open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chį́į́h yee achʼiishíhii

&nbsp;éí *[[łóóʼ ooshgę́ęzhii]]* dah yikahjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi dahólǫ́. Áadi éí tábąąhgi dóó tooh biyiʼ dahiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pristidae"* deiłníigo deiyózhí. 

Díí łóóʼ éí tłʼéeʼgo tʼéiyá haalzheehgo ndaaldeeh. Ałkʼidą́ą́ʼ chį́į́h yee achʼiishíhii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní, áko ndi kʼad éí noonééł.

### Ánoolinígíí
Chį́į́h yee achʼiishíhii tsostsʼid ałʼąą átʼé. Łaʼ 4.6di adéesʼeez áníłnééz, náánáłaʼ éí 23di adéesʼeez áníłnéezgo yéigo dantsxaa. 

thumb|center|200px|Chį́į́h yee achʼiishíhii<br />(''Shanghai Aquarium''di éélkid)
Biʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsígíí

&nbsp;éí tsídii daʼíígházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó  tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí hastą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pharomachrus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Díí tsídii éí deesdoigi dahiná, áádóó éí tsinyilátahgi tʼéiyá dahólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii bikąʼígíí éí bitʼaʼ dóó bitseeʼ dootłʼizhgo disxǫs; łaʼ éí biteel łichííʼ, náánáłaʼ éí biteel diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Baʼáádígíí éí tʼóó dibéłchíʼí dóó daalbáa łeh. Biʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsígíí éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez ádaníłtso łeh.

Díí tsídii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yázhí deiłchozh; naaldlooshii yázhí (chʼał da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał ałdóʼ.
Hodíłchʼiltah ayáníchilí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bubalus depressicornis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 1&ndash;2di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin.

Hodíłchʼiltah ayáníchilí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh dóó lókʼaaʼ yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Níyoltsoh

200px|thumb|left|. 
200px|thumb|left|Níyoltsoh bééditį́į́h naalkááhgo. 
200px|thumb|left|Níyoltsoh naalkáá, "Radar doppler" woolyégo bee naalkáá.

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi ádahootʼéhígíí
Atsáłbáí

&nbsp;éí chʼilhaatʼaʼii dóó giní dootłʼizhí dahyikahjįʼ atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Falco mexicanus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Atsáłbáí, [Deeteel Bikéyahdi éélkid]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí gáagiigi áníłtso: bitsʼíís éí 16di asdzoh áníłnééz; 1.6 dahidídloʼ áníłdáás (baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh). Bitʼaʼ éí łibá; biteel éí łigai dóó łizhingo łikizh; bidaaʼ éí łizhin.

Atsáłbáí éí halgaiigi dóó dziłtahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi hólǫ́; áadi éí daʼalghałgo naaghá: naʼastsʼǫǫsí dóó nahatʼeʼii dóó tsídii yázhí haalzheehgo naatʼá.

Atsáłbáí éí shį́įgo biyęęzhii tsédáaʼdi deiłchí.
Tsinlátah naʼashǫ́ʼiitsoh

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Iguana delicatissima"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 25&ndash;40di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitsiitsʼiin éí dinilgai łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí dinilgai.

Tsinlátah naʼashǫ́ʼiitsoh éí tsin bineestʼąʼ dóó hosh bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.
Naʼashǫ́ʼiitsoh dootłʼizhígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóóéí Shádiʼááhjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Iguana iguana"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí ashdlaʼgo da adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí tseebíiʼgo da dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh, bitseeʼ éí dootłʼizh dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z.

Naʼashǫ́ʼiitsoh dootłʼizhígíí éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahiná; tsinlátahgi naaldeeh łeh, áádóó éí daʼałchozhgo naakai &mdash; tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ dóó ndeesgai deiłchozh.
Naʼashǫ́ʼiitsoh naʼałkǫ́ʼígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; áadi éí *Galapagos* hoolyéedi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amblyrhynchus cristatus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tʼáá díí tʼéiyá naʼashǫ́ʼii táyiʼjįʼ naʼałkǫ́ʼ.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naʼashǫ́ʼiitsoh naʼałkǫ́ʼígíí éí 2&ndash;6di adéesʼeez áníłtso; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Bikąʼígíí éí táaʼgo da dahidídloʼ áníłdáás. Nááná éí diłhiłgo naashchʼąąʼ.

Naʼashǫ́ʼiitsoh naʼałkǫ́ʼígíí éí táłtłʼááh chʼil yiłchozh.
Tłʼiish yighání

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mellivora capensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tłʼiish yighání éí tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó dadziigaigi naaghá; jį́įgo dóó tłʼéeʼgo yikááʼ naaghá.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tłʼiish yighání éí nahashchʼidí nahalin, áko ndi éí bijáád dóó bitéél łizhin; binághah éí łigaii. Bitsʼíís éí 26&ndash;30di asdzoh áníłnééz; baʼáádígíí 11&ndash;22 dahidídloʼ áníłdáás, bikąʼígíí 20&ndash;31 dahidídloʼ áníłdáás.

Tłʼiish yighání éí ałghałgo naaghá: tłʼiish dóó dahsánítsoh dóó gah dóó dlǫ́tʼą́ʼí dóó naʼashǫ́ʼii yilghał; séigoʼ dóó chʼosh dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł ałdóʼ. Tłʼiish tʼáá átʼé ńtʼę́ę́ʼ tsxíiłgo yiyiiłhé dóó iimááł. 

Tʼáá ahą́ą́h naaldlooshii yilááh ntsxaaígíí yiyiilhé. Éí biniinaa shį́į́ *Guinness Book of World Records* bikʼehgo *"most fearless animal"* óolyé.
Tłʼézhii

&nbsp;éí tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii dayikahjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tabanidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tłʼézhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó honeezkʼazgi, áadi éí doo dahólǫ́ǫ da; dį́įʼdi dimííltsoh ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh.

Tłʼézhii baʼáádígíí éí bílaʼashdlaʼii dóó naaldlooshii bidił deidlą́ (tsʼíʼii daʼaneezígi átʼéego); bikąʼígíí éí tʼóó chʼil bijeeh deiyą́. Deesdoigi tłʼézhii dahólónígíí éí dííłdzid deiłghał.
Naʼashǫ́ʼiiłbáhí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáágóó (W.B.A. dóó ) hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dipsosaurus dorsalis"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naʼashǫ́ʼii *"Dipsosaurus"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 20&ndash;25di asdzoh áníłnééz, áádóó éí ndahóółtseiigóó dóó séí hólǫ́ǫgi naagháa łeh; Naakaii Bikéyahdi naʼashǫ́ʼiiłbáhí dahólónígíí éí tsintahgi dahiná ałdóʼ.

Naʼashǫ́ʼiiłbáhí éí ałchozhgo naaghá: chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh. Łahda chʼosh yázhí yildeeł dóó dííłdzid łaʼ yighał ałdóʼ.
Tsékʼi naʼazólii yistłʼinígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sauromalus varius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 25&ndash;30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo yistłʼin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Tsékʼi naʼazólii yistłʼinígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tiníléí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heloderma horridum"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 20&ndash;35di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ tiníléí éí tsídii biyęęzhii dóó naʼashǫ́ʼii biyęęzhii yiyą́.
Tiníléítsoh bikʼosnézí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Varanus griseus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tiníléítsoh éí 60&ndash;75di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó diniltsogo naashchʼąąʼ; bikʼos éí dinilzhingo halkizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Tiníléítsoh bikʼosnézí éí hazéí yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó chʼał yilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naʼashǫ́ʼii bitseewozhí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Uromastyx"* deiłníigo deiyózhí. Naʼashǫ́ʼii bitseewozhí éí 18 ałʼąą ádaatʼé.

