open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hölmöitiaine

**Hölmöitiaine** () on lindu.

## Karjalankieline nimi

Karjalan kieles tundietah sana *tiaine*, ga kaikile eri tiazile ei olle olluh rahvahankieles omua nimie libo niidy ei tundieta enämbi. Täs artikkelis käytetäh suomenkielizes sanas *hömötiainen* kiännettyy nimie. Suomenkieline nimi liittyy linnun "hölmöih" ulgonägöh. Karjalan kieles eule sanua *hömö* samas muvvos ku suomen kielen murdehis, ga sana *hölmö(i)* löydyy. Se pädöy hyvin nimen kiännöksekse sendähgi, ku Päivännouzu-Suomen paginluadulois, vähimikse Kerimäil, lindustu on kučuttu nimel *hölömötiiainen* da karjalan kieli on lähembiä suguu Päivännouzu-Suomen paginluaduloile migu suomen yleiskielele. Tozin suomen yleiskieline nimi *hömötiainen* on allunperin tundiettu sežo nimenomah Päivännouzu-Suomen paginluadulois muga kui sežo sana *hömö* merkičykses 'hölmöi'.

## Lähtiet
Eileen Beasley

**Eileen Beasley** (1921-2012) oli kymrin kielen aktivistu. Parahiten händy mustetah siidy, ku häi da hänen ukko kieldävyttih vuvvel 1952 maksamas nalogua sendäh, ku bumuagu ei olluh kirjutettu kymrikse, eigo hyö suadu kymrinkielisty bumuagua, hos pakittih sidä. Hyö jovvuttih suvvon edeh enämbi kymmendy kerdua da hyö mollembat vuajittih, ku suuduo pidäs pidiä heile kymrikse. Virranomazet viedih kolme kerdua heijän koispäi kamsut, kudamat oldih äijäl kallehembat migu nalogu, kudaman maksandas hyö oldih kieldävytty. Kaheksa vuottu myöhembi libo vuvvel 1960 hyö jälgimäi suadih bumuagu kaksikielizenny.

## Lähtiet

http://archif.cymdeithas.org/2006/06/05/anrhydeddu_eileen_beasley_yng_ngwyl_fawr_cymdeithas_yr_iaith.html
1720

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 11. oraskuudu **[[Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen]]** — baron 
* 13. talvikuudu **[[Carlo Gozzi]]** — itualielaine druamuturgu

## Ken kuoli sinä vuon
* 26. kevätkuudu **[[Pietro Giovanni Guarneri]]** — itualielaine viululoin muasteri-valmistai
1719

## Midä rodih sinä vuon
* 20. kevätkuudu Pedru I perustuau Dvorču — enzimäine kurortu Ven’al.

## Ken rodihes sinä vuon
* 20. elokuudu **[[Christian Mayer]]** — germuanien tiähtientiijustelii, fiizikku, geodezistu, meteorolougu

## Ken kuoli sinä vuon
* 13. kevätkuudu **[[Johann Friedrich Böttger]]** — germuanien alhiimikku, jevroupan farfouran keksii
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (22. talvikuudu 1984, Halmstad), on ruoččilaine pajattai, tuottaja da DJ.

## Diskografii
### Studioal’bomat
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Kogomukset
* *[[The Old Shit]]* (2006)
* *[[The Early Bedroom Sessions]]* (2012)

### Singlat
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies" (& Alien Cut) (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)" (Victor Leksell) (2023)

## Aihies muijal

* Basshunter Official Web Site.
Jallahti

**Jallahti** () on vahnu kylä Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Järventaguzen kunnas Ven'al, sil on histourillizen eländykohtan stuatussu.

## Histourii

Enzimäzet elopaikat roittihes Jallahten aloveheh mezolitan aigah. Jallahti on enzikerran mainittu vuvvennu 1582.
 
Kyläs ammussah elettih valdivon muanruadajii da pakolližuksis piästettylöi muanruadajii. Rahvahan piäruadoloinnu oli muanruado, kalastus, heinien myöndy da vuoziaijallizet ruavot.

Jallahti XIX vuozisual oli suurin kylä (160 taloidu), kuduaspäi piästettih Petroskoih kezil da talviloil. 

Kyläs oli škola, pravosluavnoi prihodu, elettih sežo äijy raskol’niekkoi.  XVII vuozisual Jallahtes oli kaksi puuhistu kirikkyö (ne molembat palettih tuhkakse),  vuvvennu 1809 kyläh srojittih kivikirikkö, kudai paloi vuvvennu 1930.

Nevvostoliiton aigannu kyläs eli 50-100 perehty da sie oli souhozu, pahvikombinuattu da baržantuotando Jallahten lähil.

## Rahvahan lugumiäry
Biškek

**Biškek** on Kirgiizien piälinnu da muan suurin linnu. Linnan endizet nimet – Pišpek, Frunze. Ven’alazet perustettih Biškekan heijän hävitetyn kokandskoin linnan tilah. Linnas eläy 965,9 tuhattu hengie.
Biškek on Kirgiizien pohjazes, siepäi rajassah Kazahstuanan kel on 25 km. Linnan pinduala on 127 km².
Pekin

**Pekin** on Kitain Rahvahan Tazavallan piälinnu. Linnu on suurin raudutie- sego avtotiekeskus da yksi tärgielöis lendokeskuksis. Pekin on Tazavallan poliittine, opastus- sego kul’tuurukeskus. Šanhai da Honkong ollah muan ekonoumiekkukeskukset.

Pekin on yksi Kitain ennevahnallizis piälinnois. Vuonnu 2008 Pekinas piettih Kezäolimpiuadukižat.


Beijing-Tiananmen-14-Stele der Volkshelden-Volkskongress-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-58-Fahnenhaendler-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-54-Halle der ewigen Harmonie-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-10-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-104-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-050-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-04-2012-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-34-Terracotta-Armee-WestHan-2012-gje.jpg
El-Kuveit

**El-Kuveit** on Kuveitan valdivon piälinnu. Sie eläy 150 tuhattu hengie (2008), linnas da sen ymbäristös eläy kaikkiedah enämbi 1 miljonua hengie.
Vjentjan

**Vjentjan** on Laosan piälinnu (vuvves 1563) da muan suurin linnu. Se on Tailandan rajan rinnal olijal Mekong-jovel. Vjentjan on tärgei ekonoumiekkukeskus. Linnas eläy 797 130 hengie (2012).
1726

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 7. syvyskuudu **[[François-André Danican Philidor]]** — frantsien ouperan säveldäi, šahmatistu.

## Ken kuoli sinä vuon
* 3. syvyskuudu **[[Petroskoin Faddei]]** — pravosluavien pyhämies.
1733

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 13. kevätkuudu **[[Joseph Priestley]]** — anglielaine fizikku da hiimiekku.

## Ken kuoli sinä vuon
1734

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 23. sulakuudu **[[Pierre Louis du Buat]]** — frantsien fizikku.

