open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michel de Montaigne

**Michel de Montaigne** (28. tuhukuudu 1533 – 13. syvyskuudu 1592) on frantsielaine Renessansan aigukavven kirjuttai da filosouffu, Koittehet-kniigan kirjuttai. 

## Opastus
Sai hyvän opastuksen kois, sit loppi kolledžan da rodih juristakse. 

## Tiedoruado
Sud’d’an ruavon jätettyy, 1572 vuvvel 38 vuvven ijäs, Montaigne rubieu kirjuttamah ”Koittehii”. Sen enzimäine painos kahtennu kniigannu nägi päivänvalgien vuvvennu 1580. Ven’ankielizen vuozinnu 1954-1960 painetun ”Koittehien” kiännöksen pohjannu on kniigan jo nelläs painos. ”Koittehis” on kirjuttajan iččeh tunnustuksii da ristikanzan hengen luonduo kuvuamizii. Kirjuttajan mugah, joga ristikanzas kuvastuu kai rahvaskundu. Häi otti ezimerkikse oman ičen, erähänny rahvaskundah kuulujannu, da ylen tarkah tutki omii hengellizii liikundoi. 

Tiedomiehen filosouffistu kandua sanotah skeptitsizmakse, ga hänel se on omua periä. Montaignen skeptitsizmu on eräs eloksen skeptitsizman, kudaman pohjannu on eloksen kargei kogemus da ristikanzoih pettymine, da filosouffizen skeptitsizman sevoiteh, jälgimäzen pohjannu on luja mieli ristikanzan tiedoloin pravvattomuos. Monipuoližus, hengelline tazapaino da terveh mieli pellastetah tiedomiesty mollembien skeptitsizmoin jyrkis reunimazis ellendyksis. Montaigne tunnustau ičensuvaičuksen ristikanzan tegoloin da ruadoloin piälimäzekse syykse da häi ei paheksi sidä, hänen mugah se on luonnolline da kai tarvittavugi ristikanzan ozakse, sendäh ku ruvennou ristikanzu ottamah vastah vierahii interessoi kui omii rouno, sit häi ei rodei ozakkahakse da ei sua hengele hoivua da rauhua.
Edenöit

**Edenöit** ollah mahajalgazet, (, grek. γαστήρ – «pöčöi», πούς - «jalgu»). Enimät ollah mal'uskuperehien, kudualoi kerävyy 110 tuhattu luaduu. Ven'an mual niidy on 1620 luaduu. Niilöis on yksi merkičys – kiändyö peittohuavol 180 gruadusil, enimät edenöit kannellah kovuakuordu.

## Eländy

Ennen edenöit elettih suoluvies merel, a sit muutettih puhtahah vedeh da muale.

Erähät niis eletäh parazitoinnu.

Net vie eletäh akvariumois, čomendajannu kogo akvariuman ekzotiekkua.
Pin'oit

**Pin'oit** () – perehjoukko kaksisiivizii syöii, ollah (Nematocera) pitkyusazien joukko-gnuusoin joukko.

Erimerkičys niilöin on suulois: ylä da ala huulet on vönytetty, kuduat kerävytäh futl'uaroih, sinne synytäh pitkät da hoikat nieglat (kaksi puarazet).

## Leuguluut

Ižä-pin'oloil ei niidy ole, net ei malteta purta. Pin'oloi toukot(ličinkat) eletäh seizojas vies( lambilois). Pin´oloi jiänökset on ylen ammuzet.

Nygyaijal niilöi on 3000 luaduu da 38 pereh eriluaduu.

## Varavo rahvahal

Pin'oit kannellah infecieloin mikroboi: Malárien, keldazen lihoratkan da eriluaduzii encifalittoi. Mal'arijan infekcieh vuvves kuolou kaksi millionua hengie. Niilöin purendu kandau ristikanzoil allergiedu se on reakcii pin'oloin purendah.
David Hume

**David Hume** (7. oraskuudu (26. sulakuudu) 1711 – 25. elokuudu 1776) oli šotlandielaine filosouffu, empirizman, psiholougizen atomizman, nominalizman da skeptitsizman ezittäi; erähien tutkijoin mugah agnostiekku; ekonomistu da histouriekku, Šotlandien Tiijonandamisaijan eräs suurimis ezittäjis. 

## Opastus da tiedoruado

Nuorete Hume kävyi Edinburgan yliopiston luvendoloile, kus sai opastuo oigevustiijon perustehet da muinas-gretsien kielen. Vuvvennu 1726 omahizien käskendäs häi jätti yliopiston, heijän mugah Davidas pidi tulla hyvä advokuattu.

Vie nuorennu Humel oli kiinnostus filosouffieh da literatuurah. Häi äijän mietti moralin kyzymyksis da 20 vuvven ijäs rubei kirjuttamah omii mielii uskondos, ga jällespäi polti tetratin, kudamah kai kirjutti. Omat tahtottih, ku David ruadas oigevustiijon alal, ga händy viettih omah puoleh Ciceron da Vergilius. Liijallizen älyruavon periä Humen tervehys paheni da häi siirdyi toizeh ruadoh. Vuvvennu 1734 Hume muutti Bristolih, kus oppi ruadua kaupputalois, ga sentämän kuun mendyy ellendi, ku se ei ole hänen ruado. Sammannu vuon Hume lähti kolmekse vuottu Frantsieh Pariižah da Reimsah. Kaksi vuottu häi oli La-Fleš-školas, kus omal aigua opastui R. Dekart. 

Roindumuale tulduu häi rubei filosouffakse. Vuvvennu 1738 oli painettu ”Traktuatan ristikanzan luonnos” kaksi enzimästy ozua. Hume enne kaikkie šeikuičči sit tiedoloin tovelližuttu da varmuttu niilöis. Humen mugah tiedoloin pohjannu on kygy, nero, kudai iččenäh on vastahottamizien (mielikuvien, tundoloin da affektoin) sevoiteh. Traktuatan toine oza oli omistettu psiholougizile affektoile. Vuvven peräs nägi päivänvalgien kolmas oza, kudamas Hume šeikuičči moralii. 
Vuozinnu 1741-1742 Hume julgai Moralin da poliitiekan kuvaukset -kniigan. Sen jälgeh häi rodih tundiettu da kuulužu.   

1750-luvul Hume kirjutti Anglien histouriedu. Tämä ruado nostatti vihua hänen kohtah anglielazien, šotlandielazien, irlandielazien, kirikköh kuulujien, omanmuanšuvaiččijoin da toizien keskes. Ga jälles ”Anglien histourien” toizen ozan painandua vuvvennu 1756 rahvaskunnan mieli muutui da jo toizien ozien julgavot löyttih omat lugijat ei vaiku Anglies, ga kogo manderel. Kaikkiedah Hume kirjutti tämän kniigan kuuzi ozua. 

Jo vuvvennu 1751 Hume tunnustettih kirjuttajannu Edinburgas. Vuvvennu 1752 Juristoin yhtistys valličči händy Advokuattoin kirjaston (nygözen Šotlandien Kanzallizen kirjaston) kaiččijakse. 
Vähästy enne kuolendua Hume kirjutti ”Omaeloskerran”. Sit häi kirjutti omas ičes, kui leppeisydämellizes, avvonazes, paginakkahas da vesseläs ristikanzas, kudamal on himuo literuatuurukuulužuoh, kudai tottu paisten ”nikonzu ei kovendannuh minun syväindy, kaččomattah monih ozattomuksih”.
Adam Smith

**Adam Smith** (5. (16.) kezäkuudu) 1723 – 17. heinykuudu 1790) on šotlandielaine ekonomistu, filosouffu-etiekku, eräs nygyaigazen ekonomiekan teourien alguhpanii. Smith oli enzimäzii, ken kiändyi David Humen opastuksih. 

