open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jyškyjärvi

**Jyškyjärvi** () on poselenii da kahten sih kuulujan kylän nimi (Vahnu da Uuzi Jyškyjärvi) Kalevalan kanzallizes piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
Jyskyjärvel oli kaikkiedah 1300 eläjiä, kudamis 2/3 karjalazii.

Jyškyjärvi oli histouriellizesti Arhangel'skoin gubernien kundu Vienan Karjalas Ven'an imperies.
## Nygöine Jyskyjärven poselenii
Jyskyjärven poselenies on kolme kohtua, kus eläy rahvastu: Vanhan Jyskyjärven kylä sego Uvven Jyskyjärven da Kepan pos'olkat.
### Jyškyjärvi
Jyškyjärvi libo **Vahnu Jyškyjärvi** on kunnan haldivolline keskus. Se on sijoitunnuhes Čirkkakemijoven da Kemijoven yhtyikohtas 118 kilometrii piirikeskuksespäi Kalevalaspäi liideheh. Se on perindön mugah rakendettu karjalaine joven varres olii kylä, kuduas taloit on nostettu pitkin joven randua ikkunat randahpäi. Jyskyjärves on vie joven yli srojittuloi rippujii sildoi, kuduat yhtistetäh joven suariloi mandereheh. Jyškyjärven kirikkö on nostettu vuonnu 1998.

Jyškyjärvi kuuluu Vienan runokylien joukkoh. Vuonnu 1905 kyläs oli 107 taloidu da 626 eläjiä. Jyškyjärveh kävyi mondu runokeräjiä 1800-luvul. Enzimäzenny Jyskyjärves vieraili Jaakko Fellman. Elias Lönnrot kävyi kyläh vuonnu 1835. Myöhembä alovehel kerättih ainehistoloi Berner, Genetz, Basilier ja Meriläinen.

### Uuzi Jyškyjärvi
**Uuzi Jyškyjärvi** sijaiččou seiččie kilometrii Vahnas Jyskyjärvespäi päivännouzupuoleh. Se on Kemijoven rannale perustetun raududorogan ymbäri roinnuhes pos'olku. Raududorogua myö piäzöy Suojärveh.

## Jyškyjärven histourielline kundu
Arhangel'skoin gubernien Jyškyjärven kundu sijaičči Čirkkakemijoven vezistöalovehel da sih kuului Nuokkijärven da Kemijoven väline aloveh. Jyškyjärven kunnan kylii oldih Jyškyjärvi (nygöine Vanhu Jyškyjärvi), Suopassalmi, Lukanniemi ja Piismalahti. Vuonnu 1907 kunnas oli 1066 eläjiä, kudamis 1060 oli karjalastu. Jyskyjärven kundu lopetettih vuonnu 1920 da sen aloveh liitettih Uhtuan piirih. Nygöi endizen kunnan alovehtu ollah Jyskyjärven da Borovoin kunnat.

## Aihies muijal
* Jyškyjärvi Vienan runokylät. juminkeko.fi
Jänisjärvi

**Jänisjärvi** (Suuri Jänisjärvi) on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Karjalan tazavallan Sortavalan piiris, se kuuluu Luadogan järvenalah.


Järves on 43 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 1,5 km². Net sijoitutah lähäl randoi, paiči kolmie suardu, kuduat ollah järven keskiozas.


Rannat ollah korgieloi da kivizii, niilöil kazvau havumeččii. Järveh laskeh läs 20 piendy jogie da ojua, ezim. Juuvanjoki, Veljäkanjoki, Sarkajoki, Soanjoki, Leppäoja. Järven suviozaspäi virduau Jänisjoki.


Järven pinduala on 174,9 km², piduhus – 18,2 km, levevys – 15 km, randuviivan piduhus – 98 km. Sen keskisyvys on 11,6 m, syvin kohtu on 57 m.


Järves kazvau kažl’ua, enimyölleh lahtilois. Järves on riäpöidy, siigua, ahvendu, matikkua, haugii, särgii, kiiškoidu.


Järvi jiädyy kylmykuun puolivälis, avavuu oraskuun puolivälis.
Jäiččy

**Jäiččy** on moneh eri tabah käytös olii ristikanzan syömine. Pädevinny da puaksumbah toizii sydävinny ollah kanan jäičät, vaiku kai linduloin jäičät ollah syödävät. Paiči sidä syödävinny ollah erähien reptilieloin jäičät (ezimerkikse čerepuahan).

### Jäičän himielline yhtisteh

### Kanan jäičän syömisarvo
Jäičäs on jäičän valgijaine da žoltušku. Žoltuškas on proteinua, mugai razvua da holesterinua. Jäičän valgijazes on 90% vetty da 10% valgijastu. Jäičän kuoren, valgijazen da žoltuškan massan väli on läs 12:56:32.

### Lajit
Enimyöte syvväh kanan, sorzan da hanhen jäiččii. Syvväh sežo ind'ukan, peldokanan, strausan da toizien linduloin jäiččii.
Erähien kandoin kanat annetah erivärizii jäiččii. Jäičän väri ei vaikuta sen syömisominažuoksih. Ven'al da Amerikas kanan jäičät tavan mugah ollah valgiet da beževoit, Anglies net ollah maksankarvazet.

### Kanan jäičan markirovku
Nygyaigazen Ven'an standartoin mugah markirovku pidäy olla jogahizel jäičäl, kudai on suattu siibikarjanfabrikas. Enzimäine merki markirovkas merkiččöy säilyttämizen aigua:

* Kirjain "D" tarkoittau diettujäiččiä, moizii jäiččii pidäy myvvä seiččemes päiväs.
* Kirjain "C" tarkoittau syömisjäiččiä, kuduadu pidäy myvvä 25 päiväs.
Toine merki markirovkas merkiččöy jäičän kategouriedu. Kategourii rippuu jäičän massas:

* Kolmas kategoutii (3) - 35 - 44,9 g.
* Toine kategourii (2) - 45 - 54,9 g.
* Enzimäine kategourii (1) - 55- 64,9 g.
* Vallittu jäiččy (0) - 65 - 74,9 g.
* Korgein kategourii (B) - 75 g. da enämbi.
Mugai markirovku "CB" pannah jäičile, kudai on syömisjäiččän korgevin kategourii, a "D1" jäičile, kuduat ollah enzimäzen kategourien diettujäiččii.

Kaččomattah kategourieh, jäičän luadijat voijah andua jäičile mieldykiinnittäjiä ominažuttu. Ezimerkikse on olemas jäičät, kudualoil ollah kirkkahat žoltuškat libo kaksi žoltuškua, jäičät, kuduat ollah rikastetut selenal libo jodal.
Jänišpuoli

**Jänišpuoli** () on vahnu karjalaine kylä, Karjalan tazavallan Kondupohjan piirin Jänišpuolen kyläkunnan haldivolline keskus.

Kylä sijoiččou Suunujoven suus, 12 kilometrin piäs Kondupohjaspäi.

Kylä muanittih enzimäzen kerran vuvvennu 1563. Kyläs on keskiškola, kul’tuurutaloi, feršalipunktu, torpukazvastustalovus, žiivatankazvatandukompleksu.

Enne vallankumovustu kyläs oli kirikkö (). Vuvvennu 2008 täs rakendettih kirikkö ().

Jänišpuoles on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.

