open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsídii bitseeʼ naashchʼąąʼí

&nbsp;éí Tązhii dóó Naaʼahóóhai Ndahalinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tááʼ ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí díí tsídii *"Pavo"* deiłníigo deiyózhí.
[thumb|left|250px|[Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tsídii bitseeʼ naashchʼąąʼí]]
### Ánoolinígíí
Díí tsídii bikąʼígíí éí bitsʼíís disxǫsgo naashchʼąąʼ; áádóó éí 7.3 adéesʼeez áníłnééz dóó 8.8-13.2 dahidídloʼ áníłdáás. Baʼáádígíí éí łibá; 34di asdzoh áníłnééz dóó 6-8.8 dahidídloʼ áníłdáás.

Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdę́ę́ʼígíí éí *"Pavo cristatus"* wolyé; áádóó díí tsídii bitsʼíís éí yágo dootłʼizh.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼígíí éí *"Pavo muticus"* wolyé; bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh, bitʼaʼ éí łizhin.
### Chʼiyą́
Tsídii bitseeʼ naashchʼąąʼí éí ałchozh dóó ałghałgo naaghá: chʼil dóó chʼosh dóó Naʼashǫ́ʼii yázhí yiyą́ą łeh.
Néʼéshjaaʼ

**Néʼéshjaaʼ** éí nahasdzáán bikáaʼgi 200go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Strigiformes"* deiłníigo dayózhí.

Néʼéshjaaʼ éí tʼáá ałtso daʼalghałgo naakai: naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, dloziłgaii da, nahatʼeʼii da) haalzheehgo ndaatʼá; tábąąhgi néʼéshjaaʼ dahólónígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ. Nááná éí chʼosh deildeeł ałdóʼ.

Néʼéshjaaʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí — áadi éí ádaadin. Łaʼ éí tʼóó ashdlaʼdi asdzoh áníłtso, náánáłaʼ éí 30di asdzoh áníłtso.

Néʼéshjaaʼ éí tłʼéeʼgo ndaatʼáa łeh (tʼáá hazhóʼó dlǫ́ʼátah néʼéshjaaʼ — díí éí jį́įgo nihookááʼ haalzheehgo naakai).

Tʼááłáhági átʼéego:Néʼéshjaaʼ
Beeʼaghádaʼdildlaadí

: Azhéí ąąh álʼį́ji biłnaʼanish. Díí beeʼaghádaʼdildlaadgo éí łeetsoh ashtʼéʼdaalyágo bee naʼanish. Taago ałʼąąʼ átʼéego beeʼaghádaʼdildlaad, łaʼ éí X-ray wolyé, naaná łaʼ éí MRI wolyé, áádóó łaʼ éí PET scanner wolyé.

Eʼelyaaígíí:X-Ray Skull.jpg|**Beeʼaghádaʼdildlaad astiin bisiitsʼiin ([[Bilagáana bizaad]]jiʼ éí X-ray wolyé)**
Eʼelyaaígíí:MRI head side.jpg|**Magnetic Resonance Imaging asiitsʼiin beeʼbigáádeildlaad**
Eʼelyaaígíí:PET-image.jpg|**PET, ECAT Exact HR+ PET Scanner beeʼaghádaʼdildlaad.**


Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Tsin yiłkaałii

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah &mdash; ńléidi éí ádaadin. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi éí ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Picidae"* deiłníigo deiyózhí.

Tsin deiłkaałii éí 200go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; łaʼ éí tʼóó 3di asdzoh ádaníłtso, náánáłaʼ éí 60di asdzoh ádaníłtso. Tsin binástáán yiyiʼdi chʼosh dahólónígíí éí deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsin deiłkaałii
Tónteel tsídii

&nbsp; yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Larinae"* deiłníigo deiyózhí; tónteel tsídii éí 50–100 daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́.

Tónteel tsídii éí tsédáaʼgi dóó tábąąhgi dah náʼásoł łeh; áadi éí bitʼoh ádeilééh ałdóʼ. Dííshjį́į́góó éí tsin naaʼeeł bá hazʼánígi dahiná ałdóʼ.

Tónteel tsídii éí bitsʼíís łigai dóó bidaaʼ łitso łeh. Łaʼ éí bitʼaʼ łigai, náánáłaʼ éí bitʼaʼ łibá; 10&ndash;30di asdzoh ádaníłtso, 0.5&ndash;4di dahidídloʼ ádaníłdáás.

Tónteel tsídii éí daʼałghałgo ndaatʼáa łeh: łóóʼ dóó dííłdzid deilghał; chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ. 

* Tónteel tsídiitsoh
Tsídii yáłtiʼí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 372 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Psittaciformes"* deiłníigo deiyózhí. 

Tsídii yádaałtiʼí éí deesdoigi dóó honeezílígi dahólǫ́, áádóó éí tsintahgi dahináa łeh; Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii yádaałtiʼí éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo ndaatʼá &mdash; łaʼ éí tʼóó táaʼdi asdzoh ádaníłtso, náánáłaʼ éí 3di adéesʼeez ádaníłnééz. Bitsʼíís dóó bitʼaʼ éí ałʼąą áátʼeełii: łaʼ éí dadootłʼizh, náánáłaʼ éí łichííʼ dóó łitsogo ndaashchʼąąʼ. Bidaaʼ éí shiyish łeh, áádóó éí yitah hółdzil.

Tsídii yádaałtiʼí éí tsin bineestʼąʼ dóó neeshchʼííʼ dóó dzidzé deildeeł łeh; łaʼ éí atsįʼ dóó dííłdzid deilghał ałdóʼ. Tsídii yádaałtiʼí yázhí éí chʼil bijeeh tʼéiyá deidlą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii yádaałtiʼí
Téél halchíʼí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Turdus migratorius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10&ndash;11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí halchííʼ; bitsiiʼ éí łizhin; bidaaʼ éí łitsxo.

Téél halchíʼí éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nahakʼízii

&nbsp;éí nahachagii dootłʼizhí dayikahjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gryllidae"* deiłníigo dayózhí.

Nahakʼízii éí nahasdzáán bikáaʼgi 900go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́. Deesdoigi dóó honeezílígi ndahakʼizii tʼóó ahayóí. Díí chʼosh bikąʼígíí tʼéiyá ndahakʼiz; baʼáádígíí doo ndahakʼiz da

Nahakʼízii éí dííłdzid dóó chʼil binááʼ deiłchozhgo naakai, áádóó éí 0.6–1.0di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí niteel dóó łizhingo naashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ ałdóʼ); nááná éí nahachagii ndahalingo bijáád nineez. Shį́įgo dóó akʼeedgo biyęęzhii deilchí.

Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi kéédahatʼínígíí éí ndahakʼízii bilį́į́ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
Naakaii náásééł

&nbsp;éí *[[chʼosh bijáád hastání]]jiʼ* atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mantodea"* deiłníigo dayózhí. Naakidi mííl dóó baʼąą naakidi neeznádiingo ałʼąą átʼéego naakaii náásééł dahólǫ́. Deesdoigi dóó honeezílígi dahólǫ́.

#### Ánoolinígíí dóó Chʼiyą́
Naakaii náásééł bitsiiʼ éí tááʼgóó yistłʼah; bijáád hastą́ą́ áko ndi naaldloosh; bigaan nineezgo nteel. Łaʼ éí chʼilgo dadootłʼizh, náánáłaʼ éí daalchííʼ.

Naakaii náásééł éí alghałgo naaghá: naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał. Naakaii náásééł ntsxaaígíí éí tsídii dóó tłʼiish ałdóʼ yilghał. Łahda gah yázhí yilghał.

#### Bízhiʼígíí
Díí chʼosh *"Háádę́ę́ʼ Naakaii náásééł?"* nabízhdíłkidgo Naakaii bichʼįʼjígo náyéés jiní.

Tʼááłáhági átʼéego:Wónikǫsí dóó Naakaii náásééł
Tsídii jáádnézí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phoenicopterus"* deiłníigo deiyózhí.

Tsídii jáádnézí éí tábąąhgi dah náʼásoł. Bikʼos éí nineez dóó bidaaʼ shiyish. Díí tsídii biyáázh éí łigaigo ndaashchʼąąʼ, áko ndi chʼil łichíʼígíí deiyą́ągo biniinaa bitsʼíís dinilchíiʼ łeh. Tsídii jáádnézí éí 2.5&ndash;5di adéesʼeez ádaníłtso.
Tsídiidaatsohí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tábąąh dóó tónteel bibąąhgi dahiná; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pelecanidae"* deiłníigo deiyózhí, áádóó éí tseebíí ałʼąą ádaatʼé.

Tsídiidaatsohí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tsídiidaatsohí dahólónígíí éí daalgai dóó daalbá; 42di asdzoh ádaníłtso, 6 dahidídloʼ ádaníłdáás.

Tsídiidaatsohí éí daʼalghałgo naakai: łóóʼ ayóo deilghał; łahda chʼosh bitsʼaʼígíí dóó chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.
Jáád neishoodí naʼashjéʼii haalzheehígíí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi dį́įʼdi dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pompilidae"* deiłníigo deiyózhí. 
thumb|left|250px
Jáád neishoodí naʼashjéʼii haalzheehígíí éí chʼil bijeeh dóó tádídíín tʼeiyá yildeeł; áádóó éí naʼashjéʼii haalzheehgo naaghá; díí naʼashjéʼii éí biyáázh yichʼįʼ chʼiyáán ádaatʼé.
Jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chilopoda"* deiłníigo deiyózhí; adóó éí 8,000 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px|Jááłánii bizééʼ éélkid
Díí jááłánii éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalzhin dóó dadootłʼizh ałdóʼ); łaʼ éí tʼáá díkwíí *mm* tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí 12di asdzoh ádaníłnééz.

Díí jááłánii éí daʼalghałgo naakai łeh; bizééʼ éí bee ótsagí nahalin, áádóó éí kʼaasdá biyiʼí. Naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh dóó naʼashjéʼii éí haalzheehgo naakai łeh; jááłánii ntsaaígíí éí gah dóó tsídii deilghał ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí
Chʼosh łitsxooí dóó Chʼosh łichííʼí

dóó **Chʼosh łichííʼí** éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Coccinellidae"* deiłníigo deiyózhí, áádóó éí ashdlaʼdi dimííltsoh ałʼąą ádaatʼé (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí 450go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́). **Naadą́ą́ʼ biyaʼ** jiní ałdóʼ.
[thumb|left|250px|Chʼosh łitsxooí [nahachagii biyázhí yiyą́ągo éélkid]]
Díí chʼosh éí 1&ndash;10 *millimeters* ádaníłtso łeh; bitʼaʼ dah dzilzhin (łizhingo daalkizh) dóó bikʼos dah dzílgai łeh (łaʼ éí bikʼos dah dzíltso) Chʼil bikáaʼgi nahachagii biyázhí dóó yaaʼ dahólónígíí deiyą́ą łeh.
Tónteel chʼoshtsoh bíláshgaantsohí

&nbsp;éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Nephropidae"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí łichíʼígíí
thumb|left|250px|Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí dootłʼizhígíí
Díí chʼoshtsoh bíláshgaantsohí éí 10&ndash;24di asdzoh ádaníłnéez; 1.1–9.0 dahidídloʼ ádaníldáas łeh, áádóó éí doo hah táłtłʼááh naagháa da łeh; łahda (bikʼee biyah hodilyéesgo) tsxį́įłgo naadilwoʼ. 

Tónteel chʼoshtsoh bíláshgaantsohí éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadootłʼizh dóó daaltso ałdóʼ; bidił éí dootłʼizh (díí éí bidił yiyiʼ béésh łichíiʼii biniinaa).
Tsinaʼayąʼii

(éí doodaiiʼ éí **Tsinʼahighánii**) éí nahasdzáán bikáaʼgi dį́įʼdi dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Isoptera"* deiłníigo dayózhí.

Azhą́ díí chʼosh wáláchííʼ ndahalin ndi doo wáláchííʼ ádaatʼée da &mdash; chʼoshtsoh dóó naakaii náásééł dah yikahjįʼ atah daasdzoh.

Tsinaʼayąʼii éí łigaii dóó łitsogo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalzhin ałdóʼ); deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí. Tsin, dííłdzid, dóó atʼąąʼ deiłchozhgo naakai; łahda łeezh dóó naaldlooshii bichąąʼ deiyą́ ałdóʼ.

Tsinaʼayąʼii éí wáláchííʼ dóó tsísʼnági átʼéego dabighan ádeilééh; łaʼ éí bighan nihookáaʼgi ádeilééh, náánáłaʼ éí tsinlátahgi dahiná. Tʼáá díkwíidi dimííltsoh tsinaʼayąʼii díí bighanígíí yiyiʼ dahiná.

