open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Binááʼádaałtsʼózí (dineʼé)

[thumb|220px|Saani ''Geisha'' wolyéígíí daʼalzhiizh, biʼééʼ éí [kimono wolyé.]]
thumb|Binááʼádaałtsʼózí adaʼhaskid. Łaʼ éí nidashchʼąą áádóó łaʼ éí adaʼhaskid.

&nbsp;(日本人, Nihonjin, Nipponjin), bílaʼashdlaʼí Japanese wolyéígíí éí kéyah Japan (Jáában) wolyédi yiikáá kéíhaʼtįʼ áádóó atiis anéélą́ą́goʼ kéíhaʼtį́ aadi    Nahasdzáán bikáágoʼ nakwiistʼą́ą́nidę́ę́ bikáágoʼ éí 130 míiltsoh ánéelą́ą́ʼ Binaʼandaałtzózí yiitsʼą́ą́dę́ę́ deikáá. 127 míiltsoh Binááʼádaałtsʼózí éí tʼáá bikéyah Japandiʼ daʼbighan. Binááʼádaałtsʼózí doo Jáábandiʼ daʼbighanígíí (Tó honanigoʼ adaʼhaznaaniiʼígíí) éí *nikkeijin* (日系人) wolyéego beeʼwoojiʼ, díí éí Binááʼádaałtsʼózí bizaadjiʼ akwii tʼéígoʼ daʼyoozhi. Saad oolyéʼígíí éí "Binááʼádaałtsʼózí tó honanidiʼ daʼbighanígíí" jinį́į́hgoʼ oolyé.

## Binááʼádaałtsʼózí bizaad
Binááʼádaałtsʼózí bizaad éí Japonic/Japanese-Ryukyuanjiʼ atááh yiisdzo, nidaʼałkááhi adaʼnį́į́hgoʼ éí saad Japonic dóó Ryukyuan éí Altaic languagejiʼ atááh yiisdzo. Binaʼadaałzózí bizaad bikʼéʼalchígoʼ éí táá ałʼaah átʼéʼígíí script choʼdaʼyoołį́ʼ (Kanji, Katakana, dóó Hiragana). Binááʼádaałtsʼózí tʼaa bibizaad daʼyooltáʼígíí éí 99% daʼyiichį́į́ʼ.
100px|thumb|left|Binááʼádaałtsʼózí kʼéhjiʼ akʼéʼalchí.

*Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel bibąąhgi bił hazʼą́. **Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Ntsaaígíí** bee wójí ałdóʼ.

Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah éí 3,705,407 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 1,339,724,852 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah
Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé

[thumb|300px|Ałʼąą dineʼé [Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdi kéédahatʼínígíí.]]
thumb|left|200px| Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé ''Chinese Opera'' (''Beijing Opera'') adáʼaalééh, ''Beijing''di éélkid

thumb|Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go bílaʼashdlaʼí Manchu dalyéʼígíí naashchʼąąʼ.
&nbsp;(Binááʼádaałtsʼózígíí) díí éí Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé daʼnilį́į́hígíí, akwiishį́į́h ałʼą́ą́h dineʼé daʼnilį́į́hgo daʼhiikááʼ:

* Zhōngguórén 中國人 — éí bílaʼashdlaʼí Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé "People’s Republic of China"; éí doodaiiʼ éí, "Republic of Chinajiʼ" binaaltsoos dóó bizhí atáá yiisdzogo oolyéʼ. Díí éí Chinese minorities ałdóʼ tʼáá hahniʼ: Hui, Manchus, Zhuang, etc. (Chinese citizenship beehólǫ́ǫgo oolyé).
* Huárén 華人 — éí Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé tóhoonaʼnidiʼ kédaʼhatʼį́į́hnigíí oolyé (Naaná tʼáá łáʼiʼ tóhoonaʼnidiʼ naaghágo ałdóʼ oolyé. Naaná tóhoonaʼnidę́ę́ Tsiiʼyiishbizhí daʼbighanígíí ałdóʼ akwiitʼéígo daʼoozhí (ałhíʼdinaago yéédaʼhozhíʼ).
* Huáqiáo 華僑 — éí "Chinese national" dóó tóhoonaʼnidiʼ daʼbighanígíí oolyé. Huáqiáo wolyéígíí éí tʼáádiʼ bicitizenship naaltsoos hólǫ́ǫgo oolyé (1949 yihah bitséédi naaltsoos baʼadaalyáígíí).
* Huáyì 華裔 — éí Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bicitizenship adeinígíí oolyé. People’s Republic of China / Republic of Chinadę́ę́ʼ binaaltsoos adeinígíí oolyé. Naaná "Huáyì" éí tóhoonaʼnidę́ę́ʼ naaghágo oolyé ałdóʼ.

**Tsiiʼyiishbizhí bizaad**.
Tsiiʼyiishbizhí dineʼé bizaad éí akwiigo shį́į́h ałʼą́ą́h átʼéego yééyaʼdaałtʼiʼ. Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé éí bizaad éí "Sinitic language" saad wolyé (汉语/漢語, pinyin: Hànyǔ; 华语/華語, Huáyǔ; or 中文, Zhōngwén), díí saad éí tʼááłáʼ atʼéí. Naaná Tsiiʼyiishbizhí bizaad éí Han Chinese wolyé, áádóó naakigo ałʼą́ą́h átʼé, Sino-Tibetan family deiłní (dialects). Tʼááłáʼídi mííl nitsáá, akwiinéʼlą́ą́ bílaʼashdlaʼí Tsiiʼyiishbizhí bizaad yééyáʼdaałtiʼ.

*Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Naʼashjéʼii dóó Naałʼaashii

**Naʼashjéʼii** dóó **Naałʼaashii** éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí *"Araneae"* daolyé, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi dízdiindi dimíílgo da ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.

Naʼashjéʼii éí nahasdzáán táá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Tónteel biyiʼ éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da (tónteel naʼashjéʼii éí doo *"Araneae"* daolyéhíjįʼ atah yisdzoh da).

### Ánoolinígíí
Naʼashjéʼii dóó naałʼaashii éí tʼáá ałtso bijáád tseebíí; nááná éí bijéí yilzólii dahólǫ́, áádóó éí bitseeʼ dóó bideeʼ ádaadin. Naʼashjéʼii éí bitłʼóól ádeiléeh łeh (łaʼ éí bitłʼóól ádaadin ndi). Naʼashjéʼii bikágí éí *káítin* wolyéhígíí bee ályaa, áádóó éí binááʼłání &mdash; łaʼ éí binááʼ hastą́, náánáłaʼ éí binááʼ tseebíí.

### Chʼiyą́
Naʼashjéʼii éí chʼosh deildeeł łeh; naałʼaashii danilínígíí éí naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał ałdóʼ.

thumb|left|400px|Naʼashjéʼii biyid dóó bitsą́ądi bił hazʼáanii naʼashchʼąąʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashjéʼii dóó Naałʼaashii
Tótaʼ Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí kéyah dah naaʼeeł átʼé Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah naʼhósʼaʼdi.

Tótaʼ Dineʼé Bikéyah éí 93,628 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 63,181,775 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

thumb|150px|left|Tótaʼ Dineʼé Bikéyah
Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah hahoodzooígíí éí kéyah dah naaʼeeł bikáaʼgi hahoodzo, náána Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah éí łáhjigo biłhahoodzo (Díí ałʼąą hadahaasdzo áádóó tʼáá ałʼąą biwááshindoon hólǫ́). Áádóó tónteel éí kéyah dah naaʼeeł binaazyį́. Tónteel eʼeʼaahjigoígíí éí *Atlantic* wolyé, áádóó náhookǫsjigo éí *North Sea* wolyé. Náána shádiʼááhjigo tónteelígíí éí *English Channel* wolyé áádóó tónteel Bitsiighaʼ Łichʼííʼí Bikéyah dóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyah bitáʼgi siyínígíí éí *Irish Sea* wolyé. Tónteel *English Channel* biyaagi (Tó bitłʼaahdi) éí tséʼna naʼatiin, díí éí Dáághahii Dineʼé Bikéyahjigo naʼatiin (Atiin éí *Channel Tunnel* wolyé).

