi amerikanafrikkalazien kul'tuurah.


File:Perreo.jpg|
Twerking.jpg|Kilbutverkaiččemis
Two_girls_twerking.jpg
Tyynimeri

**Tyynimeri** on muailman suurin merialoveh. Se on Jevruazien da Avstrualien manderien välis päivänlaskupuoles, Pohjazen Ameriekan da Suvi-Ameriekan välis päivännouzupuoles, muansuvizen n'avan alovehien välis suvipuoles.

Tyynimeri leviey pohjazes suveh 15,8 tuhanden kilometrin alale da 19,5 tuhanden kilometrin alale päivännouzupuoles päivänlaskupuolehpäi. Tyynimeren pinduala on 178, 684 miljonua kvadruattukilometrii, sen keskisyvys on 3984 metrii. Muailman syvin kohtu on Tyynesmeres – 10994 metrii (Mariaanien haudu). Kanzoinväline päivymiäryraja menöy Tyynesmeres poikki. Tyynenmeren pinduala on 30 miljonua kvadruattukilometrii enämbi kogo muan pindualua.

## Histourii da sanan alguperä

Uuzien mualoin löydäi -ispuanielaine Nunjes de Bal'boa - oli enzimäzenny Jevroupan eläjänny, kudai nägi valdumeren päivännouzupuolistu randua. Vuonnu 1513 häi da hänen matkudovarišat ylitettih Panamankannaksen da piästih tundemattoman valdumeren rannale. Valdumeri sai Suvine meri- nimen.

28. kylmykuudu vuonnu 1520 Fernan Magellan purjehti avvonazel valdumerel. Häi purjehti sen yli Meksiekas Filippiinien suariloile 3 kuun da 20 päivän aigah. Sil aigua oli tyyni siä, sendäh gi Magellan andoi valdumerele Tyynimeri- nimen.

## Yhtehizet tiijot

Tyynimeri on muailman suurin valdumeri. Sen pinduala on 49,5 % kogo muan pindualas, sen vezimiäry on 53 % kogo muan vezimiäräs.
Tönčöi

**Tönčöi** on karjalazien perindölline magei syömine. Sidä on ylen helpo luadie da äijiä einehty sih ei pie. Tönčöikse sotkietah hyvin buolua, keskeh pannah talkunua. Vie kerran kai hyvin pieksetäh. Eräs ku tahtonou, ga ližiäy zuaharipeskuu. Čomenduksekse voibi ripoittua eräs toine buolumuarjua.

## Retseptu
*100 grammua buolua
*50 grammua talkunua
*50 grammua zuaharipeskuu

Muarjat voibi panna sotkiemattahgi.
UNESCO

**UNESCO** libo **Yhtistynnyözien kanzukundien kazvatus-, tiedo- ja kul'tuurujärjestö** (angl. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) on yksi Yhtistynnyözien kanzukundien iččenäzis eričysjärjestölöis, kuduan tarkoituksennu on kazvatuksen, tiijon da kul'tuuran vuoh eistiä rauhua da kanzoinvälisty yhtesruaduo.

UNESCO perustettih 16. kylmykuudu 1945, da sih kuuluu 195 jäzenmuadu. 

## Tavoittehet da tehtävät
UNESCON tunnusvirkeh ”Building peace in the minds of men and women”, ”Rauhanluadimine miehien da naizien mielis” pohjuau järjestön toizen muailmanvoinan jälgehizes perussiännös, kudai algau sanoin: “ku roitah voinat ristikanzoin mielis, sežo rauhan puolistus pidäy luadie ristikanzoin mielih”. Perussiännön mugah UNESCOn tehtävänny on avvuttua eistiä rauhan luadimistu, keyhyön vähendämisty, kestäviä kehitysty da kul'tuuroinvälisty dialougua eistäjen rahvahien välisty yhtesruaduo kazvatuksen, tiijon, kul'tuuran da viestindän vuoh.

### Muailmanperindö
UNESCO on vuvves 1972 algajen ylläpidänyh muailmanperindöluvetteluo. Tavoittehennu on eri kanzukundien ainavoluaduzen perindön arvostuksen ližiämine da sit koskijan tiijon levittämine. Elokuus 2015 muailmanperindöluvettelos oli 1&nbsp;031 kohtettu, kudualois 802 on kul'tuurukohtehii, 197 luondokohtehii da 32 yhtistettyy kohtettu.