Tsinaʼayąʼii biyázhí éí bitʼaʼ dahólǫ́, áko éí bighan ániidígóó ndaatʼá. Éí bikʼijįʼ bitʼaʼ ádaa deidiiljooł.

[thumb|left|250px|Tsinaʼayąʼii bighan, [Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éélkid]]
[thumb|center|250px|Tsinaʼayąʼii bitʼaʼ ádaa deidiiljooł (Shádiʼááhjí [Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éélkid)]]
Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 4,500go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; bílaʼashdlaʼii dabikin yiyiʼ chʼoshtsoh dahinánígíí éí tʼóó 30 ałʼąą ádaatʼée ndi. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Blattodea"* deiłníigo dayózhí.

Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hozhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Deesdoigi dóó Honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin éí tłʼéeʼgo ndaaldeeh łeh.

### Ánoolinígíí
Bílaʼashdlaʼii dabikindi chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin dahólónígíí éí dibéłchíʼí dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi chʼoshtsoh dahinánígíí éí daaltso dóó dadootłʼizh ałdóʼ. Chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin bitsʼíís éí 0.5&ndash;1di asdzoh áníłnéez łeh; deesdoigi chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin éí yéigo daantsxaa ndi: Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼoshtsoh łéiʼ éí 3.5di asdzoh áníłtso.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin
Iichʼąhii dinilzhiní

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; nááná éí *[[iichʼąhii]]* dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphingidae"* deiłníigo deiyózhí. Iichʼąhii dinilzhiní éí 1,200 ałʼąą átʼéego dahólǫ́.
[thumb|left|200px|Díí iichʼąhii [dahiitį́hiigi átʼéego naatʼá]]
Iichʼąhii dinilzhiní éí 2&ndash;4di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigi ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí bitʼaʼ daalkizh.

Díí iichʼąhii éí tsxį́įłgo (50 kmh/30 mph) ndaatʼá. Łaʼ éí dahiitį́hiigi átʼéego ndaatʼá.
Wóósitsʼílí

&nbsp;éí akwíí shį́į́ ałʼąą átʼé; díí chʼosh éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Cimicidae"* dawolyé áádóó éí bijáád hastą́ą́. Nááná éí tłʼéeʼgo naaldlooshii dóó bílaʼashdlaʼii bidił deidlą́ągo naakai łeh.

Wóósitsʼílí éí łichíiʼgo naashchʼąą́ dóó ditʼą́; bitʼaʼ ádin. Nááná éí noodǫ́ǫ́z nahalin. Biyáázh éí yigháhootʼį́į łeh.
Chąąneiłmaasii

(**chąąʼ deiyání** ałdóʼ jiní) éí chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Scarabaeinae"* deiłníigo deiyózhí.

Chąąndeiłmaasii nahasdzáán bikáaʼgo ashdlaʼdi dimííl ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Chąąndeiłmaasii éí daʼałchozhígíí dóó daʼalghałígíí bichąąʼ deiyą́; łahda ábishjaaʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh ałdóʼ. Chąąndeiłmaasii doo tó deidlą́ą da; chąąʼ biyiʼ tó hólónígíí éí bił náhwiih.

* scarabnet.org — Chąąneiłmaasii ndeiłkááhígíí biníłchʼi naaltsoos
Tséyooʼáałii

&nbsp;éí chéłchaaʼ dah yikahjiʼ atah daasdzoh, áádóó nahasdzáán bikáaʼgo 40,000 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé. Tséyooʼáałii éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Curculionidae"* deiłníigo deiyózhí. 

Tséyooʼáałii éí bíchį́į́h nineez; łizhin dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí dadisxǫs ałdóʼ.
Łóóʼ bigaan neeznání

&nbsp;éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahiná; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Decapodiformes"* deiłníigo deiyózhí. Łóóʼ bigaan neeznání éí 450 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Łóóʼ bigaan neeznání éí bitsʼíís yilzhólí; łaʼ éí bitsʼíístsʼin dahólǫ́. Bidaaʼ éí tsídii bidaaʼ nahalin. Łóóʼ bigaan neeznání éí daʼalghałgo ndaʼałkǫ́ǫʼ łeh; łóóʼ dóó táyiʼ naaztʼiʼígíí deilghał
Sǫʼ łóóʼ

&nbsp;éí Bikágí Daʼawoshígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asteroidea"* deiłníigo deiyózhí. Sǫʼ łóóʼ éi 1,500 ałʼąą ádaatʼé. Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi sǫʼ łóóʼ tʼóó ahayóí.
thumbnail|left|300px|Sǫʼ łóóʼ bikeeʼ ádaałtsʼíísí
Sǫʼ łóóʼ éí bigaan ashdlaʼ łeh (łaʼ éí bigaan hastą́ą́). Sǫʼ łóóʼ éí bikeeʼ ádaałtsʼíísí dahólǫ́; áádóó éí táłtłʼáahdi naakai.

Sǫʼ łóóʼ éí daʼalghałgo naakai: chʼoshłóóʼ dóó chʼosh bitsʼaʼígíí deilghał łeh; łahda dííłdzid dóó táłtłʼááh yilcháazhii deiyą́ ałdóʼ.
Chʼééh digháhiitsoh

&nbsp;éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí bikáaʼgi teʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chelonoidis nigra (complex)"* deiłníigo dayózhí. Chʼééh digháhiitsoh éí 12 ałʼąą ádaatʼé.

Chʼééh digháhiitsoh éí 25&ndash;60di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh deiłchozh.
Naʼashǫ́ʼiitsoh

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Iguana"* deiłníigo deiyózhí. Naʼashǫ́ʼiitsoh éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 25&ndash;40di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí tsin bineestʼąʼ dóó hosh bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh; łahda chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chamaeleonidae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí naʼashǫ́ʼii éí tʼáá ałtso bitsooʼ nineez dóó binááʼ ntsxaa, áádóó éí chʼosh yázhí dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh.

Naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii éí 202 ałʼąą ádaatʼé.

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii
Dééłgai

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi tsostsʼid ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cygnus"* deiłníigo deiyózhí.