## Jänišpuolen rahvahan lugumiäry
Jänöi

**Jänöi** on meččyelätti. 

## Leviendy Karjalas
Karjalas jänöit eletäh kaikkiel, yhtelläh enimyölleh suvaijah nuorien kuuzikkoloin reunoi, meččii jogiloilluo, suoloin da niittylöin agjoi. Karjalan suvipuoles jänöidy on enämbi, migu pohjazes.
## Ulgonägö
Jänöi painau nelli-viizi kiluo, sen rungan piduhus on enämbi 50 sentii. Jänöi ylen hyvin maltau juoksendella syviä lundu myöte. Talvel jänöi on kogonah valgei, kezäl sen turki on muzavanruskei. Korvien n’okathäi ollah ainos mustat, händy ylöpuoles on valgei. Jänöi vaihtau turkin kaksi kerdua vuvves: keviäl da sygyzyl.
## Syöndy
Syömizien ečos jänöi on aktiivizembi huondeksel da illal. Talven aigua jänöi enimyölleh syöy lehtipuuloin vezua: huavan, pajun da koivun. Lumettomuon aigah sen syömizenny ollah heinykazvit: šaraheiny, vil’l’ukazvit, imiččy da äijät muut. 
## Kiimuaigu
Jänölöil enzimäine kiimuaigu on kevätkuul. Jänöil rodieu 2-8 poigua, net  rodivutah oraskuul. Emäjänöi imettäy niidy kaikkiedah kymmene päiviä. Tämän jälles jänöi ruvetah syömäh iče. Syvväh net heiniä.
## Lugu Karjalas
Vuozi vuottu jänölöin lugu vaihteleh. Elätin luvun vähenemizeh vaikutetah pedoelätit, semmite ilves da pedolinnut, paha siä da sen periä tartunuot tavvit. 
Vuvven 2014 tiedoloin mugah Karjalas on 87 tuhattu jänöidy.
Kaalamo

**Kaalamo** on Karjalan tazavallan Sortavalan piirin pos’olku. Se on Kaalamon kyläkunnan haldivolline keskus.

Pos’olku sijoiččou 35 kilometrin piäs Sortavalaspäi pohjazeh. Tiäpäi voi piästä Ruskealan mramorukarjierah. Pos’olku sijoittuu 12 kilometrin piäs rajaspäi Suomenke.

## Rahvahan lugumiäry

## Nähtävykset

Pos’olkas on histourien mustomerki – Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Kabo Verde

**Kabo-Verden tazavaldu** on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Se sijaiččou Atlantan meren Vihandas niemes. Vihandan niemen suaristoh kuulutah 10 suurdu da 8 pindy suardu, kuduat sijoitetah Atlantan valdumeren keskiozas päivänlaskuhpäi Senegalaspäi. Virrallizet kielet ollah portugalien kieli da kaboverdianu. Valdivon piälinnu da suurin linnu on Praja. Muan pinduala on 4033 km². Rahvahan lugumiäry on 523 568 hengie.
Kalevala

**Kalevala** on Karjalan da Suomen kanzalliseepossu. Sen on luadinuh Elias Lönnrot, kudai kirjutti mustoh suomelazii da karjalazii rahvahanrunoloi. Lönnrot työnytti runoloin kerävyksen vuvvennu 1828. Häi keräi runoloi Vienaspäi da vähäzen päivännouzu-Suomespäi. Runot on luajittuh kalevalazih runomiärih. Lönnrot on kohendelluh runoloin käzikirjutustu da luadinnuh yhtenäzekse tekstua. Häi on myös kirjuttannuh runoloi iče, gu juondeh olis yhtenäine. Suomenkielizen Kalevalan runot eivät sit ole sit muvvos, gu runonpajattajat saneltih net Lönnrotalle.
Kalevala algau muailman roindumifful. Sen mugah muailma on roinnuh sotkan munaspäi. Kalevala sanelou Kalevalan da Pohjolan rahvahan elämyä. Kerdomuksessa on monii piähengilölöi, tärgevin heis on Väinämöine. Kalevalan yksi kuulužimis kerdomuksis on sammon kiskondu Pohjolaspäi. Tevos piättyö hristianskoin uskon tulendah.
Merja Leppälahten mugah Kalevalal on olluh suuri merkičys suomalazen kanzallistunnon luadijandas. Se on vaikuttanuh äijäl taidoh da tiedoh. Leppälahten mugah tevos vaikuttau ainos vie nygysuomalazen ristikanzan duumaičendah, sežo niilöin, kudamat nikonzu ei lugiettu Kalevalua.

## Histourii

### Kalevalan runoloin kerävys da ilmahpiäständy
Suomelazet kiinnitettih mieldy vahnoin rahvahanrunoloin kerävykseh 1800-luvul. Tävelleh Turun Akatemian professoru Henrik Gabriel Porthan da hänen opastui Christfried Ganander kerättih kalevalastu sanastuo *Mythologia Fennica* -tevokseh jo 1700-luvul. Kajaanin alovehen douhturi Elias Lönnrot kierdi Vienan Karjalan alovehil keriämäs vahnoi runoloi. Lönnrot kierdi sežo Suomes, enne kaikkie päivännouzu-Suomes.

## Kalevalan kiännökset

Kalevala on kiännetty monile kielile. Ezmäzekse se kiännettih ruočikse vuvvennu 1841. Frantsien kielele se kiännettih 1845, ven’akse 1847, germuanikse 1852, vengriekse 1971, angliekse 1868 da eestikse 1891. Hos suomenkieline Kalevala perustuu karjalakse pajatettuloih rahvahanrunoloih, ga meni äijy vuottu, kuni Kalevalua ei piästetty ilmah karjalakse.

Karjalan Kielen Seuru piästi ilmah Kalevalan livvikse vuvvennu 2009. Kiännöksen on luadinuh Zinaida Dubinina. Varsinaiskarjalakse tevoksen kiändi Raisa Remšujeva, da se piästettih ilmah vuvvennu 2015. Kalevalasta on luajittuh sežo lastenkniigu *Koirien kalevala* vienankarjalakse vuvvennu 2010.

## Lähtehet
Kalevala (pos'olku)

**Uhtua** libo **Kalevala** (vuodeh 1963 asti Ухта, *Uhta*) on Ven'n paikallizen hallindon mugahine poselenii da linnanjyttyine pos'olku Keski-Kuittijärven pohjassrannal Karjalan tazavallas Ven'an Federatsies. Vuvven 2010 laskendan mugah Kalevalas eli 4529 ristikanzua da poselenies kaikkiedah 4840.

Kalevala on Kalevalan kanzallizen piirin hallindokeskus. Piiris kaikkiedah eläy 8321 ristikanzua (vuvven 2010 laskendu). Alovehen toizii suurembii kylii ollah Jyškyjärvi da Luusalmi.

Kalevalas on nostettu mustomerki, kudai on gu vuozisuan pedäjän rungo, kuduan al legendan mugah vuozinnu 1830:t Elias Lönnrot kirjutti runoloi, pidoloin pajoloi da starinoi, kuduat jällespäi pandih Kalevala-eepossan pohjakse.
Kalevalan päivy

**Kalevalan päivy** (, , ) - karjalan da suomen Kalevala-kanzalliseeposan kunnivokse pietty pruazniekku. Pietäh 28. tuhukuudu. 

## Histourii

Kalevala on karjalan da suomen kanzalliseepossu, yksi muailman kulužimmis eeposois. Rahvas ruvettih pidämäh pruazniekkua, sendäh gu suomelazile da karjalazile Kalevala on ylen tärgei kul’tuurutevos. Enzimäine Kalevan päivy oli pietty vuvvennu 1860.

1920-luvul Kalevalan päivy ruvettih pidämäh suomen flavun päiväs 28. tuhukuudu. 28 tuhukuudu vuvven 1978 algajen suomen haldivon käskyn mugah Kalevalan päivy on suomen da karjalan kul’tuuran pruazniekku.

## Pruazniekan pidämine

Tänä piän Suomes da Karjalas joga vuottu pietäh Kalevalan karnavualu: pihal rahvas kävelläh kost’umois, pietäh teatruozutelmat eeposan mugah da muuzikualline pajomarafonu. 

## Viittehet

* Kalevalan päivän pidämizen Karjalas histourii

## Lähtehet

'
Kalii

**Kalii** Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on enzimäzen joukon nelländen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 19. Sidä merkitäh **K** (). Prostoi aineh kalii on pehmei metallu. Sen väri on valgei da hobjankarvaine.

Luonnos kalii löydyy vaigu yhtestehis muuloinke alguainehienke, ezim., merivies da monilois minerualois.

