open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hastiin Chʼil Haajiní (Manuelito)

[250px|thumb|left|Hastiin Chʼil Haajiní. ([1818–1893 biyihah yę́ędą́ą́ʼ).]]

**Hastiin** &nbsp;éí Naabeehó binaatʼaanii nilį́į́hnigo naʼhaaszhiizh, Naabeehó Hwéeldigo nanééskáádi yę́ędą́ą́ʼ áádóó bikʼíjį́ʼ. Azhí "Manuelito" éí Naakáí bizaadjí "Manuel yázhí" jinį́ʼgo oolyé. Doodinéʼiʼ nilį́ʼniʼígíí éí Bitʼahni dinéʼiʼ nilį́ʼgo diné nilį́ʼ nitʼę́ę́h. 1818 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Chʼil Haajiní Shash jaaʼdi (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) hoolyéedi éí bidizhchíʼ. Áádóó tʼáá dinéʼiʼ bikéyah bikáágo éí akwii shį́į́h ałʼááh átʼéego azhí beeʼbeehódlizhin nitʼééh: Ashkii Diyin, Dahaana Baadaané, Hastiin Chʼil Haajiní, dóó Naabah Jiltʼaa. Naanáłá éí Kʼáákʼéʼiʼ déíłní nitʼééh.

1862 yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláo Naabeehó bichʼíʼ yiiládiʼ, áádóó Wááshindoon bibee hazʼáanii-*Indian Removal Act* woolyéʼígíí beeʼoonish Diné bikʼíjį́ʼ (Tʼáá ałtsó Bitsį́ʼ yishtłizhii beeʼbikʼíjį́ ʼoonish dóó beeʼyiilzhiizh). Diné Hwéeldigo adaʼyiinkáádgo (aadi daasná), Hastiin Chʼil Haajiní bidiné yichʼąąʼ naabahgo binaanish ayiilá. Akwii shį́į́h naháí Hastiin Chʼil Haajiní dóó łaʼ Hastóí Diné yichʼąą nidaaskáá dóó nidaasbaʼ. Áádóó Hwéeldidi Diné kéhatʼį́ʼ doolééł hániniiʼígíí yichʼąąʼ yaałtiʼ. Hwéeldidi éí Naaltsoos saní bikáaʼgi bizhíʼ ayiilá, akwiishí yííłyiiltʼéíʼgo.

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó
Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Tónteel

thumb|right|400px

Nahasdzáán bikááʼgi &nbsp;dahólónígíí, díí tó éí áshįįh bitáá, áádóó díí éí atiisgo nahasdzáán bikáaʼgi hólǫ́. Gwíík bizaadjí éí ‘Ὠκεανός, "okeanos" Oceanus wolyé; 71% ánéelą́ąʼgo tónteel nahasdzáán bikááʼ hólǫ́ (~3.61 × 1014 m²). Tónteel éí akwíí shį́į́h ałtsʼádzo, tónteel yazhí éí "sii" wolyé.

Tónteel éí łahgo 9,000di adéesʼeez áńzáad góyaa adah nikédahódiníʼá (Dabikoohgo). Tónteel biyiʼ éí 30–38 *parts per* damiiltsoh áshįįh bitáá. 230,000 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé táyiʼjiʼ ndaakaígíí, tónteel biyiʼ góyaa.

Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel
Narbona

[250px|thumb|left|Hastiin Narbona ([1766–Binitʼáátsózí 31, 1849).]]
**Hastiin** &nbsp;éí Naabeehó binaatʼaanii nilį́į́hgoʼ binaanish ayiilá, áádóó Tachííʼníí dinéʼiʼ nilį́į́hgoʼ diné nilį́ʼ nitʼę́ę́h. Hastiin Narbona éí nitságoʼ bilį́į́ hólǫ́ nitʼę́ę́h áádóó akwii tʼéígoʼ beeʼbeehódilzhin nitʼę́ę́h.

Woozhchʼį́į́d 1822 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Narbona yéigo naatʼaanii nilį́hgoʼ binaanish ayiilyá; díí éí 24go Naabeehó binaatʼaanii yiigą́ (naaztsééd), díí éí Kiisʼáanii Mąʼii Deeshgiizhnii bikéyahdi ahótʼį́į́hdiʼ. Yootódą́ą́ Naakáí bódaʼhólnį́ʼígíí yiiłʼałah hilééh nitʼę́ę́h.

Atsá biyaazh 1829 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Hastiin Captain Blas de Hinojos dóó Naakáí bisiláołtsooí bikʼé daʼhódéísdlį́ʼ, díí éí "Béésh Łichííʼí Bigiizh" hoolyéedi adaʼhótʼį́į́hdiʼ (Naabeehó akʼé daʼdéísdlį́ʼ).

1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana Hastiin Col. John M. Washington Naabeehó bikéyahdi niiyá, díí éí adooanaa hólǫ́ʼniʼ nihiihtáʼiʼ nihį́į́h niiyá, áádóó éí beeʼałhaʼdeetʼaah naaltsoos bikáaʼgi. Ałahiilį́į́hdiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí dóó Naakáí bisiláo aadi nidaʼkáí, nitʼę́ę́h Naakáíłá bilį́į́ háyiisid. Éí łį́į́ʼ shénéístʼį́ʼnį́goʼ bilagáana Hastiin Col. John M. Washington yiiłhólné. Áádóó éí łį́į́ʼ biniiná saad haazlį́ʼ áádóó bilagáana dóó Naakáí beeʼeldǫǫh dóó beeʼeldǫǫhtsoh yeeʼ Naabeehółá nideistsééd. Hastiin Narbona atah hwiił adéísdǫǫh áádóó éí bitsʼąąʼ dooadjidein.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Nahasdzáán bimagnetic field

[300px|thumb|left|[Nahasdzáán bimagnetic field naashchʼááʼ.  bimagnetic field éí nahasdzáán yééyaʼaholyáʼ, díí Yágháhookáán biyídiʼ adooléʼéʼ baʼdaʼhazídígíí dóó baʼatʼéʼ dahólǫ́ʼígíí hólǫ́ (Yágháhookáán biniyool éí baʼhadzídiʼ átʼé, áádóó łeetsoh biʼadinídíín ałdóʼ baʼhazídiʼ átʼé). Nahasdzáán jóhonaaʼéí bichʼį́ʼjigoʼígíí éí Nahasdzáán bimagnetic field ałtsiʼsiʼ (yiiłjiizh naʼhalin), áádóó jóhanaaʼéí bitsʼąąʼjiʼgoʼ éí nahasdzáán bimagnetic field nitsá (naaschʼááʼígíí jinééłį́ʼgoʼ akwii tʼéígoʼ yahalnéʼ.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhookáán
Oozéí Hayázhí

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Shádiʼááhjígo éí kin dah shijaaʼ.

Oozéí Hayázhí éí 1.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 964 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Oozéí Hayázhí éí -gi bił hazʼą́. Oozéí Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,777 adéesʼeez.
Naashashí

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Naashashí éí -gi bił hazʼą́. Naashashí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,211 adéesʼeez.
Kin Náztʼįʼ

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo.

Kin Náztʼįʼ éí 1.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 632 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kin Náztʼįʼ éí -gi bił hazʼą́. Kin Náztʼįʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,341 adéesʼeez.
Tábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Hoozdo Hahoodzodi dóó  dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Nasua narica"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 20&ndash;24di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 18&ndash;20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bijáád dóó bitsstsʼiin éí łizhin; bizééʼ dóó bíchį́į́h éí łigai.

Tábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí éí naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí yilghał; tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestʼąʼ dóó chéłchaaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náshdóí (Ałtsʼáʼáztiin)

* **[[Náshdóí łibáhígíí]]** (*Lynx rufus*)

* Hakʼaz náshdóí (*Lynx canadensis*)
* Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóí (*Lynx pardinus*)
* Tó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí (*Lynx lynx*)

* Náshdóí łikizhígíí
* Náshdóíłgaii łikizhígíí
* Náshdóítʼą́ʼí łikizhígíí
* Náshdóí bijaałizhiní

----

* Náshdóítsoh (Ałtsʼáʼáztiin)
|}
Dził Łigaii (Dibé Ntsaa Hahoodzo)

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Dibé Ntsaa Hahoodzodi siʼą́, áádóó éiyá -di siʼą́.

650px|thumb|left|Dził Łigaii éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Náshdóítsoh (Ałtsʼáʼáztiin)

* **[[Náshdóítsoh]]**

* <u>Náshdóítsoh</u> bitsiijįʼ daditłʼooígíí
* Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ <u>náshdóítsoh</u> łikizhígíí
* Shádiʼááhdę́ę́ʼ <u>náshdóítsoh</u> łikizhígíí
* <u>Náshdóítsoh</u> noodǫ́zígíí
|}
Kayíbíyinsíí (tónteel)

thumb|right|400px


= Kéyah Kayíbíyinsíí Yináhaazlínígíí dóó Ahíłká Anájahígíí =



* Tónteel

Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel
Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi diʼilígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tayassuidae"* deiłníigo deiyózhí. Tʼáá díí tʼéiyá bisóodi Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd.
thumb|left|250px|Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi diʼilígíí dóó biyáázh
Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh. Łaʼ éí séígi dóó doo ndahałtingóó dahiná ałdóʼ.

### Ánoolinígíí
Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi dadiʼilígíí éí daalbáa łeh (łaʼ éí daalchííʼ dóó yishtłʼishgo ndaashchʼąąʼ ałdóʼ). Bitsʼíís éí 3&ndash;4di adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí 40&ndash;80 dahidídloʼ áníłdáás. 

#### Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi dóó tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodi
Díí bisóodi éí biwooʼ doo nineez da. Bitsiitsʼin éí ntsaa dóó bijáád éí doo danineez da. Tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodii éí bikéshgaan dį́į́ʼ; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí bikéshgaan naaki łeh.

### Chʼiyą́
Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi dadiʼilígíí éí chʼil dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh; łahda chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ
1951 – 2000

* **1951** **[[Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah|Tó Wónaanídi Bilagáana Bikédaayah ałhidadiidzo]]**

* **1952** **[[Naabeehó bichʼeeké]]** áłtséhígíí

* **1955 – 1975** *Vietnam War*

* **1961** 

* **1963** **[[Annie Dodge Wauneka]]** *Presidential Medal of Freedom award* wolyéego yoosbąąh
* **1963** Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí John F. Kennedy seesyį́

* **1969** Hastiin Buzz Aldrin dóó Hastiin Neal Armstrong **[[Ooljééʼ|Ooljééʼ yiikááʼ naaʼaash]]**

* **1973** **[[Mariner 10]]** kéyah Mókiwii dóó kéyah Biinis yiigáá chʼéétʼáʼ. 

* **1981** **Béésh bee akʼeʼelchí áłtsisígíí** *IBM PC 5150* wolyéhígíí ályaa

* **1986** Yágháhoníkáángóó ałánátʼahí *Challenger* wolyéhígíí deesdǫǫh

* **1990** Wááshindoon bisiláołtsooí (dóó bił ahiih yiikaiígíí) *Iraq* yiikʼiʼjééh
* **1990** Hastiin Tim Berners-Lee éí ***internet / WorldWideWeb*** yééʼdinítą́

* **1998 – 2003** **[[Naakaii Łizhiní Bikéyah]]di yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ** (*"Second Congo War / Great War of Africa"*)
1901 – 1950

* **1906** San Franciscodi **[[kéyah haʼdéísná]]**

* **1908** **[[Chidí]] Model T ''"Naʼałdǫǫní"'' wolyéhígíí** ályaa

* **1910** 

* **1914 – 1918** **[[Áłtsé góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]]**

* **1918** **[[Naʼnízhoozhíidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi]]** ályaa

* **1919** Dágháilchįįh éí *"Béésh Bichʼahii Dineʼé tʼáá bí bindaalnishí dah oonéłígíí"* yidiiyá

* **1922** Hastiin John G. Hunter áłtsé **[[tááʼ naaznilí bighan]]** áyiilaa

* **1923** **[[Chidí bikʼáh]]** hadéélʼį́į́ʼ Naabeehó bikéyah bikáaʼgi

* **1927** 

* **1929** Béésh Bichʼahii Bikéyahdi **níłchʼi naalkidí** áłtséhígíí chodajoosʼįįd

* **1930 ~ 1946** **[[Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh anáá yiidlá]]**

* **1935** 

* **1936** **[[Náshdóí bizaʼazis hólóní]]** akéédę́ʼígíí Hobert naaldlooshii danélʼínídi daaztsą́
* **1936** **[[Oozéí / Ayahkinii|Oozéí]] biWááshindoon** ályaa

* **1939 – 1945** **[[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]]**
** **1939** Bééshbichʼahí bisiláołtsooí Haltso Hóteelnii Bikéyah yiikʼiʼjééh
** **1941** Amééwika éí Pearl Harbor hoolyéedi bikʼi dah azná
** **1942 – 1945** **[[Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí|Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįd]]**
** **1945** Wááshindoon bisiláołtsooí Hiroshimadi **[[łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́h]]ígíí** choyoosʼįįd
** **1945** Dágháilchįįh ádił adeesdǫǫh
** **1945** **[[Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí|Nahasdzáán bikáaʼgi kéyah naaznilgo ałhidadiidzo]]**

* **1947** 

* **1948** *The Kerr-McGee Company* áłtsé łeetsoh haagéédi hayiiłwod, Naabeehó bikéyah bikáaʼgo
1851 – 1900

* **1852** Wááshindoon bisiláołtsooí dóó **[[Dilzhíʼí]]** ałchʼíʼ nidaazbaaʼ

* **1859** Hastiin Charles Darwin éí naaltsoos *"On the Origin of Species"* wolyéhígíí yikʼeʼełchí

* **1861** **[[Naayééʼ tsídii|Naayééʼ tsídii "Archaeopteryx" wolyéego]]** áłtsé bikʼiʼ neitʼąąʼ
* **1861–1865** *American Civil War* 

* **1863–1864** 8,500 Naabeehó **[[Hwéeldi]]go** naʼneeskáád

* **1865** Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Abraham Lincoln seesyį́

* **1868** **Naaltsoos sání** (ałhaʼdeetʼaah) ályaa

* **1870** **[[Dilzéehii|Dilzéehii bikéyah]]** báhádzo

* **1876** Hastiin Alexander Graham Bell **béésh bee haneʼé** yééʼdinítą́ 

* **1879** 

* **1880** **[[Beeʼeldííldahsinildi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi]]** ályaa

* **1881** **[[Hoozdo|Hoozdo kin]]** dashijaaʼígíí binaaltsoos bikʼinaʼiitʼááʼ

* **1882** Wááshindoondę́ę́ʼ **[[Oozéí / Ayahkinii|Oozéí]] dóó [[Góóhníinii]] kéyah báhádzo**

* **1886** Hastiin Eddie **[[Bashas' Diné|Basha]]**, Sr. dabinálí éí *Lebanon* hoolyéédę́ę́ʼ ndasiikai

