open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
28. sulakuudu

**28. sulakuudu** - 118. vuvven päivy (119. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 247 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1883 **[[Vladimir Kappel']]** — ven’alaine vojennoi piälikkö, Valgien armien johtai Sibiries
* 1924 **[[Donatas Banionis]]** — litvalaine ozuttelii
* 1974 **[[Penelope Cruz]]** — ispuanielaine kinoartistu

## Ken kuoli sinä piän
* 1813 **[[Mihail Kutuzov]]** —  ven’alaine vojennoi piälikkö
* 1945 **[[Benito Mussolini]]** — itualielaine johtai
Keldusieni

**Keldusieni** (, ) on kieldusienien roduu. Se on syödävy sieni. 

## Ulgonägö

Keldusienen šliäppy on tratin (voronkan) muodoine, sil ollah ebätazazet reunat ualdoloilleh. Se on 2-12 sentii diametras. Šliäpän pindu on silei, kettu sitpäi lähtöy pahoi. Keldusienen šliäpäspäi lieväh lähtöy jalgaine, niilöin välis ei ole tarkua rajua. Keldusienen šliäppy on 1-3 sentii järevytty da 4-7 sentii pitky. Sienen väri on valpahankeldaine libo kalbieh oranževoi. 

## Syväinpuoli

Keldusienes on äijy vitamiinua, semmite tsinkua, da muudu tervehyöle hyviä ainehtu. Sienes on moizii ainehii, kudamat hävitetäh märgytaudiloin tuojii. Sidä paiči keldusienen syöndy on hyvä syöjien hävitändäs. Se on hyvä nägöh niškoi, kuivale ihole da rungan märgykalvoloile. 

## Kazvandu

Keldusiendy kazvau enimälleh tukkunah. Löydänet yhten, kačahtai ymbäri – vältämättäh lövvät ližiä. Keldusieni on sit puoles erinomaine, ku sit nivouse ei ole madostu da böbökkien toukkua. Keldusiendy kazvau havvu-, lehti- da segamečis. Net ruvetah kazvamah heinykuul da kazvetah ligakuussah. Äijy keldusiendy rodieu jyrylöin jälles. 

## Valmistamine

Keldusiendy  keitetäh, suolatah, marinuijah. Semmite magei keldusieni on žuaritunnu. Keldusienes keitetäh rokkua, ližätäh sidä soussih da käytetäh sidä syväimenny.
Leppysieni

**Leppysieni** () on Laktarius-sienien roduu. Se on syödävy sieni.

## Ulgonägö

Leppysieni on helpo tunnustua. Sil on pyöryžy da mygyry šliäppy, kazvahuu se rodieu tratin (voronkan) muodohizekse. Leppysienen šliäppy on silei. Sen väri on keldazettavah ruskei libo ruspakko. Šliäpäs ymbäri ollah mustat junot. Šliäppy on plotnoi da katkieju. Se voi olla 4-12 sentii diametras. Leppysienen jalgaine voi kazvua kymmenessäh sentii. Se on silindrumuodoine, ondo da silei. Ulgopuolespäi se on ruspakko libo muzavanruskei, sydämespäi valgei. Leppysienes lähtöy sagei ruskiettavu maido, sil on magiehko fruktoil rouno tulii haju.

## Syväinpuoli

Leppysieni on ruspakkuo värii, sendäh ku sit on äijy beta-karotinua. Sidä paiči täs sienes on askorbiinuhappamehtu da B-joukon vitamiinua. Leppysienes on myös kletčatkua, zuahariainehtu, vetty. Sienes on ravvan, kalien, fosforan, natrien, magnien, kal’tsien minerualusuolua, sendäh se on hyvä tervehyöle. Erähänny tärgienny da kallehennu on leppysieneh kuului luonnon antibiotiekku – laktriovilin. Se on vägevy monien bakteerieloin hävitändäs. Kallis on leppysienes valgijazen miäry. Kuulužien grivoin joukos se on syömizien sulatukses eräs parahis.

## Kazvandu

Leppysiendy kazvau havvu- da lehtimečis. Leppysieni  suvaiččou päivypastuo, sendäh enämbi sidä on mečän reunoil da nuoris mečikkölöis. Ven’al leppysiendy kazvau kaikkiel. Net ruvetah kazvamah heinykuun lopus.

## Valmistamine

Leppysiendu  suolatah da marinuijah. Niidy keitetäh da žuaritah. Erähis mualois leppysieni on hyvä herkusyömine.
Radonica

**Radonica** libo **radunica** – kevät pruazniekku, kuduan aigua mustellah da molitahes kuollužien puoles. Se on slav'anskoi mustopäivy, kudai Karjalas ainos on tossarren,  nedälinjälles Äijiäpäiviä, sidä vie sanotah «kuollužien Äijäksepäiviä»
Jälles kallistu Äijänpäivän nedälii, algavuu Foman nedäli. Pravoslavnoi kirikkö myös sidä nedälii pidäy nedälinny, konzu molitahes da mustellah niidy ket ollah jo kuolluot.

Ju.Laucuten mielii myö, sana «Radunica» on otettu baltoispäi: lit. «raudine»- sana merkiččöy malittuu itkunke kuoolužien puoles, lat.  « iänehitku luvettelemizenke». 
M. Mirko da V. Desnicki sanotah, sana Radunica on tulluh grekaspäi da merkiččöy «ruuzutuhjo». Rozalija – ruuzupäivy myös merkiččöy kuollužien mustopäiviä. 

## Lähtehet
Irina Andrejevna Fedosova

**Irina Andrejevna Fedosova** (17. (29.) sulakuudu 1827, Safronovan kylä, Anuksen gubernii – 10. (22.) heinykuudu 1899, Lisicino-kylä, Anuksen gubernii) – rahvahan runonpajattai.

## Elaijan kerdomus
Irina Fedosova oli roinnuhes Andrei Jefimovičan da Jelena Petrovnan Julinoin perehes. Kuuzi -vuodehizennu Irina lähti ruadoh, 12 -vuodehizennu rubei itkemäh iänel svuad'bois. Vuozien 1840 lopus Zaonežje-alovehes tyttyö tiettih hyvänny iänel itkijänny. Vuonnu 1864 yhtes perehen kel lähti elämäh Petroskoih. Vuozinnu 1880 runonpajattai käi Moskovah, Piiterih, Nižni Novgorodah. Vuvves 1895 naine eli Piiteris valdivollizen peittonevvojan T.I.Filippovan fatieras (Moika-joven randupiha, 74). Keviäl vuonnu 1899 tuli järilleh Karjalah. Häi on pandu muah Kuuzirannan kirikön kalmoil Jusova Gora-kylän lähäl (Oniegan rannal).

Rahvahan runohuon tutkijat tallendettih enämbi 30 000 Fedosovan runuo, niilöin joukos ollah itkut-runoelmat, iänel itkut, liirizet pajot, starinat, balluadat, suarnat, sananpolvet, histouriellizet da hengellizet pajot.

Vuozinnu 1895-1896 Fedosova ezitti runoloi Piiteris, Moskovas, Nižni Novgorodas da toizis linnois. Silaigua ruvettih sanomah, gu hänen taido maagizesti  vaikuttau toizih ristikanzoih.
Omis matkois Fedosova vastavui äijien vuozien 1890 Ven'an taido- da literatuurualoin ruadajien kel, kudamien joukos oldih M.Gorki, F.Šal'apin, N.Rimski-Korsakov, M.Balakirev. Kirjailii M.Gorki (Voplenica- sego Žizn' Klima Samgina -nimizis tevoksis) hyvin kuvaili Irina Fedosovua.