## Nimen histourii da alguperä

Kalien yhtistehii käytetäh muinazis aijois algajen. 
19. kylmykuudu vuonnu 1807 anglielaine hiimiekku Devi ilmoitti kalien eroittumizes da kuččui sen ”potasiekse” (lat. potasium, tädä nimie nygöigi käytetäh anglien, frantsien, ispuanien, portugalien da pol’šan kielilöis). Vuonnu 1809 L. V. Gil’bert tariči nimen ”kalii” (lat. kalium). Tämä nimi tuli germuanien kieleh, sit Pohjas- da Päivännouzu-Jevroupan moniloih kielilöih (ezim. ven’an kieleh) da ”voitti” merkin valličukses (K).
Kal’cii

**Kal’cii** Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on toizen joukon nelländen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 20. Sidä merkitäh **Ca** (). Prostoi aineh kal’cii on pehmei metallu. Sen väri on valgei da hobjankarvaine.

## Nimen histourii da alguperä

Alguainehen nimi tuli latinan sanaspäi ”calx”, kudai merkiččöy izv’oskua da pehmiedy kivie. Tädä nimie tariči anglielaine hiimiekku Hemfri Devi.
Kal’cien yhtistehii, izvestikivie, mramorua da gipsua (sežo izv’oskua, kudai on izvestikiven poltamizen tuoteh), käytetäh srojimizes jo ylen kodvan. XVIII-vuozisuan loppussah hiimiekat duumaijah, gu izv’osku on prostoi alguaineh. Vuonnu 1789 A. Lavuazje arbai sen yhtysalguainehennu. 

## Löydö luonnos

Kal’cii välläs muvvos ei lövvy luonnos. Sidä on äijy muankuores: se on 5. sijal kislorodan, kremnien, al’umiinien da ravvan jälles. Merivies kal’ciedu on 400 mg/l.
Kairo

**Kairo** (, al-Qāhira) on Jegiptan piälinnu. Se sijaiččou Niilan päivännouzurannal Pohjois-Jegiptas. Vahnu Kairo sijaiččou joven päivännouzus. Tämä linnan oza on hyvin eriluaduine. Päivylaskus Kairos sijoitetah haldivollizet taloit da nygyaigazet rakendukset. Päivännouzus ozas on äijy vahnua rakendustu da piäbuašn’u.

Linnu kazvau päivänlaskuh päi. Päivylaskus on muatalovusalovehet, kuduat liitytäh Nilah. Täsgi sijoitetah leviet kävelykujat da puistot. 

Kairos Nilan keskel sijaiččou suari Roda, kudual on muan vahnimat isluamilazet rakendukset, dvorču Manial, Kairon yliopiston gospitali da Gezira-nimine suari, kudual on posol’stvat da ulgomualazien kompuanien ezitystöt da nygyaigazet rakendukset.
Linnan rahvahien lugumiäry on läs 8 miljonua hengie, da se lugu ainos kazvau. Rahvas kylis muuttuu linnoih - Kairoh da sen lähizih suurih linnoih. Kiros on hyvin kehitetty turizmu. Suuri Kairo on Jegiptan turizman keskus. Kogo muailmas tundietut jegiptalazet piramidat sijoitetah Kairon linnanymbäristön lounuas Gizan reunal. 

Kairo on yksi Lähizen Päivännouzun ruadokeskuksis. Täs sijaiččou läs kolmas oza Jegiptan tevolližuslaitoksis. Piäalat ollah metallan muokkamine, tsementu- da poligruafinetevolližus, pertilomun, jallaččiloin, tabakoin da tekstiil’an valmistamine.
Kalačiirakko

**Kalačiirakko** (*Sterna hirundo*) on čiirakkoloin heimoh kuului lindu.

## Karjalankieline nimi

Karjalan kieles tunnetah sana *čiirakko*, kudamal voijah tarkoittua kalačiirakkuo libo lapinčiirakkuo (*Sterna paradisae*). Linnun tarkembi karjalankieline nimi on täh artikkelih niškoi kiännetty suomenkielizes sanaspäi *kalatiira*.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 34–37&nbsp;cm
**Siibien agjuväli:** 70–80&nbsp;cm
**Paino:** 100-145 g

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)

## Lähtiet
Kambodža

**Kambodžan kuningaskundu** - valdivo Liideh-Aazies. Se sijaiččou Indokitain niemimual. Piälinnu on Pnompen’. 

Muan pinduala on 181 000 km². Rahvahan lugumiäry on 15 miljonua hengie (80% rahvastu on khmerat). Vuvves 1993 algajen Kambodža on konstitutsielline monarkia, valdivon piämies on kuningas. Kambodža rajoittuu Vietnamanke päivännouzus, Laosanke pohjazes, Thaimuan luodehes.
Kamerun

**Kamerun**, virrallizesti **Kamerunan tazavaldu** on valdivo Keski-Afriekan päivänlaskus. Lounuas se rajoittuu Atlantan meren Bonni-lahtenke. luodehes se rajoittuu Nigerienke, pohjazes da koillizes Čadanke, päivännouzus Keski-Afriekan Tazavaldanke, suves Gabonanke, Kongon Tazavaldanke da Ekvuatouriellizen Gvineinke. Virrallizet kielet ollah frantsien da anglien kielet. Piälinnu on Jaunde. Suurimat linnat ollah Jaunde da Duala. Muan pinduala on 475 442&nbsp;km². Rahvahan lugumiäry on 20 549 221 hengie.
Kandopaikku

**Kandopaikku** (libo **slingu**) on kangas, paikku, lapsien kandamizeh niškoi.

Kandopaikkoi on käytetty äijis kul'tuurois jo vuozisadoi.

Paikkoi on eriluaduzii: yhtes kangaspalas azuttuloi (trikohizii da kuvottuloi paikkoi) libo, sanommo, nellikköpaikkoi, kudamis on nellikköpanielu da sih ommellut hiihnat. Toizis nellikköpaikois hiihnat ollah kaijat (mei-tai), toizis leviet (wrap-tai). Nämmis hiihnat pidäy siduo. Toizis nellikköpaikois voibi olla laput, kudamis suau hiihnoi kingiettiä (ring-tai).

## Aiheesta muualla

* Kantoliinayhdistys - tieduo suomekse.
Kannates

**Kannates** () on hapattu maidotuoteh, kuduadu luajitah sliuhkois da hapatukses. Sen razvus on 10 – 58%. Kannates on hapannuot sliuhkat. 
Kannates on frantsien da slavjuanoin perindölline syömine. Nygyaijas tämä tuoteh on tundiettu monis mualois, sendäh gu luadie kannatestu on ylen kebjei. Sidä käytetäh ei vaigu einehtavarois, ga vie omaluaduzis nuamutuottehis.
## Levittämine da nimistö
Kannatestu pietäh ven’alazen, ukrainalazen da valgoven’alazen perindöllizen tuottehennu. Kannates on hyvin tundiettu päivännouzupuolen Jevroupan mualoisgi (Litvas, Latvias, Viros), endizis päivännouzupuolizes Germuanies, Vengries, Rumiinies da Moldavias, endizen Jugoslavien mualois, sego Suomes, frantsien sliuhkoin samanverdu. 
Frantsien sliuhkat libo kannatesvuahti-freš luajitah pasterizoittulois sliuhkois. Normandies sidä liħätäh kal’vadossah da luajitah painin kalah, midijoih da lambahanlihah näh; Luaran alangos sidä käytetäh liħättehenny. Puaksuh tuottehet smetana da crème fraîche - nimienke ollah yhtel pualičal da ollah luajittu yhtel yhtymäl. Puaksuh voi nähtä molemmat nimitykset yhtes pakuičukses. 
## Kannates kulinuaries
Päivännouzujevrouppalazes (ven’alazes, ukrainalazes da valgoven’alazes) syömizes kannates on enzimäzih syömizih tundiettuvin painin (ščih, borščih, sol’ankah, okroškah, rassol’niekkah dmi.), val’l’oloile, olan’n’oile, pel’menilöile, täytettylöile pippurilole. Hyvä syömine on keitettu nuori kartohku kannateksen da ukropan kel.
Puaksuh kannatestu käytetäh lihan da kazvoksien haudomizes. Ylen tundietut ollah karasit kannatekses, kannatekses ћuaritut ahvenat da havvit, sienet kannatekses – syömizet. 
Kannatestu liħätäh saluattoih (enne kaikkie vereksis kazvoksis luajittulois), sidä käytetäh perindöllizis ven’alazis syömizis majoniezasgi tuači: oliv’jes (on tundiettu kui «ven’alaine saluattu»), libo seldi turkin al – saluatas. Kannatestu liħätäh tahtahah, luajitah kannatesvoidu tortih näh. Puaksuh sidä pannah pudingoih da pastoksih. Tavalline jälgisyömine on kannates zuaharinke; kannatestu liħätäh ruahtoh da syvväh sidä pastettuloin juablokkoinke. 
## Kannateksen luadimine
Enne, konzu ristikanzu vie ei luadinnuh separatorua (konehtu, kuduan avul voi jagua tuottehen ozii), kannatestu luajittih nenga: hapannuol maijol otettih yläkerros da piettih se viluččazes paikas. 
Nygöi maido enzin separoijah (juatah sliuhkoikse da razvattomakse maijokse). Sit sliuhkoi normalizoijah (tämän processan avul luajitah pädeviä sliuhkoin razvuttu). 
Sit sliuhkat pasterizoijah, da liħätäh hapatustu. Konzu sliuhkat ollah happannuot, sidä vilustetah 8&nbsp;°C:säh da jätetäh kypsenemäh sutkoikse. Tämän jälgeh kannates on valmis.
Kanuadanhanhi