Dééłgai éí tábąąhgi dahiná; nihookááʼ naakai dóó táłkáaʼgi ndaalʼeeł. Haigo éí honeezílígóó ałnáádaatʼaah łeh. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dééłgai doo dahólǫ́ǫ da.
[thumb|left|250px|Shádiʼááhjí [kéyah dah siʼánígíí bikááʼgoʼoʼ deełgai dahólónígíí éí bikʼos dóó bitsiiʼ łizhin]]
### Ánoolinígíí
Dééłgai éí Táłkáaʼgi Tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí naalʼeełí tʼáá ałtso yilááh ádaníłtso. Bitsʼíís éí 60di asdzoh áníłtso łeh, 33 dahidídloʼ áníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh; bijáád éí łizhin dóó bidaaʼ łizhin dóó łitso. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí daalzhin (> *"[[Dééshzhiin]]"* baa yídíiłtah); Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó deełgai dahólónígíí éí bikʼos dóó bitsiiʼ łizhin dóó bíchį́į́h dah łichííʼ.
### Chʼiyą́
Dééłgai éí daʼałchozhgo naakai: táłtłʼááh chʼil dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh łeh (łahda chʼał yázhí deilghał ałdóʼ).
Chʼosh chʼééh digháhii dóó Chʼoshłóóʼ

**Chʼosh chʼééh digháhii** dóó **chʼoshłóóʼ** éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 60,000&ndash;80,000 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gastropoda"* deiłníigo deiyózhí. Chʼosh chʼééh digháhii éí **tąądee naagháhii** daolyé ałdóʼ; łaʼ Diné éí díí chʼosh **néʼéshjaaʼ binéʼéshtił** deiłníigo deiyózhí.

Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí; ńléidi éí ádaadin).

### Ánoolinígíí
Chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼoshłóóʼ éí ałʼąą ádaníłtsogo dahólǫ́; chʼosh chʼééh digháhii éí nihookááʼ naakai łeh, chʼoshłóóʼ éí táłtłʼáahdi dóó táyiʼjiʼ naaldeeh; niʼgóó ndaakaiígíí éí 0.5&ndash;2di asdzoh ádaníłnéez łeh. Táyiʼjįʼ chʼoshłóóʼ łaʼ éí yéigo daantsxaa, náánáłaʼ éí chʼosh doo yitʼíinii atah dahólǫ́, áko éí tʼáá díkwíí *millimeters* tʼéiyá ádaníłtso.

Chʼosh chʼééh digháhii łaʼ éí bitsʼaʼ dahólǫ́; díí éí Káálsiiyin bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ályaa, áádóó éí yisdiz łeh.

Niʼgóó chʼosh chʼééh diikáhii éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh; chʼoshłóóʼ éí ałʼąą áádaateełii; łaʼ éí daalkizh dóó dinéesdǫ́ǫ́z ałdóʼ.

### Chʼiyą́
Chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼoshłóóʼ éí tʼáá ałtso daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai. Chʼoshłóóʼ éí tsé yikáaʼgi chʼil naazkaadígíí deiłchozh łeh; niʼgóó chʼosh chʼééh digháhii éí tsin bitáshtʼóózh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh ałdóʼ. Łahda éí dííłdzid deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼosh chʼééh digháhii dóó Chʼoshłóóʼ
Łeeyiʼ chʼosh

&nbsp;éí chʼosh naatsʼǫǫdí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lumbricina"* deiłníigo deiyózhí; áádóó éí 7,000 ałʼąą ádaatʼé. Łeeyiʼ chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. **Niʼbichʼosh** dóó **niʼ hachʼosh** daolyé ałdóʼ.
thumb|left|250px
Łeeyiʼ chʼosh bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; 2&ndash;10di asdzoh&nbsp;éí ádaníłnéez łeh; bijáád ádin, binááʼ ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Łeezh dóó łeyiʼdi dííłdzid éí deiłchozh. Tłʼéeʼgo łeyiʼdi naaldeeh łeh.

Łeyiʼ chʼosh éí łeezh yá yáʼádaatʼééh — łeyiʼdi chʼosh doo yitʼínii dahólónígíí deiłchozh, dóó tsé yázhí ńdeikʼááh.
Ásáí Bizaad

[thumbnail|"al-ʿarabiiyah" - Ásáí [saad bee álʼíní bikʼehgo bikʼeʼelchį́]]
frameless|right|upright=1.5

&nbsp;éí *Semitic*jiʼ atah yisdzoh, áádóó nahasdzáán bikáaʼgi naakidi neeznádiin dóó baʼąą tsebíídiin dimííltsoh diné díí saad yee yádaałtiʼ; nááná naakidi neeznádiin dóó baʼąą ashdlaʼdiin dimíiltsoh diné Ásáí Bizaad yídahoołʼą́ą́. Nááná naaltsoos *Kʼowʼan* wolyéhígíí (Mohamed bikʼehgo Diyin God binaaltsoos) éí Ásáí bizaadjí bikʼeʼeshchí, áádóó Ásáí Bizaad éí Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí biWááshindoon bizaad átʼé ałdóʼ.

## Ásáí bizaad - Diné bizaad

Kwiiyahdi saad łaʼ Ásáíkʼehjígo dóó Dinékʼehjií ałkééʼ daasdzoh:

* **أبيض** (’abyaD) łigaii
* **إثنان** (’ithnaan) naaki
* **أحمر** (’aHmar) łichííʼ
* **أخضر** (’akhDar) dinootłʼizh
* **أربعة** (’arba`a) dįįʼ
* **أزرق** (’azraq) dootłʼizh
* **أسود** (’aswad) łizhin
* **الأب** (al-’ab) azhéʼé
* **الأذن** (al-’udhun) ajaaʼ
* **الأسبانية** (al-’asbaniyya) Naakaii bizaad
* **الإنجليزية** (al-’ingiliziyya) Bilagáana bizaad
* **البطاطس** (al-baTaaTis) nímasii
* **الذهب** (adh-dhahab) óola
* **المال** (al-maal) béeso
* **بطيخ** (biTTiikh) chʼééhjiyáán
* **بيض** (beyD) ayęęzhii
* **تفاحة** (tuffaaHa) bilasáana
* **ثعبان** (thu`baan) tłʼiish
* **ثلاثة** (thalaatha) tááʼ
* **ثلج** (thalj) yas
* **حصان** (HiSaan) łįįʼ
* **حليب** (Haliib) abeʼ
* **حمار** (Himaar) dzaanééz
* **خبز** (khubz) bááh
* **خمسة** (khamsa) ashdlaʼ
* **دم** (dam) dił
* **ذرة** (dhora) naadą́ą́ʼ
* **سلحفاة** (sulaHfaah) chʼééh digháhii
* **سماء** (samaa’) yáh
* **سمك** (samak) łóóʼ
* **شاي** (shaay) chʼil ahwééh
* **شمام** (shammaam) taʼneeskʼání
* **شمس** (shams) shá
* **طائر** (Taa’ir) tsídii
* **طحين** (TaHiin) akʼáán
* **طفل** (Tifl) awééʼ
* **عسل** (`asal) tsísʼná bitłʼizh
* **فاصوليا** (faSuuliya) naaʼołí
* **فحم** (faHm) łeejin
* **قط** (qiTT) mósí
* **قهوة** (qahwa) ahwééh
* **لغة** (lugha) bizaad
* **لغة نافاهو** (lughatᵘ naafaahu) Diné bizaad 
* **ماء** (maa’) tó
* **ملح** (malH) áshįįh
* **موز** (muuz) hashkʼaan
* **نعم** (na`am) aooʼ
* **و** (wa) áádóó
* **واحد** (waaHid) łáaʼii