Tótaʼ Dineʼé Bikéyah éí dį́įʼgo ałʼąą hadahaasdzogo dahótʼąʼ: *England* dóó Ałnánoodǫ́ǫ́z Dineʼé Bikéyah dóó Naʼashǫ́ʼiitsoh Łichííʼí Bikéyah dóó Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah. Díí ałʼąą hadahaasdzooígíí éí *"parliamentary system"* wolyéego biwááshindoon yee naalnish. Áádóó Tótaʼ Dineʼé biwááshindoon éí Tooh Dineʼé Bikin Haalʼáadi bił hazʼą́. Áádóó dį́įʼgo ałʼąą hadahaasdzooígíí biwááshindoon éí *Belfast* (Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah) dóó *Cardiff (Naʼashǫ́ʼiitsoh Łichííʼí Bikéyah)* áádóó *Edinburgh* (Ałnánoodǫ́ǫ́z Dineʼé Bikéyah). Tótaʼ Dineʼé biwááshindoon ałdóʼ "constitutional monarchy" bee hólǫ́ǫgo naalnish; 

Tʼááłáhági átʼéego:Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah
Naakáí dinéʼiʼ

&nbsp;éí Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼgo yikáaʼgo oolyé áádóó tʼáadoo bilagáana dóó Naakáí łibáʼiʼ niyiihtʼáá holééh yéédę́ę́ éí Valley of Mexico hólyédi kédaʼhatʼį́į́h nitʼę́ę́h. Tʼáá bibizaadjí éí "Mááshikáá" (Mexica / Mexicans / Mēxihcah éí Nahuatljiʼ (Méhigo bizaadjí)) wolyé yéʼadaʼdoojí, naanáłá bilagáana éí Aztecs déíłní. Naakáí dinéʼiʼ éí bitsį́ʼ yishtłizhii daʼnilį́į́hgo nidaʼkáí, áádóó bizaad éí Nahuatl (Méhigo bizaad) wolyé.

Nitʼąąʼ nahanégo éí Naakáí dinéʼiʼ éí "Valley of Mexico" (Méhigo tééh hólyédi) hólyédi doo nidakáí, áádóó aadi naakigo nitságo kin siniilgiʼ, díí kin éí Tenochtitlan dóó Tlatelolco wolyé. Tenochtitlan éí tó káágiʼ aalyá nitʼę́ę́h (Lake Texcoco bikáaʼgi siniil nitʼę́ę́h). Tlatelolco éí Lake Texcoco bibąąhgi aalyá nitʼę́ę́h.

thumb|350px|Naakaii daʼhatááł, "mariachi" wolyéígíí Guadalajara festivaldi éélkid.
[thumb|left|288px|Naakáí (Mááshikáá) daʼalzhiizh dóó [Dilní bee Nidaʼanéhígíí|dilní yéénidaʼnéʼ, díí éí Naaltsoos Florentine Codex bikáaʼgi naashchʼąąʼ. Tʼááłáʼiʼ chʼil bilátah hózhóónjiʼ wolyéego naashchʼąąʼ (One flower ceremony).]]

Bilagáana bizaadjí éí Mexican(s) wolyé.

*Naatʼáanii Moctezuma II
*Naakáí dinéʼiʼ biempire Méhigodi Aztec empire

* Mexica Movement wolyéígíí biweb site 

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Bikéyah
Dáághahii Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah beʼałnííjí siʼą́.  Ayóóʼátʼé Tónteel éí Shádiʼáahjigo siyį́.

Dáághahii Dineʼé Bikéyah éí 248,57 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 67,013,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Dáághahii Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Wótʼááh Yíʼáhí hoolyéedi bił hazʼą́.
Dáághahii dineʼé

thumb|left|220px| bidaʼnaatʼiʼdóó EU bidah naatʼaʼí éélkid, Dáághahii biEmbassy ''London''di éélkid.
left|thumb|Eiffel Tower éélkid, daʼhooghan bitáh doo átʼé.

* Dáághahii Dineʼé Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Anaashashí dineʼé

&nbsp;éí Kiisʼáanii danilį́. Anaashashí dineʼé dabikin Yootó Hahoodzodi naaznilígíí éí Tsétaʼkin, Naashashí, Kin Łichííʼ dóó Tłʼoh Łikizhí daolyé.

* Haakʼoh
* Naashashí
* Tłʼógí
* Tłʼoh Łikizhí
* Tǫ́ʼgaaʼ
* Tówoł
* Tsétaʼkin

Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Béíyózhin

left|thumb| asdzání dóó baʼałchini
thumb|left|''Numaga'' wolyé, Béíyózhin binaatʼáaní ''Pyramid Lake'' Paiute War. “Peace Chief” wolyéego beeʼhodoolzin.

* Béíyózhin dinéʼiʼ biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Áshįįh

thumb|Áshįįh
left|200px|thumb|Áshįįh naalyéhé bá hooghandę́ę́ʼígíí.

&nbsp;éí Diné ndaʼałkaahí bizaadígíí bikʼehgo ázhiʼ nilínígíí éí (Bilagáana Bizaadjígo) Sodium Chloride bee wójí. Díí Sodium Chloride deiłnínígíí éí áshįįh átʼé. Áko tʼóó ahayóijįʼ chooʼį́įgo átʼé. Chʼiyáán álʼį́įgo kʼasdą́ą́ʼ tʼáá áłahjįʼ áshįįh chooʼį́į łeh.
Chíshí

[thumb|left|Chíshí binatʼáani "[Maʼii Ashkii‎" éélkid]]
thumb|Chíshí hastiin "Baʼ łitsoí" ("Mąʼii łitsooí") sizį́įgo éélkid

* &nbsp;dineʼé: https://web.archive.org/web/20100202233730/http://www.chiricahuaapache.org/

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Máaz yikááʼ nandahí Spirit

500px|thumb|left|Máaz yikááʼ nandahí, béésh bee akʼeʼelchíhí tʼáá bí nitsékeesígíí bee naashchʼąąʼgoʼ ályaa, tʼóó baa nitsáhákeesgo.

&nbsp;***Spirit*** wolyéígíí (éí doodaiiʼ éí, *Mars Exploration Rover-a* (MER-A) wolyé) éí NASA yídaʼdéízhchid. Yas Niłtʼéés 04, 2004 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, 04:35 abinigoʼ oolkiłgoʼ Máaz yikáá neezdá. Áádóó taa damóo azlį́į́hgoʼ éí Máaz yikááʼ nandahí Opportunity (MER-B) akéídoo yiitʼá áádóó éí Máaz yikáaʼgi neezdá. Azhí adaalyéʼígíí éí naaltsoos bikáaʼgi ałchiní daʼoołtágiʼ essay beeʼałgááhanééhgoʼ azhí adaalyá.

Spirit éí ałtsó bininaanish ayiilá, díí éí 90-sol mission (Saad "sol" éí Máaz bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí oolyé, nidaʼałkááhi akwii tʼéígiʼ daʼyoozhí) baʼdéítʼááʼ nitʼę́ę́h. Spirit Máaz bikáaʼgi táá dilyéédgoʼ neeznáá kilometers niilwod, tʼááłaʼiʼ kilometer nidoolwoł hanį́į́h nitʼę́ę́h. Spirit Máaz yikáaʼgi nidzitiʼgoʼ Máaz bikáaʼgi tsé naaznilígíí nééskáá áádóó Máaz bikáaʼgi anoolinígíí ałdóʼ neeskáá. Spirit binaanish ayiiláʼígíí éí naaltsoos bikáaʼgi bikʼiʼdaʼashį́ʼ, naaltsoos special issue of the journal Science wolyéego beeʼnidaʼneezdéʼ.

Tʼááchil 01, 2010 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Spirit séí yihiilwod . Tseebíí nidéízid chʼééh séí biyiʼdę́ę́ hanaalyéédgoʼ, áádóó tʼoh chéíhʼalį́į́hdiʼ. NASAjiʼ nidaalnishígíí tʼáá chʼéí adaʼyiiłʼį́į́hdiʼ, Yas Niłtʼéés 26, 2010go yoołkááłgoʼ bikʼíʼ adéísdéí , séí yiisiʼzįįʼnidiʼ tʼaa binaanish yiiłį́į́hgoʼ naʼaałkááh doolééł .

Woozhchʼį́į́hdiʼ 22, 2010go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ tʼáá akééhdiʼ beesh yééholnéʼ nitʼę́ę́h, áádóó dishjį́goʼ doo halnéʼdaʼ 

Ahééháshį́į́h Hahoodzodę́ę́go Jet Propulsion Laboratory (JPL) wolyéígíí NASA yikáá anjááhgoʼ Máazgo ałnáá daʼtʼááhígíí yiikʼiʼ daʼdéízʼį́į́h.

thumb|Máaz yikááʼ nandahí, ''Spirit'' wolyéego neezdá.

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Gáagii Dineʼé

left|thumb| naʼhaaztʼąʼ, bighan bidaʼgi nibaal
thumb|Pauline Small łį́į́ bił yiigááł, áádóó daʼnaatʼáʼiʼ yootį́į́ł (Crow fairdi éélkid). Áłtsé asdzání nilį́į́hgo naatʼaanii abidiilyá.
[thumb|left|Gáagii Dineʼé biTribal Council Chairperson Carl Venne dóó [Barack Obama abiʼdoolkid, Obama Rally baʼnaʼaaldéí. Díí éí Gáagii Dineʼé bikéyahdi baʼnaʼaldééh, Tʼąąchil 19, 2008 yihah yę́ędą́ą́ʼ. Obama éí áłtsé díí átʼéego Gáagii Dineʼé yiikéyahdi niiyá, adáʼiiniił bichʼįʼ hoolzhiishgo. Doołá kwiinéídaʼ nitʼééh.]]