**Kanuadanhanhi** (*Branta canadensis*) on lindu.

## Kogo da nägö

**Piduhus:** 90-105 cm
**Siibien agjuväli:** 160-185 cm
**Paino:** 2-6 kg

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)
* Suomen lintuatlas (suomekse)
Kapušta

Kapušta (livvikse "kalan otettavu", ven’akse – ”ribolovka”) on kalan otettavu. Se on suuri luzikku libo labjaine rouno. Sil on pitky varzi da sih luzikkah on vältämättäh luajittu loukko.
## Tarkoitus
Karjalazet ollah kalamuagarit. Keitetäh kalarokkua puaksuh. Kalat da liemet hyö syvväh erikseh. Ezmäi särvetäh liendy, sit äski ruvetah sellittämäh kaloi. Kapuštan vuoh otetah kalat kalarokas, valutetah kalaliemi sen loukospäi. Syvvä otettuloi, kuivembii kaloi on äijiä parembi.
## Uskomukset
Kalat pannah juodah da niilöin piäle ripoitetah suolua, ku tuliel aigua puuttus hyvin kalua. Sit ku karjalazet syödih kalua liemen syödyy sanou karjalaine sananpolvi: ”Ei kaloi liemeh jätetä”.
Kapšoilu

**Kapšoilu** on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Anuksen linnukundah.

Se sijoittuu Anuksenjoven rannal.

## Kapšoilan rahvahan lugumiäry
Karassu

**Karassu** libo **karassi** (*Carassius carassius*) on särgikaloin heimoh kuului kala.

## Teemas muijal

* Luontoportti (suomekse)

## Lähtiet
Karhumägi

**Karhumägi** (ven. Медвежьегорск (*Medvežjegorsk*), suom. *Karhumäki*) on linnu (vuvves 1938 algajen) Ven’al, Karjalan tazavallas. Se on Karhumäin piirin hallindolline keskus.

## Nimi

1938 vuodessah eländykohtua kučuttih ”*Medvežja Gora*”, a raudutieazetuskohtua kučutah muga nygöigi.

## Muantiijolline olopaikku
 
Karhumägi sijoittuu Oniegan järven rannal, 152&nbsp;km Petroskoispäi pohjazeh, Karjalan tazavallan keskiozas, Suuren lahten (*Bol’šaja guba*) luodehel, Kumsan da Vičkan jovensuulois. Linnan ymbäri ollah čomat kallivot da čuuruvuarat, kudamil kazvetah havumečät.

## Ilmasto

* Vuvven keskilämbötila on 2,2&nbsp;°C.
* Ilman kostevus on 79,9%.
* Tuulen keskivauhti on 1,6&nbsp;m/s.

Pakkaskuun keskilämbötila Karhumäis 1961–1990 vuoziloin norman mugah on -13 astettu, uvven norman mugah se on -10,6 astettu. Kezäl vähän aigua ollah valgiet yöt.

## Histourii

Vuonnu 1914 Ven’an valdukundu yhtyi Enzimäzeh muailman voinah. Pidi rakendua raududorogua Barentsan meren jiädymättömile lahtile. Vuonnu 1915 allettih rakendua Murmanskan portua Kol’skois lahtes, kaksi piendy portua Kemis da Sorokas da vie raududorogua, kudamal pidi yhtistiä Romanov-na-Murmane Petrogradanke.

*Medvežja Gora* –azetuskohtu nostettih Oniegan järven rannal, kudamal ei eletty rahvahat. Azetuskohtan lähäl rakendettih samannimine pos’olku. Vuonnu 1915 järven rannal rakendettih pristani. Rakendusainehet raududorogah niškoi ruvettih tuomah viel Petrogradaspäi *Medvežja Gora* –eländykohtah.

Vuonnu 1916 arhitektoran R.M. Gaben projektan mugah rakendettih puuvokzualu šatrovoin levonke da špil’anke. Tämä vokzualu säilyi täh aigassah pieniloin uvvistandoinke. Kylmykuus vuonnu 1916 lähtiettih enzimäzet junat. Täh aigah azetuskohtan lähäl eli jo 300 ristikanzua kahtes pos’olkas – Zaharjevskois da Železnodorožnois. Tämä azetuskohtu oli Povenetskoin ujezdan alovehel.

Vuonnu 1930 nevvostovaldu käski rakendamah Belomorskan-Baltien kanualan. Srojun da Belomorskan-Baltien luagerin (*BelBaltLag*) hallindolline keskus oli *Medvežja Gora* –azetuskohtu da pos’olku sen lähäl. Kanualu pandih käyttöh 2. elokuudu vuonna 1933.

Karhumäis oldih nahkan pieksändy- da kengien ombeluzavodat. Kombinuattu muokkai puudu 12 piloruamas, luajittih puusepän valmistehet da pertilomut.

Vuonna 1938 ruadopos’olku *Medvežja Gora* sai linnan stuatusan *Medvežjegorsk*-nimenke.
## Nähtävykset

* raudutievokzualu, 1916 (arhitektoru on R.M. Gabe);
* Belomorskan-Baltien kanualan haldivon kodi, 1934;
* Sovetskoin-Suomelazen voinan aijan (1941–1944) suomelaine lujitusaloveh. Puolistuslaittehet säilyttih Lysuha-mäil;
* peštšerat;
* koski Vička-jovel;
* Mustokalmisto ”Sandarmoh” – kohtu, kus ammuttih repressien aijan (1937–1940) ristikanzoi.
Kanzalline teatru (Petroskoi)

**Petroskoin kanzalline teatru** on vuvvennu 1932 perustettu ainavo suomenkieline teatru Ven’al. Teatran johtajannu on Irina Šumskaja.

## Endizet nimet

* 1932 pakkaskuus 1932 ligakuussah – Karjalan Kanzalline druamuteatru

* 1932-1950 – Valdivon suomelaine druamuteatru

* 1950-1956 – Valdivon karjalas-suomelaine druamuteatru

* 1956-1990 – Valdivon suomelaine druamuteatru

* 1991 talvikuus algajen – Petroskoin Kanzalline teatru

## Repertuaru
Teatras on ozutelmii suurel ozuttamol (300 kačondusijua) da pienel ozuttamol (60 sijua). Ohjelmistoh kuuluu suomelazii da ven’alazii, sežo toizien mualoin ozutelmii. Ozutelmii on suomen, karjalan da ven’an kielel. Suomenkielizis da karjalankielizis ozutelmis taritah ven’ankieline sinhronikiännös kuulokkehien avul.

## Vierailijat
Puaksuh teatras on ozuttelumatkas suomelazii teatruohjuajii, moizii kui Paavo Liski da Kaisa Korhonen da sie on ruadanuh äijän suomelastu ozuttelijua, heijän luvus Marko Tiusanen. Suomeh muuttanuzii teatran ozuttelijoi ollah Pauli Rinne da Jevgeni Haukka. Teatru äijy kerdua oli ozuttelumatkas Suomes.