Tʼááłáhági átʼéego:Saad
Táłtłʼááh naʼashjéʼii

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Argyroneta aquatica"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tʼáá díí tʼéiyá naʼashjéʼii táłtłʼáahdi hiná dóó shiidą́ą́dą́ąʼ da doo nihookááʼ naagháa da. Chin ádingi tʼéiyá hólǫ́, beʼekʼid biyiʼdi dóó tó nílį́į́h hiná. Naʼashjéʼii bitłʼóól yee jooł/azis atłʼo, áádóó díí jooł góneʼ sidáa łeh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Táłtłʼááh naʼashjéʼii tsʼǫʼasánii dóó chʼosh dóó táłtłʼááh wónitłʼizí haalzheeh; bitsʼíís éí 0.3&ndash;0.6di asdzoh áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Diłhiłgo dóó dibéłchíʼíigo éí naashchʼąąʼ łeh.
Jélii łóóʼ

&nbsp;éí Táłtłʼááh Dahoołchʼíhí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Medusozoa"* deiłníigo deiyózhí. Jélii łóóʼ éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 3,200 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Jélii łóóʼ éí 1&ndash;16di asdzoh ádaniłtso łeh; łaʼ éí hastą́ą́ adéesʼeez ádaniłtso. Jélii łóóʼ bitsʼíís éí bigháhootʼį́ dóó yilzhólíi łeh, áádóó éí bee chahaʼohí nahalin łeh. Łaʼ éí bitsʼíís tʼóó bíyó dadikʼą́, náánáłaʼ éí tʼóó bíyó danteel. Bideeʼ éí ádaałtsʼóózí; díí éí 1&ndash;100 adéesʼeez ádaníłnééz. Jélii łóóʼ łaʼ éí binááʼ ádaałtsʼíísí dahólǫ́.

Łóóʼ yázhí dóó táłtłʼááh chʼoshchilí éí bichʼiyąʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó  dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panthera pardus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí náshdóítsoh éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi naaghá, áádóó éí tábąąhgi hináa łeh; nááná éí tłʼéeʼgo tʼáá sahdii naagháa łeh. Díí naaldlooshii éí tsxį́įłgo náádílwoʼ (łahda 36go da *mph* náádílwoʼ), áádóó éí tsinlátahgi naaghá ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náshdóítsoh łikizhígíí éí yishtłʼizh dóó łitsxogo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai; nááná éí bijáád nineez dóó bijaaʼ áłtsíísí. Bitsʼíís éí 3&ndash;6.25di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 2&ndash;4di adéesʼeez áníłnééz; 82&ndash;200 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí náshdóítsoh éí tééh łį́į́ʼ dóó jádítsoh dóó magí haalzheehgo naaghá; łahda hazéí dóó naʼashǫ́ʼii yilghał ałdóʼ.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bitaʼgi dah ndaaʼeeł; Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah Náhookǫsjigo éí bił hazʼą́.

Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání éí 735,358 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 237,420,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Naatʼáanii Nééz

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Tooh** ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Naatʼáanii Nééz éí 16.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,156 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naatʼáanii Nééz éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naatʼáanii Nééz éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,892 adéesʼeez.

* Naatʼáanii Néezdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tótaʼ

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá. Tótaʼ éí kin dah shijaaʼígíí atisgo áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.

Tótaʼ éí 27.0 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 45,877 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tótaʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tótaʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,395 adéesʼeez.

[thumb|left|300px|Tótaʼdi [naaltsoos bá hooghan sinilígíí éélkid]]

* Tótaʼ hoolyéedi kin biníłchʼi naaltsoos
Tó Niłtsʼílí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Chʼóshgai bitłʼáahdi éí siʼą́.

Tó Niłtsʼílí éí 4.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 311 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Niłtsʼílí éí ﻿﻿-gi bił hazʼą́. Tó Niłtsʼílí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,523 adéesʼeez.

Tó Niłtsʼílígi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí Chee Dodge Pre-School dóó Crystal Boarding School wolyé.

* Tó Niłtsʼílíidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tséłgaii Deezʼáhí (kintah)

&nbsp;éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Dził Ditłʼooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tséłgaii Deezʼáhí éí 22.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 320 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséłgaii Deezʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Tséłgaii Deezʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,324 adéesʼeez.

thumb|right|250px|Tséłgaii Deezʼáhí

*Tséłgaii Deezʼáhí biníłchʼi naaltsoos
Naashtʼézhí (Yootó Hahoodzo)

&nbsp;éí Naashtʼézhí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo.

Naashtʼézhí éí 8.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 6,302 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naashtʼézhí éí -gi bił hazʼą́. Naashtʼézhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,293 adéesʼeez.

Naashtʼézhíigi éí óltaʼ ashdlaʼgo naaznil; díí éí Zuni High School dóó Twin Buttes High School dóó Zuni Middle School dóó A:shiwi Elementary School dóó Dowa Yalanne Elementary School daolyé.

* Naashtʼézhí
Yaʼniilzhiin

/**Naʼneelzhiin** éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Yaʼniilzhiindi 297 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Yaʼniilzhiin éí -gi bił hazʼą́. Yaʼniilzhiin éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,466 adéesʼeez.

Yaʼniilzhiingi éí óltaʼ sinil; díí éí Naʼneelzhiin Jį́ Óltaʼ Day School wolyé.

* Yaʼniilzhiindi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tó Náálíní

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łitsooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Náálínídi 400 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tó Náálíní éí -gi bił hazʼą́. Tó Náálíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,264 adéesʼeez.
Naabiʼání

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Ahihodiiteel** ałdóʼ bee wójí.

Naabiʼání éí 5.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,112 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naabiʼání éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naabiʼání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,456 adéesʼeez.