* Gáagii Dineʼé biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Kéʼ łizhiní

thumb|left|400px|Táaʼgo Naatʼaanii łį́į́ biłnaazhį́ʼ—Piegan, Edward S. Curtis ayiiłkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Naashtʼézhí

[thumb|left|320px| daʼbighan [1879]]
thumb|left|Lutakawi wolyé, Naashtʼézhí binaatʼaanii, 1925 yihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid, Edward S. Curtis ayiiłkid.

Díí éí Naashtʼézhí dineʼé biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Dibé łizhiní dineʼé

&nbsp;éí Kiisʼáanii danilį́, áádóó éí Tsédááʼkin hoolyéedi dabighan. 

*Tsédááʼkin

Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Naałání

thumb|left|255px| ''"Comanche"'' wolyéhígíí bikéyah, 1740–1850.
thumb|right|200px|Naałání-Comanche, c. 1867–1874.
thumb|200px|''Quanah Parker'' Naatʼáanii nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Tó Hájiiloh

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Tó Hájiiloh dineʼé bizaadjí éí **Kewa** wolyé.

Tó Hájiiloh éí naaki tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,550 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Hájiiloh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tó Hájiiloh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,187 adéesʼeez.

left|thumb|350px

* Tó Hájiiloh biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Kwį́į́n Elizabeth II

right|thumb|upright|HM Kwį́į́n Elizabeth II

**Kwį́į́n** &nbsp;**II** éí Tótaʼ Dineʼé Bikéyah binatʼáanii nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; Tótaʼ Dineʼé nilǫ́ǫ Béésh Bichʼahii yáshchíín ńtʼę́ę́ʼ. Bimá yę́ę éí ałdóʼ Elizabeth wolyéé ńtʼę́ę́ʼ; bizhéʼé yę́ę éí Albert wolyéé ńtʼę́ę́ʼ. London bikindę́ę́ʼ naagháá ńtʼę́ę́ʼ.

Tótaʼ Dineʼé Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Deeteel Bikéyah dóó Łeesdísí Bikéyah dóó nináánákitsʼáadah kéyah bikwį́į́n nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Sáanii
Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah naʼhósʼaʼdi siʼą́. **Biʼééʼ Łigaii Bikéyah** bee wójí ałdóʼ.

Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyah éí 1,269,219 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 1,210,854,977 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Áshįįhí Kiisʼáaniígíí

left|thumb|Áshįįh dinéʼiʼ Kiisʼáaniígíí "Laguna" woolyéhígíí. Astiin dóó asdzání éélkid

* Tółání
* Kʼish Chʼínítʼiʼ
* Tsé Chʼééchiiʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Ahwééh

upright|thumb|Ahwééh shijááʼ.
thumb|left|''Espresso brewing'' wolyéego ahwééh alyééh, ''crema''.
Waaʼ

&nbsp;éí ninahahgo niʼhadleeh; shį́įʼgo, noséełgo 10–150 cm anííłneez yiilééh. Waaʼ bitʼąą éí táaʼgo daʼdeishzááłééh (trifoliate). Naaná bilátahdiʼ éí íítsoh, tséʼdiʼdééhgo dootłʼizh łééh. Díí Waaʼ éí chʼiyáán átʼé.

* 
* Tłoh waaʼí

*Waaʼ @ plants.usda.gov
Kinteel (Yootó Hahoodzo)

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Kinteel éí 9.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 6,763 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kinteel éí ﻿-gi bił hazʼą́. Kinteel éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,646 adéesʼeez.

[thumb|right|300px|Kinteeldi [naaltsoos bá hooghan sinilígíí éélkid]]

*Kinteeldi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

*Kinteel biníłchʼi naaltsoos
Naayízí (chʼil)

Eʼelyaaígíí:Beige squashes DSC01081.jpg|Naayízí daʼneesí
Eʼelyaaígíí:Yellow_squash_DSC01080.jpg|Naayízí łitsooígíí
Eʼelyaaígíí:PetitPanSquash.jpg|Naayízí niteelígíí
Eʼelyaaígíí:Femalesquash3747.JPG|Naayízí binááʼ hazlį́į́
Eʼelyaaígíí:Pumpkins.jpg|Naayízí łichííʼígíí
Eʼelyaaígíí:Squashes.jpg|Naayízí ałʼą́ą́h átʼé.
Chʼil łichxíʼí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hahóólįįd, áádóó éí nímasii dóó ayęęzhii yiltʼąąʼí dahyikahjiʼ atah yisdzoh. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Solanum lycopersicum"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí deesdoigi dóó honeezílígi sikaad, áádóó éí 3&ndash;10di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; łahda éí niʼgóó naʼatłʼoʼ.

### Choolʼíní
Chʼil łichxíʼí éí tʼáá tʼéehgo dóó yibéezhgo yidą́. *Kétchab*  wolyéego achʼíí yázhí bikʼétłohí éí chʼil łichxíʼí bitsʼą́ą́dóó ályaa. Nááná kʼíneezhbízhiitsʼósí éí chʼil łichxíʼí dóó atsįʼ yił yidą́ą łeh.
thumb|center|upright|Chʼil łichxíʼí ałʼąąh átʼéego hólǫ́ʼ
Chʼil ahwééh

left|thumb|125px|Chʼil ahwééh, naalyéhiʼ baʼhooghandę́ę́ nahahnį́į́hígíí


File:Qi Lan Oolong tea leaf.jpg|
File:Cup of tea, Scotland.jpg|
File:Everything Stops for tea.jpg|


* Woodiniih azeeʼ (chʼil)
Tániilʼáí dóó Tániilʼáítsʼóóz

**Tániilʼáí** dóó **Tániilʼáítsʼóóz** éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Odonata"* deiłníigo deiyózhí. 

Díí chʼosh éí bitsʼíís áłtsʼóózí dóó nineez; áádóó éí bitsiitsʼiin dóó bináá dantsaa łeh. Bitʼaʼ éí dį́į́ʼ; adóó éí bitʼaʼ doo dayiidis da.

Tániilʼáí dóó tániilʼáítsʼóóz nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dhólǫ́. Tábąąhgi éí tʼóó ahayóí; biyázhí éí tayiʼdi dahiná. Chʼosh yázhí éí hadaalzheehgo ndaatʼá.

Tʼááłáhági átʼéego:Tániilʼáí dóó Tániilʼáítsʼóóz
Nahachagii

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Caelifera"* deiłníigo dayózhí (Nahachagii dootłʼizhí éí doo *"Caelifera"*-jįʼ atah yisdzoh da ndi).

Díí chʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 11,000go daatsʼí ałʼąą átʼéego hólǫ́; deesdoigi éí tʼóó ahayóí dóó ałʼąą ádaníłtsogo naakai; Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi dóó Náhookǫs biyaadi éí doo dahólǫ́ǫ da.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí nahachagii éí bideeʼ doo nineez da. Łaʼ éí bitsʼíís łibá, náánáłaʼ éí bitsʼíís dootłʼizh dóó łitsxogo ndaashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí 0.5&ndash;3di asdzoh áníłnéez łeh; deesdoigi dóó ayóo ndahałtingi nahachagii łaʼ éí ashdlaʼdi asdzoh ádaníłtso.

Nahachagii éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai; tłʼoh dóó azeeʼ deiłchozh łeh.

thumb|right|Nahachagii naakigo sikéí
Tsʼíʼii dóó Tséʼédǫ́ʼii

**Tsʼíʼii** dóó **Tséʼédǫ́ʼii** éí chʼosh bijáád hastáníjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Diptera"* deiłníigo deiyózhí

Tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii éí bitʼaʼ naaki; tʼáá díí tʼéiyá chʼosh bitʼaʼ naakigo tʼéiyá dahólǫ́ (saad *"di-ptera"* éí "bitʼaʼ naaki" óolyé); kʼaalógii, chéłchaaʼ, tsísʼná, dóó nahachagii éí bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́.

Tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí naakidi neeznádiin dóó baʼąą dízdiindi dimííltsoh ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí daʼałchozh, náánáłaʼ éí daʼalghałgo naaldeeh; biwooʼ ádaadingo biniinaa, doo tʼáá aaníí chʼiyáán "deiyą́ą" da &mdash; atsįʼ dóó tsin bineestʼąʼ shééʼ bee ndéidiłʼeeł dóó "deidlą́".

 

Tʼááłáhági átʼéego:Tsʼíʼii dóó Tséʼédǫ́ʼii
Tsʼíʼii daʼaneezí

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Culicidae"* deiłníigo deiyózhí. Tsʼíʼii daʼaneezí éí 3,500go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
thumb|left|250px
Díí tsʼíʼii éí 1&ndash;10 *mm* ádaníłtso; bitsʼíís dóó bijáád éí danineez; áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Tábąąhgi éí tʼóó ahayóí (biyáázh éí táyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ); naaldlooshii bidił éí deidlą́.
Tsísʼná

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastáníjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Anthophila"* deiłníigo deiyózhí. Tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 20,000go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.