## Organizatsii
UNESCO on kanzoinväline valdivoloin väline järjestö, kuduan korgevin piättäi elin on joga toine vuozi kerävyi yleiskerähmö, kudai vastuau politiekan perusliinielöis da hyväksyy programman da budžietan. Piätöksien todevuttamizes vastuau 58 jäzenmuas kerätty, kaksi kerdua vuvves kerävyi hallindonevvosto.

UNESCOn piäjohtai vallitah nygözin nellivuodehizele kavvele. UNESCOn piäjohtajinnu ollah oldu:

## Aihies muijal
* UNESCON sivusto

## Lähtehet
Udmurtan kieli

**Udmurtan kieli** (udmurtan kieleh *Удмурт кыл*) kuuluu uralilaizen kieliperehen suomelas-ugrilaizen kielijoukkuon permiläizeh oksuh. Udmurtielazii oli vuvvennu 2010 554 000, kudamis 339 800 maltau udmurtakse. Udmurtakse maltajis 324 000 eläy Ven'al, enimyölleh Udmurtien tazavallas.
Ugandu

**Ugandu** libo **Ugandan tazavaldu** on valdivo Päivännouzu-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Suvi-Sudananke, päivänlaskus Kongonke, suves Ruandanke da Tanzanienke, päivännouzus Kenienke. Liidehes se rajoittuu Viktoria-järvenke. Virrallizet kielet ollah anglien kieli da suahili. Piälinnu on Kampala. Muan pinduala on 236 040 km². Rahvahan lugumiäry on 34 758 809 hengie.
Uikujoki

**Uikujoki** () on Ven’an jogi, kudai virduau Karjalas.

Sih kuuluu kaksi ozua: Ylä-Uikujoki, kudai ottau allun Verhotinnoje-järvespäi da laskeh Uikujärveh; Ala-Uikujoki, kudai ottau allun Uikujärvespäi da laskeh Vienanmeren Oniegansuuh lähäl Belomorskua.

Ylä-Uikujoven piduhus on 135 km, Ala-Uikujoven piduhus on 102 km. Jovenalan pinduala on 27 100 km². Ylä-Uikujoki sijoittuu suohizel alovehel da virduau moniloin järvilöin kauti.

Lähäl Uikujokea löydyy kallivopiirrokset ”Besovy Sledki” (). Ennevahnas dai nygöigi Uikujoki on tärgei matku Vienanmerespäi Onieganjärveh.
Uikujärvi

**Uikujärvi** () on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Karjalan tazavallan Segežan piiris.

Järven pinduala on 1143 km², piduhus – 89,3 km, levevys – 23,5 km, randuviivan piduhus – 658 km. Sen keskisyvys on 6,2 m, syvin kohtu on 18 m.

Järves on 529 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 126 km².

Rannat ollah kivizii, pohjasozas – korgieloi, suviozas – madaloi.

Järveh laskeh enämbi 25 jogie, suurimat niilöis ollah Ylä-Uikujoki, Vožma, Segeža. Järves ottau allun Ala-Uikujoki.

Pohju lähäl randoi on kivine, keskiozas – muvakas. Järves kazvau šaraheiniä, karvukortehtu da čuloidu.

Järves löydyy haugii, lahnua, riäpöidy, siigua, ahvendu, särgii, matikkua, säyniä dmi.

Se jiädyy kylmykuun puolivälis, avavuu oraskuun puolivälis.

Järvel kulgietah laivat. Sen rannoil ollah ezim. linnu Segežu da pos’olku Vojačču.
Uinduallikko

**Uinduallikko** on keinolluajittu vezistö uidamizeh niškoi. Uinduallikot ollah avvonazet, umbinazet, kompleksu-uinduallikot, muuttujat, mobiilizet.

## Lajit
Avvonaine uinduallikko  - laiteh, kuduas  vezikartu on pihal.  Umbinaine uinduallikko – laiteh, kuduas vezikartu (vezikartat) on levon al.  Kompleksu-uinduallikos on avvonazet dai umbinazet vezikartat. Muuttui uinduallikko – laiteh, kuduas vezikartu monimutkazien rakendehien avul voi olla kui avvonazennu, mugai umbinazennu, se rippuu vuvvenaijas. Mobiiline uinduallikko on moine laiteh, kuduadu voibi siirellä yhtes sijas toizeh. 
 