Naʼashǫ́ʼii bitseewozhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashǫ́ʼii bitseewozhí
Naʼashǫ́ʼii diwozhí ntsaaígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Smaug giganteus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 10&ndash;16di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhingo yishtłizh; bizééʼ éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez dóó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił.

Naʼashǫ́ʼii diwozhí ntsaaígíí éí chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł; łahda naʼastsʼǫǫsí yázhí yilghał ałdóʼ.
Naʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní niłhinígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii diwozhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cordylus cataphractus"* (éí doodaiiʼ *"Ouroborus cataphractus"*) deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 6&ndash;8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez dóó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił.

Naʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní niłhinígíí éí chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Tsétah naʼashǫ́ʼiiłchííʼ dootłʼizhígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Agama mwanzae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Baʼáádígíí éélkid
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí neeznáaʼdi asdzoh áníłtso; bikąʼígíí éí bitseeʼ dóó bijáád diłhiłgo dootłʼizh; bitsʼíís dóó bitsiiʼ éí łichííʼ. Baʼáádígíí éí tʼóó łibá.

Tsétah naʼashǫ́ʼiiłchííʼ dootłʼizhígíí éí chʼosh yildeełgo naaghá; wáláchííʼ ayóo yildeeł.
Naʼashǫ́ʼiitʼą́hí íiyisígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii diwozhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  dóó Haʼaʼaahjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Platysaurus intermedius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii baʼáádígíí éí łizhin dóó łigaigo naadǫ́ǫ́z; bikąʼígíí éí ałʼąą áátʼeełii: łaʼ éí dadootłʼizh, náánáłaʼ éí daalchííʼ dóó łitsogo naashchʼąąʼ. Naʼashǫ́ʼiinteelí éí 3&ndash;5di asdzoh ádaníłnéez łeh.

Naʼashǫ́ʼiitʼą́hí íiyisígíí éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ deiłchozh, naʼastsʼǫǫsí yázhí deilghał.
Naʼashǫ́ʼiitʼą́hí ntsaaígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii diwozhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Platysaurus imperator"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 8&ndash;10di asdzoh áníłnééz. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitsxo; bijáád éí daalbá; bitseeʼ éí nineez dóó łitsxo dóó tʼóó bíyó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił. Baʼáádígíí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.

Naʼashǫ́ʼiitʼą́hí ntsaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Tábąąh naʼashǫ́ʼii

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí  dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Physignathus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 30&ndash;40di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.
Tsʼahtah naalnoodí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sceloporus graciosus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naalnoodí dichʼízhí éí 4&ndash;6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Tsétah naalnoodí dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tiníléítsoh dootłʼizhígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Varanus prasinus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tiníléítsoh éí 30&ndash;40di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Tiníléítsoh dootłʼizhígíí éí hazéí yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó chʼał yilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bos gaurus"* deiłníigo dayózhí. Tábąąh béégashiigi átʼéego tsintahgi naagháa łeh; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.
[thumb|left|250px|Ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí, [Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi éélkid.]]
### Ánoolinígíí
Díí ayání éí yéigo ntsxaa: chį́į́h yee adilohii dóó déélgééd dóó tééhoołtsódii tʼéiyá díí ayánítsoh yilááh ádaníłtso. 

Ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí éí 8&ndash;10di adéesʼeez áníłnééz; bikąʼígíí éí 2,200&ndash;3,300 dahidídloʼ áníłdáas łeh, baʼáádígíí éí 1,500–2,200 dahidídloʼ áníłdáás.

### Chʼiyą́
Ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí éí tłʼoh dóó tsin bitʼąąʼ deiłzhozhgo naaghá; shį́įgo tsin bikáshtʼóózh yiłchozh ałdóʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ bįįhchilí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí  dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdo dóó Eʼeʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tragulidae"* deiłníigo deiyózhí. Náátsʼózídę́ę́ʼ bįįhchilí éí neeznáá ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 9&ndash;14di adéesʼeez ádaníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bijáád éí ádaałtsʼóósí.

Náátsʼózídę́ę́ʼ bįįhchilí éí tsin bineestʼąʼ dóó tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó ńdaʼatʼaał.
Dahsánítsoh (íiyisígíí)

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hystrix cristata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dí naaldlooshii éí 23&ndash;35di asdzoh áníłnééz; 22–66 dahidídloʼ áníłdáas łeh; nááná éí bitsʼosígíí łizhin dóó łigaiigo noodǫ́ǫ́z áádóó díí bitsʼosígíí ayóo danineez  (14di asdzoh).

Dahsánítsoh éí ałchozhgo naaghá: tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh. Łahda chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii yázhí ałdóʼ yildeeł.
Tó wónaanídę́ę́ʼ ayání

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó ayání dahólónígíí nahalin; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bison bonasus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ ayání éí bitsą́ą́tsʼin dį́į́ʼtsáadah tʼéiyá, áádóó bijáád éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó ayání dahólónígíí bijáád yilááh áníłtso; 10di adéesʼeez éí áníłnééz; 660&ndash;2,000 dahidídloʼ áníłdáás.

Tó wónaanídę́ę́ʼ ayání éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dahsání

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Coendou prehensilis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 13&ndash;19di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dinilgaigo naashshʼąąʼ; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bitseeʼ éí nineez.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ dahsání éí tsin bitʼąąʼ dóó bineestʼąʼ yiłchozh.
Dibé dághaaʼígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí éí  tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Capricornis crispus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Dibé dághaaʼígíí éí tsintahgi dóó hodíłchʼiltahgi naakai.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 2&ndash;3di adéesʼeez áníłtso (dį́įʼdi adéesʼeez áníłnééz). Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bidághaaʼ éí łigai; bitseeʼ éí doo nineez da.

Dibé dághaaʼígíí éí tséchʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozhgo naakai.
Jádí binááʼ dį́įʼii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Beatragus hunteri"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Beatragus"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3&ndash;4di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís dibéłchíʼí; bítááʼ éí dah dzígai; bideeʼ éí yisdiz; bitéél dóó nitseeʼ éí łigai.

Jádí binááʼ dį́įʼii éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Tééhoołtsódiichilí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Choeropsis liberiensis"* (éí doodaiiʼ éí *"Hexaprotodon liberiensis"*) deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 2&ndash;2di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ.

Tééhoołtsódiichilí éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.
Tsʼání

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gymnorhinus cyanocephalus"* deiłníigo dayózhí. Tsʼání éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí bitsʼíís łibá dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ; bijáád dóó bidaaʼ éí daalzhin. Dził bitłʼáaʼdi dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi éí hináa łeh.

Tsʼání éí neeshchʼííʼ yildeeł łeh; łahda tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh ałdóʼ.

Tsʼáníłání éí doo tʼáá sahdii ndaatʼáa da &mdash; tʼáá áłahjįʼ dah náʼásoł ndi.
Ghą́ą́ʼaskʼidii diʼilígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Camelus bactrianus"* deiłníigo dayózhí. **Chʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ ghą́ą́ʼaskʼidii** bee wójí ałdóʼ.
thumb|left|250px

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 5&ndash;6di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ; haigo éí diʼil.

Ghą́ą́ʼaskʼidii diʼilígíí éí tłʼoh dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh.
Joe Shirley, Jr.