## Ken kuoli sinä vuon
Radon

**Radon** () on duuhutoi, mavutoi da väritöi radioaktiivine guazu. Se on paha ristikanzan tervehyöh niškoi. Pertiololois Radon da jygevimii guazuloi. Mendelejevan taulukos se kuuluu kaheksandeh joukkoh. Radonan noumer on 86, kirjutusmerki on **Rn**.
Francii (aineh)

**Francii** () on alguaineh, kudai Mendelejevan taulukos kuuluu enzimäzen joukon piälimäzeh alajoukkoh da on sijoitannuhes seiččemendeh rivih. Francien noumer on 87, kirjutusmerki on **Fr**. Francii on radioaktiivine alkalimetallu. Enzimäzenny alguainehen olendas sanoi Dmitrii Mendelejev, vaigu häi sanoi sidä eka-ceziekse. Francien löydi vuonnu 1939 Pariižan Radien instituutan ruadai Margarita Perei (Marguerite Perey). Vuonnu 1946 häi andoi metallale Francii-nimen oman kodimuan Francien kunnivokse.
Radii

**Radii** () on alguaineh, kudai Mendelejevan taulukos kuuluu toizen joukon piälimäzeh alajoukkoh da on sijoitannuhes seiččemendeh rivih. Radien noumer on 88, kirjutusmerki on **Ra**. Radii on radioaktiivine, hobjanvärine da pehmei mua-alkalimetallu. Enzimäzinny sen löyttih francielazet tiedomiehet Pjer K’uri (Pierre Curie) da Marija K’uri (Marie Curie). Hyö opittih suaja uranua uranrudaspäi, ga tiedomiehet huomattih, gu suadu aineh on radioaktiivizembi puhtastu uranua. Tutkimuksien jälles hyö eroitettih kaksi radioaktiivistu elementua: Polonien da Radien.
1721

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 13. talvikuudu **[[Alexander Selkirk]]** —  šotlandien merimies, Robinson Kruson prototiippu
1722

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 3. talvikuudu **[[Grigorii Skovoroda]]** — ukrainan runoilii, filosoufu

## Ken kuoli sinä vuon
* 17. tuhukuudu **[[Bartholomew Roberts]]** — kuulužu merirozvo "Mustu Bart"
Aktiinii

**Aktiinii** () on radioaktiivine metalline alguaineh, kuduan noumer Mendelejevan taulukos on 89, kirjutusmerki on **Ac**. Aktiinii kuuluu aktinoidoin joukkoh. Aktiinii on pehmei, hobjanvärine metallu. Enzimäzenny sen löydi francielaine hiimiekku Andre Debjern (André-Louis Debierne). Se oli Pariižas vuonnu 1899. Uuzi elementu sai Aktiinii-nimen.
1736

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 25. pakkaskuudu **[[Joseph Louis Lagrange]]** — frantsien matemuatiekku, tiähtientiijustelii da mehaniekku.
* 30. pakkaskuudu **[[James Watt]]** — šotlandien inženieru, keksii-konehmuasteri.
* 30. ligakuudu **[[Charles-Augustin de Coulomb]]** — frantsien vojennoi inženieru, fiiziekku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 16. syvyskuudu **[[Gabriel Fahrenheit]]** — germuanien fiiziekku.
1738

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 4. kezäkuudu **[[George III]]** — anglielaine kunigas.
* 15. heinykuudu **[[William Herschel]]** — anglielaine tiähtientiijustelii da säveldäi.

## Ken kuoli sinä vuon
1742

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* **[[Jemel'jan Pugačov]]** - Muanruadajan voinan (1773 - 1775) piälikkö.
* 9. talvikuudu **[[Carl Wilhelm Scheele]]** - ruoččilaine hiimiekku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 25. pakkaskuudu **[[Edmond Halley]]** - anglielaine tiähtientiijustelii, matemuatiekku.
1748

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 30. kezäkuudu **[[Jean-Dominique Cassini]]** - frantsien tiähtientiijustelii.
* 7. ligakuudu **[[Carl XIII]]** - ruoččilaine kunigas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 1. pakkaskuudu **[[Johann Bernoulli]]** - šveitsarien matemuatiekku.
Lerpwl

**Lerpwl** (kymrikse) libo **Liverpool** (angliekse) on linnu Pohjas-Anglies lähil Kymrinmuan rajua.

## Lerpwlan kymriläzet

Hos Lerpwl sijaiččou Kymrinmuan ulgopuolel, se on ainos olluh tärgei linnu kymriläzile da sidä on kučuttu Pohjas-Kymrinmuan ebävirrallizekse piälinnaksegi. 1800-luvun allus linnah muutui äijän kymriläzii eččimäh parembua elostu da vuodeh 1813 mennes joga kymmenes Lerpwlan eläi oli kymriläine. Muuttoliikeh jatkui vie 1800-luvun loppupuolel, konzu linnah muutui 50&nbsp;000 kymrilästy ruavon peräs. Enimälleh linnas oli enämbi 70 kymrinkielisty kirikkyö da vie nygöigi on jällel erähii.

1800-luvun puolivälis kymriläzet ruadajat srojittih linnah hieru, kudamua nygöigi kučutah nimel *Kymriläzet uuličat* (kymrikse *Strydoedd Cymreig* libo *Strydoedd Cymraeg*, angliekse *Welsh Streets*). Nämmil uuličoil on kymrinkielisty alguperiä olijat nimet. Taloit tyhjettih da 2010-luvun algupuolel planiiruittih niilöin kuadamistu, ga myöhembi pluanua muutettih da allettih kohendua vahnoi taloloi uvvessah eländäh pädijöikse.

Kymrin kielen kunnivokse joga vuozi piettävy kanzalline Eisteddfod-pruazniekku on järrestetty äijän kerdua Lerpwlas: 1884, 1900 da 1929. Vuozi 1929 on samal jälgimäine kerdu, konzu pruazniekku on pietty Kymrinmuan nygözien rajoin ulgopuolel. Ku Lerpwlua ehoitettih uvvessah vuvven 2007 pruazniekan pidopaikakse, sidä ei yksikai vallittu sendäh, ku äijät kymriläzet ei pietty Kymrinmuan ulgopuolistu kohtua enämbi pädijänny pruazniekale.

Lerpwlas eläy nygöigi äijän kymriläzii da sie ruadau Lerpwlan kymriläzien siebru (kymrikse *Cymdeithas Cymry Lerpwl*), kudai järrestäy eriluaduzii tapahtumii da kymrin kielen opastandua. Linnan kymriläzil on sežo oma hora *Côr Cymry Lerpwl* da alovehel jullatah kymrinkielisty lehtie *Yr Angor*.

## Lähtiet
Torii

**Torii** () on alguaineh, kudai Mendelejevan taulukos kuuluu kolmandeh joukkoh. Torii on jygei da vähäzel radioaktiivine metallu, kudai kuuluu aktinoidoin joukkoh. Mendelejevan taulukos sen noumer on 90, kirjutusmerki **Th**. Enzimäzenny Torien löydi ruoččilaine hiimiekku Jöns Bercelius (Jöns Jacob Berzelius) vuonnu 1828. Häi sai sen minerualas, kuduale myöhembi annettih toriittu-nimi. Torii on nimitetty ukonjyryn jumalan Toran kunnivokse. Tor oli hyvin tundiettu skandinuavizes mifolougies.
1735

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. sulakuudu **[[Ivan Kulibin]]** — ven’alaine konehmuasteri-keksii.
* 30. ligakuudu **[[John Adams]]** — toine amierikkalaine prezidentu.

## Ken kuoli sinä vuon
Penbedw

**Penbedw** (kymrikse) libo **Birkenhead** (angliekse) on linnu Pohjas-Anglies lähil Kymrinmuan rajua.

## Penbedwn kymriläzet

Hos Penbedw sijaiččou Kymrinmuan ulgopuolel, se on roinnuh tärgiekse linnakse kymriläzilegi. Linnas eläy kymrinkielizii da sie ruadau sežo kymrinkieline kirikkö. Kymrin kielen kunnivokse joga vuozi piettävy kanzalline Eisteddfod-pruazniekku on järrestetty kaksi kerdua Penbedws: 1879 da 1917. Vuozi 1917 rodih tunnetukse Eisteddfodoin istouries sendäh, ku sil vuvvel runosarjan voitti Hedd Wyn, kudai oli jo enne pruazniekan piendiä kuolluh voinas.

