open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Timothy Dalton

**Timothy Peter Dalton** (21. kevätkuudu 1946) on valliiskoi teatran da kinon ozuttelii. Enimäl kuulužakse häi rodih jälles Jane Eyre -sarjufilmua, kus hänel oli Edvard Ročesteran rouli, da James Bondan roulis Kybenet silmispäi- (”The Living Daylights”, 1987) da Luba tappamizeh -filmois (”Licence To Kill”, 1989), myös roulilois filmois da ozutelmois William Shakespearen mugah. 

## Eloskerdu

Školan loppiettuu vuvvennu 1964 kaheksatostu vuodine Dalton rubei teatran ozuttelijakse da kolmen vuvven aigah oli piälimäine ozuttelii Michael Kroftan Kanzallizes nuorižoteatras. Samal aigua, vuozinnu 1964-1966, häi opastui Druamutaijon kuningasakadeemies, sen jälgeh rodih Birmingeman teatran ozuttelijakse. 

Vuvvennu 1966 Dalton enzi kerdua snimaiččihes TV:s. Vuvvennu 1968 hänel oli enzimäine rouli filmas ”Leijon talvel”, kudamas erinomazesti ezityttih Katharine Hepburn da Peter O’Toole, Anthony Hopkinsgi. 

Vuozien 1970 aigah Dalton sminaiččihes monis kinolois, niilöin joukos oldih Ispuanien da Itualien projektat, ruadoi TV:s, kus äijän ezityi histouriellizis ozutuksis, oli Kuningahan artistujoukos da Prospect Theater -artistujoukos. 

Vuvvennu 1978 häi enzi kerdua sminaiččihes Amierikan Sekstet-filmas. 

Enimäl kuulužakse Dalton rodih Jane Eyre - sarjufilmas, kudai ozutettih Brituanies BBC-kanualal. Kogo muailmas kuluužakse ozuttelii rodih jälles James Bondan roulii. 

Vuozien 1990 aigah Scarlett-filmas, kudai oli omaluaduine da välly Tuulel kopatut -filman jatko (”Gone with the Wind”), Dalton erinomazeh ozutti Rhett Butlerua. 

## Mieliruavot

Dalton suvaiččou kalastua, lugie, džaz-muuzikkua da ouperua. Häi keräilöy myös antikvariattua.
1823

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 8. ligakuudu **[[Ivan Aksakov]]** — ven’alaine kirjailii, runoilii

## Ken kuoli sinä vuon
* 2. elokuudu **[[Lazare Carnot]]** — frantsien poliitiekku, arvokas tiedomies
* 11. syvyskuudu **[[David Ricardo]]** — anglielaine ekonoumistu
Kito

**Kito** on  Ekvadoran piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Kito sai oman nimen ennevahnallizes indeicoin kitu –heimospäi. Kito on Ekvadoran toine suurin linnu, enzimäzel sijal on Guajakil’. Vuonnu 1978 Kito da Krakov oldih enzimäzinny linnoinnu, kudamii pandih JUNESKO:n muailman perindön luvetteloh.
Mihai Volontir

**Mihai (Mihail) Jermolajevič Volontir** (moldovakse Mihai Volontir, 9. kevätkuudu 1934 – 15. syvyskuudu 2015) oli nevvostolaine da moldavielaine teatran da kinon ozuttelii, teatruohjuaju, Nevvostoliiton rahvahan artistu (1984). On tundiettu roulilois praporščiekan Volentiran da čiganin Budulain roulis. 

## Eloskerdu

Volontir oli roinnuhes Glinženi-kyläh, kudai sih aigah kuului Rumiinien kuningaskundah, tänäpäi se on Moldavien alovehii. 
Kaheksatostu vuodizennu Volontir rubei opastamah školas Popitsi-kyläs. Vuvvennu 1955 häi loppi Orgejevskoin pedagouguopiston da tuli ruadoh kul’tuurutaloin johtajakse Lipčeni-kyläh.

Vuvvennu 1957 jälles tazavallan mieliruadokačoksii Volontirua kučuttih opastumah Muuzikkudruamu teatran ozuttelijoin opastusjoukkoh Bel’tsois. Jällespäi häi rodih tämän teatran ozuttelijakse. Teatras Volontiral oli enämbi 120 piäroulii. 
Volontir pajatti teatrois da estruadulavoil, kinolois, raadivos da TV:s. Hänen fonotiekas on enämbi 50 pajuo, äijät kudamis roittih kuulužikse. 

Vuvvennu 1967 Volontir rubei sminaimahes kinolois. Enimäl kuulužakse häi rodih Čigani-sarjufilman jälles (1979), kudamas hänel oli čiganin Budulain rouli. Kaččojat miellyttih sih filmah. Vuvvennu 1985 oli luajittu jatkofilmu ”Budulain järilleh tulendu”. 
Volontir kuului Nevvostoliiton kinematogruafistoin liittoh. 

Ozuttelii hos oligi kuulužu kogo Nevvostoliitos, ga ei jättänyh omua Bel’tsi-linnua. Sit linnas häi jatkoi ruadua teatras, kus oli ozuttelijannu da ohjuajannu.
Roger Moore

**Roger George Moore** (14. ligakuudu 1927 – 23. oraskuudu 2017) oli brinuanielaine kinon ozuttelii, käzikirjutuksien kirjuttai, prod’usseru. Enimäl tundietunnu Moore on James Bondan roulis.

## Karjieran alguvuvvet (1946-1959)

Vuozien 1950 aigah Moore ruadoi modelinnu trikotuažan painandurekluamah niškoi, mindäh sendäh händy ruvettih kuččumah ”Suuret reituzat” (”The big knit”). Häi ezityi toiziengi tavaroin, ezimerkikse, hammaspastan rekluamas. Äijät arvostelijat lujoitetah, ku juuri nenga Moore sai hyvän pohjan artisturuadoh. 

Moore sih aigah rodih kuulužakse TV:s, häi sminaiččihes sarjufilmas “Aivengo” da toizis kinolois. 

## Karjieran 1960-1969 vuvvet

Muailman kuulužakse Moore rodih Pyhäžy-filman jälles, kudamas hänel oli Saiman Templaran rouli. Tädä sarjafilmua ezmäi ozutettih Brituanies, sit ostettih Yhtysvaldoih. Filmu rodih kuulužakse kogo muailmas da piäzi kymmenen kuulužan filman joukkoh. Sarjan enzimäzet filmat oli ozutettu vuvvennu 1961. Kaikkiedah oli luajittu kuuzi ozutuskauttu. Brituanies se oli yhtenjytyi pitky kui Tazuajat (The Avengers) -sarjufilmu. 

## James Bondan rouli (1973-1985)

Moore rubei ozuttamah Bondua vuvvennu 1973 da loppi vuvvennu 1985. Kaikis Bondan roulin ozuttelijois Moore oli hätkembän kaikkii ozutannuh sidä.

Moore on ainavo Bondois, ken nikonzu ei ajelluh kadras Aston Martin -mašinal da ainavo Bondois, ken sai filman käzikirjutuksen mugah Leninan ordenan. 

Kaksitostu vuottu Bondan ozutandua luajittih Moore kuulužakse detektiivoin suvaiččijoin keskes. 

## Ruado jälles 1985 vuottu

Moore snimaiččihes kinolois, ga nenne roulit nivouse ei tuodu hänele kaččojien tunnustustu. Moore tovesti Sunday Telegraph -žurnualale sulakuul 2009, ku kogonah jätti ruavon. Londonan vuvven 2012 Olimpiadukižoin rekluamas häi uvvessah snimaiččihes Bondan roulis. 

