open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tábąąh béégashii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tábąąh béégashii ałchiní bitsʼą́ą́dóó bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ átʼé, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bubalus bubalis"* deiłníigo dayózhí. Nahasdzáán bikáaʼgi tʼááłáʼídi neeznádiin dóó baʼąą ashdlaʼdiin dóó baʼąą tsebíidi dimíiltsoh tábąąh béégashii dahólǫ́ (díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí bikʼehgo *estimate* ályaa).
[thumb|left|250px|Tábąąh béégashii néiltihígíí ([Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi éélkid)]]
Tábąąh béégashii éí nidaʼniilkáád, áádóó Naakaii Dootłʼizhí éí díí béégashii bitsįʼ deiyą́ dóó bibeʼ deidlą́. Nááná tábąąh béégashii bikáaʼgi ałdóʼ daaldzééh.

Tábąąh béégashii ałchinígíí éí Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhí bikéyah tʼéiya hólǫ́, áádóó éí noonééł.

* Tábąąh béégashii ałchiní
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízíʼilí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vicugna pacos"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3&ndash;6di adéesʼeez ádaníłtso. Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí daalgai, áádóó nááńałaʼ éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízíʼilí éí tłʼoh dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh.
Ndilnaʼii

&nbsp;éí naaldloshii Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzo, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Áadi éí Hodíłchʼil Níłtsánígíí hoolyéedi, tsinlátahgi dahiná. 
thumb|250px|left
Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"folivora"* deiłníigo deiyózhí; díí saadígíí éí *"tsin bitʼąąʼ yiłchozhí"* óolyé. Tʼáá aaníí tsin bitʼąąʼ yiłchozh, áko ndi chʼosh yildeeł ałdóʼ. Łahda naʼashǫ́ʼii dóó tsídii ałdóʼ yilghał.

Ndilnaʼii bigaan éí ayóo nineez áádóó éí bikéshgaan éí shiyishí. Tʼáá ahą́ą́h chʼilchilí dóó chʼoshchilí bighaaʼ biyiʼ dahólǫ́; éí biniinaa bighaaʼ łahda dootłʼizhgo disxǫs.
Chį́į́shditáanii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí  dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Saiga tatarica"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ díí naaldlooshii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, dííshį́į́góó éí noonéeł ndi.
thumb|250px|left
Díí naaldlooshii éí halgaiigi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; dziłtahgi éí ádaadin.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chį́į́shditáanii éí 2&ndash;3di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí łigai dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí bideeʼ naaki, áádóó éí baʼáádígíí yilááh áníltso łeh.

Chį́į́shditáanii éí ałchozhgo naaghá; tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Jádítsoh

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí dóó Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tragelaphus strepsiceros"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Jádítsoh baʼáádígíí dóó [jádí dághaaʼígíí tábąąhgi naakaigo éélkid]]
Díí naaldlooshii éí chʼiltahgi dóó tábąąhgi naakai; tsintahgi dóó tʼóó tłʼoh naazkaadgi éí ádaadin łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jádítsoh éí hastą́ągo da adéesʼeez áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ, booshkʼiizhgi éí łigaigo noodǫ́ǫ́z. Bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́, díí éí łizhin dóó yisdis; baʼáádígíí éí bideeʼ ádin.

Jádítsoh éí daʼałchozhgo naakai; tłʼoh dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozh dóó náʼátʼaał.
Tsídii bidaatsoh naashchʼąąʼí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí 40go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ramphastidae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí tsídii éí gáagiigi ádaníłtso: 11&ndash;30di asdzoh ádaníłtso; bijáád éí doo nineez da, áádóó éí bikʼos ditą́. Nááná éí bitsʼíís daalzhin łeh; bitsooʼ éí nineez dóó dootłʼizh.

Tsídii bidaatsoh naashchʼąąʼí éí tsin bineestʼąʼ deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii bidaatsoh naashchʼąąʼí
Náshdóí bijaałizhiní

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó  dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Caracal caracal"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Náshdóí bijaaʼ łizhiní, Haʼaʼaahjí [Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éélkid]]
Díí náshdóí éí séígi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh; tsintahgi dahólǫ́ ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí náshdóí éí 2&ndash;3di adéesʼeez áníłnéez łeh; bikąʼígíí éí 29–40 dahidídloʼ áníłdáás, báʼáádígíí éí tʼóó 24go da dahidídloʼ áníłdáás. Łaʼ éí daalchííʼ, náánáłaʼ éí daalbá dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ.

Náshdóí bijaaʼ łizhiní éí gah dóó naʼastsʼǫǫsí dóó tsídii haalzheehgo naaghá. Łahda bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ (dibé da, tłʼízí da) ałdóʼ yilghał.
Tsinaʼayąʼii yildeełí

&nbsp;éí haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́, áádóó éí *[[Bizaʼazis Dahólónígíí|naaldlooshii bizaʼazis dahólónígíí]]* dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Myrmecobius fasciatus"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ tsinaʼayąʼii yildeełí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní; kʼad éí noonéeł ndi.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí 8–11di asdzoh áníłnééz, áádóó éí bitseeʼ ditłʼo dóó bíchį́į́h nineez; bitsʼíís éí 8&ndash;11di asdzoh áníłnééz; 11–26 oz áníłdáás. Łaʼ éí lichíiʼgo naashchʼąąʼ, náánáłaʼ éí łibá; binághahgi éí łigaigo noodǫ́ǫ́z.

Díí naaldlooshii éí tsinaʼayąʼii tʼéiyá yildeeł; éí biniinaa biyaatsʼiin dóó biwooʼ ádaałtsʼíísí; tʼááłaʼajínígo 20,000 tsinaʼayąʼii yildeeł. Nááná bitsooʼ éí ayóo nineez dóó dijééʼ.

thumb|250px|center|Tsinaʼayąʼii deildeełí beʼelyaaígíí, 1863 yę́ędą́ą́ʼ naashchʼąąʼ

*Wóláchííʼ yildeełí
Náshdóí łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó  tʼéiyá hólǫ́; ałkʼidą́ą́ʼ éí Hoozdo Hahoodzo dóó Akałii Bikéyahdi ałdóʼ hólǫ́ǫ́ ńtʼę́éʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Leopardus pardalis"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Náshdóí łikizhígíí éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi naakai, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naakai; jį́įgo éí tainlátahgi daʼałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí mósí ndahalin dóó mósígi ádaníłtso — bitsʼíís éí 1.5&ndash;3di adéesʼeez áníłnéez łeh; bitseeʼ éí 10&ndash;18di asdzoh áníłnééz, áádóó éí 25&ndash;35 dahidídloʼ áníłdáás. Łaʼ éí dibéłchíʼí dóó łizhingo daalkizh, náánáłaʼ éí łibá dóó łizhingo daalkizh; bitseeʼ éí noodǫ́ǫ́z.