## Lähtiet
1757

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 9. ligakuudu **[[Karl X]]** — frantsien kunigas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 17. ligakuudu **[[René Antoine de Réaumur]]** — frantsien fizikku da matematikku.
1758

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. sulakuudu **[[Arina Rodionovna]]** — Puškinan lapsenkaččoi.
* 28. sulakuudu **[[James Monroe]]** — viijes amierikkalaine prezidentu.
* 6. oraskuudu **[[Maximilien Robespierre]]** — frantsien vallankumovusmies.

## Ken kuoli sinä vuon
Eino Karhu

**Eino Genrihovič Karhu** (27. heinykuudu 1923 - 15. sulakuudu 2008, Petroskoi) oli tiedomies, filoulogu, literatuurantutkii, kiändäi, filolougien douhtoru, professoru, Ven’an federatiivizen nevvostotazavallan tiedoalan arvostettu ruadai, Karjalan nevvostotazavallan tiedoalan arvostettu ruadai (1969), Karjalan nevvostotazavallan valdivonpalkindon suannuh (1983), Karjalan tazavallan valdivonpalkindon suannuh (2002), Karjalan tazavallan kunnivoittu eläi (1999). 

## Eloskerdu

Eino Karhu oli roinnuhes 27. kylmykuudu vuvvennu 1923 inkeriläzeh pereheh. Vuvvennu 1941 Poventsan školan loppiettuu händy otettih armieh. Häi oli Ižänmuallizel voinal. 

Vuozinnu 1946-1950 Karhu opastui Petroskoin valdivonyliopistos suomen kielen da literatuuran ozastol. Vuvvennu 1956 häi loppi mainitun yliopiston aspiirantuuran. 

Vuvves 1956 algajen Karhu ruadoi Karjalan Tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutas. Vuozinnu 1960-1988 mies oli tämän instituutan literatuuran ozaston johtajannu, piälimäzenny tiedoruadajannu. 

Eino Karhu pidi suomelazen literatuuran luvendoloi Suomen, Ruočin da Germuanien yliopistolois. Karhuu tietäh suomen- da ruočinkielizen kaunehliteratuuran kiändäjänny. Vuvves 1964 Eino Karhu kuului Nevvostoliiton kirjuttajien liittoh. 
Eino Karhu oli Suomen Jovensuun yliopiston Kunnivoitunnu douhtorannu, Suomen kirjallisuusseuran jäsenenny (Helsinki), Kalevalaseuran, runoilijan Eino Leinon da Kanzoinvälizen kanzanrunohuon tutkijoin seuran jäsenenny. 

Eino Karhul piäzi ilmah enämbi 300 tiedoruaduo. 

Eino Karhu kuoli 15. sulakuudu vuvvennu 2008.
1759

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 25. pakkaskuudu **[[Robert Burns]]** — šotlandien runoilii.
* 10. heinykuudu **[[Friedrich von Schiller]]** — germuanien runoilii, filosoufu.

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. sulakuudu **[[Georg Friedrich Händel]]** — germuanien säveldäi.
1763

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 26. pakkaskuudu **[[Karl XIV Johan]]** — ruoččilaine kunigas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 21. talvikuudu **[[Hariton Laptev]]** — ven’alaine pol’arnoi tutkii.
Protaktinii

**Protaktinii** () on alguaineh, kudai Mendelejevan taulukos kuluu kolmandeh joukkoh. Alguainehen atomnoumer on 91, kirjutusmerki on **Pa**. Protaktinii on radioaktiivine metallu, kudai kuuluu aktinoidoin joukkoh. Enzimäzinny Protaktinien löydämizes ilmoitettih Otto Gan (Otto Hahn) da Liza Meitner (Lise Meitner). Se oli vuonnu 1918. Heis rippumattah protaktinien izotoupan suadih Frederik Soddi (Frederick Soddy) da Džon Krenston (John Arnold Cranston).
Uruanu

**Uruanu** () on radioaktiivine metallu. Sen atomnoumer Mendelejevan taulukos on 92, atommassu on 238,029, kirjutusmerki on **U**. Uruanu kuuluu aktinoidoin joukkoh. Se on jygei da myrkylline metallu, kuduan izotoupat ollah radioaktiivizet. Kuulužimat izotoupat ollah Uruanu-238 (luonnon uruanas sen miäry on 99,3 %) da Uruanu-235. Ennevahnas uruanan luonnollistu oksiidua käytettih keldazen astien luadimizes. Nenga Neapol’an lähäl löyttih keldazen st’oklan pala, kuduas on 1% uruanan oksiidua. Tämän st’oklan luajinduvuozi on 79 enne Iisusan roindua. Uruanan löydäjänny pietäh germuanielastu hiimiekkua Martin Genrih Klaportua (Martin Henrich Klaporoth). Vuonnu 1789 häi tutki uraniittua da sai uuttu metallanjyttysty ainehtu. Oman nimen metallu sai Uruanan planietan kunnivokse.
Neptunii

**Neptunii** () on alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 93, kirjutusmerki on **Np**. Neptunii kuuluu aktinoidoin joukkoh. Se on enzimäine transuruanu. Enzikerdua Neptuniedu suadih uruanas ydinreakcieloin avul. 

Neptunii on nimitetty Neptun-planietan kunnivokse.
Plutonii

**Plutonii** () on jygei, hobjanvärine, radioaktiivine melattu. Mendelejevan taulukos sen atomnoumer on 94, kirjutusmerki on **Pu**. Plutonii on myrkylline. Se kuuluu aktinoidoin joukkoh. Oman nimen se sai Pluton-planietan kunnivokse.
Americii

**Americii** () on alguaineh, kuduan atomnoumer on 95, kirjutusmerki on **Am**. Americii kuuluu aktinoidoin joukkoh. Kai sen izotoupat ollah radioaktiivizet. Luonnos Americiedu et lövvä nikus. Enzikerdua sen sai Glenn Siborg (Glenn Seaborg) yhtes ruadodovarišoinke ydinreakcieloin avul. Se oli vuonnu 1944 Čikagon yliopiston Metallurgizes laboratouries.
1761

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 12. talvikuudu **[[Anna Maria Tussaud]]** — kuvanvestäi,vahakuvan muzeien perustai Londonas.

## Ken kuoli sinä vuon
Aleksandru II

**Aleksandru II** (17. (29.) sulakuudu 1818, Moskovu – 1. (13.) kevätkuudu 1881, Piiteri) on Romanovien suguh kuului Kogoven’an imperuattoru, Pol’šan da Suomen kniäzikunnan suuri kniäzi. Aleksandru II on imperuattorumolodoloin Nikolai Pavlovičan da Aleksandra F’oudorovnan poigah. 

## Eloskerdu

Aleksandru II oli roinnuhes 17. (29.) sulakuudu vuvvennu 1818 yhtentostu čuasun aigah Moskovan Kremlin Miikulan dvorčas, kunne kai imperuattorupereh tuli sulakuun allus Äijäksepäiviä. Aleksandru oli ainavo Moskovas rodivunnuh Ven’an haldivoiččijois vuvves 1725 algajen. 

Vuvvennu 1837 Aleksandru II:l oli suuri da pitky matku Ven’ua myöte. Tämän matkan aigah häi kävyi Jevroupan ozan, Kavkuazan tagavuon da Päivänlasku-Siberin 29 gubernieh. Vuvvennu 1838-1839 Aleksandru II kävyi Jevrouppah. Häi oli Ven’an enzimäine halliččii, ken kävyi Siberih. 

Aleksandru piäzi valduistumele tuattah kuolendupäivänny 18. tuhukuudu (2. kevätkuudu) vuvvennu 1855. 
Aleksandru II:n tärgienny ruavonnu oli Pariižan rauhusobimuksen ualekirjuttamine. Se pani loppuh Kriiman voinan kevätkuul vuvvennu 1856. 