## Hyvyönluajinduruado

Vuvvennu 1983 hänen elos muutui, konzu Bondan kuvvenden filman kuvuandan aigah Indies händy kovah liikutti  tämän suuren muan köyhys. Moore kiinostui Kolmanden muailman mualoih da tuli hyvyönluajinduruadoloih. Omas ruavos täl alal häi oli äijän kerdua palkittu.
1825

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 9. kevätkuudu **[[Alexandr Možaiskii]]** — ven’alaine kontr-admirualu, lendokonehen keksii
* 25. ligakuudu **[[Johann Strauss]]** — avstrielaine säveldäi

## Ken kuoli sinä vuon
* 1. talvikuudu **[[Aleksandr I]]** — ven’alaine imperuatoru.
1842

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 26. ligakuudu **[[Vasilii Vereščagin]]** — ven’alaine taidoilii.
* 9. talvikuudu **[[P'otr Kropotkin]]** — ven’alaine anarhizman teourietikku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 15. kevätkuudu **[[Luigi Cherubini]]** — itualielaine säveldäi.
* 23. kevätkuudu **[[Stendhal]]** (oivalline nimi - Marie-Henri Beyle) — frantsien kirjuttai.
Louis de Funès

**Louis de Funès** (tävvelline nimi Louis Germain David de Funès de Galarza, 31. heinykuudu 1914 – 27. pakkaskuudu 1983) oli frantsielaine kino-ozuttelii, kino-ohjuaju, käzikirjutuksien kirjuttai, muailman kinon eräs kuulužimis komiekois.  

## Eloskerdu

Lapsete Louis de Funès hyvin tiezi frantsien, ispuanien da anglien kielii. Nuorete harjaitti piirustandua da fortepianol saitandua. Ei petties sit hänes roinnuh pianol soittai, enimyölleh Louis de Funès soitti džazua. 

Jälles voinua Louis de Funès oppie iččie kinematogruafan alal. Enne sidä häi opastui druaman kursiloil. Vuvvennu 1945 häi snimaiččihes Barmizonskoi kiuzavus -filmas, ga kuulužakse vie ei roinnuh. 

Vuvvennu 1958 oli luajittu Tabuamatoi ei ole varras -filmu, kudamas Louis de Funèsal oli peitočipyydäjän Bleron piärouli. Tämän filman jälgeh ozuttelii rodih kuulužakse kogo muailmas. Tämän jälgeh toizetgi Louis de Funèsan ruavot oldih hyvin otettu vastah da suadu kaččojien tunnustustu. 

Vuozien 1970 aigah Louis de Funès endizelleh on kuulužu da kaččojien suvaittavu ozuttelii. Vuvvennu 1973 sulakuun 15. päivänny Louis de Funès sai Fratsien korgeviman palkindon – Kunnivolegion ordenan. 

Vuvvennu 1978 ozuttelijal oli kaksi infarktua. Liäkärilöin käskys häi jätti ruavon da muutti kyläkonduloile, kus ylen äijän kazvatti rouzua. Eräs rouzien rodu, kudaman kehitti Meilland International-firmu, sai ozuttelijan nimen. 

Louis de Funès hos i jätti ruavon, ga ei voinnuh kieldävyö Claude Zidin kučundas da snimaiččihes hänen filmas «Siivyt vai sorkaine». Tämän jälgeh oli vie mondu filmua. Filmu «Žandarmu da žandarmetkat» rodih jälgimäine hänen karjieras. 
Louis de Funès kuoli syväimentabuamzieh vuvvennu 1983.
1843

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 15. kezäkuudu **[[Edvard Grieg]]** — norviegielaine säveldäi.

## Ken kuoli sinä vuon
* 19. syvyskuudu **[[Gaspard-Gustave de Coriolis]]** — frantsien matematikku.
Kirves

**Kirves** on ruadobruja leikkuamizeh, kuadamizeh da halgomizeh niškoi. Sidä käytetäh meččyruadolois. Ennevahnas kirves oli puaksuhkäytettävänny vilunnu oružannu, harvembah sidä käytettih lykindyoružannu. 

## Kirvehen ozat

Kirvehes on hamar, očču, n’okku, terä, kaza, pardu, ponzi, silmy, varzi. 

## Kirvehen histourii

Adamanaiguine halgoju käzikirves oli kivi, kudai yhtes puolespäi oli teroitettu, toizes puolespäi pyöryžy. Tämä ruadobruja, kudamal igiä eri lugijoin mugah on 800 tuhattu - 400 tuhattu vuottu, oli yhtelaigua kirvehenny, veičenny da leikkurinnu.

Enzimäzet kirvehet varrenke roittihes paleolitan aigah (35-12 tuhattu vuottu tagaperin). Niidy käytettih mečän kuadamizes da leikkuamizes, kui tämän päivän kirvehiigi. Neolitan aigah roittihes silendetyt kivikirvehet, sit poratut. Eneolitan aigah kirvehen terä luajittih vaskes, bronzukavven aigah – bronzas, yhtelläh kivikirvehii käytettih endizelleh. 

Tänäpäi kirvehen terä on luajittu metallas, varzi – puus.

## Sanan alguperä

Karjalan kieles, kui toizis itämerensuomelazis kielis, kirves-sana on baltielaine laihinsana. Suomen da eestin kieles sanal on sama muodo: kirves. Litvan kieles se on kirvis.  

## Karjalankielizet sananpolvet sa sanondat kirves-sananke

On mieros miesty, kyläs kirvesty.

Kirveheh ei kiitettäne, ga luzikkah ei moitita (hos on paha ruadai, ga syömäh on rakas)

Kirvehes on enämbi lämmiä, migu turkis. 

Hos äijy kirvesty mereh lyki, ga et merdy kirvehel täytä (lašku köyhänny on, hos mi äijy hänele anna). 

Yksi iäni on kirvehel (ainos samua sanou).  

## Arbaitukset kirvehes

Mi pertile sellin?

Mužikku meččäh astuu, zirkalo sellän tagan. 

Meččäh menöy – kodih kaččou, kodih tulou – meččäh kaččou.
1845

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 10. kevätkuudu **[[Aleksandru III]]** — ven’alaine tsuari (1881 - 1894)
* 27. kevätkuudu **[[Wilhelm Röntgen]]** — germuanien fizikku, Nobel-palkindon suannuh (1901).
* 15. oraskuudu **[[Ilja Mečnikov]]** — ven’alaine luonnontutkii, Nobel-palkindon suannuh (1908).

## Ken kuoli sinä vuon
Harmai mado

**Harmai mado** (, ) on myrkymadoloi, kuuluu harmualoin madoloin pereheh. Harmuadu maduo on Jevruazies da Aazies. 

## Ulgonägö

Karjalan tazavallas harmai mado on ainavo myrkymado, sendäh pidäy tiediä, kui se erovuu toizis madolois. Harmual mavol ei ole, kui mustumavol, keldazii tačmoi piäs. Sidä paiči harmuan mavon eričyksenny on sen piä, kudai on kolmikon da keijähän muodoine da selgieh erovuu kaglas, se kai on suomuksis. Harmual mavol on lyhyt (kuudeh-kaheksah kerdah ruhuo pienembi) da n’okas terävy händy. Sil on sangei da köhmiškö ruho, sellän puoles se on vähäzel lačakko. Harmual mavol on pysty yöl nägii silmyterä da kaksi suurdu myrkyhammastu, kudamat ollah ylimäzen leuguluun agjois da törčötetäh hyvin.  

Harmuan mavon ruhon piduhus yhtes hännänke enimyölleh ei ole enämbiä 70 sentii, puaksumbah – 40-60 sentii. Emäčyt ollah ižäččylöi pitkembät da sangiembat, händy niilöil on lyhembi da hoikembi. 

Harmuan mavon väri on eriluaduine. On mustua, on harmuadu, on muzavanruskiedu maduo. Maha on selgiä valpahembi, toiči sit on keldastu da valpastu tačmua, hännän n’okku alapuolespäi on keldaine libo ruskiettavu. 

## Leviendy

Karjalas harmuadu maduo on kaikkiel, erähil alovehil kai liijakse. Harmai mado suvaiččou lehti- da segameččii, kus on ahuo da hyviä heiniä, vahnoi niittylöi kiviruoppahien da pitkän heinänke. Harvah konzu harmai mado eläy suoloin reunoil, jogiloin da järvilöin rannoil, kuattulois mečis, kudamat ruvetah kazvoittumah, havvumečis. Harmai mado ei ole ylen vuadiju eländykohtah niškoi, sil pidäy vaiku kohtii, kunne suau peittyö, tarbehekse syömisty da päiväzen valgiedu. Harmuat mavot enimälleh pyzytäh yhty kohtua da kaiken ijän eletäh sit. Liikutah net vaiku 50-100 metrin ymbäristöl. 