[200px|thumb|left|[Naabeehó biNaatʼáanii Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí. 2002–2011]]
**Joe** **, Jr.** éí Tódich'íini nilį́ dóó Tábąąhí yáshchíín. Tséʼnaajinii dabicheii dóó Tsénjikiní dabinálí. Chʼíńlį́į́dę́ę́ʼ naaghá. Beʼasdzą́ą́ éí Kiyaaʼáanii nilį́ dóó Mąʼiideeshgiizhnii yáshchíín; Vikkie wolyé. Baʼáłchíní hastą́ą́ʼ.



Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Kelsey A. Begaye

[200px|thumb|left|[Naabeehó biNaatʼáanii Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí. 1998–2002]]
**Kelsey A.** &nbsp;éí Tódichʼíini nilį́ dóó Tábąąhí yáshchíín. Tłʼízíłání dabicheii dóó Táchʼíinii dabinálí. Kʼaiʼbiiʼtódę́ę́ʼ naaghá. Beʼasdzą́ą́ éí Marie wolyé. Baʼáłchíní hastą́ą́ʼ. Tségháhoodzáníidi bighan.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Bílaʼashdlaʼii (Ałtsʼáʼáztiin)

* : *(Homo sapiens)*
* : Eʼeʼaahjí W.B.A. hoolyéedi chʼil naazkaadígíí. *(Clematis ligusticifolia)*
|}
Chʼil naʼatłʼoʼiitsʼóóz

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; áadi éí tsintagi dóó dził bitłʼáahdi sikaad łeh. **Bílaʼashdlaʼii** ałdóʼ wolyé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Clematis ligusticifolia"* deiłníigo dayózhí.

*Chʼil naʼatłʼoʼiitsʼóóz @ plants.usda.gov
Dziłgaiitsoh Honeezkʼazii

thumb|left|350px|Dziłgaiitsoh Honeezkʼazii
&nbsp;éí -di siʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Nahoditsʼǫʼłání Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah Náhookǫsjí siʼą́.

Nahoditsʼǫʼłání Dineʼé Bikéyah éí 130,666 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 5,487,308 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Nahoditsʼǫʼłání Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Tótsʼózí Adahiilíní hoolyéedi kin bił hazʼą́.
Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełí

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel bináhaazyį́.

Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełí éí 10,931 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 1,360,301 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah bił hadahaasdzooígíí
Tóʼííbézhí Hahoodzo

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Tóʼííbézhí Hahoodzo éí 97,914 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 563,626 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tóʼííbézhí Hahoodzo biwááshindoon éí Gáagiitó Nʼdeetiin hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼííbézhí Hahoodzo
Tónteel Biihílį́ Hahoodzo

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Tónteel Biihílį́ Hahoodzo éí 52,378 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,533,372 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tónteel Biihílį́ Hahoodzo biwááshindoon éí Łichííʼ Sitání hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Tónteel Biihílį́ Hatsoh hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.

Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel Biihílį́ Hahoodzo
Ayání Naakaii Hahoodzo

&nbsp;éí Náhookǫsjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Ayání Naakaii Hahoodzo éí 147,040 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 989,415 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséłtsooítooh Bibąąh hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso, Ayání Naakaii Hahoodzo biyiʼdi.

Tʼááłáhági átʼéego:Ayání Naakaii Hahoodzo
Biʼééʼ Łichííʼí bizaad

thumb|upright=1.5|<u>'''Biʼééʼ Łichííʼí bizaad'''</u><br />'''Diłhiłgo dootłʼizh:''' Díí kéyahdi kéédahatʼínígíí tʼáá íiyisíí Biʼééʼ Łichííʼí bizaad yee yádaałtiʼ áádóó Biʼééʼ Łichííʼí bizaad díí kéyah bi-''"wááshindoon bizaad"'' átʼé.<br />'''Tátłʼidgo dootłʼizh:''' Díí kéyahdi kéédahatʼínígíí Biʼééʼ Łichííʼí bizaad yee yádaałtiʼ áko ndi Biʼééʼ Łichííʼí bizaad doo díí kéyah bi-''"wááshindoon bizaad"'' átʼée da.
 (biʼééʼ łichííʼíkʼehjígo *русский язык* wolyé) éí *"[[Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí]]"* atah yiisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo díí saadígíí éí *"Indo-European Languages"* daolyé.

## Biʼééʼ Łichííʼí bizaad – Diné bizaad
Kwiiyahdi saad łaʼ Biʼééʼ Łichííʼíkʼehjígo dóó Dinékʼehjií ałkééʼ daasdzoh:

* **английский** (*anglíískii*) Bilagáana bizaad
* **арбуз** (*arbúz*) chʼééhjiyáán
* **банан** (*banán*) hashkʼaan
* **белый** (*béli’ii*) łigaii
* **вода** (*vodá*) tó
* **год** (*god*) nááhai
* **да** (*da*) aooʼ
* **два** (*dva*) naaki
* **деньги** (*dén’gii*) béeso
* **дыня** (*dínya*) taʼneeskʼání
* **живот** (*zhivót*) abid
* **зелёный** (*zelyóni’ii*) dinootłʼizh
* **змея** (*zmeyá*) tłʼiish
* **золото** (*zóloto*) óola
* **и** (*ii*) dóó
* **испанский** (*iispánskii*) Naakaii bizaad
* **картофель** (*kartófel’*) nímasii
* **кофе** (*kófe*) ahwééh
* **кошка** (*kóshka*) mósí
* **красный** (*krásni’ii*) łichííʼ
* **кровь** (*krov’*) dił
* **кукуруза** (*kukurúza*) naadą́ą́ʼ
* **лошадь** (*lóshad’*) łįįʼ
* **мальчик** (*mál’chiik*) dinééh
* **мёд** (*myod*) tsísʼná bitłʼizh
* **молоко** (*molokó*) abeʼ
* **мука** (*muká*) akʼáán
* **муха** (*múha*) tséʼédǫ́ʼii
* **мясо** (*miáso*) atsįʼ
* **небо** (*nébo*) yáh
* **один** (*odíín*) łáaʼii
* **орёл** (*oriól*) atsá
* **осёл** (*osiól*) dzaanééz
* **отец** (*otéts*) azhéʼé
* **племя** (*plémya*) dineʼé
* **птица** (*ptíítsa*) tsídii
* **пять** (*piat’*) ashdlaʼ
* **ребёнок** (*rebiónok*) awééʼ
* **рис** (*ris*) alóós
* **рыба** (*ríba*) łóóʼ
* **сегодня** (*sevódnia*) dííjį́
* **синий** (*síínii*) dootłʼizh
* **снег** (*sneg*) yas
* **солнце** (*sólntse*) shá
* **соль** (*sol’*) áshįįh
* **сыр** (*sir*) géeso
* **три** (*trii*) tááʼ
* **уголь** (*úgol’*) łeejin
* **ухо** (*úho*) ajaaʼ
* **фасоль** (*fasól’*) naaʼołí
* **хлеб** (*hleb*) bááh
* **хорошо** (*horoshó*) yáʼátʼééh
* **чай** (*chai*) chʼil ahwééh
* **черепаха** (*cherepáha*) chʼééh digháhii
* **чёрный** (*chórni’ii*) łizhin
* **четыре** (*chetíre*) dįįʼ
* **яблоко** (*yábloko*) bilasáana
* **язык** (*yazík*) bizaad
* **язык навахо** (*yazík naváho*) Diné bizaad
* **яйцо** (*yaitsó*) ayęęzhii

* Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí
Magí bichʼiyąʼ

&nbsp;éí *"Cocos nucifera"* wolyéego atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ átʼé. Díí atʼaʼ yiltʼąąʼí éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá hólǫ́, áádóó éí neeznádiingo da adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí 13–20di adéesʼeez ádaníłnééz.
[thumb|left|250px|''"Cocos nucifera"'' wolyéego atʼaʼ yiltʼąąʼí [tónteel bibąąhgi éélkid]]
[thumb|left|250px|Magí bichʼiyąʼ yitsʼą́ą́dóó [mandagíiya ályaa]]

### Ánoolinígíí
Magí bichʼiyąʼ éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó dijool; bikágí éí ditłʼo dóó diʼil; bitahígíí éí łigai.