[thumb|right|300px|Naabiʼáníidi [naaltsoos bá hooghan siʼánígíí éélkid.]]

*Naabiʼání biníłchʼi naaltsoos
Naʼníʼá Hótsaa

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Dáʼdeestłʼin Hótsaa** ałdóʼ bee wójí. Tólą́ Dah Siyíní bibąąhgi éí sinil.

Naʼníʼá Hótsaa éí 16.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 7,247 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naʼníʼá Hótsaa éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naʼníʼá Hótsaa éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,101 adéesʼeez.

Naʼníʼá Hótsaagi éí óltaʼ dį́įʼgo naaznil.

[thumb|left|300px|Naʼníʼá Hótsaa, [chidí naatʼaʼídę́ę́ʼ éélkid.]]

* Naʼníʼá Hótsaa biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼníʼá Hótsaa
Tó Hahadleeh

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Halchíítahgi éí siʼą́.

Tó Hahadleehdi 2,445 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Hahadleeh éí ﻿-gi bił hazʼą́.

Tó Hahadleehgi éí óltaʼ sinil; díí éí Indian Wells Elementary wolyé.

thumb|right|300px

* Tó Hahadleehdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tsé Łichííʼ Dah Azkání (Tó Ádin Dah Azką́/Dibááʼ Dáʼákʼeh)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tsé Łichííʼ Dah Azkání éí 12.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 480 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsé Łichííʼ Dah Azkání éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsé Łichííʼ Dah Azkání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,364 adéesʼeez.

Tsé Łichííʼ Dah Azkáníigi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí Red Mesa K-8 School dóó Red Mesa High School wolyé.

thumb|right|300px|Tsé Łichííʼ Dahazkání éélkid

* Tsé Łichííʼ Dah Azkánídi tááʼ naaznilí biníłchʼi maaltsoos
Ooljééʼ Tó dóó Tsé Deelghasii

&nbsp;dóó **Tsé Deelghasii** éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Tsé Biiʼ Ndzisgaiidi éí siʼą́.

Ooljééʼ Tó éí 41.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,019 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Ooljééʼ Tó éí ﻿-gi bił hazʼą́. Ooljééʼ Tó éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,838 adéesʼeez.

* Ooljééʼ Tóodi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Kʼiiłtsoiitah

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Kʼiiłtsoiitahdi 825 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kʼiiłtsoiitah éí -gi bił hazʼą́. Kʼiiłtsoiitah éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,135 adéesʼeez.

Kʼiiłtsoiitahgi éí óltaʼ naakigo sinil.

thumb|right|300px

* Kʼiiłtsoiitah tááʼ naaznilí biniłchʼi naaltsoos
Béésh Haagééd (tááʼ naaznilí)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Béésh Haagééd éí -gi bił hazʼą́. Béésh Haagééd éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,001 adéesʼeez.

Béésh Haagéeddi 658 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Béésh Haagéedgi éí óltaʼ sinil; díí éí Coppermine Pre-School wolyé.

* Béésh Haagéedi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tségiizh

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tségiizh éí -gi bił hazʼą́.

[thumb|left|250px|[Tsáskʼeh bá hooghan *"Goulding's Lodge"* wolyéhígíí éélkid.]]

*Tségiizh (Naalyéhé bá Hooghan) biníłchʼi naaltsoos
Naakaii Tó

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Łééchʼąąʼí Chʼíníʼélí** ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Naakaii Tóodi 808 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naakaii Tó éí -gi bił hazʼą́. Naakaii Tó éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,842 adéesʼeez.

* Naakaii Tóodi tááʼ naaznilí biniłchʼi naaltsoos
Naatooh Sikʼaiʼí

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Béésh Dáádílkał** hoolyéé ńtʼę́ę́ʼ.

Naatooh Sikʼaiʼí éí 13.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 9,182 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naatooh Sikʼaiʼí éí -gi bił hazʼą́. Naatooh Sikʼaiʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,460 adéesʼeez.

[thumb|right|300px|Naatooh Sikʼaiʼí hoolyéedi haagééd biniiyé [tʼáadoo leʼé danílʼį́ bił hazʼą́.]]

*Naatooh Sikʼaiʼí biníłchʼi naaltsoos
Tó Sido (Tsoodził)

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Sido éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Sido éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,470 adéesʼeez.

Tó Sidogi éí óltaʼ sinil; díí éí San Rafael Elementary School wolyé.
Ayání Bitoʼ

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Tłʼízí Łigai** wolyéé ńtʼę́ę́ʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Ayání Bitoʼdi 1,029 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Ayání Bitoʼ éí -gi bił hazʼą́. Ayání Bitoʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,968 adéesʼeez.

* Ayání Bitoʼdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tókʼi Hazbįʼí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.

Tókʼi Hazbįʼí éí -gi bił hazʼą́. Tókʼi Hazbįʼí Tó éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,325 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́.
Shash Bitooʼ

&nbsp;éí -gi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Kin Dah Łichííʼ

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Kin Dah Łichíiʼdi 1,382 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kin Dah Łichííʼ éí -gi bił hazʼą́. Kin Dah Łichííʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,660 adéesʼeez.

Kin Dah Łichííʼgi éí óltaʼ sinil; díí éí *Kin Dah Łichíʼí Óltaʼ* wolyé.

* Kin Dah Łichíiʼdi tááʼ naaznilí biweb site
Lókʼaaʼdeeshjin

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo.

Lókʼaaʼdeeshjin éí 9.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 260 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Lókʼaaʼdeeshjin éí -gi bił hazʼą́. Lókʼaaʼdeeshjin éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,185 adéesʼeez.
Oozéí Hasáanii

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Oozéí Hasáanii éí -gi bił hazʼą́. Oozéí Hasáanii éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,056 adéesʼeez.
Łichííʼ Deezʼáhí

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Łichííʼ Deezʼáhíidi 630 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Łichííʼ Deezʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Łichííʼ Deezʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,865 adéesʼeez.

thumb|right|300px
Chʼilzhóóʼ (Hoozdo Hahoodzo)

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Chʼilzhóoʼdi 1,573 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Chʼilzhóóʼ éí -gi bił hazʼą́. Chʼilzhóóʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,755 adéesʼeez.

Naalyéhé bá hooghan Chʼilzhóoʼdi siʼánígíí éí 1870 yę́ędą́ą́ʼ ályaa. 1940s biyihah yę́ędą́ą́ʼ dleesh łigaii haagééd Chʼilzhóóʼ Náhookǫsjígo siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Tó Haachʼiʼ

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Chʼóshgai bitłʼáahdi éí siʼą́.