Tsísʼná éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí — ńléidi tsísʼná doo daholǫ́ǫ da.

#### Ánoolinígíí dóó Chʼiyą́
Tsísʼná éí tʼáá ałtso bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́; łaʼ éí bitʼaʼ tʼóó ádaałtsʼíísí, áko éí doo nizhónígo ndaatʼáa da. Nááná éí bitsooʼ nineez. Bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo noodǫ́ǫz łeh; łaʼ éí tʼóó daalzhin, náánáłaʼ éí dadisxǫs. Łaʼ éí tʼáá díkwíí millimeters tʼéiyá ádaníłtso, náánáłaʼ éí yéigo daantsxaa — Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tsísʼá dahólónígíí łaʼ éí 2.5di asdzoh ádaníłtso.

Tsísʼná éí chʼil bílatah hózhóóh dahólǫ́ǫgi dahiná, áádóó éí chʼil bijeeh dóó tádídíín deiłchozh.

Tsídii "tsísʼná yiyání" wolyéhígíí éí tsísʼná tʼéiyá haalzheehgo naakai.
Tsísʼnáłtsooí

&nbsp;éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Vespula"* daolyé.
thumb|left|250px|Tsísʼnáłtsooí bitsiiʼ éélkid
Díí chʼosh éí łizhin dóó łitsogo danéesdǫ́ǫz łeh; łaʼ éí łizhin dóó łigai ałdóʼ. Bitsʼíís éí 12&ndash;19 millimeters áníłnééz, áádóó éí doo daditłʼoʼ da. Bizhééʼ éí bee ótsagí nahalin. 

Tsísʼnáłtsooí éí tsin bitáshtʼóózh dóó tsehégod biyiʼ dóó łeyiʼdi dóó naaldlooshii baʼáán yiyiʼ bighan ádeilééh; bighan éí tsin dóó naaltsoos yee ályaa.

Tsísʼnáłtsooí éí chʼosh yázhí hadaalzheeh.
Dlóóʼ binaalniih

left|thumb|Dlóóʼ binaalniih. "Buboes" ajaadiʼ bąąhgiʼ hazlį́į́h, bilagáana bizaadjí éí "Bubonic plague" wolyé
[thumb|[Yaaʼ éélkid, ***Xenopsylla cheopis*** Yaaʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Dlóóʼ binaalniih hólǫ́ *bubonic plague*]]
thumb|left|320px|Dlóóʼ binaalniih naaldloshi bidaʼdeisnágoʼ dóó daʼhólǫ́go 1998

Tʼááłáhági átʼéego:Tsʼííh niidóóh
Atʼaʼ yiltʼąąʼí

[thumb|left|Atʼaʼ yiltʼąąʼí adaazʼaah, atiin bibąąhgi ''Santa Monica'', [Ahééháshį́į́h Hahoodzo|Ahééháshį́įhdi éélkid.]]

[thumb|Atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ [hashkʼaan dijéʼé átʼéego hólǫ́]]
[thumb|200px|Atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ [magí bichʼiyąʼ wolyéego hólǫ́, *Curaçao* hoolyéedi éélkid.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼil
Kʼaiʼ

Eʼelyaaígíí:Salix herbacea.jpg|Kʼaiʼ chiiłíʼ (*Salix herbacea*), Chʼah Bideeʼí Dineʼé Bikéyah
Eʼelyaaígíí:Willow catkin 1 aka.jpg|Willow catkin(*Salix discolor*)
Eʼelyaaígíí:Willow catkin 2 aka.jpg|Sallow catkin(*Salix caprea*)
Eʼelyaaígíí:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|Kʼaiʼ naashchʼą́ą́ʼ binaʼadaałtsoozi táádę́ę́. "Li Di, 12th century, Song Dynasty".
File:Weide-ostpark-ffm001.jpg|Kʼaiʼ tó bibąąhgiʼ iiʼaah.
Sóól

&nbsp;éí nahasdzáán beʼałnííʼ Náhookǫsjíhígíí bikáaʼgi dahólǫ́; Binááʼádaałtsʼózíidi díí tsin tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Acer"* deiłníigo deiyózhí, áádóó éiyá 130go da ałʼąą átʼé.

Sóól éí 30–145 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh.

*Sóól dichʼíizhii

* Sóól @ plants.usda.gov
Tséchʼil

(éí doodaiiʼ éí **Chéchʼil**) éí naniseʼ átʼéego tʼiis ałdóʼ átʼé. Ákohgo díí kólyéego ńléí Diné Bikéyah bikááʼ ádahootʼéégóó tsʼídá ląʼígo dahólǫ́ǫgo ndaniseʼ.
Gad

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh, áádóó nahasdzáán bikáaʼgi 50–67 ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Juniperus"* deiłníigo deiyózhí.
200px|thumb|left|Gad biniigan, yas éí niʼgo hólǫ́. 
Gad éí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́. Díí tsin éí 60–120 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh. Binááʼ éí dzidzé ndahalin; díí éí diłhiłgo dadootłʼizh łeh. Gad biʼiil éí 0.5di asdzoh ádaníłnéez łeh.

*Gad @ plants.usda.gov
Cháʼoł

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí tseebííʼ ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pinus (Ducampopinus)"* deiłníigo deiyózhí.
left|thumb|200px|Cháʼoł ííʼááh, Cháʼoł yázhí átʼé.
Cháʼoł éí Shádiʼááhjí W.B.A.di dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi dahólǫ́.

### Diné Bikéyah bikáaʼgi cháʼoł dahólónígíí
Diné Bikéyah bikáaʼgi cháʼoł dahólónógíí éí ndaʼałkaahí bikʼehgo *"Pinus monophylla"* daolyé.

[200px|thumb|left|Cháʼół ííʼááh yas biyiʼ, [Shą́ą́ʼtóhíidi éélkid.]] 
Díí tsin éí gad dahólǫ́ǫgi 30–60 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; bitáshtʼóózh éí dichʼíízh; biʼiil éí 1.5di asdzoh ádaníłnéez łeh.

Nááná Diné Bikéyah bikáaʼgi cháʼoł dahólónígíí bineeshchʼííʼ éí chʼiyáán átʼé; bitsʼiil éí 2.5di asdzoh ádaníłnéezgo 3di asdzoh daanteel.

Tsʼání éí cháʼoł bineeshchʼííʼ deildeeł.

* Neeshchʼííʼ

*Cháʼoł @ plants.usda.gov
Kégiizhí

thumb|left|200px|Kégiizhí tsʼaaʼiilééh. 1916 yihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.

* Díí éí Kégiizhí dineʼé biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Chʼosh doo yitʼínii

right|thumb|240px|Chʼosh doo yitʼínii, electron micrograph beeʼéélkid, ''malaria'' dóó ''sporozoite'' yiitʼíʼ, nidaʼáhná ''midgut'' dóó ''epithelia'' bitáágoʼ.

&nbsp;éí Bilagáana bizaadjí "microorganism" wolyé (Gwíík bizaadjí bitsʼąąʼdę́ę́: μικρός, mikrós, "small" dóó ὀργανισμός, organismós, "organism"; éí doodaiiʼ éí, díí atʼéegoʼ bikʼéʼashchʼį́į́ʼ łééh "micro organism éí doodaiiʼ éí micro-organism").

Díí chʼosh doo yiitʼínii éí chʼosh doo yitʼíinii bee nílʼíní (biiʼadées tʼį́į́ʼ) tʼáá éí tʼéiyá beeʼyiitʼį́ʼ áádóó tʼáá éí tʼéiyá bee naalkááʼ (Tʼáá anáá éí doo bee yiitʼiʼdaʼ). Chʼosh doo yiitʼínii naalkááígíí éí "microbiology" wolyé. 1675 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Anton Van Leeuwenhoek wolyéego áłtsé yéédiniitʼą́ʼ áádóó áłtsé yiʼyiiłtsą́ʼ.

Díí chʼosh doo yiitʼínii éí ákwii shį́į́h ałʼą́ą́ʼ átʼé, díí atʼéígoʼ ałtsá dásdzoh:

Asdąąʼ tʼáá ałtsóʼ chʼosh doo yiitʼínii unicellular daʼniilį́ʼ (single-cell), akóndiʼ łaʼ chʼosh doo yiitʼínii éí multicellular daʼniilį́ʼ. Díí chʼosh doo yiitʼínii éí tʼaa ałtsʼóʼgiʼ naʼhaasdząąn bikáaʼgi hólǫ́: tó biyiidi, łézh, łééʼyiʼdę́ę́ tó seidwóh hadazlį́į́hgo, tó nitéél bitłʼahdi, niłchʼiʼ biyiidi, áádóó tsé biyiidiʼ. Díí chʼosh doo yiitʼínii éí adooleʼéʼ daʼnééʼhígíí ashtʼéʼ yííłį́ʼgo átʼé (decomposer). Naaná chʼosh doo yiitʼínii éí niłʼchʼiʼ biʼyiidi nitrogen hólǫ́ ígíí ałdóʼ ashtʼéí yósin (nitrogen cycle).