### Choolʼíní
Magí bichʼiyąʼ éí tʼáá tʼéehgo dóó shibéezhgo yidą́; tó magí bichʼiyąʼ biyiʼ hólónígíí daadlą́ dóó ałkʼésdisí álʼį́įgo biniiyé choolʼį́ ałdóʼ.

Magí bichʼiyąʼ yikʼah yitsʼą́ą́dóó táláwosh dóó tó łikaní halchinígíí ádajilééh. Mandagíiyagi átʼéego choolʼį́ ałdóʼ.
Kʼíníjíłʼahí (dííshjį́ ááłjiní)

Tó wónaanídę́ę́ʼ &nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd jiní. Kʼíńjíłʼahí bichʼil éí *"Ribes uva-crispa"* wolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Díí kʼíńjíłʼahí éí niłtólígo dadootłʼizh łeh (łaʼ éí daalchííʼ ałdóʼ), áádóó éí dadisho łeh.

Kʼíníjíłʼahí bichʼil éí 3–10di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí dziłtaʼgi dóó tsintahgi sikaad łeh. Bitʼąąʼ éí tʼááłáʼídi asdzoh ádaníłnééz. Dąągo bílaʼtaʼiitsóóh.
Bilasáana diwozhí

&nbsp;éí **hosh łikaní** wolyéego chʼil bineestʼąʼ átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí hosh łikaní *"Ananas comosus"* deiłníigo dayózhí.

Hosh łikaní éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hahóólįįd, áádóó éí deesdoigi sikaad. Díí chʼil éí 4&ndash;5di adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí táaʼgo da adéesʼeez ádaníłnééz. Dąągo bílaʼtaʼiichih.

thumb|center|250px|Hosh łikaní éí bílaʼtaʼiichih; díí éí bilasáana diwozhí dooleeł
Taʼneeskʼání

&nbsp;éí naayízí dóó chʼééhjiyáán dahyikahjįʼ atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cucumis melo"* deiłníigo dayózhí.

Díí taʼneeskʼání éí tó wónaaníidi hahóólįįd (Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi), áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá sikaad.

### Ánoolinígíí
Taʼneeskʼání éí łibáago naashchʼąąʼ; bitahígíí éí łitsxo, áádóó éí bikʼǫ́ǫ́ʼ łání. Díí chʼil bineestʼąʼ éí ashdlaʼdi asdzoh áníłtsogo dadijool łeh; 1–10 dahidídloʼ ádaníłdáás.

Taʼneeskʼání bichʼil éí niʼgóó naʼatłʼoʼ; dąągo bílaʼtaʼiitsóóh.
Dah woozh

&nbsp;ndahaʼniiʼígíí éí Dáághahii Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼáą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi choolʼį́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Fragaria × ananassa"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dah woozh bikágí, adiyoogháníjįʼ éélkid; binááʼ ádaałtsʼíísígíí yitʼį́

### Ánoolinígíí dóó choolʼíní
Dah woozh éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ, áádóó éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo dahólǫ́. Dah woozh éí tʼáá tʼéehgo yidą́ą łeh; nááná dah woozh bitsʼą́ą́dóó abeʼ yistiní dóó báá łikaní ádajilééh ałdóʼ.
Chʼééhjiyáán

&nbsp;éí chʼil bineestʼąʼ átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii ádaaníigo chʼééhjiyáán éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hahóólįįd daaní. Chʼééhjiyáán bichʼil éí *"Citrullus lanatus"* wolyé, ndaʼałkaahíkʼehjí.

Díí chʼil bineestʼąʼ éí 1,200go da ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́. Chʼééhjiyáán bikágí éí dinootłʼizhgo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; áádóó éí bitah dinilchíiʼ łeh (łaʼ éí bitah łitso dóó łigai).

Chʼééhjiyáán bichʼil éí deesdoigi dóó honeezílígi sikaad; bitʼąąʼ éí tséchʼil bitʼąąʼ ndahalin. Dąągo bílaʼtaʼiitsóóh.

thumb|center|250px|Chʼééhjiyáán bikʼǫ́ǫ́ʼ ádinígíí éélkid
Łóóʼ ałkééʼ daasdzoh/beʼelyaaígíí

<< Łóóʼ ałkééʼ daasdzoh

Eʼelyaaígíí:Electrophorus electricus 3.jpg|**[[Atsiniltłʼish ííłʼíinii (naʼashǫ́ʼii łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Batrachomoeus dubius.jpg|**[[Chʼałniiʼí (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Paddlefish.jpg|**[[Chį́į́hʼadeeʼii]]**
Eʼelyaaígíí:Pristis pristis - Georgia Aquarium Jan 2006.jpg|**[[Chį́į́h yee achʼiishíhii]]**
Eʼelyaaígíí:Channelcat.jpg|**[[Dághaałóóʼ]]**
Eʼelyaaígíí:Epinephelus malabaricus.jpg|**[[Dáádílí (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Merou.jpg|Dáádílí łibáhígí
Eʼelyaaígíí:Panther.grouper.arp.jpg|Dáádílí łikizhígíí
Eʼelyaaígíí:Itajara.JPG|Dáádílí ntsxaaígíí
Eʼelyaaígíí:Georgia Aquarium - Giant Grouper.jpg|Dáádílítsoh
Eʼelyaaígíí:GambianMudskippers.jpg|**[[Hashtłʼishdi tádíʼnéehii]]**
Eʼelyaaígíí:Jelly Monterey.jpg|**[[Jélii łóóʼ]]**
Eʼelyaaígíí:Archerfish 2.jpg|**[[Łóóʼ adiłdoní]]**
Eʼelyaaígíí:Dasyatis thetidis.jpg|**[[Łóóʼ adishishí]]**
Eʼelyaaígíí:Manta birostris-Thailand4.jpg|**[[Łóóʼ adishishí ntsxaaígíí]]**
Eʼelyaaígíí:Nautilus belauensis profile.jpg|Łóóʼ bigaanłánígo bitsʼaʼígíí
Eʼelyaaígíí:Caribbean reef squid.jpg|Łóóʼ bigaan neeznání
Eʼelyaaígíí:Octopus2.jpg|Łóóʼ bigaan tseebíí
Eʼelyaaígíí:Painted Indian Glassy Fish.jpg|**[[Łóóʼ bigháhootʼíní]]**(**[[Łóóʼ biníkáhootʼíní]]**)
Eʼelyaaígíí:Amblyopsis rosae.jpg|**[[Łóóʼ binááʼ ádiní]]**
Eʼelyaaígíí:Bigeye1.JPG|**[[Łóóʼ binááʼtsohí]]**
Eʼelyaaígíí:Scarface-tigershark.jpg|**[[Łóóʼ hashkéhé]]**
Eʼelyaaígíí:Thresher shark.jpg|Łóóʼ hashkéhé bitseeneezígíí
Eʼelyaaígíí:Hammerhead shark.jpg|**[[Łóóʼ hashkéhé bitsiiʼ dikʼání]]**
Eʼelyaaígíí:Whiteshark-TGoss1.jpg|Łóóʼ hashkéhétsoh
Eʼelyaaígíí:Hydrolagus colliei.jpg|Łóóʼ hashkéhéchilí
Eʼelyaaígíí:Marlin oder Fächerfisch.jpg|**[[Łóóʼ bíchį́į́h nineezí]]****[[Łóóʼ bíchį́į́htsahí]]**
Eʼelyaaígíí:Cheilopogon melanurusPCCA20070623-3956B.jpg|**[[Łóóʼ naatʼaʼí]]**
Eʼelyaaígíí:Australian-Lungfish.jpg|**[[Łóóʼ ńdídzihígíí]]**
Eʼelyaaígíí:Sunfish2.jpg|Łóóʼnteeltsoh
Eʼelyaaígíí:Whale shark Georgia aquarium.jpg|**[[Łóóʼntsxaaí łikizhígíí]]**
Eʼelyaaígíí:Psetta maxima Luc Viatour.jpg|**[[Łóóʼtʼą́hí]]**
Eʼelyaaígíí:Gymnothorax meleagris Hawaii.jpg|**[[Naʼashǫ́ʼii łóóʼ]]**
Eʼelyaaígíí:Arothron meleagris by NPS.jpg|Niicháadii
Eʼelyaaígíí:Red-knobbed.starfish.arp.jpg|**[[Sǫʼ łóóʼ]]**
Eʼelyaaígíí:Cornetfish.jpg|**[[Táłtłʼááh kʼaaʼ (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Seahorse, Turneffe Islands, Belize.jpg|**[[Táłtłʼááh łį́į́ʼ]]**
Eʼelyaaígíí:Flughahn.jpg|**[[Táłtłʼááh naatʼáʼii]]**
Eʼelyaaígíí:Channa marulius (Mekong) 2347.jpg|**[[Tłʼiishtsiiʼí (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Platycephalus fuscus 1.jpg|**[[Tsiiʼnteelí (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Barracuda with prey.jpg|**[[Yílnoodii (łóóʼ)]]**
Eʼelyaaígíí:Expl1855 (9734085633).jpg|Yółeehii