Tó Haachʼiʼ éí 6.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 714 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tó Haachʼiʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tó Haachʼiʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,447 adéesʼeez.

Tó Haachʼiʼgi éí óltaʼ sinil; díí éí Tohatchi High School wolyé.

thumb|right|300px

* Tó Haachʼiʼdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos 
* Óltaʼ Tohatchi High School wolyéhígíí biníłchʼi naaltsoos
Diyóósh (íiyisígíí)

&nbsp;éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pituophis catenifer (sayi)"* deiłníigo dayózhí.
250px|thumb|left
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Diyóózh éí hastą́ągo da adéesʼeez áníłnéez łeh. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso dóó dibéłchíʼíigo yistłʼin łeh. 

Diyóózh éí naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼazísí da) yilghał.
Tłʼiish áníní íiyisígíí

&nbsp;éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Crotalus"* deiłníigo deiyózhí. Tłʼiish áníní íiyisígíí éí 45 ałʼąą ádaatʼe.

Tłʼiish áníní íiyisígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó gah yázhí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał deilghał łeh.

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼiish áníní íiyisígíí
Tłʼiish kʼaaʼ

&nbsp;akwii shį́į́h ałʼááh átʼé.

200px|thumb|center|Tłʼiish kʼaaʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Nihookááʼ tłʼiish dóó bikʼéí
Tó tłʼiish (Ałtsʼáʼáztiin)

***[[Tó tłʼiish íiyisígíí]]**
*Tó tłʼiish bikágíneeskʼání
*Tó tłʼiish daantsaaígíí

*Shádiʼááhdę́ę́ʼ tó tłʼiish bikʼos nteelígíí

|}
*
Tiníléí (íiyisígíí)

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heloderma suspectum"* deiłníigo dayózhí.
250px|thumb|left|Tiníléí
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tiníléí éí naʼashǫ́ʼii nahalin, áádóó éí 1&ndash;2di adéesʼeez áníłnééz; bitsʼíís dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí dóó łigaigo yistłʼin. Ndilnaʼgo naagháa łeh. Nááná éí kʼaasdá bee hólǫ́ (tłʼiish nahalingo); tʼáá díí tʼéiyá naʼashǫ́ʼii W.B.A.di hólónígíí kʼaasdá bee hólǫ́ (bílaʼashdlaʼii doo bá báhádzid da ndi).

Tiníléí éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó tsintahgi hólǫ́; tséyaa dóó nahoditsʼǫʼ biyiʼ sedáa łeh.

Tiníléí éí tsídii dóó naʼashǫ́ʼii biyęęzhii yiyą́a łeh; łahda chʼał yázhí yilghał dóó chʼosh yildeeł.
Tiníléítsoh (íiyisígíí)

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjiʼ atah yisdzoh, áádóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Áadi éí kéyah tó binahaazyínígíí dóó *"Flores"* hoolyéedi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Varanus komodoensis"* deiłníigo dayózhí.
[200px|thumb|left|Tiníléítsoh, [Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́.]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiiʼ éí 6.6–9.8di adéesʼeez áníłnééz; 150 dahidídloʼ áníłdáás. Ndaʼałkaahí adaníigo éí *"Flores"* hoolyéedi tiníléítsoh tʼéiyá alghałgo naakai, éí biniinaa díí naʼashǫ́ʼiiʼ ntsxaa daaníigo ndéíłkááh.

Tiníléítsoh éí dííłdzid alghałgo naakai łeh; łahda tsídii dóó naaldlooshii yázhí haalzheeh ałdóʼ.
Łéʼétsoh

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rattus"* deiłníigo deiyózhí. Łéʼétsoh éí 66 ałʼąą ádaatʼé.

Łéʼétsoh éí Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah &mdash; ńléidi éí ádaadin.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łéʼétsoh éí naʼastsʼǫǫsí ndahalin, ákó ndi éí naʼastsʼǫǫsí yilááh ádaníłtso; bitsʼíís éí 8–11di asdzoh áníłnéez łeh. Bitseeʼ dóó bijáád éí doo daditłʼo da łeh.

Łéʼétsoh éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼil binááʼ dóó bikétłʼóól deiłchozh; chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł. Łahda tsídii yázhí dóó tsídii biyęęzhii deilghał; tábąąhgi léʼétsoh dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ.

### Łéʼétsoh dóó bílaʼashdlaʼii
Binááʼádaałtsʼózí bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí łéʼétsoh bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh. Nááná  łaʼ bílaʼashdlaʼii éí łéʼétsoh bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah Shádiʼááhjígo bił hazʼą́.

Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah éí 353,841 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 31,028,337 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah dah siʼánígíí
Chį́į́h Ntłʼizii

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Chį́į́h Ntłʼizii éí -gi bił hazʼą́. Chį́į́h Ntłʼizii éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,306 adéesʼeez.
Tsé Dildǫ́ʼí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tsé Dildǫ́ʼí éí -gi bił hazʼą́.

Tsé Dildǫ́ʼí éí 5.92 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 94 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsé Dildǫ́ʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,020 adéesʼeez.

* Tsé Dildǫ́ʼíidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Dziłíjiin

&nbsp;éí Diné Bikéyah beʼałníiʼgi siʼą́, áádóó Diné Dziłíjiinjíʼ dabighanígíí éí Dziłíjinii Dineʼé daalyé. Naakai bizaadjí *"Mesa de las Vacas"* wolyé (Béégashii dah azką́ni / "table of the cows" bilagáana bizaadjí). Dziłíjiin éí -gi siʼą́. Łahgo dził 8,168 adeisʼeez (2,489.606 m) anzaadgo dził daʼdéízʼaah.