* **1889** 

* **1890** *Wounded Knee* hoolyéedi Wááshindoon bisiláołtsooí 146 bitsįʼ yishtłizhii dayííghą́ą́ʼ

* **1892** **''[[Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí|Hastiin Philip Johnston]]** bidizhchí''
1801 – 1850

* **1804** Tséyiʼdi (*"Massacre Cave"* hoolyéedi) **[[Adah Ahoʼdoonilí|adah ahoʼdoonil]]**

* **1812** Wááshindoon Bikéyah dóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyah bił dahójoogą́ą́

* **1814** Hastiin Francis Scott Key **[[Dah Naatʼaʼí Sǫʼ bił Sinil]]** yikʼeʼełchí

* **1818** 

* **1821** 

* **1830** Hastiin Joseph Smith **[[Naaltsoos Mormon Wolyéhígíí|Góomaali biNaaltsoos Mormon Wolyéhígíí]]** yikʼeʼeshchį́
* **1830** Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Andrew Jackson **bee hazʼáanii-Indian Removal Act** bikáaʼgi bízhiʼ ályaa

* **1837** Hastiin Samual Morse **[[béésh łichíiʼii dahaneʼígíí]]** yééʼdinítą́

* **1846 – 1848** Wááshindoon Bikéyah dóó Naakaii Bikéyah bił dahójoogą́ą́

* **1847** Gáamalii **[[Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo]]**ji nidaʼhanéehgo yaʼniidiikai

* **1849** **[[Óola]] hadeilį́į́** Ahééháshį́į́h Hahoodzodi
1751 – 1800

* **1766** 

* **1770** Bilagáana (Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼígíí) **[[Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah]]** yikʼéʼkai

* **1776** **[[Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí|Wááshindoon Bikéyah]]** ałhidadiidzo

* **1792 – 1800** **Kin Náhálgaaí** (Wááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí bikin) ályaa
Dził Ditłʼooí (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi siʼą́; 11,360 adeisʼeez (3,463 m) aniiłtso bineelʼą́ąhgo (deigo). Dził Ditłʼooí éí -di siʼą́.

thumb|left|350px|Dził Ditłʼooí éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Dził Bízhiʼ Ádiní

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi siʼą́; 11,522 adeisʼeez (3,512 m) aniiłtso bineelʼą́ąhgo (deigo). Dził Bízhiʼ Ádiní éí -gi siʼą́.

thumb|left|350px|Dził Bízhiʼ Ádiní éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
2001 – 2050

* **1998 – 2003** **[[Naakaii Łizhiní Bikéyah]]di yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ** (*"Second Congo War / Great War of Africa"*)

* **2001** Kin Yótʼááh Deezʼáadi **[[Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh]] nabéʼésdeeʼ**

* **2003** Wááshindoon bisiláołtsooí *Iraq* yiikʼiʼjééh

* **2004** **[[Máaz yikááʼ nandahí Spirit|Máaz yikááʼ nandahí ''Spirit'']]** dóó *Opportunity* wolyéhígíí Máaz bikáaʼgi táádiʼaazh.

* **2008** Barack Obama Wááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí silį́į́.

* **2010** *Haiti* hoolyéedi kéyah haʼdéísná

* **2011** Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdi bílaʼashdlaʼí ałhiikaigoʼ biWááshindoon yiikʼiʼjį́ʼ dazlį́į́h, *protest* daʼyiiłʼaaʼgoʼ. Kéyah *Tunisia* hoolyéedi áłtsé *protest* daʼazlį́į́h, *Egypt* hoolyéedi *protest* baʼnináʼaldééh. *Egypt* biWááshindoon dooʼakwii tʼéíʼgoʼ Wááshindoon daʼyiił yééd, haʼnį́į́hgoʼ biniiná protest baʼnaʼaldééh.

***2011** Kéyah *New Zealand* hoolyéedi kéyah haʼdéísná.

***2011** Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi kéyah haʼdéísná, 8.8 M aniiłtsoh. Kéyah haʼdéísná doobikʼíʼjį́ʼ Tó nitéél nitságoʼ atságááígíí ataʼniiyáʼ.

***2012** Bee Hazʼáanii SB2109 (*Navajo-Hopi Little Colorado River Settlement Agreement*) woolyéʼígíí bilagáana Hastiin John McCain dóó Hastiin Jon Kyl naaltsoos neiłtsooz, Tʼą́ą́chʼil 5, 2012go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó binaatʼaanii yiłdaʼdi néízbin Tó Naneesdizídi ałhaʼhazlį́į́h. Aadi ałdóʼ Naabeehó łá protest adaʼiilá; dooda daʼnį́į́hígíí. Black Mesa Water Coalitiondę́ę́ʼ yéédaʼ hótą́ʼígíí Naabeehó yiiłashjąąh adaʼyiilyá.
Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh

thumb|right|200px|Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh, 2001 yę́ędą́ą́ʼ éélkid.
&nbsp;éí Kin Yótʼááh Deezʼáadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.

Díí kin éí 1966–1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa. Kin 110 ałkʼi dah naaznilgo ńtʼę́ę́ʼ; 1,368 adeisʼeez (417 m) áníłtso ńtʼę́ę́ʼ, bineelʼą́ąʼgo (deigoʼ). Hastiin Minoru Yamasaki díí Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh yinihazʼą́.

Biniʼantʼą́ą́tsoh 11, 2001go yoołkáłę́ędą́ą́ʼ nabéʼésdeeʼ.



Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Tó Sido (Ałtsʼáʼáztiin)

*Tó Sido/Ahoyooltsʼił
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

*Tó Sido Háálį́
*
*
*
*Tó Sidolchxoshí
*Tó Sido Hasáanii
*Tó Sido Haszéʼé
*
*Dziłtaʼ Tó Sido
*Haltsooítah Tó Sido
*Tsétah Tó Sido
----
*Tó Sikʼaz
*Tó Háálį́
|}
Kéyah Dańlíinii

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel bináhaazyį́; Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah Náhookǫsjígo éí bił hazʼą́.

Kéyah Dańlíinii éí 120,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 100,981,437 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hastiin Leiw Éíwiksson

thumb|200px|Hastiin Leiw Éíwiksson bee ééhániih biniiyé ályaaígíí
**Hastiin** &nbsp;(Tin Dineʼé Bizaad Sání bikʼehgo: "Leifr Eiríksson"), ~970 yę́ędą́ą́ʼ bidizhchį́, éí Tin Kéyahdę́ę́ʼ tsin naaʼeeł yee chʼaa naagháhígíí ńtʼę́ę́ʼ.

*Tin Dineʼé Bahaneʼ* bikʼehgo hastiin Éíwiksson éí kéyah dah siʼánígíí yikáaʼgi naayáago bilagáana áłtséhígíí nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ jiní; díí éí Hastiin Christopher Columbus tʼah bitséedi. Bizhéʼé éí Éíwik Łichííʼígíí wolyéé ńtʼę́ę́ʼ áádóó bizhéʼé éí Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahgóó tsin naaʼeeł yee chʼaa naayá jiní. Leiw Éíwiksson éí áádę́ę́ʼ *"kéyah ániidígóó"* tónteel tséʼnaa niʼníłʼééł, áádóó díí kéyah *"Vinland"* ("Chʼil naʼatłʼoʼii bikéyah") aníigo yózhí. "Vinland" éí Haʼaʼaahjí Deeteel Bikéyah siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ jiní.