Eʼelyaaígíí:Reconstructed Spanish Flu Virus.jpg|Chʼosh doo yitʼínii, "Virus" wolyéhígíí. 1918 *influenza virus* éélkid.
Eʼelyaaígíí:Marburg virus.jpg|Chʼosh doo yitʼínii, *Marburg virus* wolyéhígíí

**Chʼosh doo yiitʼínii naalkáájiʼ dóó biłnaʼanishjiʼ** éí "biotechnology" wolyé, díí éí chʼiyąąn alʼį́į́hjiʼ áádóó bizhééʼ hólóní alį́į́hjiʼ, áádóó dishjį́ʼdi éí genetic engineering wolyéego yiiłnidaalnish. Áádóó łaʼ chʼosh doo yiitʼínii éí baʼatʼéʼ adein, áádóó łaʼ éí baʼatʼéʼdaʼ hólǫ́. Baʼatʼéʼdaʼ hólǫ́ ígíí éí naałniih bitsʼąąʼdę́ę́ hólǫ́, díí éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ʼ yiilééh, áádóó naaldloshiʼ bitsʼiis bitáájiʼ ałdoʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh, áádóó chʼil dóó nanséʼ ałdóʼ bitsiin bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ʼ yiilééh.

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼalkaah
Naałniih yichʼą́ą́h naabaahígíí bąąh dahooʼaahgo

240px|thumb|right|chʼosh doo yitʼínii dootłʼizhgo naashchʼááʼígíí chʼosh doo yitʼínii HIV átʼé, Naałniih yichʼą́ą́h naabaahígíí bąąh dahooʼaahgo.

&nbsp;éí chʼosh doo yiitʼínii nilį́į́hgo bitsʼąąʼdę́ę́ atsʼiis bąąhdaʼ ooʼááh. Chʼosh doo yiitʼínii HIV éí lentivirus wolyéígíí átʼé, áádóó tʼáá adoo azeeʼ ąąh alnę́ę́hgo éí atsʼiisígíí acquired immunodeficiency syndrome (AIDS) yiilééh. Díí atsʼiis AIDS yiilééhgo éí naałniih yichʼááh naabaahiʼ yéigo bąąh daʼooʼááh, áádóó éí tʼáá hatʼíʼ shííh naałniih shį́į́h atsʼiis yiʼyiiłyééh.

Chʼosh doo yiitʼínii HIV éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis biyiidiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééhgo, naałniih yiichʼááh naabaahígíí yééniʼtʼíʼ (CD+ T cells, macrophages, dóó dendritic cells wolyéígíí bąąhdaʼ ooʼááh). Díí chʼosh doo yiitʼínii HIV atsʼiis biyiidiʼ hólééhgo éí CD4+ T cells yaʼadiniilʼąąh atsʼiis biyiidiʼ, táá ałʼą́ą́h átʼéego naałniih yichʼááh nabaahiʼ yaʼadilʼą́ą́h:
* ałtséígíí éí cells iiʼnótʼį́į́ beeholééhgo nééłtsʼéédi,
* naaki góneʼ éí cells "apoptosis" adéíléʼ (tsʼiiłgo neełtséédiʼ)
* táá góneʼ éí CD4+ T cells iiʼnótʼį́į́ʼ beeʼdahólǫ́ nigiʼ neełtséédiʼ (díí éí CD8 cytotoxic lymphocytes yéénééłtsʼéédiʼ, CD8 cytotoxic lymphocytes éí atsʼiis biihóǫ́ go atsʼiis yiichʼąąh naabaah).
Díí atsʼiis biyiidiʼ naałniih yichʼááh naabaahiʼ ałtso yaʼadiilʼąąhgo éí naałniih atsʼiis yiʼyiiłyééh (CD4+ T cell nambooígíí; 200 cells per µLgo yáʼadiilʼą́ą́hgo, éí AIDS wolyé).

Chʼosh doo yiitʼínii HIV éí dił (blood), bílaʼashdlaʼí atsiin bikʼeelyéí (sperm), aziiz bitoo (pre-ejaculatory fluids), saaniʼ bijoozh bitsʼąąʼdę́ę́ tóʼígíí (vaginal fluids); éí doodaiiʼ éí, abeʼ (milk) bitsʼąąʼdę́ę́ iiʼnótʼį́į́ hólǫ́ áádóó díí éí chʼosh doo yiitʼínii HIV bidaʼhalǫ́. Dį́į́ ałʼą́ą́h átʼéego ayiisʼígíí naałniih iiʼnótʼį́į́ yiilééh:
* Ałʼaashtʼéézhgo ałgáánigiʼ tʼáásh (Akááʼ atsoozígíí tʼáá gééd)
* Tsʼáá tʼáá dił bąąhgo chxonáʼiihgo
* Amá awééʼ yiiʼiiłtʼóhgo
* Amá ałchiiʼgo awééʼ díł bąąh yiilééh
* (Azeeʼ aalį́ʼgo dił astsʼiis bii nákááígíí éí chʼosh doo yiitʼínii HIV bąąh adein)

* Átsiis bikʼiʼ adéís tʼį́į́hjiʼ: http://www.ihs.gov/medicalprograms/hivaids/
* Naabeehó bikéyah bikáágo átsiis biłdaʼiinishígíí: https://web.archive.org/web/20100610004327/http://navajoaidsnetwork.org/mos/Frontpage/Itemid,1

Tʼááłáhági átʼéego:Tsʼííh niidóóh
Łóóʼ ałkééʼ daasdzoh

__NOTOC__

## A
* 
 
## CH
* Chį́į́hʼadeeʼii
* Chį́į́h yee achʼiishíhii

## CHʼ
* Chʼałniiʼí

## D
* Dághaałóóʼ
* Dáádílí
** Dáádílí łibáhígí
** Dáádílí łikizhígíí
** Dáádílí ntsxaaígíí
** Dáádílítsoh
* Dáánézí

## H
* Hashtłʼishdi tádíʼnéehii

## Ł
* Łóóʼ adiłdoní

* Łóóʼ adishishí
** Łóóʼ adishishí ntsxaaígíí

* Łóóʼ bigháhootʼíní (Łóóʼ biníkáhootʼíní)
* Łóóʼ bikǫʼí
* Łóóʼ binááʼ ádiní
* Łóóʼ binááʼtsohí
* Łóóʼ dichʼízhí

* Łóóʼ hashkéhé
** Łóóʼ hashkéhé bitseeneezígíí
** Łóóʼ hashkéhé bitsiiʼ dikʼání
** Łóóʼ hashkéhétsoh

* Łóóʼ hashkéhéchilí
* Łóóʼ bíchį́į́h nineezí / Łóóʼ bíchį́į́htsahí
* Łóóʼ naatʼaʼí
* Łóóʼ ńdídzihígíí
* Łóóʼnteeltsoh
* Łóóʼntsxaaí łikizhígíí
* Łóóʼtʼą́hí

## N
* Naʼashǫ́ʼii łóóʼ
* Niicháadii

## T
* Táłtłʼááh kʼaaʼ
* Táłtłʼááh łį́į́ʼ
* Táłtłʼááh naatʼáʼii

## TŁʼ
* Tłʼiishtsiiʼí

## TS
* Tsé nahalinii
* Tsiiʼnteelí
* Tsooʼtsʼiní

## Y
* Yílnoodii
* Yółeehii

= Łóóʼ Bigaan Dahólónígíí =

## Ł
* Łóóʼ bitsʼaʼí bigaanłání
* Łóóʼ bigaan neeznání
* Łóóʼ bigaan tseebíí

= Bíígháán Ádaadinígíí =
## J
* Jélii łóóʼ

## S
* Sǫʼ łóóʼ
* Sǫʼ łóóʼ bigaanézí

Tʼááłáhági átʼéego:Łóóʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Wikiibíídiiya:Main Page sub-lists
Naʼałkaahí

[right|thumb|350px|Dr. Fred Begay (Diné) éí nidaʼałkááʼiʼnilį́į́hgoʼ binaanish iiłʼiʼ. Electrons woolyéígíí yiiłnaalnish, Los Alamos National Laboratorydi, [Yootó Hahoodzodi.http://www.lanl.gov/news/index.php/fuseaction/home.story/story_id/2078 Used by permission of Los Alamos National Laboratory.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼalkaah
Tsáʼásziʼ dóó Noodah

**Tsáʼásziʼ** dóó **Noodah** éí nahasdzáán bikáaʼgi 550-600go da ałʼąąh átʼé; díí chʼil éí tʼáá ałtso bitʼąąʼ nineez, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi naazkaad. Nááná éí doo ayóo ndahałtingi dahólǫ́ǫ łeh. Tsáʼásziʼ bineestʼąʼ éí hashkʼaan wolyé.