## Sijaičendu
Teatru sijaiččou Petroskoin keskučas, Kirovin lagevol adressil Karl Marxin uuličču 19. Samas rakendukses sijaiččou tyttiteatru da Parižanka-koufeilu.
Tyttiteatran levol ollah raudučomendukset, kuduat ollah ylen tutut petroskolazile.

## Johtajat da nygytilandeh
Teatran johtajannu oli 2004-2010 Sergei Pronin. Vuvvennu 2010 teatral algoi jygei vaihe, konzu johtai Sergei Pronin oli työnnetty iäre. Se kuhkutti lähtemäh iäre merkiččijöi ozuttelijoi, kui Vieno Kettunen da Pekka Mikshijev, da muutgi ozuttelijat lähtiettih iäre. Uskottih, gu suomenkieline ohjelmisto on varavos, konzu uvvekse johtajakse pandih Arvid Zelandan. Ven’ankielizele Luova paja-ryhmäle annettih käyttöh kolmasoza aijas, da ohjelmistos otettih iäre kai suomenkielizet ozutelmat. Yhtelläh terväh Zeland kiändyi omah vahnah ruadoh, da heinäkuus 2011 johtajakse tuli enne sidä varajohtajannu olii Irina Shumskaja. Suomenkielizet ozutelmat jatkutah. Tilandehen kohendemizele avvutti silloi kul’tuuruministrannu olii Jelena Bogdanova, kudai pagizou suomekse da karjalakse.
Kanuadu

**Kanuadu** (; ) on valdivo Pohjas-Amerikas. Tämä on toizekse suurin valdivo muailmas. Sen randoi huuhtellah Atlantizen, Tyynimerien da Jiävaldumerien viet. Suves da luodehes Kanuadu rajoittuu AYV:n kel, koillizes ollah merirajat Danienke da päivännouzus Frantsienke. 
Muan pinduala on 10 991 km². Rahvahan lugumiäry on 2 930 050 hengie (2014). Piälinnu on Ottava. Virallizet kielet ollah anglien da frantsien.

* King Charles III
* Mary Simon
* Mark Carney
Karielan Šana

**Karielan Šana** on vuvves 1996 algajen ilmahpiästetty tverinkarjalaizien lehti. Lehtes on kirjutustu kui tverinkarjalakse mugaže ven'akse da suomekse.

## Aihies muijal
* https://web.archive.org/web/20160215125554/http://tverinkarielat.ru/catalogue/id/88
* https://web.archive.org/web/20110621002243/http://www.tverlib.ru/karel/sana/sana.htm

## Lähtehet
Karjal

**Karjal** (, , , veps. *Karjal*) on histouriellis-muantiijolline aloveh Ven'al (Karjalan tazavaldu) da Päivännouzu-Suomes. Karjalah kuuluu Karjalan tazavaldu da Karjalankannas Ven'al sego Pohjas-Karjalan ja Suvi-Karjalan muakunnat Suomes.
Karjalaine lapsienkirjalližus

**Karjalaine lapsienkirjalližus** rubei kehittymäh vaste 1990-luvul. Äijät karjalakse kirjuttajat kirjutettih da kirjutetah kui lapsile, mugagi aiguzile.

Paavo Lukinan tuotando kuuluu enimite lapsien kirjalližuoh. Häi oli ruvennuh runoilemah jo nuorennu brihačunnu enne voinua. Vuvvennu 1981 häi julgai runojelman *Tuhkimus. Sanelemistu karjalan livvin kielel.* Lukinan kuolendan jälgeh piäzi ilmah vie kaksi hänen runokniigua lapsile: *Mindäh kägöi kukkuu* (1990) da *Iče minä* (1996).

Zinaida Dubininan runoloi oli jullattu ezmäi Punalipus, sit enimite Oma Mua -lehtes. Lapsile tarkoitettu runokirju *Silmükaivoine* piäzi ilmah vuvvennu 1995. *Valgei koivikko* (2003) -kniigah kuuluu aijemba lehtistös jullattuu runuo. Runoloin ližäkse häi on kirjutannuh ezim. kerdomuksii, kiändänyh livvinkarjalakse ven’an- da suomenkielizii runoloi, Uvven Sanan (2003) da Kalevalan (2009). Hänen kirjutuksii on kerätty kirjah *Kirjutukset*, kudai piäzi ilmah vuvvennu 2013.

Natalja Sinitskaja on kiändänyh Tove Janssonan Muumi-kirjoi: *Tiedoiniekan hattu* piäzi ilmah vuvvennu 2009, *Varattavu Iivananpäivy* – 2010, *Muumitatan mustelmat* – 2012, *Muumipeigoi da händytiähti* – 2013, *Kumman talvi* – 2014 da *Muumitata da Meri* – 2015.

Vuvvennu 2011 piäzi ilmah Mikko Kuisminan da Maria Kähärin *Niina Nieglikon sygyzy*, vuvvennu 2013 Maria Kähärin kirju *Milan perehen päivy* da Olga Ognevan da Aleksei Konkan toimitettu *Pyhät da arret – Karjalaine rahvahankalendari* da 2014 Olga Ognevan toimitettu *Kumalikko* sego Jelena Filippovan lapsien opastundukniigu *Sanalipas*. Ližäksi oli jullattu erähii tevoksii, kudualoin ainehisto kuuluu Karjalan Kielen Seuran organizuittuloih kirjutuskilboih.

## Lähtehet
* Karjalankieline kirjalližus. Karjalan Sivistysseuran verkosivut. Viitattu 9.12.2015.
Karjalan Kielen Kodi

**Karjalan Kielen Kodi** - yhtistys on pandu alguh Vieljärvel ligakuus 2012. Yhtistyksen piäruavonnu on karjalan kielen kehitändy da Vieljärven eläjien elaijan kohendamine. Vieljärven munitsipalitietas eläy läs 2000 hengie.
Yhtistys piätti suaha oman Karjalan kielen koin Vieljärvele. Ezmäi tahtottih kohendua vahnan päivykoin, da se ozuttihes ylen pahakse. Kezäl 2013 yhtistyksen rahvas omal aijal riičittih vahnan päivykoin Vieljärvel, azuttih muaruavot, sygyzyl pandih aluzimet. Koin srojindu on zavodittu 9.12.2013. Koin srojindah niškoi yhtistys keriäy den´goi. Suurin vuitti den´gois on rahvahan den´goi. 
Vuvven 2015 allus Kodih suadih kaksi perttie lämmäkse. Talvel-keviäl 2015 Karjalan kielen kois ruadoi 4 kerhuo. Oma teatrugruuppu on luadinuh jo kaksi ozutelmua puoles vuvves. 
Sygyzyl 2015 Karjalan kielen kodi rubieu ruadamah joga päiviä. Piätavoiteh on kehittiä karjalan kielen maltandua kaikkien ruadoloin kauti. 
	
