Šahmatat

**Šahmatat** on strateegielline stolakiža, kuduah kižuau kaksi hengie. Heil on 64-kodaine šahmattulaudu, kudual on erikoisšahmattufigurua. Kiža yhtistäy taijon (šahmattukompozicii), tiijon sego sportan elementua. Sen nimi on tulluh persien kielespäi ― šah mat merkiččöy «šah kuoli».

Šahmattoih kižatah sežo kižuajien joukot, toine tostu vastah libo yhty kižuajua vastah. Nengozii kižoi tavan mugah sanotah nevvondukižoikse. Voi olla nengoine kiža, konzu yksi nerokas kižuaju yhtelaigua kižuau monen vastustajan kel (häi kižuau jogahizen kižuajan kel erillizel lavval). Voi olla vie mondu kižavariantua, kudualois ollah standartanvastaizet siännöt, figurat libo lavvan suurus.

## Histourii
Šahmatat on vähimyölleh puolitostu tuhattu vuottu. On äijy versiedy, kudualoin avul sellitelläh kižan kehitysty sego levittämisty. Niilöin joukos ollah Indien, Vizantien da toizet versiet. Šahmatoin roindumuannu pietäh Indiedy, kus VI vuozisual jälles Iisusan roindua kižattih čaturangah, kudai mustutti šahmattoi. Piästyy Indiespäi lähimualoih, čaturanga äijäl muutui. Persies čaturangan jälgeläzekse rodih šatrandž-kiža. IX–X vuozisual šatrandž piäzi Jeurouppah sego Afriekkah. Jeuroupas kiža uvvessah muutui. XV vuozisuakse oldih jo net kižan siännöt, kudamii nygöi sanotah ”klassiekkusiändölöikse”. XIX vuozisual otettih käyttöh net siännöt, kudamien mugah ruvettih pidämäh kanzoinvälizii šahmattukilboi. Vuvves 1886 algajen ruvettih pidämäh muailman šahmattučempionuattoi. Vuonnu 1924 perustettih kanzoinväline šahmattufederacii, kudaman johtol pietäh äijii kanzoinvälizii kilboi.

## Siännöt

### Figuroin alguazemu
Šahmattoih kižatah lavval, kudai on juattu 64 yhtenjyttyizekse kodazekse (8×8). Kodazien pystysriävyt on merkitty latinan kirjaimil a:s h:ssah hurualpäi oigiele, kodazien piduhusriävyt – noumeroil 1–10 alahanpäi yläh. Joga kodaine on merkitty kirjaimel sego noumeral. Kodazet ollah mustat da valgiet, nenga pystys- da piduhusriädylöin rinnalolijat kodazet ollah erivärizet. Lähälolii kodaine kižuajan oigies puolespäi pidäs olla valgei kodaine (niilöile, ket kižatah valgieloil figuroil, tämä kodaine on h1, mustil – a8).

Kižan allus joga kižuajal on 16 šahmattufigurua. Yhten kižuajan figuroi sanotah valgieloikse, toizen – mustikse. Iče kižuajiigi sanotah valgieloikse da mustikse.

Joga kižuajal ollah **koroli**, **korolevnu (duamu)**, kaksi **ladjua**, kaksi **slonua**, kaksi **hebuo** da kaheksa **peškua**. Kižan allus valgieloi figuroi pannah enzimäzen da toizen (peškoi) piduhusriävyn kodazile, mustii – seiččemenden (peškoi) da kaheksanden piduhusriävyn kodazile.

### Siirdotavat

Kižuajat vuorotellen siirretäh figuroi. Enzimäzinny figuroi siirretäh valgiet kižuajat. Kižuaju siirdäy yhty figurua nengozien siändölöin mugah:
kaikkii figuroi, paiči hebuo, voi siirdiä kohtinastu viivua myö, sendäh gi figuran tiele ei sua olla tostu figurua. Vai hebuo voi siirdiä sile kodazele, kudaman iel on toine figuru.

Ei sua siirdiä figurua sile kodazele, kudamal on oma figuru.

Konzu figurua siirretäh kodazele, kudamal on vieras figuru, sit vieras figuru otetah iäre lavvalpäi.
* **Koroli** voi siirdyö yhten kodazen yläh, alah, oigiele, huruale libo viäräh.
* **Korolevnu (duamu)** siirdyy slonan libo ladjan tabah.
* **Slona** voi siirdyö mittuizentah matkan piäh viäräh puoleh.
* **Ladju** kävyy mittuizentah matkan piäh yläh, alah, oigiele, huruale.
* **Hebo** voi liikkuo kaksi kodastu yläh libo alah da sen jälles yksi kodaine oigiele libo huruale; sego yksi kodaine yläh libo alah da sen jälles kaksi kodastu oigiele libo huruale. Hevon siirdotavat erotah toizien figuroin siirdotavois, sendäh gu hebo voi hypätä toizis figurois piäliči. Hebo voi siirdyö sile kodazele, kudai on kogonah kierretty omil libo vierahil figuroil.
* **Pešku** liikkuu yksi kodaine yläh da ei lyö tostu figurua, se voi lyvvä tostu figurua, konzu liikkuu yksi kodaine viäräh puoleh (yläh-oigiele libo yläh-huruale). Kižan allus pešku voi liikkuo kaksi kodastu edehpäi. Konzu pešku siirdyy jälgimäzeh piduhusriädyh (valgieloile tämä on kaheksas riädy, mustile – enzimäine), sit kižuajal pidäy muuttua pešku toizekse samanvärizekse figurakse (pešku ei voi roita korolikse). Ezimerkikse, kižas voi olla nengoine tilandeh: muuttunuh pešku varaittau toizen kižuajan korolii. Konzu tämä muuttunuh pešku piäzöy jälgimäzele piduhusriävyle, sit se koroli kerras puuttuu šahan alazekse.