Uinduallikot tarkoituksen puoles:
Sportu-uinduallikolois harjaitellah uidajii, niilöis pietäh uindukilboi.
Kezoiuinduallikkoh kävväh kylbiemäh kezoidu da parandamah tervehytty.
Lapsien uinduallikot ollah školis da lapsien päivykodilois. Niilöis lapset lujendetah omua tervehytty, harjavutah vedeh.
Segauinduallikkolois on eri ozua, kus voibi harjavuo uidamah dai kylbie kezoidu.
Hyppävysuinduallikos opastutah hyppiamäh vedeh.

Tavallizen uinduallikon kartan piduhus voibi olla 25 libo 50 metrii. Vezikartas voibi olla 5-10 vezitiedy.
Uivelo

**Uivelo** (, enne ) on sorzien heimoh kuului lindu. Sen lähimäzinny rodninnu piettih enne koskeloloi (*Mergus*), kudamien suguh se luvettih. Nygöi se ykskai miäritelläh *Mergellus*-suvun ainavokse luavukse da sen lähimäzii rodnii voijahgi olla telkät (*Bucephala*). Uivelo suau konzutahto poigaziigi telkänke.

## Karjalankieline nimi

Täs artikkelis käytetty linnun nimi "uivelo" on suomenkielizen nimen pohjal karjalah luajittu uvvissana.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 38-44 cm
**Siibien agjuväli:** 56-69 cm
**Paino:** 450-650 g

## Pezoitundu

Uivelo azuu pezän koloh libo uumeneh da muniu oraskuus 7-11 jäiččiä. Emäččy haudou jäiččii yksin 26-28 päiviä. Poigazet opastutah lendämäh kymmenes nedälis.

## Aloveh

Uivelo on pohjazien alovehien lindu da Suomesgi se pezoittuu enimyttäh pohjazes. Salla da Kuusamo ollah sen kallehimua pezoitundualovehtu. Suomes pezoittuu nygöi 2000-3000 puarua, kudai on nel'l'ändes uivelon kogo muailmankannas.

## Muutundu

Sygyzyl uivelot muututah ligakuun da talvikuun välizel aijal, keviäl sulakuus da oraskuus. Net talvehtitah Baltienmerel da Päivänlasku- da Keski-Europas. Pieni miäry talvehtiu sežo Suomes.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Ukrainu

**Ukrainu** () on Päivännouzu-Jevroupan valdivo. Sen rahvahan lugumiäry on 42 552 317 hengie (1.03.2016), pinduala on 603 549 km². Ukrainan halličus ei tarkasta alovehen ozua. Mua on 32. sijal muailmas rahvahan lugumiärän mugah da 44. (47.) sijal pindualan mugah.

Valdivon piälinnu on Kijev. Virralline kieli on ukrainan kieli, äijy ristikanzua pagizou ven’akse.
Pohjazes se rajoittuu Valgo-Ven’anke, päivänlaskus – Pol’šanke, Slovakienke, Vengrienke, lounuas – Rumiinienke da Molduavienke, päivännouzus da koillizes – Ven’anke. Suves da liidehes se rajoittuu Mustanmerenke da Azovanmerenke.

Enimistö on pravosluavizii.
Uikujärvi (pos'olku)

**Uikujärvi** () on Karjalan tazavallan Segežan piirin pos’olku. Se on Uikujärven kyläkunnan haldivolline keskus.

Se sijoiččou Uikujärven liidehrannal, 120 kilometrin piäs Segežaspäi.

Pos’olku perustettih 1930-luvun allus, konzu rakendettih Belomorskan-Baltiekan kanualua.

Pos’olkas ruadau mečänhoidoala, keskiškola, kul’tuurutaloi, bol’ničču, meččyruavon laitokset.

14 kilometrin piäs pos’olkaspäi on Ven’an rahvahienvälizen voinan aigua vuvvennu 1919 tapettuloin saldattoin kalmu.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1989 pos’olkas eli 2120 hengie.
Uindu

**Uindu** on ristikanzan libo elätin taba liikkuo vies. Uindutaido kuuluu ristikanzan perustaidoloih, kudamih häi opastuu vie lapsennu. Toizis muaelättilöis  ezimerkikse imettäjät, madelijat da erähät linnut maltetah uija da kaloile uindu on piätaba liikkuo. Ristikanzale uindu on hyvä kundo- da kilbusportumuodo.
Ukšjärvi

**Ukšjärvi** () on Karjalan järvi, kudai sijoittuu Kondupohjan (järven pohjasoza) da Oniegan rannikon (järven suvioaza) piirilöin rajal.