## Taba

Harmai mado on vähäzel lašku da hilly mado. Päiväl se suvaiččou viruo päivypastos, pimien aigua libo yöl lähtöy syömizien eččoh. Pohjazembil alovehil net valgien aigua kiirehtetäh löydiä ičelleh syvvä. Keviäl harmuat mavot havačutah aijoi, sulakuun lopus – oraskuun allus, konzu mečis vie kudakus on lundu. Ezmäi talven vietändykohtaspäi lähtietäh ižäčyt, sit sentämän päivän mendyy emäčyt da nuoret madozet. Kaksi enzimästy nedälii net pyzytäh yhtes, lämmis kohtis, liikutah ylen vähän, parembi virutah päivypastos. Kolmen-nellän nedälin mendyy niilöil algavuu kiimuaigu. 

## Syöndy

Nuoret harmuat mavot syvväh čirkoi da böbökkii, kudžoloi da toukkii, madozii da čyöttölöi. Jo jälles enzimästy talvie net ruvetah syömäh jyrzijöi, šlöppölöi, pienii linduzii, niilöin poigazii da jäiččii.
1848

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 24. pakkaskuudu **[[Vasilii Surikov]]** — ven’alaine taidomualuaju.
* 15. oraskuudu **[[Viktor Vasnetsov]]** — ven’alaine taidomualuaju.
* 7. kezäkuudu **[[Paul Gauguin]]** — frantsien taidomualuaju.

## Ken kuoli sinä vuon
* 28. tuhukuudu **[[John Quincy Adams]]** — 6. amierikkalaine prezidentu (1825—1829).
* 8. sulakuudu **[[Gaetano Donizetti]]** — itualielaine säveldäi.
Pal’l’aine

**Pal’l’aine** (karjalakse vie vazaraine) on pieni pal’l’u, ruadobruja, kudamal iškietäh nuagloi, hallatah midätah. Pal’l’azii enimyölleh luajitah teräsravvas. Pal’l’aine on eräs ennevahnazii ruadobrujii, kudai on ristikanzal käytös.
 
Pal’l’azen piäozannu on sen piä, kudai luajitah metallas da kudamua käytetäh pergajes libo iškijes da se eigo rikkovu, eigo murei, moine on luja. Se oza, ku olis hyvä iškie da iškendyväli olis suuri, kiinitetäh vardeh, kudai luajitah metallas, puus libo plasmasas.
Talttu

**Talttu** (karjalakse vie tauttu) on kirvesmiehen da puusepän ruadobruja, kudamal kaivetah, ongurdetah loukkoloi. Taltal on varzi, kudaman n’okkah on kiinitetty metallusieraine rouno, sen agju on terendetty, sen vuoh kaivetahgi loukkoloi. Taltan varzi luajitah lujis puulois. Varren bokkupuoleh pannah metallurengas, ku varzi ei halgies, konzu sidä ruvetah pergamah kirvehel. Ruadajes talttua pietäh yhtes käis, pannah sen kaiverdai n’okku ruattavah pindah, toizel käil perretäh kirvehel libo pal’l’aizel taltan vartu.  

## Talttu-sanan alguperä

Itämerensuomelazis kielis talttu-sana on sluavilaine laihinsana (verduamizekse ven’an kieles se on doloto). Karjalan kieles talttu- sanan muodo on tauttu libo talttu, suomen kieles sežo on taltta-sana.
Pila

**Pila** on ruadobruja, kudamas on äijy hammastu, piidy. Pilal pilatah puudu, metallua, plastiekkua da muudu. 

Pila on eräs ennevahnazii ruadobrujii. Pienii pilan jyttyzii olakiviruadobrujii käytettih vie neolitan aigah (7-3 tuhattu vuottu enne meijän aijanluguu). Enzimäzet raudupilat luajittih skandinuavat. Niidy valettih kiviformis, niilöin luadu ei olluh hyvä, sendäh puaksumbah käytettih kirvehii. Monien vuozisavoin mendyy Gretsies ruvettih luadimah piloi tagomizen vuoh, sendäh sai luadie ylen kovat metallat da luja ruadobruja. 

Pilua on eri luaduu. Käytös ollah kaksikädehizet, sähköpilat da äijät muut.
Mustumado

**Mustumado** (, ) ei ole myrkymadoloi, sidä enimyölleh on Jevruazien lauhkien ilmaston alovehil. Kuuluu mustumadoloin pereheh. 

## Ulgonägö

Mustumavon ylen helpoh tunnustat toizis madolois. Sil piäs bokispäi on kaksi valpastu: keldastu, kelduruspakkuo libo valgiedu tačmua. Sil on piduličču da hoiskei ruho, kudai kai on suomuksis. Ruhon väri voi olla eriluaduine, ihan mustas da muzavanruskies valpahanharmuassah da vihandanoliivuvärissäh. Maha on läpettämätöi da valgei. Mustumavol ei ole myrkyhambahii. Mustumavon piduhus yhtes hännänke on 130 sentissäh, ga enimyölleh 70-100 sentii. Mustumavon ižäčyt ollah emäččylöi suurembat. 

## Leviendy

Mustumado enimyölleh eläy vetty lähäl: jogiloin da järvilöin rannoil, suoloin reunoil, märril tuhjožikol kazvoitunnuzil niittylöil, rannan lepikkölöis. Voi eliä ristikanzan kodikonduloil, ogrodois, kai nostettulois huonuksis. Karjalas mustumaduo ei ole äijiä. Niidy enimälleh nähtih suvipiirilöis, Pitkänrannan da Anuksen piiris, Sortavalua lähäl. On sidä Oniegantagavuos da Puudogan piirin suviagjal. Pohjazembis piirilöis sidä vikse ni ole ei. 

## Taba

Mustumado ei ole agrissiivine, ristikanzan nähtyy se kulgou iäre. Mustumado hyvin uidau. Se voi olla vies enämbi puoldu čuassuu da sih aigah ehtiy uidua hyvän palan. Mustumavot terväh da hyvin liikutah muadu myöte, nostah puuloih. Net ollah aktiivizet päivän aigua, yökse peitytäh puuloin juuriloih, kuivanuzien lehtilöin uale, kiviruoppahih, heinysuottoloih, kaikenmoizih hallelmuksih. Mustumado, kui harmai madogi, suvaiččou viruo päivypastos, se kiärihes kol’čalleh da voi čuassuluguh virui nenga lämmäzes.

## Kiimuaigu

Mustumaduo talven jälles voibi nähtä jo oraskuun allus. Talviunes havaččuhuu net ei olla moizet aktiivizet, hätken virutah päivypastos. Sih aigah yhteh tukkuh toiči kerävyy mondu mustumaduo. Sit net uvvessah lähtietäh talvenvietändykohtah, lykätäh vahnu kettu iäre da sen jälles, enimyölleh kezäkuul, heil algavuu kiimuaigu. Heinykuul emäččy muniu 7-30 jäiččiä, kudamat suuruon da muvvon puolespäi ollah kui kyyhköin. Nuoret mustumavot jäičispäi lähtiettyy kerras levitäh da eletäh ičepiänneh. 

## Syöndy

Mustumado syöy enimyölleh šlöpöidy da rubišlöpöidy, niilöin toukkua. Toiči se syöy suurii böbökkii, hiirii, šižiliuhkuloi, pienii linduloi da linnunpoigazii.
Sruugu

**Sruugu** on ruadajes käis piettävy ruadobruja vestämizeh niškoi. Sruugua käytetäh, konzu tahtotah luadie puupinnas silei libo tietys miäräs karhakko, pienendiä mitah čuasti libo azuo se koverakse. 