Aleksandru II halličusaigah oli suurdu enneolemattomua da  -kuulumattomua uvvistustu. 
Erähih niilöih kuulutah: 

* Vojennoloin eländykohtien hävittämine (1857)
* Muaorjuon hävittämine (1861)
* Finansureformu (1863)
* Korgien opastuksen reformu (1863)
* Zemstvan da Suvvon reformat (1864)
* Linnan ičehaldivoičendan reformu (1970)
* Keskiopastuksen reformu (1871)
* Vojennoi reformu (1874)

Aleksandru II opittih kaheksa kerdua tappua. 

Kevätkuun 1. (13.) päivänny vuvvennu 1881 päiväl 3.35 aigah Aleksandru II kuoli Talvidvorčas jälles surmallistu räjähtysty. Sinäpiän Piiteris Jekaterinan kanualan randu-uuličal 2 čuasun 25 minuutan mail hänen jalloin uale lykkäi bomban rahvastahtolaine Ignatii Grinevitskii.
Afon Clywedog

Kymrinmuas on nelli **Afon Clywedog** -nimisty jogie:

* Afon Clywedog (Afon Dyfrdwyn sivujogi)
* Afon Clywedog (Afon Clwydin sivujogi)
* Afon Clywedog (Afon Hafrenan sivujogi)
* Afon Clywedog (Afon Wnionan sivujogi)
Afon Alun

Kymrinmuas on kaksi **Afon Alun** -nimisty jogie:

* Afon Alun (Afon Dyfrdwyn sivujogi)
* Afon Alun (Afon Ewennin sivujogi)
Afon Alun (Dyfrdwy)

**Afon Alun** () on jogi Kymrinmuas. Se algau Llandeglan suvipuolen mägilöilpäi Sir Ddinbychan muakunnas da virduau Llanarmon-yn-Iâlan, Llanferesan, Loggerheadsan da Pant-y-mwynan kylien läbi Yr Wyddgrugan linnah. Siepäi se jatkau Caergwrlen da Gwersylltan kauti Kymrinmuan da Anglien rajale, kus se laskou suurembah Afon Dyfrdwy -jogeh. Afon Alunas on ristikanzan srojittuloi plotinoi äijis kohtis, ga vuvvel 2011 avattih Caergwrlen kohtal kalapordahat kebjendämäh kaloin, eritengi lohen, taimenen da ängeriähän nouzendua joves.

## Lähtiet
Caer

**Caer** (kymrikse) libo **Chester** (angliekse) on linnu Anglies lähil Kymrinmuan rajua.

## Caeran kymriläzet

Hos Caer sijaiččou Kymrinmuan ulgopuolel, se on roinnuh tärgiekse linnakse kymriläzilegi. Jo 1000-luvul kymriläzet käydih jarmankale Caerah da vuozisadoin aijan kymriläzien muuttoliikeh sinne oli toinah raviembua migu yhtehgi Pohjas-Kymrinmuan omah linnah. Enne 1700-luguu muuttujat sulavuttih terväh anglienkielizih, ga linnan eläjien kymriläzet juuret nävytäh ezimerkikse sinny, ku vuvvel 1818 joga kolmandel linnas iänioigevuttu käyttänyöl miehel oli sugunimi kymrilästy alguperiä. 1700-luvun algupuolel Caeras allettih painua kymrinkielizii kirjoi da 1790-luvul kymrinkielizii lehtii. Samoih aigoih linnah muuttunuot kymriläzet allettih säilyttiä parem omua kieldy da azuttih kymrinkielizii kirikkölöi. Enimyölleh Caeras ruadoi viizi kymrinkielisty kirikkyö da nygöigi niilöis on jällel vie yksi. Vuvvel 1851 linnan eläjis yksitostu procentua oli roinnuh Kymrinmuas da vuvvel 1866 kymrin kielen kunnivokse joga vuozi piettävy kanzalline Eisteddfod-pruazniekku järrestettih Caeras. Nygöigi linnas eläy kymrinkielizii da sie ruadau Caeran kymriläzien siebru (kymrikse *Cymdeithas Cymry Caer*), hos sen jäzenmiäry ongi vähennyh 2000-luvun algupuolel.

## Lähtiet
Alasaksin kieli

**Alasaksi** on germuanine kieli, kudamua paistah Pohjas-Germuanies da Päivännouzu-Alangomualois.

## Ezimerkilauzehii

Ual olijat ezimerkit on kirjutettu uvvel alasaksin kirjutustaval (*Nysassiske Skryvwyse*).

* Terveh - *Moin*
* Hyviä huondestu - *Goden morgen / Morgen ouk*
* Hyviä päiviä - *Goden dag / Dag ouk*
* Hyviä ildua - *Goden åvend / Åvend ouk*
* Hyviä yödy - *Gode nacht*
* Passibo - *Danke ouk*
* Minuu kučutah... - *Ik heyt(e)...*
* Minun muamonkieli on karjal. - *Myn moderspråke is kareelsk.*
* En pagize germuaniekse. - *Ik snak(ke) neyn/geyn/keyn düütsk.*
* Tahton opastuo enämbi alasaksin kieleh. - *Ik wil meyr sassisk leyren.*
* Olen kieliaktivistu. - *Ik bin/bün språkaktivist.*
* Mindäh teil eule syömislistua alasaksikse? - *Wårüm hebbet Jy neyn spyskaarte up plat/sassisk?*
Afon Ceiriog

**Afon Ceiriog** () on jogi Kymrinmuas da muvvostau erähis kohtis Kymrinmuan da Anglien rajan. Se laskou Afon Dyfrdwy -jogeh.
Llyn Tegid

**Llyn Tegid** () on Kymrinmuan suurin luonnolline järvi. Se sijaiččou Y Balan kylän suvipuolel Gwyneddan muakunnas. Afon Dyfrdwy -jogi virduau järven läbi.
Mynydd Parys

**Mynydd Parys** on 147 metrii korgei vuori Kymrinmuas Ynys Mônan suarel. Vuorel ruadoi 1700-luvun loppupuolel algajen ruskeivaskikaivos, kudai rodih terväh muailman suurimbakse. Ruskeivaski viedih Amlwchan pristanih, kus se ruattih valmehekse da työttih ymbäri muailmua. Kaivosruandu loppiettih vuvvel 1917. Vuorelpäi on löytty merkilöi bronzukaudizehgi ruskienvasken kaivandah näh toinah jo 4000 vuottu tagaperin.

## Lähtiet
Afon Efyrnwy

**Afon Efyrnwy** (kymrikse) libo **River Vyrnwy** (angliekse) on jogi Suuren-Britanien suarel. Se algau Llyn Llanwddyn -tegojärvespäi Kymrinmuas da laskou Afon Hafren -jogeh Anglien puolel.
Afon Tefeidiad

**Afon Tefeidiad** (kymrikse), **Afon Tefaidd** (sežo kymrikse) libo **River Teme** (angliekse) on jogi Suuren-Britanien suarel. Se algau Kymrinmuaspäi da laskou Afon Hafren -jogeh Anglien puolel.
Mynydd Twr

**Mynydd Twr** () on vuori Kymrinmuas Ynys Gybin suarel. Se on Ynys Gybin da samal kaikkien Ynys Mônan suarijoukkoh kuulujien suarien korgevin kohtu. Vuoren korgevus on 220 metrii.
Bryniau Clwyd

**Bryniau Clwyd** () on vuorijuno Kymrinmuas. Sen kymrinkieline nimi merkiččöy 'Clwydan mäit'.

## Vuoret

Vuorijunoh kuulutah nämmä vuoret pohjazespäi suveh:

#Bryn Coed yr Esgob (211m)
#Moel Hiraddug  (265m)
#Mynydd y Cwm (300m)
#Moel Maenfa (290m)
#Moel y Parc (381m)
#Penycloddiau (440m)
#Moel Plas-yw (420m)
#Moel Arthur (456m)
#Moel Llys-y-coed (465m)
#Moel Dywyll (475m)
#Moel Famau (554m)
#Moel y Gaer (339m)
#Moel Fenlli (511m)
#Moel Eithinen (434m)
#Gyrn (384m)
#Moel Gyw (467m)
#Moel Llanfair (447m)
#Moel y Plâs (440m)
#Moel y Gelli (361m)
#Moel y Waun (412m)
#Moel yr Acre (400m)
Moel Fenlli

**Moel Fenlli** on vuori Pohjas-Kymrinmuas Sir Ddinbychan muakunnas. Sil on korgevuttu 511 metrii da se on Bryniau Clwyd -vuorijunon toizekse korgevin vuori Moel Famau -vuoren jälgeh. Moel Fenllii käytettih raudukavvel linnuvuorennu da sie oli seinäl ymbäröity kylä, kudamas oli vikse 61 taluo, plotin da silmykaivo kylän keskel. Vuorelpäi on lövvetty merkilöi sežo jo bronzukaudizeh kaivosruandah näh. Vuvvel 1816 vuorel paloi vahingos kanabruo, min jälles siepäi lövvettih 1500 riimalastu hobjujengua. Keskiaigazis lähtielöis vuoren nimi yhtistetäh mifolougizeh kuningas Benllih.

## Lähtiet
Kanabro

**Ka(n)na(m)bro** (*Calluna vulgaris*) on kazvi.

## Karjalankieline nimi

Kazvin karjalankielizel nimel on mondu muoduo:

* kannabro, kannambro, kannambru, kanambro, kanambru (vai livvis)
* kanabro (livvis da suvikarjalas)
* kannarvo (vai suvikarjalas)
* kanarvo (suvikarjalas da vienankarjalas)
* kanarva (vai vienankarjalas da suomen kielen päivännouzumurdehis)

## Lähtiet
1765

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. elokuudu **[[William IV]]** — anglielaine kunigas.
* 25. syvyskuudu **[[Michał Kleofas Ogiński]]** — pol’šalaine säveldäi.

## Ken kuoli sinä vuon
* 15. sulakuudu  **[[Mihail Vasiljevič Lomonosov]]** —  ven’alaine tiedomies, runoilii.
1766

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 6. syvyskuudu **[[John Dalton]]** — anglielaine fiizikku da hiimikku.
* 12. talvikuudu **[[Nikolai Mihailovič Karamzin]]** —  ven’alaine  histouriekku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 27. oraskuudu  **[[Ivan Ivanovič Polzunov]]** —  ven’alaine keksii.
1767

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 11. heinykuudu **[[John Quincy Adams]]** — 6. amierikkalaine prezidentu.

## Ken kuoli sinä vuon
Benlli

**Benlli** libo **Benlli Gawr** (*Benlli-jättiläine*) on keskiaigazis lähtielöis mainittu kymrinmualaine vikse mifolougine kuningas. Starinan mugah häi eli Moel Fenlli -vuorel, kudai olis suannuh nygözen nimengi hänelpäi.

## Lähtiet
Moel Llanfair

**Moel Llanfair** on Bryniau Clwyd -vuorijunoh kuului vuori Pohjas-Kymrinmuas Sir Ddinbychan muakunnas. Sil on korgevuttu 447 metrii. Vuoren lähälpäi on lövvetty merkilöi bronzukaudizeh kaivosruandah näh.

## Lähtiet
Iselmar

**Iselmar** (päivänlaskufriizakse), **Ysselmeer** (alasaksikse) libo **IJsselmeer** (hollandiekse) on madal merenlahtespäi plotinanke eroitettu murdoveziallas Alangomualoin keskiozas.
Suisar’

**Suisar’** () on vahnu kylä Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Järventaguzen kunnas Ven'al, sil on histourillizen eländykohtan stuatussu. Kylä sijaiččou 
Kondupohjan lahten päivänlaskurannal, Oniegan järven luodehozas. 

## Histourii

Vuozisuas XV algajen Suisar’ kuului Uuzilinnan muah. 
XIX vuozisuan lopus kyläh kuului viizi hieruu, oli srojittu Il'l'an kirikkö (paloi vuvvennu 1993), škola, kaksi vezimel’niččyä. Enne voinua kyläs toimi meččyruadokeskus da oli kaidu raududorogu.
XIX-vuozisuan Suisar’an paja viettih Kiži-saarele.

## Rahvahan lugumiäry
Mandera

**Mandera** (, ) on hieru Karjalan kylä Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Järventaguzen kunnas Ven'al. Vuvvennu 1905 kyläs eli 127 ristikanzua, nygöi (2013) eläy nelli ristikanzua. 
Enne vallankumovustu hieru kuului Mandera-kyläh.

## Rahvahan lugumiäry
Päžinselgy

**Päžinselgy** () on pos’olku Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Uuzikylän kunnas Ven’al. 
Vuvvennu 2013 pos’olkas eli 43 ristikanzua. 

## Rahvahan lugumiäry
Afon Tawe

**Afon Tawe** on jogi Kymrinmuas. Se algau Llyn y Fan Fawr -järvespäi Bannau Brycheiniog -vuoristos da laskou Môr Hafren -mereh Abertawen linnan kohtal.
Kazahan kieli

**Kazahan kieli** libo **Kasahhin kieli** libo **Kazakin kieli** (*Қазақ тілі*) on Kazahstanan virraline kieli. Kazahan kieldy pagizou 12 miljoonua ristikanzua.
Anglien kieli

**Anglien kieli** () on allun perin Anglies paistu germuanine kieli, kudamua on levitetty äijih muuloihgi mualoih.
Riukiukielet

**Riukiukielet** ollah japounielas-riukiulazien kielien alajoukko, kudamah kuulujii kielii paistah Japounien hallittuloil Riukiusuaril. Kielii on laskutavas rippujen viizi libo kuuzi da niidy kučutah niilöin suarien mugah, kudamil niidy paistah. Omakielizih suarien nimih perustujat kielien nimet ollah dunan (), jaima (), mjaaku (), ucinaa () da amami. Unesco miärittelöy Ucinaan suaren pohjasozas paistun kunigamin vie kuvvendekse riukiukielekse, ga erähät kielentutkijat pietäh ucinaadu da kunigamii saman kielen paginluaduloinnu.

Riukiukielet da japounii erottih yhtehizes kandukielespäi 200- da 600-luguloin välizenny aijannu. Hos kielentutkijat pietähgi riukiukielii nygöi iččenäzinny kielinny, Japounien valdivo on pidänyh niidy 1800-luvun lopulpäi algajen japounien kielen paginluaduloinnu da oppinuh hävittiä niidy eritengi japounienkielizen školan avul.

## Sanasto

Ual on ezimerkilöi riukiukielien sanastos. Lähtienny on käytetty *JLect*-verkosanakirjua.

### Substantiivat

### Pronominat

### Verbit

## Lähtiet
Japounielas-riukiulazet kielet

**Japounielas-riukiulazet kielet** ollah kielikundu, kudamah kuulutah japounien kieli, hachijōn kieli da Riukiusuaril paistut riukiukielet. Riukiukielet erottih kielikunnan toizes piähuaraspäi 200- da 600-luguloin välizenny aijannu. Toine piähuaru jagavuu japounien kieleh (libo päivänlaskujapounieh) da hachijōn kieleh (libo päivännouzujapounieh).