Tʼááłáhági átʼéego:Wikiibíídiiya:Main Page sub-lists
Dah Naatʼaʼí Bééhoʼdílzin

###### 

### Kéyah bidahnaʼaʼtʼaʼí bee hodílzin

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí
Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí

thumb|right|200px|Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí éí -gi bił hazʼą́.
&nbsp;(**Shádiʼááhjí Honeezkʼazii**) éí hastą́ąʼdi dimííltsohgo da tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó yas dóó tin tʼéiyá bikáaʼgi hólǫ́. Nááná doo ayóo nidahałtin da áadi; ayóo níyol ndi. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí éí -gi bił hazʼą́.

Bílaʼashdlaʼii díí kéyahdi doo kéédahatį́į da tʼáá hazhóʼó ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii łaʼ áadi ndaalnishígíí. Shádiʼááhjí Kéyah Yistinígíí bikáaʼgi naaldlooshii dahólónígíí éiyá tsídii naʼałkʼaiʼí, tábąąstííntsoh, dóó łóóʼtsoh. Nááná yaaʼ dóó chʼosh dóó dláád áadi dahólǫ́ǫ́ ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí
Táłtłʼááh chʼoshchilí

&nbsp;éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Euphausiacea"* deiłníigo deiyózhí. Táłtłʼááh chʼoshchilí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó eí 86 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Díí chʼosh éí 10&ndash;20 *mm* ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí nineez. Binááʼ éí naaki. Bijáád éí doo danineez da. Táłtłʼááh chʼilchilí dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Káábin

right|250px|border

 *chemical element* éí **(C)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, káábin éí námboo 6 góneʼ yiisdzoh.

* Tsékǫʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Níłchʼi ászólí

right|250px|border

 *chemical element* éí **(He)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, níłchʼi ászólí éí námboo 2 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Níłchʼi łitsxooí

right|250px|border

 *chemical element* éí **(Ne)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, níłchʼi łitsxooí éí námboo 10 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Béésh doo ńdiniichxíihii

right|250px|border
 *chemical element* éí **(Ti)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, béésh doo ńdiniichxíihii éí námboo 22 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Soodin

right|250px|border

 *chemical element* éí **(Na)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, soodin éí námboo 11 góneʼ yiisdzoh.

* Áshįįh

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Háájiʼjin

right|250px|border

 *chemical element* éí **(H)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, háájiʼjin éí námboo 1 góneʼ yiisdzoh.

* Tó

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Łeetsoii

right|250px|border

&nbsp;éí tséghádiʼnídínii átʼé áádóó *chemical element* éí **(S)**; periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, łeetsoii éí námboo 16 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ ndaaldeehii bidił daazdoígíí dóó daʼałtʼoʼígíí ałkééʼ daasdzoh

**Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní bikéyah**
* Ghą́ą́ʼaskʼidii
* Télii

**Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní bikéyah**
* Tʼáá łichíʼígo naʼageedí
* Déélgééd

**Naakaii Łizhiní bikéyah beʼałnííʼ**
* Magítsoh
* Magíshzhiin
* Adijiłii
* Tsintah bisóoditsoh
* Bijáád noodǫ́ǫzii
* Bíchį́į́h yee adilohii tsintahgiʼígíí
* Dahsánítsoh

**Haʼaʼaahjí dóó Shádiʼaahjí Naakaii Łizhiní bikéyah**
* Bisóodi bíchį́į́h nineezí                                                                           
* Bíchį́į́h yee adilohii
* Magí bíchį́į́h dootłʼizhígíí
* Yéigo ałhoshii
* Chį́į́hnézí nahatʼeʼígíí
* Deeyisdiz łichíʼígíí
* Magí bíchį́į́h dootłʼizhígíí
* Jádí dághaaʼígíí
* Tééh jádítsoh
* Tábąąh ayání
* Tsinlátah ayáanii
* Tééhoołtsódii
* Mąʼii bijaaʼtsohí
* Tééh łééchąąʼí
* Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí ałchiní
* Náshdóítsoh łikizhígíí
* Náshdóí dilwoʼí
* Náshdóítʼą́ʼí łikizhígíí
* Tééhoołtsódiichilí
* Tééh łį́į́ʼ
* Dlǫ́tʼą́ʼí
* Bisóodi bizęęs dį́įʼii
* Magí bitseeʼ noodǫ́zígíí
----
* Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí
* Bílaneezii
* Chʼosh yighání
* Dlǫ́ʼii noodǫ́zígíí
* Dlǫ́ʼiitsoh łikizhígíí
* Díʼdikii
* Deenééz
* Jádí binááʼ dį́įʼii
* Jádítsoh
* Magí bíchį́į́htsohígíí
* Tsinlátah magí bitseeʼ łichíʼígíí
* Tsinlátah magíłbáhí
* Mąʼii bijaaʼabanígíí
* Náshdóí bijaałizhiní
* Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí
* Tábąąh bisóodiłchíiʼii
* Tábąąh jádí
* Tłʼiish yighání

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ Ndaaldeehii
Tááʼ naaznilí bighan

Naabeehó bikéyah bikáaʼgi  naaznil éí **Ałah nidaʼadlééh dabighan** ałdóʼ wolyé. Diishjį́ éí 110 Tááʼ naaznilí bighan naaznil Naabeehó bikéyah bikáaʼgi. Tááʼ naaznilí bighango éí adoʼoleʼé baahwįįnítʼį́ dóó akǫn ałah nidaʼadléehgo bá bił nahazʼą́. Tááʼ naaznilí bighan góneʼ dah nahaztʼánígíí éí **Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí**, **Aké góneʼ dahsidáhígíí**, áádóó **Naaltsoos ííłʼíní**. Naabiké góneʼ dahsidahígíí **Beesó yá dahsidáhígíí**, áádóó Béésh bąąh dah siʼáníjiʼ, áádóó **Dibé binaantʼáʼíi**ji yá dahsidáhígíí. Áádóó łaʼgo Tááʼ naaznilí bighan naaznilgo éí **Dáʼákʼeh**jiʼ łaʼ yá dahsidáhígíí bee dahólǫ́.