Vuonnu 1896 hänen iäni oli tallendettu ennevahnallizeh fonogruaffulaitteheh,  sidä voi kuulta tässäh.
3. ligakuudu

**3. ligakuudu** - 281. vuvven päivy (282. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 84 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Germuanii — Germuanien yhtevyön päivy
*  Suvi Korea — Valdukunnan perustamizen päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1895 **[[Sergei Jesenin]]** — ven’alaine nevvostolaine runoilii
* 1935 **[[Armen Džigarhan'an]]** — nevvostolaine ozuttelii
* 1941 **[[Chubby Checker]]** —  amierikkalaine soittai, rok-n-rollan pion'er
* 1981 **[[Zlatan Ibrahimović]]** — ruoččilaine jalgumiäččyhkižuaju

## Ken kuoli sinä piän
1974

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. sulakuudu **[[Penelope Cruz]]** — ispuanielaine kinoartistu

## Ken kuoli sinä vuon
1747

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 16. syvyskuudu **[[Mihail Kutuzov]]** —  ven’alaine vojennoi piälikkö

## Ken kuoli sinä vuon
1895

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 3. ligakuudu **[[Sergei Jesenin]]** — ven’alaine nevvostolaine runoilii

## Ken kuoli sinä vuon
Kuorisieni

**Kuorisieni** (, ) on Kuorisien roduu. Se on syödävy sieni. Kuorisiendy syödävis grivois sanotah kaikkiel da enimäl kazvajakse. 

## Ulgonägö

Kuorisienen šliäppy ezmäi on kerän libo puolikerän muodoine, kazvahuu rodieu lačakko libo tratin muodoine, harvattavah on mygyry. Šliäpän reunat ollah kiärityt libo oigiet, voijah olla leikatut rouno. Šliäpän väri voi olla eriluaduine: rouzovoi, keldaine, vihandu libo toine. Se rippuu grivan luavus. Kuorisienen jalgaine on tsilindrumuodoine, tazaine da valgei. 

## Syväinpuoli

Kuorisienis on äijy tervehellisty ainehtu, vitamiinua da minerualuainehtu. Vitamiinois niilöis on PP, B1, B2, C, E -vitamiinua, minerualuainehis – raudua, kaliedu, magniedu, kaltsiedu, natriedu. 

## Kazvandu

Kuorisiendy enne kaikkie kazvau havvu- da lehtimečis. Kazvau niidy sežo segamečis da suoloil. Kuorisiendy rubieu kazvamah kezäkuus, yhtelläh paras aigu nämmien grivoin keriändäh niškoi on elokuun alluspäi syvyskuussah. Kuorisiendy rodieu vihmoin jälgeh. Kerätes pidäy olla tarkannu, nämmä sienet ollah ylen hendozet, sendäh niidy kerätäh erikseh toizis grivois da sienis. 

## Valmistamine

Kuorisiendy suolatah, marinuijah da keitetäh. Enne valmistandua vai nämmä grivat pidäy livottua da pidiä vies setämä čuassuine. Enne žuarindua, suoluandua da marinuičendua parembi on viizi minuuttua keittiä niidy. Nenga lähtöy kargevus.
Vahalaukku

**Vahalaukku** () on Kuorisienien roduu. Se on syödävy sieni da syödävis sienis vikse magevimii. Karjalakse vie sidä sanotah vahoi. Vahalaukkuu on eri lajii. 

## Ulgonägö

Kaččomattah sih, ku vahalaukkuu on eri lajii, nägemäl net ollah läs yhtenjyttymät. Sienen šliäppy on mygyry, kazvahuu rodieu lačakokse da sen keskeh rodieu syvä haudaine. Diametras šliäpän suurus voi olla 4-12 sentii. Vahalaukun jalgaine on luja da kova. Se voi olla 3-6 sentii korgei da 1-2 sentii levei. Maiduo lähtöy sienespäi hyvin. Sil on valgei väri da kačker magu. 

## Syväinpuoli

Vahalaukku on ylen hyvä tervehyöle. Sit on C, B6 vitamiinua, gl’ukozua, fruktozua, foliihappamehtu da äijy minerualuainehtu. Vahalaukul on kylmändyksii, kivistyksii, bakteerieloi, tavvintuojii mikrouboi vastustajii ominažuzii. Se lujendau imunitiettua da auttau loppullizes tervehtyndäs taudiloin jälles, andau vägie jälles älyllisty da fiizisty väzyndiä, parandau nägyö, kynzii, hibjua, tukkii. 

## Kazvandu

Ven’al vahalaukku on tundiettu sieni, sidä kazvau kaikkiel da hyvin. Se vikse sendäh, ku vahalaukku suvaiččou kazvua koivuloin uale. Yhtelläh sidä on segamečisgi. Enimilleh vahalaukkuu kazvau vahnoin puuloin uale. Erähät sienen lajit ruvetah kazvamah kezäkuun lopus da vie ligakuus voibi kerätä niidy. Enin siendy rodieu heinykuun lopus elokuun loppussah. 

## Valmistamine

Vahalaukkuu suolatah, marinuijah da kuivatah. Enne valmistandua vahalaukut pidäy livottua da hätken pidiä vies, kargei magu niilöis lähtöy iäre. Sit sienet pidäy keittiä da enzimäzet viet, kudamis net kiehuttih, kuadua iäre. Sit äski vahalaukkuu voibi suolata libo marinuija. Vahalaukkuu voibi kylmätägi, ga temperatuuru pakastimes pidäy olla ei enämbiä migu 18 gruadussii pakkastu. Sit vuvven aigah vahalaukule ei rodei nimidä, sienen hyvät puolet säilytäh. Yhtellah paras on syvvä niidy enzimäzes puoles vuvves.
Voigriba

**Voigriba** (, ) on Boletaceae- grivoin roduu. Se on syödävy griba. Oman nimen voigriba on suannuh sendäh, ku sen šliäppy on voihine da koskettajes libieččäine rouno. 

## Ulgonägö

Voigrivan šliäpän muodo on mygyräs lačakossah. Šliäppy on silei da voihine rouno. Kuori kebjieh lähtöy šliäpäspäi. Grivan jalgaine yhtehine, silei libo ”jyväzilleh”, sidä ymmärdäjän rengahanke. 

## Syväinpuoli

Voigrivas on äijy B-joukon vitamiinua. Niilöis on kletčatkua, uglevodua, aminohappamehtu, razvanjyttysty ainehtu. Voigrivan kai ainehet ollah hyvät syömizien sulatukseh niškoi. Voigriboi nevvotah syvvä piänkivistykseh da podagrah. Paiči tervehellizii ainehii, voigrivas on eräs pahagi. Niilöis on äijy hetinua, kudai ei sulua rungas, sendäh nämmii griboi ei pie liijakse syvvä. Toizekse, voigriba ”imöy” ilmaspäi pahoi ainehii, sendäh kerätä niidy pidäy puhtahis kohtis. 

## Kazvandu

Voigribua kazvau havvumečis, pedäjien da lehtikuuzien uale. 

## Valmistamine

Voigriba on ylen magei griba. Marinuitut voigrivat ollah herkusyömine. Niidy syvväh keitetyn da žuaritun kartohkanke, lihan da kalanke, eriluaduzien saluatoinke. Sidä paiči voigriboi žuaritah, havvotah, keitetäh da kuivatah. Vereksis dai kuivattulois grivois keitetäh rokkua, ližätäh niilöi soussih.
Nartsissu

**Nartsissu** (, ) on yksialgulehtehizien kazviloin roduu, amarillisoin perehty. Nartsissoi on eri luaduu. Niilöin roindumuannu pietäh Suvi-Jevrouppua da Välimeren mualoi: Ispuaniedu da Portugualiedu. 

## Ulgonägö

Nartissu on heinykazvi, kudamal on luja laukku juurennu da hoikat piduličat lentat rouno lehtet. Net ollah muzavanvihandat da levevyön puoles eriluaduzet. Kukat ollah valgiet, keldazet libo kaksivärizet. Niilöil on äimel juovuttai haju. 