## Lähtiet
Ilona Veikkolainen

**Ilona Veikkolainen** on roinnuhes 8. kylmykuudu vuvvennu 1977. Kirjuttai, Karjalan sanomat -lehten toimittai. Kerdomuksii lapsih niškoi oli painettu Karjalan sanomat -lehtes, livvinkarjalazet kiännökset oldih painettu Kipinä-žurnualas da Oma Mua -lehtes. Vuvvennu 2011  piäzi ilmah Satuja-kogomus. Erilazien lehtitoimittajien palkindojen laureattu.
Natalja Antonova

**Natalja Nikolajevna Antonova** rodivui  7. heinykuudu vuonnu 1977. Opastui Petroskoin valdivonyliopistos Baltiekkumeren suomelas-ugrilazien kielien da kul'tuuran tiedokunnal. Toimittai, aktiivine yhteiskunnallizen alan ruadai, Nuori Karjala -järjestön yksii alguhpanijoi, Karjalan rahvahan liiton jäsen. Vuovvennu 2005 ilmoih piäzi Natalja Antonovan lapsile kirjutettu kniigu "Turu-turu-tušši". Naine kirjuttau pajotekstoi muuzikkujoukkoloih da yksinäzih pajattajih  niškoi.
Ol'ga Mišina

**Mišina Ol'ga F'edorovna** (ven. Мишина Ольга Федоровна, roinnuhes 23. pakkaskuudu 1933) - prouzukirjuttai, runoilii da kiändäi.

Kirjuttau karjalan kielen livvin murdehel.
Enzimäzen kerdomuksen karjalakse oli painettu Karjalan Sanomat -lehtes vuvvennu 1989. Hänen tuottehet painettih sijallizen lehdistön sivuloih da kogomuksih.
Häi kirjuttau erilazii kniigoi lapsile da aiguzile.
Enska Jakobson

**Enska Jakobson** (peittonimi, Jevgenii Viktorovič Bogdanov) rodivui 2. kezäkuudu 1973. Runoilii, muuzikko, kiändäi, literatuurutiijon alan kirjutuksien valmistai. Vuvvennu 1995 loppi Petroskoin valdivonyliopiston Baltiekkumeren suomelas-ugrilazien kielien da kul'tuuran tiedokunnan. On kirjutannuh da piästänyh ilmah kolme runokogomustu da d'AIROT-muuzikkujoukon viizi muuzikkual'boumuda (runot da muuzikan pajoloih niškoi kirjutti iče). Enska Jakobson on kiändänyh ven'akse Suomen nygyaigazen literatuuran eri romuanat.
Matti Mazajev

**Matti Mazajev** (peittonimi, tovelline nimi on **Mazajev Matvei Vladimirovič**) (1926 - 2010). Runoilii, kirjuttai, kiändäi, stiil'an redaktouru, literatuuran arvostelii. Kiändi ven'an kieles karjalan kieleh. Sežo häi kiändi kodi- da ulgomualastu literatuurua suomenkielizeh lehdistöh niškoi (žurnualat "Carelia", "Kipinä"). Häi oli palkittu toizen astien medalil "Arvotegolois kodimuan iel", Karjalan tazavallan da Ven'an Arvostettu kul'tuuran ruadai.
Natalja Sinitskaja

**Natalja Sinitskaja** on rodivunnuh 7. kezäkuudu 1974 Ladvan kyläh (Karjalan tazavaldu, Oniegan rannikon piiri) karjalazien pereheh. On kirjutannuh In'aine-lapsien kirjan, kudai vuvvennu 2010 on puuttunuh Muailman 100 parahan lapsien kirjoin joukkoh - IBBY 2010. On kiändänyh  Toven Janssonan yheksä Muumi-kirjua karjalan kieleh (livvin murdeheh). Vuvves 1996 ruadoi piätoimittajannu karjalankielizes Oma Mua -lehtes. Vuodessah 2017 oli Oma Mua -lehten piätoimittajannu. Vuvves 2017 ruadau kanzallizen Periodika-julguamon piälikönny. Kuuluu Karjalan Rahvahan Liittoh vuvves 1992. Kaksi vuottu oli iel mainitun liiton piälikönny. Kuuluu Karjalan Kielen Kodi -järjestöh. Eläy Novaja Vilga -kyläs (Karjalan tazavaldu, Onieganrannikon piiri).

##
Vesa Koivisto

**Vesa Koivisto**, filosoufien douhturi on karjalan kielen da kul'tuuran professoru Päivännouzu-Suomen yliopistos Jovensuus. Häi piäzi yliopiston professorakse 1.1.2016. Häi on sežo suomen da sen lähisugukielien docentannu Helsingin yliopistos.

Vesa Koivisto loppi Helsingin yliopiston, piäainehennu oli suomen kieli, da väitteli douhturikse vuvvennu 1995. Häi on tutkinuh omis tutkimuksis enimyölleh suomen kielen da päivännouzu-baltiekkumerensuomalazien kielien morfolougiedu, eritengi juondo-oppie.

Häi on kirjutannuh sananrodivunduopin ozan *Iso suomen kielioppi* -tevokseh. Jälgimäzinny vuozinnu häi on tutkinuh enimyölleh Suomes paistuloi rajakarjalasmurdehii.

Händy vallittih vuvvennu 2018 perustetun Karjalan kielen komissien paginanvedäjäkse.
Nina Zaitseva

**Nina Grigorjevna Zaitseva** on rodivunnuh 25. oraskuudu vuvvennu 1946. Runoilii, kielentutkii, filolougizien tiedoloin douhturi, Karjalan tiedekeskuksen kielen, literatuuran da histourien instituutan kielilaitoksen johtai. Nina Zaitseva aktiivizesti otti ozua vepsän kirjukielen luadimizeh. Kiändi Lapsen Biblien, Jevangeliet da Uvven Zavetan kirjazet, enzimäzen vepsänkielizen Virantanaz-eeposan. Carelia da Kipinä -žurnualoin da Kodima-lehten tekstankorjailii, vepsäläzien opastuskniigoin kirjuttai, kaiken vepsänkielizen literatuuran kohendelii. Karjalan tazavallan tiedoloin arvostettu ruadai.
Armas Hiiri

**Armas Hiiri** (peittonimi **Armas Iosifovic Misin**), karjalan rahvahan kirjuttai (15. tuhukuudu 1935 - 9. ligakuudu 2018). Runoilii, kirjuttai, kiändäi, literatuuran tutkii. On kirjutannuh äijän runokniigua ven'an da suomen kielel. Häi on Kalevala-eeposan kiändäjii. Ven'an kul'tuurualan kunnivoittu ruadai. Karjalan valdivollizen Perttuzen palkindon da Karjalan tazavallan piämiehen Sampo-palkindon omistai. On palkittu Druzba-ordenal.
K’urii

**K’urii** () on transuruanoin da aktinoidoin joukkoh kuului keinolluajittu alguaineh. Mendelejevan taulukos sen atomnoumer on 96, kirjutusmerki on **Cm**. K’urii on radioaktiivine alguaineh, kudual ei ole alallizii izotouppoi. K’urii on hobjanvärine da kova metallu. Enzimäzinny sidä suadih Louis B. Werner ja Isadore Perlman. Se oli vuonnu 1947. Uuzi alguaineh sai oman nimen Pjer da Marija K’urin (Pierre da Marie Curie) kunnivokse.
Berklii

**Berklii** () on keinolluajittu alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 97, kirjutusmerki on **Bk**. Berklii on radioaktiivine aktinoidoin da transuruanoin joukkoh kuului alguaineh. Se on hobjanvärine da pehmei metallu. Berkliedu et lövvä luonnos. Enzimäzinny sidä suadih Amieriekan Berkli-linnan Lourensan-nimizen laboratourien tiedomiehet S. Tompson (Stanley Thompson), G. Siborg (Glenn Seaborg) da A. Giorso (Albert Ghiorso). Se oli vuonnu 1949. Uuzi alguaineh sai oman nimen Berkli-linnan kunnivokse.
Kalifornii