[left|thumb|500px|Hastiin Leiw Éíwiksson éí [Tin Kéyahdę́ę́ʼ *"Vinland"* hoolyéejįʼ tónteel tséʼnaa niʼníłʼééł jiní; díí éí *Tin Dineʼé Bahaneʼ* bikʼehgo.]]
Nááná *Tin Dineʼé Bahaneʼ* éí "Vinland" hoolyéedi kéédahatʼínígíí (bitsįʼ yishtłizhii) yaa halneʼ ałdóʼ. Hastiin Leiw Éíwiksson éí "Skraelingar" aníigo yózhí; díí saadígíí éí "biʼééʼ naaldlooshii bikágí bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa" óolyéé shį́į́ ("Vinland" hoolyéedi kéédahatʼínígíí biʼééʼ doo aghaaʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa da).

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Jéíʼádįįh

250px|thumb|right|Chʼosh doo yitʼínii ''M. tuberculosis bacterial colonies'', éélkid
[250px|thumb|right|Jéí ʼádįįh éí [Chʼosh doo yitʼínii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ naałní, chʼosh doo yitʼínii *Mycobacterium tuberculosis* wolyéígíí éélkid áádóó éí bílaʼashdlaʼii ayiisíígiʼ bidiilná.]]

, bilagáana bizaadjí éí Tuberculosis; éí doodaiiʼ éí, TB (Tubercles bacillus) wolyé. Chʼosh doo yitʼínii *mycobacteria* wolyéígíí bitsʼáádę́ę́ʼ naałnį́ʼ; bílaʼashdlaʼii éí chʼosh doo yitʼínii *Mycobacterium tuberculosis* wolyéígíí bidiilná. Bílaʼashdlaʼii jéíʼádįįh bidiilnágoʼ ajéí yilzóliiígíí bidiilná (Dikos nitsáʼiʼ naʼhalingo). Bílaʼashdlaʼii chʼosh doo yitʼínii M. tuberculosis bidiilnágoʼ, dilkosgo éí doodaiiʼ éí hátsʼíhyaa nį́į́hgoʼ, chʼosh doo yitʼínii haʼshį́į́h niłtsóʼgo yaʼhiiłdas łeeh. Akwii tʼéigo bílaʼashdlaʼiiłá binaadiilná (Atsʼiis biyiiʼ góneʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh) . Díí chʼosh doo yitʼínii bílaʼashdlaʼí bidiilnágoʼ łaʼ doo haʼdaʼyiitʼéígoʼ béínitʼį́ʼdaʼ łeeh, akóndiʼ chʼosh doo yiitʼínii M. tuberculosis éí ajéíyilzólii biyiihólǫ́ łeeh (Bilagáana bizaadjí éí *asymptomatic* wolyé). Bílaʼashdlaʼii 1:10 jéíʼadį́į́h bidaʼhadiilnéʼígíí éí doo haʼdaʼyiitʼéígoʼ naagáá łeeh, akǫndiʼ tʼáá yiiłnaagáágoʼ. Doo bąąh ʼaʼaalnę́ę́hgoʼ éí jéíʼadį́į́hígíí atsʼiis yéíniʼ tʼį́į́h (Bilagáana bizaadjí éí *active disease* wolyé), áádóó akwii tʼéigo bílaʼashdlaʼii jéíʼadį́į́h doo bąąh ʼaʼaalnę́ę́hgo biiłyééh. Bílaʼashdlaʼii doo bąąh ʼaʼaalnę́ʼiʼgiʼ éí 50% jéíʼadį́į́h nabiłtsééd.

Bílaʼashdlaʼii jéíʼadį́į́h bidiilnágoʼ éí dilkos lééh (dilkosígíí éí shídą́ą́diʼ átʼé łeeh, doo haʼkʼidi gáádaʼ (chronic cough)), jidilkosgo dił bitáá lééh (blood-tinged sputum), áádóó tsʼiis ałdóʼ sidwo lééh (fever), ʼéʼeeʼahgo ałdóʼ tsʼiis bikáaʼgo tó hą́ą́naʼhadlééh łeeh (night sweats), áádóó biʼooh ʼánjiilʼį́į́h (weight loss). Áádóó atsʼiis doo akwéʼéʼgo bílaʼashdlaʼii naagáá łeeh. Atsʼiis biʼagháʼdeeldlaadgo tʼéiyá beeʼhózhin jéíʼadį́į́h atsʼiis biihólǫ́ǫgo, ajéítsiin goná ʼagháʼdeeldlaʼ. Naaná *tuberculin skin test* wolyéígíí aalį́į́hgoʼ ałdoʼ haʼbeeʼnaalkaah; éí doodaiiʼ éí, dił haʼadaalį́ʼgoʼ ałdóʼ tʼéiyá beeʼhozin. Dił adaalʼį́ʼ doo bikʼiʼjíʼ éí naalkááh áádóó éí beeʼhózin łeeh. Azéí *antibiotics* wolyéígíí hwééʼniiłííʼgi éí nizáágoʼ jiildééł łeeh, naaná tʼáá aniih haʼbinaalkááhgoʼ éí biłdaʼhooghanígíí ałdóʼ bidił adaalį́ʼ áádóó nidaalkááh. Dííshjį́ʼgo éí łaʼ chʼosh doo yitʼínii *M. tuberculosis* azéí antibiotic doo bidiiłniʼdaʼ (Chʼosh doo yitʼíniiʼígíí multi-drug-resistant dazlį́į́h). Azéí antibiotics isoniazid (INH) dóó rifampicin (RMP) wolyéígíí ayiisí chʼooʼį́ʼ; chʼosh doo yitʼínii multi-drug-resistant yiilééhgo éí díí naakigo azéí dooʼiidééłniida yiilééh. Tʼáá dooʼiiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí nizhóní áádóó łahgo éí achʼąąʼ adaʼatsii baʼdahólǫ́, díí éí *Bacillus Calmette-Guérin vaccine* wolyé.

* Átsiis bikʼiʼ adéís tʼį́į́hjiʼ (IHS) 
* Bitsįʼ yishtłizhii biAzeeʼálį́ bireportʼ 
* Átsiis yiikʼiʼ daʼdeizʼį́ʼígíí (CDC) 

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼosh doo yitʼíinii
Tsoodził

[thumb|right|300px|[Dinétah hoolyéhígíí dį́įʼgo dził siniilígíí (Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, dóó Dibé Ntsaa) bee hoodzo.]]
&nbsp;éí 11,305 adeisʼeez (3,445 m) aniiłtso bineelʼą́ą́hgoʼ (deigoʼ). Yootó Hahoodzo éí dził siʼą́. Tsoodził éí -gi siʼą́.
thumb|350px|left|Tsoodził éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Sisnaajiní

[thumb|right|300px|[Dinétah hoolyéhígíí dį́įʼgo dził siniilígíí (Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, dóó Dibé Ntsaa) bee hoodzo.]]
&nbsp;éí 14,345 adeisʼeez (4,372 m) aniiłtso bineelʼą́ą́hgoʼ (deigoʼ). Dibé Ntsaa Hahoodzo éí dził siʼą́. Sisnaajiní éí -di siʼą́. Sisnaajiní éí binaagóó sis łizhingo náztʼiʼ nahalingo biniinaa áhóósyeʼ. Dził bílátahdi yas bee łigaigo ałnííʼ gónaa éí tsin dóó chʼil bee hodiłhilgo biniinaa binaagóó ahééjíjin nahalin. Éí shíí nízaadééʼ jizíigo jiníłʼíigo ákótʼé. Diné yaa dahalniʼgo éí díí dził ałtah ánááʼniiłgo siʼá. Sisnaajiní éi bilagáanakʼehjígo *Sierra Blanca* wolyé. Dibé Ntsaa hahoodzooígíí biyiʼjí siʼá. Kótʼéego éí Sisnaajiní tʼáá áłtsʼíísígo baa hóoneʼ dooleeł. 
thumb|350px|left|Sisnaajiní éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Shį́į́kʼeh (dził)

Dził  dabijinígíí éí 9,466 adeisʼeez (2,885 m) aniiłtso bineelʼą́ą́hgoʼ (deigoʼ). Níłtsą́ Dził ałdóʼ dabijiní, éí doodaiiʼ éí Łeeshchʼih deesgai. Naabeehó bikéyahdi éí dził siʼą́, áádóó éiyá -gi siʼááh; Lókʼaʼchʼégai hoolyéedi kin dashijaaʼígíí éí Shį́į́kʼeh bitłʼáahdi shijaaʼ.