Järven pinduala on 44,6 km², piduhus – 14,5 km, levevys – 4 km, randuviivan piduhus – 39 km. Sen keskisyvys on 7,5 m, syvin kohtu on 20 m.

Järven suuri lahti on Surguba. Rannat ollah korgieloi, kivizii da čuuruzii. Järves on 14 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 0,56 km².

Pohju on enimyölleh muvakas, lähäl randoi se on kivine da čuuruine. Löydyy järvirudua.

Lahtilois kazvau kažl’ua.

Järves on riäpöidy, lahnua, haugii, siigua, ahvendu, matikkua, särgii, kiiškoidu. Šuojaspäi järveh toiči tulou lohtu.
Urpo Ylönen

**Urpo "Upi" Ylönen** (r. 25. oraskuudu 1943 Kägöisalmi, Karjal) on tundiettu karjalaine jiäkur'oitreneru da endine jiäkur'oivratari.

Ylönen valittih vuvven 1968 olimpialazis toizeh tiähdistöjoukkovehen da vuvven 1970 MM-kilvois häi oli turnavuksen paras vratari. Häi kižai Suomen piäsarjas Turun Tovereis (TuTo) da Turun Palloseuras (TPS). Ylönen kižai kaikkiedah 188 muanottelulois Suomen jiäkur'oimuajoukkovehes. Nygöi häi toimiu TPS:n vrataritrenerannu. Suomen Jiäkur'oimuzei aatelii Ylözen Suomen Jiäkur'oileijonaksi noumerul 61.

## Suavutukset

**Kižuajannu**

* 9 jiäkur'oin MM-kilbua
* kahtet olimpiadukižat
* Urpo Ylönen-palkindo - SM-liigan paras vratari-palkindo on nimetty hänen mugah.

**Trenerannu**

* Nuorien muailmanmestaruž 1987 da MM-bronzu 1988

## Erinomaispalkindoloi

* IIHF Hall of Fame 1997
* Suomen Jiäkur'oileijon #61
* SM-sarjan paras vratari vuozin 1967, 1968, 1970
* Jiäkur'oin MM-kižaloin paras vratari vuvvennu 1970
* SM-sarjan All Stars joukkovehes 1967, 1968, 1969, 1970
* SM-liigan All Stars joukkovehes 1976, 1977
* Pro Urheilu-palkindo 2008
* Kaikkieh aijoin Leijonoinjoukkoveh-kniigas treneroin valliččemas *"Suomen kaikkieh aiguloin avavuspluanullizes"* 2010

## Muudu

Vuonnu 1987 häi oli yhtes Hannu Jortikanke valmendamas Suomen nuorii histouriellizeh MM-kuldah.
Kavvet 1988–1990 häi on toiminuh SM-liigas KooKoo:n piätrenerannu.
Häi on valmendannuh ezim. Miikka Kiprusoffua, Antero Niittymägii, Fredrik Norrenua, Jani Hurmettu, Atte Engrenua da Joni Ortiotu.

## Lähtehet
* http://vapriikki.net/jaakiekkomuseo/leijonat/ylonen_u.htm (Suomen Jiäkur'oimuzei) (suom.)
* http://www.eliteprospects.com/player.php?player=42857 (EliteProspects)
* Tero Laaksonen, Turkka Talonen: Kaikkien aikojen Leijonajoukkue. European Kyusho Jitsu Tuite, 2010 ([Tammisaari: Tammisaaren Kirjapaino]). ISBN 978-952-99494-4-1 (siv.). s. 9 (suom.)
Unelma Konkka

**Unelma Sem’onovna Konkka** ( 21.08.1921, Konkkala (), Ven’a – 4.05.2011 Lappeenranta, Suomi) oli sovetskoi da ven’alaine  runoilii, kirjuttai, kiändäi, folkloristu. Häi on filolougien kandiduattu, Kielen, kirjalližuon da histourien instituutan vahnembi tiedomies, Nevvostoliiton kirjuttajien liiton ozanottai (1981).