Smith 14-vuodizennu rubei opastumah Glazgon yliopistos. Vuozinnu 1740-1746 häi oli Oksfordan yliopiston opastujannu, kus tuttavuigi David Humen filosouffieh. Vuvvennu 1751,  jälles anglielazen literatuuroin luvendoloin piendiä, häi rubei opastamah Glazgon yliopistos lougiekkua, sit moralistu filosouffiedu. 

Moralizien tundoloin teourii -kniigu, kudai nägi päivänvalgien Londonas vuvvennu 1759, on eräs kuulužimis da tärgielöis Smithan tevoksis.  

Vuvves 1763 Smith matkustelou Jevroupas. Frantsies häi tuttavui da äijän vastavui Dalamberon, Gol’bahan, Gel’vetsien, Vol’teran kel, ekonomistoinke – fiziokrattizen teourien alguhpanijoinke. Vuozinnu 1960 Smith kirjutti äijän filosouffizii, niilöin joukos naturfilosouffizii probliemoi koskijoi kuvauksii. Net nähtih päivänvalgien vaste Smithan kuolendan jälles. 

Šotlandieh tulduu Smith kirjutti oman tärgevimän ruavon ”Kanzoin rikkahuon luonnon da syylöin tutkimus”, kudai piäzi ilmah Londonas vuvvennu 1776.

Vuvves 1777 algajen Smith oli kuningahan sluužbas tullikomissien ruadajannu.

Kuoli Edinburgas.
1723

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 16. kezäkuudu **[[Adam Smith]]** – šotlandielaine ekonomistu

## Ken kuoli sinä vuon
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (22. sulakuudu 1724 – 12. tuhukuudu 1804) oli germuanielaine filosouffu, germuanielazen klassizen filosouffien alguhpanii, Tiijonandamisaijan da Romantizman rajal ruadanuh. 

## Opastus da tiedoruado

Kant opastui arvokkahas Collegium Fridericianum –gimnuazies. Vuvvennu 1740 piäzi opastumah Königsbergan yliopistoh. Tuatan kuolendan periä Kantal pidi jättiä opastundu da ruveta avvuttamah perehty, sendäh kymmenekse vuottu häi rodieu kodiopastajakse Judšenas. Juuri sil aigua, 1747-1755, häi kirjutti da julgai oman kosmogounizen ennustusmielen Päiväzen sistieman rodivundas alguperäzes uvus. 
Vuvvennu 1755 Kant väitti douhturikse, mi andoi hänele mahton opastua yliopistos. Kantal algavui sit 40 vuottu kestänyh opastajan ruado.
Seiččeivuodizen voinan aigah (1758-1762) Königsberg, kus eli da ruadoi Kant, kuului Ven’ale. Se aigu filosouffah niškoi oli vähäproduktiivine, häi kirjutti vai erähii muansäräityksii koskijoi kuvauksii. Voinan jälgehine aigu, vastukarai, oli hyövykäs, Kant piästi ilmah äijän tiedokirjutustu. 

Kantan ruavos vuottu 1770 pietäh ”kriittizen” kavven alguvuvvennu. Sinävuon 46 vuvven ijäs händy pandih Königsbergan yliopiston lougiekan da metafiiziekan professorakse, kus häi vuodessah 1797 pidi eriluaduzii luvendoloi – filosouffiedu, matemuatiekkua da fiiziekkua koskijoi. 

Sil aigua Kant kirjutti omat perinpohjazet ruavot, kudamien hyvyös häi sai XVIII vuozisuan kuulužan da arvokkahan ajattelijan nimen da kudamat ylen äijäl vaikutettih muailman filosouffizen ajattelun tulieh kehitykseh:

* ”Puhtahan älyn kriitiekku” (1781) – gnoseolougii 
* ”Käytändöllizen älyn kriitiekku” (1788) – etiekku
* ”Ajattelukyvyn kriitiekku” (1790) – estietiekku 

Kant luadi pohjan elättimuailman sugupolvilajittelule, kehitti mielen rahvasrovun luonnollizes kehitändäs, tutki nouzu- da laskuvezilöi.
Hämähäkit

**Hämähäkit**  () ozajalgazii. 

Hämähäkkiluokis on syöjy tiedoloimyö toizen merkičys. Hämähäkit eletäh kaikkiel niidy kerävyy 42 tuhattu da vie läs 1,1 tuhattu jiänöksien löyttylöi. Tiedomerkičyksen nimi on- apahnologija.

## Midä syöy

Kogo hämähäkkilöin joukot ollah pedosyöjät. Syvväh enimyölleh syöii
Niidy tabaillah verkoloih. Enzimäi tavatun syöjän tappau myrkyl, työndäy syöjäh syömizensulattajua mehuu. Ajjan mendyy (voibi olla 2-3 čuassuu) hämähäkki imöy sen kaikkineh.

## Merkit

Voijah olla hämähäkit ylen pienet vaiku milimetrin oza ihan 10 santimetrissah.

Pienin hämähäkki – Patudigus voibi olla 0,37 milimetrii.
Suurembat hämähäkit – pticeedi terafoza Blonda rungonpitkevys – 9 santimetrii, a jalloin pitkevys – 25 santimetrii.
1592

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

## Ken kuoli sinä vuon
* 13. syvyskuudu **[[Michel de Montaigne]]** – frantsielaine Renessansan aigukavven kirjuttai da filosouffu
1818

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon
* 5. oraskuudu **[[Karl Marx]]** – germuanielaine filosouffu

## Ken kuoli sinä vuon
John Mill

**John Stuart Mill** (20. oraskuudu 1806 – 8. oraskuudu 1873) oli brituanielaine filosouffu, sotsiolougu, ekonomistu da poliitiekan alal toiminuh. Luadi suuren panoksen yhteiskundutiedoh, politolougieh da poliittizeh ekonoumieh. Mill on eräs liberalizman suuris alguhpanijois. Häi puolisti personualizen vällyön kontseptsiedu rajattomua valdivollistu tarkastustu vastah. Mill on ulitarizman kannattai. On olemas mieli, ku Mill on XIX vuozisuan anglielazis filosoufois kuulužin. Erähinny vuozin Mill kuului Brituanien parluamentah. 

## Opastundu

Mill lapsennu oli rakas opastumah da hänel oli neruo sih. Kolmevuodizennu häi rubei opastumah klassistu gretsien kieldy, kuvven vuvven mail iče kirjutti histouriedu koskijua ruaduo. Kymmeneh vuodessah häi ehti lugie Platonan kuuzi dialougua, 12-vuodizennu rubei opastumah korgevimua matemuatiekkua, hiimiedy, lougiekkua da poliittistu ekonoumiedu. 

## Suurimat ruavot

”Vällyöh nähte” (1859), ”Ulitarizmu”, ”Lougiekan sistiemu” (1843) ollah hänen tärgevimät ruavot filosoufien alal. 

Poliittizen ekonoumien perustehet -kniigu jullattih vuvvennu 1848. Kniigan piäozat on omistettu tuotandole, jagamizele, vaihtamizele, kapitalizman progresale da valdivon roulile ekonoumiekas. 

## Poliittizet nägemykset

Mill kaikel väil puolisti sanan vällytty da vastusti tsenzuurua. Häi oli demokruatien teorietiekku, kui poliittizen, mugai ekonoumiekallizen. Mill kritikuičči buržuaznoin muailman pahoi puolii – rahvahan eriarvožuttu, dengoin kul’tua, ruadajan rahvaspuolen madalua elostazuo. 

Mill oli enzimäine parluamentah kuului, ken nosti kyzymyksen naizien valličusoigevukses.
Mehiläine

**Mehiläine, kimaleh** () – kuuluu lendelijoin syöjypereheh. Sil on eriluaduine maha, korrenjytys da välinahkazenke. Rodnikse kuulutah kudžoit da amburjazet.

Kimalehii on 21 tuhatu luaduu da 520 kimalehien roduu. Eletäh kaikkiel vaiku Antarktiidal niidy ei ole. Kukkazien nektuarat da niilöin pölyzet ollah parahannu syömizenny kimalehil. Nektuaru andau niile energiedy, a pölyzet – valgijastu. Kimalehel on pitkäččy kiärzäine(hobottaine), kuduan vuoh imöy nektuarua kukkazispäi. Niile ollah vie usat-antennat, kudualois on13 segmentua-ižäkimalehil da 12 – emäkimalehil. Ižäkimalehis on vie muutoksii 11 libo 12 usazis Systropha, 12-ozastu – erähis Euruglosina, Pasites, Biastu da muudu.
Čirkat

**Čirkat** () ollah oigeisiivizet perehpiäle olijat syöjät, pitkien usienke, yksinäzet senmoizet perehjoukos. Niidy on 6800 luaduu kaikkiel, ilmai Antarktiidua.

Piä on eriluaduzen kullykanke, painettu ku mädžötetty mollembis puolis, vie piä voibi erähil olla konusannägöine. Luapat – nelliozazet. Eziselläs ollah kullykkuluaduzet lopastit, voijah net olla alembi.
Ižä čirkal siivien piäl on cirizendy pilli.
Perikles

**Perikles** (494 vuvven mail – 429 enne meijän aijanluguu) on afinalaine valdivonvallas ruadanuh, eräs afinalazen demokruatien alguhpanijois, kuulužu paginanpidäi da vojennoi piälikkö.

Perikles rodivui Afinoih aristokruatoin pereheh. Aktiivizen poliittizen ruavon algoi, konzu rodih erähän poliittizen joukkovehen piälikökse. Omah aristokruatoin suguh kačomattah, häi oli demokruatien kannattai. Konzu Perikles huavai lähtie Kimonua vastah, kudai oli aristokruatoin joukkovehen piälikönny, hänele pidi rahvahan kannatustu. Kimonan iäre ajettuu vuvvennu 461 enne meijän aijan luguu Perikles rodih erähänny vaikutusvaldazimis poliitiekois Afinois da ottavui uvvistuksien piendäh. Nämmä reformat oldih tärgei aigu afinalazen yhteiskunnan demokruattizekse tulendas. Perikles oli sidä mieldy, ku pidäy ottua čottah kaikkien afinalazien interiessoi, midä ei ruadanuh hänen vastustai Fukidid, Kimonan jatkai, kudai kačoi vaiku aristokruattoih.  

Fukididan iäre ajettuu Perikles tozidielos rodih Afinoin piälikökse da oli linnan vaikutusvaldazin da arvovaldazin poliitiekku. Demokruatien paras aigu oli yhtel aigua yhten valdivonvallas ruadanuon aigu. Perikles nosti da kehitti Afinoin merivägie, čomendi linnan, semmite Akropolin, kuulužil rakenduksil (Parfenon, Propileit da muut). Linnu Periklesan aigah oli kehitynnyzin talovuon da kul’tuuran puoles. Hänen aigah Afinat oldih talovuon, poliitiekan da kul’tuuran suurimannu keskuksennu ellinoin mieros. Sih aigah Afinoin vaikutusvaldu levii loitokse da Perikles varustihes voinah Spartanke. 

Vuvvennu 431 algavui Peloponessan voinu. Periklesan hyvän vallitun strateegien hyvyös afinalazet voidih vastustua spartalazii, ga linnas algavunnuh kulgiitaudi segoi Periklesan kai pluanat. Häi rubei kaimuamah omua vaikutusvaldua linnas da vuvvennu 429 enne meijän aijanluguu kuoli, toinah kulgiitaudihgi. Hänen kuoltuu loppih Periklesan aigu, Muinais-Gretsien paras aigu kehityksen puoles.
Anna Netrebko

**Anna Netrebko** (on roinnuhes 18. syvyskuudu vuonnu 1971, Krasnodar, Nevvostoliitto) – ouperan pajattai. 

## Stuudiial'bomat
* Opera Arias  (2003)
* Sempre Libera  (2004)
* Violetta – Arien und Duette aus La traviata  (2005)
* La Traviata  (Deutsce Grammophon, 028947759362, 2005)
* Das Mozart Album  (2006)
* The Russian Album  (2006)
* Betrothal in a Monastery  (2006)
* Duets  (2007)
* Gold  (2007)
* Souvenirs  (2008)
* La bohème  (2008)
* Bel canto spectacular  (2008)
* I Capuleti e i Montecchi: tragedia lirica in two acts  (2009)
* In the Still of Night  (2010)
* Live at the Metropolitan Opera  (2011)
* Stabat Mater: a Tribute to Pergolesi  (2011)
* The opera 2011 album  (2011)
* Ruslan and Lyudmila  (2012)
Aleksanderi Suuri

**Aleksanderi Suuri** (20. (21.) heinykuudu 356 – 10. kezäkuudu 323 enne meijän aijanluguu) oli Makedounien tsuari vuvves 336 enne meijän aijanluguu algajen, Argeadoin suguh kuulunuh, vojennoi piälikkö, muailman valdukunnan perustai, kudai hänen kuolendan jälles levii. Ven’an histouries händy tundietah Aleksandr Makedonskoinnu. Vie antiekan aigua Aleksanderii ruvettih tundemah erähänny kuulužimis vojennolois piälikkölöis histouries. 

Aleksanderi Suuri piäzi valdah 20 vuvven ijäs tuatan Makedounien tsuarin Filipp II kuoltuu. Silloi häi turvai Makedounien rajat pohjazes da loppi Gretsien valloittamizen vastahnossuon Fivi-linnan hävitändäl. Vuvven 334 enne meijän aijanluguu keviäl häi algoi legenduarizen vojennoin pohodan Päivännouzuh da seiččemen vuvven aigah valloitti Persien imperien. Sit häi algoi Indien valloittamizen, ga pitkyaigazes pohodas väzynyzien saldatoin vuadimukses perävyi.

Aleksanderin perustetut linnat, kudamat meijän aiguagi ollah suurimat monis mualois da gretsialazien uuzien mualoin valduamine Aazies avvutettih gretsielazen kul’tuuran levittämizele Päivännouzus. 

Läs 33 vuvven ijäs Aleksanderi Suuri kuoli pahah taudih Vavilonas. 

Kerras hänen imperii oli juattu hänen vojennoloin piälikkölöin keskes da monii vuozikymmenii oli voinii heijän välil.
Brusakat

**Brusakat** () ollah syöjien perehjoukko brusakkuluaduzien riävyl, niilöin riädyh kuulutah enämbi 7570 brusakkuluaduu da 2900 – termitoin luaduu, kudualoi nygözelaijal pietäh brusakoin perehjoukos.

Rungo on ihan ku täpytetty ovualu, pitkevys – 1,7- 2 santimetrii, voijah olla suurembat – 9,5 cm.

Piä kolmikon libo syväimen nägöine, se on vie katettu suojusselgy nävöl. Suu on grizijoin luaduu. Niilöin leuguluut ollah ylen vägevät, katettu monil piidoloil.
Fernan Magellan

**Fernan Magellan** (port. Fernão de Magalhães) (20. kylmykuudu 1480 – 27. sulakuudu 1521) oli portugualielaine da ispuanielaine merdy kulgii. Häi oli enzimäine, ken kierdi muailman ymbäri. Magalhães avai salmen, kudai myöhembä sai hänen nimen. Oli enzimäine  jevrouppalazis, ken kulgi merdy myöte Atlantiekas Tyyneh valdumereh. 

## Matku muailman ymbäri

Syvyskuun 20. päivänny 1519 Magellanan viizi laivua lähti merikulguh. Net kierrettih Suvi-Amieriekan päivännouzurannan. Kevätkuul 1520 erähät merimiehet tahtottih lähtie iäre Ispuanieh, ga Magellanal puutui rauhoittua vastahnouzijoi. Oraskuul 1520 kaimattih yksi laivu, sendäh matkua jatkettih nelläl laival. Syvyskuul matkailijat tuldih salmeh, kudai jällespäi sai Magellanan nimen. Sen jälgeh piästih Tyyneh valdumereh, kudamua sit kulgiettih enämbän kolmie kuudu.

Filippinoin suariloile tulduu (net myöhembä suadih oma nimi) Magellan tahtoi suaha paikallistu rahvastu Ispuanien korolin vallan uale. Borčas kandueläjienke 27. sulakuudu 1521 Magellanua tapettih. Magellanattah jiännyöt laivat piästih Molukon suariloile, kus ostettih mavustehtu. Suariloilpäi lähti vaiku kaksi laivua. Enzimäine lähti päivännouzuh, ga sil pidi kiändyö järilleh suariloile, kus matkumiehii otettih kiini portugualielazet korolin käskys da sanottih Magellanua pettäjäkse. Vai yksi laivu ”Viktorija” tuli roindumuale Afriekan kierrettyy. 

## Magallanan nimi suadih:
* Magellanan salmi
* Vien alaine ylängö Tyynes valdumeres Maršallan suariloin lähäl
* Magellan – kosmosan laiteh. 
* Magellanan pingvin
* Magellanan kruatteru Kuudamazel
* Magellanan suuret da pienet pilvet -gallaktiekat
Julius Caesar

**Julius Caesar** (12. heinykuudu 100 enne meijän aijanluguu – 15. kevätkuudu 44 meijän aijanluguu) on muinasriimalaine valdivonvallas da poliitiekas olluh, vojennoi piälikkö, kirjuttai. Oli konsulannu vuozinnu 59, 48, 46, 45 da 44 enne meijän aijanluguu, diktuattorannu vuozinnu 49, 48-47 da 46-44 enne meijän aijanluguu, suuri pontifiekku vuvves 63 enne meijän aijanluguu algajen. 

Vahnah patritsianskoih suguh kuulujannu Caesar toine toizele peräh sai kaikkii tavallizii riimalazii virgoi da sai ičele kuulužan nimen konservatiivizien senuattoroinke vastustamizis. Vuvvennu 60 enne meijän aijanluguu perusti enzimäzen triumviratan – kolmikkoliiton – vie kahten vaikutusvaldazien poliitiekoinke – Gnaeus Paompeisus Magnus da Marcus Licinius Crassus. Vuvves 58 enne meijän aijanluguu algajen enämbi kaheksua vuottu oli nygözien Šveitsuarien, Frantsien, Belgien, Germuanien da Velikobrituanien alovehil Gallicuman voinal, kudaman jälles liitti Riimskoih imperieh vägi suuren alovehen Atlantiekan valdumerespäi Reinassah da sai ičelleh nerokkahan vojennoin piälikön kunnivon. Allus 49 vuottu enne meijän aijanluguu algoi kanzallizen voinan, sendäh ku ei voinnuh piästä sobuh senuattoroinke moizis dielolois, kui hänen järilleh tulendu Riimah da suvvon koskemattomus virgurikoksis (valličendois elol muanitandas, virginiekoile kädehandolois, sobimuksien rikondas, vägivallas da toizis). Nelläs vuvves Caesar pergi senuatan kannattajat Itualies, Ispuanies (kahteh kerdah), Gretsies da Afriekas, myös häi pergi Egiptan da Pontan halliččijoin voiskat. 

Caesar oli armahtuksen poliitiekan kannattai, ga samal aigua kuaznii monii omii piävastustajii. Tävvelleh voiton suaduu häi otti iččeh käzih konsulan vallan da diktuattoran erivallan (jälgimäi kogo ijäkse virrannu), pidi uvvistustu yhteiskunnan kaikis puolis. Caesarii vie eläjes ruvettih pidämäh jumalannu, voittajan vojennoin piälikön imperuattoru-arvonimi rubei kuulumah hänen nimeh. Caesarin tapettuu hänen omahine Gaius Octavius otti hänen nimen da sai enimän hänen perindön perindöbumuagan mugah. Tuliel hänes rodih enzimäine imperuattoru.
 
Caesaris oldih eri mieldy eläjes da tämä säilyi Riiman imperien aigahgi: hänen nimie da kunnivuo kaikelleh puhtastettih halliččijoin kannattajat, a vastustajat kiitettih hänen tapettuloi da peittoliittolazii. Tundietunnu Caesar oli Keskiaigua da Uvven aigua. Paiči poliittistu da vojennoidu ruaduo Caesarii tundietah kirjuttajannu. Häi kirjutti prostoih da selgieh luaduh, sendäh hänen kirjutuksii pietäh muinas-riimalazen literatuuran klassiekannu da niidy käytetäh latinan kieleh opastandas. Caesarin nimeh liitetäh kaizer- da tsuari -arvonimet, myös seiččemenden kuun nimi monis kielis – ijul’.
Bratisluavu

**Bratisluavu** (enne vuottu 1919 -  Prešporok,  Pressburg, Požon', keskiaijal -  Istropolis) – on linnu Keski-Jevroupas - Slovakien piälinnu, vuozinnu 1541-1684 oli Vengrien piälinnannu. Linnas eläy läs 460 tuhattu hengie.

Bratisluavu da Vena ollah lähimäizet toine toizelluo Jevroupan piälinnat (niilöin keskes on 55 km). Bratisluavu on muailman ainavo piälinnu, kudai rajoittuu kahten muan  - Avstrien da Vengrien kel. Bratisluavas olii Kopčanskaja-piha siirdyy Avstrien Kitzee-kylän Landesštrasse-pihah; Venan tie siirdyy Avstries olijah Pressburg-štrasse-pihah. Enne vuottu 1936 Bratisluavaspäi Venah voi piästä linnan tramvain avul.
L’ubl’ana

**L'ubl'ana** on Slovenien piälinnu. Sie eläy 258,9 tuhattu hengie (2014), 13 % muan rahvastu.

L'ubl'ana on muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Sie on L'ubl'anan yliopisto, kudamas opastuu enämbi 50 tuhattu hengie.
L'ubl'anas on Grad-linnu, sen ual on Vahnu linnu. Voi nähtä antiekallizii- sego keskiaigahizii rakenduksii, barokko-, modern -stilis olijoi rakenduksii da arhitektoran Iože Plečnikan (mennyön vuozisuan allun) rakenduksii.

Enzimäzes viijendeh vuozisadassah L'ubl'ana oli Riiman Emona-linnu, keskiaijan linnannu sidä tundiettih XII vuozisual. Vuozinnu 1335-1918 oli Laibah-linnannu Habsburgoin valdivos.
Bern

**Bern** on Šveicuarien piälinnu. Se on muan keskiozas, Al'pi-mägiharjandehen pohjazes, Aare-joven rannoil.
Bernas eläy 131,5 tuhattu hengie (2015), Bern on muan viijendekse suurin linnu.

Bern on  Šveicuarien poliittine keskus, kus ollah haldivo, parluamentu da keskusbanku. Sie ollah sežo Kogo muailman poštuliiton piäkontoru sego  Šveicuarien raudutiet.

Linnu on perustettu vuonnu 1191.
Kijev

**Kijev** () on Ukrainan suurin linnu da piälinnu. Se on Dnepr-joven rannal, Ukrainan keskiozan pohjazes. Kijev on muan kul'tuuru-, poliittine, sociualu-, ekonoumiekku-, transportu-, tiedo- da uskondokeskus. Kijevas eläy Jevroupan suurin oza rahvastu Stambulan, Moskovan, Londonan, Piiterin, Berlinan da Madridan jälles.
Jerevanu

**Jerevanu** () on Armienien suurin linnu da piälinnu, se on yksi vahnembis muailman linnois. Linnu on Ararat -alangon  - Araksu -jogie myö - hurual rannal. Jerevanas eläy 1,068 miljonua hengie (2014). Linnan pinduala on 223 km². Jerevanu on poliittine, ekonoumiekku-, kul'tuuru- sego tiedokeskus da muan tärgevin transportukeskus. Jerevanas ollah 2 lendoazemua, metro, raudutieazemu.
Linnan korgevus on 900-1300 m meren pinnan piäl, Jerevanan oza on sijoitunnuhes tulimäin platol Ararat -alangon pohjazes.
Sugulaine

**Sugulaine** on hengilö, kudai on suguu toizele hengilöle. Samah suguh kuulujil on yhteizii ezivanhembii libo hyö ollah tuldu suguh venčan libo ottolapsekse ottamizen kauti. Sugulazet voijah kaččuo kui *biolougizennu (geneettizenny) rodn'uksennu* muga i nualoinnu *sotsializennu roulinnu*, kudaman mugah ristikanzat vietäh iččie toizih näh omas kollektiivas.

## Sugulazii

### Lähimäizet
* Vanhembat:
** Tuatto (libo *tata, ižä*)
** Muamo (libo *mama, mamma, mamoi, äidi*)

* Lapset:
** Poigu (libo *briha, brihačču*)
** Tytär

### Prarodiitel'at
* Died'oi (libo *didi, ukko*) – tuaton libo muamon tuatto
* Buabo (libo *baba*) – tuaton libo muamon muamo
* Bunukku, vunukku – lapsen lapsi

### Lähisugulazii
* Velles:
** Veikoi – vanhembi velli
** Velli

* Sizäres:
** Čikku, čidži – vanhembi sizär
** Sizär

* Diädö (libo *didi, dädä*) – muamon libo tuaton velli

* T'outa – muamon libo tuaton sizär

* Seukku (libo *sevoitar*) – tuaton libo muamon sizäreksen lapsi
* Trojurodnoi – tuaton libo muamon seukun lapsi

## Venču

### Naimizisolo
* Ukko
* Akku, mučoi

### Ukon da akan vanhembat
* Appi – akan tuatto
* Buat'koi (libo *buatušku*) – ukon tuatto
* Anoppi – akan muamo
* Muat'koi (libo *muatušku*) – ukon muamo

### Ukon da akan vellet da sizäret
* Niäly – akan velli
* Käly – akan sizär
* Kydy – ukon velli
* Nado – ukon sizär

### Toizet
* Svajakku – akan sizären ukko libo akan seukun ukko
* Svajakakset – sizärien ukot keskenäh
* Vävvy – tyttären ukko, kodavävvy tarkoittau vävvyy, kudai eliäy akanke akan kois.
* Nevesky – poijan akku, ukon vellin akku
* Kälykset – tytär da nevesky keskenäh

## Uvvenaigaizen perehen nimie

### Toine venču
* Ižindäm – muamon ukko, a ei elo tuatto
* Muamindam – tuaton akku, a ei ole muamo
* Pojjindam – ižindämin akan libo muamindamin ukon poigu
* Tytärlendäm – ižindämin akan libo muamindamin ukon tytär
* Puolivelli
* Puolisizär
Augustus

**Octavianus Augustus** (23. syvyskuudu 63 enne meijän aijanluguu – 19. elokuudu 14 meijän aijanluguu) on muinas-riimalaine poliitiekku, Riiman imperien alguhpanii, 13 kerdua oli konsulan virras, algajen 12 vuvves enne meijän aijanluguu oli suuri pontifiekku , algajen 23 vuvves enne meijän aijanluguu hänel oli tribuunan täyzivaldažuzii, vuvvennu 2 enne meijän aijanluguu sai ižänmuan ižä (pater patriae) -kunnivonimen. 

Augustus oli roinnuhes ei kuulužah elokkahah pereheh, oli Caesarin omahine. Vuvvennu 44 enne meijän aijanluguu perindökirjazes Caesar otti händy poijakse da Augustus rodih Riiman tazavallan poliitiekan keskikohtas. Händy kannatettih äijät Caesarinke yhty mieldy olijat. Vuvvennu 43 enne meijän aijanluguu yhtes Mark Antounienke da Mark Lepidanke Augustus perusti toizen triumviratan – kolmikkoliiton – vastustastajii vastah. Marko Bruton da Sekst Pompein voitettuu kolmikko rubei jagamah valdua, se jagamine loppih Antounien da Augustusan välizeh voinah. 

Vuozinnu 27-23 enne meijän aijanluguu Augustus otti iččeh käzih monii tavallizii da ylimiäräzii virgoi, min hyvyös sai haldivoija Riiman valdivos avvonastu monarhiedu perustamattah. Uuttu valdivonvallan rakendehtu kohtah käytettih terminiä ”printsipat”, Augustus oli silloi enzimäine imperuattoru tämän sanan nygözes merkičykses. Vallas olles Augustus suurendi Riiman valdivon rajoi, sih ruvettih kuulumah suuret Reinan da Dunain, Ispuanien da Jegiptan, Iudein da Galatien alovehet. Tämä sai ruadua talovuon kehityksen, provintsieloin eloittamizen da vojennoin reforman hyvyös. Augustusan haldivoičendan aigah väheni senuatan vaikutus riimalazeh poliitiekkah, rodih da kazvoi imperuattoran kul’tu. Jälgimäzeh kuului erähän kuun avgustakse muutandu. Imperuattoral ei olluh poigua, sendäh vallas olles häi kačoi da šeikuičči monii hänen ruaduo jatkajii. Jälgimäi azetui omah poijindamah Tiberieh da Augustusan sugu oli vallas Riiman imperies vuodessah 68.
Winston Churchill

**Winston Churchill** (30. kylmykuudu 1874 – 24. pakkaskuudu 1965) oli brinuanielaine poliitiekku da valdivonvallas ruadanuh, Suuribrituanien piäministru vuozinnu 1940-1945 da 1951-1955, vojennoi, lehtimies, kirjuttai, Brituanien akadeemien kunnivojäsen (1952), kirjalližuon alal Nobelin palkindon suannuh (1953). Vuvvennu 2002 BBC:n pietyn kyzelyn mugah oli sanottu histouries kaikis suurimakse brituanielazis. 

Churchillin ruavol oli suuri merkičys kui Brituanien, mugai kaiken muailman poliitiekas. Yhtelläh sidä tänäpäi ellendetäh da arvostetah eri luaduh: yhtet ihaillah hänen poliitiekan rohkevuttu da tegoloi, toizii hänen ruado ilgeityttäy sendäh, ku Churchill oli sidä mieldy, ku muailmas vallas pidäy olla vaiku rahvastu valgiedu rahvasroduu. Kaččomattah sih, ku Churchill avvonazesti vastusti diktatuurua bojukentil, häi ei peittänyh omua mieldymysty Stalinan da Mussolinin ruadoh, hyöhäi hänen vallan aigah oldih totalituarizen vallan perustajat Nevvostoliitos da Itualies. 

## Churchillin mustokse
Syvyskuul vuvvennu 1973 Londonas parluamentan taloilluo oli avattu Churchillin mustopačas. Sen avajazis oli kuningatar Elizabeth II.
Churchillin nimen sai Suuribrituanien armien II Muailman voinan aigaine jygei jälguvägitanku. Se oli vähälykkyine luajindas da käytös. Churchill nagroi sendäh, sanoi, ku sil tankal on enämbi pahua puoldu, migu hänel ičel. 

Vuvvennu 1944 Avstralies Dandenong-puisto sai uvven nimen – Churchill – kuulužan poliitiekan kunnivokse.  

Churchillile on omistettu brituanielazet raududengat – vuozien 1965 (krounu – kuoltuu) da 2016 (50 vuottu kuoltuu). 

Churchillin hyvyönluajindufondu perustettih vuvvennu 1954 muailman liiton hyvyös hänen Nobelin palkindon suaduu, Churchill andoi vuitin eluo fondan kehittämizekse. 

## Mieldykiinnittäjiä tieduo
Churchillin imidžah kuului siguaru. Hänen elostu kirjuttajat lujoitettih, ku päiväs häi kurii 8-10 siguarua, sigarietoin kurinduahäi häi paheksi da pengoi. Rajoitukset da kiellot, kudamat oldih virrallizis pidolois kurindah niškoi, ei koskiettu händy. Churchill kurii vahnategi, igäh da liäkärilöin nevvoloih kaččomattah.
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (20. sulakuudu 1889 – 30. sulakuudu 1945) oli natsional-sotsializman alguhpanii da sen piälimäine kannattai, Kolmanden reihan totalituarizen diktatuuran alguhpanii, Germuanien natsional-sotsialistizen ruadopuolovehen piälikkö (1921-1945), Germuanien reihkatsleri (1933-1945) da f’uureru (1934-1945), Toizen muaiman voinan aigah Germuanien ammundutarbehien varustettuloin voimien ylimäine piälikkö (vuvven 1941 talvikuun 19. päiväs algajen). 

Hitleran ekspansiivine poliitiekku oli eräs piäsyylöi Toizen muaiman voinan syttymizele. Hänen nimeh liittyy moniluguzii rikoksii rahvaskundua vastah. Niidy natsistoin luajittuu oli kui Germuanies, mugai sen valloitettulois mualois, luguh ottajen Holokostangi. Kanzoinväline vojennoi tribunualu tunnusti Hitleran perustetut yhtistykset (SS, SD da gestapo) da natsistoin puolovehen johtokunnan iččenäh zakonanrikkojikse. 

## Lähtehet
Nikolai Filatov

**Nikolai Petrovič Filatov** (karjalakse *Fil’oin Miikul*) on tundiettu karjalaine raadivo- da TV-toimittai. Häi oli enzimäzii, ken Karjalan raadivos da TV:s rubei pagizemah omal muamankielel – karjalakse. Filatov on alalline Oma Mua -lehten kirjuttai. Miesty tutah nerokkahannu kiändäjänny, häi on kiändänyh karjalakse Karjalan Kanzallizeh teatrah niškoi moizet kuulužat ozutelmat, ku ”Pyhäžy dielo” da ”Hodari”. Filatov on Karjalan kul’tuurualan arvostettu ruadai. 

## Rodivundu

Nikolai Filatov on roinnuhes vuvvennu 1939 Priäžän čupun Haroilan kyläh karjalazeh pereheh. Hänel on Kolatsellän kylän paginluadu. 

## Opastundu

Opastui Kolatsellän školas. Opastundu seiččemendeh kluassassah oli kogonah suomen kielel, sendäh Filatoval on hyvä suomen kielen nero. Suomen kieleh opastundua Filatov jatkoi Petroskoin valdivoyliopistos suomen kielen ozastol, kunne piäzi opastumah vuvvennu 1956. Ehti opastuo kaksi puolenke vuottu, kui suomen kieli Karjalas kiellettih, opastundu da ruado kielel heitettih. Opastujat pandih opastumah ven’an kielen ozastole. Erähät yhtelläh jatkettih suomen kielen opastundua, heijän joukos oli Filatovgi.  

## Ruado

Nikolai Filatov ruadoi ven’an kielen da fiziekan opastajannu, oli Kolatsellän školan johtajannu. Ruadoh Karjalan raadivoh da TV:h mies tuli vuvvennu 1972. Toimittajan leivis häi oli kaksikymmen kuuzi vuottu. Sih aigah on ristin-rästin ajelluh Karjalan, pagizutannuh rahvastu, luadinuh äijän raadivo- da tv-ozutustu karjalan da suomen kielel. Tänäpäi Nikolai Filatov on penziel. Yhtelläh ruaduo karjalan kielen hyväkse jatkau. Kirjuttelou Oma Mua -lehteh, kiändäygi. Jo penziel olles Filatov kiändi karjalakse kuulužat Kanzallizen teatran ozutelmat ”Pyhäžy dielo” da ”Hodari”.
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (29. elokuudu 1958 – 25. kezäkuudu 2009), oli yhtysvaldulaine pajattai.

## Diskografii
### Al'boumat
* *Got to Be There* (1972)
* *Ben* (1972)
* *Music and Me* (1973)
* *Forever, Michael* (1975)
* *Off the Wall* (1979)
* *Thriller* (1982)
* *Bad* (1987)
* *Dangerous* (1991)
* *HIStory: Past, Present and Future, Book I* (1995)
* *Invincible* (2001)
* *Michael* (2010)
* *Xscape* (2014)

## Aihies muijal
* Michael Jackson Official Web Site.
Amburijaine

**Amburijaine** - Amburijazil ei ole omua (tiedo) nimie, muga kui on erähil karzimahallizil (Apogita) joukkoloil välinahkazis siivizis. Net kogo kai karzimahallizet ei olla kimalehien da kudžoloin roduu.

Nygyaijal on jiävinyhes äijy eriluaduzii amburijazii. Net voijah eli yksinäh ihan pezittäh, a toizet perehilleh, yhtes voijah eliä hyvis kestäjis pezis  tuhanzii amburijazii.
Vuoksahaine

**Vuoksahaine** () niidy pietäh korzimahallizien syöjienny, kimalehien perehis (Apidae), hyvin pohoditah mienkandajien kimalehieh.

Yli 300 vuoksahazien roduu eletäh Jevrazies, Amerikan Pohjaizes, Afrikan Pohjaizes da toiziel mägimualoil. Vuoksahazet ollah vilunkestäjät syöjät, ice omil siivyzil maltetah lämmittiä runguo, nostetah temperatuuru viiputtajen siivil 40 gruadusissah. Se avvuttau lendiä suamah enzimästy kukkien nektuarua ylen aijoi huondeksel, konzu ilmu on vie vilu.
Muamygry

**Muamygrät** () – perehjoukko imettäji, kudualoin syömizenny ollah syöjät. Net ollah levinnyöt Jevraziedu myö, Pohjaizes Amerikas (SuviKanadas päi – Meksiekassah). Muamygrii ylenäijy eläy Karjalas kezämökkilöin peldoloil.

Muamygrät ei olla suuret 5-21 santimetrii, paino – 9-70 grammua. Ainos kaivetah muan al hoduloi, sentäh rungo on pyörypitkäččy. Se on katettu sagieloil barhattukarval. Karvan väri voibi olla ihan mustu, valpahanmuzavu libo muzavanharmai. Muamygrät ei malteta hiirienjyttyöh hambahil grizie, sentäh eletäh sie, kus on pehmei mua: mečis da peldoloil.
Muzei

**Muzei** ( – Muuzoin kodi) on laitos, kudai keriäy, tutkiu, pidäy ruokos da ezittäy vehkehii – histourien, ainehellizen da hengellizen kul’tuuran mustomerkilöi, andau da levittäy tieduo niilöis. 

Enziallus muzeinnu oli vaiku taiduo da tieduo koskii vehkehien (ozutteluveššilöin) keräilemy. Vuozisuas XVIII algajen se on myös taloi, kudamas nämmii vehkehii pietäh. XIX vuozisual muzeilois ottavuttih tutkimusruadoh, 1960-luvul – opastanduruadoh (ruvettih kehittämäh erillizii projektoi lapsih, keskenkazvuhizih lapsih da aiguzih niškoi). 

Tiedokonehtehniekän da Internetan kehittämizen myödäh roittih virtual’noit muzeit CD-ROMas libo Internetas. 

Vuvvennu 1946 perustettih kanzoinväline yhtistys ICOM (International Council of Museums) muzeiloin ruavon kannattamizekse da kehittämizekse. Yhtistykseh kuuluu enämbi 27 500 ozanottajua 115 muaspäi da se on kiingies yhteisruavos UNESCO:n da toizien kanzoinvälizien yhtistyksienke.
Georgii Sedov

**Georgii Jakovlevič Sedov** (21. sulakuudu (3. oraskuudu) 1877 – 20. tuhukuudu (5. kevätkuudu) 1914) oli ven’alaine vezistöntutkii, pol’arniekku, vahnin leitenantu. Hommai tutkimusmatkan muanpohjazen  n’aban luo, kudai ei ozitunnuh. Matkas Sedov kuoli, mugai ei ni piässyh sinne, kunne tahtoi. Hänel puutui mennä läs 200 kilometrii 2000 tarvittavas muanpohjazeh n’abassah. 

Sedov on kalastajien pereheh rodivunnuh, vojennoloin merivägilöin ofitsieru (vahnin leitenantu), Ven’an muantiijon liiton jäsen, Ven’an tiähtientiijon liiton kunnivoittu jäsen. 

Sedov oli tutkimusmatkois Vaigač-suarel, Kara-jovensuun alovehel, Uvves Muas, Karskoil merel, Kaspiiskoil merel, Kolima-jovensuun lohkol da Krestovaja guba -kohtas. 

Nevvostoliiton aigah Sedovan ruadoh kiinnitettih huomivuo, sendäh ku roinduperän mugah häi oli köyhälistyö. 

## Sedovan mustokse

Sedovan nimen suadih: 
* Sedovo-kylä Donetskoil alovehel, kus rodivui mies 
* Sedovan suaristo Karskoil merel
* Randu-uuličču Arhangelis
* Uuličat endizen Nevvostoliiton eri mualois
* Vezistöntutkii jiänmurdai ”Georgii Sedov”, jiänmurdai laivu, barku (purjehlaivu) da jogie myöte soudai matkustuslaivu
* Meriopisto Rostov-na-Donu-linnas
* Jiätikkö da niemi Gukeran suarel
* Suari Barentsan merel
* Niemi Antarktidas, kaksi lahtie da mäinharju Uvves Muas
* Aeroflot-kompanien lendokoneh

Vuvvennu 1974 Gor’koin nimizes kinostuudies nägi päivänvalgien fil’mu Sedovas. Sit on sanottu 1912-1914 vuozis, konzu varustettihes da lähtiettih matkah muanpohjazen n’aba-alovehile. Fil’mu kuvattih Arhangelis. Sen käzikirjutuksen kirjutti Sem’on Nagornii iččeh Sedov-kniigan pohjale. 

Nevvostoliiton poštu piästi ilmah poštumerkilöi Sedovan 75- da 100-vuozipäiväkse. Nevvostoliiton da Ukrainan poštat luajittih kanvertoi Sedovan kunnivokse. 

Sedovan mustopačas on Moskovas, Rostov-na-Donu-linnas da Sedovo-kyläs.
Sent-Džons

**Sent-ǅons** on Antigua da Barbuda –suarivaldivon piälinnu da portu. Se on Antigua –suarel, kus on troupielline ilmasto.
Buenos-Aires

**Buenos-Aires** on Argentinan piälinnu, muan haldivolline, kul’tuuru- sego ekonoumiekkukeskus. Se on yksi suurimbis Suvi-Ameriekan linnois. Buenos-Aires on muan keski- da päivännouzuozas, Rio-de-la-Plata –lahten päivänlaskupuolen rannal. Rio-de-la-Plata –lahti on pitkän Parana –jovensuun jatkonnu. Linnu sai oman lyhendetyn Buenos-Aires –nimen XVII vuozisual. Enne sidä linnal oli semmoine nimi - de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires.

Buenos-Aires oli perustettu kaksi kerdua. Enzikerdua sen alguhpanijannu oli Pedro de Mendosa vuonnu 1536. Indeicat poltettih linnan vuonnu 1541, vuonnu 1580 Huan de Garai elvytti linnan.
Bridžtaun

**Bridžtaun** on Barbadosan piälinnu, Barbados-valdivo kuuluu Brituanien rahvahien yhtymäh. Bridžtaun-sanua kiännetäh linnu-sildu –sanakse. Linnu on Barbados-suarel (sen lahten rannal, kuduan piäl on kaksi sildua). Linnan aloveh on alango, meren pinnal piäl on läs 30 metrii korgevuttu.
Vašington

**Vašington** on Ameriekan yhtysvalloin piälinnu. Virralline nimi on Kolumbien piiri.

Kolumbii on erilline aloveh, kudai ei kuulu ni yhteh ozavaldivoh. Vašington on perustettu vuonnu 1791 da sai oman nimen Ameriekan enzimäzen prezidentan ǅordž Vašingtonin kunnivokse. 

Linnu on Potomak –joven pohjazel rannal, sen lounaspuolen rajal on Virginii, kaikis toizis puolis on Merilend. Linnas eläy enämbi 600 tuhattu hengie, joga n’edälii ruadoh kävyy läs 400 tuhattu hengie linnan ymbäristöspäi.
30. ligakuudu

**30. ligakuudu** - 303. vuvven päivy (304. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 62 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1986 -  **[[ Thomas Morgenstern]]**,

## Ken kuoli sinä piän
* 1975 - **[[Gustav Ludwig Hertz]]**,
Vuaččel

**Vuaččel** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Petrovskin kyläkunnas.

Se sijaiččou suarel Vuaččelanjärven liidehozas.

## Rahvahan lugumiäry

Vuvvennu 1905 kyläs eli 84 hengie.
Törökkä

**Törökkä** () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Petrovskin kyläkunnas.

Se sijaiččou Munjärven päivänlaskurannal.

## Rahvahan lugumiäry
Nassau

**Nassau** on Bagaman suarivaldivon piälinnu, kauppu- sego kul’tuurukeskus da muan suurin linnu. Nassau-linnas eläy 274 400 hengie.

Se on Nju-Providens –suarel. Sie on kaunis valgamo da meriportu. Bagaman trouppizen ilmaston da luondokaunehuon periä Nassau-linnas on tulluh tundiettu turistukeskus.
29. ligakuudu

**29. ligakuudu** - 302. vuvven päivy (303. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 63 päiviä.

## Tämän päivän pruazniekat

## Midä rodih sinä piän

## Ken rodihes sinä piän
* 1871 **[[Nikolai Leskov]]** — ven’alaine opastai, kodirannan histourien tutkii, etnogruaffu, kirjuttai.
* 1947 **[[Richard Dreyfuss]]** — amierikkalaine kinoartistu.

## Ken kuoli sinä piän
* 1875 - **[[John Gardner Wilkinson]]**,
Vladimir Sevastjanovič Stepanov

**Vladimir Sevastjanovič Stepanov** (roindupäivy 21. kevätkuudu 1927) on nevvostolaine valdivonvallas da puolovehes ruadanuh, diplomuattu, ylimiäräine da täyzivaldaine poslu. 

## Eloskerdu

On roinnuhes Kondupohjan piirin Kavgoran kyläh. Kanzua myöte on karjalaine. Hänen tuattah ruadoi puutevolližuon alal da oli Ižänmuallizel voinal, oli Kondupohjan mehaniziiruitun meččyruadokeskuksen da Rugajärven lespronhouzan piälikkö. 

Školavuozinnu Stepanov opastui Kondupohjas, Rugajärves, Tikšas, evakon aigah – Komis, sit Petroskois vuvvennu 1945 loppi školan. 
Vuvvennu 1950 loppi Moskovan valdivollizen rahvahankeskezien välilöin ylipoiston, kudai kuului Nevvostoliiton Ulgoazieloin ministerstvah, da tuli ruadamah Karjalah. 

Oli pandu Kul’tuuran da tiijonandolaitoksien ruaduo kaččojan komitietan Luvendoloin b’uron keskuksen piälikökse, kudai ruadoi Karjal-Suomelazen nevvostotazavallan Ministroin nevvoston tyves. 

Vuvves 1952 kuului Kogonevvostoliiton kommunistoin puoloveheh. Vuvvennu 1952 händy vallittih Leninan komsomolan keskuskomitietan sekretarikse. 

Vuozinnu 1955-58 oli Kondupohjan piirin Leninskii put’ -kolhozan piälikkö.

Vuvvennu 1961 loppi Yhteiskundutiedoloin akadeemien, kudai ruadoi Kommunistoin puolovehen keskuskomitietan tyves. On histourien kandiduattu. 

1961-1963 oli Kommunistoin puolovehen Karjalan komitietan sekretari. 

1963-1970 oli Nevvostoliiton posol’stvan nevvonandai Suomes. 
Vladimir Stepanoval on suuri merkičys Kostamuksen rikastamokombinuatan da Kostamuksen linnan nostamizes Suomen da suomelazien laitoksienke yhtes. Häi oli tämän suuren da ainavoluaduzen kanzoinvälizen projektan erähänny alguhpanijois da kaiken aigua aktiivizesti yhtyi sih. 
1979-1984 oli Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan Ministroin nevvoston piälikön enzimäine sijahine. 

Pakkaskuu-sulakuu 1984 oli Kommunistoin puolovehen Karjalan komitietan sekretari. 

1984-1989 oli Kommunistoin puolovehen Karjalan komitietan enzimäine sekretari.

Oli Nevvostoliiton Korgeviman nevvoston 11. kučundukerähmön deputuattu (1984-1989), Kommunistoin puolovehen XXV da XXVII kerähmön deleguattu. 
Vuozinnu 1986-1990 oli Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen keskuskomitietaan jäsen.

Tänäpäi eläy Moskovas.
Ivan Man’kin

**Ivan Pavlovič Man’kin** (9. ligakuudu 1924 - 9. kevätkuudu 1984) on nevvostolaine puolovehes da valdivonvallas ruadanuh, Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan Korgeviman nevvoston prezidiuman piälikkö. 

## Eloskerdu

Man’kin rodivui muanruadajien pereheh, kanzua myöte oli vepsäläine. 
Vuvvennu 1941 häi loppi školan. 

Ižänmuallizen voinan allettuu Man’kinoin pereh työttih evakkoh Molotovan alovehele, kus häi ruadoi lugijoin pertin piälikönny da luguu pidäjänny traktoristoin joukkovehes. Hänen tuattah Pavel Man’kin (1902-1942) kuului partizuanoin joukkoh. Kuoli, konzu täytti tiijustelijan tehtäviä vihollizen tagavos Šoltarven piiris. 

Vuozinnu 1942-43 Man’kin on polkuškolan kursantannu Nižnii Tagil -linnas, vuvvennu 1943 oli demobiliziiruittu. 

Evakospäi tulduu vuvvennu 1944-47 ruadoi Šoltarven toimehpaniikomitietan ozaston piälikönny, Šoltarven piirin kirjaston piälikönny. 

Vuozinnu 1947-48 oli Šoltarven piirin komsomolan komitietan toine sekretari. Elokuus 1947 Man’kinua otettih Kogonevvostoliiton kommunistoin puoloveheh. 

Vuozinnu 1950-1952 oli Šoltarven piirin komsomolan komitietan enzimäine sekretari, 1952-1953 – Segežan alovehen komsomolan komitietan enzimäine sekretari.

Vuozinnu 1953-1955 ruadoi Matkažpromstroi-trestan piälikönny Segežan piiris. 

Vuozinnu 1955-1961 oli Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen Segežan piirin komitietan piälikönny. 

Vuozinnu 1961-1964 oli Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen Oniegurannikon piirin enzimäine sekretari, Oniegurannikon piirin kylätoimehpaniikomitietan piälikkö. 

Vuvvennu 1966 loppi Sortavalan souhozu-tehnikuman da Puolovehen korgeviman školan, kudai ruadoi Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen keskuskomitietan tyves. Vuozinnu 1966-1967 ruadoi Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen Karjalan komitietan instruktorannu. 

Vuozinnu 1967-1971 oli Nevvostoliiton kommunistoin puolovehen Pitkänrannan piirikomitietan enzimäine sekretari. 

Vuozinnu 1971-1979 oli Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan Ministroin nevvoston piälikön sijahine da enzimäine sijahine. 

Vuozinnu 1979-1984 oli Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan Korgeviman nevvoston prezidiuman piälikkö. 

Man’kinua vallittih Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan Korgeviman nevvoston VI-X kučundukerähmölöin deputuatakse da Ven’an federatiivizen nevvostotazavallan Korgeviman nevvoston X kučundukerähmön deputuatakse. 

Kuoli aijoi, 9. kevätkuudu 1984 Petroskois. On pandu muah Suolusmäen kalmužimale.
Anna Lisitsina

**Anna Mihailovna Lisitsina** (vepsäkse Anna Lisicina, Mihailan tytär, 14. tuhukuudu 1922 – 3. elokuudu 1942) oli partizuanu, Karjal-Suomelazen nevvostotazavallan Kommunistoin puolovehen keksukskomitietan yhtevyksen pidäi, Nevvostoliiton urhoi, Leninan ordenal da Ruskien tiähten kunnivomerkil palkittu. 

## Eloskerdu

Rodivui Osraojan hieruh (tänäpäi kuuluu Onieganrannikon piirin Kalagen kyläh). Kanzua myöte oli vepsäläine. 

Loppi školan Kalages. Vuozinnu 1938-1940 opastui Piiterin kirjastoloin tehnikumas (libo Karjalan kul’tuuruopistos). Sen loppiettuu ruadoi Segežan piirin kluubas kirjastonhoidajannu. 

Kezäkuul vuvvennu 1942 händy da Marija Melentjevua työttih Šoutjärven piirih, kudai oli suomelazien vallan ual. Sie hyö kerättih tieduo valloittajien vallas, heijän ammundukohtien da puolustuksien sijoittumizes, luajittih kontaktat rahvahanke. 

Siepäi mennes Lisitsina uppoi Sviris poikki mennes, ga ehtii andua Melentjevale kerätyt tiijot.

Nevvostoliiton Korgeviman nevvoston prezidiuman käskys 25. syvyskuudu 1943 Anna Lisitsinale kuoltuu annettih Nevvostoliiton urhoi -arvonimi johtokunnan käskyn hyväs täyttämizes da urhollizes tevos.   

## Lisitsinan mustokse

Lisitsinan mustokse on azetettu mustopaččahat Podporožje-linnah, Nikol’skii-kyläh da Kalagen kyläh. 

Hänen nimi on annettu pihoile Petroskois da Nikol’skii-kyläs, kalastajien laivale, Petroskoin kul’tuuruopistole da Merilaivaston ministrestvan laivale. 

Anna Lisitsinale da Marija Melentjevale on omistettu Aleksandr Ivanovan ozutelmu ”Se oli Karjalas” da Gennadii Fišan Ystävättäret-oučerku. 

Anna Lisitsinan kuva on Karjalaspäi rodužin olijoin Nevvostoliiton urhoi -arvonimen suannuzien kuvagallereis, kudai avattih vuvvennu 1977 Petroskois Antikazen da Krasnoin pihan lohkol.