Sruugu on ylen vahnu ruadobruja, sidä on löytty Pompeis da net kuulutah I vuozisuan aigah. Yhtelläh suureh käyttöh net tuldih XV-XVI vuozisavoil. Tänäpäi tevolližuos käytetäh sähkösruugii.
1863

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 1. pakkaskuudu **[[Pierre de Coubertin]]** — Olimpiadukižoin perustai.
* 12. kevätkuudu **[[Vladimir Vernadskii]]** — ven’alaine tiedomies.
* 30. elokuudu **[[Sergei Prokudin-Gorski]]** — ven’alaine fotokuvuaju.
* 10. ligakuudu **[[Vladimir Obručev]]** — ven’alaine nevvostolaine geolougu, paleontolougu, muantutkii, kirjuttai
* 12. talvikuudu **[[Edvard Munch]]** — norviegielaine taidomualuaju da gruafiekku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 24. talvikuudu **[[William Thackeray]]** — anglielaine kirjuttai.
Nuaglu

**Nuaglu** on vehkeh kiinittämizeh niškoi. Nuaglas on varzi da piä, da terävy n’okku. Nuaglua käytetäh eri čuastiloin, enimyölleh puuhizien, toine toizeh kiinittämizes. Pal’l’azel nuaglu perretäh niilöih. 

Enzimäzet nuaglat luajittih luonnon materjualois, kalan ruvvis da kazvoksien šiipois, libo niidy vestettih lujis puulois. Enzimäzet raudunuaglat roittihes bronzukavven aigua, silloi niidy tavottih da valettih. Jällespäi niilöin luadimizes käytettih vaski- libo raudulangua. Tänäpäi nuagloi luajitah teräsravvas.
Raččulomaine

**Raččulomaine** (karjalakse sidä vie sanotah račču) on ruadobruja nuagloin kiškondah niškoi. Sidä luajitah erillizennu ruadobrujannu libo yhtes ruadobrujas voibi olla pal’l’aine, loma da raččulomaine. Raččulomazes on metalluvergu, kudai on juattu kahtekse ojazel, sen vuoh otetah, pietäh da sit kiškotah iäre nuaglu – sen piä materjualaspäi, kudamah se on iškietty.
Piihtet

**Piihtet** on raudusepän ruadobruja, kudaman vuoh pannah piihtih trubii da erumuodozii čuastiloi. Niilöis on yksi libo kaksi puarua koveropindua čuastiloin piihtih panendah niškoi da niilöin kierrändäh niškoi.
Gaikkuavain

**Gaikkuavain** on ruadobruja gaikkoin, boltoin da toizien čuastiloin kierdämizeh niškoi. Gaikkuavaimes sen yksi huuli on liikkuju. Gaukkiavaimii luajitah teräsravvas.
1866

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 29. pakkaskuudu **[[Romain Rolland]]** — frantsien kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh.
* 21. syvyskuudu **[[Herbert Wells]]** — anglielaine kirjuttai.
* 24. talvikuudu **[[Emanuel Lasker]]** — germuanien šahmatistu da matemuatikku, 2. šahmattoin muailman čempion.

## Ken kuoli sinä vuon
* 20. heinykuudu **[[Georg Riemann]]** — germuanien matemuatikku.
Tartun bobien muzei

**Tartun bobien muzei** () on sijoitunnuhes Tartun linnan vahnas ozas.

## Histourii
Tartun bobien muzei oli avattu 29. oraskuudu vuvvennu 1994.

## Yhteistiijot
Tartun Bobien muzeis on enämbi 24600 eriluadustu bobua, on alalline da väliaigaine ozuttelut. Muzein kollektsies on perindöllizii estounielazii bobii, suveniirutyttilöi, suomelas-ugrilazien kanzoin rahvahallizi bobii, tyttitaloloi da äijy muudu kaikenmostu bobua.

## Muzein ozutteluzualat
Enzimäine muzein ozutteluzualu mustoittau vahnan koin suuripertii, kuduas on divan, kaksi kreslua, komodu, kamin-päčči, lat’elampu, suuri hebo-boba, lattiele on piirustettu matto. Servantois da divanal ollah vahnat farfourutytit čomis pluat’ois. Ozutahes, ku pertih terväh tulou bobien ižändy da rubieu kižuamah.

Toizes muzein zualas voibi nähtä muanruadajien lapsien puuhizii da tekstiil’ubobabii. Tytit ollah muanruadajien ferezilöis, on äijy puus luajittuloi kodi- da meččyžiivattoi. 
On muzeis zualu, kuduas ollah vaiku bumuagubovat. Tytöt sie voijah kižata bumuagutyttilöinke da sellittiä niilöi bumagas leikattuloih sobih.  Brihaččuloih niškoi – ilmumiäčyt, laivoin modelit, linnoitukset, saldatat. 

Muzeis on zualu, kudamas on pikoi-pienii bobazii. Sie on kaikkie – mašinoi, tyttilöi, sobii, astieloi, zvierilöi, suarnallizii personuažoi, bobazii Kinder surprise -jäičäspäi.
Muzein toizeh kerrokseh on kerätty bobazii, kudualoi suau nähtä Estounien eriluaduzis fil’mois da mul’tfil’mois. 

## Adressi
Lutsu-piha, 8. Tartu, Estounii , 51006.

tel. +372 7461 777

muuseum@mm.ee

## Linkit
http://www.mm.ee/ru
Punotalttu

**Punotalttu** libo **otv’ortku** on raudusepän ruadobruja, kudaman vuoh kierretäh pindah libo iäre otetah vintupindazii kiiniteksii. Punotaltas on varzi da terä.
Teräžin

**Teräžin** on kirvesmiehen da puusepän leikkuaju ruadobruja. Sidä käytetäh puus pienii haudoi kaiverdajes. Teräžimes on varzi da terä terendetyn agjanke.
Vaskičču

**Vaskičču** (, ) on sorkatoi šižiliuhku, nägemäl ku pieni mado rouno. Yhtelläh mavos sen eroitat, sil on liikkujat silmyluomet, ulgonazet kuulohovut da ylen pitky händy. Madoloil händy on äijiä lyhembi ruhuo, vaskiččuloilhäi se on yhtenjytyi pitky ruhonke. 

## Ulgonägö

Vaskičun ruho on kai silielois suomuksis. Hambahat ollah konusan muodohizet, terävät da tuaksepäi vinot. Vaskičul on aiga levei kieli. Sen ruhon piduhus voi olla 50 da 60 sentii, yhtelläh puaksumbah se on kahteh kerdah pienembi. Nuoril vaskiččuloil selgy on harmai, hobjaine, bokat da maha ollah mustanmuzavanruskiet libo mustat harmuan läpetyksenke. Kazvahuu selgy mustenou da rodieu muzavanruskiekse, vaskizekse libo maksankarvazekse. 

## Leviendy

Karjalas vaskiččuu on vaiku Keski-Karjalassah, Belomorskassah. Sidä enimälleh on vaiku suvipiirilöis. Vaskičču suvaiččou kuivii kohtii da eläy pedäjikkölöin  reunoil da aholoil, lehti- da segamečis jogiloin da järvilöin randamil, tuhjožikkolois, kuattulois mečis. Vaskičču peittyy kivilöin uale, viččoin tukkuloih, kuivanuzih lehtilöih, hapannuzih kandoloih, juurikkoloih, kuadunuzien puuloin uale. Puaksuh peitokohtakse valliččou jyrzijöin da muamygrien pezii, toiči iče luadiu pezän meččylevitekseh libo pehmieh muah. 

## Taba

Vaskičču on ylen hil’l’u da suojatoi, sendäh se puaksuh puuttuu pedoelättilöile käzih. Vai pitky da katkieju händy avvuttau sille pajeta. Vaskičul se ei ole moine, kui toizil šižiliuhkuloi, se ei kazva uvvessah. 

Vaskičču hos i on ihan suojatoi, ga Karjalas sil on paha sluavu. Sidä pietäh pahimannu madolois da myrkymavonnu, ainos tapetah. Ga se ei ole myrkymado da se ei rubie nikonzu n’okkuamah ristikanzua, kudai on ottanuh sen käzih. 

Vaskičus ei ole nimittumua pahua, vastukarai on hyödyy. Se syöy äijii meččäh niškoi pahoi böbökkii. 