* Lókʼaʼchʼégai

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Jééhkał Binaalyéhé Bá Hooghan

&nbsp;éí Lókʼaahnteeldi siʼą́, áádóó éiyá -gi bił hazʼą́. **Nákʼee Sinilí Binaalyéhé Bá Hooghan** dóó **Naakaii Sání Binaalyéhé Bá Hooghan** ałdóʼ wolyé. Díí naalyéhé bá hooghan éí 1878 yę́ędą́ą́ʼ tsé dizéígíí bee ályaa, áádóó 1960 yę́ędą́ą́ʼ éí *National Historic Landmark* silį́į́. Dííshjį́į́góó éí áadi tʼáadoo leʼé danílʼį́ bił hazʼą́.

* Jééhkał Binaalyéhé Bá Hooghan biweb site

Tʼááłáhági átʼéego:naalyéhé bá hooghan
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Beʼekʼid Halchííʼ

&nbsp;éí dził Chʼóshgai wolyéhígíí bitłʼáahdi, Niʼiijíhí Náhookǫsjígo siyį́; tónteel bikááʼdóó deigo 7,150 adéesʼeez; 611 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. Beʼekʼid Halchííʼ éí -gi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼid
Dibé Ntsaa

[thumb|right|300px|[Dinétah hoolyéhígíí dį́įʼgo dził siniilígíí (Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, dóó Dibé Ntsaa) bee hoodzo.]]
&nbsp;éí 13,234 adeisʼeez (4,033 m) aniiłtso bineelʼą́ą́hgoʼ (deigoʼ). *[[Dibé Ntsaa Hahoodzo|Colorado]]* hoolyéedi éí dził siʼą́. Dibé Ntsaa éí -di siʼą́.
thumb|350px|left|Dibé Ntsaa éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Tłʼóoʼditsin

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Jádí Haditʼįįh** ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tłʼóoʼditsindi 498 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tłʼóoʼditsin éí -gi bił hazʼą́. Tłʼóoʼditsin éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,588 adéesʼeez.

Tłʼóoʼditsingi éí óltaʼ sinil; díí éí Becenti Pre-School wolyé.

* Tłʼóoʼditsindi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Naakaii Chʼah

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Chʼah Łizhin** ałdóʼ bee wójí. Tsé Biiʼ Ndzisgaii Náhookǫsjígo éí sinil.

Naakaii Chʼah éí 8.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 31 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naakaii Chʼah éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naakaii Chʼah éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,245 adéesʼeez.

thumb|250px|right|Tsé "Naakaii Chʼah" wolyéhígíí éélkid.
Tʼiistsoh

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tʼiistsoh éí 39.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,085 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼiistsoh éí ﻿﻿﻿﻿-gi bił hazʼą́. Tʼiistsoh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,184 adéesʼeez.

Tʼiistsohgi éí óltaʼ táaʼgo naaznil.

* Tʼiistsohdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Halchíítah

&nbsp;éí 146 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso. Bidááʼ Haʼaztʼiʼ Tsékooh dóó Sahdii Bisí (Tsé Nástánii) hoolyéhígíí bitaʼgi, Dziłíjiin Shádiʼááhjígo sikaad. Halchíítah éí -gi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ádahootʼéégóó
Maʼii Tééh Yitłizhí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Maʼii Tééh Yitłizhíidi 373 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Maʼii Tééh Yitłizhí éí -gi bił hazʼą́. Maʼii Tééh Yitłizhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,148 adéesʼeez.

thumb|right|300px

* Maʼii Tééh Yitłizhíidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Táchiiʼ

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin Náhookǫsjígo éí siʼą́.

Táchiiʼdi 1,428 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Táchiiʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tachíí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,653 adéesʼeez.

* Táchiiʼ/Bis Dootłʼizh Ńdeeshgiizhdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Kitsʼiilí (tááʼ naaznilí)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin bikáaʼgi éí siʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Kitsʼiilí éí -gi bił hazʼą́. Kitsʼiil éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,955 adéesʼeez.

* Kitsʼiilíidi tááʼ naaznilí biniłchʼi naaltsoos
Dził Łibáí (kintah)

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Dził Łibáidi 118 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Dził Łibáí éí -gi bił hazʼą́. Dził Łibáí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,029 adéesʼeez.
Sahdii Bisí (Tsé Nástánii)

&nbsp;**(Tsé Nástánii)** hoolyéhígíí éí -gi bił hazʼą́; 341.489 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.

1906 yę́ędą́ą́ʼ éí *National Monument* silį́į́; áádóó 1962 yę́ędą́ą́ʼ éí *National Park* silį́į́.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ádahootʼéégóó
Yéʼiitsoh Bidił Niníyęęzh

hoolyéhígíí éí -di bił hazʼááh. Naatooh Sikʼaiʼí Shádiʼááhjígo sikaad.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ádahootʼéégóó
Aghaałą́

Dził  wolyéhígíí éí 7,096 adeisʼeez anzáádi yaʼnaaʼááh; ﻿-di siʼą́, Naabeehó bikéyah bikáaʼdi éí siʼą́. Hoozdo Hahoodzo biyijíʼgo dził siʼą́.

*Aghaałą́ beʼelyaaígíí

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Bitsʼáá bidaʼhodiʼniil

[250px|thumb|right|1991 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ''Kuwait'' hoolyéedi anaa hazlį́į́hgoʼ ałkʼiʼjí jéé; Iidą́ą́ ''Iraq'' bisiláołtsooí [Chidí bikʼáh haʼhaalʼééłígíí yoodaʼhodéízniil (*Scorched earth military tactic* chooʼdaʼyoosʼį́į́d). *Operation Desert Storm* woolyégo beeʼwooʼjí, anaa hózlį́į́hígíí.]]
[250px|thumb|right|[Chidí naatʼaʼí dilwoʼí F-16, F-15C dóó F-15E dáí tʼáá; *Kuwait* hoolyéedi chidi bikʼáh haʼhaalʼééłígíí boʼhodooniil, díí éí *Iraq* bisiláołtsooí adaʼtʼįʼ. *Operation Desert Storm* woolyégo ałkʼiʼjí jééʼ yę́ędą́ą́ʼ, 1991 biyihah yę́ędą́ą́ʼ.]]
Anaa holééhgoʼ siláołtsooí *scorched earth policy* woolyégo chooʼyoołį́ʼ, díí éí naakigoʼ chooʼį́ʼ: bílaʼashdlaʼí bikʼiʼjį́ʼ anaa hólééhgoʼ áádóó bichʼį́ ʼóonééłígíí adooléʼéʼ chooʼdáí dooʼį́į́łígíí . Akwii tʼéígoʼ hakʼizh dáínééhígíí adooléʼéʼ doołá baʼsiláʼiʼdaʼ. Éí doodaiiʼ éí, bílaʼashdlaʼí akʼiʼdaznáʼ ayiiláʼígíí adooléʼéʼ yoodaʼhódiʼniil, akwii tʼéígoʼ beeʼakéʼjiʼdi dlį́ʼ. Nitʼąąʼ nahanégo éí siláotsooí nidaʼbaahgoʼ dádaʼákeh yoodaʼhodiʼniil, akwii tʼéígoʼ bichʼį́ʼ nidaʼabaahígíí dichin beeʼhazhniʼaah. Diishjįʼdi éí chʼiyaan naaznilígíí, kin nitsáágo yééł binaaznilígíí, áádóó atiin, beesh beeʼhanéʼ baʼyaʼiiʼááhiʼ, áádóó tʼáá hatʼííʼshį́į́h chooʼdoołʼį́į́łígíí bitsʼáá táá daalchóół beeʼeldǫǫhtsoh bizhoozh beeʼbiłdaʼdiildǫǫn.

Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Náyaasęęsí

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Náyaasęęsí éí 7.41 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,386 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Náyaasęęsí éí -gi bił hazʼą́. Náyaasęęsí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,043 adéesʼeez.

Náyaasęęsígi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí Joseph City Elementary School dóó Joseph City High School wolyé.

thumb|left|300px

*Náyaasęęsíidi óltaʼ sinilígíí biníłchʼi naaltsoos
Tó Diłhił Biih Yílį́

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Diłhił Biih Yílį́ éí 30.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 5,590 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Diłhił Biih Yílį́ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tó Diłhił Biih Yílį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,582 adéesʼeez.

Tó Diłhił Biih Yílį́įgi éí óltaʼ táaʼgo naaznil; díí éí Highland Primary School dóó Snowflake Intermediate School dóó Snowflake High School daolyé.

[thumb|left|350px|[Gáamalii bighantsoh *temple* átʼéego éélkid; Tó Diłhił Biih Yílį́ hoolyéedi siʼą́.]]

*Kin Tó Diłhił Biih Yílį́ wolyéhígíí biníłchʼi naaltsoos 
*Óltaʼ sinilígíí biníłchʼi naaltsoos
Dził Náhooziłii

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼgi  siʼą́; -di bił hazʼą́ą́. Díí dził éí 5,900–9,413 adeisʼeez aniiłtso bineelʼą́ą́hgo (deigo). Tʼiis Názbąs hoolyéhígíí éí Dził Náhooziłii Náhookǫsjígo siʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Tsé Noodǫ́ǫ́z

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dził Łigaii Náhookǫsjígo éí sinil.

Tsé Noodǫ́ǫ́z éí 11.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,961 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsé Noodǫ́ǫ́z éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsé Noodǫ́ǫ́z éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,967 adéesʼeez.

Tsé Noodǫ́ǫ́zgi éí óltaʼ sinil; díí éí Round Valley Primary School wolyé.

[thumb|200px|right|[Gáamalii kéyah yikáaʼgi nidahanéhígíí bee ééhániih biniiyé ályaaígíí éélkid; *"Madonna of the Trail"* wolyé.]]

*Tsé Noodǫ́ǫ́z hoolyéhígíí biníłchʼi naaltsoos
Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí

thumb|right|400px

&nbsp;éí niyol bitsą́ą́dę́ę́ atsiniltłʼish alį́ʼ, akwii shį́į́h ałą́ą́h átʼéego béésh náábałí chooʼį́į́h. Łahgo éí tsin beeʼnaháchʼíísh, áádóó beeʼdaʼakʼáʼ ałdóʼ, áádóó łééyiʼdę́ę́ ałdóʼ tó ałdóʼ haʼyiilééh. Díí béésh náábałí atsiniltłish ííłínígíí éí akwiigo shį́į́h bizhí hólǫ́ bilagáana bizaadjí: *wind generator, wind turbine, wind turbine generator (WTG), wind power unit (WPU), wind energy converter (WEC), or aerogenerator*.

#### Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí

Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí éí daʼakʼéh naʼhólingo baʼaʼhayąąh. Kʼiʼdóólyá naʼhalingo ałkéʼnaaztʼíʼgo aaʼdalį́ʼ. Béésh náábałí éí táágo bigaan bitsʼáá dazʼááhgo adaalyáʼ. Béésh bee akʼeʼelchíhí tʼáá bí nitsékeesígíí bąąh daʼnaazniilgo béésh náábałí neelóʼ. Béésh náábałí niyol biyii nabaałgo 200 miles per hourgo nabaał łééh (320 km/h), áádóó béésh náábałí biyiidiʼ béésh nidéíjééʼígíí dooʼnidaʼhiilzhááhdaʼ (nizhóʼnigo nidéíjééh łééh). Béésh náábałí bigaan éí łibaʼgo déídlish, kʼos beełtʼéíʼgo. Naaná béésh náábałí éí bigaan 60–130 adéísʼééz ádaníłnééz (20–40 meter áníłnéez łééh), naaná łaʼ éí tʼáá yéigo daʼnineez. Béésh náábałí niyol biyii náábałgo 10–22 revolutions per minute náábał łééh. Naadiin naaki rotation per minute náábał yiilééhgo, béésh náábałí bigaan bitsá niʼáhídiʼ yéigo náábał łééh (300 ft per second náábał łééh)

Áádóó béésh náábałí déígo anį́į́łneezígíí éí 200–300 adéísʼééz ádaníłnééz (60–90 metres adaʼniłneez). Béésh náábałí bikáádiʼ éí atsiniltłʼish ííłʼín daʼsiʼááh, áádóó tʼáá aadi ałdóʼ beeʼanaalkʼíʼ aadi daʼsiʼąąh ałdóʼ. Díí éí náábałígíí neelóʼ, áádóó yéigo niyolgo beeʼanaalkʼíʼ tʼóh yiiniiłtsíís.

Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Tsékʼi Naʼasdzooí (Yootó Hahoodzo)

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi, -di bił hazʼą́ą́. Tłʼohchiní Haʼaʼaahjígo siʼą́. Díí tsékʼi naʼasdzooí éí *National Monument* átʼé, 1906dóó wóshdę́ę́ʼ.

*Tsékʼi Naʼasdzooí yaa halneʼígíí, Wááshindoon biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ádahootʼéégóó
Big Boquillas Ranch

350px|thumb|right|Kéyah Boquillas Ranchdi éélkid, Beeʼeeʼhózin biniiyé dah aztʼą́ʼ.

**Kéyah Big Boquillas Ranch** woolyéʼígíí éí 491,000 acres aniiłtsoh, Hoozdo Hahoodzo biyiidiʼ siʼą́ą́h. Díí kéyah Big Boquillas Ranch woolyéʼígíí éí kin Seligman, AZ bitsį́į́hgo áádóó atiin iidleezh Route 66 bibąąhgo (naʼhókǫsjigo), áádóó éí Waalibéí Dineʼé bikéyah bitsį́į́hgo áádóó éí Góóhníinii bikéyah bitsį́į́hgo áádóó nitʼą́ą́ Seligmanjįʼ. Boquillas Ranch éí -gi bił hazʼą́.

Yaʼiishjááshtsoh 09, 1987 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naatʼáanii Chairman Peter MacDonald kéyah naʼyiisnį́į́h, $33.4 damiiltsoh beeʼkéyah naʼhaznį́į́h (Yaʼiishjááshtsoh 09, 1987 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Bilagáana Hastiin Bud Brown woolyégo kéyah Boquillas woolyéʼígíí $26.2 damiiltsoh yééʼnaʼyiisnį́į́h, áádóó Naabeehó yiichʼį́ʼ naʼháyáágoʼ éí $33.4 damiiltsoh yéébaʼnaʼhaznį́į́h Naabeehó bichʼį́ʼgo. Bilagáana Hastiin Bud Brown $7.2 damiiltsoh béeso yeeʼayiilá). Yaʼiishjááshtsoh 23, 1987 biyiihahgo iindá Naabeehó bił beeʼdaʼhózin, kéyah naʼhaznį́į́hígíí áádóó naaltsoos beeʼnidaʼnéézdéíʼ, Naʼnízhoozhídę́ę́ʼ naaltsoos Gallup Independent áłtsé beeʼnidaʼnéízdéí.

*Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí

* Kéyah Big Boquillas Ranch bikáaʼgi béésh nabááłí nidooníł atsiniltłʼish alʼį́į́h doolééł biniiyé 

* NTUA biNaaltsoos, béésh nabááłí Abrey Cliffsdiʼ (Kéyeh Boquillas bikáaʼgi) ndaʼdoonííłʼígíí yaa halneʼ 

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó bikéyah
Báshdo

&nbsp;éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kʼaabééstsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Báshdo éí 33.59 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 22,639 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Báshdo éí -gi bił hazʼą́. Báshdo éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,178 adéesʼeez.

[thumb|left|300px|Báshdo hoolyéedi kin dashijaaʼígíí; [chidí naatʼaʼídę́ę́ʼ éélkid.]]
[thumb|left|300px|Báshdo hoolyéedi [Sháńdíín bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ atsiniltłʼish álʼį́|Sháńdíín náyiiláhi sinilígíí éélkid.]]

*Báshdo biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Báshdo
Tsé Binííʼtóhí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tsé Binííʼtóhí éí 1.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 261 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsé Binííʼtóhí éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsé Binííʼtóhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,824 adéesʼeez.
Tʼiisnééz Ííʼá

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tʼiisnééz Ííʼá éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tʼiisnééz Ííʼá éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,751 adéesʼeez.
Bíina

&nbsp;éí Nóódaʼí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́. Nóódaʼí biwááshindoon éí Bíina hoolyéedi kin dah shijaaʼíidi bił hazʼą́.

Bíina éí 0.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 697 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Bíina éí -gi bił hazʼą́. Bíina éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,453 adéesʼeez.

*Bíina biníłchʼi naaltsoos
Tó Háálį́ (Kʼaiʼtsoh)

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Kʼaiʼtsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Háálį́ éí 1.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 228 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Háálį́ éí -gi bił hazʼą́. Tó Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,886 adéesʼeez.
Tsé Dijį́hí

&nbsp;éí Naashtʼézhí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tsé Dijį́hí éí -gi bił hazʼą́. Tsé Dijį́hí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,811 adéesʼeez.
Tsétsį́į́ Nániitłʼiní

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tsétsį́į́ Nániitłʼiníidi 563 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsétsį́į́ Nániitłʼiní éí -gi bił hazʼą́.

* Tsétsį́į́ Nániitłʼiníidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Dził Náʼoodiłii

&nbsp;éí Dinétahgi siʼą́. Ałdóʼ Yódí Dziil jiní. Díí dził éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,441 adéesʼeez yaʼnaaʼááh. Dził Náʼoodiłii éí -gi, Hanáádlį́ hoolyéhígíí tʼáá áhánídi siʼą́. Yootó Hahoodzo biyijíʼgoʼ dził siʼą́.

*Dził Náʼoodiłii beʼelyaaígíí

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Biizhii íiyisígíí

&nbsp;éí naakʼidoolwoshii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chordeiles minor"* deiłníigo dayózhi.
thumb|left|250px
Biizhii éí doo atʼoh ádeiléeh da. Haigo éí Shádiʼááhgóó ałnáádaatʼá.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Biizhii íiyisígíí éí 9&ndash;10di asdzoh áníłtso, 2.5&ndash;3.5 oz áníłdas; bitsʼíís éí łibá dóó łigaigo łikizh. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.

Biizhii éí hiłiijį́įhgo dóó haiłkáahgo chʼosh hadaalzheehgo ndaatʼá.
Tó Hasłeeh

&nbsp;éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséyaatóhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dibé Ntsaa dóó Gad Deelzhah bitaʼdi éí sinil.

Tó Hasłeeh éí 0.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,336 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Hasłeeh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tó Hasłeeh éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,028 adéesʼeez.

thumb|right|300px|Tó Hasłeehdi béeso bá hooghan

*Tó Hasłeeh biwááshindoon
*Tó Hasłeehdi óltaʼ naaznilígíí
*Tó Hasłeehdi naaltsoos bá hooghan
Kʼish Chʼínítʼiʼ

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Tsoodził Haʼaʼaahjígo  siʼą́.

Kʼish Chʼínítʼiʼ éí 7.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 421 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kʼish Chʼínítʼiʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Kʼish Chʼínítʼiʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,148 adéesʼeez.

left|thumb|350px
thumb|right|300px|Bighą́ą́ʼdóó adéestʼį́į́ʼ; 1925 yę́ędą́ą́ʼ éélkid

* Áshįįhí Kiisʼáaniígíí
Néʼéshjaaʼ báʼałnááʼáhii

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Surnia ulula"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá néʼéshjaaʼ *"Surnia"* daolyéhíjí atah yisdzoh).
thumb|left|250px
Díí néʼéshjaaʼ éí tsintahgi (cháʼoł dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi) dahiná. Áadi éí naʼastsʼǫǫsí dóó łeeyiʼ bitiiní haalzhéhgo ndaatʼá.

Néʼéshjaaʼ báʼałnááʼáhii bitsʼíís éí 14&ndash;17di asdzoh áníłtso; bitʼaʼ éí łigai dóó dibéłchíʼíigo łikizh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai dóó łibáago noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí łitso. Nááná éí giní nahalingo bitseeʼ nineez.
Tsin Názbąs

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tsin Názbąs éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tsin Názbąs éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,240 adéesʼeez.
Tółání

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Kiisʼáanii dabikin ńtʼę́ę́ʼígíí łahda *"Tółání Hasáanii"* jiníigo józhí.

Tółání éí 2.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 423 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tółání éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tółání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,807 adéesʼeez.

Tółánígi éí óltaʼ sinil; díí éí Laguna Acoma Middle-High School wolyé.

left|thumb|350px
right|thumb|300px

* Áshįįhí Kiisʼáaniígíí
Tsékʼiz Tóhí

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tsoodził bitłʼáahdi éí sinil.

Tsékʼiz Tóhídi 289 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsékʼiz Tóhí éí -gi bił hazʼą́. Tsékʼiz Tóhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,217 adéesʼeez.
Gad Sikaad Tsékooh

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Tsoodził bitłʼáahdi siʼą́.

Gad Sikaad Tsékoohdi 220 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Gad Sikaad Tsékooh éí -gi bił hazʼą́. Gad Sikaad Tsékooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,168 adéesʼeez.

left|thumb|350px
Jádídlǫ́ʼii

&nbsp;(éí doodaiiʼ éí **Jádíshdlǫ́ʼii**) éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Troglodytes aedon"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4&ndash;5di asdzoh áníłsto. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin; bidaaʼ éí diłhił.

Jádídlǫ́ʼii éí kʼaalógii biyáázh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Adáágíi Łichíʼí

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi (Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.

Adáágíi Łichíʼí éí -gi bił hazʼą́. Adáágíi Łichíʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,795 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Dleesh Ndigaií

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.

Dleesh Ndigaií éí -gi bił hazʼą́ (agháadi atiin ahoodlézhígíí *I-40* Shádiʼááhjígo dóó Tsé Siʼánídi kin dah naazhjaaígíí Eʼeʼaahjígo). Dleesh Ndigaií éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,145 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́; díí éí 1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa.
Tséyaaniichiiʼ

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼnízhoozhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tséyaaniichiiʼdi 659 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséyaaniichiiʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tséyaaniichiiʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,581 adéesʼeez.