Náshdóí łikizhígíí éí daʼalghałgo naakai — naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii hadaalzheehgo naakai.
Chʼosh yighání

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááh dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Proteles cristata"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|200px|Chʼosh yighání naaldlooshii danélʼínídi éélkid (San Antonio, [Akałii Bikéyahdi)]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼosh yighání éí 20&ndash;31di asdzoh áníłtso; 19&ndash;30 dahidídloʼ áníłdáás. Nááná éí tééh łééchąąʼí dah yikahjiʼ atah yisdzoh, áko ndi doo alghałgo naagháa da – chʼosh tʼéiyá yildeeł. Chʼosh yighání bitsooʼ nineez dóó dijééʼ, áádóó bitsooʼ dijééʼígíí yee tsinaʼayąʼii dóó wáláchííʼ yighą́. Tʼáá ákwííʼ tłʼééʼ 200,000 chʼosh yildeeł.

Tsinaʼayąʼii tłʼéeʼgo téiyá ndaalneeh, áko éí bininaa chʼosh yighání éí tłʼéeʼgo naaldeeh ałdóʼ. Tsinaʼayąʼii bighanígíí yénínéílniih.

Jį́įgo éí dahsánítsoh baʼáandi dóó bisóodi bíchį́į́h nineezí baʼáandi niʼtátʼah ałhosh.
Tsinlátah magíłbáhí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cercopithecus mitis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 19&ndash;23di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 25&ndash;30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó łibáago naashchʼąąʼ.

Tsinlátah magíłbáhí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí bíchį́į́h niilyoolígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Nasalis larvatus"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá magí *"Nasalis"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 21&ndash;30di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 20&ndash;33di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bigaan dóó bijáád éí dinilbá; bíchį́į́h éí ntxaa; biniiʼ éí tʼáá łichííʼ.

Magí bíchį́į́h niilyoolígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí biniiłgaaígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí  dóó  dóó Náhookǫsjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pithecia pithecia"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 15&ndash;18di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 18&ndash;20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin; biniiʼ éí łigai; bitseeʼ éí ditą́ dóó ditłʼo.

Magí biniiłgaaígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náshdóíłgaii łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí  dóó  dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Uncia uncia"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
thumb|left|250px|Náshdóiłgaii biyáázh
Díí náshdóítsoh éí dziłtah dóó yas dóó tin dahólǫ́ǫgi naaghá; nááná éí cháʼoł dóó ńdíshchííʼ bił hadahasdzogi naaghá ałdóʼ. Díí naaldlooshii éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo naakai, áádóó éí tʼáá sahdii naakai łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3.25&ndash;4.25di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 2.5&ndash;3.25di adéesʼeez áníłnééz; 55&ndash;165 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí łigai dóó łibáago naashchʼąąʼ, áádóó éí łizhingo łikizh; biteeldę́ę́ʼ éí tʼóó łigai.

Náshdóíłgaii łikizhígíí éí alghałgo naaghá; tsétah dibé dóó tłʼízí ałchiní haalzheehgo naaghá. Łahda dilchaʼ dóó tsétah gah yilghał ałdóʼ.
Tábąąh jádí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Kobus ellipsiprymnus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 4&ndash;4.5di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bikąʼígíí éí bideeʼ holǫ́.

Tábąąh jádí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Magí naashchʼąąʼígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pygathrix nemaeus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 21&ndash;29di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 25&ndash;30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bizééʼ éí halchííʼ dóó diniltso; bílaʼ éí łizhin; bijáád éí łichííʼ; biniiʼ éí łitso.

Magí naashchʼąąʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ yiłchozh łeh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí bigaanézí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hylobatidae"* deiłníigo dayózhí. Magí bigaanézí éí 20 ałʼąą ádaatʼé.

Díí magí éí 17&ndash;25di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.
Magí yázhí íiyisígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Saimiri sciureus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 10&ndash;12di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 14&ndash;17di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí diniltso; bitsiitʼáád éí halbá; biniiʼ éí łigai; binááʼ éí łizhin; biteeʼ éí kʼíjíjin.

Magí yázhí íiyisígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ yázhí dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nahashchʼidí (naaldeehii)

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Taxidea taxus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí naaldlooshii éí halgaiigi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; tsintahgi éí ádaadin łeh. Nááná éí tłʼéeʼgo yikááʼ naakai łeh; jį́įgo éí baʼáandi daʼałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 24&ndash;30di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 6&ndash;9di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; biniiʼ éí łigai dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.

Nahashchʼidí éí dlǫ́ǫ́ʼ dóó naʼastsʼǫǫsí dóó naʼazísí dóó łéʼétsoh yilghał łeh; chéłchaaʼ dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Táłtłʼááh naatʼáʼii

&nbsp;éí łóóʼ ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *Dactylopteridae* deiłníigo dayózhí. Łaʼ ndaʼałkaahí ádaaníigo díí łóóʼ éí táłtłʼááh łį́į́ʼ dahyikahjįʼ atah yisdzoh daaní, náánáłaʼ éí díí łóóʼ éí łóóʼ dichʼízhí atah yisdzoh daaní.
thumb|left|250px
Táłtłʼááh naatʼáʼii éí Bitsįʼ Yishtłʼizhii Tónteeldi dóó Eʼeʼaahjí Tónteeldi dahólǫ́, áádóó éí tsostsʼid ałʼąą ádaatʼé.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ éí bitʼaʼ ayóo danineez dóó danteel; tsídii nahalingo táłtłʼááh "ndaatʼá." Bitsʼíís éí daalkizh, áádóó éí 15&ndash;20di asdzoh ádaníłnééz.

Táłtłʼááh naatʼáʼii éí chʼosh yázhí dóó bíígháán ádaadinígíí deildeeł.
Naʼashǫ́ʼii naatʼaʼí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí dóó Binááʼádaałtsʼózí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Draco"* deiłníigo deiyózhí. Naʼashǫ́ʼii naatʼaʼí éí 42 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naʼashǫ́ʼii éí 6&ndash;8di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashǫ́ʼii naatʼaʼí
Hazéí naatʼáʼii

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Binááʼádaałtsʼózí dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dahólǫ́. **Hazéí ndaalkʼįhí** dawolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pteromyini"* deiłníigo deiyózhí. Hazéí naatʼáʼii éí 45 ałʼąą ádaatʼé.
Dlǫ́ʼii noodǫ́zígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Poecilogale albinucha"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Poecilogale"*-jí atah yisdzoh.

Dlǫ́ʼii noodǫ́zígíí éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; áádóó éí tłʼéeʼgo yikááʼ naakai łeh. Jį́įgo éí łeyiʼdi (baʼáandi) daʼałhosh. Nááná éí gólízhiigi átʼéego daniłchxon.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dlǫ́ʼii éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí gólízhii nahalingo łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z. Bijáád éí doo danineez da.

Dlǫ́ʼii noodǫ́zígíí éí naaldlooshii yázhí dóó tsídii haalzheehgo naaghá. Łahda chʼosh yildeeł ałdóʼ.
Tsísʼnátsoh

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 250go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bombus"* deiłníigo deiyózhí.

Tsísʼnátsoh éí nahasdzáán beʼałnííʼ Náhookǫsjíhígíí yikáaʼgi tʼóó ahayóí; łaʼ éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí ádaadin.

#### Ánoolinígíí dóó Chʼiyą́
Díí chʼosh bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo danéesdǫ́ǫz łeh; łaʼ éí tʼóó daalzhin, náánáłaʼ éí tʼóó łitsxogo ndaashchʼąąʼ; áádóó éí daditłʼoʼ dóó 10–13 *millimeters* ádaníłtso łeh.

Tsísʼnátsoh éí chʼil bijeeh dóó tádídíín deiłchozh.

Tsísʼnátsoh éí tsísʼná dóó wáláchíiʼgi átʼéego bighan ádeilééh, áko ndi bighan éí doo daantsaa da.
Magí dághaaʼígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼaʼaahjí  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Saguinus imperator"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 8&ndash;10di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 14&ndash;17di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin; bidághaaʼ éí łigai.

Magí dághaaʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Mąʼii bijaaʼabanígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  dóó  dóó  dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Otocyon megalotis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí mąʼii éí ndahóółtseiigóó dóó haltsooítah naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo yikááʼ naagháa łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí mąʼii éí 1.5&ndash;2di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí bijaaʼ ntsxaa. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ; bijáád dóó bitseeʼ éí daalzhin; bizééʼ éí dinilgai.

Mąʼii bijaaʼabanígíí éí tsinaʼayąʼii dóó nahachagii yildeeł łeh; łahda hazéí yázhí yilghał ałdóʼ.
Táłtłʼááh tsisteełtsoh

&nbsp; chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tónteel biyiʼdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dermochelys coriacea"* deiłníigo dayózhi (tʼáá díí tʼéiyá tsisteeł *"Dermochelys"*-jí atah yisdzoh).
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Táłtłʼááh tsisteełtsoh éí tsisteeł tʼáá ałtso yilááh áníłtso — bitsʼíís éí 3–6di adéesʼeez áníłnééz, 500–1,500 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼaʼ éí doo tsʼin bee ályaa da (akał nahalin), áádóó éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh. Bigaan éí łóóʼ bigaan (yee naʼałkǫ́ʼí) ndahalin.

Táłtłʼááh tsisteełtsoh éí jélii łóóʼ tʼéiyá yilghał.
Tsisteeł hashkéhé

&nbsp;éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chelydridae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Ałkʼidą́ą́ʼ tsisteeł hashkéhé Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi ałdóʼ dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi dííshjį́į́góó éí ádaadin áadi. Díí tsisteeł éí tó ńlį́į́h dóó tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫ́góó naakai.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsisteeł éí 17–30di asdzoh áníłnééz, áádóó éí łizhin dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ; nááná éí bitseeʼ nineez, áádóó bijáád yitah hółdzil.

Tsisteeł hashkéhé éí łóóʼ dóó chʼał dóó łeeyiʼ chʼosh deilghałgo naakai.
Wóláchííʼ yildeełí bikágí ntłʼizí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pholidota"* deiłníigo dayózhí, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tseebíí ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Wóláchííʼ deildeełí bikágí dantłʼizí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ńléidi éí tłʼéeʼgo yikááʼ naakai łeh, áádóó éí nihookááʼ dóó tsinlátah ndaaldeeh.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí bikágí yikááʼ dah dichʼíízh, áádóó éí ńdíshchííʼ bitsíítsʼiil nahalin.

Wóláchííʼ yildeełí bikágí ntłʼizí éí 10&ndash;40di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Nááná éí bichįįh dóó bitseeʼ dóó bikéshgaan danineez; bijáád éí doo danineez da.

### Chʼiyą́
Wóláchííʼ yiyání bikágí ntłʼizí éí bitsooʼ nineez dóó biwooʼ ádin, áádóó éí wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii tʼéiyá deildeełgo naakai.

* Wóláchííʼ yildeełí

Tʼááłáhági átʼéego:Wóláchííʼ yildeełí bikágí ntłʼizí
Chʼosh bikágí ntłʼizí

&nbsp;éí chʼosh bijáád neeznánígíí dah yikahjí atah daasdzoh; áádóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dóó tábąąhgi dóó beʼekʼid biyiʼdi dahólǫ́; łaʼ éí nihookáaʼ naakai ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Brachyura"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|200px|Chʼosh bikágí ntłʼizí: bikąʼígíí dóó baʼáádígíí yitłʼááh (yaasiʼą́ągo) éélkid.
Díí chʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 6,793 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí tʼáá díkwíí *mm* tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí yéigo daantsxaa. Bitseeʼ éí doo danineez da. Binááʼ éí naaki.

Chʼosh bikágí ntłʼizí éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; bíláshgaan éí bee ótsagí nahalin.
Nihookááʼ wónitłʼizí

&nbsp;éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Oniscidea"* deiłníigo dayózhí. Nihookááʼ wónitłʼizí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 5,000 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|200px|Wónitłʼizí ''"Armadillidium"'' wolyéhígíí éí nániimas
Díí wónitłʼizí éí bijáád 14, áádóó éí 2&ndash;20 *mm* ádaníłnéez łeh; bideeʼ éí naaki, áádóó éí łibá dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh. Dííłdzid éí bichʼiyąʼ.
Dlǫ́ʼiitsoh łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Áadi éí tsintahgi (Hodíłchʼil Níłtsánígíí) dóó tábąąhgi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Civettictis civetta"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|left|200px|Dlǫ́ʼiitsoh łikizhígíí bitsiiʼ éélkid
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí łizhin dóó łigaigo łikizh; tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłnééz; 26&ndash;33 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsiiʼ éí tábąąh mąʼii bitsiiʼ nahalin.

Dlǫ́ʼiitsoh łikizhígíí éí ałchozh dóó alghałgo naaghá: naaldlooshii yázhí dóó tsídii biyęęzhii dóó dííłdzid yilghał; tłʼoh yiłchozh ałdóʼ. Nááná chʼosh dóó jááłánii yildeeł. Tłʼéeʼgo éí naaghá; jį́įgo ałhosh łeh.
Táłtłʼááh chʼééh digháhii

&nbsp;éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Tónteel biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chelonioidea"* deiłníigo dayózhí. Táłtłʼááh chʼééh digháhii éí tsostsʼid ałʼąą ádaatʼé.

Táłtłʼááh chʼééh digháhii éí 20&ndash;40di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii deilghał łeh; táłtłʼááh chʼil éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí

&nbsp;éí *[[chʼosh bijáád neeznánígíí|chʼosh bijáád neeznáníjiʼ]]* atah yisdzoh, áádóó éiyá chʼosh nahasdzáán bikáaʼgi dahólónígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso: 13di adéesʼeez áníłnéezgo 44 dahidídloʼ áníłdáás. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Macrocheira kaempferi"* deiłníigo dayózhí. 

Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí bitsʼíís éí łichxííʼ dóó łigaiigo łikizh. Díí chʼosh éí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah, tónteel bibąąhgi hólǫ́. Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí dóó dííłdzid yiyą́ą łeh.

Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí éí 100 binááhaigo hiná.
Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahji atah daasdzoh, áádóó éí tónteel biyiʼ dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Limulidae"* deiłníigo deiyózhí; adóó éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí éí tátłʼidgo dootłʼizh dóó łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh aníłtso łeh; bitsʼíís éí nímaz dóó 4&ndash;24di asdzoh áníłtso łeh. Bijáád éí neeznááʼ.

Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí éí táłtłʼááh chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼil deiyą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼosh bideeʼ ádaadinígíí
Tsídii yáłtiʼí yázhí bitsiiyah noodǫ́zígíí

&nbsp;éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hadahóólįįd; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Melopsittacus undulatus"* deiłníigo dayózí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Díí tsídii éí tsostsʼidi asdzoh áníłtso; áádóó éí tʼááłáʼíigo da oz. áníłdáas łeh. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí łitso; bitsiiyah binághah dóó bitʼaʼ éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí diłhiłgo dootłʼizh łeh.

Tsídii yáłtiʼí yázhí daaltsoígíí dóó yágo dadootłʼizígíí ałdóʼ dahólǫ́ — díí éí bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼé (doo tłʼóoʼdi ndaatʼáa da). Nááná tsídii yáłtiʼí yázhí bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼéhígíí éí daʼałchinígíí yilááh ádaníłtso łeh.

### Chʼiyą́
Tsídii yáłtiʼí yázhí bitsiiyah noodǫ́zígíí éí daʼałchozhgo naakai: tsin bineestʼąʼ deiłchozh, chʼil binááʼ dóó neeshchʼííʼ deildeeł ałdóʼ.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł

&nbsp;éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Astrochelys radiata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 14&ndash;16di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó łibáago naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí diniltso dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ.

Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.
Chį́į́h naatsʼǫǫdí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó  dóó Eʼeʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tapirus"* deiłníigo deiyózhí. Chį́į́h naatsʼǫǫdí éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 5&ndash;8di adéesʼeez ádaníłnééz; 330&ndash;700 dahidídloʼ ádaníłdáás., áádóó éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.

* "Tapiridae." Animal Diversity Web.
Łóóʼ ńdídzihígíí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ, áádóó éí hastą́ą́ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dipnoi"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Shádiʼááhdę́ę́ʼ łóóʼ ńdídzihígíí
Ndaʼałkaahí ádaaníigo éí díí łóóʼ naayééʼ tʼah bítséedi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaníigo ndeiłkaah.

Díí łóóʼ éí tʼáá ałtso bijéí yilzólii dahólǫ́, áko éí níłchʼi ńdadidzih. Nááná éí tó ńlį́į́h tʼéiyá dahiná, áádóó éí ndadilnaʼgo naaldeeh łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ éí naʼashǫ́ʼii łóóʼ ndahalin; bitsʼíís éí 1&ndash;5 adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ; łaʼ éí daalkizh.

Łóóʼ ńdídzihígíí éí łóóʼ yázhí dóó táłtłʼááh chʼosh chʼééh digháhii deilghał; łahda chʼosh bitsʼaʼígíí dóó bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.

* Naʼashǫ́ʼii łóóʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Biyaatsʼiin Dahólónígíí
Łóóʼ bitsʼaʼí bigaanłání

&nbsp;éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi dahiná; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Nautilidae"* deiłníigo deiyózhí. Łóóʼ bitsʼaʼí bigaanłání éí 6 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Łóóʼ bitsʼaʼí bigaanłání éí 6&ndash;8di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼaʼ éí chʼosh chʼééh digháhii bitsʼaʼ nahalin. Bikágí éí yizhólí. Dííłdzid dóó łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tsísʼná yiyání

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tó wónaanídi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí 26 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózíidi éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Meropidae"* deiłníigo deiyózhí

Tsísʼá deiyání éí tsídiiłbáhígi ádaníłtso łeh, áádóó éí ałʼąą ádaatʼéego ndaashchʼąąʼ; bitsʼíís éí dootłʼizh dóó łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daaltso ałdóʼ.

Díí tsídii éí chʼosh haalzheehgo ndaatʼá, áádóó éí chʼosh tʼéiyá deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsísʼná deiyání
Mąʼiitsoh jáádnézí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chrysocyon brachyurus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Mąʼiitsoh jáádnézí éí haltsooítah naaghá; tʼáá sahdii éí haalzheehgo naagháa łeh (tʼáá díí tʼéiyá mąʼiitsoh tʼáá sahdii haalzheeh). Jį́įgo éí tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi ałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí mąʼiitsoh éí 4&ndash;4.5 adéesʼeez áníłtso, áádóó éí bijáád daalzhin dóó bitsʼíís łichíiʼgo naashchʼąąʼ. Bijáád éí ayóo danineez; bitsiiyah éí halzhin; bitseeʼ éí łigaii.

Mąʼiitsoh jáádnézí éí nahatʼeʼii dóó tsídii yázhí dóó łóóʼ yilghał. Tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo haalzheehgo naaghá. Chʼosh yázhí yildeeł dóó chʼil (nááʼ łitsooí da, tłʼiishdą́ą́ʼ da) yiłchozh ałdóʼ.
Adijiłii bíchį́į́hnézí

&nbsp;éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *Tachyglossidae* deiłníigo dayózhí. Bilagáanakʼehjí éí *echidna* wolyé; díí saadígíí Gwíík Dineʼé bizaad áté: Gwíík Dineʼé Bahaneʼ bikʼehgo *echidna* (Ἔχιδνα) éiyá *"Naayééʼ Bimá"* nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ.
thumb|left|250px
Adijiłii bíchį́į́hnézí éí bidił sidoi dóó ałtʼoʼ, áko ndi tsídiigi átʼéego biyęęzhii deiłchí. Adijiłii bíchį́į́hnézí dóó naalʼeełídaaʼí tʼéiyá *"[[daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí]]"* atah daasdzoh dóó kótʼéego biyáázh deiłchí. Ndaʼałkaahí éí *monotremes* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí 12&ndash;18di asdzoh áníłtso, áádóó éí 5&ndash;15 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsooʼ dijééʼ dóó adijił; biwooʼ ádin; bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, bitsʼoh éí daalgai. Bijáád éí doo nineez da dóó yitah hółdzil.

### Chʼiyą́
Adijiłii bíchį́į́hnézí éí tsinaʼayąʼii, wáláchííʼ, dóó łeeyiʼ chʼosh tʼéiyá yildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí
Łóóʼtʼą́hí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 400go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pleuronectiformes"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Łóóʼtʼą́hí bitsiiʼ éélkid
Łóóʼtʼą́hí éí tónteel biyiʼ dahináa łeh; Eʼeʼaahjí tónteel biyiʼ éí tʼóó ahayóí. Łaʼ éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ dahólǫ́ ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łóóʼtʼą́hí bitsʼíís éí hashtłʼish dóó łeezh nahalingo naashchʼąąʼ łeh, áko éí doo nizhónígo yitʼį́į da. Łaʼ éí dantsaa (tseebíidi adéesʼeez ádaníłnééz), nánánáłaʼ éí tʼóó tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłtso.

Łóóʼtʼą́hí éí chʼosh deildeeł dóó łóóʼ yázhí deilghał.
Chʼał ntsxaaígíí

&nbsp;éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Conraua goliath"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 10&ndash;13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí ntsaa.

Chʼał ntsxaaígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tłʼiish dóó tsisteeł éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łeeyiʼ nahakʼízii

&nbsp;éí *[[chʼosh bijáád hastání]]jiʼ* atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gryllotalpidae"* deiłníigo dayózhí. Łeeyiʼ nahakʼízii nahasdzáán bikáaʼgi ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé; Shádiʼááhjí Honeezkʼazii hoolyéedi tʼéiyá díí chʼosh ádaadin.

Díí chʼosh éí 1–2di asdzoh áníłnééz, áádóó éí bigaan nteelgo ntsxaa; nááná éí dibéłchíʼí dóó łizhingo naashchʼąąʼ łeh.

Azhą́ łeeyiʼ nahakʼízii tʼóó ahayóí ndi doo yitʼį́į da łeh — tłʼéeʼgo tʼéiyá niʼtátʼah naakai. Łaʼ éí biyáázh nahachagii ndahalin, náánáłaʼ éí wáláchííʼ ntsaaígíí ndahalin.

Łeeyiʼ nahakʼízii éí chʼil bikétłóól dóó tłʼoh deiłchozh; łahda łeeyiʼ chʼosh ałdóʼ deildeeł.

thumb|right|300px|Łeeyiʼ nahakʼízii niʼtátʼah hiná.
Iichʼąhii ntsxaaígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Saturniidae"* deiłníigo deiyózhí. Iichʼąhii ntsxaaígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,300 ałʼąą ádaatʼé.  éí tʼóó ahayóí.
thumb|left|250px
Díí iichʼąhii éí 1&ndash;12di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí ditłʼo łeh. Łaʼ éí daalbá dóó daalchíí, náánáłaʼ éí dootłʼizh dóó łitsogo ndaashchʼąaʼ. Chʼil bitʼąąʼ dóó bijeeh éí bichʼiyąʼ.
Kʼaalógiiłgaígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pieridae"* deiłníigo deiyózhí. Kʼaalógiiłgaígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,100 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Díí kʼaalógii éí 40&ndash;70 *mm* ádaníłtso. Bitʼaʼ éí daalgai łeh; łaʼ éí dootłʼizh dóó łichíiʼgo daalkizh. Chʼil bijeeh éí bichʼiyąʼ.
Zahalchíʼii

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Solifugae"* deiłníigo deiyózhí; zahalchíʼii éí nahasdzáán bikáaʼgi tʼááłáʼídi dimíílgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Doo Nidahałtingóó éí naakai łeh. **Tsiiʼłichííʼ** daolyé ałdóʼ. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikááʼgóó éí doo dahólǫ́ǫ da.
thumb|left|250px
Díí chʼosh éí 5&ndash;6di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ; adóó éí bijáád danineez. Bitsiitsʼiin éí heetsʼóóz; binááʼ éí naaki.

Zahalchíʼii éí chʼosh (tsinaʼayąʼii dóó chéłchaaʼ) deildeeł. Łahda naʼashǫ́ʼii dóó naaldlooshii yázhí deilghał ałdóʼ.
Adijiłii

&nbsp;éí naaldloshii Chʼosh Deildeełii dah yikahjí atah daasdzoh, tó wónaanídi tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Erinaceinae"* deiłníigo dayózhí. Adijiłii éí 18 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí ádaadin.

Adijiłii éí tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh, áádóó tłʼéeʼgo naakai łeh. Bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaagi naakai ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Adijiłii éí 5&ndash;10di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí dahsání nahalingo bitsʼos dahólǫ́, áko ndi díí éí doo danineez da. Bitsʼos éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí łigai dóó łibá. Nááná éí bijaaʼ áłtsʼíísíi łeh dóó bitseeʼ doo nineez da.

Adijiłii éí chʼosh deildeełgo naakai.

* Adijiłii yił aheełtʼéhí
Hakʼaz magí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Macaca fuscata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 20&ndash;23di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 2&ndash;3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; biniiʼ éí tʼáá halchííʼ.

Hakʼaz magí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hashkʼaan bichʼosh

&nbsp;éí kʼaalógii dóó iichʼąhii dayikahjiʼ atah daasdzoh; díí chʼosh éí nahasdzáán beʼałnííʼ Náhookǫsjíhígíí yikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí tseebídiingo daatsʼí ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Prodoxidae"* deiłnígo deiyózhí. Hashkʼaan bichʼosh éí 4&ndash;16 millimeters ádaníłnééz.

Azhą́ *hashkʼaan* bichʼosh daolyée ndi díí chʼosh doo hashkʼaan tʼéiyá deiłchozh da; Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hashkʼaan bichʼosh dahólónígíí éí bilasáana dóó dzidzé deiłchozh łeh.
Shashtsoh

&nbsp;éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó  dóó  hólǫ́; Eʼeʼaahjí  dóó  dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursus arctos"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Shashtsoh dóó biyázhí
Díí naaldlooshii éí tsintah dóó tábąąhgóó naaghá, áádóó éí tʼáá sahdii naagháa łeh. Haigo éí baʼáandi naʼalkʼaash.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí shash éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitsʼíís éí 6&ndash;9di adéesʼeez áníłtso; 220&ndash;2,200 dahidídloʼ áníłdáás.

Shashtsoh éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai &mdash; dzidzé dóó chʼil bikétłʼóól dóó tsin bineestsʼąʼ deiłchozh; łóóʼ dóó bįįh dóó tsétah dibé dóó deeteel haalcheehgo naaghá.
Shash ndilnaʼii

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi téiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursus ursinus"* deiłníigo dayózhí.

Díí shash éí tsintah naakai, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naakai. Dziłtah éí doo dahólǫ́ǫ da łeh.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí łizhingo naashchʼąąʼ. Bighaaʼ éí ayóo ditłʼo, áádóó éí bitsiijįʼ diʼil; nááná éí bitéelgi hadzígai. Bitsʼíís éí 4.5&ndash;6di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí 120&ndash;420 dahidídloʼ áníłdáas łeh.

### Chʼiyą́
Shash ndilnaʼii éí chʼosh yildeełgo naaghá; wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii ayóo yildeeł; nááná éí tsin bineestʼąʼ dóó dáʼákaz łikaní yiłchozh ałdóʼ. Atsįʼ doo yilghał da łeh.
Shash yázhí

&nbsp;éí éí  dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Helarctos malayanus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 25&ndash;28di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin;  bitéél éí dinilgai.

Shash yázhí éí tsídii dóó naʼashǫ́ʼii yilghał; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shash łizhinígíí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tsintah naakai łeh; haigo éí baʼáandi naʼalkʼaash. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursus americanus"* deiłníigo deiyózhí. **Nashkaadii** dabijiní ałdóʼ
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 4–6di adéesʼeez ádaníłtso, áádóó éí 120–660 dahidídloʼ ádaníłdáas łeh.

Shash łizhinígíí éí ałchozhgo naagháa łeh — chʼil bikétłʼóól dóó ndeesgaii dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh. Łáhádá bįįh dóó deeteel biyázhí haalzheeh.
Shash łigaaígíí

&nbsp;éí Náhookǫs biyaadi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursus maritimus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Shash łigaígíí biyaazhí yił siiké, [Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi éélkid.]]
Díí shash éí tin naaʼeełí bikáaʼgi naakai dóó tónteel yiyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼityą́
Shash łigaaígíí éí alghałgo naaghá áádóó éí naaldeehii daʼalghałígíí dóó nihookááʼ naakaiígíí atisgo áníłtso. Bikąʼígíí éí 770&ndash;1,500 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí bitsʼíís 7.9&ndash;9.8di adéesʼeez áníłnééz; baʼáádígíí éí tʼóó 330&ndash;550 dahidídloʼ áníłdáás, 5.9&ndash;7.9di adéesʼeez áníłnééz.

Shash łigaaígíí éí tábąąstííntsoh dóó hakʼaz ayání dóó tééh hóyáaniitsoh yilghałgo naaghá.
Shash bitéél łigaaígíí

(éí doodaiiʼ éí **Náátsʼózídę́ę́ʼ shash**) éí  dóó  dóó  dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursus thibetanus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí shash éí tsintah dahólǫ́, áádóó éí tsinlátah naaldeeh łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí łizhingo ndaashchʼąąʼ; bitsʼíís éí 4&ndash;6di adéesʼeez áníłtso; 220&ndash;440 dahidídloʼ áníłdáás.

Shash bitéél łigaaígíí éí chʼosh (wáláchííʼ da, tsinaʼayąʼii da, chéłchaaʼ da) yildeełgo naaghá; nááná éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh ałdóʼ. Nááná éí bįįh dóó tábąąh béégashii dóó bisóodi daʼałchiní haalzheeh.
Shash bítááʼ łigaaígíí

(éí doodaiiʼ éí **Shádiʼááhdę́ę́ʼ shash**) éí  dóó  hólǫ́; áadi éí dziłtah dóó tsintah naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naagháa łeh. Jį́įgo éí baʼáandi ałhosh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tremarctos ornatus"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá shash *"Tremarctinae"*-jí atah yisdzoh).
thumb|left|250px
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Díí shash éí bitsʼíís łizhin; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ, áádóó éí bítááʼ hadzígai. Bitsʼíís éí 5&ndash;6.5di adéesʼeez áníłtso, bitseeʼ éí dį́įʼdi asdzoh áníłnééz; 310&ndash;390 dahidídloʼ áníłdáás.

### Chʼiyą́
Shash bítááʼ łigaaígíí éí ałchozhgo naagháa łeh &mdash; tsin dóó hosh bineestʼąʼ dóó atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ yiłchozh. Nánáá dáʼákaz łikaní dóó naadą́ą́ʼ dóó chʼil binááʼ yildeeł. Łahda atsįʼ yilghał ałdóʼ; naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼashǫ́ʼii da) dóó bįįh dóó Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí haalzheeh.
Shash łizhin dóó łigaígíí

&nbsp;éí  téiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ailuropoda melanoleuca"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Shash łizhin dóó łigaígíí naaldlooshii danélʼínídi éélkid
Shash łizhin dóó łigaígíí éí dziłtahgi hólǫ́. Azhą́ shash átʼée ndi, haigo doo naʼalkʼaash da.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí 4&ndash;5di adéesʼeez ádaníłtso łeh; 330 dahidídloʼ ádaníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Bijaaʼ dóó bijáád éí daalzhin. Kótʼéego naashchʼąąʼgo biniinaanii ndaʼałkaahí doo bił béédahózin da.

### Chʼiyą́
Bibid éí naaldlooshii daʼalghałígíí bibid nahalin, áko ndi lókʼaatsoh tʼéiyá yiłchozh. Tʼáá ákwííʼ jį́ 20–30 dahidídloʼgo lókʼaatsoh yiłchozh. Naaldlooshii danélʼínídi shash łizhin dóó łigaígíí shijééʼígíí éí hashkʼaan dóó ayęęzhii dóó chʼil łitsxooí deiłchozh ałdóʼ.
Tsinlátah shash łichíʼígíí

&nbsp;éí bidił daazdoíjiʼ atah yisdzo áádóó éí  dóó  Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ailurus fulgens"* deiłníigo dayózhí; díí saadígíí éí *"mósí disxǫsígíí"* óolyé.

#### Bízhiʼígíí
Tsinlátah shash łichíʼígíí éí bízhiʼ tʼóó ahayóí. Bilagáana bizaadjí éí *Red Panda* wolyé; saad *"panda"* éí *"[[lókʼaatsoh]] yiłchozhí"* óolyé daatsʼí. Dáághahii bizaadjí éí *Panda Éclatant* (*"panda disxǫsígíí"*) wolyé. Nááná *"Panda yázhí"*, *"Panda [[óola]] bee naashchʼąąʼígíí"* dóó *"Mąʼii kǫʼígíí"* ałdóʼ jiní.

Díí naaldloshii éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Ursidae"* daolyéhíjí (shash dayikahjí) atah yisdzoh ńtʼę́ę́ʼ; áádóó éí bikʼijįʼ *"Procyonidae"* daolyéhíjí (tábąąh mąʼii dah yikahjí) atah yisdzoh ńtʼę́ę́ʼ. Dííshjį́į́góó éí łahda *"Musteloidea"* daolyéhíjí (dlǫ́ʼii ndahalinígíí) atah yisdzoh.

#### Ánoolinígíí
Tsinlátah shash łichíʼígíí éí 56–62 cm (22.05–24.61 in) áníłnééz. Bikąʼígíí éí 10–14 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 7–10 dahidídloʼ áníłdáás. Lichʼíigo naashchʼąąʼ áádóó bitééldę́ę́ʼ éí łizhin; bitseeʼ éí ditłʼo dóó noodǫ́ǫ́z.

#### Chʼiyą́
[thumb|left|250px|Tsinlátah shash łichíʼígíí, [Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi éélkid.]]
Tsinlátah shash łichíʼígíí éí lókʼaatsoh yiłchozh. Łahda dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ dóó ábishjaaʼ yiłchozh; tsídii biyęęzhii dóó chʼosh ałdóʼ yildeeł.

Jį́įgo tsinlátahgi ałhosh; tłʼéeʼgo naaghá.

Tʼááłáhági átʼéego:Mąʼii Deinoolinígíí
Yílnoodii (łóóʼ)

&nbsp;éí łóóʼ átʼé, áádóó éí 27 ałʼąą átʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphyraena"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Yílnoodii éí tónteel biyiʼ hiná (tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ éí doo hólǫ́ǫ da); deesdoigi éí tʼóó ahyóí. 

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Yílnoodii éí bitsʼíís nineez áádóó éí biwooʼ ayóo deení; bitsʼíís éí 1–5di adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí dootłʼizh dóó łibáago naashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí łizhingo daalkizh.

Yílnoodii éí łóóʼ yikghałgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Hashtłʼishdi tádíʼnéehii

&nbsp;éí łóóʼ átʼé, áko ndi doo tayiʼ tʼéiyá hináa da; bitʼaʼ éí ajáád nahalin, áko éi biniinaa éí nihookááʼ ałdóʼ ndoogaałgo átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii díí łóóʼ *"oxudercinae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Hashtłʼishdi tádíʼnéehii éí tséʼédǫ́ʼii dóó chʼosh bikágí ntłʼizí yildeeł; táłtłʼááh chʼil yiłchozh ałdóʼ. Díí łóóʼ éí tseebíítsʼáadah ałʼąą átʼéego dahólǫ́; áádóó éí Deesdoigi dóó Honeezílígi dahiná.
Dáádílí (łóóʼ)

&nbsp;éí łóóʼ bitʼaʼtsahíjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Epinephelinae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí łóóʼ éí tónteel biyiʼ tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí gaanłání dóó gaantsʼósí bitahgi dahiná.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dáádílí éí 1&ndash;6di adéesʼeez ádaníłtso; łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí danéedǫ́ǫ́z. Bizééʼ éí ntsxaa, áádóó éí biwooʼ ádaałtsʼíísí dahólǫ́.

Dáádílí éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí deilghał; chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.
Chį́į́hʼadeeʼii (łóóʼ)

&nbsp;éí łóóʼ ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Polyodontidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Chį́į́hʼadeeʼii éí nahasdzáán bikáaʼgi naaki ałʼąą átʼé, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó  tʼéiyá hólǫ́. 

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ bíchį́į́h éí adeeʼ nahalingo nineez dóó nteel; bitseeʼ éí łóóʼ hashkéhé bitseeʼ nahalin. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí 6&ndash;7 adéesʼeez áníłnééz.

Chį́į́hʼadeeʼii éí chʼosh dóó chʼosh doo yitʼíinii tó biyiʼdi dahólónígíí yildeeł.
Dághaałóóʼ

&nbsp;éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Siluriformes"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí łóóʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí &mdash; ńléidi éí ádaadin (ałkʼidą́ą́ʼ éí ńléidi ałdóʼ dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ jiní). Nááná éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ dahiná (tónteel biyiʼ éí doo hólǫ́ǫ da); kéyah dah siʼánídi éí tʼóó ahayóí, áádóó éí deesdoigi dahólǫ́ǫ łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dághaałóóʼ éí bitsiiʼ nteel, áádóó éí łizhin dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí dantsxaa (tseebíigo da adéesʼeez ádaníłnééz), náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłnééz.

Dághaałóóʼ éí chʼosh dóó táłtłʼááh chʼil deildeeł łeh.
Naalkʼįhiitsoh

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cynocephalidae"* deiłníigo deiyózhí. Azhą́ hazéí nahalin ndi doo hazéí átʼée da. Naalkʼįhiitsoh éí naaki ałʼąą atʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naalkʼįhiitsoh éí tsinlátahg tʼéiyá hiná dóó naalkʼįh; azhą́ hazéí nahalin ndi, doo hazéí átʼée da. Bitsʼíís éí 13&ndash;15di asdzoh áníłnééz dóó 35 oz aniłdas łeh. Bitseeʼ neeznáaʼdi asdzoh áníłnééz. 