#### [[Tsékǫʼ]] hagédiʼ
thumb|left|200px
Dziłíjiin bikáaʼdi tsékǫʼ hagédiʼígíí éí Peabody Western Coal Company hadaʼagédigo biniʼdanish. 1960’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ tsékǫʼ hagédiʼgo bidaʼdeizhnish áádóó éí 8 míiltsoh tons aneelʼą́ą́hgo tsékǫʼ hadeigédigo ninahah (Tsékǫ low-sulfur thermal coal wolyéígíí hagédi). Naaki ałą́ą́h átʼéego tsékǫʼ ahiigééh; Łaʼ éí Kǫʼ naʼałbąąsii bee ahiigééh, díí éí Dziłíjiin doo Naʼníʼá Hótsaadi atsiniltłʼish bá hooghanjiʼ naʼhagééh (*Navajo Generating Station*). Áádóó łaʼ éí *slurry pipeline* wolyéego bee ʼahiilʼééł, díí éí tó dóó tsékǫʼ ałtáʼgo *Mohave Generating Station*go iilį́į́h nitʼę́ę́h. Mohave Generating Station éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi siʼąh, aadi kin daʼshijááʼígíí "Laughlin" bigáádiʼ oolyé. 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí *Mohave Generating Station* daʼdéélkáál, díí éí łeeyiʼdi tóhígíí (Navajo Aquifer (N-aquifer)) yaaʼadi néésʼą́ą́hdiʼ anį́į́hgo naaltsoos beeʼniiltsooz.

## [[Oozéí / Ayahkinii]]
Dziłíjiin yaʼniʼáahgiʼ éí Oozéí kéídaʼhatʼį́ʼ. Áádóó tʼáá akwééʼiʼ tsé daʼgiʼ dabighan.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Łeejin Haagééd

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Łeejin Haagéeddi 365 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Łeejin Haagééd éí -gi bił hazʼą́. Łeejin Haagééd éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,145 adéesʼeez.

* Łeejin Haagéedi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tsétsohkʼid

&nbsp;éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo.

Tsétsohkʼi éí 26.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 814 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsétsohkʼid éí -gi bił hazʼą́. Tsétsohkʼid éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,700 adéesʼeez.

thumb|left|350px
Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah Náhookǫsjígo bił hazʼą́.

Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah éí 836,330 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 56,370 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah dah siʼánígíí
Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bitaʼdi siʼą́.

Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyah éí 636,372 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 82,800,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyah biwááshindoon éí Dziłtsį́į́kʼeh hoolyéedi kin bił hazʼą́.
Béésh ászólí

right|250px
thumb|right|200px|Béésh ászólí
&nbsp;éí béésh átʼé áádóó chemical element éí **(Al)**; łibáago naashchʼą́ą́ dóó disxǫs. Naaná periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, béésh ászólí éí námboo 13 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Tʼiis Ííʼáhí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tʼiis Ííʼáhí éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tʼiis Ííʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,968 adéesʼeez.
Béésh łigaii

right|250px
thumb|right|200px|Béésh łigaii
&nbsp;éí béésh átʼé áádóó chemical element éí **(Ag)**; łigaigo naashchʼą́ą́ dóó disxǫs. Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, béésh łigaii éí námboo 47 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Tłʼiish bikʼos nteelígíí

&nbsp;éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyah dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Naja"* deiłníigo deiyózhí. Tłʼiish bikʼos nteelígíí éí naadiin ałʼąą ádaatʼé.

Tłʼiish bikʼos nteelígíí éí hastą́ągo da adéesʼeez ádaníłnéez łeh; biwooʼ yiyiʼ kʼasdáá hólǫ́. Daʼalghałgo éí naakai.

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼiish bikʼos nteelígíí
Dilní bee Nidaʼanéhígíí

300px|thumb|right|Dilní yee nidaanénígíí nidaʼdiiné

* Akwiish ałʼááh átʼé dilní.

Bílaʼashdlaʼí éí dilní yéénidaʼnéʼ, łaʼ éí *tłʼóół daaltązhígíí* yééhnidaʼné, naaná łaʼ éí *tsʼisǫ́ǫ́s daníyizígíí* yééhnidaʼné, naaná łaʼ éí *dilní daalghááłígíí* yééhnidaʼné, áádóó łaʼ éí *dilní daabééshígíí* yééhnidaʼné. Tʼáá átʼé ałhihiinilgoʼ nizhónígo ditsʼáʼgoʼ yéénidaʼné.


Guitar 1.jpg|Agaanstsiin(Tłʼóół daaltązhígíí)
Violin VL100.jpg|Agaanstsiin bikʼi naʼatinígíí(Tłʼóół daaltązhígíí)
Shinobue and other flutes.jpg|Tsʼisǫ́ǫ́s tsinígíí(Tsʼisǫ́ǫ́s Daniyizígíí)
Native American Flute by Chief Arthur Two Crows.jpg|Tsʼisǫ́ǫ́s(Bitsį́ʼ yishtłizhii adeiłínígíí)(Tsʼisǫ́ǫ́s Daniyizígíí)
Hi-hats.jpg|Dilní łeetsʼaaʼ ałhídiʼniłígíí(Dilní daalghaałígíí)
Posaune.jpg|Dilní biiʼ náʼálzołí(Dilní daabééshígíí)
Yamaha YAS-25 20040517.jpg|Dilní biiʼ anídaʼdichiʼígíí(Dilní daabééshígíí)
A convertor free-bass piano-accordion and a Russian bayan.jpg|Dilní ałhiih bínágiłígíí(Łaʼ náádadilnígíí)
OrgueSaintThomasStrasbourg.jpg|Dilní yiltązhígíí(Łaʼ náádadilnígíí)


Tʼááłáhági átʼéego:Dilní bee Nidaʼanéhígíí
Kǫʼ naʼałbąąsii diné bee nágéhé

200px|thumb|left|Kǫʼ naʼałbąąsii diné bee nágéhé
[200px|thumb|left|Kǫʼ naʼałbąąsii diné bee nágéhé, [Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi éélkid. Kǫʼ naʼałbąąsii tsxį́įłgo nidaʼjééhígíí.]]

* Kǫʼ naʼałbąąsii

Tʼááłáhági átʼéego:Kǫʼ naʼałbąąsii
Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah naʼhósʼaʼdi siʼą́. Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bináhaazyį́.

Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí éí 25,330 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 20,277,597 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2012góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Magí bíchį́į́htsohígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó  dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Papio"* deiłníigo deiyózhí. Magí bíchį́į́htsohígíí éí hastą́ą́ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 20&ndash;45di asdzoh ádaníłnééz; bitseeʼ éí 15&ndash;35di asdzoh áníłnééz.

Magí bíchį́į́htsohígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí bíchį́į́h dootłʼizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mandrillus sphinx"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 22&ndash;37di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 2&ndash;4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łitsxo; bíchį́į́h éí dootłʼizh.

Magí bíchį́į́h dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh łeh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí diʼilí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pongo"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 3&ndash;4di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó diʼil; biniiʼ éí halbá; bigaan éí nineez.

Magí diʼilí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh łeh.