Unelma Konkka oli roinnuhes Konkkalas (ven. Konkolovo), kudai on lähäl Toksovuo (ven. Toksovo) Šlisselburgskan ujezdas (nygöi se on Pietarin alovehes). Häi oli kymmenes lapsi muanruadajan perehes. Koin nimi on Korvela.

Vuvvennu 1957 häi rubei ruadamah Nevvostoliiton Tiedoakadiemies Karjalan tiedokeskukses Kielen, kirjalližuon da histourien instituutas, kus häi ruadoigi 20 vuottu.

Vuvvennu 1966 häi puolisti kandiduatan väitösruavon, kudaman aihiennu oli ”Karjalan satiiralline suarnu”. Sen perustehel piästettih ilmoih samannimine monogruafii.

Häi sežo piästi ilmoih karjalazien suarnoin kaksi ozua. Suarnua on 171 da net on kirjutettu 1000 sivul. Suarnois on ozutettu Karjalan kaikki piirit da omaluaduzet karjalazet juonet. Enzimäzes ozas ”Karjalazet rahvahallizet suarnat” («Карельские народные сказки», Наука, 1963 год) on pohjaskarjalazet suarnat da seesjärveläzet suarnat. Toizes ozas ” Karjalazet rahvahallizet suarnat. Suvi-Karjal” («Карельские народные сказки. Южная Карелия», Наука, 1967 год) on lyydin da livvin suarnat. Suarnoin alguperäzet kappalehet piästettih ilmoih sijallizil alamurdehil, sendäh niilöi voi käyttiä karjalan kielen opastumizes. 
Unelma Konkka kirjutti kaikkiedah enämbän sadua tiedoruaduo.
Sidä paiči Unelma Konkka on runoilii da kirjuttai, kudai kirjutti suomekse peittonimel Katri Korvela. Vuvves 1981 algajen häi on Nevvostoliiton kirjuttajien liiton ozanottai.
Häi on sežo moniloin muuloin liittoloin ozanottai: suomelazen Kirjalližuon Liiton, ”Kalevala”-Liiton, Kastrenan Liiton, Folkloristoin rahvahienvälizen liiton, Karjalan sivistysseuran ozanottai.

## Pereh

* Hänen ukko on Pekka Perttu (kirjuttai).
* Poijat ollah Aleksei Konkka (etnogruaffu) da Arvi Perttu (kirjuttai).
Uskondo Kirjalližusluvettelo

Герран міян шюндю-руохтынан Святой Іовангели Матвейста : карьялан кіелелля ; Веніяген библейскойн канжа-куннан элолла. – Пійтери : печатойду Святейшего Правительствующего Синодан кяшшенняштя, 1820.

Ярославский, Е. Кирикко и государства. – Петроской : Карельской государственной издательства, 1937.

Apostoloin ruavot. – Helsinki ; Stokgol`m : Biblien kiänändüinstituuttu, 1999.

Apostolijen toiminta. – koittelupain. - Helsinki ; Stokholmi : Piiplijan kiännnösinstituutti, 2004.

Biblii lapsile livvikse. – Helsinki ; Stokgol`m : Biblien kiänändüinstituuttu, 1995.

D`umalan Poig : D`umalahizen lugendan kird` kard`lana lüüdin kielel / kiändänü da kogonnu M. Pahomov. – Helsingi : LÜÜDILÄINE SIERB, 1999.

Ehtsluužb : arkipäivän ehtoopalvelus ja rukouksia lyydin ja karjala-aunuksen kielellä : käännösehdotus / lüüdin da kard`al-anuksen kielele kiändänu Miikul Pahomov. - Helsinki : Lüüdilaine siebr, 2005.

Enzimäine Moisein kirju / Biblienkiännändyinstituuttu. - Helsinki ; Петрозаводск : Кирья, 2010.

Jevanheli Iivanan kirjuttamana / Piiplijankiännösinstituutti. - Helsinki ; Петрозаводск : Карелия, 2006.

Jevangelii Lukan mugah. – Helsinki ; Stokgol`m : Biblien kiänändüinstituuttu, 1997.

Jevangelii Lukan mugah. – lizäpain. – [Петрозаводск] : Карелия, 2000. 

Jevanheli Lukan kirjuttama. – koittelupain. - [Петрозаводск] : Карелия, 1999.
 
Jevanheli Markin kirjuttamana / Piipliankiännösinstituutti. - Koittelupain. - Stokholm ; Helsinki : Piipliankiännösinstituutti, 1996.