Náánáłaʼgo Tááʼ naaznilí bighango éí "Navajo Nation Local Governance Act (LGA) (bee hazʼáanii: 26 N.N.C. Section 102 (B))" wolyéhígíí yee deilnish.

1922 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin John G. Hunter, áłtsé tááʼ naaznilí bighan áyiilaa, díí éí Tsiiziziidi. Díí éí Naabeehó binéénii didootsʼį́į́ł hwiindzingo ályaa.

(Kwiiyahdi éí Naabeehó bikéyah bikáaʼgi Tááʼ naaznilí bighango naashchʼąąʼ)
800px|link=Diné Bikéyah beʼelyaaígíí/Naabeehó bikéyah bikáaʼgi tááʼ naaznil dabinighango naaznilígíí

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó biWááshindoon
Dágháilchįįh

thumb|150px|Dágháilchįįh,<br />1933 yę́ędą́ą́ʼ éélkid
&nbsp;(Béésh bichʼahiikʼehjígo *Adolf Hitler* wolyéé ńtʼę́ę́ʼ) éiyá *"Béésh Bichʼahii Dineʼé tʼáá bí bindaalnishí dah oonéłígíí"* (Béésh bichʼahiikʼehjígo: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*) binaatʼáanii nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ Béésh Bichʼahii Bikéyah alą́ąjįʼ dahsidáhígíí nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ.

Dágháilchįįh éí Tʼą́ą́chil 20, 1889 yę́ędą́ą́ʼ *Austria* hoolyéedi bidizhchʼį́. Bizhéʼé yę́ę éí *Alois* wolyéé ńtʼę́ę́ʼ; bimá yę́ę éí *Klara* wolyéé ńtʼę́ę́ʼ. Áłtsé góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ siláo nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ áádóó éí bikʼijįʼ, 1919 yę́ędą́ą́ʼ *"Béésh Bichʼahii Dineʼé tʼáá bí bindaalnishí dah oonéłígíí"* yidiiyá. Tʼáadoo ląʼí náháhí díí dah oonéłígíí binaatʼáanii silį́į́ʼ.

Tʼą́ą́chil 30, 1945 yę́ędą́ą́ʼ Dágháilchįįh ádiisyį́; ádił adeesdǫǫh.

* Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Doodaatsaahii (Jíísas)

thumb|right|250px|Doodaatsaahiishchíín (''"Cristo Redentor"''), ''Brazil'' hoolyéedi éélkid.
&nbsp;(éí doodaiiʼ éí **Jíísas**; Hííbwoo Bizaadjí: יֵשׁוּעַ *"Yehóshowa"*; Ásáí dineʼé bikʼehgo: عيسى‎ *"Íísa"*‎) éiyá *Jodę́ę́'á* hoolyéedi kééhatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. *Nazaret* hoolyéedi bidizhchʼį́. Bimá éí *Mary* wolyéé ńtʼę́ę́ʼ; bizhéʼé éí *Joseph* wolyéé ńtʼę́ę́ʼ.

Doodaatsaahii dayoodláanii bikʼehgo éí *"Diyin God Biyeʼ"* nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ – éí jiní.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Béésh bąąh dah siʼání

[thumb|300px|right|'''Béésh bąąh dah siʼání''' yaʼanájááʼgi bikin éélkid, [Tségháhoodzánídi átʼé.]]

Naabeehó biWááshindoonjiʼ yaʼdah náhaaztʼąąʼniʼígíí, **"****"** wolyégo beeʼbidoojiʼígíí. Tségháhoodzánídi kin Council Chamber wolyéego yiiyaʼanaajáʼ. Béésh bąąh dah siʼání éí Naabeehó biWááshindoon Legislative branch nilį́į́hgoʼ yaʼanaajá, tsébidiin dóó biʼáah tsébii béésh bąąh dah siʼání yaʼanaajá. Díí Béésh bąąh dah siʼání éí baʼandaʼiiniiłgo yaʼanaajá. 110 tááʼ naaznilí bighan Naabeehó bikéyah bikáaʼgo, díí aadę́ę́ béésh bąąh dah siʼání baʼandaʼiiniił. Béésh bąąh dah siʼání "Speaker" wolyéego éí tʼáá átʼé béésh bąąh dah siʼání yaʼanaajáʼígíí yiʼkʼiʼ deizʼį́į́h ałah naʼadlééhgo. Béésh bąąh dah siʼání éí dį́įdi ałhii neikááhgo ninahah, kin Council Chamber wolyé góneʼ. Aadi aadooléʼéʼ yaʼnidaʼtʼį́į́h łééh, áádóó bee hazʼáanii aadiʼ adéíłį́ʼ dóó yéélą́ nidaʼiiłééh.

## Nitʼąąʼ nahané
1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naabeehó biBéésh bąąh dah siʼání áłtsé aalyá, díí Wááshindoondę́ę́ʼ (U.S. Secretary of the Interior) akwii tʼéígoʼ aada yiilá. Díí éí Naabeehó bikéyah bikáaʼgi adooléʼéʼ hagédi doołééł biniiyé, áádóó Béésh bąąh dah siʼání aalyáʼígíí éí Naabeehó dinéʼé yaʼyaałtiʼ doolééł biniiyéʼ aalyá. Áłtsé béésh bąąh dah siʼání yaʼiijéé yę́ędą́ą́ʼ éí Chee Dodge yaʼnaʼaazhʼéézh Tségháhoodzázídi. 1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Béésh Bąąh Dah Siʼání, Indian Reorganization Act áádóó yéélą́ʼ daʼasį́į́hdaʼ. 1937 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iindaʼ Béésh Bąąh Dah Siʼání nazkʼą́ą́z (reform). 1984 biyiʼyihah yę́ędą́ą́ʼ dookwiishdę́ę́ʼ Béésh Bąąh Dah Siʼání, Naabeehó bikéyah bikáá doo adooléʼéʼ hagédiʼígíí bibeesó (haʼnéélʼą́ą́hgoʼ) beeʼaalį́į́hígíí nidaʼyiiláʼgoʼ bichʼį́ʼ nidaʼhaalyé áádóó tʼáá éí beesó choodaʼyoołį́ʼ. 1984 biyiʼyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Béésh Bąąh Dah Siʼání "Trust Fund" haidiilá, aadi 12% beesó anéélʼąąhgo yaʼahiindeiʼgo aadaʼ yiilá.

left|thumb|250px
2009 biyiʼyihah yę́ędą́ą́ʼ, Naabeehó bikéyah bikáaʼgo adaʼiiniił baʼnaʼasdéí. Díí éí Béésh Bąąh Dah Siʼání yaʼanjááʼígíí 24go aalyá. Áłtsé éí 88 yaʼanaajáʼ nitʼééh, Joe Shirley, Jr., naaltsoos yééneełtsoos Béésh Bąąh Dah Siʼání biʼooh andoolnį́į́ł niihgo.



*Naabeehó
*Naabeehó biWááshindoon

* Béésh bąąh dah siʼání bi''web site'' 

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó biWááshindoon
Ndikʼąʼ

&nbsp;(*Gossypium hirsutum*) éí Bitsį́ʼ yishtłizhii kʼéʼdéídi dlééhígíí átʼé. 5,000 nakáí ndikʼąʼ kʼédiilyégoʼ Tehuacan Valley (Mesoamerica), Naakaii Bikéyahdi.