## Ulgopuolizet linkit
* Viralline sivusto
* Joukko VKontakte -sivustol
Karjalaine perti

**Karjalaine perti** on karjalazen kul'tuuran muzei Petroskois. Se on Karjalan tazavallan Lapsien da nuorižon turizmukeskukses Tolstoin pihal, 4. 
## Perustandu
Sen perustanduvuozi on 1994. Sih aigah semmozii pertilöi Karjalas onnuako ni olluh ei. Oldih školis voinan urholoile omistetut pertit, oldih omat pienet muzeit. Ga net ei oldu etnogruaffizet. Petroskoin karjalaine perti, suau sidä sanuo karjalazekse gorničaksegi, rodih moine enzimäine. 
## Syväinpuoli
Karjalaine perti on luajittu karjalazen XIX vuozisuan lopun-XX vuozisuan allun pertin tabah. Sydämes kai on puus, seinii nareko mustendettih, ku oldas ku vahnas talois. On pertis ruskei čuppu, naizien da miehien puolet, päčči da kai midä pidäy olla karjalazes talois. 
## Vehkehistö
Pertis on enämbi 500 eksponuattua da saman verran pertih niškoi luajittuu uuttu vehkehty da makiettua. Perti piädykauti luajittih moine, kudamas suas kai ottua kädeh da käyttiä tarbehen mugah. Ollou ku kangaspuut, ga sil kuvotah. Ollou kuožali, sil kezrätäh. Ollou huuhmar – survotah. Karjalaine perti pidäy pertinny olla, ei muzeinnu, kus eksponuatat ollah st’oklien tagan, lujoitetah pertin ruadajat.
## Enzimäine vehkeh
Enzimäine vehkeh oli tuodu karjalazes Kinnermän kyläspäi. Turizmukeskukses, vie karjalastu pertii enne, ainos käydih lapsienke karjalazih kylih. Käydih huogavopäivinny da lomien aigah. Toiči nedäliluguh elettih kylis. Niilöis Petroskoih tuodih kaikenmostu vahnua veššii. Erähät iče löyttih, ku oldih pädemättömät, erähät annettih rahvas. 
Enzimäzii moizii löyttylöi vehkehii oli tuohes luajittu komšaine luzikkoih niškoi. Ezmäi ni ovvostettu ei, mih niškoi se pädöy. Ga rahvas nevvottih. Se komšaine pidi vie hyvin pestä, ku kai oli muas da saves. Se komšu oli tuodu Kinnermälpäi, nenga matku sinne da sie löytty vahnu vešši roittih tulien karjalazen pertin alustakse. 
## Ekskursiet
Karjalazen pertis pietäh ekskursieloi, luajitah pruazniekkoi, pietäh kursiloi opastajih niškoi. Rahvastu  tulou Karjalan eri čuppulois da sen ulgopuolelpäigi. Konzu perti rubei ruadamah, oli yksi ainavo ekskursii karjalastu taloidu myöte. Tänäpäi on jo kaksikymmen viizi eri ekskursiedu.
## Tutkimusruado
Pertin ruadajat kävväh tutkimusmatkoih da iče tutkitah vahnua karjalazien kul’tuurua da perindölöi. Irina Polevaja da Jelena Kononova vuvvennu 2010 jullattih kirju ”Died’oin perindö”, kudai on karjalazis perindölöis da tavois. Kirjas varzinazien tiedoloin ližäkse on kaikenjyttymiä kižua da sanaristikkyö omien tiedoloin tarkastamizekse.
Karjalan Rahvahan Liitto

**Karjalan Rahvahan Liitto** () on Karjalan paikalline yhteiskunnalline kanzallisjärjestö, kudai säilyttäy da kehittäy karjalazien kul'tuurua da kieldy. KRL ruadau Karjalan tazavallas da on yhtevyksis karjalazien kul'tuurujärjestölöin kel.

## Histouri

Petroskois vuvvennu 1989, 25. oraskuudu Karjalazet: etnossu, kieli, kul'tuuru, talovus, probliemat da kehittämine -tiijollispraktikkallizen konferensien ruavon aigah oli perustettu Karjalan kul'tuuran järjestö, kudai sit nimitettih Karjalan Rahvahan Liitokse. Vuvvennu 1989 järjestö oli registriiruittu.

## Tavoittehet

* Karjalan kielen da karjalazien perindöllizen kul'tuuran säilyttämine da kehittämine.
* Tazavallan kandurahvahan perindölöin da kielen kunnivoičuksen kazvatus.
* Karjalan etnosan mennyön da nygyaijan tiedoloin tutkimine da levittämine.
* Rahvahale targevien projektoin da progruamoin luadimine.

## Järjestön toimindu

* Liitto rodih Oma Mua (1990) da Vienan Karjala (2000) -karjalankielizien lehtien da Carelia-žurnualan (1990) erähäkse perustajis.
* Liitto kehoitti karjalan kielen ozastoloin avuandan Petroskoin valdivoyliopistoh da Karjalan pedagouguyliopistoh (1990)
* Liitto perusti karjalazen pajon Oma pajo -horan Karjalan Kanzallizien kul'tuuroin keskukses (1990).
* Liitto perusti Karjalan Rahvahan Liiton ozastot karjalazien kompaktizis eländypaikois.
* Liitto perusti karjalankielizen Čičiliusku-tyttiteatran Karjalan Kanzallizien kul'tuuroin keskukses (2007).
* Liitto da Karjalan Sivistysseura pietäh Rahvahienvälizet karjalan kielen kezäkursit.

## Piäliköt

* Mihail Andrejevič Goškijev, 1989—1990
* P'otr Mefodijevič Zaikov, 1990—1999
* Aleksandr Lukič Volkov, 1999—2001
* Mihail Andrejevič Goškijev, 2001—2002
* Natalja Anatoljevna Sinitskaja, 2009—2011
* Jelena Ivanovna Migunova, 2011—2014
* Natalja Petrovna Vorobei, 2014—2019
* Aleksandr Vasiljevič Jeremejev, vuvvespäi  2019

## Projektat

* Pajon paja -projektu
* Karjalazien pruazniekat (2011), Karjalaine Pyhkin, Perehen histouri (2006) -levylöin luadimine (den'goil autti Karjalan kanzallispoliitikan ministerstvu).
* Vuvvespäi 2009 pienien karjalankielizien kalenduariloin luadimine.
* Kižuammo karjalakse -progruammu, kudaman mugah Vieljärves, Jessoilas da Petroskoin školis opastettih karjalazien perindöllizih kižoih.
* Rahvahan tyttiteatran "Čičiliusku" gastroulit kogo Karjalas.
* Master-kluasat lapsih niškoi (tuttavus karjalazien syömizen, soittimien, tansiloin da kižoin kel).
* Likbez-projektu, kudaman mugah kylien eläjii opastettih lugemizeh karjalakse.
* Karjalan kost'umu -projektu (kanzallizen ruutan ombelendan master-kluassu) 2012.
* Kriukku on karjalazien brendu -projektu (kriukkah kižuamizen opastusseminuaru).
* Vessel karjalan kieli -projektu (lapsien stolakižoin luadimine) 2012.
* Paginkanzu-projektu (paginkluubu karjalan kielel) 2012.
Karjalan järvilöin luvettelo

**[[Karjalan tazavaldu|Karjalan]] järvilöin luvettelo**:

* Ala-Kuittijärvi
* Imatjärvi
* Jänisjärvi
* Kendjärvi
* Keski-Kuittijärvi
* Kiimaisjärvi
* Kollasjärvi
* Kosmojärvi
* Kotkatjärvi
* Kuokkajärvi
* Lieksajärvi
* Ližmajärvi
* Lohijärvi
* Luadogu
* Maašjärvi
* Nuokkijärvi
* Nuožjärvi
* Oniegujärvi
* Ontajärvi
* Puljärvi
* Pyhäjärvi
* Pääjärvi
* Rodinjärvi
* Salonjärvi
* Sandaljärvi
* Siämärvi
* Seesjärvi
* Sovajärvi
* Suistamonjärvi
* Sukkajärvi
* Sumajärvi
* Suojärvi
* Šotjärvi
* Tedjärvi
* Tolvajärvi
* Topasjärvi
* Tulomdjärvi
* Tuoppajärvi
* Tuutijärvi
* Uikujärvi
* Ukšjärvi
* Vahvajärvi
* Vieljärvi
* Vodlajärvi
* Vuohtjärvi
* Ylä-Kuittijärvi
Karjalan flagu

**Karjalan tazavallan valdivolline flagu** - virralline valdivon Karjalan tazavallan tunnusmerki, kui gerbu da gimnu. Flagu oli käyttöh Karjalan tazavallan Piälline Nevvosto 16. tuhukuudu vuvvennu 1993.

## Simvolizmu

Vihandu - luonnon, kazvoksien, Karjalan tazavallan piäeloksen viäri, ozuttau luottamus da usko ozah.

Valpahansinine - järvilöin da jogiloin väri, ozuttau suuruttu da čomuttu.