Jevangelii Markan mugah. – Helsinki ; Stokgol`m : Biblien kiänänduinstituuttu, 1993.

Jevangelii Matfein mugah. – Helsinki ; Stokgol`m : Biblien kiänänduinstituuttu, 1997.

Jevanheli Matvein kirjuttamana / Piiplijankiännösinstituutti. - Helsinki ; Петрозаводск : Карелия, 2007.

Jiesuksen elaigu / Biblien kiännösinstituuttu. – 1991.

Jiesuksen eläntä / Piplien kiännösinstituutti. – 1992.

Lühüt tieduoandai : kniigaine Uvven Sanan lugijoile / Biblien kiännändüinstituuttu (Helsinki). – Петрозаводск : Карелия, 2003.

Malittusana karjalan kielen livvin murdehel / kiändi karjalakse T. Ščerbakova ; čomastai O. Ikkonen. - Petroskoi : Periodika, 2002.

Psaltiri / Biblienkiännändüinstituuttu. - Helsinki ; Петрозаводск : Карелия, 2006.

Uuzi Sana / Biblien kiännändüinstituuttu (Helsinki), Петрозаводск : Карелия, 2003.

Vieronvirzie / Suomen lähetysseura ; karjalan kieleh kiändänüh E. V. Ahtia. – Helsinki, 1923.
Utjärven uljaat naiset

**Utjärven uljaat naiset** on Elina Karjalazen kirjutettu kniigu. Se piäzi ilmah vuonnu 2002. Kniigu sanelou Uutjärven kylän elokses. Kniigan kuvat on luadinuh Vesa Takala.

## Kniigan juoni
Kniigas tarinan tabah kirjuttai sanelou uutjärveläzien naizien elokses, eloksen argi- da pyhäpäivis. Suomespäi tulluole ristikanzale vahnu karjalaine kylä oli elämys. Vesa Takalan kuvat tallendettih kylän menuo 1990- da 2000-luvun allus.

## Lähtehet

Karjalainen, Elina & Takala, Vesa 2002: Utjärven uljaat naiset. WSOY: Helsinki. ISBN 951-0-27303-1.
Uuksu

**Uuksu** on Karjalan tazavallan Pitkänrannan piirin Pitkärannan linnukunnan kylä.

Se sijoiččou Uksujoven rannal.

## Nähtävykset

* Mustomerki Nevvostoliiton lendäjile, kudualoi tapettih Suuren voinan aigua.
* Karjalan da Suomen välizen voinan aigua tapettuloin saldattoin kalmu.
* Časounu kalmistos.

## Rahvahan lugumiäry
Uuksunjogi

**Uuksunjogi** () on Luadogah laskii jogi Suojärven da Pitkyrannan piirilöis Karjalan tazavallan suviozas Ven'al. Jogi sijaiččou enne Suomeh kuulunnuol alovehel. Joven suu on n. 20 metrii levei.

Uuksunjogi lähtöy n. 3,5 kilometrua pitkäs Kuikkajärves endizen Soanlahten kunnan alovehel. Siepäi jogi virduau pienien jogiloin kauti kaakkoon. Tämän algupiän suurin koski on Ruhkankoski (178 metrii pitky, 1,5–2 metrii levei, 13 metrii korgei, 0,13 Megawattua). Endizen Suistamon kunnan alovehen pohjasozas Uuksunjogeh laskou pohjazespäi Muuannonjogi, kudai tuou vetty Suurijärves da Muuannonjärves. Muuannonjoven laskukohtan jälles joves on moni koskii, kudamis suurin on Roikonkoski. Roikonkosken jälles jogi laskou Salmenjärveh (24,9 km² da 16 m syvä), kuspäi viet virratah salmen kauti Uuksunjärveh, kudamah laskou ližäkse pohjazespäi Kartoinjogi. 