## Kazvandu

Nartsissu on eräs kallehii dekoratiivizii kevätkukkazii. Sidä istutetah kukkavagoloile, kylvettylöile nurmikkoile. Nartsussu, kui t’ul’pan da kroukussu, on aijoi keviäl kukkii kazvi. Se kukkiu da andau siemendy keviäl da kezän allus. Nartsissu luonnon ololois endizis Nevvostoliiton mualois kazvau vai Karpuatois. Joga vuottu Ukrainah Hust-linnah oraskuun enzimäzenny puoliškonnu tulou äijy turistua ihailemah kazvajua nartsissoin alanguo. Se on Jevroupan suurin nartsissualango. Pienembät alangot ollah Al’pois, Rumiinien mägilöis, Balkuanoil da Suures Brituanies.
Pengerel (ozutelmu)

**Pengerel** on karjalankieline ozutelmu. Sen kirjuttajannu on priäžäläine kirjuttai da runoniekku Aleksandr Saveljev.
"Pengerel" on enzimäine Aleksandr Saveljevan ozutelmu.

## Spektaklin juondeh
Pengerel-spektaklis ozutetah erästy karjalastu kyliä, kus jogahizel oli oma talovus, ga silminnägyvis kai hävii. Enzimäi salbavui škola, sit kluubu da sen jälles laukku.
Kyläh jiädih elämäh Klava-buabo da kaksi mužikkua – Miikul da F’odor. Rahvas tullah kyläh vaiku kezäkse. Kyläläzien vastavundukohtu on Klava-buaban koin penger. Pengerel taratetah kuulumizii – mužikat da akat paistah elaijas, poliitiekas, omas karjalan kieles. Paginal ollah oma tervehys, Ven’an da kogo muailman uudizet.
Täs spektaklis kai probliemat on ozutettu juumoran kauti. Tämänmostu elaigua eläy jogahine Karjalan kylä sendäh, ku probliemat ollah yhtenjyttyzet kaikkiel – ei ole ruadopaikkua, oman piän elättämizekse rahvahal pidäy kerätä muarjua. Kyläläzil ei ole valdua omis kylis, meččiä kuatah, mečästykseh da kalastukseh pidäy olla luba, ku myönnet omassah kerättyy muarjua libo gribua – maksa verot.

## Lähtehet
Oma Mua -lehti, n:o 14 2017.
Päiväzenkukku

**Päiväzenkukku** (, ) on yksivuodine heinykazvi. Kuuluu Astroin perehen Päiväzenkukkien rodukundah. 

## Ulgonägö

Päiväzenkukan varzi voi kazvua 3 metrissäh. Se on oigei da karjoin karvazienke. Lehtet ollah piduliččah syväinmuodohizet, terävyn’okkazet, muzavanvihandat. Voijah olla 40 sentii pitkät. Kazvin kukat ollah suuret, diametras 30-50 sentii. Päivän aloh net kiännytäh päivypastoh päi (ga se vaiku nuoril kazviloil). 

## Kukindu

Päiväzenkukku kukkiu elokuul 30 päivän aigua. Sen andimet – siemenet – ollah ”kobristunnuot”, 8-15 millimetrii pitkät da 4-8 millimetrii leviet. Voijah olla valgiet, harmuat, mustat da junokkahat. 

## Kazvandu

Päiväzenkukan roindumuannu on Pohjas-Ameriekku. Arheolougat tovestetah se, heijän mugah indeitsat vie 2000 vuottu tagaperin kazvatettih tädä kazvii. Jevrouppah päiväzenkukku tuodih XVI vuozisuan allus. Luajittih se ispuanielazet, kudamat ruvettih kazvattamah sidä kazvitiedosadulois. Ven’al päiväzenkukkua ruvettih kazvattamah tsuari Pedrun I aigah, kudai enzi kerdua nägi sen Gollandies. Tänäpäi päiväzenkukkua kazvatetah ymbäri muailmua, enne kaikkie siemenvoin valmistamizeh niškoi. 

## Käyttö

Päiväzenkukas tärgiet ollah siemenet. Yhtes päiväzenkukan siemenes voibi kazvattua kogonaine kukku, kudamas sit rodieu läs 3 tuhattu mostu siemendy. Päiväzenkukan siemenii syvväh verekselleh, niidy žuaritah, luajitah niilöis voidu, kudamua sanotah siemenvoikse libo pyhävoikse. Siemenii ližätäh pastoksih, saluattoih, luajitah niilöis kozinuakkoi. 

## Tervehtyttäi kazvi

Päiväzenkukkua käytetäh rohtukazvinnu. Sen kuivattulois lehtis da reunukukkazis luajitah juomistu syöndyhimon parandamizekse. Rahvahan liečetiijos reunukukkazis keitettyy juomistu juvvah žuarun alendamizekse. Siemenvoi sežo ei ole vaiku kallis eineh, ga myös hyvä rohtu. Sidä käytetäh kibielöi nivelii hierojes, juvvah sidä vačan notkenduksekse. Enne päiväzenkukan vereksii siemenii nevvottih syvvä bronhientulehtukseh, allergieh da mal’arieh. Päiväzenkukan siemenis on eri happamehtu, E vitamiinua da magniedu. Jälgimästy on kai enämbi migu ruisleiväs.
Päivänkukkaine

**Päivänkukkaine** (, ) on monivuodine kukkii heinykazvi. Kuuluu Astroin pereheh. Päivänkukkastu on läs 20 eri lajii. Kuulužin niilöis on rohtupäivänkukkaine (, ), kudai on rohtukazvinnu da kudamua käytetäh kosmetiekas.  

## Ulgonägö

Päivänkukkaine ei ole korgei heinykazvi. Sen kukat ollah 4-20 millimetrii diametras. Net ollah čomat, valgei-keldazet. 

## Kukindu

Päivänkukku rubieu kukkimah eri alovehil ei aigah. Kukkijua kazvii voibi nähtä kaiken kezän aigua, toiči vie kylmykuun allus. 

## Kazvandu

Päivänkukkastu kazvau Jevruazies, Ameriekas da Suvi-Afrikas. Jevruazies enne kaikkie on rohtupäivänkukkastu da hajupäivänkukkastu. Ven’al päivänkukkastu on keskialovehil, Siberis, Altais. 

## Käyttö

Päivänkukkastu käytetäh rohtukazvinnu, kosmetiekas, aromalieččimizes. Erähii lajiloi piädykauti kazvatetah sadulois dekoratiivizennu kazvinnu. Bukiettoih panduu net ollah ylen čomat kaččuo. Kosmetiekas päivänkukkazen ekstraktua ližätäh voidieloih. Päivankukkazes luajittuu vetty käytetäh tukkien pestes, tukat roitah läpettäjät da tervehet. Aromalieččimizes päivänkukkaine on rauhoittumizeh niškoi. 

## Tervehtyttäi kazvi

Kuivattuu da veresty päivänkukkastu ammui jo käytettih liečetiijos. Niilöis keitetyt juomizet da ekstraktat ollah kylmändysvigua vastustajat da liävät antiseptiekat. Keitetäh päivänkukkazes čuajuugi, kudamua juvvah šuoliston ahtistuksih da paskutaudih. Tämä čuaju on myös higeh iškii da higie vedäi.
Praga

**Praga** on Čehien piälinnu. Sie on oma haldivo. Pragas eläy 1,3 miljonua hengie (2013). Tämä linnu on Jevroliiton n'ellästostu suurin linnu. Praga on Vltava-joven rannal, n'elläskymmenes kilometris siepäi olijas kohtas Vltava langieu Laba-jogeh.