Naalkʼįhiitsoh éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh łeh.

*Hazéí naatʼáʼii
*Naalkʼįhí bizaʼazis hólóní

Tʼááłáhági átʼéego:Naalkʼįhiitsoh
Łóóʼntsxaaí łikizhígíí

&nbsp;éí łóóʼ ooshgę́ęzhii dah yikahjiʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rhincodon typus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|200px|Łóóʼntsxaaí łikizhígíí dóó [bílaʼashdlaʼii]]
Díí łóóʼ éí deesdoigi hólǫ́, áádóó éí łóóʼ dah yikahjiʼ atah daasdzohígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łóóʼntsxaaí łikizhígíí éí 13–40di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíí éí dinootłʼizh dóó łigaiigo łikizh; bitééldę́ę́ʼ tʼáá łigaii.

Azhą́ díí łóóʼ yéigo ntsxaa ndi, táłtłʼááh chʼoshchilí dóó tó biyiʼdi chʼosh doo yitʼínii dahólónígíí tʼéiyá yildeeł łeh.
Tééh jádí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí naaki ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Taurotragus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
thumb|left|250px
Díí naaldlooshii éí honeezílígi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; hódiłchʼilgi éí doo dahólǫ́ǫ da.

### Ánoolinígíí
Tééh jádí bikąʼígíí éí haastą́ądi adéesʼeez ádaníłtso łeh, 1,300&ndash;1,760 dahidídloʼ ádaníłdáás; baʼáádígíí éí tʼóó 1,000go da dahidídloʼ áníłdáás. Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tééh jádí dahólónígíí éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; Shádiʼááhjí ndaakaiígíí éí tʼóó daalbáa łeh. Bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá áła bideeʼ hólǫ́, díí éí 20&ndash;30di asdzoh ádaníłnéez łeh.

### Chʼiyą́
Díí naaldeehii éí daʼałchozhgo naakai; tłʼoh dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozh łeh.
Táłtłʼááh ayání

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dugong dugon"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ táłtłʼááh ayání ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéé ńtʼę́ę́ʼ.
thumb|left|250px|Táłtłʼááh ayání baʼáádí dóó biyáázh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Táłtłʼááh ayání éí táłtłʼááh chʼil dóó táłtłʼááh tłʼoh tʼéiyá yiłchozh. Bigaan éí łóóʼtsoh bigaan nahalin; bijáád éí ádin. Bitsʼíís éí 8&ndash;9di adéesʼeez áníłnééz; 506–1997 dahidídloʼ áníłdáás.

*Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí
Tábąąh bisóodiłchíiʼii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi téiyá hólǫ́; áadi éí dziłtahgi dóó tsintahgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Potamochoerus porcus"* deiłníigo dayózhí. 
[thumb|left|250px|Tábąąh bisóodiłchíiʼii dóó biyáázh ([Deeteel Bikéyahdi, naaldlooshii danélʼínídi éélkid)]]
### Ánoolinígíí
Tábąąh bisóodiłchíiʼii éí 110&ndash;250 dahidídloʼ áníłdáás; 3&ndash;5di adéesʼeez áníłnééz; bitseeʼ éí 11–17di asdzoh áníłnééz. Díí naaldlooshii éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ; bijáád éí daalzhin; bítáaʼgi dah dzilzhin. Bikąʼígíí éí biʼáádígíí yilááh áníłtso.

#### Chʼiyą́
Tábąąh bisóodiłchíiʼii éí ałchozh dóó alghałgo naaghá: tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh; nááná chʼosh dóó dzidzé yildeeł ałdóʼ. Nááná naaldlooshii yázhí (naʼashǫ́ʼii da) dóó  chʼééh digháhii dóó tsídii biyęęzhii dóó dííłdzid ałdóʼ yilghał.

* Tábąąh bisóodiłchíiʼii. Los Angeles naaldlooshii danélʼíní biníłchʼi naaltsoos. 

* Bisóodi
Tsintah bisóoditsoh

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí bisóodi ałchiní atisgo áníłtso; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hylochoerus meinertzhageni"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí bisóodi éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; áadi éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi hiná, áádóó éí tłʼéeʼgo naagháa łeh.

### Iʼnolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsintah bisóoditsoh bikąʼígíí éí 6&ndash;7di adéesʼeez áníłnééz; 600di dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí łizhingo ditłʼo dóó ditsʼóz. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.

Bisóoditsoh éí ałchozhgo naagháa łeh; łahda dííłdzid yilghał ałdóʼ.
Bisóodi bideeʼ názhahígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Babyrousa"* deiłníigo dayózhí. Bisóodi bideeʼ názhahígíí éí dį́į́ʼ ałʼąą átʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí bisóodi éí hódiłchʼiltah dóó ayóo ndahałtingóó dahiná. Bitsʼíís éí 3&ndash;4di adéesʼeez áníłnééz; 200di dahidídloʼ áníłdáás; áádóó éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.

Díí bisóodi éí daʼałchozhgo naakai.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ bisóodi dághaaʼígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sus barbatus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Bisóodi dághaaʼígíí, tábąąhgi éélkid
Díí bisóodi éí hodíłchʼilgi dóó ayóo ndahaltingi dóó tábąąh dóó dahoditłééʼgóó dahiná.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ bisóodi dághaaʼígíí éí bíchį́į́h dóó binááʼ yiyaagi ayóo daʼditłʼoʼ; bitsʼíís éí 3&ndash;5di adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí łibáago naashchʼąąʼ.

Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ bisóodi dághaaʼígíí chʼil bikétlʼóól dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda dííłdzid deilghał ałdóʼ.
Dááʼadeeʼii

&nbsp;éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí hastą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Plateinae"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Dááʼadeeʼii,  éélkid
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí toohjįʼ ndiigaiigi ádaníłtso; bijáád éí nineez; bidaaʼ éí adeeʼ nahalin; bitsʼíís éí łigaigo naashchʼąąʼ łeh. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó W.B.A.di dááʼadeeʼii dahólónígíí éí dinilchíiʼgo ndaashchʼąąʼ.

Dááʼadeeʼii éí táłtłʼáahdi dóó tábąąhgi chʼosh dahólónígíí deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.