Uuksunjärvespäi Uuksunjogi virduau ielleh kaakkoon, no kiändyy sit suveh. N. 20 kilometran jälles sih laskou pohjazespäi Sääksjärven reitti, kudai tuou vetty Kotajärvespäi, Ruokojärvespäi da Kivijärvespäi, Maitojärvespäi da Sääksjärvespäi, dai liidehespäi Loimolanjoven reitti (alajuoksun nimenny dai Pensasjogi). Loimolanjoven yhtymäkohtan jälles Uuksunjoves on moni koskii, kudamis suurimat ollah Jukokoski (250 m pitky, 4,4 m korgei, 0,66 MW), Sirnitsankoski (115 m pitky, 2,7 m korgei, 0,4 MW), Kivikulmankoski (320 m pitky, 5,1 m korgei, 0,76 MW), Ylä-Sahankoski (120 m pitky, 4 m korgei, 0,6 MW) da Uuksunkoski (4,8 m korgei, 0,72 MW). Tämän jälles Uuksunjogi laskou endizen Salmin kunnan (nygözin Pitkyrannan) Uuksun kylän lähäl Luadogah Uuksunlahteh.

Suomen aijannu joven alajuoksun koskis oli kolme vezivoimalua da joven suul oli pieni sadama. Jogi oli dai tärgei uittotie. Joves on sežo äijy majualoin luajittuloi patoloi, kudamat ollah typitty jovensuudu.

## Lähtehet
Uumajansaamen kieli

**Uumajansaamen kieli** (*ubmejesámiengiälla*) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkoh kuului saamilaine kieli.
Uutjärvi

**Uutjärvi** (myös *Uut'arvi*, ) on karjalaine hieru, kudai on sijoitunnuhes Karjalan tazavallan Anuksen piiris. Kylä kuuluu Kotkatjärven voulostih. 

## Sijaičendu
Anuksenlinnaspäi Uutjärveh on läs 40 kilometrua, Kotkatjärvespäi - 8 kilometrii. Hieru on Uutjärven rannal.

## Eläjät
Hierus eläy läs 20 hengie ymbäri vuon. Kezäl läs joga talois on eläjiä.

## Hierun agjat
Hieru jagavuu nengomih agjoih: Tyhjäl, Kommun, Keskihieru, Kylän agju, Lahti.

## Nähtävykset
Uutjärves on oma kalmoi da vahnu časounu, kudai oli srojittu 1700-luvul.

## Muantiedo

Hierun kohtas Uutjärven järveh virduau Kirvesjogi, kahten kilometrin piäs on Kuhatsildu. Uutjärvi oza Aunusjogie, kudai virduau kylän kohtas pohjazespäi suveh.

## Muudu tieduo

Uutjärves on kirjutannuh da kyläs on elänyh Zinaida Timofeevna Dubinina.
Kuulužu suomelaine kirjuttai Elina Karjalaine on kirjutannuh kniigan Utjärven uljaat naiset. Kniigu piäzi ilmah vuvvel 2002.
Kniigan kuvat on luadinuh Vesa Takala.
Urugvai

**Urugvai** (), virralline nimi on Urugvajan Päivännouzun Tazavaldu (Urugvajan joven päivännouzun rannan tazavallan merkičykses, ) on valdivo Suvi-Amerikan liidehozas, Atlantizen valdumeren rannal.

Pohjazes se rajoittuu Braziilienke, päivänlaskus – Argentiinanke, suves da päivännouzus sen randoi pestäh Atlantizen valdumeren viet. Muan rajan piduhus on 1564 km, rannan piduhus on 660 km.

Muan pinduala on 176 220 km². Rahvahan lugumiäry on 3 404 189 hengie (v.2014). Piälinnu on Montevideo. Virralline kieli on ispanien.
Uskondo

**Uskondo** tarkoittau uskuo jumalan libo muun ylihumannoin väin olemasoloh da sih liittyjiä pyhyön kogemustu. Tavan mugah uskondo on roinnuhes tiedosistiemakse da tulou ilmi erijyttyzinnu yhteizöllizinny tavoinnu da palvondumenoloinnu.

## Lähtehet
Uuzi-Tuulos

**Uuzi-Tuulos** () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Alavozen kyläkundah.

Se sijoittuu Tuuloksenjoven suus Luadogan päivännouzurannal.

Kyläs läbi menöy raududorogu.

## Rahvahan lugumiäry
Uuzi-Vilgu

**Uuzi-Vilgu** () on kylä Oniegan rannikon (Prionežskoin) piiris, Karjalan tazavallas. Se sijoittuu Toimičan joven rannal. Uuzi-Vilgu kuuluu Uuzi-Vilgan kyläkundah da kylä on tämän haldivollizennu keskučannu.