[200px|thumb|left|Hastiin ''Nezahualpilli'' 1464–1515 biyihah yę́ędą́ą́ʼ [Naakáí dinéʼiʼ-Aztec (Bitsį́ʼ yishtłizhii) biNaatʼaanii nilį́ʼ nitʼééh. Naaltsoos *Codex Ixtlilxochitl* wolyéego bikáaʼgi naashchʼááʼ, Nezahualpilli biʼééʼ éí ndikʼąʼ beeʼaalyá, *xiuhtilmatli* (biʼéé éí dootłʼizh), *maxtlatl*, dóó *cactli*.]]

Diishjį́ʼdiʼ ndikʼąʼ kʼéʼdaʼdi dlééhígíí éí nikʼąʼ Gossypium hirsutum wolyéígíí agáágoʼ kʼéʼdiilyé (90% world wide kʼéʼdiilyé, áádóó 95% ndikʼąʼ kʼéʼdiilyé Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí biyiiʼ).

Diishjį́diʼ ndikʼąʼ *Gossypium hirsutum* wolyéígíí akwii shį́į́h ałʼááh átʼé, "cross bred" adaalyágoʼ. Díí haadi shį́į́h kʼéʼdiilyéʼígíí áádóó doo yéigo nidaʼhaałtinígíí biniiná cross-bred adaalyá. "Long Staple Upland" wolyéígíí éí nitʼį́į́hgo daʼnééz áádóó "Short Staple Upland" wolyéígíí éí nitʼį́į́hgo adaałtsʼiisí łééh. Long Staple Upland wolyéígíí éí nitsáágo daʼiinish biłnaʼhazʼááhgo chʼooʼdaʼyoołį́ʼ (commercial productiongo).

*Ndikʼąʼ biyaʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼiiniʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Aghaaʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼiiniʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Atłʼóóh
Tʼáadoo leʼé danílʼį́ bił hazʼą́

[250px|thumb|right|Tʼáadoo leʼé danílʼį́ bił hazʼą́, "National Museum of the American Indian" éí tʼáadoo leʼé danílį́įgo bił nahazʼą́, díí éí Wááshindoon [Kin Náhálgaaí Bił Hahoodzo|Kin Nahalgaidi átʼé.]]



Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Kiisʼáanii

[350px|thumb|right|Kiisʼáanii dabighan ([Tówoł (Kiisʼáanii bikin)|Tówoł), 1920 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.]]
&nbsp;akwii shį́į́ ałʼááh atʼéego dabighan. Łáʼ éí Yootó Hahoodzojí kédahatʼį́, áádóó łáʼ éí Hoozdo Hahoodzojí kédahatʼį́, áádóó łáʼ éí Akałii Bikéyahjí kédahatʼį́.

* Díí bílaʼashdlaʼii éí Kiisʼáanii ádaatʼé. Bilagáana Bizaadjí éí "Puebloan people" wolyé.
** Anaashashí dineʼé
** Dibé łizhiní dineʼé
** Haakʼoh
** Mąʼii Deeshgiizhnii
** Naashtʼézhí
** Naatoohó
** Oozéí / Ayahkinii
** Tó hájiiloh
** Isleta del Sur Pueblo éí Akałii Bikéyahdi kédaʼhatʼį́ʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Atłʼóóh

250px|thumb|left|Atłʼóóh
200px|thumb|right|Naabeehó asdzání atłʼóóhgo éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Atłʼóóh
Naabeehó biWááshindoon

&nbsp;éí táaʼgo ałtsádzo, díí éí: Beehazʼą́ąnii biłʼoʼnishjí *(Executive)*, Beehazʼą́ąnii Álʼįįjí *(Legislative)*, dóó Hwoldii biłhazʼą́ą́jí *(Judicial)*.

## Nitʼąąʼ nahaneʼ
1923 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí chidí bikʼáh hadéélʼį́į́ʼ Naabeehó bikéyah bikáaʼgi, Tʼáá Bííchʼį́įdii náʼhosʼáágiʼ chidí bikʼáh hadéélʼį́į́ʼ. Áádóó Wááshindoondę́ę́ʼ bee hazʼáanii adeiłini, Naabeehó biWááshindoon adáʼyiilá. Díí éí Naabeehó bikéyah "lease" alį́į́h doolééł biniiyé. Áádóó éí chidí bikʼáah hágéédigoʼ beeʼlą́ azlį́į́h, áádóó naas naʼhodeishzhiizhgoʼ éí łeetsoh dóó tsékǫʼ (łééhzin) ałdóʼ hágéédiʼígíí beeʼlą́ʼ nidaʼiizlį́į́h.

Naabeehó biWááshindoon aalyá dookwiishdę́ę́ʼ éí Wááshindoon (Kin Náhalgháí) ałyiiłnaalnish. Bee hazʼáanii beeʼooʼnishígíí éí "Nation to Nation relationship / Nation within a Nation" woolyéʼígíí beeʼooʼnish (Cherokee Nation vs. State of Georgia: 30 U.S. 1 (5 Pet. 1831) bee hazʼáanii). Naaná Public Law 93-638: "Self determination Act" woolyéhígíí ałdóʼ beeʼooʼnish.

## Adaʼiiniił

Naabeehó bikéyah bikáágoʼ adaʼiiniił baʼninádaʼaldaʼígíí éí *Navajo Nation Election Administration* yiikʼíʼ déízʼį́į́h. Naabeehó biWááshindoon baʼandaʼííniiłígíí éí dį́į́ ninaʼhahgoʼ ąndaʼiinííł; Alą́ąjįʼ dahsidáhíʼígíí áádóó bikéé góneʼ daʼsidahígíí, áádóó Béésh bąąh dah siʼání, áádóó Adaʼiiniiłjiʼ yaʼdaʼnááhaztʼąąʼígíí ałdóʼ dį́į́ ninahahgoʼ baʼandaʼiiniił.

*Naabeehó
*Béésh bąąh dah siʼání
*Tááʼ naaznilí bighan

*Naabeehó biWááshindoon 
*Aláaį́ Haskééjí Nahatʼá 
*Béésh bąąh dah siʼání 

*Adaʼiiniiłjíʼ yaʼadaʼhalyáánígíí biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Bee Hazʼáanii
Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó biWááshindoon
Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii

thumb|right|200px
&nbsp;éí Bilagáana Bahaneʼ biyiʼ tʼéiyá hólónii naaldlooshii átʼé. Ałkʼidą́ą́ʼ łį́į́ʼ bideeʼłáaʼii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní. *Middle Ages* yę́ędą́ą́ʼ díí naaldlooshii beʼeʼlyaaígíí tʼóó ahayóí naashchʼąąʼ ńtʼę́ę́ʼ. Diyogí *"Dame à la licorne"* (Dáághahii bizaad: "Asdzání dóó Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii", *Belgium* hoolyéedi ályaa) wolyéhígíí éí bééhoʼdilzin; nááná *[[:en:The Last Unicorn (film)|"Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii Akéédę́ʼígíí"]]* anáałgo naʼalkid ńtʼę́ę́ʼígíí (1982 yę́ędą́ą́ʼ ályaa) éí ałdóʼ bééhoʼdilzin.

Tʼáá íiyisíí Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii ádaadin; naʼiidzeełgo dóó bílaʼashdlaʼii bahaneʼ biyiʼ téiyá dahólǫ́.