**Kalifornii** () on keinolluajittu aktinoidoin joukkoh kuului alguaineh. Mendelejevan taulukos sen atomnoumer on 98, kirjutusmerki on **Cf**. Kalifornii on kallehin metallu kogo muailmas. Enzimäzinny sidä suadih G. Siborgan (Glenn Seaborg) ruadojoukkoh kuulujat tiedomiehet. Se oli vuonnu 1950 Kalifornien yliopistos Berkli-linnas. Kalifornii sai oman nimen Kalifornien ozavaldivon kunnivokse.
Einštenii

**Einštenii** () on transuruanoih kuului alguaineh. Mendelejevan taulukos sen atomnoumer on 99, kirjutusmerki on **Es**. Einštenii on radioaktiivine hobjanvärine metallu. Se avattih talvikuus vuonnu 1952. Samannu vuonnu kuoli Al’bert Einšten, sendäh uuzi alguaineh nimitettih hänen kunnivokse.
Fermii

**Fermii** () on keinolluajittu alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 100, kirjutusmerki on **Fm**. Fermii on radioaktiivine alguaineh, kudai kuuluu aktinoidoin jokkoh. Enzimäzenny sidä sai amieriekkalaine tiedomies A. Giorso (Albert Ghiorso). Händy autettih toizet Amieriekan Los-Alamosan laboratourien tiedomiehet. Uuzi alguaineh nimitettih fiiziekan Enriko Fermin (Enrico Fermi) kunnivokse.
Beirut

**Beirut** on Livanan piälinnu da suurin linnu. Se on niemimual, Välimeren Livanan rannikon keskikohtas, sendäh gi on piämeriportu. Enzikerdua Beirut muanittih XV. vuozisual enne Iisusan roindua.
Kuala-Lumpur

**Kuala-Lumpur** on Malaizien piälinnu. Sie eläy 1 809 699 hengie (2009). Linnu on perustettu vuonnu 1857.

## Lähtehet
Male

**Male** (mald. މާލެ) on Mal’diivien piälinnu sego suariston suurin eländykohtu. Sen pinduala on 5,8 km². Linnas eläy 133 019 hengie (2014).
Pedäiselgy

**Pedäiselgy** () on kylä Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Ven'al, kuuluu Uuzikylän kundah. Se sijaiččou Puhtica-joven rannal, kyläs poikki menöy Petroskoi-Ust’ka-tie.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 Pedäiselläs eli 334 hengie, nygöi eläy läs 150 hengie.


Image:Pedaselga2.jpg
Neipjido

**Neipjido** (birm. နေပြည်တော်) on Mjanman piälinnu vuvves 2005 algajen. Siepäi on 320 km endizen Jangon-piälinnassah.
Ulan-Bator

**Ulan-Bator** on Mongoulien piälinnu, muailman kylmin piälinnu. Sie eläy 1 405 000 hengie (2017). Linnu on perustettu vuonnu 1639 da suanuh Urga- nimen.
1776

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 24. pakkaskuudu **[[Ernst Theodor Amadeus Hoffmann]]** – germuanien kirjuttai, säveldäi, taidoilii.
* 9. elokuudu **[[Amedeo Avogadro]]** – itualielaine hiimiekku.

## Ken kuoli sinä vuon
Orzijogi

**Orzijogi** () on ruadudoroguazemu da eländykohtu Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Ven'al, kuuluu Uuzikylän kundah. Se sijaiččou Orzijoven rannal. 

Vuvvennu 2015 Orzijoven kalmistol azetettih mustomerki Ruskien armien saldattoin kalmah.

## Rahvahan lugumiäry
Pardutiaine

**Pardutiaine** (*Panurus biarmicus*) on lindu.

## Karjalankieline nimi

Linnun täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty karjalan kieleh vahnas suomenkielizes nimespäi *partatiainen*.
Uja

**Uja** () on kylä Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Ven'al, kuuluu Uuzikylän kundah. Se sijaiččou Oniegan järven rannal, Petroskois suveh. Kyläs poikki menöy R19-tie, lähimmät eländypaikat ollah Uuzikylä da Päžinselgy, luodehel lähin on Järvenoja-kylä.

## Rahvahan lugumiäry
1773

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 6. ligakuudu **[[Louis-Philippe I]]** – frantsien kunigas.

## Ken kuoli sinä vuon
1695

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 13. sulakuudu **[[Jean de La Fontaine]]** — frantsien runoilii.
* 8. heinykuudu **[[Christiaan Huygens]]** — gollandielaine konehmuasteri, tiähtientiijustelii, fizikku da hiimiekku.
1683

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. tuhukuudu **[[René Antoine de Réaumur]]** — frantsien fizikku da matematiekku.
* 20. kylmykuudu **[[George II]]** — Suuri-Britanien kuningas.

## Ken kuoli sinä vuon
1686

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 29. sulakuudu **[[Vasilii Tatisčev]]** — ven’alaine histouriekku da muantutkii.
* 24. oraskuudu **[[Daniel Gabriel Fahrenheit]]** — germuanien fizikku.

## Ken kuoli sinä vuon
1688

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 23. pakkaskuudu **[[Ulrika Eleonora]]** — ruoččilaine kuningatar.
* 29. pakkaskuudu **[[Emanuel Swedenborg]]** — ruoččilaine tiedomies, keksii.

## Ken kuoli sinä vuon
* 25. elokuudu **[[Henry Morgan]]** — anglielaine merirozvo.
1673

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 17. tuhukuudu **[[Molière]]** — frantsien komedienkirjuttai.
* 25. kezäkuudu **[[d'Artagnan]]** — frantsien ofitsieru.
1671

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 8. kezäkuudu **[[Tomaso Giovanni Albinoni]]** — venetsien säveldäi.

## Ken kuoli sinä vuon
* 16. kezäkuudu **[[Stepan Razin]]** — kazakku, muanruadajan vastahnouzun (1670-1671) piälikkö.
Mendelevii

**Mendelevii** () on alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 101, kirjutusmerki on **Md**. Enzimäzinny tädä alguainehtu suadih amieriekkalazet tiedomiehet A. Giorso (Albert Ghiorso), B. Harvi (Bernard Harvey), G. Čoppin (Greg Choppin), S. Tompson (S. Thompson) da G. Siborg (Glenn T. Seaborg). Se oli vuonnu 1955. Alguaineh sai oman nimen ven’alazen hiimiekan Dmitrii Mendelevan kunnivokse.
Nobelii

**Nobelii** () on keinolluajittu alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 102, kirjutusmerki on **No**. Nobelii kuuluu aktonoidoin joukkoh. Kai sen izotoupat ollah radioaktiivizet. Vuozinnu 1963-1964 nobeliedu sai Georgii Fl’orovan joukko koitteluloin aigah. Se oli Yhtistetys ydintutkimuksien instituutas. Samal aigua heis rippumattah nobeliedu suadih Kalifornien yliopistos Berkli-linnas. Alguaineh sai oman nimen Al’fred Nobel’an kunnivokse.
1665

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 6. tuhukuudu **[[Anne Stuart]]** — Suuri-Britanien kuningatar.