## Histourii
Vuodeh 1963 sah Uuzi-Vilgu oli Petroskoin agjal da sit kylä tuli iččenäzekse. Uuzi-Vilgu tuli uvven Vilgazen sel'sovietan (kylänevvoston) keskučakse v. 1965. Nygöi sidä sanotah Uuzi-Vilgan kyläkunnakse. Sih kuuluu 6 kyliä: Uuzi-Vilgu, Vahnu-Vilgu, Polovina, Novoje Lososinnoje, Lososinnoje da Mašezero.

## Muantiedo
Uuzi-Vilgu on läs 14 kilometrua Petroskoispäi.

## Rahvas
Uuzi-Vilgas eläy 1800 hengie (2013). Kyläs on školu, 2 päivykodii, 4 laukkua, počtu, ambulatouri, kirjasto da Kuultuurankodi. Uuzi-Vilgas on karjalankielenkluubu **"Ildukečoi"** ().

## Nähtävykset
Uuzi-Vilgas mostu vuottu tagaperin oli rakennettu puukirikkö. V. 2015 kyläs oli srojittu uvven sportustadionan kundoilulaitehienke.

## Lähtehet
Uuzi Jyškyjärvi

**Uuzi Jyškyjärvi** () on Karjalan tazavallan Kalevalan kanzallizen piirin pos’olku, kudai kuuluu Jyškyjärven kyläkundah.

Se sijoittuu samannimizen järven liidehrannal, Čirka-Kim’an jovensuus.

## Uvven Jyšjyjärven rahvahan lugumiäry
Uuzi Zelandii

**Uuzi Zelandii** (, ) on valdivo Tyynenmeren lounasozas, Polinezies. Se sijoittuu kahtel suurel suarel (Pohjaine da Suvine) da pienembiloil suariloil (niidy on läs 700). Valdivon pinduala on 268 680 km². Rahvahan lugumiäry on 4 699 755 hengie (kevätkuu, v. 2018).

Muan piälinnu on Vellington.

Uvves Zelandiespäi on pitky matku rinnalolijoih mualoissah: päivänlaskus on Avstrualii (pienin matku on läs 1700 km); pohjazes – Uvven Kaledonien suarialovehet (läs 1400 km), Tonga (läs 1800 km) da Fidži (läs 1900 km).
Uuzi kodi

**Uuzi kodi** on Sattuma-pajojoukon disku lapsile. Se kogonah on karjalan kielel. 
## Pajoloin kirjuttajat

Pajoloin sanat ollah hyvin tuttu. Niilöin pohjakse  Sattuman alguhpanii, soittai da pajattai  Arto Rinne otti karjalazien runoilijoin Vladimir Brendojevan, Irina Kudel’nikovan, Zinaida Dubininan runuo. Muuzikan pajoloih Arto Rinne kirjutti iče.
## "Uvven koin" syväindö
”Uvves kois” on seiččietostu pajostu. Net ollah elättilöis da lindulois, muarjois, keviän, talven da uvven vuvven tulendas. Net kai ollah lapsellizet. Monis niilöis kuuluu lapsien iäniigi. Arton poigah Timo pajattau yhtes tuatanke.  Sattuma muite on perehansambli, kudamas tuatah Arto Rinne da Dmitrii D'omin pajatetah da soitetah omien lapsienke.
Vaassila Kieleväinen

**Vaassila Kieleväinen** (1755-1840) oli karjalaine runonpajattai. 

Häi oli roinnuhes karjalazes pereheh. Vuvvennu 1833 tutkimusmatkan aigah Elias Lönnrot vastai Kieleväizen da kirjoitti äijän eepillistu pajuo da puhiedu, kuduat lizättih myöhembäh Kalevala-eepossah. Vuozinnu 1832-1834 Karjalah toizen tutkimusmatkan aigah Elias Lönnrot kirjoitti: «Häi (Kieleväinen) kerdoi äijän uuttu Väinämözes da toizis hengilois, midä en tiedänyh enne».  
Vuvvennu 1839 Kieleväzen vastai suomelaine kielentutkii Matthias Castren, kudai huomai runonpajattajan suurdu kuulužuttu. Vuvvennu 1995 Vuonnizes, kus oli Vaassila Kieleväzen kodi, azetettih Vaassilan kivi – nimizen mustopačas runonpajattajile (vestäi  Martti Aiha, Suomi). Mustopačas azetettih Karjalan Sivistysseura da Kalevalaseura.