Vaskičču terväh harjavuu ristikanzah, se voi eliä terrariumois yhtes mustumadoloin da löpšölöinke.
1869

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

* 7. oraskuudu **[[Rabindranath Tagore]]** — indielaine kirjuttai, filosoufu, Nobel-palkindon suannuh (1913).
* 22. syvyskuudu **[[P'otr Krasnov]]** — ven’alaine generualu.
* 2. ligakuudu **[[Mahatma Gandhi]]** — Indien iččenäžysliikkehen johtai.
* 31. talvikuudu **[[Henri Matisse]]** — frantsien taidoilii da kuvanvestäi.

## Ken kuoli sinä vuon
1740

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 23. elokuudu **[[Iivan VI]]** — ven’alaine imperuatoru.

## Ken kuoli sinä vuon

* 17. (28.) ligakuudu, **[[Anna Ioannovna]]** -
Harmai rubišlöpöi

**Harmai rubišlöpöi** (karjalakse vie harmai rubilöpšöi libo harmai rubilötöi, , ) on rubišlöppölöin pereheh kuului elätti. Karjalas harmai rubišlöpöi on ainavo rubišlöppölöis. Šlöppölöih verratunnu täl rubišlöpöil ei ole hambahii da leikkavustu kieles, sil ollah lyhyöt tagasorkat da kuivu, sangei, erähis kohtis kovennuh nahku kai ruvis – kazvaimis. 

## Ulgonägö

Harmuat rubišlöpöit ollah aiga suuret elätit, enimälleh enämbi 80 millimetrii. Emäčyt voijah ollah 150 da kai 200 millimetrii. Niilöin sellän väri on eriluaduine: harmuattavu da rouno reduhine muzavanruskei libo mustanmaksankarvaine selgiettömien muzavien tačmoinke libo niilöittäh. Maha on rouno reduhine valgei, keldazettavu, pienien mustien pilkuloinke. Nahku on buguričču da sit on äijy myrkyrauhnua. Piän bokis on kaksi suurdu buguriččuu. 

On olemas mieli, ku rubišlöppölöis ristikanzan nahkah voi roita kazvaindu, ga se ei ole tottu. Niilöin myrky ei ole ristikanzale paha. Sit vai voi čahluo nahkua, muudu nimidä, da silloi vaste, konzu se puuttuu silmih libo riibavukseh. Myrkyy nahkas rubišlöpöile pidäy pedoelättilöis puolistajes. 

## Leviendy

Karjalas harmuadu rubišlöpöidy on kaikkiel, ga sidä harvembah näet, migu heinyšlöpöidy, se ei ole vai sendäh, ku tädä rubišlöpöidy on vähembi, ga vie sendäh, ku se suvaiččou peittyö. Se eläy eri ololois: lehti-, kuuzi-, pedäi- da segamečis, peldoloin da niittylöin lähäl, puaksuh kylis ogrodois da sadulois. Toiči rubieu elämäh žiivattoin huonuksis. Se ei kui šlöpöi valliče märgii kohtii, sille pidäy kuivembat. 

## Taba

Harmai rubišlöpöi liikkuu yöl libo pimien aigah, päiväkse peittyy meččylevitekseh, pezih, juuriloin da kuadunuzien puuloin uale, luondaloih, vahnoih kuadunuzih huonuksih. Vai pilvežänny da vihmupäivänny sidä voibi nähtä päiväl. Harmai rubišlöpöi havaččuu talviunes sulakuun lopus libo oraskuun allus, myöhembi heinyšlöppölöi. Havaččuhuu net kerras mennäh kuduh vezistölöih, kus on seizoi vezi libo vähäzel virduaju. 

Harmai rubišlöpöi, kui kai muavezielätit, vaihtau turkin, lykkiäy iäre ulgoketun. Edusorkil se kiškou sidä suurin paloin da kerras syöy, nenga täyttäy einehellizien ainehien vajavuttu, kudai rodieu ketunvaihtandan jälles. 

## Syöndy

Harmai rubišlöpöi syöy pienii böbökkii da niilöin toukkii, hämähäkkilöi, čyöttölöi. Niilöin joukos on äijy pahua mečile, saduloile da ogrodoile luadijua böbökkiä, sendäh harmuadu rubišlöpöidy pidäy pidiä hyödyy tuojannu elätinny.
1876

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 12. pakkaskuudu **[[Jack London]]** — amierikkalaine kirjuttai.

## Ken kuoli sinä vuon
* 8. kezäkuudu **[[George Sand]]** — frantsien kirjuttai.
Heinyšlöpöi

**Heinyšlöpöi** (karjalakse vie heinylöpšöi, , ) on muavezielättilöi. Karjalas sidä on joga čupus da äijin. 

## Ulgonägö

Šlöppölöis heinyšlöpöi on aiga suureččaine, 70-100 millimetrii. Sil on mruamorankarvaine libo pilkukas maha da tylčy turbu. Elätin väri on vaihtelii. Piälpäi heinyšlöpöi on valpahanmuzavanruskei da muzavanmaksankarvaine. On elättilöi, kudamat piälpäi ollah valpahankeldazet da vihoittavat libo ruskiettavat da enimälleh mustat. Elätin maha on rouno reduhine valgei libo keldazettavu. 

## Leviendy

Karjalas heinyšlöpöidy on kaikkiel da Karjalas se on muavezielättilöis luguu myöte suurin. Erähis kohtis yhtel kilometril voibi nähtä sadassah dai enämbängi elättii. Toizih šlöppölöih verratunnu heinyšlöpöi enimälleh eläy mual da vezistölöih menöy vaiku kuvun da talven aijakse. 

Heinyšlöpöidy on kaikis mečis, yhtelläh enämbi sidä on rannikol kazvajis kuuzikkolois, koivikkolois, huabikkolois, segamečis, kus on enimälleh kuustu, tuhjožikol kazvoitunnuzil aholoil da niittylöil, meččyaholoil, märris kuattuloin meččien kohtis. Kuivii pedäjikkölöi se ei suvaiče. 

Se, ku heinyšlöpöidy on muga äijy, on kiini sih, ku elätti on viluu kestäččy. Sen  kudu sežo ei muga äijäl, kui toizien amfibieloin, varua viluu. 

## Taba

Heinyšlöpöi on yöelätti, päiväl se liikkuu harvah. Päiväl se yksinäh libo toizien šlöppölöinke yhtes peittyy heinäh, oksien, kivien, lehtien, parzien uale, kandoloih da toizih luonnon peittokohtih. Silloi se valliččou märgii da pimielöi kohtii. 
Keviäl heinyšlöpöi havaččuu sulakuun lopus – oraskuun allus, konzu vezi on jo 3-4 gruadussii lämmy. Talven elätti viettäy vezistölöis, kudamat ei kylmeta pohjassah: pienis joguzis da ojazis, madalis järvilöis, turbehsuoloil. 

Luonnos hinyšlöpöit eletäh 4-6 vuottu, ristikanzan kois kymmenessäh vuodessah, toiči kai kaheksassahtostu. 

## Syöndy

Heinyšlöpöi syöy böbökkii da niilöin toukkii, puaksuh se syöy hämähäkkilöi da čyöttölöi. Heinyšlöpöit hävitetäh meččäh niškoi pahoi böbökkii.
Carles Puigdemont

**Carles Puigdemont** on katalunielaine poliitikku. Hänet vallittih 10. pakkaskuudu 2016 Katalunien ičehallindoalovehen piäministerikse. 27. ligakuudu 2017 algajen häi ruadau iččenäzen Katalunien tazavallan piäministerinny.
Sportukižoin luvettelo

* Ammundu
* Avtokilbailu
* Basketbol
* Boksu
* Dz'udo
* Jalgumiäččy
* Jiäkur'oi
* Jouzen ammundu
* Jygei atletiekku
* Klassiilline borču
* Käzimiäččy
* Luistimet
* Motosportu
* Mägihyppy
* Pyörysportu
* Račastussportu
* Šahmuattukiža
* Stolatennissu
* Sukset
* Tennissu
* Uidelemine
* Ulgoatletiekku
* Vedeh hyppävykset
* Verkomiäččy
* Välly borču
1877

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. oraskuudu **[[Maksimilian Vološin]]** — ven’alaine runoilii.
* 2. heinykuudu **[[Hermann Hesse]]** — germuanien kirjuttai da taidoilii, Nobel’-palkindon suaju (1946).
* 27. oraskuudu **[[Isadora Duncan]]** — amierikkalaine pläššii.