Praga on Čehien poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Jevroupan suuri turistukeskus: vuonnu 2012 sinne käi enämbi 5,4 miljonua turistua.
Vena

**Vena** on Avstrien federualline piälinnu sego yksi Nižni Avstries olijois federuallizis mualois. Vena on Avstrien muan päivännouzupuoles. Venas eläy  1,84 miljonua hengie (2016), kaikkiedah Venas da sen ymbäristös eläy läs 2,6 mijlonua (enämbi 25% Avstrien eläjiä) hengie. Vena on Avstrien suurin linnu, Jevroliiton seiččemes suurin linnu da toine (Berlinan jälles) linnu, kus paistah germuanien kielel. Vena on Avstrien poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus.


Wien-Linke Wienzeile-20-Nr 56-52-2007-gje.jpg
Wien-Parlament-113-aus Volksgarten-2008-gje.jpg
Wien-Hofburg-123b-Reichskanzleitrakt-Kuppel-2008-gje.jpg
Wien-Burggarten-04-Palmenhaus-Augustinerkirchturm-2009-gje.jpg
Wien-St-Ulrichs-Platz-02-2007-gje.jpg
Wien-Elisabethstr-04-Nr 8-Restaurant Smutny-2007-gje.jpg
Wien-Josefstadt-48-Amtshaus VIII. Bezirk-2007-gje.jpg
Wien-Wiedner Hauptstr-12-Trafik-2009-gje.jpg
Rohtuvoikukku

**Rohtuvoikukku** (, ) on Voikukkien roduu tundiettu kazvi. Se kuuluu astroin kazvipereheh. 

## Ulgonägö

Rohtuvoikukku on monivuodine heinykazvi kukkuvarrenke, kudai voi kazvua 30 sentissäh. Kukan juuri ei ole šuarakas, se on läs 2 sentii järevytty. Lehtet ollah siliet, piduličat, 10-25 sentii pitkät. Joga kukan ozas on valgiedu sagiedu maiduo, kudamal on kargei magu. Rohtuvoikukku kukkiu oraskuus-heinykuus, andimet kypsetäh kezäkuus-heinykuus. Rohtuvoikukkua istutetah siemenil da vezoil. 

## Kazvandu

Rohtuvoikukku on eräs kaikkiel kazvajis kukis, semmite äijän sidä kazvau heinikkötazangol. Se kazvau niittylöil, aholoil, dorogupieles, kujoloil da kodiloin rinnal. Puaksuh kazvau rikkuheinänny peldoloil, sadulois da ogrodois. Rohtuvoikukkua kazvau Ven’an Jevroupan ozas, Kavkuazal, Siberis, Loittozes Päivännouzupuoles, Sahalinal da Kamčatkal. 

## Käyttö

Tervehyön parandukses käytetäh rohtuvoikukan juurdu, lehtie, heiniä, mehuu. Lehtie, heiniä da mehuu kerätäh kezäkuus, juuriloi – aijoi keviäl libo myöhä sygyzyl. Niidy kuivatah. Kazvi on hyvä sappitaudiloih, žuaruu alendajes, vačan notkendukseh, rygimizeh, rauhoittumizeh, kibuu alendajes da on kebjei unirohtu. 

## Syöndy

Äijät kanzat syvväh tädä kazvii. Nuoris lehtis luajitah saluattua, ližätäh sidä borščih, keitetäh sit varen’n’ua da luajitah viinua. Erähis mualois kazvin lehtilöi suolatah ihan kui kapustua.

## Kosmetiekku

Rohtuvoikukkua puaksuh käytetäh rahvahan kosmetiekas. Voije nuoris lehtilöis on ylen hyvä hibjale. Se rodieu luja, kostei da nuori. Kukkazis keitetty keitos hävittäy kurmiččuloi da pigmentutačmoi.
Hrizantiemu

**Hrizantiemu** (, ) on yksivuodizien da kaksivuodizien heinykazviloi roduu. Kuuluu astroin pereheh. Hrizantiemua on eri luaduu.

## Ulgonägö

Hrizantieman lehtet kazvetah toine toizele peräh. Net ollah eriluaduzet muvvon da suuruon puoles. Niilöin reunat ollah hallatut libo ogaloil rouno. Lehtet enimmäkseh ollah valpahanvihandan. Kazvin kukat ollah pienet, tukulleh kazvajat. Net ollah eri värii. 

## Kazvandu

Hrizantiemua kazvau muailman keski- da pohjasalovehil, enimilleh Aazies. Tädä kukkua kazvatetah dekoratiivizennu kukannu. Täl kazvatandutaval on tuhatvuodine histourii. Kitais, kuspäi on rodužin monet hrizantiemoin lajit, tädä kukkua istutettih saduloih vie 551 vuvvel enne meijän aijanluguu. Jevrouppah kazvi tuodih XVII vuozisual, Ven’ale – XIX vuozisual. Ven’al erähii hrizantiemoin lajiloi voibi kazvattua pihal, toizii – vaiku kazvihuonuksis. Tädä kukkua kukkienkazvattajat suvaijah sendäh, ku net ollah värien puoles kirjavat, kukitah hätken da niilöis helpoh voibi kazvattua uuttu kukkua.
Kopengagen

**Kopengagen** on Duanien piälinnu da muan suurin linnu. Se on Zelandija-, Slotshol'men- da Amager-suaril. Histouriellizes linnas eläy enämbi 0,5 miljonua hengie, kaikkiedah linnas da sen ymbäristös eläy enämbi miljonua hengie. Linnan yhten ozan nimi on Hristianija – se on välly linnu, sie on oma ozittain ičehallindo.

Vuonnu 1479 perustettu Kopengagenan yliopisto on Duanien vahnin yliopisto.
Tallinn

**Tallinn** on Estounien piälinnu, sen suurin meriportu.  Tallinn on Estounien poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Sie on Tazavallan valdivovaldu, Tallinas on äijy keskiammatti- da korgiedu opastuslaitostu.
Kalendula

**Kalendula** (, ) on yksi- libo monivuodine heinykazvi. Kuuluu Astroin pereheh. Kalendula on rohtukazvi.

## Ulgonägö

Kalendula voi kazvua 70 sentissäh. Kalendulan kukat ollah keldazet libo oranževoit.

## Kukindu

Kalendula kukkiu hätken, rubieu kukkimah kezäkuus da loppou kukindan myöhä sygyzyl, toiči ligakuus.

## Kazvandu

Kalendula kazvau Suvi-Jevroupas, Lähäzes Päivännouzus da Ezi-Aazies. Kazvi suvaiččou päivänvalgiedu, on ylen vuadii kostieh da muah niškoi.

## Käyttö

Kazvii käytetäh rohtukazvinnu da dekoratiivizennugi. Lieččijes käytetäh vaiku kazvin kukkazii, kudamii kerätäh kukindan aigua, konzu kazvi on jo tävves kukas. Kukkazii kuivatah. Kuivattuloi kukkazii voibi pidiä ei enämbiä migu kaksi vuottu. Kalendula on kylmändysvigua vastustai da hyvä antiseptiekku. Sidä käytetäh leikkavuksien parandamizes. Kazvis luajitut rohtut ollah kibuu alendajat, sappii vedäjät, rauhoittajat, syväimen ruaduo parandajat, verenpainuo alendajat.

## Mieldykiinnittäjiä tieduo

Kalendula on syödävy kazvi. Sil on vägevan kargei magu, monis mualois sidä käytetäh mavustehennu da ližätäh tahtahah. Kazvin kukkazii suolatah, suolattuu ližätäh rokkah da saluattoih. Kalendulan hajuu ei suvaija äijät pahat saduu rikkojat böbökät, sendäh kalendulan kukkuvagu roih parahite nämmien istuteksienke rinnal. Indies da Kitais tädä kazvii käytetäh monis ritualois. Jevroupan katoulizeh uskoh kuulujat pietäh sidä impyön, Neičyt Marijan kukkazennu. Hätken ku kaččelet tädä kukkastu, sinun mieli paranou. Kukkazelhäi on kirjavu väri.
Stroičan Päivy

**Stroičan Päivy** () tulou pruaznuittavakse, konzu siirdyy 50 päiviä ÄijäsPäiväs, sidä vie sanotah Pätidesätniksakse. Kogo nedälii pietäh kallehennu,ku muale apostoloin piäle on heittynyh Pyhä Hengi. Duuhoin Päiväkse – sanotah sidä päiviä karjalazet. Duuhoin da PyhäHengien Päiviä pietäh kallehennu hristianskoinnu  vuvven piäpruazniekannu.