Ruskei - rahvahan väin da miehekkähyön väri. Vie ruskei on perindölline karjalan kirjondehen väri - valgei paltin da ruskei langu.
Karjalan kielen paginsanakirjat

**Karjalan kielen paginsanakirjat**
* Vuvvennu 2008 piästettih ilmah Jelena Filippovan Ven’alas-karjalaine paginsanakirju livvin murdehel.
* Vuvvennu 2010 piästettih ilmah Galina Lettijevan Venäläis-karjalaini pakinašanakirja vienankarjalakši – ”Tule pakinoilla”.
* Vuvvennu 2011 nägi päivän valgien Käytännön karjalaa (suomi-livvi-venäjä) –paginsanakirju, kudaman luadijoinnu ollah Jelena Filippova da Sanna-Riikka Knuuttila.
* Vuvvennu 2012 nägi päivän valgien Jelena Filippovan da Sanna-Riikka Knuuttilan Ven’-karjal-suomelaine paginsanakirju.
* Vuvvennu 2015 luajittih Jelena Filippovan Ven’alas-karjalaine paginsanakirjan ( livvin murdehel) da Galina Lettijevan Tule pakinoilla -paginsanakirjan toizet painokset.
Karjalan kielen sanakirjat

**Karjalan kielen sanakirjat**
* XVII aigaine Feofanan sanakirju karjal-ven'a.
* Vuvvennu 1887 tveriläzien kehoitukses A. Tolmačevskaja luadi karjal-ven’alazen sanakirjan sikse ku karjalazet lapset parembi opastuttus ven’an kieleh.
* Vuvvennu 1908 Pyhäjärven školan opastai M. Georgijevskii valmisti Ven’a-karjal sanakirjan, kudamas on 53 sivuu da algusanat kudamah niškoi kirjutti akademiekku F. Fortunatov.
* Vuvvennu 1913 nägi päivän valgien 74-sivuine Ven’a-karjal sanakirju, kudaman luadi Videlen školan opastai V. Korol’ov.
* Vuvvennu 1944 piäzi ilmah Juho Kujolan Lyydiläismurdehien sanakirju.
* Vuvvennu 1947 Suomes piäzi ilmah Pekka Pohjanvalon Salmin murdehen sanakirju.
* Kuuziozazen Karjalan Kielen Sanakirjan painanduvuvvet ollah 1668-2005. Se on suurin sanakirju karjalakse olemas olluzis. Sanakirju on internetasgi: https://web.archive.org/web/20210623142305/https://kaino.kotus.fi/ -saital.
* Vuvvennu 1975 painettih Grigorii Makarovan Ven’alas-karjalaine sanakirju, kudamas on läs 10 tuhattu sanua. Se on kirjutettu kirillitsan pohjal.
* Vuvvennu 1990 piästettih ilmah Grigorii Makarovan Karjalan kielen sanakirju, kudamas on läs 20 tuhattu sanua.Sanakirju voibi löydiä internetas Karjalan Tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan saital: http://resources.krc.karelia.ru/illh/doc/redkie/makarov_dict_ocr.pdf 
* Vuvvennu 1994 nägi päivän valgien Aleksandra Punžinan Karjalan kielen sanakirju, kudaman pohjannu ollah tveriläzet murdehet. 
* Vuvvennu 1996 painettih L’udmila Markianovan da Tatjana Boikon Karjal-ven’alaine sanakniigu, kudamas on läs 8000 sanua.
* Vuvvennu 1999 nägi päivän valgien Pekka Zaikovan da Larisa Rugojevan Karjalais-venäläini sanakirja, sit on läs 9 tuhattu sanua. irju voibi löydiä internetasgi Karjalan Tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan saital: http://resources.krc.karelia.ru/illh/doc/redkie/slovar_zajkov.pdf 
* Vuvvennu 2000 piästettih ilmah Vieno Fedotovan Karjalan kielen frazeologizmoin sanakirju. 
* Vuvvennu 2001 piästettih ilmah Vieno Fedotovan Lyhyt karjalan kielen frazeologizmoin sanakirju. 
* Vuvvennu 2006 Martti Penttonen luadi Karjal-suomi-karjal sanakirjan. 
* Vuvvennu 2008 Suomes painettih L’udmila Markianovan da Raija Pyölin Suomi-karjal sanakirju. 
* Vuvvennu 2010 nägi päivän valgien Tatjana Boikon da L’udmila Markianovan Suuri ven’a-karjalaine sanakniigu, kudamas on enämbi 20 tuhattu sanua. Sanakirju voibi löydiä internetasgi Karjalan Tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan saital: http://resources.krc.karelia.ru/illh/doc/redkie/makarov_dict_ocr.pdf.
* Vuvvennu 2015 nägi päivän valgien suuri Venäjä-viena-sanakirju, kudamua luajittih kaheksa karjalan kielen tutkijua da tiedäjiä. 
* Vuvvennu 2016 nägi päivän valgien toine tävvendetty Tatjana Boikon da L’udmila Markianovan Suuri ven’a-karjalaine sanakniigu.
* Vuvvennu 2016 nägi päivän valgien Raija Pyölin sanakirju karjala-suomi, kudamas on 22 tuhattu sanua. 
* Vuvvennu 2016 piästettih ilmah Tatjana Boikon Suuri karjal-ven'alaine sanakniigu, kudamas on läs 18 tuhattu sanua.
* Vuvvennu 2016 Suomes piästettih ilmah Martti Penttozen uvvistettu Suomi-karjal-suomi sanakirju.
Karjalan kul'tuuru

**Karjalan kul'tuuru** on Karjalan kul'tuurua.

Karjalan Kielen Seura on suomelaine yhtistys, mi on roinnuhes vuuvvennu 1995 eistyttämäh karjalan kielen da karjalankielizien azemua Suomen da Ven'an puolel. Seuru perustettih Jovensuus da paginanvedäi on arhijepiiskoppu Leo. Yhtistyksen tarkoitus on ližätä kiinnostustu da tieduo karjalan kieles, jullata karjalankielisty kirjalližuttu da kannattua karjalastu tutkimustu da opastumistu da luovie ozutelmie. Karjalan Kielen Seuru on alguhpanii karjalan kieldy kehittäis da eistäjänny suullizes da kirjallizes ruavos. Vuozien aigah seuru on levendännyh toimindua da nygöi se on emenembi putin kul'tuuruseuru karjalankielizele vähembistöle kui kielihtistys.
Karjalan sportumal’l’an omistajien luvettelo

## Karjalan sportumal’l’an omistai - Kyykkä

* Joukko "Vieljärvi", Vieljärvi (2013)
* Joukko "Kičut", Kalevala (2014)
* Joukko "ILVES", Petroskoi (2015)

## Kaččuogi
* Kyykkän histourii
Karjalan tazavaldu

**Karjalan tazavaldu** libo **Karjal** (, *Respublika Karelija*) on avtonoumine tazavaldu Ven'an luodehpuoles. Tazavallan piälikönny (halličuksen johtajannu) ruadau Artur Parfenčikov.

## Karjalan tazavallan muantiijot
Karjalan tazavaldu sijoitahes Ven'an luodehpuoles da kuuluu Ven'an Federatsien luodehfederualizeh piirikundah. Pohjazes sen rajannu on Murmanskan aloveh, suves — Leningruadan da Vologdan alovehet, päivännouzus — Arhangelin aloveh. Koillizes Karjalan tazavaldu rajoittuu Vienanmereh. Päivänlaskupuoles Karjalal on 798&nbsp;km rajua Suomenke.

Karjalan tazavallan piduhus pohjazespäi suveh on 660&nbsp;km., levevys — 424&nbsp;km. Korgevin kohtu on Nuoruzen mägi — 576,7 metrii. Karjalan piälinnaspäi, Petroskoispäi, loittozus Moskovassah on 925&nbsp;km., Piiterissäh — 401&nbsp;km., Murmanskassah — 1050&nbsp;km. da Helsingissäh — 703&nbsp;km.

Karjalan tazavallan pinduala on 180,500 nellikkökilometrii, se on 1,06% Ven’an Federatsien pindualas da läs puolet Suomen pindualas. Enäm puoldu Karjalan tazavallan alovehes on meččiä. Nelläs vuitti on vienvallas, viijendes suodu. Niittymuadu on vaigu 1% pindualas.

Karjala sijoittuu 60-70 pohjazen levevyspiirilöin välil. Tazavallan ilmastoh vaikutetah Arktiekku da Pohjas-Atlantiekku. Talvel keskilämbötila on -13&nbsp;°C, kezäl +14–16&nbsp;°C. Pohjas- da Suvi-Karjalas vuvven vihmumiäry vaihteleh 450 da 740 millimetrien välil. Keskimiäräine ilmanpaino Karjalas on 748–758 elohobjumillimetrii.