Image:Agave_americana4.jpg|*[[Noodah]]* (*Agave americana* var. 'americana')
Image:Agave_americana74.jpg|*[[Noodah]]* (*Agave americana* var. 'marginata')
Image:Agave americana 'Medio-Picta' Plant 3264px.jpg|*[[Noodah]]* (*Agave americana* cv. 'Medio-Picta Alba')
Image:Agave parryi.jpg|Noodah (*Agave parryi*)
Image:Yucca baccata whole.jpg|Tsáʼásziʼ bideeʼí (*Yucca baccata*)
Image:Yucca gloriosa 10.JPG|Tsáʼásziʼ nteelí (*Yucca gloriosa*)
Image:Agave deserti.jpg|*[[Noodah]]* (*Agave deserti*)
Image:Yucca elata blooming.jpg|Yéʼii bitsáʼásziʼ (*Yucca elata*)
Image:Yucca glauca by Nick.JPG|Tsáʼásziʼtsʼóóz (*Yucca glauca*)


Tʼááłáhági átʼéego:Tsáʼásziʼ dóó Noodah
Anaasází

[thumb|left|280px|Díí  bikin sinilígíí éí [Tsé Bíyah Aniiʼáhí wolyé Naabeehó bizaadjí (Pueblo Bonito wolyé bilagáana bizaadjí), díí tseebii góneʼ yiisdzo anaasází bikin nitságoʼ siniilígíí. AD 828 and 1126 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí akweeʼiʼ Anaasází kéha tʼį́ʼ nitʼę́ę́h. Yootó Hahoodzodi átʼé.]]

[250px|thumb|right|Anaasází ałkʼiʼdą́ą́ kédaʼhatʼį́ʼ nitʼę́ę́hgoʼ naashchʼą́ą́ʼ (kéyah dį́į́ʼ ałhidiidzoʼgi). Anaasází-Hohokam kédaʼhatʼį́ʼ nitʼę́ę́hgoʼ naashchʼą́ą́ʼ (Hozdwoʼgoná), áádóó Anaasází-Mogollón kédaʼhatʼį́ʼ nitʼę́ę́hgiʼ ałdóʼ naashchʼą́ą́ʼ ([Naakaii Bikéyah|Naakáí bikéyah dóó Wááshindoon bikéyah ałhidiidzoʼ goná).]]

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Hosh aditsahiitsoh

Image:Saguaro_Cactus_AZ.jpg|Hosh aditsahiitsoh nitságoʼ iiʼah 5’11"
Image:Carnegiea gigantea-3.jpg|Hosh aditsahiitsoh yas bąąh
Image:Dead saguaro1.jpg|Hosh aditsahiitsoh biisgą́ʼ
Image:Saguaro1.JPG|Hosh aditsahiitsoh bigáádaʼ hasdząʼ, tsídí bighan
Image:saguaro3.jpg|Hosh aditsahiitsoh
Image:Sunset in Saguaro National Park.JPG|Éʼééʼahgoʼ
Image:Saguaro Unusual.JPG| Hosh aditsahiitsoh, Sonoran desert, Kino Bay biighádiʼ
Image:Dead Saguaro.jpg|Hosh aditsahiitsoh biisgą́ʼ
Łóódtsoh

[thumb|right|Łóódtsoh. [Chʼosh doo yitʼínii nilʼį́į́hgo naałniih. (Electron micrograph beeʼéélkid)]]
&nbsp;éí chʼosh doo yitʼínii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ naałnii, bilagáana bizaadjiʼ éí smallpox wolyé (Naaki ałʼą́ą́h átʼé chʼosh doo yitʼiniiígíí Łóódtsoh bitsʼą́ą́hdę́ę́ hólǫ́ʼniʼígííʼ díí éí *Variola major* dóó *Variola minor* wolyé). Áádóó Latin bizaadjiʼ éí Variola; éí doodaiiʼ éí, *variola vera* wolyé.

Łóódtsoh éí dił bitsʼoos ałtsoozigo dóó ałtsʼiisigo nidaazʼááhigo yiikáá háʼkááʼ, díí éí háʼkááʼgo, dóó azá bąąhgo, dóó akʼos bąąhgo. Háʼkááʼgo (hákaagiʼ bikáaʼgo) éí naʼakǫs (rash) áádóó éí tóʼiiłtʼąąʼ (blister) yíílééh. Chʼosh doo yitʼinii *Variola major*ígíí atsʼiis biʼiiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí 30%–35% yiitsʼąąʼ doo adein nidaʼhalééh (mortality). Bílaʼashdlaʼí naadiidaʼgo éí bitsʼiis bąąh daʼayoʼaah, díí éí bikáaʼgi sid (scar) bikʼiʼ łééh, azábąąhgoʼná sid bikʼéʼ łééh. 65%–85% anééląąhgo bílaʼashdlaʼí akwiidaʼnéʼ, naʼdaʼhiidiʼ kááhiʼgiʼ. Naanáłá anáʼ ałdoʼ baʼdaʼooʼaah (doo yééʼohʼį́į́hdaʼ), díí éí corneal ulceration dóó sid anáʼ tʼááʼ yéigo yéíniʼtʼįįh. Áádóó giizí (arthritis) dóó atsʼiin biʼiiʼnótʼį́į́ (osteomyelitis) ałdoʼ atsʼiis biihólééh, akóndiʼ éí 2%–5% tʼéiyá akwíídaʼnéʼ.

Chʼosh doo yitʼinii *Variola minor*ígíí éí 1% yiitsʼąąʼ doo adein nidaʼhalééh, áádóó díídiʼígíí éí dooayó ąhdaʼáyoołʼááhdaʼ. Áádóó chʼosh doo yitʼinii *Variola minor* éí akwííshiih bízhiʼ hólǫ́: alastrim, cottonpox, milkpox, whitepox, dóó Cuban itch.

Łóódtsoh éí 10,000 naʼhai yę́ędą́ą́ʼ áłtsé hazlį́į́ʼgiʼ átʼé daʼniʼ ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii. 18th century biyii 400,000 ánéelą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí yiitsʼaaʼ doo adein nidaʼhazlį́į́ʼ Europediʼ (Tóʼhonaanidiʼ).

1950s doo kwiishdę́ę́ éí 50 míiltsoh bílaʼashdlaʼí łóódtsoh bidaʼdeesná, naʼhasdzaan bikáaʼgi/tʼáá átʼéego kéyah bikáaʼgi. 1967 yihah yę́ędą́ą́ʼ, éí 15 míiltsoh bílaʼashdlaʼí łóódtsoh bidaʼdeesná, áádóó naaki míiltsoh éí yiitsʼą́ą́ doo adein dazlį́į́h; díí éí World Health Organization (WHO) kwiitʼéígo estimate adaʼyiiláʼ. 19th century dóó 20th century éí achʼąąʼ adáʼatsʼiʼgo łóódtsoh doo bóʼhanéʼdaʼ, áádóó Niłchʼiʼtsoh 1979 WHO naaltsoos bikʼiʼ azáániígíí hádaʼdéídiilá: łoodtsoh ałtso adeinígíí. Diishjį́ʼdiʼ łóódtsoh tʼéiyá doo bóhanéʼdaʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsʼííh niidóóh
Atsʼiis naałdzid

thumb|left|upright|Atsʼiis naałdzid. Ajéí yiilzooliʼ naałdzid bąąh nósééł, nitʼę́ę́h nájįʼ haalgiizh. ''Squamous cell carcinoma'' wolyéhígíí, (łighaigoʼ yiitʼį́ʼ).
thumb|Atsʼiis naałdzid. Agháá diildlááhdigoʼ nishtłʼahjigoʼ ajéí yiilzooli bąąh nósééł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsʼííh niidóóh
Dibé diníí dinéʼiʼ

thumb|left|210px|Dibé diníí dinéʼiʼ bidáh naatʼaʼiʼ ''Plaza de Colón''di éélkid, ''Madrid''.
200px|thumb|''Catedral de la Almudena'' ''Madrid'' kin sinildi éélkid.
thumb|200px|City Hall Madrid kin sinildi éélkid
thumb|200px|''Cuatro Torres Business Area''di éélkid, Atsá biyaazh 2008

* Dibé Diníí Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Naakaii Łibáhí Bikéyah

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Ayóóʼátʼé Tónteel bibąąhgi éí siʼą́. **Dibé Diníí Bikéyah** ałdóʼ bee wójí.

Naakaii Łibáhí Bikéyah éí 195,360 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 47,007,367 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2018góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naakaii Łibáhí Bikéyah biwááshindoon éí Tó Háálį́ hoolyéedi bił hazʼą́.
Béésh łichíiʼii

right|250px|border
200px|thumb|left|Béésh łichíiʼii (~4 cm aniiłtsoʼ)

&nbsp;éí béésh átʼé áádóó *chemical element* éí **(Cu)**; disxǫǫs dóó łichʼíigo naashchʼą́ą́ʼ. Naaná periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, béesh łichiiʼii éí námboo 29 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Hastiin Antonio de Espejo

Naakáí łibáʼiʼ hastiin Antonio de &nbsp;wolyéhígíí éí Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́goʼ naagáʼgoʼ oolyéʼ. 