Stroičan Päivy – Viijeskymmenes Päivy jällel ÄijiäPäiviä. Tradicioloi myö täl päiväl Pyhä Hengi heityi Apostoloin piäl. PyhäHengi () on pruazniekkupäivy da sidä pruaznuijah nedälin peräs.

Enzimäine pruazniekan nimi tuli, konzu PyhäHengi heityi Apostoloin piäle, sen heile uskaldi Iisus Hristos, enne hänen nouzendua taivahah.

Pyhän Hengen heityndy  merkiččöy Jumalan Kolminaizuttu: 
 Tuatto, Poigu da Pyhä Hengi. Ainos piemmö mielis tämänmostu malittuu: Pyhä Jumal, Pyhä Vägevy, Pyhä Kuolematoi armasta meidy. Kačo da Vardoiče meidy riähkähizii.
8. ligakuudu

**8. ligakuudu** - 281. vuvven päivy (282. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 84 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1823 **[[Ivan Aksakov]]** — ven’alaine kirjailii, runoilii
* 1892 **[[Marina Cvetajeva]]** — ven’alaine runoilii
* 1931 **[[Julian Sem'onov]]** — nevvostoliiton kirjuttai
* 1949 **[[Sigourney Weaver]]** — amierikkalaine ozuttelii

## Ken kuoli sinä piän
* 1800 **[[Salavat Julajev]]** — baškirien runoilii
1752

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 16. kezäkuudu **[[Salavat Julajev]]** — baškirien runoilii

## Ken kuoli sinä vuon
Lemmekki

**Lemmekki** (, , muinas-gretsien kieles kiännetynny tarkoittau  «hiiren korvua») on yksi- da monivuodine heinykazvi. Kuuluu Buračnikkazien (lat.  Boraginales) pereheh. Monii lemmekin lajiloi kazvatetah dekoratiivizinnu.

## Ulgonägö

Lemmekki ei ole suuri kazvol, sen varzi on varbakas, 10-40 sentii pitky. Kai kukku on ”karvaine” rouno. Lemmeken lehtet kazvetah toine toizele peräh juuri varrespäi. Kukkazet ollah taivahankarvazet keldazien ”silmienke”, toiči rouzovoit libo valgiet.  

## Kukindu

Lemmekki kukkiu oraskuus algajen kezäkuun puolivälissäh. Parembi da hätkembi lemmekki kukkiu pilvežäs kohtas, päivypastos kukinduaigu lyhenöy, kazvi kukkiu sit läs 20 päiviä. 

## Kazvandu

Lemmekkii kazvau Jevroupas, Aazies, Amerikas, Suvi-Afriekas, Avstralies da Uvves Zelandies. Kazvi suvaiččou kostieloi alovehii. Lemmekkii kazvau aholoil, kus on hyvä da uuzi mua. Erähäi lajit, kui suolemmekki, voijah kazvua jogiloin rannoil, suoloin lähäl, ojazien myödäh. 

## Akkiloičus

Eräs lemmekin laji – Myosotis czekanowskii – on akkiloittavannu, se kuuluu Ven’an Federatsien Ruskieh kniigah.

## Käyttö

Rahvahan liečetiijos lemmekkii tässäh käytetäh rohtukazvinnu keuhkoloin taudiloih.
Ruiskukku

**Ruiskukku** (, ) on yksi- da kaksivuodine heinykazvi, kudai kuuluu Astroin pereheh. 

## Ulgonägö

Ruiskukal on oigei varzi, kudai voi kazvua 50-80 sentissäh. Kukkazet voijah olla valgiet, taivahankarvazet, keldazet, rouzovoit, fiolietovoit, sinizet, ruskiet da muzavanruskiet. Net ollah suuret da yksitellen kazvajat. 

## Kukindu

Ruiskukku rubieu kukkimah keviäl da heittäy kukindan sygyzyn puolivälis. 

## Kazvandu

Ruiskukkua kazvau kaikkiel Jevroupas istuteksien välis, semmite ruispeldoloil. Ruiskukku on rikkuheinänny niilöis. 

## Käyttö

Ruiskukan lehtilöi käytetäh mavustehennu konservoičendas da lihasyömizis. Niidy pannah paštietoin da kalbassuloin valmistajes, suolates. Liečetiijos käytetäh sinisty ruiskukkua. Sen kukat ollah kustu vedäjät, higeh iškijät, žuaruu alendajat da hyvät puhalduksien parandamizeh, kudamat on roittu počkien pahua ruandua. Sidä paiči ruiskukkua käytetäh kosmetiekas. Ruiskukkazii nämmii tarkoituksih ruvetah keriämäh heinykuus elokuussah da sit kuivatah.
Afiinat

**Afini** () on Griekan muan piälinnu. Se on Keski-Grecies. Afini on Griekan muan  ekonoumiekku-, kul'tuuru- da haldivolline keskus. Linnu sai oman nimen Afina -viizavuon Jumalattarespäi. 

Afini-linnal on rikas histourii. Klassiekkukavven aigah (V vuozisual enne Iisusan roindua) valdivo oli ylen korgiesti kehitetty.

Afini-linnas elettih filosoufat Sokrat, Platon da Aristotel', kudamat oldih Jevroupan filosoufien alguhpanijoinnu. Tragiekat Eshil, Sofokl da Evripid oldih druaman alguhpanijoinnu. Ennevahnallizes Afini-linnas oli rahvahanvaldu. 

Vuvven 2001 tiedoloin mugah, Afini-linnas eläy kolmas oza kogo Gretsien eläjis -  3 361 806 hengie. Yhtes kvadruattukilometris on  8 160 hengie. Linnan keskuksen korgevus meren pinnan piäl on 20 metrii, linnan alovehes on lagevoloi sego mägilöi.
Kuz’manhattu

**Kuz’manhattu** (, ) on monivuodine kukkii kazvi. Kuuluu Kuz’manhattuloin pereheh. 

## Ulgonägö

Kazvil on ”nelliseinäine” varzi, kudai voi kazvua yhteh metrissäh. Lehtet ollah tazazien reunoinke, kazvetah juuri kazvin varres libo niilöil on lyhyt lehten varzi. Kukkastu on mondu, net kazvetah tukkunah da ollah keldastu värii. 

## Kukindu

Kuzm’anhattu kukkiu kezäkuus-elokuus, sen siemenet kypsetäh syvyskuul-ligakuul.  

## Kazvandu

Kuz’manhattuu kazvau pohjazes muanpuoliškos lauhkien ilmaston ololois, suvialovehis, semmite Välimeren rannikol. Hyvin kazvau aholoil, kuattuloin meččien kohtal, meččyreunoil, kuivil niittylöil. 

## Käyttö

Kuz’manhattuu käytetäh rohtukazvinnu. Kazvis luajittuu juondurohtuu juvvah monih taudiloih. Se ylen hyvin auttau depressielois. Juvvah sidä paskutaudih. Käytetäh sidä suun puhtistajes da igenien voidajes. Kuz’manhattu alendau kibuu da on hyvä alallizih piänkivistyksih. Rahvas sanotah, ku tämä kazvi piästäy 99 tavvis. Pidäy mustua, ku kuz’manhatun hyvät ainehet voijah olla pahaksegi, ku ristikanzal on kuz’manhatun käyttöh kielduo.
Tbiliisi

**Tbiliisi** () on Gruuzien suurin linnu da piälinnu, se on Kura -joven rannal, sie eläy läs 1,1 miljonua hengie. Linnu on perustettu V vuozisual. Sen periä, gu Tbiliisi on Jevroupan da Aazien välil, Kavkuazas puaksuh piettih voinutapahtumii. Linnan rikas histourii nägyy sen arhitektuuras: sie voi nähtä levielöi Rustaveli- da Agmašenebeli -prospektoi da yhtelaigua kaidoi Keskiaijois säilytettylöi Narikkalan pihoi. Vuvven 2016 tiedoloin mugah linnan rahvahan lugumiäry on 1082400 hengie.