## Suurimat eländykohtat

## Kaččuogi
* Karjalan linnoin da kylien luvettelo
Karjalan tazavallan kanzalline pajo

Pajon kirjuttajat ollah Armas Mišin da Ivan Kostin. Livvikse kiändi Aleksandr Volkov. Livvin sanat ei olla virallizet.

## Livvinkielizet sanat
:Kodirandu — Karjalu!
:Igäine kaunis meijän mua.
:Heimokanzat yhteh suat,
:Karjalu!

::Tuo kuunnelkua järvet dai mečät, suot
::Kui sydämeh oma mua pajuo tuou.
::Se mäin piälpäi selvembi nähtä voi —
::Vie parembi kaikkii mua meijän roih.

:Kodirandu — Karjalu!
:Ozan kel elä igä kai.
:Ryndähis meijän yksi vai —
:Karjalu!

::Tiä runoloin rohkiembat poijat vie
::Kai eletäh salolois, järvien ies.
::Pajo lennä, kandeleh helkieh lyö,
::Kiitä Karjalua kaikkie muadu myö.

:Kodirandu — Karjalu!
:Runot dai pajot elos piet.
:Nägyy tiä päivännouzu vies,
:Karjalu!
:Päiväzen nouzu nägyy vies,
:Karjalu!

## Viittuamizet
Karjalazien ristindy

Kniäzän käskyy myö karjalazet oli ristitty pravoslavnoloikse, se tuli hyväkse  rahvahal yhtes puoles: tiijustettih äijy uuttu muan da kylvöruadoloih näh. Tiijustettih ven´alazispäi kui parembi rakendua kodiloi da ruvettih opastumah lugemah da kirjuttamah.

1415 enzimäzenny Jepiskopannu vallittih prostoidu Hutinskoin monasterin inokkua Sampconua, hänes tuli Arhipastir´ Simeon, kudai enzimäine Novgorodan Vladikois 1419 vuvvel kävyi Karjalah.

14 - 17 sadavuozil vähän rahvahan eländykohtil oli rakendettu monasteriloi. Sinne mendih ristikanzat, ken tahtoi eliä uskojien keskes da moliekseh Jumalal. Enzimäzet ylen bohatat monasterit pohjozen mual oldih  Novgorodan Jur´jev da Kirillo-Belozerskoi monasteri.

1598 vuvvel  karjalas oli jo oman karjalan muan Jepiskopii, Jepiskopannu oli Sil´vestor, kuduan kaafedru oli Korela-linnas, nygöi sen nimi on Priozersk. Puolen vuottu Silvestor puolisti Korelua ruoččilazis, no sit tuli rauhalline sobimus Karjalan ujezdu oli otettu Ruočin puolel. Karjalan Jepiskopstvu oli pandu kiini. Sil´vestor siirdyi Vologdan Jepiskopstvah.  

## Käytetyt tiijot
* "Олонецкая Епархия" Страницы истории, 2001 г.
Karl Rautio

**Karl Rautio** (20. kylmykuudu 1889 - 15. talvikuudu 1963) – Nevvosto-Karjalas vaikutannuh säveldäi, kapellimestari, Karjalas-Suomelazen sosialistizen nevvostotazavallan arvostettu taidoruavon ruadai (1946). 

## Eloskerdu
On rodivunnuh muanruadajan perehes.
Vuvvennu 1903 Karl veikinke lähti Yhtisvaldivoloih sualoiruadoh. Ruadoi hiilikaivokses. Soitti kaivoksesruadajien kluuban puhunduorkestras. Loppiettuu zaočnoloi muuzikkuoppikursoi Čikagon ammattiopistos ruadoi muuzikkujohtajannu ruadokluubas Astoria-linnas (Oregon).
Vuozinnu 1916-1920 opastui Kalifornian yliopiston muuzikkukoulledžas.
Vuvvennu 1922 muuttui Nevvosto-Liitoh, Petroskoih. Ruadoi muuzikkuopastajannu Petroskoin pedagougizes tehnikumas, perusti horan da orkestran, kudamah otettih ozua tehnikuman opastajat da opastujat.
Vuvvennu 1926 lopetti oman enzimäzen sarjan simfouniiorkestrah niškoi, kudaman nimi on ”Karjalaine svuad’bu”.
Vuozinnu 1931-1935 oli Karjalan avtonoumizen sosialistizen nevvostotazavallan simfouniiorkestran radivon perustajannu da kapellimestarinnu.
Vuvvennu 1937 Karl Rautio oli yksi Karjalan avtonoumizen sosialistizen nevvostotazavallan Säveldäjien Liiton, rahvahan soittimien orkestran ”Kandeleh” perustajis. Häi on muokannuh enämbi 60 rahvahan sävelmii, säveldi enämbi 40 pajoloi: ”Soita, minun kandeleh”, ”Jovenajajien pajo”, ”Mečänkuadajan duumu”, ”Minun karjalaine mua” da toizii, äijät pajot nygöigi ollah ”Kandeleh”-joukon ohjelmistos.
Karl Rautio aktiivizesti avvutti Petroskoin muuzikkuopiston avuandua vuvvennu 1938.
Vuvves 1945 algajen Rautio on Suomelazen druamuteatran johtajannu. On säveldännyh teatran 9 ozutelmua: A.Kiven «Seiččie vellie» da «Kullervo», J.Rugojevan «Marikosken valot», T.Pakkalan «Jovenajol» imi.
Vuozinnu 1948-1955 – Karjalas-Suomelazen sosialistizen nevvostotazavallan Säveldäjien liiton johtai, Nevvostoliiton Säveldäjien liiton hallindon ozanottai.
## Musto
Vuvvennu 1971 Petroskoin muuzikkuopistole annettih Raution nimi (nygöi Petroskoin muuzikkukoulledžu).
Vuvvennu 2013 Petroskois avattih Raution mustolaudu.
## Pereh
Raution poigii hyvin tietäh Karjalas, hyö sežo ollah soittajat da säveldäjät.
Rautio Erik (1926-1989), kandelehen soittai, Uhtuan puhunduorkestran johtai, «Kandeleh»-muuzikkujoukon kandelehen soittajien joukon johtai. Ven’an sosialistizen federativizen nevvostotazavallan da Karjalan avtonoumizen sosialistizen nevvostotazavallan arvostettu artistu. 
Rautio Heino (1928-1960) – soittai.
Rautio Roine (1934-1960) – säveldäi, kapellimestari, folklouran tutkii. Ruadoi «Kandeleh»-muuzikkujoukos.
Karl Suuri

**Karl I Suuri** ( libo Karolus Magnus, ,  2. sulakuudu 742/747/748 – 28. pakkaskuudu 814, Ahenan dvorču) oli frankoin kuningas 771-814, langobardoin kuningas vuvves 774 algajen, Bovarien gercogu vuvves 788 algajen, Päivänlaskun kuningas vuvves 800 algajen. Karl on Pipin Lyhyön da Bertrada Laonan vahnin poigu. Karlan nimen mugah Pipinoin dinastii sai nimen Karolingat.

Karl hyvin uvvisti zakonoinluajindua. Päivylaskumualoin oigevuspraktiekan pohjannu on muga sanottu riimalaine oigevus. Nämmä normat yhtistetäh nygöigi Jevroupan valdivoi. Sežo eistyi talovuselaigugi. Karl oli ezmäine päivänlaskujevrouppalaine halliččii Riiman keisariloin jälgeh, kudual oli suuri miäry kulduden’gua.

Karl Suuren valdukunnas muvvostettih myöhembi suuret kanzallisvaldivot Frantsii, Germuanii da Itualii. Karl Suuren vaikutus päivänlaskumualoin sivistykseh oli merkiččii. Karl avvutti hristianskoin uskon levittämizele da papistole, ga hänel oli täyzivaldu kirikköohjavos.
Karlan sai kuulužuon i toizis mualois. Hänen dvorčah puaksuh käydih ulgomualazet poslat.

Vähästy Karl Suuren kuoleman enne valdukunnan peri hänen poigu Ludvig, kudual ei olluh kovua valdua. Piäpapin tila lujeni da vuvennu 843 valdakundu juattih kolmeh ozah Karlan bunukkoin keskenäh.