Tʼááłáhági átʼéego:Naaldeehii
Béésh (Fe)

right|250px
thumb|right|200px|Béésh
 (*chemical element*ígíí **Fe**) éí łibáago naashchʼą́ą́. Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, béésh éí námboo 26 góneʼ yisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Béésh (Ałtsʼáʼáztiin)

* 
* Béésh (Fe), *chemical element*ígíí

* Béésh ászólí
* Béésh dildǫʼí
* Béésh tózháanii
* Béésh doo ńdiniichxíihii
* Béésh łibáhí
* Béésh łichíiʼii
* Béésh łigaii
* Béésh łikoní
|}
Milton Bluehouse, Sr.

**Milton** &nbsp;**Sr.** (1935 yę́ędą́ą́ʼ biʼdizhchí) éí Kinłichíinii nilǫ́ǫ Honágháahnii yáshchíín.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Chąąneiłhizii

&nbsp;éí chéłchaaʼ dah yikahjįʼ atah daasdzoh. Díí chʼosh éí chąąneiłmaasii yázhí ndahalin, áádóó éí dį́įʼdi dimííltsoh ałʼąą ádaatʼé; nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi éí dahólǫ́.

Chąąneiłhizii éí 0.5&ndash;20 ádaníłnééz. Nááná éí bitʼaʼ doo nineez da, áko bitłʼaaʼ yitʼį́ (łaʼ éí bitłʼaaʼ łizhin, náánáłaʼ éí bitłʼaaʼ dootłʼizhgo disxǫs); bitsʼíís éí nteelgo hááhideeneez.

Chąąneiłhizii éí tłʼéeʼgo naakai łeh. Łahda neeʼná ádahodeelchį́.
Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h

&nbsp;(**Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ nidahdiʼ niichʼáá** ałdóʼ wolyé)

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Kéyah haʼdéísná

100px|thumb|left|Saad "fault" éí doodaiiʼ éí, "fault line" wolyéígíí éí kéyah akǫʼ nidaʼhidiʼnáʼ. Táá ałááʼ átʼé, fault. Faultdaʼ bizhí bikáá bilágaana bizaadjí.
[250px|thumb|right|[Nahasdzáán bikáágoʼ kéyah nidaʼhidináʼígíí naashchʼááʼ.]]
[250px|thumb|right|[1906 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naʼníʼá Hóneezídi kéyah haʼdéísná, kéyah haʼdéísná doobikʼíjį́ʼ éélkid.]]
thumb|left|250px|''Haiti'' hoolyéedi (2010) kéyah haʼdéísnádóó bikʼíjį́ʼ éélkid. Kéyah haʼdéísnáʼígíí éí 7.0 magnitude anííłtsoʼ

Kéyah haʼdinágo éí kéyah plate wolyéígíí haʼdiná (tʼáá átʼé kéyah haʼdiná). Akwii tʼííhgo dzilígíí doodaʼgoʼ bitséʼgo kéyah bikáaʼgi "seismic waves" wolyéego haʼlééh. Kéyah haʼdinágo éí seismometer beeʼnaalkáá áádóó beeʼeʼnéélą́ą́h. Mercalli intensity scale wolyéego beeʼeʼnéélą́ą́h, 1–12jį́ʼ beeʼeʼnéélą́ą́h. 3 dooyaʼgo beeʼwooltágo éí dooyéígo kéyah haʼdináʼdaʼ, áádóó 7 doodéígo beeʼwooltágo éí kéyah tʼáá yéigo haʼdéísnáʼgo beeʼeʼnéélą́ą́h áádóó bee naalkáá.

Kéyah haʼdináʼgo éí kéyahígíí hiʼdináʼgo, kéyahígíí yiʼyiigáʼ áádóó kéyahígíí dei kótʼį́ʼ éí doodaiiʼ éí yaʼhótʼį́ʼ. Kéyah táłtłʼááhdi hiʼdináʼgoʼ éí bitsʼáádę́ę́ʼ tó nitéél nitságoʼ atságáá (tsunami) holééh. Naaná kéyah haʼdináʼgoʼ ałdóʼ daʼhiskʼid bąąhdę́ę́ łéézh naʼzhoozh éí doodaiiʼ éí kéyah biyiidę́ę́ kǫʼ halį́į́h ayiiłį́ʼ [(łáʼdiʼ) volcanic activityłáʼdi hálééh].

Kéyah haʼdináʼidiʼ éí hypocenter / focus / epicenter, wolyé.

* Kéyah naʼhidinájí yikʼíʼ daʼdéísʼį́į́hígíí biweb site 
* Kéyah bikáaʼgi fault line yaʼhalné 

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi dahólónígíí
Tó nitéél nitságoʼ atságáá

[250px|thumb|left|Tó niteel nitsáago atsá niyá, yaʼhalnégo naashchʼáá. Díí éí [Kéyah haʼdéísná bitsąąʼdę́ę́ʼ tó niteel nitságo atságááʼígíí yaʼhalné.]]
250px|thumb|right|2004 biyihah yę́ędą́ą́ʼ tó niteel nitsáago atsá niyaʼgo éélkid, díí éí ''Thailand'' hoolyéedi.
100px|thumb|right|Atiin iidléézh bikáaʼgo Tsunami Evacuation Route yaʼhalné.

 (Bilagáana bizaadjí éí *"tsunami"* wolyé; díí saadígíí éí Binááʼádaałtsʼózí bizaad bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ saadígíí átʼé (津波). Saad *"tsu"* éí *"tsin naaʼeeł bá hazʼánígi"* óolyé; saad *"nami"* éí *"tó bííshgháán"* óolyé.) Tó niteel nitságo kéyah bikáájį́ astágáágo oolyé. Tóoł tłʼaahdi kéyah haʼdíínágo tóʼígíí displace ayiiłʼį́į́h (Tó niteel nitsáago displace atʼį́į́hgo áádóó éí tóʼígíí yaaltááłgi atʼį́į́h; Díí éí kéyah bikáájį́ tóʼígíí nitsáago atságáá). Díí átʼé tó niteel atsánaadaʼígíí éí Binááʼádaałtsʼózí Bikéyahdi ayóo akwii naʼhótʼį́į́h, 195di akwii nadzágo baʼakwįįndzin. Akwii tʼéigo tó niteel atságáágo ałtsó hoołchxǫʼ, tó bąąhgo.

Kéyah haʼdéísná, Dził biyiidi doo tsíídi haalį́į́hgo; éí doodaiiʼ éí, tóoł tłʼaahdi adooléʼeʼ dildǫǫhgo (Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́hígíí tóoł tłʼaahdi dildǫǫhgo) kéyah tó biyii góneʼ bidikáʼgo; éí doodaiiʼ éí, tin nitsáʼígíí tó biyii góneʼ bidikáʼgo bitsą́ą́hdę́ę́ʼ tóʼígíí displace ayiiłįʼį́į́hgo tó niteel nitsáago atságááʼígíí ayiiłʼį́į́h.

Hastiin Thucydides Dahojiyáanii Bikéyahdę́ę́ʼ naagáágo áłtsé haʼyiitsiid, éí tóoł tłʼaahdi kéyah haʼdiinágo bitsą́ą́dę́ę́ʼ Tó niteel atságáá . Akó ndi ayiisígíí tó atságáágo kéyah bikáá tó yiigááłígíí éí doo bee déítį́į́hgo nizáhgo nahóolzhíízh. 1900’s biyihahgo iinda bee déítą́ʼ.

* Tó nitéél nitságo atságáá yiikʼiʼ daʼdéízʼį́į́hígíí: https://web.archive.org/web/20110505012007/http://ptwc.weather.gov/ptwc/index.php

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi dahólónígíí