Tbiliisi -nimie enzimästy kerdua muanittih IV vuozisual, se merkiccöy ”lämmy rikkinouzemu”.
Zagrebu

**Zagrebu** on Horvatien piälinnu da suurin linnu. Sie on  790 017 eläjiä (2011), pinduala on  641,29 km². Linnu on Dunai -joven sivujovel – Saval (45,815° p.l. da 15,98306° pn.p.). Linnu on Medvednica -mägimassiivan lähäl, kudai on 104 metrii meren pinnan piäl. Zagrebu-linnal on enämbi 900 vuottu.

Zagrebas on mannerilmasto. Kezäl keskilämbötila on 21 gruadussua lämmiä, talvel on 2 gruadussua lämmiä. Aigu on kui Jevroupas, GMT+1.
Dublinu

**Dublinu** on Irlandien piälinnu. Se on Dublinu -piirikunnas (Lenster -muakundu). Dublinu on sit kohtas, kus Liffi -jogi langieu Irlandienmeren Dublinan lahteh. Dublinu on suurin linnu Irlandii -suarel da tazavallas, linnan pinduala on läs 115 km². Se on Irlandienmeren piäportu, muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Linnas on 554,5 tuhattu hengie (2016).

Linnu sai nimen Dubh (mustu)- da Linn (lahti, lambi) -sanas.
Madridu

**Madridu** on Ispuanien piälinnu da suurin linnu. Se on muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Linnas eläy  3,273 miljonua hengie  (2010). Se on Pireneiloin (Iberien) niemimuan keskiozas. Suuren Madridan (sie on mondu linnua) pinduala on 1,2 tuhattu km². Iče Madridan pinduala on 607 km², sie on 21 haldivollistu piirii. Madridas on raudutielöi, juamoi, yksi suurimbis muailman lendoazemois. 

Madridu on merkičykselline kul'tuurukeskus, kudamas on äijy kanzoinvälisty muziedu. Niilöin joukos ollah Muzei Prado, Sofija-kuningattaren taidokeskus, Tissen-Bornemisan Muzei.

## Lähtehet
Riimu

**Riimu** (it. *Roma*) on Itualien piälinnu, Riiman muakunnan da Lacio -alovehen haldivolline keskus da muan suurin linnu. Se sijaiččou lähel Itualien päivänlaskupuolistu rannikkuo, Tiberjoven varres. Riimas eläy läs 2,9 miljounua eläjiä (kylmykuu 2015). Riiman linnan alovehen eläilugu on läs 4,2 miljounua (2015).

Riimas on mondu ylen merkittäviä histouriellistu rakendustu, mostu kui Colosseum libo Kolizei da muailman suurin uskondolline rakendus Pedrinkirikkö. Toizii tundiettuloi kohtii ollah Ispuanien pordahat, Pantheon da Forum Romanum. Riiman histourielline keskučču on Unescon muailmanperindökohtu. Vatikanan linnuvaldivo on iččenäine valdivo Riiman rajoin sydämes.

## Histourii

Riimu, kuduadu kučutah ”iguizekse linnakse”, on läs 3000 vuvven igähine, da sil on pitky histourii Riiman valdukunnan, katolizen kirikön, yhtistynnyön Itualien kuningaskunnan da nygözen Itualien tazavallan piälinnannu vuvves 1870 algajen.

Riimua sežo sanotah ”seiččemel mäil olijakse linnakse”. Enzimäi eländykohtat oldih Palatin -mäil, myöhembi rahvas ruvettih elämäh Kapitolii- da Kvirinal -lähimäil. Äijiä myöhembi rahvas ruvettih elämäh vie n'elläl Riimas olijal mäil.

Riimu on yksi vahnembis muailman linnois, Riiman valdukunnan ennevahnalline piälinnu. Vie antiekkuaijois (III vuozisada jälles Iisusan roindua) Riimua puaksuh sanottih ”Iguizekse linnakse”. Yhtekse enzimäzis nenga sanonuzis ristikanzois oli riimalaine runoilii Al'bii Tibull (I vuozisada enne Iisusan roindua). Riimua sanottih ”iguizekse linnakse” ennevahnallizen sivilizacien häviendän jällesgi.

## Lähtehet
11. ligakuudu

**11. ligakuudu** - 284. vuvven päivy (285. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 81 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat
*  Baškortostuanu — Tazavallan päivy

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän

## Ken kuoli sinä piän
* 2008 **[[Vija Artmane]]** — latvielaine ozuttelii
1929

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 21. elokuudu **[[Vija Artmane]]** — latvielaine ozuttelii

## Ken kuoli sinä vuon
Nukkul

**Nukkul** (, ) on monivuodine libo kaksivuodine heinykazvi, kudai kuuluu Jasnotkovien ()  pereheh. Erähät nukkulan lajit ollah kallehet rohtukazvit. 

## Ulgonägö

Kazvanuon kazvin piduhus on 30-200 sentii. Sen juuri on oigei. Kaikil nukkulan lajiloil on oigei ”nelliseinäine” varzi, toiči se on varbakas. Lehtet kazvetah lehten varres. Alahazet lehtet ollah ylähäzii suurembat, voijah olla 15 sentii pitkät. Kukkazet ollah pienet. 

## Kazvandu

Nukkulua kazvau Jevroupas, Keski-Aazies, Lähäzes Päivännouzus, Siberis. Kazvandupaikoinnu ollah jogiloin rannat, niityt, ahot, tyhjät muakohtat, murdopaikat kodiloin rinnal da raudutiepengeret, jyrkändehet da vahnat hiekanotandupaikat. Nukkul suvaiččou savi-hiekkastu da azoutan rikastu muadu. 

Jevroupas enimälleh kazvau Syväinnukkulua (), kudai tuodih sinne Aaziespäi da juurutettih jälgimäzen tuhanden aigua, ammuzis aijoishäi tiettih sen rohtuominažuzii. Kazvii piädykauti kazvatettih kodiloilluo. Keskiaijan vuozil joga manasteris da yliopistos oldih omat nukkulan istutekset. 

## Kukindu

Nukkul kukkiu kaiken kezän aigua. 

## Rohtukazvi

Kaksi nukkulan lajii – Syväinnukkul (lat. Leonurus cardiaca) da Karvunukkul () – ollah rohtukazvit. Kazvii kerätäh kukindan allus. Kerätes leikatah varren yläpuolet, 30-40 sentii pitkät. Ei pie leikata vaiku enämbiä 5 millimetrii järevyzii varziloi. Kuivattuu nukkulua voibi pidiä ruokos kolmen vuvven aigua. Nukkul on hyvä rauhoitusaineh da sidä käytetäh syväimen da suonien taudiloih.
Pedrinnybly

**Pedrinnybly** (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu Astroin pereheh. 

## Ulgonägö

Pedrinnybly on 50-150 sentii pitky. Sen juuri on pitky, kovattavu, kiemur da oksikas. Varzii kazvis on mondu, net ollah oigiet, ”čuppuloilleh”, varbakkahat yläpuoles, vähäzen karvakkahat libo pal’l’ahat. Lehtet kazvetah toine toizele peräh da ollah pitkäčyt jäičän muodohizet. Kukat kazvetah tukkunah da ollah keldastu värii. Kazvil on omaluaduine haju. 

## Kazvandu

Pedrinnybläžiköt ollah kodiloin rinnal, rikottuloil heinymualoil, čärižikkölöis, raudutiepengeril. 