## Ken kuoli sinä vuon
* 6. oraskuudu **[[Johan Runeberg]]** — suomelaine runoilii.
1891

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 15. pakkaskuudu **[[Osip Mandelštam]]** — ven’alaine runoilii, kiändäi, kirjalližuontutkii.
* 23. sulakuudu **[[Sergei Prokofiev]]** — ven’alaine säveldäi, pianistu.
* 15. oraskuudu **[[Mihail Bulgakov]]** — ven’alaine kirjuttai.

## Ken kuoli sinä vuon
* 10. tuhukuudu **[[Sofia Kovalevskaja]]** — ven’alaine matematikku.
* 8. oraskuudu **[[Jelena Blavatskaja]]** — ven’alaine kirjuttai, teosoufu.
1886

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 15. sulakuudu **[[Nikolai Gumil'ov]]** — ven’alaine runoilii.
* 16. ligakuudu **[[David Ben-Gurion]]** — Izrailan alguhpanii, enzimäine piäministru.

## Ken kuoli sinä vuon
* 14. kezäkuudu **[[Aleksandr Ostrovskii]]** — ven’alaine kirjuttai.
* 31. heinykuudu **[[Ferencz Liszt]]** — vengrielaine säveldäi da и pianistu.
* 17. elokuudu **[[Aleksandr Butlerov]]** — ven’alaine hiimikku.
Misjakku

**Misjakku** (, merkitäh **As**-merkil) on 33. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Misjakan atomnoumer on 33. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 15. joukos.
Suomen Kanzallisarkisto

**SUOMEN KANZALLISARKISTO**

Suomen Kanzallisarkisto () ohjuau keskushallindon arkistoindua, toimiu ku valdukunnalline keskusvirasto da tutkimus- ja kehittämiskeskus. Kanzallisarkisto ottau säilytettäväkse aziikirjoi, keriäy merkillisty arkistoainehty Suomen histourieh näh da kannattau niilöin tutkimustu.

Kanzallisarkisto  on kehitynnyh vuvvennu 1816 perustetus Senuatan arkistos. Ruočin vallan aigah Suomie hallittih Stokgolmaspäi. Vuvvennu 1809 Suomi liitettih Ven’ah autonomizennu suuriruhtinaskunnannu,  se sai oman keskushallindon. Senuatan arkistoh siirrettih Ruočispäi Suomeh kuulujat aziikirjat da myös muijen virastoloin ainehisto. Vuvvennu 1869 arkiston nimi muutettih Valdivonarkistokse, vuvvennu 1994 Kanzallisarkistokse.

Piäjohtai Jussi Nuorteva

Poštuadressi: PL 258, 00171 Helsinki

telefon: +358 29 533 7000

sähköpoštu: kirjaamo[@]kansallisarkisto.fi

**[https://www.arkisto.fi/ Suomen Kanzallisarkiston saittu]**

**Tiedoportualu [https://web.archive.org/web/20171106112617/http://www.arkisto.fi/carelica/index.php?page=etusivu-2 «Documenta Carelica»]** - avuau tutkimuskäyttöh Karjalan tazavallan Kanzallisarkiston (Ven'an Federacii) da Suomen Kanzallisarkiston aziikirjoi Karjalan historieh da kul'tuurah näh.
Brom

**Brom** (, merkitäh **Br**-merkil) on 35. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Broman atomnoumer on 35. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 17. joukos.
Selen

**Selen** (, merkitäh **Se**-merkil) on 34. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Selenan atomnoumer on 33. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 16. joukos.
Nekrasov Nikolai Alekseevič

**Nekrasov Nikolai Alekseevič** (28. kylmykuudu (10. talvikuudu) 1821 -  27. talvikuudu 1877 (8. pakkaskuudu 1878)) - ven’alaine runoilii, kirjuttai.
Lapsus da nuorizo aigu suuren ven'an runoilijan Nikolai Aleksejevičan Nekrasovan mini Volga-joven rannoil.” Suuri jogi- rahvahan syöttäi!”- saneli häi Volga- jogeh näh. Vaiku tiä jo pienyössäh nägi häi burlakoin ylen jygielöi ruadoloi, kuduat, kiändynyöt puolekkai, kulgiettih joven randua myö da viettih peräh ylen jygiedy baržua. Toiči kaččojen heijän rudoh, igävöičči kyynälissäh. 

Ylen nuorennu häi rubei tundemah rahvahan jygiedy elostu., sentäh häi tuli suurekse ristikanzake, hyväsydämellizekse runoilijakse, kudai kogo ijän tahtoi rahvahal kebjevytty da hyvytty.

Tuattah hänen oli  oficierannu ylen julgiennu da kovasydämellizenny. Kniigoi nikonzu ei luvennuh, suvaičči mečästiä da ainos oli pahalleh käskyläien ruadajienke.

Muamah oli ihan toine: hyväsydämelline älykäs da opastunnuh ristikanzu. Äijis runolois Nikolai Aleksejevič kirjuttau omassah muamah näh.

Konzu hänel täydyi 16 vuottu tuattah vedi händy Peterburgah opastumah oficierakse Dvor'anskoih polkah. Muamah tuatan mielien vastah, käski poijal valmistuo universitiettah. Tuattah konzu sen tiijusti, katkai kai maksut poijale. Häi jäi ihan yksin, vierahas linnas, kopeikattah kormanis.

Nygöi hänen eländy aijas tapahtui kaikkie: 3 vuottu oli ainos nälläs, ei voinnuh ostua lämmii sobii, ainos ečii ruaduo. Ottihes joga ruadoh: kirjutti kirjazii gruamottomil, tallendi tekstoi akt'oroil, opasti perehis lapsii.
1838 vuvvel algai kirjuttua omii runoloi.  Kirjutti vaiku venän kielel, kuduadu ylen äijäl suvaičči. Äijät runot ylen terväh muututtih pajoloikse, kudualoi pajatetah nygözelgi aijal. ”korabeiniekat”, ” Korgieloin leibien keskes..” Poemas ”Raudu dorogu” – kerdou, kui nälgy gonii rahvastu stroimah raudu dorogua da sie jygies ruavos loppemah omii eländy aigoi.
Nekrasov  oli piämiehenny ” Sovremenniekku”- lehtes., kuduadu algai vie A.S Puškin.  Kirjuttajat  Černiševskii, Dobrol'ubov,  Turgenev da Lev Tolstoi, kirjutettih enzimäzii  kerdomuksii hänen lehtih.
Uvven Valamoin manasteri

Yksi pravoslavnolois manasterilois Suomes on **Uvven Valamoin Spaso-Preobraženskoi manasteri**. Se kuuluu Konstantinopol'skoih Patriurhuattah, sijoitunnuhes on Heinävien kunnas, Pappiniemen kyläs.

## Historii

1939 vuvel evakuacien aigah, konzu oli Ven'an-Suomen voinu, läs 190 monuahua Luadogan Valamoin manasteris, tahtottih kerätä uuzi pravoslavnoi obitel', Suomes. 24.07.1940 vuvvel Valamoin vellestö ostettih usuad'bu Pappiniemen kyläs, Heinyvien kunnas, kuduan ižändänny oli Yrjö Saastomoinen. 

Sie ihan piätaloin čardakal, vellet löytti merkiikounu, kudai andoi ielleh nimen luostaril. Ikounu oli pyhittäjien Valamoin Sergien da Germanan. Manasterin nimi oli tiettävy: ”Uuzi Valamoi”. Ylen terväh nouzi Spaso-Preobraženskoi kirikkö, kudai oli kerätty da rakendettu kahtes ambaris. Enzimäzet ikoonat da kai altarin utvarit oldih Luadogan Valamoispäi. Alimazen riävyn ikonostuassu ihan alus oli trapeezan seinil. Vuozi pruazniekoinikkoonat oldih jo piäkirikös. 

Igumenan kreslu, kudai nygöi on huruas puoles, oli luaittu 1869 vuvvel, Igumenal Damaskinal.
Sil aigua oli evakoittu sizäret Pečenskois manasterispäi, heijän nastojuatel' puutui saldatoin käzih da oli tapettu 12.12.1940 vuvvel.

1956 vuvvel manasterih piästih monuahat Konevickoin manasterispäi, hyö tuodih Čudotvornoi Ikoonu Konevickoin Jumalan Muaman, kudai omal väil on piästänyh voimattomii rahvahii suuris goris. Nygöi tämä Čudotvornoi Ikkoonu on kives rakendetus  Spaso-Preobraženskois Piäkirikös.

Jales Suurdu voinua Mitropolittu Leningradskoi da Novgorodckoi keräi yhteh Valamoin Vellestyö da tuldih hyö Moskovan Patriarhuattah. 1957 vuvvel, konzu oli 800 vuottu Suomen Pravoslaviel, vellestyö myös siirtih Suomen Arhijepiskoppah. Erähät vellet ei mendy elämäh uttu stiil'ua myö, hyö suadih luba mennä  Pskovo-Pečorskoih manasterih.

1977 vuvvel oli rakendettu uuzi Spaso-Preobraženskoi kirikkö. 1984 vuvvel oli rakendettu kul´tuurukeskus, kus oli kirjasto, konferenszualu da ikonoin restavroičendukeskus, sie vie piirustettih uuzii ikoonoi. 1989 vuvvel ihan rinnal oli rakendettu Valaamskoi opastuscentru.

1997 vuvvel ihan järven rannal rakendettih časounu Nikolai Čudotvorcan nimel, a toizel puolel järven randua oli luaittu 
vellestön kalmižim. Sinne myös on rakendettu časounu prepodobnoin Germanan Alaskinskoin. Kezäl 2000 vuvvel, ihan kalmižiman ogruadan rinnal oli rakendettu časounu Iounal Krestiteläl.
Luzikku

**Luzikku** – syöndyvehkeh, ozutahes ihan pienenny labjazennu, vehkeh-kuppine, kudual suau ottua suuppua libo kiiselii. Pitkembie luzikan vartu suau pidiä kais, konzu syöt.

Luzikan suurus on ihan moine, kudai syndyy ristikanzan suuh.

Luzikku voibi olla syöndyvehkehenny da laboratornoinnu vehkehenny.

Ennevahnas luzikkoi luaitti puulois, luulois da sarvlois. Griekkalazet piettih luzikoinnu merirakuškoi, ihan muga kui ylen vahnan aigua primitivnoit rahvas.

Jegiptas luzikkoi luaittih slonan luulois, kivilöis da puulois. Puaksuh niilöin piäle piirustettih Uskon piirustuksii. Konzu tuli parembi aigu Riimas da Grecies, ilmestyttih bronzu da hobjuluzikat.
Veičči

**Veičči** – leikattavu vehkeh, sen ruadokohtu on terävyklinku, luaittu ylen kovas materiualas. Klinku on terävy yhtes libo mollembis puolis. Veičen konstruktsies on rukojatku da klinku, vie vois olla moizennu terävänny, ku suas sil pystiä.
Šorpikku

**Šorpikku** – syöndyvehkeh, kuduas on varzi da 2-4 pitkyččiä piidy, yhtes n'okkupuoles.
Konzu serviruijah stolua, šorpikku pannah hurual puolel, piidoit alahpäi. Syvves šorpikkua pietäh huruas käis, a veiččie – oigies, sentäh, ku oigiel käil on parembi leikata syömisty.
Vaskišorpikkoi tietäh jo ammui (vilicat) Moisein Faraonien aijas (ish.27:3).
Luušorpikkoi  arhiologat löyttih kalmois Kiinalazien kul'tuuras. Ciczä bronzusadavuozil 2400-1900 enne nygöstyaigua.
Torielku

**Torielku** – syöndyaste. Voibi olla pyöräzenny, sen piäl naveditah syömine, ku vediä stolal.

Torielkat ilmestyttih enne luzikkoi da veiččii. Jo niolitanaigua ilmestyttih enzimäzet torielkat. Niidy luaittih saves, a sit päččilöis poltettih, ku oldas net lujat.

Antickois Grecies da Riimas maltettih luadie keramikkuastieloi – parembi, ku muijal.

Niidy oli käyttäjes – jogapäivällizii, dekarativnoloi da pruazniekkuastieloi. Nygözel aijal on piirustettuloi torielkoi. Niilöl ollah Jumalan eländyaigoi da suurien Herroin eländyaigoi.

Tinaastiet ilmestyttih vahnas Riimas. Kallehii astieloi luaittih hobjas da kullas.
1701

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 27. kylmykuudu **[[Anders Celsius]]** — ruoččilaine tiähtientiijustelii, matematikku da fizikku.

## Ken kuoli sinä vuon
* 5. syvyskuudu **[[Jakov II]]** — Anglien kunigas.
1702

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 2. sulakuudu **[[Olaus Petri Carelius]]** — ruoččilaine runoilii, pappi.
* 4. heinykuudu **[[Voin Jakovlevič Rimskii-Korsakov]]** — ven’alaine vice-admirualu, Karjalan kartan luadii.

## Ken kuoli sinä vuon
* 8. kevätkuudu **[[William III]]** — Anglien, Šotlandien da Irlandien kuningas.
Kuppi

**Kuppi** – on pieniastei, sen formu on polusfieru, kuduah on tartutettu puolipyöräine ručku, ku juvves pidiä käis, Sih voibi valua 200kub.cm. Tämä kuppi pädöy hiilavah juomizeh. Erähis kul'tuurois kuppilois syvväh. Azien mualois kuppi on suurembi da ručkittah, sidä sanotah – piualakse.

* Liemikupit – syvväh liendy, libo pannah soussiloi leikottuloin syöndyaihieloinke. Niilöin suurus on 350-400 kub.cm.
* Čuajukupit – juvvah čuajuu libo koufeidu maijonke libo slifkoinke, kakauo, šokoluadua (200-250 kub.cm.)
* Koufeikupit – niilöis juvvah mustuakoufeidu, ollah pienet  (75-100) .Päivännouzupuoles juvvah ylen pienis kuppilois (50-70 kub.cm.)
Kost’urku

**Kost’urku (kattil)**  – aste, kudai enimyölleh on luaittu metallas, kattilois keitetäh syömisty avvonazel tulel libo duhovkas. Astien piäl ainos pidäy olla kanzi. Kattiloin mollembis puolis ollah ručkat.

Nygözel aijal on kaikenjyttymii eriluaduzii kattiloi. Net voijah olla kuvienke, pienet dai suuret, pyöräzät dai ovualallizet. Kattiloi luaitah erimetallolois: al'uminies, ruostmattomis teräsravvois, lasillizii, kuduat kestetäh temperatuurua, keramikas, teflonas da vie emalilkatettuloi.
Stokan

**Stokan** – lasilline aste, voii olla formu cilindru libo konussu. Ei ole ručkii. Niilöis juvvah hiilavii libo viluloi juomizii. Niilöinke vie pietäh stokanalustu.
Riehtil

**Riehtil** - aste, kudual žuaritah syömizii. Net enimyöleh ollah pyöryformii. Voijah olla yhten piendy varrenke dai kahten mllembis puolis. Luaitah niidy čugunois, al'uminies, keramikas. Sen piäle pidäy olla kanzi, ku razvat ei tiputtas siiriči.
1703

## Midä rodih sinä vuon
* 27. oraskuudu — Tsuari Pedru I perusti Piiteri.
* 1. syvyskuudu — Petroskoi on perustettu Pedrun I käskyn mugah.

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 16. oraskuudu **[[Charles Perrault]]** — frantsien kirjuttai.
1704

## Midä rodih sinä vuon
* 20. kezäkuudu —  Pol’šu yhtyy Pohjaine voinah vastah Ruoččii.
* Baškirien vastahnouzu (1704—1711).
* Muansäräitys hävittäy linnu Gondar Efiopies.

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
Afon Gwy

**Afon Gwy** (kymrin kielel) libo **River Wye** (anglien kielel) on jogi Suuren-Britanien suarel. Se virduau Kymrinmuan da Anglien alovehel.
Afon Dyfrdwy

**Afon Dyfrdwy** (kymrin kielel) libo **River Dee** (anglien kielel) on jogi Suuren-Britanien suarel. Se virduau Kymrinmuan da Anglien alovehel.