Tséyaaniichiiʼgi éí óltaʼ sinil; díí éí Rehoboth Christian High School wolyé.

300px|thumb|right

*Tséyaaniichiiʼdi óltaʼ sinilígíí biníłchʼi naaltsoos
Tsé Yaayí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.

Tsé Yaayí éí -gi bił hazʼą́. Tsé Yaayí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,149 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́.
Hastiin Diego de Landa

250px|thumb|right|Ééʼ neishoodii Hastiin Diego de Landa, kéyah Yucatán woolyédi Bishop nilį́į́h nitʼę́ę́h.
**Hastiin** &nbsp;(Niłchʼiʼtsoh 12, 1524–1579) Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́go naagáá ntʼę́ę́ʼ áádóó Ééʼ neishoodiijí Bishop beeʼwoozíʼígíí nilį́į́h nitʼééh. Díí kéyah Yucatán woolyédi Bishop nilį́į́h ntʼę́ę́ʼ (Mááya dineʼé bikéyahdi). Hastiin de Landa éí naaltsoos bikáaʼgi Mááya dineʼé bizaad yikʼéʼashchiiʼ (hashį́į́h niłtsógo) áádóó Mááya dineʼé biNaaltsoos asdą́ą́ ałtsó yiidiiłid. Áádóó díí Hastiin bizhí éí "Black Legend"jí atah yiisdzoʼ (*Black Legend* éí Spanish Inquisitionjí akáá iijééʼiʼígíí oolyé).

1478 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ Hastiin King Ferdinand II áádóó Kwį́į́n Isabella I, *Spanish Inquisition* yoohódéízʼą́ą́h. Áádóó díí tʼáá baʼnaʼaldééhgo 1834 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iinda bikʼíʼ adéísdéʼ. *Spanish Inquisition* woolyégo baʼnaʼaldééh yę́ędą́ą́ʼ, Naakaiiłbáhí biWááshindoon áádóó Ééʼ neishoodíjí naatʼáanii daʼnilį́į́hígíí binidaʼhátʼááʼgo siláołtsooí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ yiiláád, díí éí doo Ééʼ neishoodíjí daʼyoodláʼniʼígíí awaalyágoʼ yiiładaʼiilá, áádóó łaʼ éí nidéíłsééd.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Hastiin Albert Einstein

250px|thumb|right|Hastiin Albert Einstein ʼeelkid (1947).

**Hastiin Albert** &nbsp;(Woozhchʼį́į́hdi 14, 1879–Tʼą́ą́chil 18, 1955) Naʼałkaahí átʼé nitʼę́ę́h.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Mariner 10

450px|thumb|right|Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Mariner 10 woolyéʼígíí naashchʼááʼ.

&nbsp;éí Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ átʼé, Niłchʼiʼtzósí 03, 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah Mókiwii dóó kéyah Biinis yiigáá chʼéétʼáʼ. Mariner 10 éí akéhdi aalyá, Mariner program bidaʼiinish yę́ędą́ą́ʼ, áádóó tʼáadoo akwii tʼéígoʼ łaʼ beeʼnanójídaʼ. Mariner neezna éí Mókiwii neeʼdoołkáh biniiyéʼ aalyá, áádóó Biinis ałdóʼ ałchʼiihdigoʼ néídoołkáh biniiyé aalyá. Áádóó naaki góneʼ binaanish iidoolííłígíí éí Mókiwii dóó Biinis bigravity neeʼdoołkáh áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ adooléʼeʼ daʼhólǫ́ʼnígíí neeʼdoołkáh biniiyé aalyá.

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Kʼaiʼ Chʼíneeltłʼǫ́

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Mąʼii Deeshgiizh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dził Łizhinii bitłʼáahdi éí sinil.

Kʼaiʼ Chʼíneeltłʼǫ́ éí 14.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 209 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kʼaiʼ Chʼíneeltłʼǫ́ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Kʼaiʼ Chʼíneeltłʼǫ́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,129 adéesʼeez.
Tǫ́ʼgaaʼ

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Tǫ́ʼgaaʼ Dineʼé bizaadjí éí **Kotyit** wolyé. Dził Łizhinii Haʼaʼaahjígo siʼą́.

Tǫ́ʼgaaʼ éí 1.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 528 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tǫ́ʼgaaʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tǫ́ʼgaaʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,276 adéesʼeez.

left|thumb|350px

* Tǫ́ʼgaaʼ biníłchʼi naaltsoos
Giní Bitʼohí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Giní Bitʼohí éí -gi bił hazʼą́. Giní Bitʼohí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,434 adéesʼeez.
Tsédááʼkin

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Dibé łizhiní dineʼé bizaadjí éí **Katishtya** wolyé. Kin Noodǫ́ǫ́z Náhookǫsjígo siʼą́.

Tsédááʼkin éí 12.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,080 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsédááʼkin éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsédááʼkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,131 adéesʼeez.

Naʼazhǫǫsh *Casino Hollywood* wolyéhígíí éí Tsédááʼkin tʼáá áhánídi siʼą́.

left|thumb|350px

*Dibé łizhiní dineʼé
Naashashí (Yootó Hahoodzo)

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Anaashashí dineʼé bizaadjí éí **Kha'po** wolyé.

Naashashí éí 2.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 980 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naashashí éí -gi bił hazʼą́. Naashashí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,607 adéesʼeez.

left|thumb|350px
thumb|right|300px|Naashashí bidah naatʼaʼí

* Anaashashí dineʼé
Tsétaʼkin

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Anaashashí dineʼé bizaadjí éí **P'ohwhóde** wolyé.

Tsétaʼkin éí 4.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 458 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsétaʼkin éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsétaʼkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,548 adéesʼeez.

left|thumb|350px

*Anaashashí dineʼé
Tówoł

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tówoł Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tówoł Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Tówoł éí 5.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 5,716 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tówoł éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tówoł éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,969 adéesʼeez.

right|thumb|300px

*Tówoł biníłchʼi naaltsoos
Tsʼímah

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łitsooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tsʼímah éí 2.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,199 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsʼímah éí -gi bił hazʼą́. Tsʼímah éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,871 adéesʼeez.

*Tsʼímah biníłchʼi naaltsoos
Beehai (kintah)

&nbsp;éí Beehai Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Łitsooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo (Yootó Hahoodzodi) biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Beehai Bizaadjí éí **Lóosi** wolyé; Beehai Dineʼé biwááshindoon áadi sinil.

Beehai éí 12.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,623 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Beehai éí -gi bił hazʼą́. Beehai éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,778 adéesʼeez.

* Beehai
Dził Łeezhchʼihí

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Gad Sikaad Tsékooh Náhookǫsjígo éí sinil.

Dził Łeezhchʼihí éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Dził Łeezhchʼihí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,174 adéesʼeez.
Tółání Biyáázh

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil.

Tółání Biyáázh éí 2.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 288 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tółání Biyáázh éí -gi bił hazʼą́. Tółání Biyáázh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,047 adéesʼeez.

### Kiisʼáanii bikin
Tółání Biyáázh Shádiʼááhjígo kiisʼáanii dabikin naaznil.

left|thumb|350px
Kin Łigaaí (kinsááʼ)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Adah Hosh Łání Náhookǫsjígo éí sinil.

Kin Łigaaídi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.

Kin Łigaaí éí -gi bił hazʼą́. Kin Łigaaí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,433 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ ńtʼę́ę́ʼ.

thumb|left|300px|Kin Łigaaí, 1890 yę́ędą́ą́ʼ éélkid