## Kukindu

Pedrinnybly rubieu kukkimah tossuvuon istutettuu. Se kukkiu heinykuul- syvyskuul. Sen andimet kypsetäh elokuul-syvyskuul. 

## Käyttö
 

Muinazet jegiptalazet, persielazet da gretsielazet käytettih kazvii kuolluzien rungien balzamoičendas. Pedrinnyblän juurilois suajah vihandua mujuu. Erähis mualois kazvin lehtilöi käytetäh syömizien varustandas. Niilöi pannah saluatoin da konservoin majendamizekse, mavukse lik’ouroih da pastoksih. Pohjazet rahvas pandih pedrinnybliä iškiettylöin žiivattoin da elättilöin piäle, ku lihat ei hapattas. 

## Rohtukazvi
 

Pedrinnybly on rohtukazvi. Sen kukkii kerätäh kukindan allus, leikata niilöi pidäy ei enämbiä migu nelliä sentii. Kuivatah kukkazii hyvin tuulatettulois pertilöis libo kuivuandulaittehis, kudamis temperatuuru ei pidäs olla enämbiä 40 gruadussii. Kuivates šeluo kazvii pidäy hil’l’akkazin, ku kukkazet ei pakuttas. Kuivattuloi kukkazii voibi pidiä ruokos kolmen vuvven aigua. Pedrinnybliä käytetäh syöjien hävitändäh, semmite lapsil. Se on hyvä syöndyhimon da syömizensulatuksen parandamizeh, maksan da šuoliston taudiloih, astmah da revmatizmah.
Neisvinogruadu

**Neisvinogruadu** (, ) on monivuodine kazvi, kudai kuuluu vinogruadoin pereheh. Sidä on läs kymmendy eri lajii. Neisvinogruadua äijän kazvau Pohjas-Amierikas da Päivännouzu-Aazies. Ven’al sidä kazvatetah dekoratiivizennu kazvinnu.

## Ulgonägö

Neisvinogruadu on 10-15 metrii pitky liuanu. Sil ollah usat, kudamien vuoh kazvi tartuu karhakkoloih pindoih da eriluaduzih tugiloih. Tuolleh se kazvau yläh da kattau omal varrel da lehtilöil pystyoigieloi pindoi. Kazvin lehtet ollah šuarakkahat, jogahizes lehtes on viizi suurdu lehtivezua. Lehten varzi on 6-8 sentii pitky. Neisvinogruadan kukkazet ollah pienet da kazvetah tukulleh. Kazvin pienet andimet ollah muzavansinisty värii. Net ei olla syödävät. 

## Kazvandu

Neisvinogruadan roindumuannu on Pohjas-Amierikku. Karjalas ylen viluloin talviloin aigah se kylmäy. Se ylen terväh kazvau, mi on hyväkse dai pahakse. Hyvänny puolennu on se, ku lyhyös aijas se kattau suuren pinnan. Toizes puolespäi, ku et ruvenne kaččomah sidä da leikkuamah liigoi vezoi, se kattau kaiken, mih vai puuttunou. 

## Käyttö

Ven’al neisvinogruadua istutetah pystyoigieh vihoittamizeh niškoi. Sen vuoh voibi čomendua aidua, pimendiä avvonastu lebokodastu pihas, vardoija krinčoi, galdarii libo mansardua tuules da vihmas.  Sidä paiči neisvinogruadažikko eistelöy guazoin, pölylöin da liijan hälyn piäzemisty huonuksih da lebokodazih. Räkkikezänny neisvinogruadan vihandu ”hursti” voi vardoija kodii liijas lämbiendäs.
Persudušmanku

**Persudušmanku** (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu jasnotkovien  (lat. Lamiáceae) pereheh da on dušmankoin roduu. Kai dušmankan lajit ollah duuhukkahat, sendäh ku enimis niilöis, persudušmankasgi, on äijy mentolua. Kazvi on kuulužu savunistuttajien keskes da sen kazvatandas rodih kogonaine tevolližus, semmite Ven’an Voronežan da Krasnoduaran alovehel.

## Ulgonägö

Persudušmankal on oigei oksakas juurikko hoikkazien hivuskarvazien juuriloinke. Sen varzi on oigei, 30-100 sentii piduhuttu, ondo, ”nelliseinäine”, varbakas, lehtikäs da pal’l’as libo harvazien lyhyzien karvazienke. Lehtet ollah n’okas terävät, lehten varren kohtas – syväimen muodozet, reunois – terävypiihizet. Kukkazet ollah pienet, valpahanfiolietovoit

## Kazvandu

Persudušmanku suvaiččou märgii da valgieloi kohtii. Istutetah sidä juuriloin palazien vuoh, kudamat ollah 6-10 sentii piduhuttu. Istuttua pidäy aijoi keviäl, muah 7-8 sentii syvevyöle. Voibi istuttuagi ligakuul da kylmykuul. 

## Kukindu

Persudušmanku rubieu kukkimah kezäkuun lopus da kukkiu syvyskuussah. 

## Käyttö

Persudušmankua, ku sen lehtilöis on äijy mentolua, käytetäh liečetiijos da rahvahan liečetiijos, sežo kosmetolougies da pertilöin verestämizes. Mentolua ližätäh monih voidieloih, kudamat avvutetah nahkutaudiloih, pannah sidä hammaspastoih, tuolleh se hävittäy pahan hajun suus. Sidä käytetäh monien syväinrohtuloin valmistajes, se kuuluu myös piäčakkovoidieloih da tiputuksih.

Persudušmankan lehtilöi kerätäh allus kukindua, huondespäiväl kuivan siän aigua. Liečetiijos ližätäh niilöi heinyčuajuloih, kudamat avvutetah vačan da sappitaudiloih, rauhoittumizeh. Sidä paiči persudušmankan lehtilöi da nuorii vezoi käytetäh mavustehennu.
Kodifialku

**Kodifialku** (, ) on yksi- libo kaksivuodine fialkoin pereheh kuului heinykazvi. 

## Ulgonägö

Kodifialkal on hoikku, pystöi kazvai vähäl oksakas juuri. Sen varzi on oksakas, ”kolmeseinäine”, pal’l’as libo vähäzel karvakas, ondo sydämes, 10-45 sentii pitky. Puaksuh juures lähtöy kazvamah mondu oigiedu libo muadu vaste leviejiä vartu. Lehtet kazvetah toine toizele peräh lehtivarres. Kukas on viizi kukanterästy. Ylähäzet kukanteräzet ollah keskimäzii suurembat da ollah muzavanfiolietovoit libo valpahanfiolietovoit. Kaksi keskimästy kukanterästy ollah samua värii libo valpahembat, libo keldazet. Alahaine kukanteräine on valgiettavu. 

## Kazvandu

Kodifialkua kazvau Jevroupas da Aazien lauhkielois alovehis. Muah niškoi kazvi ei ole čirčy, suvaiččou vaiku märgii kohtii. Istutetah sidä siemenil aijoi keviäl muah 1-2 sentin syvevyöle. Kuivan aigua kazvi pidäy valella. 

## Kukindu

Kodifialku rubieu kukkimah kuun peräs orahile mendyy da kukkiu enzimäzih halloissah. 

## Käyttö

Kodifialkua käytetäh rohtukazvinnu. Kerätäh da kuivatah lestittylöi kazvin varzii. Leikatah net kukindan aigua da kuivatah pihal pilvekses libo hyvin tuulatettavas pertis. Kuivattuloi kazviloi voibi pidiä ruokos puolentostu vuvven aigua. Net ollah kustu vedäjät da rygijes logua vedäjät. Kodifialkua istutetahgi dekoratiivizennu kazvinnu.
Cinku

**Cinku** (, merkitäh **Zn**-merkil) on 30. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Cinkan atomnoumer on 30. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, toizes joukos, sivujoukos.
Normaallizis ololois helpo aineh cinku on valpahansinis-valgei rapakko muutosmetallu.