## Sivujovet

Afon Dyfrdwyl on äijäl sivujogii, kudamat lasketah sih:

* Afon Alun
* Afon Alwen
** Afon Brenig
** Afon Ceirw
* Afon Caletwr
* Afon Camddwr
* Afon Ceidiog
* Afon Ceiriog
* Afon Clywedog
** Afon Gwenfro
* Afon Lliw
* Afon Llynor
* Afon Trystion
* Afon Tryweryn
* Afon Twrch
Čainiekku

**Čainiekku** on aste. Se ei ole suuri aste, valuandun´okanke, on vie piälepäi kanzi da ručku. Čainiekas lämmitetäh da keitetäh vetty.

Čainiekkoi luaitah enimyölleh metallas.

* Erähii čainiekkoi pannah kiehumah plital. Se on luaittu metallas, aste- n'okanke da ručkanke, kuduas keitetäh vetty, pannah  plitan kanforkal. Puaksuh čainiekan n'okal pannah viheldycpilli, ku se höyryn vuoh andas iänen, konzu vezi on kiehunuh.
* Elektročainiekku – se on piettävy sähkös kiini. Keittäy vetty energospiral'in vuoh. Tämän moizet čainiekat voijah iče sammuta, konzu vezi on kiehunuh. Puaksumbi net on luaittu plastiekas, harvembi metallois, st'oklas da keramikas.
* Zavarnoi čainiekku- kuduas zavaritah čuajuu, net ollah luaitut keramikas, fajansas, farforas da st'oklas.
Delegy

**Delegy** (viettävy käri) - nellirattahalline viettävy käri.

Delegiä enimyölleh vedäy heboine, harvembi buivolu, mulat da häkit.

Delegöi enimyölleh luaitah puulois, nygözel aijal puurattahat on muutettu pneumošiinohikse. Delegiä vietäh hebozet aižien vuoh.
Gruuzu se voibi vediä - 750 kiluo, sen omapaino on -250-300 kiluo, suurus sen on 2,5*1,5 metrii. Ezirattahat ollah pienembät tagarattahii (60-70sm: da 70-100 sm).
1684

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 15. sulakuudu **[[Jekaterina I]]** — ven’alaine tsuarikunnan halliččii.

## Ken kuoli sinä vuon
1715

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 23. ligakuudu **[[Pedru II Aleksejevič]]** — ven’alaine imperuatoru.

## Ken kuoli sinä vuon
Stola

**Stola** on pertilomu. Stolan pindu voibi olla piduzin dai kallattu, kudual suau panna ruadovehkehii, voibi syvvä, kižata, pirdiä, libo opastuo mihtahto uudeh ruadoh. Enimyölleh stolan pinnat ollah nellikkölizet da seizotah nelläl jallal, voijah vieolla pyörällizet, kolmikkolizet da moničupullizet. Stolajalgoi voibi olla erimiäry. Ollah vie stolat jalloittah, niidy tartutetah yhtes puoles seinäh. Stolanpindua voibi muutella: kallatunnu libo piduzinnu, kui sinul mielyttäy.
Stuulu

**Stuulu** on pertilomu, kuduan piäl voibi istuo yhtel hengel. Stuulas on istundu da nojattavukohtu, bokkii myö voibi olla käzilnojakohtat. Stuulas on eruo taburetkanke, stuulu on sellännojakohtant.

Stuulan ozat ollah: istundukohtu, sellännojakohtu da jallat, niidy voibi olla nelli, voijah olla puaroinnu – ristukonstrukcies (X).
Stuulat voijah olla pehmiet dai kovat. Ero menöy materiualoi da konstrukcieloi myö.

Stol'arnoit stuulat – luaitut puulois, vembelpainetut ollah luaittu lehtipuulois, niidy vie kleijäh šponis, pletitäh pajuvičois, luaitah metallas, plastiekas da eri materiualois.
1750

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. heinykuudu **[[Johann Sebastian Bach]]** — germuanien säveldäi.

## Ken kuoli sinä vuon
Sobienpezomašin

**Sobienpezomašin** on emändöinabuniekku, kudai pezöy da puhtistau tekstililöi. Pezöy sovat, posteliainehet: hurstizet da odd'ualoin piälykset, voibi pestä sumkii da huavoloi.

Enzimäine  pezomašin oli käziprivodanke, se piäzi ilmah 1907 vuvvel. Luadii mašinan Viljam Blekstoun.
Jevropas enzimäine pezomašin ilmestyi 1900 vuvvel, sen proizvodstvu algavui Germuanies. Nygyaigaset pezomašinat ruatah sähköprivodoin vuoh, net ilmestyttih1908 vuvvel.
A 1949 vuvvel Amerikas ilmestyi avtomuattupezomašin.
Pölynimii

**Pölynimii** da nygöi jo puaksumbi sanotah pölynimuri, kudai keriäy kaikil piälyksil pölylöi da reduloi. Pölynimuri ilmanimendän vuoh keriäy huavozeh reduloi da pölylöi. Huavostu  ainos pidäy puhtistua, ku ei kerävys sinne liigua reduu da pölyy. Enzimäine imuri oli luaittu Amerikas 1869 vuvvel. Niidy on kahtu luaduu: kodi-imurit da promišlennoit imurit. 
Voijah olla statsionarnoit da kannettavat.
1676

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 28. sulakuudu **[[Fredrik I]]** — ruoččilaine kunigas.

## Ken kuoli sinä vuon
* 8. tuhukuudu **[[Aleksei Mihailovič]]** — ven’alaine suari.
1661

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 9. kezäkuudu **[[F’odor III|F’odor III Aleksejevič]]** — ven’alaine suari.

## Ken kuoli sinä vuon
Perti

**Perti** – on huoneh, kudai voibi olla eriluaduine, se on yksi oza eländyhuonehis. On eroitettu välipertilöis da hodulois nelläl seinäl. Pertis on uksi da ikkunat.

Ei kuuluta pertilöikse huonehet, kudualois ei sua eliä (aitat, senčoit, garažat, liftan šahtat).

Eroitetut pertit kodilois jo tiettih Vahnas Grecies, tiediä sidä suau raskopkoi (muankaivandoi) myö jo 2200 vuozien aigua.
Plita

**Plita** - on keitändy da pertinlämmittäi laiteh. Plital voibi keittiä syömisty. Plital on metallupiälys kanforkoinke, on duhovku, kus suau havvuttua syömizty. Ihan alembi on peittojuaššiekaine, kunne suau peittiä pienii kost'urkoi da riehtilöi proutivoloinke.

Plitoi on 4 luaduu, kuduas on erilämmitys:
* Guazulämmitys
* Sähkölämmitys
* Kombinirovannoi (guazu da sähkö)
* Halgo da kivihiililämmitys
Jiäškuappu

**Jiäškuappu** on kylmänpidäi škuappu erikameras. Sidä pietäh säilytysškuapannu, kus suau säilyttiä produktoi da syömizii viluskameras kodvembin.

Jiäškuappu ruadau ihan, ku kylmiäjy mašin, kudai levittäy kylmykameraspäi viluu ilmua, a lämmän ilman vedäy iäre da levtäy huoneheh. Niidy on suurii dai pienembii. Suurii jiäkameroi pietäh laukois da produktuzavodois, kunne voibi synnyttiä tonnii lihua da kalua. Pienembät jiäškuapat da kaamerat ollah keitändypertiös  da senčolois.
Pertiväli

**Pertiväli**  – on pitky välihodu pertilöin keskes, kudai on yhtel kerroksel.
Pertivälit voijah yhtyö pertilöinke pordahien vuoh, konzu pidäy piästä ylimäzel kerroksel. Pordahat ollah piäelementat koin arhitektuuras, konzu net ilmestyttih , arhitektuurat kodiloin tuldih parembakse. Oli parembi jagua pertilöi. Välipertit da pordahat  ilmestyttih rakenduksih myöhäzel arhitekturnoil tradiciel.