## Ken kuoli sinä vuon
* 12. pakkaskuudu **[[Pierre de Fermat]]** — frantsien matematiekku.
Lourensii

**Lourensii** () on kienolluajittu alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 103, kirjutusmerki on **Lr**, atommassu on 266. Lourensii kuuluu aktinoidoin joukkoh. Se on lyhytigäine radioaktiivine muametallu. Lourensiedu sai Georgii Fl’orovan joukko. Se oli Nevvostoliitos Yhtistetys ydintutkimuksien instituutas vuozinnu 1961-1965. 14. tuhukuudu vuonnu 1961 Lourensiedu suadih Amieriekas Lourensan nimie kandajas laboratouries Berkli-linnas. Alguaineh sai oman nimen fiiziekan da ciklotronan keksijän Ernest Lourensan kunnivokse.
1662

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 19. elokuudu **[[Blaise Pascal]]** — frantsien matematiekku, konehmuasteri, fizikku.
1658

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 3. syvyskuudu **[[Oliver Cromwell]]** — anglielaine valdivomies, Anglien vallankumovuksen johtai.
Puukabuoju

**Puukabuoju** (*Certhia familiaris*) on lindu.

## Karjalankieline nimi

Linnun täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty karjalan kieleh suomenkielizes nimespäi *puukiipijä*.
1660

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. oraskuudu **[[George I]]** — anglielaine kuningas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 13. tuhukuudu **[[Karl X Gustaf]]** — ruoččilaine kuningas.
* 6. elokuudu **[[Diego Velázquez]]** — ispuanielaine taidoilii.
Vuorileppylindu

**Vuorileppylindu** () on leppylinduloin suguh kuului lindu, kudai eläy Aazies. Suomes tavattih vuvvel 1993 Iittalas vuorileppylinduyksilö, ga myöhembi yksilö tovettih kargulazekse, eigo linduu sendäh ole hyväksytty Suomes tavattuloin linduluaduloin luvetteloh.

## Lähtiet
1655

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 6. pakkaskuudu **[[Jakob Bernoulli]]** —  šveitsarien matematikku.
* 24. kylmykuudu **[[Karl XI]]** —  ruoččilaine kuningas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 28. heinykuudu **[[Cyrano de Bergerac]]** —  frantsien filosoufu, runoilii, kirjuttai.
1652

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 12. elokuudu **[[Jakob De la Gardie]]** —  ruoččilaine valdivomies da vojennoi piälikkö.
1657

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 6. elokuudu **[[Bogdan Hmel'nitskii]]** — valdivomies, poliitiekku, Zaporožien voiskan johtai.
1656

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 8. kylmykuudu **[[Edmond Halley]]** — anglielaine tiähtientiijustelii, matematikku, fizikku.

## Ken kuoli sinä vuon
1648

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 20. oraskuudu **[[Vladislav IV]]** —  Pol’šan kuningas, ven’alaine tsuari.
1647

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 25. ligakuudu **[[Evangelista Torricelli]]** —  itualielaine matematikku da fizikku.
1643

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. oraskuudu **[[Louis XIII]]** — frantsien kuningas.
* 29. kylmykuudu **[[Claudio Monteverdi]]** — itualielaine säveldäi.
1645

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 22. pakkaskuudu **[[William Kidd]]** —  anglielaine merirozvo.

## Ken kuoli sinä vuon
* 23. heinykuudu **[[Mihail F’odorovič]]** — enzimäine ven’alaine tsuari Romanovan suvuspäi.
Lökkö

**Lökkö** on kylä Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kunnas Ven'al, sijaiččou järven rannal.

Kyläs on histourien mustomerki - Suuren Izänmuallizen Voinan aigannu tapettuloin Nevostoliiton saldattoin kalmu. 

## Rahvahan lugumiäry
Livvin kieli

**Liygi (livvin kieli)** on karjalan kielen piämurdehii. Livvikse paistah livvin karjalazet (liygiläzet). Pagizijua on 14,1 – 25 tuhattu hengie. Enimyölleh livvikse paistah Anuksen Karjalas sego Suomes (läs 3000 pagizijua). 

Livvin murdehen alguperä ei ole selgei. Liygi kuuluu suomelas-ugrilazen kieliperehen itämerensuomelazeh kielijoukkoh. Livvin murdehes on äijy laihinsanua muinazes vepsän kielespäi. Livvis on moizii sanoi, kudamii ei ole karjalan kielen toizis murdehis.

## Kirjukieli

Tundietun tuohikirjutuksen №292 pohjannu on livvin kielen muinasmuodo.  Vuvves 1990 Karjalas piästetäh ilmoih Oma Mua –lehtie. Vuonnu 2011 Karjalan Kielen Seuru avai karjalankielizen verkožurnualan. Sen nimi on Karjal Žurnualu. Enimät kirjutukset ollah livvikse, erähät niilöis ollah varzin- da tverinkarjalakse. 

Tarkembua tieduo livvin murdehen kirjukielen ilmestymizes ei ole. XIX-vuozisual liygiläzet kirjutettih kiriličäl. Vuozinnu 1930 otettih käyttöh kirjukieli latinalazil kirjaimil. Vuonnu 1989 Karjalan tazavallan virguniekat hyväksyttih karjalan kielen kirjaimikot. 

Livvin murdehen vahnu kirjaimikko:

Vuonnu 2007 Karjalan tazavallan halličus hyväksyi karjalan kielen uvven kirjaimikon. Se on yhtehine kaikile murdehile.  29. oraskuudu vuonnu 2014 uudeh kirjaimikkoh hyväksyttih muutokset. Kirjaimikko rodih moine: 

Livvin murdeheh kuulutah alamurdehet:
* Siämärven
* Tulemjärven
* Vieljärven
* Salmin (Videlen)
* Kotkatjärven
* Riipuškalan
* Nekkulan

Niilöis hävinnyöt alamurdehet ollah:
* Siämärven
* Tulemjärven
* Vieljärven 

Ven’alazet kielentutkijat sanotah liygii karjalan kielen murdehekse. Erähät suomelazet kielentutkijat pietäh liygii iččenäzenny kielenny.

## Livvikse kirjutetah

* P'otr Sem'onov
* Vas'a Veikki
* Aleksandr Volkov
* Aleksandr Saveljev
* Zinaida Dubinina

## Linkit
* Oma Mua -lehten verkosivut
* Karjal Žurnualu
Hauginiemi

**Hauginiemi** on kylä Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kunnas Ven'al, se sijaiččou Vieljärven päivännouzurannal.  

## Rahvahan lugumiäry
Lamminniemi

**Lamminniemi** on kylä Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kunnas Ven'al, se sijaiččou Sinemuksan järven päivännouzurannal. 

Vuvvennu 1905 kyläs eli 170 hengie.  

## Rahvahan lugumiäry
Kažihaukku

**Kažihaukku** (*Strix aluco*) on lindu.

## Karjalankieline nimi

Linduu on kučuttu nimel *kissahaukku* vähimikse Salmin paginluavus.

## Lähtiet
Seelterlound

**Seelterlound** (germ. *Saterland*) on kundu Ala-Saksis. Sie paistah seelterskaks, kudai on päivännouzufriizan kielen jälgimäine eläi paginluadu.
Seelterskan kieli

**Seeltersk** libo **seelterloundanfriizu** on päivänlaskugermuanine friizan kielih kuului kieli. Se on päivännouzufriizan jälgimäine eläi paginluadu da sidä paistah perindöllizesti vai Seelterloundan kunnan alovehel Ala-Saksis.

## Iändehet

### Vokalit

#### Monoftongat
Konsonantu /r/ iännetäh tavun lopus vokalinnu [ɐ].

**Lyhyöt vokalit:**

**Puolipitkät vokalit:**

**Pitkät vokalit:**

#### Diftongat
Käbrytikku

**Käbrytikku** (*Dendrocopos major*) on lindu.

## Karjalankieline nimi

Linnun täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty karjalan kieleh suomenkielizes nimespäi *käpytikka*. Suomen sana *käpy* voijah kiändiä karjalakse *käbry* libo *käby*.

## Lähtiet
Tammitikku

**Tammitikku** (*Dendrocopos medius*) on lindu. Se tavattih Suomes ezmäzen kerran Asikkalas vuvvel 2010.

## Lähtiet