## Histouri

Cinkan da vasken segasulateh oli tuttavu vie ennevahnazes Grecies, Jegiptas, Indies (VII vs), Kitais (XI vs). Vuonnu 1746 germuanilaine A. S. Marggraf sai puhtahan cinkan. Andreas Sigismung tarkah kirjutti omas tutkimustavas, kudaman mugah sit ruvettih valmistamah cinkua. Marggrafua puaksuh sanotah cinkan löydäjänny.

## Nimen keksimine

Liber Mineralium II kniigas Paracel’s enzimästy kerdua mainičči cinkua zincum- libo zinken-sanal. Tämä sana varmah on tulluh germuanien Zinke-sanas, midä merkiččöy «pii» (metallucinkan kristallat ollah nuagloin nägözet).
Gallium

**Gallium** (, merkitäh **Ga**-merkil) on 31. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Galliuman atomnoumer on 31. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 13. joukos. Kuuluu kebjielöin metalloin joukkoh.

Helpo aineh gallium on hobjankarvas-valgei (libo valpahanharmai) rapakko metallu.

## Histouri

D.I.Mendelejev ennusti galliuman olemistu. Vuonnu 1869 kun häi luadi alguainehien hiimiellisty sistiemallisty järjestysty, häi jätti tyhjiä paikkua kolmandeh joukkoh tiedämättömih elementoih niškoi – alumiinien da kremnien analogoih. Hyvin tutkittuloin susieduelementoin ominažuksien pohjal Mendelejev tarkah kuvaili galliuman fiiziellizii da hiimiellizii ominažuksii da ennusti avuamizen tutkimustabua – spektroskopia.

Vuonnu 1875 20. syyskuudu fransielaine tutkii Pol’ Emil’ Lekok de Buabodran sai helpon ainehen galliuman, tutki da nimitti sidä. Galluim latinan kielel on Gallia (Fransii).
Germanium

**Germanium** (, merkitäh **Ge**-merkil) on 32. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Galliuman atomnoumer on 32. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 14. joukos. 
Helpo aineh germanium on harmuanvalgei metallan kiillonke tyypilline puoliprovodniekku.

## Histouri

Vuonnu 1886 germuanilaine hiimiekku avai germaniuman, kun oli tutkinuh argirodittu-mineralua. Elementu sai oman nimen tiedomiehen kodimuan kunnivokse.

Luonnos germanium on sul’fidu- da rauduruvas, läs kaikis silikattois. 

Sidä käytetäh puoliprovodnikannu sähkötehniellizes tevolližukses tranzistorilois da toizis sähkökonehis. Vie germaniumua puaksuh käytetäh kuidu- da infraruskienoptikois.

Germanium on tärgei elementu elävih organizmoih. Sen yhtistehet vie tutkitah.
Erähät yhtistehet ollah myrkyllizii.
Orapihl’ai

**Orapihl’ai** (, ) on korgei tuhjo libo pieni puu, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh. Orapihl’ai on lehtipuu da talvekse sen lehtet pakutah. Orapihl’uadu istutetah dekoratiivizennu da rohtukazvinnu. Sen andimet ollah syödävät.

## Ulgonägö

Orapihl’ai on 3-5 metrii korgevuttu, toiči kai 10-12 metrii. Puaksuh sil on mondu runguo da se kazvau tuhjožikonnu. Orapihl’uan koja on maksankarvaine libo harmai. Oksat ollah lujat, oigiet libo vähäzel kiemurdelijat, harvah kazvetah alahpäi. Monet orapihl’uan lajit ollah ogahakkahat. 

Kazvin lehtet ollah jäičänmuodozet, harvah pyöryžättävät, 1-12 sentii piduhuttu, pal’l’ahat libo vähäzel karvakkahat. Pitkis oksis lehtet ollah suurembat. Sygyzyl orapihl’uan lehtet ollah keldazet, kelduruspakot da purpurnoit. Monil lajiloil net ei muuteta omua värii, pakutah vihandoinnu libo muzavanruskiennu. 
Kukkazet roitah menijän vuvven lyhyzih bokkuoksien n’okkih. Net ollah valgiet, savus kazvajil lajiloil toiči ollah rouzovoit libo ruskiet. Orapihl’uan muarjat ollah pienet, 0,5-4 sentii. Kypsetäh syvyskuul-ligakuul. Net ollah kovazenke. Muarjoin väri rippuu kazvin lajis. Net voijah olla kelduruspakon-keldazet, ruskiet, kirjavankelduruspakot, harvah läs kogonah mustat. 

## Kazvandu

Orapihl’uadu enimyölleh kazvau Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehis, enne kaikkie Pohjas-Amierikas da Jevruazies. Orapihl’ai kazvau yksinäh da luadiu tuhjožikot tuhjoloin keskeh, mečänreunoile, kuattuloin meččien kohtale da aholoile. Muah niškoi kazvi ei ole čirčy, yhtelläh parembi kazvau syvis, ei märris ojitettulois muavägevis mualois. Kazvi hyvin kestäy talviviluloi da suvaiččou valgiedu. 

## Orapihl’uan puu

Orapihl’uan puu on kova da luja, sendäh kazvi voi eliä hätken, 400 vuodessah. Orapihl’uan puudu käytetäh ruadobrujien varziloin da eriluaduzien kodivehkehien luadimizes. 

## Rohtukazvi

Vuozisuas XVI algajen orapihl’uadu käytetäh liečetiijos. Enne sidä nevvottih vaiku paskutaudiloih da dizenterieh. Vuozisuas XIX algajen kukkazis da lehtilöis  keitettyy čuajuu ruvettih juomah veren puhtistamizekse, jo XX vuozisuas kazvin kukkazii da lehtilöi nevvotah syväimen da verisuoniloin taudiloih.
Orapihl’ailiipukku

**Orapihl’ailiipukku** (, ) on liipoilinduine, kudai kuuluu kazviliippoloin (lat. Pieridae) pereheh. Sidä hyvin tutah saduloin istuttajat da kazvattajat. Tämän liipukan toukat ollah fruktu- da muarjukazviloin syöjät Jevruazies da Pohjas-Amierikas. 

## Ulgonägö

Orapihl’ailiipukku on suurehko liipukku, 50-70 millimetrii. Se on valgei, sen sullat ollah mustis junozis – niilöis on ku gruaffine piirros rouno.

(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male dorsal.jpg|*Aporia crataegi* ♂  
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male ventral.jpg|*Aporia crataegi* ♂ △
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ 	
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ △	


## Leviendy

Orapihl’ailiipukku toizih päiväl lendäjih liipukkoih verratunnu ei ole varačču, sidä helpoh voibi ottua käzih. Vikse sendäh Jevroupas sen lugu on ylen äijäl vähennyh. Enne tämä liipukku oli hyvä juablokkupuuloin syöjy, sendäh sidä hävitettih. Monis mualois tämän täh se hävii. Anglies, ezimerkikse, jälgimäzen orapihl’ailiipukan tavattih vuvvennu 1925. 

## Leviendy Karjalas

Karjalas lendäjiä orapihl’ailiipukkua voibi nähtä kezäkuul da heinykuul. Nämmä liipukat puaksuh kerävytäh parviloih niittylöil da silmykaivoloil da rumah imietäh vetty niilöis. Karjalas orapihl’ailiipukku rodivuu da rubieu kehittymäh orapihl’uas, pihl’uas, tuomes. Toukat eletäh joukkoloilleh. Kezän lopus luajitah pezä lehtis, se pyzyy kiini siimoin vuoh. Talvi vietetäh sit da keviäl lähtietäh iäre pezäspäi. Ezmäi  ruvetah syömäh lehtenkandazii, sit lehtii, avavumattomii halvazii, kukkazii. Oraskuun lopus- kezäkuun allus net kuorivutah.