Ééʼ neishoodii (Biʼééʼ danineezígíí) bi-encyclopedia biníłchʼi naaltsoos: https://www.newadvent.org/cathen/05541a.htm

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Ééʼ neishoodii

Bilagáana Bizaadjí éí "Roman Catholic Church" wolyé, áádóó "Catholic Church" ałdóʼ náánáolyé. *[[Ééʼ Neishoodii Bikin|Vatican City]]* hoolyéedi  bikin dah naazhjaaʼ.

left|thumbnail|250px|Pope Francis, Naakidi mííl yázhí dóó biʼąą dį́į́ʼtsʼáadah yihahígíí biyiʼ yę́ędą́ą́ʼ aheeskid.
thumbnail|right|St. Peter’s Square abínígo aheeskid.
[left|thumbnail|250px|[Pope Benedict XVI, Naakidi mííl yázhí dóó biʼąą tsostsʼid yihahígíí biyiʼ yę́ędą́ą́ʼ aheeskid.]]

* Ééʼ neishoodii biweb site
Binááʼádaałtsʼózí dineʼé

Saad &nbsp;éí "Orient" jiníigoʼ oolyé, áádóó áadi kéyah dah naazhjááígíí oolyé ałdóʼ. Kéyah *Western Asia*di bił hadahasdzooígíí dóó áadji kéyah siniilígíí. Naaná bilagáana bizaadji éí "Far East" yiiłníigo yózhí.

* Naaná díí saad éí Navajo "metonym" átʼé ałdóʼ (figure of speech).

Naaná bílaʼashdlaʼí adę́ę́ naagháago ałdóʼ óolyé: "Binááʼádaałtsʼózí dineʼé".

#### Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí / bił hadahaasdzo:
*Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah
*Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí
*Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah
*Chʼah Diʼilii Bikéyah
*Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Naakáí łizhiní

: Bílaʼashdlaʼí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ (Africa) naagáágoʼ oolyé; éí doodaiiʼ éí, African descendants ałdóʼ oolyé. Bílaʼashdlaʼí bitsʼį́ʼ daalzhinígíí ałdóʼ oolyé. Naaná Naakaii Łizhiní Bikéyahdi kéyah daʼnaazniilígíí ałdóʼ oolyé.

* Naaná díí saad éí Navajo "metonym" átʼé ałdóʼ (figure of speech).

Naaná African culture, Naakáí łizhiní kʼéhgoʼ.

*Naakaii Łizhiní Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Naakáí dootłʼizhí

: Bílaʼashdlaʼí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí dóó Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ naagháhígíí óolyé.

* Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Naatsisʼáán

&nbsp;éí tónteel bikááʼdóó deigo 10,388 adéesʼeez yaaʼá, áádóó díí dził éí Naabeehó bikéyah bikáaʼdi siʼą́, Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi. Díí dził éí aláahdi kéyah yaaʼnaaʼá Naabeehó bikéyah bikáaʼgi. Naatsisʼáán éí -di siʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Pope Benedict XVI

thumb|left|Hastiin Pope Benedict XVI biʼééʼ łichíiʼgoʼ ééʼ siʼį́, Ééʼ nineezígíí naashchʼąąʼígíí (choir dress), Bighá dziitłʼóʼni yázhí łichííʼ (papal mozzetta) bikeeʼ ałdóʼ lichííʼ.
**Hastiin Pope** &nbsp;**XVI** (Latin: Benedictus PP. XVI; Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bizaadjí éí: Benedetto XVI; Béésh Bichʼahii Bizaadjí éí: Benedikt XVI. Joseph Alois Ratzinger wolyéedi éí bidizhchʼį́, Tʼą́ą́chʼil 16, 1927 yę́ędą́ą́ʼ. 265 góneʼ daʼnaneezdah wóltaʼgo, Hastiin Pope John Paul II, éí yitsʼéskʼé góneʼ iiyá. Díí hastiin Pope Benedict XVI éí Ééʼ neishoodii yilą́ąʼjiʼ dah sidáá ńtʼę́ę́ʼ, áádóó natʼáanii ałdóʼ nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. Ééʼ Neishoodii Bikindi éí naatʼáanii nilį́įgo dah sidáá ńtʼę́ę́ʼ, áádóó díí áłtsʼíísígo hahoodzogo kin dah shijááʼ. Tʼą́ą́chil 19, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí baʼagháʼniidéigo hóneesná, áádóó Tʼą́ą́chil 24, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí daʼbidiʼneesda (Inauguration wolyéhígíí bá alyaa), Basilica of St. John Lateran woolyéego kin siʼánídi baʼnaʼasdééʼ. Hastiin Pope Benedict XVI éí Bééshbichʼahí Dineʼé átʼéé ńtʼę́ę́ʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Bitsįʼ yishtłizhii

: Bílaʼashdlaʼí dineʼé kéyah dah siʼánígíí yikááʼ kéédahatʼį́.

thumb|left|250px|Kéyah Western hemisphereji daʼsiʼą́ą́hniígíí.

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Dah yiskʼid

200px|thumb|left|Dah yiskʼid éélkid. Díí éí Nineez dah yiskʼidiʼ wolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ádahootʼéégóó
Wáláchííʼ

&nbsp;(éí doodaiiʼ **Wóláchííʼ**)

200px|thumb|left|Wáláchííʼ naakai 
200px|thumb|left|Wáláchííʼ bighan
Kʼíneedlíshii niłchxonígíí

&nbsp;éí chéłchaaʼ átʼé, áádóó éí  chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eleodes obscurus"* deiłníigo dayózhí.
200px|thumb|left|Kʼíneedlíshii yigááł
Díí chʼosh éí łizhingo naashchʼąąʼ, áádóó éí Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah dóó Shádiʼááhjí W.B.A. tʼéiyá hólǫ́.

*Kʼíneedlíshii niłchxonígíí
Tóshchíín / Naadą́ą́ʼ dootłʼizhí

200px|thumb|left|Tóshchíín ásaaʼ nimaaziígíí beeʼsiką́ʼ, béésh adeeʼ ásaaʼ bihiiʼah.
 / **Naadą́ą́ʼ dootłʼizhí**
Dził Nineez

[200px|thumb|left|Dził Nineez siʼą́ʼ, [Shą́ą́ʼtóhídi éélkid]]
&nbsp;éí 7600 adeisʼeez anzáádiʼ yaʼnaaʼááh. Dził Nineez éí -gi siʼą́, Naabeehó bikéyah bikáaʼdi éí siʼą́. Hoozdo Hahoodzo biyijígo dził siʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Tsʼah Biiʼ Kin

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tsʼah Biiʼ Kin éí -gi bił hazʼą́.

200px|thumb|left|Naalyéhé bá hooghan éélkid, 2009góó yihah yę́ędą́ą́ʼ
200px|thumb|left|Tsé ííʼáhí éélkid, Tsʼah Biiʼ Kindi átʼé. 2007góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid

* Tsʼah Biiʼ Kindi tááʼ naaznilí bighan biníłchʼi naaltsoos
Tsékooh

[200px|thumb|left|, bikoohgoyaʼ tó nilį́ʼ. Díí bikooh éí ''Béégashii bitóʼ bikooh'' wolyé, [Shą́ą́ʼtóhídi átʼé.]]

[200px|thumb|right|Tsékooh, díí bikooh éí [Tséyiʼ (Dził Nineez / Nideelkʼid biyaadiʼígíí)|Tséyiʼ wolyé. Bitátʼahkin bigáádiʼ átʼé.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Tsékooh
Didzéchííʼ

daadánígíí éí tsin bineestʼąʼ ádaatʼé, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé. Naalyéhé bá hooghandi dzidzéłchííʼ dahólónígíí éí *"Prunus avium"* daolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí. 

Díí didzé éí tó wónaaníidi hadahóólįįd (Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi). Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.

### Ánoolinígíí
Didzéchííʼ éí 0.3&ndash;0.5di asdzoh ádaníłtso łeh; didzéłchííʼ bitsin éí dąągo bílaʼtaʼiigah.
Tsʼahtsoh

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Artemisia tridentata"* deiłníigo dayózhí.
200px|thumb|left|Tsʼah bitʼąąʼ
Díí tsʼah nooséełgo 1&ndash;6di adéesʼeez áníłnééz yiiléeh łeh.

*Tsʼahtsoh @ plants.usda.gov
Chʼil dilyésii

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad, áádóó éí 25go da ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gutierrezia"* deiłníigo dayózhí.

*Chʼil dilyésiitsoh

*Chʼil dilyésii @ plants.usda.gov
Bilasáana bitseeʼ nineezígíí

(éí doodaiiʼ éí **Bilasáanatseeʼí**) éí tó wónaaníidi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́ ałdóʼ. Díí tsin bineestʼąʼ éí 30go da ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́.
thumbnail|left|Bilasaaná bitseeʼ nineezígíí daʼneestʼą́ʼ
Bilasáanatseeʼí bitsin éí *"Pyrus"* daolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo. Díí tsin éí 30&ndash;50di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; dąągo bílaʼtaʼiigah.
Chʼil naʼatłʼoʼii (chʼiyáán)

&nbsp;éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd, áádóó hastą́diingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vitis"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Chʼil naʼatłʼoʼii "Yaquti" woolyéhígíí, 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ daʼneestʼą́ʼ [Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi.]]
### Ánoolinígíí
Díí chʼil naʼatłʼoʼii bineestʼąʼ éí 0.5–1di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí dootłʼizh dóó łigaigo naashchʼąąʼ. Łaʼ éí łichíiʼgo diłhił. 

### Choolʼíní
Wáan éí chʼil naʼatłʼoʼii bitsą́ą́dóó ályaa; mástad wolyéego achʼíí yázhí bikétłʼohí éí chʼil naʼatłʼoʼii bitooʼ díkǫ́zhígíí yił ályaa. Nááná chʼil naʼatłʼoʼii daazganígíí éí bááh łikaní biyiʼ choolʼį́ ałdóʼ.
Chʼil łigaii (atʼééké bijish)

thumb|left|250px|Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼil łigaii, ''atʼééké bijish'' wolyéhígíí
thumb|left|250px|Chemical compounds Chʼil łigaii biihólǫ́niígíí:<br />1: α-Lactucerol (=Taraxasterol); 2: β-Lactucerol (=Lactucon, Lactucerin); 3: Lactucin; 4: Lactucopicrin.
Dzidzétsoh

&nbsp;éí tsin bineestʼąʼ átʼé. Dzidzétsoh bitsin éí *"Prunus persica"* wolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí. Dí tsin ííʼáhígíí éí  hahóólįįd.

thumb|left|250px|Dzidzétsoh dilkǫǫhígíí éélkid; díí éí ''bégáashii'' wolyé ałdóʼ.

### Bízhiʼígíí
Haʼaʼaahjí diné kéédahatʼínígíí bizaadjí éí **Dzidzétsoh** deiłní.
Eʼeʼaahjí diné kéédahatʼínígíí bizaadjí éí **Dedeitsoh** deiłní.

### Ánoolinígíí
Dzidzétsoh éí łitso dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ, áádóó éí 2–4di asdzoh áníłtso. Dzidzétsoh bitsin éí 15–30di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; dąągo bílaʼtaʼiichih.

**Dzidzétsoh dilkǫǫhígíí** éí **bégáashii** wolyé ałdóʼ.

thumb|center|250px|Dzidzétsoh bitsin, dąągo éélkid
Hashkʼaan (łitsooígíí)

&nbsp;éí *"Musa acuminata"* dóó *"Musa balbisiana"* wolyéego tsin bineestʼąʼ átʼé. Díí tsin éí  dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hahóólįįd, áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px

### Ánoolinígíí
Díí hashkʼaan bitsin éí 20&ndash;25di adéesʼeez ádaníłtso; bitʼąąʼ éí tseebíiʼgo da adéesʼeez ádaníłnééz.

Hashkʼaan nidaʼhaniiʼ naalyéhé bahooghan góneʼ éí łitsogo ndaashchʼąąʼ łeh; náánáłaʼ éí daalchííʼ dóó dadootłʼizh.

### Choolʼíní
Hashkʼaan łitsooígíí éí tʼáá tʼéehgo yidą́ą łeh; bááh łikaní dóó ałkʼésdidí alʼį́įgo biniiyé choolʼį́ ałdóʼ.

**Hashkʼaantsoh** łibáhígíí éí yitʼeesgo yidą́ dóó atooʼ biiʼ choolʼį́. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí haashkʼaantsoh daazgánígíí deiyą́ ałdóʼ.

thumb|center|250px|Hashkʼaan łaʼ danitʼį́į́hgo daalchííʼ nidaʼhalééh; éí doodaiiʼ éí, tsédídéehgo dootłʼizh
Bááh

* Dah diníilghaazh (Naabeehó adéíłʼiiniʼígíí)
* Łeesʼáán (Naabeehó adéíłʼiiniʼígíí)
* Náneeskaadí (Naabeehó adéíłʼiiniʼígíí)

thumb|Bááh ałʼą́ą́h átʼéego siką́ʼ
Beeʼeldǫǫh

thumb|Díí éí Beeʼeldǫǫh tsʼoosiʼ wolyé (Springfield Model 1861 Rifled Musket)
left|thumb|Beeʼeldǫǫh (Enfield Pattern 1853 Rifled Musket)

Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Yiisnááh

* Saad "" éí bílaʼashdlaʼí "prisoner of war" nilį́į́hgoʼ oolyé, (modern phrase éí: POW, PoW, PW, P/W, WP, or PsW).
* "Biʼdisnááh nitʼę́ę́h" éí beeʼdoochʼidgoʼ oolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii

[200px|thumb|left|Hastiin  éélkid, [Bilagáana bizaadji éí "Kit Carson" wolyé.]]

**Díí kwéíʼiʼ naaltsoos bikáaʼgi éí naakigoʼ hanéʼ: Łaʼ Bilagáana éí díí Hastiin yaʼdahaʼniih áádóó iilį́į́hgo yaʼnitsiidaʼkéés; áádóó łaʼ Naabeehó éí díí Hastiin déíjoołáh áádóó Hastiin báʼatʼéʼ hólǫ́ʼgoʼ naagáá nitʼę́ę́h. Naabeehó nééłséédgoʼ binaanish ayiilá, tʼáá ałchiníjįʼ.*

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Tséʼáán Skeleton Cave

[200px|thumb|left|Díí Tséʼáán éí Skeleton Cave wolyé, díí tséʼáán éí Salt River Tsékoohdi átʼé. Niłchʼiʼtsoh 1872 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kwiiʼéʼ [Dilzhíʼí Dineʼé dóó Wááshindoon bisiláołtsooí áłchʼį́ʼ nidaazbaaʼ.]]
Ałhaʼdeetʼaah

: Díí saad éí bílaʼashdlaʼí adooleʼéʼ yééʼ ałháádi tʼáágoʼ oolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Bee Hazʼáanii
Diné Nááhódlóonii bizaad

thumb|upright=1.5|Łichíiʼgo naashchʼąąʼígíí éí bílaʼashdlaʼí ''Athabaskan''ji yádaałtiʼígíí yaa halneʼ.

Bílaʼashdlaʼí Hakʼaz dineʼé bikéyahjí kéédahtʼínígíí áádóó Deeteel Bikéyahjí bílaʼashdlaʼí dabighanígíí bizaad yee yádaałtʼiʼígíí, *Athabaskan*ji atah yisdzoh. Áádóó Naabeehó éí bílaʼashdlaʼí Hakʼaz dineʼéʼ bikéyahdi kéédahatʼínígíí áádóó Deeteel Bikéyahjí kéédahatʼínígíí bizaad kʼasdą́ą́ʼ tʼáá Naabeehó bizaad nahalingo yee yádaałtiʼígíí éí  deiłní; áádóó Diné nááhódlóoni bikéyahígíí éí **Diné Nááhódlóonii Bikéyah** wolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii bizaad
Yiikʼiʼdaʼ hiiznáʼ

Díí saad &nbsp;éí verb átʼé, bílaʼashdlaʼí ałkʼiʼ jááhgoʼ / ałkʼiʼ hiiniilchééhgoʼ oolyégo oolyé. Bilagáana bizaadjí éí "attack" wolyé.

* Example:

[200px|thumb|left|Yaʼiishjaashchilí 26, 1876 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Wááshindoon bisiláołtsooí 7th Cavalry, Lakota, Northern Cheyenne dóó Arapaho yiikʼiʼdaʼ hiizná nitʼę́ę́h [bitsį́ʼ yishtłizhii akʼéʼ dahdeisdlį́į́h. Díí éí Battle of the Little Bighorn hoolyéedi ahótʼį́į́hdiʼ.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní

200px|thumb|left|Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní biseal

[200px|thumb|right|[Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama|Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama yaałtʼiʼ Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bighan siʼáánidi.]]

200px|thumb|left|Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bikin siʼáánidi ()

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Kin Náhálgaaí Bił Hahoodzo
Bitátʼahkin

[200px|thumb|left|Díí [anaasází bikin naaznilígíí éí Bitátʼahkin wolyé Diné bizaadjí.]]

&nbsp;éí -gi bił hazʼą́.

Bílaʼashdlaʼí chʼá niidaʼkaiígíí: http://www.nps.gov/nava/
Łóóʼtsoh (Ałtsʼáʼáztiin)

* Łóóʼtsoh bighą́ą́ʼ yílkʼidígíí
* Łóóʼtsoh bitsiiʼ dikʼání
* Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí
* Łóóʼtsoh dootłʼizhígíí
* Łóóʼtsoh łizhin dóó łigaaígíí
* Łóóʼtsoh łibáhígíí
|}
Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton

200px|thumb|Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton
**Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill** &nbsp;1946 yihah yę́ędą́ą́ʼ Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi bidizhchʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí