open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yootó Hahoodzo

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Yootó Hahoodzo éí 121,589 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 2,059,179 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Yootó Hahoodzo biwááshindoon éí Yootó hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Beeʼeldííl Dahsinil hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.

Tʼááłáhági átʼéego:Yootó Hahoodzo
Yootó

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá. Yootó Hahoodzo dóó Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Dį́į́ʼ góneʼ atah yisdzoh, kin nitsaago áníłtsohígíí: Yootó éí 37.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 67,947 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Yootó éí -gi bił hazʼą́. Yootó éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,199 adéesʼeez.

thumb|left|300px
Dinétah

200px|thumb|left|Tsé bikʼiʼ naashchʼąąʼ Dinétahdi.

300 nááhaiídą́ą́ʼ Naabeehó Yootó dóó Kinteel bitaʼ &nbsp;hoolyéegi kéédahatʼį́į́ ńtʼééʼ, dóó índa shádiʼááh dóó eʼeʼaahjigo dadeezná jiní. Łaʼ tʼéiyá Tséyiʼjigo adahaazná jiní; náánáłaʼ tʼéiyá Mąʼii Deeshgiizh dóó Tsoodził bineʼjįʼ adahaazná jiní, dóó náánáłaʼ éí Tónitsaajįʼ adahaazná jiní. Dinétah éí ﻿-di siʼą́.

[thumb|center|300px|[Dinétah hoolyéhígíí dį́įʼgo dził siniilígíí (Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, dóó Dibé Ntsaa) bee hoodzo.]]



* Naʼídíkid hólǫ́ǫgo: https://web.archive.org/web/20090731043632/http://www.abrock.com/CrowCanyonPenultimate%20copy.pdf
* Bílaʼashdlaʼí cháá nidaakáíʼígíí: https://web.archive.org/web/20100528074733/http://www.nm.blm.gov/features/dinetah/dinetah_splash.html

Tʼááłáhági átʼéego:Dinétah
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí

&nbsp;(Bilagáana kʼehjígo **United States of America** dóó **USA** wolyé) éí 3,794,101 tsinsitą́ dikʼą́ (9,826,630 square kilometres) aníłtso. Ashdlaʼdiin kéyah biłháʼdaʼháásdzoʼ áádóó éí *federation* wolyéego yéédaʼhótʼąąʼ. Wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí biwááshindoon éí Wááshindoon; 689,545 diné ánéelą́ą́’ kéédahatʼį́ (2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné dawólta’).

Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíidi diné 331,449,281 dabighan (2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné dawólta’). 

## Wááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí bikin siʼánígíí
thumb|right|Díí kin éí Kin Náhálgaaí wolyé.
200px|thumb|right|Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí John Adams
200px|thumb|right|Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Thomas Jefferson
Wááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí bikin siʼánígíí éí alą́ąjįʼ hastiin dahsidáhígíí yiiʼ bighan dóó binaanish ałdóʼ ííłʼį́. Kin éí 1600 Pénsówéíniyah ave NW bąąh siʼą́, Wááshindoondi. Kinígíí éí 1792–1800góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa, áádóó łigaigo yishdléézh tłʼóoʼdę́ęʼgo. Áádóó tsé éí bee ályaa. Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí John Adams áłtsé yii’ hiiná áádóó kwiishdę́ę́ʼ hodeeshzhiizh dóó éí tʼáá ałtso Hastóí alą́ąjįʼ dah naazdáhígíí yii’ dabighan. 1801góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Thomas Jefferson kin yéédi’nítsi (Hastiin Benjamin Henry Latrobe architect nilį́įgo bíká eelwod).

## Wááshindoondi beehazʼáanii ádeiłʼíní

Uscapitolindaylight.jpg|Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bikin siʼą́
New York City skyline.jpg|Kin Yótʼááh Deezʼá
TeamRopingTucson.jpg|Naaʼahóóhai


* Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní
* Wááshindoon bisiláołtsooí
* Dah Naatʼaʼí Bééhoʼdílzin

* Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí biwááshindoon 

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí
Chidí

thumb|Chidí

200px|thumb|left|Chidí; éí doodaiiʼ éí, '''Naʼałdoní''' ałdóʼ wolyé nitʼééh. Bilagáana bizaadjí éí Model T wolyé (1900’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ nidaʼjééh nitʼę́ę́h).
200px|thumb|right|Chidí atoo doo ayó yiidlánígíí, Honda wolyéígíí. Kʼadi hadaʼhiindeiʼígíí.

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí
Naakaii bizaad

right|frameless|upright=2
&nbsp;(Naakaii Bizaadjígo *español* bee wójí) éí *"[[Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí]]"* atah yisdzoh; Ndaʼałkaahí bikʼehgo díí saadígíí éí *"Indo-European languages"* daolyé. Naakaii Bikéyah dóó Dibé Diníí Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí kéédahatʼínígíí éí Naakaii Bizaad yee yádaałtiʼ.

* 25px Naakaii Bikéyah: 118,395,054 diné;
* 25px Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí: 53,986,412 diné,
** 25px Ahééháshį́į́h Hahoodzo: 14,013,719 diné;
** 25px Akałii Bikéyah: 9,460,921 diné;
** 25px Gah Bikeeʼ Taah Yíʼáhí: 4,223,806 diné;
** 25px Yootó Hahoodzo: 953,403 diné;
** 25px Hoozdo Hahoodzo: 1,895,149 diné;
** 25px Naʼazhǫǫsh Hahoodzo: 590,533 diné;
** 25px Dibé Ntsaa Hahoodzo: 1,124,732 diné;
* 25px Naakaii Łibáhí Bikéyah: 46,704,314 diné.
* 25px Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah: 28,946,101 diné.


Tʼááłáhági átʼéego:Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí
Tséchʼízhí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tséchʼízhí éí 12.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 414 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséchʼízhí éí ﻿﻿-gi bił hazʼą́. Tséchʼízhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,280 adéesʼeez.

Tséchʼízhígi éí óltaʼ sinil; díí éí Rough Rock Community School wolyé.

* Tséchʼízhíidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Bilagáana bizaad

thumbnail|upright=2|right|<u>'''Bilagáana bizaad'''</u><br />'''Dootłʼizh:''' Bilagáana Bizaad éí díí kéyah bi-''"wááshindoon bizaad"'' átʼé.<br />'''Diłhiłgo dootłʼizh:''' Díí kéyahdi kéédahatʼínígíí tʼáá íiyisíí Bilagáana Bizaad yee yádaałtiʼ.
&nbsp;(bilagáanakʼehjígo *English*) éí *"[[Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí]]"* atah yiisdzoh; Ndaʼałkaahí bikʼehgo díí saadígíí éí *"Indo-European Languages"* daolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí
Tségháhoodzání

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tségháhoodzání éí 5.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,712 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tségháhoodzání éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tségháhoodzání éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,830 adéesʼeez.

Tségháhoodzání éí óltaʼ naakigo sinil: Window Rock Elementary School dóó Window Rock High School.

Béésh bąąh dah siʼání (Naabeehó biWááshindoon) yaʼanájáaʼgi bikin éí Tségháhoodzáníidi siʼą́.

Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí bee ééhániih biniiyé ályaaígíí éí Tségháhoodzáníidi siʼą́; nááná Diné Bikéyah binaaldeehii dóó chʼil danílʼínídi áadi bił hazʼą́ ałdóʼ.

thumb|right|300px|Tségháhoodzání éélkid

*Béésh bąąh dah siʼání
*Diné Bikéyah binaaldeehii dóó chʼil danílʼínídi

*Tségháhoodzání, Diné Bikéyah 
*Óltaʼ Tségháhoodzáníidi naaznilígíí biníłchʼi naaltsoos
Saad (Ałtsʼáʼáztiin)

* Bílaʼashdlaʼii bizaad

## Ałʼąą dinéʼé bizaad
* Diné bizaad
* Méhigo bizaad
* Naakaii bizaad
* Bilagáana bizaad
* Dáághahii bizaad
* Bééshbichʼahii bizaad


* Saad bee álʼíní
|}
Tsézhin Deezʼáhí

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Tsézhiin Deezdlį́** ałdóʼ bee wójí.

Tsézhin Deezʼáhí éí 6.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 3,480 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsézhin Deezʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Tsézhin Deezʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,686 adéesʼeez.

Tsézhin Deezʼáhígi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí St. Johns Middle School dóó St. Johns High School wolyé.

* Tsézhin Deezʼáhí biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Tsézhin Deezʼáhí
Tʼiis Názbąs

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tʼiis Názbąs éí 14.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 730 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼiis Názbąs éí -gi bił hazʼą́. Tʼiis Názbąs éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,210 adéesʼeez.

thumb|right|300px|Tʼiis Názbąsdi naaltsoos ndahageehígi éélkid

* Tʼiis Názbąsdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Naʼníʼá Hayázhí

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Naʼníʼá Hasáanii**  ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Tółchíʼíkooh Shádiʼááhjígo éí siʼą́.

Naʼníʼá Hayázhí éí 18.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 885 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naʼníʼá Hayázhí éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naʼníʼá Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,202 adéesʼeez.

thumb|right|300px|Naʼníʼá Hasáani éélkid

* Naʼníʼá Hayázhídi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Kʼaiʼ Bił Hahazteel

&nbsp;éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kʼaiʼ Bił Hahazteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Kʼaiʼ Bił Hahazteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Kʼaiʼ Bił Hahazteeldi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Kʼaiʼ Bił Hahazteel éí 14.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 4,312 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kʼaiʼ Bił Hahazteel éí -gi bił hazʼą́. Kʼaiʼ Bił Hahazteel éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,970 adéesʼeez.

[300px|thumb|right|Kʼaiʼ Bił Hahazteel, [Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo.]]

*Kʼaiʼ Bił Hahazteel biníłchʼi naaltsoos
Tsézhin Dilkǫǫh

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. **Atseeʼ Náákę́zí** dóó **Tó Áłchʼį́į́dí** ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tsézhin Dilkǫǫh éí 16.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,265 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 200góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsézhin Dilkǫǫh éí ﻿﻿-gi bił hazʼą́. Tsézhin Dilkǫǫh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,885 adéesʼeez.

thumb|right|300px

* Tsézhin Dilkǫǫhdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trichechidae"* deiłníigo deiyózhí. Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí tááʼ ałʼąą átʼéego dahólǫ, 
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii bigaan éí łóóʼtsoh bigaan nahalin; bijáád éí ádin; bitsʼíís éí 9&ndash;15di adéeʼeez ádaníłnééz; 880–1,200 dahidídloʼ ádaníłdáás.

Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí éí tsin bitʼąąʼ dóó táłtłʼááh tłʼoh tʼéiyá yiłchozh; tʼááłaʼajínígo 50 kg yiłchozh. Łahda tʼáá díkwíí łóóʼ yázhí ałdóʼ yilghał.

* Táłtłʼááh ayání
Naakaii Bikéyah

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah Shádiʼááhjígo bił hazʼą́.

Naakaii Bikéyah éí 761,610 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 126,014,024 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naakaii Bikéyah biwááshindoon éí Naakaii Bikin Haalʼáagi bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Bikéyah
Tóyééʼ

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin Haʼaʼaahjígo éí siʼą́.

Tóyééʼ éí 2.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 284 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tóyééʼ éí ﻿﻿﻿-gi bił hazʼą́. Tóyééʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,560 adéesʼeez.

Tóyéeʼgi éí óltaʼ táaʼgo naaznil.

* Tóyéeʼdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tséyiʼ (Chʼínílį́įgiʼígíí)

&nbsp;éí -di siʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsékooh
Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó bikéyah
Bááh Díílid

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Bááh Díílid éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Bááh Díílid éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,121 adéesʼeez.
Dibé Ntsaa Hahoodzo

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Dibé Ntsaa Hahoodzo éí 104,094 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 5,029,196 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Yootó Hahoodzo biwááshindoon éí Kʼįįshzhíníńlį́ hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dibé Ntsaa Hahoodzo
Dibé (bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ovis aries"* deiłníigo dayózhí.

Dibé éí chʼil binááʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Eʼelyaaígíí:Merino New Zealand.jpg|Deenástsʼaaʼ sizį́.
Eʼelyaaígíí:German ewe grazing closeup.jpg|Dibétsaʼii ałchozh.
Eʼelyaaígíí:Navajo Churro Sheep.jpg|Dibé bighaaʼ ditsʼózígíí sizį́.
Eʼelyaaígíí:Wildpark Tambach.jpg|Deedį́į́ʼ sizį́.


* Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh anáá yiidlá

* Naabeehó bidibé
Ayání

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bison bison"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ ayání tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Ayání éí Náhookǫsjí Kéyah dah siʼánígíí yikááʼ ndaaldeehii tʼáá ałtso yilááh áníłtso; 900&ndash;2,200 dahidídloʼ áníłdáás; neeznáaʼdi adéesʼeez éí áníłnééz. Ayání éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; biyáázh éí daalchííʼ. Bitsiitsʼiin éí ntsxaa; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí tʼáá áła bideeʼ dahólǫ́. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh ánáníłtso.

#### Chʼiyą́
Ayání éí tłʼoh dóó waaʼ yiłchozhgo naaghá; abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá ayą́.

* Bitsįʼ yishtłizhii Ayání yiiłdéílnishígíí
Shash

**Shash** éí nahasdzáán bikáaʼgi tseebíí ałʼąą átʼé, áádóó tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai. Nááná tʼáá ałʼąą átʼéego biigháʼí deiyą́ — łaʼ éí daʼałchozh (lókʼaaʼ deiłchozh), náánáłaʼ éí daʼalghałgo nidaakai. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ursidae"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|200px
Shash éí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dahólǫ́; Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi éí ádaadin.

Shash éí jį́įgo dóó hííłchʼįʼgo naakai; tłʼéeʼgo éí daʼałhosh łeh. Nááná éí haigo baʼáán yiyiʼ ndaʼalkʼaash (tʼáá hazhóʼó shash łizhin dóó łigaígíí, éí shash doo naʼalkʼaash da).

Shash éí hóółtseiigi (tó ádingi) doo dahólǫ́ǫ da, áádóó éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahináa łeh, tʼáá hazhóʼó shash łigaaígíí — tʼáá díí tʼéiyá shash tsin ádingi naakai. Nááná éí doo nihookááʼ tʼéiyá naakai da — tsinlátahgi naaldeeh dóó táyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Shash
Béésh Bichʼahii Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah beʼałnííjí siʼą́.

Béésh Bichʼahii Bikéyah éí 137,903 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 80,300,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Béésh Bichʼahii Bikéyah biwááshindoon éí Tséítłʼiní Anííkaadii hoolyéedi bił hazʼą́.
Naʼashchʼąąʼ

Díí saad *naʼashchʼąą*' éí adooleʼéʼ naashchʼąąʼgo oolyé. Bilagáana bizaadjí éí drawing oolyé.

* Díí éí example átʼé:

[200px|thumb|left|Tó ásaaʼ bikʼijiʼ naʼashchʼąąʼ ([Tsʼah Biiʼ Kindi éélkid).]]

* Nidaashchʼąąʼígíí
Naaldeehii

**Naaldeehii** éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Naaldeehii łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí yótáahdi ndaatʼá; áádóó náánáłaʼ éí tónteel biyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ. **Dooyádaałtiʼí** deiłníigo deiyózhí ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Animalia"* (éí doodaiiʼ *"Metazoa"*) deiłníigo deiyózhí.

Naaldeehii bijáád dį́įʼii éí **naaldlooshii** ádaatʼé; tsídii dóó łóóʼ doo naaldlooshii ádaatʼée da.

Naaldeehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,3di dimííltsoh ntsaaí ałʼąą ádaatʼé. Naaldeehii éí tʼáá ałtso daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai, áádóó éí níłchʼi yáʼátʼéehii ańdaayoł &mdash; áko éí doo naniseʼ ádaatʼée da. Bitsʼíís bitłʼóól éí hashtʼe yósinii bee dahólǫ́ &mdash; éí biniinaa éí doo chʼosh doo yitʼíinii ádaatʼée da łeh.

Naaldeehii Bíígháán Ádaadinígíí éí doo bitsíístsʼiin dahólǫ́ǫ da; díí éí aghá ánéelą́ą́ʼ; áádóó éí bikʼiiz naaki dóó bidoh dahólǫ́ǫ łeh.
Łį́į́ʼ

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hahóólįįd jiní; dį́į́shjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Equus ferus caballus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Łį́į́ʼ yiistłʼiní
Beeʼeldííl Dahsinil

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Beeʼeldííl Dahsinil Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Beeʼeldííl Dahsinil Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Beeʼeldííl Dahsinil éí atisgo áníłtso, Yootó Hahoodzodi kin dah shijaaʼígíí.

Beeʼeldííl Dahsinil éí 181.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 545,852 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Beeʼeldííl Dahsinil éí -gi bił hazʼą́. Beeʼeldííl Dahsinil éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,312 adéesʼeez.

right|thumb|300px|Beeʼeldííl Dahsinil

* Beeʼeldííl Dahsinil biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Beeʼeldííldahsinil
Naʼashǫ́ʼii

**Naʼashǫ́ʼii** éí naaldlooshii dadichʼízhii dah yikahjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 3,800 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lacertilia"* deiłníigo dayózhí.

Tiníléí dóó naalnoodí éí ałdóʼ *"Lacertilia"*-jįʼ atah daasdzoh.
thumb|left|150px
Naʼashǫ́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi naʼashǫ́ʼii ádaadin. Ayóo honeezkʼazgi (Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi) éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da; deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Naʼashǫ́ʼii éí doo tónteel biyiʼ dahináa da (łaʼ éí tábąąhgi ndaʼałkǫ́ǫʼ ndi).

### Ánoolinígíí
thumb|left|150px|Naʼashǫ́ʼii bikágí éélkid
Naʼashǫ́ʼii éí bijáád dį́įʼ łeh (áko ndi naʼashǫ́ʼii bijáád ádaadinígíí ałdóʼ hólǫ́), áádóó éí niʼkáágóó naaldloosh dóó tsinlátahgi naaldeeh. Naʼashǫ́ʼii bikágí éí dichʼíízh áádóó éí ałʼąą áátʼeełii (łaʼ éí tʼóó daalbá, łaʼ éí dadootłʼizh dóó daalchííʼ, áádóó náánáłaʼ éí łikizh dóó noodǫ́ǫzgo ndaashchʼąąʼ). Nááná éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai &mdash; łaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ (tiníléítsoh da) éí neeznáaʼdi adéesʼeez ádaníłtso.

### Chʼiyą́
Naʼashǫ́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai; naʼashǫ́ʼii yázhí éí tsídii biyęęzhii dóó chʼosh deildeeł, naʼashǫ́ʼii ntsxaaígíí éí naaldlooshii (gah da, bįįh da) deilghał. 

* Tiníléí
* Naalnoodí
----
* Naʼashǫ́ʼii łóóʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashǫ́ʼii
Gah

&nbsp;éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Leporidae"* deiłníigo deiyózhí. Gah éí 55 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 8&ndash;30di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.
Bįįh

**Bįįh** éí nahasdzáán bikáaʼgi 45 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cervidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|150px
Bįįh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi bįįh dahólónígíí éí ńléí kéyah Náhookǫsjigo tʼéiyá dahiná.

Bįįh éí tsintahgi dóó chʼil dóó tłʼoh naazkaadgi naakai łeh; łaʼ éí halgaiigi dahiná ałdóʼ. Doo ndahałtingi dóó ayóo deesdoigi éí ádaadin łeh.

### Ánoolinígíí
Bįįh éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé, áádóó tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai: łaʼ éí neeznáaʼdi adéesʼeez ádaníłnééz, náánáłaʼ éí tʼóó 2di adéesʼeez ádaníłnééz (Deeteel éí atisgo áníłtso; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bįįh yázhí éí tʼóó gahgi ádaníłtso).

Bįįh éí tʼáá ałtso bijáád danineez dóó bitseeʼ doo nineez da. Nááná éí dibéłchíʼí dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Bįįh éí biwódiníbiní ádaadin łeh; Binááʼádaałtsʼózídę́ę́ʼ tábąąh bįįh dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi bįįh dahólónígíí łaʼ éí biwózhah nineez.

Bįįh bikąʼígíí éí tʼáá ałtso bideeʼ dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó tábąąh bįįh, díí éí bideeʼ ádingo naakai); baʼáádígíí éí bideeʼ ádaadin łeh, tʼáá hazhóʼó hakʼaz bįįh baʼáádígíí. Bįįh bideeʼ éí doo tsʼin bee ályaa da.

### Chʼiyą́
Bįįh éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai — tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Mąʼii

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́, áádóó áadi hahóólįįd jiní. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Canis latrans"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Mąʼii éí tsintah dóó halgaiitah naaghá; bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼígi ałdóʼ hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Mąʼii éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bitsʼíís éí 2.25&ndash;3di adéesʼeez áníłnééz, bitseeʼ éí 1di adéesʼeez áníłnéez łeh.

Mąʼii éí naaldlooshii yázhí (gah da, dlǫ́ǫ́ʼ da, naʼastsʼǫǫsí da) haalzheehgo naaghá; łahda tłʼiish dóó tsídii yilghał. Haigo éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil yiłchozh ałdóʼ.
Jóhonaaʼéí

thumb|Jóhonaaʼéí ()
&nbsp;() éí sǫʼ átʼé áádóó díí yágháhookáán ałníiiʼdi siʼą́. Jóhonaaʼéí éí 1,392,000 kilometers (865,000 tsin sitą́) áníłtso; éí doodaiiʼ éí, nahasdzáán 109di kʼinaʼniildéélgo áníłtso. Jóhonaaʼéí éí 2 × 1030 kilograms anííłdas, 330,000 anéélʼąąhdi nahasdzáán ałgąąʼnanííldíílgo jóhonaaʼéí beeʼnííłdas doolééł. Jóhonaaʼéí éí hastąą yaal bigáágo háájiʼjin beeʼnidaaz áádóó łáhjíʼ éí níłchʼi ászólí beeʼaalyá. 2% biigáágo éí adóóléʼeʼ daʼnidaazígíí jóhonaaʼéí beeʼaalyá; díí éí béésh dóó níłchʼi yáʼátʼéehii dóó káábin dóó níłchʼi łitsxooí dóó łaʼ jóhonaaʼéí beeʼaalyá.

Jóhonaaʼéí éí łigaigo átʼé, akó ndi nahasdzáán bikáádą́ą́ neelʼííhgo éí łiitsohí. Díí éí nahasdzáán biniłchʼiʼ binikááji deizʼííhgo łiitsohígo ayoosin. Ndaʼałkaahí éí jóhonaaʼéí "G2V-spectral class" wolyé góneʼ yiistsoh. Áádóó łaʼ éí sǫʼ łiitsoh deiłní; biniináʼígíí éí jóhonaaʼéí biłeetsoh adinííłdínígíí naalkáágo, łiitsoh-táátłʼidgo dootłʼizh, visible spectrum beeʼnaalkáágo. Jóhonaaʼéí bikáaʼgi éí ~5,778 K (5,505&nbsp;°C; 9,941&nbsp;°F)go sidwo (naalkáágo, G2 sǫʼígíí akwéíʼiʼ nidaʼałkidgo sidwo). Jóhonaaʼéí éí ashdlaʼ góneʼ yiisdzoh (Roman V, ashdlaʼ), díí éí ayiisíʼígíí sǫʼ nilį́į́hgo siʼááh yágháhookáán biyiigoné, áádóó jóhanaaʼéí bidziil éí nuclear fusion wolyéego yiidoołkʼąął díí éí háájiʼjin binuclei dóó níchʼi ászólí dookʼąął. Jóhonaaʼéí biyiʼdi éí 430–600 míiltsoh tons, háájiʼjin yiidoołkʼąął; naʼoolkiłíʼ tsííłgo yiilkííłígíí neelʼį́į́hgo. Ndaʼałkaahí éí áłtsé jóhonaaʼéí, sǫʼ yazhí nilį́ʼgo yanitsidaʼkéés nitʼééh, kʼad éí ninaʼnaalkááhgo jóhonaaʼéí tʼáá yéigo nitságo átʼéʼlá daʼnį́. Dookʼąąłígíí ałdóʼ yéigo bitsá dinidiin; 85% yéigo bitsá dinidiin, łaʼ sǫʼ éí doo akwii tʼéigo bitsʼá dinidiindaʼ .

Jóhonaaʼéí bi*absolute magnitude* éí +4.83; akóndi łáhdi éí –26.74 nadlééh (díí éí nahasdzáán jóhonaaʼéí yináʼdahgo, łahgo ałchʼiʼ nidiʼtʼáásh) . Jóhonaaʼéí ałdóʼ bitsá niyool (yágháhookáán biyiʼdi niyool), díí niyoolígíí éí particles beeʼaalyáʼ, áádóó yágháhookáán biyiʼdi niyoolígíí ~100 *astronomical units* ąnzáádi ałyéényool (ndaʼałkaahí éí *heliopause* yiiłnį́ʼgo yoozhí). Díí ałyéényoolígíí éí ayóo áníłtsóh áádóó tʼáá ałáhajį́ʼ ałyééh niyool .

Jóhonaaʼéí éí *Milky Way galaxy* (Yikáísdáhí) bigáán *Orion* wolyéígíí biyiiʼdi siʼąąʼ áádóó jóhonaaʼéí éí dį́į́ góneʼ yiisdzo aniiłdasígíí. *Milky Way galaxy* ałnííhdę́ę́ dóó jóhonaaʼéí bitáʼ anzáádiʼ, binéélą́ą́hgo éí ~24,000–26,000 *light years* anzáá, áádóó jóhonaaʼéí éí 225–250 míiltsoh ninahahgo *Milky Way galaxy* yiniʼnadah (shádahgiʼgo *Milky Way* yiniʼnadah).

Jóhonaaʼéí dóó nahasdzáán bitáʼgiʼ éí 149.6 míiltsoh kilometers anzáád (éí doodaiiʼ éí, ałáʼiʼ *astronomical units* (AU)), akó ndi Yas Niłtsʼéés dóó Yáʼiishjááshtsoh biyiʼnahalzhiishgo jóhonaaʼéí dóó nahasdzáán ałchʼiʼ niditʼáásh. Akwii naʼtʼíʼgo jóhonaaʼéí biádindiin 8.19 daʼalzhinjíʼ nahasdzáán bikáaʼgi adidláʼ. Díí jóhonaaʼéí biádindiinígíí éí tʼáá ałtso chʼil chooʼyoołį́ʼ, áádóó binájį́ʼ niłchʼiʼ ałááh anáʼnííł yoołkááł bikʼéʼ. Dííshjįʼdi ndaʼałkaahí dootʼáá átʼéʼígíí jóhonaaʼéí atʼííłígíí dóó anííłígíí doo bił beeʼdaʼhózhindaʼ (tʼáádi naalkáá).

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhookáán
Chʼał

**Chʼał** éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi hastą́ądi dimíílgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Anura"* deiłníigo deiyózhí; díí saadígíí éí "bitseeʼ ádaadinígíí" óolyé.

Chʼał éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ — Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Nahookǫsjí Deeteel Bikéyahdi éí ádaadin ndi. Nááná doo ndahałtingi dóó ayóo hóółtseiigi (*Sahééwa* hoolyéedi da) éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Deesdoigi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

Chʼał éí tábąąhgi dóó dahoditłééʼgóó naakai łeh, áádóó éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ dahiná; tónteel dóó tó dikʼǫ́ǫ́zh biyiʼ chʼał ádaadin. Chʼał éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi ndaaldeeh ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał éí bikágí ditłʼééʼ dóó bitsiiʼ nteel; nááná éí binááʼ ntsaa dóó bitseeʼ ádin. Bílaʼ éí dį́į́ʼ, bikézhoozh ashdlaʼ.

Chʼał éí chʼosh deildeełgo naakai łeh; łaʼ éí atsįʼ deilghał ałdóʼ. **Tsʼǫʼasánii** (chʼał biyáázh) éí tʼóó tó biyiʼ chʼil dahólónígíí deiłchozh.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼał
Tłʼízí (bílaʼashdaʼii bilį́į́ʼ)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Capra aegagrus hircus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii bitsʼíís éí 4&ndash;5di adéesʼeez áníłnéez łeh.

Tłʼízí éí tłʼoh dóó chʼil deiłchozhgo naakai.

*Tłʼízí ałchiní
Chaaʼ

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Castor"* deiłníigo deiyózhí. Chaaʼ éí naaki ałʼąą átʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 30&ndash;39di asdzoh ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; biwódiníbiní éí ntsaa; bitseeʼ éí nteel dóó diłhił.

Chaaʼ éí chʼil bikétłʼóól dóó lókʼaaʼ dóó tsin bitáshtʼóózh deiłchozh łeh.
Télii (dabilį́įʼii)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Equus africanus asinus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3&ndash;5di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitsiizóól éí dinilzhin; bitéél dóó bíchį́į́h éí łigai.

Télii éí tłʼoh dóó chʼil binááʼ yiłchozh.
Dahiitį́hii

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trochillidae"* deiłníigo deiyózhí. Táaʼdi neeznádiin dóó baʼąą naadiin ashdlaʼ ałʼąą átʼéego dahiitį́hii dahólǫ́. 

Dahiitį́hi éí bitsʼíís ádaałtsʼíísí (3&ndash;5di asdzoh ádaníłtso łeh), áádóó éí tsintah dóó hodíłchʼiltah dahináa łeh. Azhą́ éí ádaałtsʼíísíi ndi dahiitį́hii éí tsxį́įłgo ndaatʼá (54 km/h, 34 mph); áádóó éí tʼą́ąjigo ałdóʼ ndaatʼá.

Dahiitį́hii éí chʼil bijeeh deidlą́ągo ndaatʼá; chʼosh dóó naʼashjéʼii yázhí éí deildeeł ałdóʼ.

Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí éí chidí naatʼaʼí dilwoʼí "Dahiitį́hii" deiłníigo deiyózhíí ńtʼę́ę́ʼ.

* Dahiitį́hii (Siláołtsooí)

Tʼááłáhági átʼéego:Dahiitį́hii
Hasbídí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Columbidae"* deiłníigo deiyózhí. Hasbídí éí 310 ałʼąą ádaatʼé; Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi éí tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí
Hasbídí éí bikʼos dóó bidaaʼ doo nineez da, áádóó éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadootłʼizh dóó daaltso. Łaʼ éí tsídiiłbáhígi ádaníłtso, náánáłaʼ éí tązhiigi ádaníłtso.

### Chʼiyą́
Hasbídí éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai: chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh. Náánáłaʼ éí chʼosh ałdóʼ deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Hasbídí
Gáagii dóó Zhį́ʼii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii *"Corvus"* deiłníigo deiyózhí, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 42 ałʼąą ádaatʼé.

Gáagii dóó zhį́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí, ńléidi éí ádaadin. Łaʼ éí hasbídíigi ádaníłtso, náánáłaʼ (zhį́ʼii da, gáagii bidaaʼ ditání da) éí daantsaa. Gáagii dóó zhį́ʼii éí łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalbá. Ndaʼałkaahí ádaaníigo gáagii dóó zhį́ʼii éí Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd daaní.

Díí tsídii éí 14&ndash;25di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí łizhin, łaʼ éí bitsʼíís daalbá dóó daalgai.

Gáagii dóó zhį́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼosh dóó neeshchʼííʼ deildeeł, dííłdzid dóó tsídii biyęęzhii deilghał. Tábąąhgi gáagii dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ. Nihookááʼ haalzheehgo naakai łeh (doo ndaatʼáa da).
Joogii

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cyanocitta cristata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Joogii éí bitʼaʼ dóó binághah dootłʼizh; biteel éí łigai; bitsʼíís éí 9–12di asdzoh áníłnééz; bijáád dóó bidaaʼ łizhin. Joogii éí 2.5–3.5 oz aniłdas łeh.

Joogii éí tsintahgi hiná; tséchʼil dóó kʼishchííʼ dahólǫ́ǫgi éí tʼóó ahayóí. Chʼosh yázhí dóó neeshchʼííʼ yildeełgo naaghá. Dilzhę́ʼii dahólǫ́ǫgi joogii éí ádaadin łeh.
Nahasdzáán

frameless|right
frameless|right

&nbsp;éí tááʼ góneʼ kéyah yiisdzo, jóhonaaʼéídę́ę́go beeʼwooltágo. Nahasdzáán éí ashdlaʼ góneʼ yiisdzo anłtsoʼígíí áádóó ʼąąłdasígíí éí tséébii góneʼ yiisdzoʼ. Latinjí éí "Terra" wolyé, áádóó bilagáana bizaadjí éí "World"; éí doodaiiʼ éí, "Blue Planet" wolyé.

Nahasdzáán bikáaʼgi éí ákwii shį́į́h ałʼááh nansé, naaldlooshi, tsídii, choosh, áádóó bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼį́ʼ. Tʼáádiʼ tʼéiyá kéyah bikáaʼgi ákwii tʼéigo adooléʼéʼ hólǫ́. Ndaʼałkaahí adaʼnį́ʼgoʼ éí 4.45 míiltsoh naháí yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán haazlį́į́h, áádóó bikáaʼgi adooléʼéʼ hólǫ́ʼniʼígíí éí ałaʼiʼ míiltsoh naháí yę́ędą́ą́ʼ haazlį́į́h. Nahasdzáán bikáaʼgi níłchʼi yáʼátʼéehii hoolééłgo bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ áádóóléʼéʼ daʼhiiná. Áádóó nahasdzáán bimagnetic field ałdóʼ nahasdzáán yééyaʼaholyáʼ, díí éí jóhonaaʼéí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ, éí doodaiiʼ tʼáá hádę́ę́ʼ łeetsoh biʼadinídíín (baʼatʼéʼígíí) naʼjį́ʼ kwiiłį́ʼ. Díí éí nahasdzáán yéénihaʼahólyąąʼ, áádóó naasgoʼ 0.5–2.3   míiltsoh naháígoʼ nahasdzáán bikáaʼgi iiná hólǫ́ doolééł. Ndaʼałkaahí adaʼnį́ʼgoʼ éí naasdiʼlé jóhonaaʼéí biháájiʼjin ałtso yididoołííł, aadi iinda jóhanaaʼéí nitsá doolééł áádóó nahasdzáán biníłchʼiʼ yiidoołgááł .

Nahasdzáá bikáaʼgi kéyah tectonic plate wolyéego hólǫ́ áádóó ałtsá dasdzo, díí nidaʼhadiʼnáʼgoʼ éí kéyah haʼdéísná hanį́ʼ łeeh. Áádóó 71% ánéelą́ąʼgo tónteel nahasdzáán bikáá hólǫ́. Nahasdzáán bikáaʼgi éí tó hólǫ́ áádóó díí bináʼjį́ adóóléʼéʼ hólǫ́: nanséʼígíí, naaldlooshii, bílaʼashdlaʼii, táyiʼjiʼ nidaakaígíí, chʼosh, dóó nidaatʼáhígíí. Nahasdzáán bikáaʼgi éí naakigo kéyah dóó tó yiistin, díí éí poles wolyéego beeʼwoojíʼ. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí (Antarctica wolyé), áádóó Náhookǫsjí Tó Niteel ałdóʼ tó yiistin, kéyahłáhgo yiistin.

Nahasdzáán biyiʼdi éí tsé diiłį́į́h dóó sidwohgoʼ naago, yéigo nidasígíí éí ałníʼdiʼ, áádóó naʼakwiinéʼ éí dooʼházhóʼnidazígíí. Tʼáá ałáh sidwohgoʼ naago. Kwii doo nahasdzáán bimagnetic field iiłį́ʼ.

Nahasdzáán éí ooljééʼ binaadááł áádóó nahasdzáán éí jóhonaaʼéí yiinaadááł, áádóó nahasdzáán naabááłgo jóhonaaʼéí yiininadah. Tsiʼdah daʼtsʼiʼ nahasdzáán 366.26di ninabááłgo jóhonaaʼéí yinaadááh. Nahasdzáán éí ałchʼįįdiʼgo nadiʼnééʼááhgo naabááł (23.4° beeʼnadiʼnééʼááh) , díí binináá naʼháí, dąąʼ, shį́ʼ, dóó akʼéʼ hólǫ́ nahasdzáán bikáaʼgi. Áádóó nahasdzáán ałníiʼgonáʼ tʼáá déísdohgo niʼnahah. Ooljééʼ éí nahasdzáán yiinaadááł, áádóó tónteel nahasdzáán bikáaʼgi hólǫ́ʼígíí éí naʼyiiłnaʼ, tóʼígíí déíhonátʼį́į́h tó biʼbąąhgoʼ áádóó tó yaʼhonátʼį́į́h ałdóʼ.

upright=1.25|thumbnail|Nahasdzáán nadiʼnééʼááhígíí yahalnéʼ áádóó ooljééʼ ałdóʼ yaʼhólnéʼ. Nahasdzáánígíí nitsá, áádóó ooljééʼígíí tʼáá achʼiʼgo aniiłtso. Ooljééʼ naʼdiʼnééʼááhígíí éí Cassini’s third law yaʼhalnéʼ.
Tsídii ałkééʼ daasdzoh

## A
* Atsá 
** Atsátsoh
** Tłʼiish yiyiitsáhii
* Atsáłbáí
* Atsáłgaii
* Atseełtsoii

## Ą
* Ąąʼąʼii
** Ąąʼąʼii dootłʼizhígíí
** Ąąʼąʼiiłbáhí

## B
* Biʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsígíí
* Biniiʼdootłʼizh
* Biniiʼłigaii
* Bitsiichįįshgahí (Tsiishgahí)
* Biizhii

## CH
* Chį́į́shghą́ʼiiłgaii
* Choozhghalii

## CHʼ
* Chʼagii
** Chʼagiiłbáhí
** Chʼagiitsoh
* Chʼídeeldlóohiitsoh
* Chʼiltaatʼagii
* Chʼilhaatʼaʼii
* Chʼíshiibeezhii
* Chʼiyíítʼogii

thumb|right|350px|Tsídii bidaaʼ ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé.

## D
* Dahiitį́hii
* Dahtooʼ yinooghałii
* Dááʼadeeʼii
* Daakʼį́į́ʼ
* Daateel
* Déłí
* Dééłgai
* Dibéʼniiʼí
* Dijádídlǫ́ʼí
* Dilchʼóshii
* Diltʼóshii (Chʼíshiisháshii)
* Dilzhę́ʼii (Dijooʼgii)
* Díłdánii
** Tłʼohtah díłdánii yił aheełtʼéhii
* Díłdánii yił aheełtʼéhii
* Dįʼ
* Dólii
* Dóliiłchííʼ

## DZ
* Dzílí

## G
* Gáagii

* Giní
* Giníłbáhí
* Giní jáádnézí

## H
* Hasbídí
* Hoshdódii

## J
* Jádídlǫ́ʼii

* Jeeshóóʼ (Jeeshóóʼ tsohígíí)
** Dííłdzid jeeshóóʼ
** Hashtłʼish jeeshóóʼ
** Hodíłchʼil jeeshóóʼ
** Jeeshóóʼ ałchozhígíí
** Jeeshóóʼ bitsiiłgaaígíí
** Jeeshóóʼ bitsiiłtsooí
** Jeeshóóʼ łizhinígíí
** Shádiʼááhdę́ę́ʼ jeeshóóʼ
** Tééh jeeshóóʼ
** Tsétah jeeshóóʼ łibáhí

* Joogii

## Kʼ
* Kʼaiʼbisii

## N
* Nákʼehnáʼijiní
* Naatsédlózii
* Naaʼahóóhai
* Naalʼeełí
** Naalʼeełítsoh (Chį́į́shłigaii)

* Néʼéshjaaʼ
** Dlǫ́ʼátah néʼéshjaaʼ
** Hakʼaz néʼéshjaaʼ
** Néʼéshjaaʼ báʼałnááʼáhii

* Néʼézhiin

## T
* Tábąąsdísí
* Táłtłʼááh álééh (Toohjįʼ noołnahii)
* Táshchozhii
** Táshchozhii dootłʼizhí
** Táshchozhii ndiilkʼísii 
* Táshchozhiizhiin
* Tááʼyaʼniiltʼóshii
* Tązhii
* Téél halchíʼí
* Tóidoozohii
* Tónteel tsídii
* Toohjįʼ ndiigaii (Toohkʼindiigaii)

## Tʼ
* Tʼádootłʼizhii
* Tʼáyaałchííʼ

## TS
* Tsé noolchʼóshii
* Tsé noolchʼóshiiłbáhí
* Tsídii bichʼahtsooígíí
* Tsídii bidaanézí
* Tsídii bidaatsoh naashchʼąąʼí
* Tsídii bitʼatah hózhóón
* Tsídii bitseeʼ naashchʼąąʼí

* Tsídii doo ndaatʼáʼii
** Tsídiitsoh
** Tsídiitsoh bikʼos dootłʼizhí
** Tsídiitsoh ditsʼozígíí
** Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiitsoh
** Naayééʼ tsídiitsoh (†)

* Tsídii jáádnézí
* Tsídiiłbáhí
* Tsídiiłchxoní 
* Tsidiłdǫǫhii
* Tsídiiłtsooiiłkizhígíí
* Tsídiiłtsooí bitʼaʼ łizhinígíí
* Tsídii naʼałkʼaiʼí

* Tsídii yáłtiʼí
* Tsídii yáłtiʼí yázhí

* Tsídiidaashiyishí
* Tsídiidaatsohí
* Tsineeshbízhii
* Tsin yąąh dzootʼihí
* Tsin yiłkaałii
* Tsįyaatsiiłchííʼ
* Tsįyaalzhahí
* Tsísʼná yiyání
* Tsiishgaii
* Tsiiyah wozhii

## TSʼ
* Tsʼání
* Tsʼánídílzhiʼí

## Y
* Yaayááhalzhiin

## Z
* Zahalánii
* Zéédzísgaii

## ZH
* Zhį́ʼii

Tʼááłáhági átʼéego:Wikiibíídiiya:Main Page sub-lists
Ahééháshį́į́h Hahoodzo

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́. Eʼeʼaahjí Tónteel bibąąhgi éí siʼą́.

Ahééháshį́į́h Hahoodzo éí 160,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 37,253,956 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Ahééháshį́į́h Hahoodzo biwááshindoon éí Chéchʼiltah Tóńlį́ hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Ahééháshį́į́h Hahoodzo
Bilagáana

thumb|Bilagáana

&nbsp;éí bílaʼashdlaʼí kéyah *[[Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah|Europe]]* hoolyéédę́ę́ naagáago oolyé, bilagáana bizaadji éí: *European people*, *White people* éí doodaiiʼ éí, *European descendance.* Naaná díí saad ałdóʼ "Caucasian" tʼáá yiiłniʼ. Bílaʼashdlaʼí bitsʼį́ʼ daalgaiígíí oolyé.

* Naaná díí saad éí Navajo "metonym" átʼé ałdóʼ (figure of speech).

Naaná "Western Culture" ałdóʼ oolyéʼ, example: "Bilagáanakʼéhgoʼ baʼnaʼaldéé".

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Bilasáana

&nbsp;éí tsin bineestʼąʼ átʼé, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd jiní. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi bééhoʼdilzin, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́.

Bilasáana bitsin éí *"Malus domestica"* wolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí (*"Malus sieversii"* wolyéego éí bilasáana bitsin yizází átʼé).

Bilasáana bitsin éí 10–39di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; bitʼąąʼ éí 2–5di asdzoh ádaníłnééz. Dąągo bílaʼtaʼiigah.
Kinłání Dookʼoʼoosłííd Biyaagi

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Kinłánígi bił hazʼą́. Dookʼoʼoosłííd biyaadi kin siniil, áádóó díí dził éí aláahdi kéyah yáánaalkʼid, Hoozdo Hahoodzodi.

Kinłání éí 63.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 65,870 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kinłání éí -gi bił hazʼą́. Kinłání éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,903 adéesʼeez.

Dookʼoʼoosłííd biyaadi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí Kinłání Shádiʼááhjígo siʼą́.

300px|thumb|left

*Kinłání biwááshindoon 

Tʼááłáhági átʼéego:Kinłání Dookʼoʼoosłííd biyaagi
Tązhii

&nbsp;éí tsídii átʼé; áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Meleagris"* deiłníigo dayózhí. Tązhii naaki ałʼąą átʼé: Tązhii *(Meleagris gallopavo)* dóó Shádiááhdę́ę́ʼ tązhii *(Meleagris ocellata)*; Shádiááhdę́ę́ʼ tązhii éí  (*Yucatán* hoolyéedi) tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px|Shádiááhdę́ę́ʼ tązhii éí Naakaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́.
Tązhii bikąʼígíí éí 6.6–12 dahidídloʼ áníłdáás dóó 39–49di asdzoh áníłnééz; baʼáádígíí éí 6.6–12 dahidídloʼ áníłdáás dóó 30–37di asdzoh áníłnééz.

Shádiááhdę́ę́ʼ tązhii éí 28–48di asdzoh áníłnééz.
Naakaii Łizhiní Bikéyah

&nbsp;éí 30.2di míiltsoh km² (11.7di míiltsoh sq mi) aniiłtsoh, díí éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah bił yoltáʼgoʼ ałdóʼ. 1.1di biyóón diné kéhaʼtʼíʼ (2005 yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá) áádóó 53 kéyah biłháʼdáʼhasdzóʼ. Díí Naakaii łizhiní bikéyah bikáaʼgi diné kédáʼhátʼį́ʼnigíí éí 14.2% néél ąąh, tʼáá átʼé dinéʼ díí náhasdząąn yikáá kédaʼhátʼį́ʼnígíí bił hałʼą́ą́naanilgoʼ. Naakaii Łizhiní bikéyah éí tó niteel biná hį́į́yįʼ: Ayóóʼátʼé Tónteel náhokǫsjigo tó náʼhį́į́yįʼ, *Suez Canal* dóó Tónteel Łichííʼí éí náhokʼǫs dóó háʼahah bitʼági tó siyį́į́ʼ, Bitsį́ʼ Yishtłizhiiʼ Tónteel éí haʼaʼahjigoʼ siyį́į́ʼ, áádóó Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí Tónteel éí éʼééʼaahjigoʼ siyį́į́ʼ. Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah éí kéyah daʼnááʼééł átʼé.

## Bílaʼashdlaʼii [[magí]] bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ yikah
[left|thumb|230px|Łizhiní Bikéyah/[Naakaii łizhiní]]

Nidáʼááłkááʼiʼ: adáʼnį́į́goʼ éí bílaʼashdlaʼii Naakaii Łizhiní bikéyahdę́ę́ʼ hazlį́į́ʼ, áádóó éí adę́ę́hʼ chʼildééʼ. Naaná nidáʼááłkááʼiʼ ałdóʼ atsinłá yiikʼiʼ déíneeztʼą́ą́ tsostsʼidi míiltsoh naaháí yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼii naaghá nitʼę́ę́h (díí ááhjiʼ daasdzoʼígíí éí Sahelanthropus, Australopithecus africanus, A. afarensis, homo-erectus, H. habilis dóó H. ergaster).

*Homo sapiens* (bílaʼashdlaʼii) bitsin nideiskáágoʼ éí 200,000 naaháí yę́ędą́ą́ʼ naagháʼ nitʼę́ę́h, díí éí *Iithiyópya* hoolyéedi.



## Aná’í Bee Naaltsoos
* Atsilí Kevin I Nyerere

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah danaaznilígíí dóó kéyah bił hadahaasdzooígíí
Akałii Bikéyah

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Akałii Bikéyah éí 268,581 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 25,145,561 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Akałii Bikéyah
Halgai Hóteel Hahoodzo

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Halgai Hóteel Hahoodzo éí 69,897 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 3,751,351 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Halgai Hóteel Hahoodzo biwááshindoon éí Halgai Hóteeldi Kin Haalʼáhígi bił hazʼą́

Tʼááłáhági átʼéego:Halgai Hóteel Hahoodzo
Mąʼiitsoh

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 39 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼéego hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Canis lupus"* deiłníigo dayózhi. Łééchąąʼí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi łééchąąʼí ałchiní dahinánígíí éí ałdóʼ *Canis lupus*-jįʼ atah daasdzoh.
[thumb|left|250px|[Ayání mąʼiitsoh batʼį́į́ʼ yiikaigo éélkid.]]
Mąʼiitsoh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó  dóó  dahólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi ałdóʼ daholǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi.

### Ánoolinígíí
Mąʼiitsoh éí ałʼąą ádaníłtsogo naakai: Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi mąʼiitsoh dahólónígíí éí ashdlaʼgo da adéesʼeez ádaníłtso, áádóó éí 85go da dahidídloʼ ádaníłdáás; Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi mąʼiitsoh dahinánígíí éí tʼóó 3di adéesʼeez ádaníłtso. Mąʼiitsoh bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Mąʼiitsoh bitsʼíís éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalgai dóó daaltsxo ałdóʼ. Bijáád éí daalgai łeh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai ałdóʼ.

### Chʼiyą́
Mąʼiitsoh éí daʼalghałgo naakai, áádóó éí hoolʼáágóó doo chʼil deiłchozh da. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi mąʼiitsoh dahinánígíí éí bįįh dóó ayání dóó deeteel haalzheehgo naakai łeh. Dziłtahgi dóó halgaiitah mąʼiitsoh éí bisóodi daʼałchiní dóó tsétah dibé deilghał ałdóʼ. Tónteel bibąąhgóó mąʼiitsoh dahinánígíí éí łóóʼ deilghał.
Yas

[thumb|[Dibé Ntsaa Hahoodzo]]

thumb|Yas

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi ádahootʼéhígíí
Ahééhałtį́į́h Hahoodzo

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́. Eʼeʼaahjí Tónteel bibąąhgi éí siʼą́.

Ahééhałtį́į́h Hahoodzo éí 71,300 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 6,724,540 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Béésh Yótʼááh Ííʼáhí hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso, Ahééhałtį́į́h Hahoodzo biyiʼdi.

Tʼááłáhági átʼéego:Ahééhałtį́į́h Hahoodzo
Hakʼaz Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́; Deeteel Bikéyah Eʼeʼaahjígo éí bił hazʼą́.

Hakʼaz Dineʼé Bikéyah éí 663,268 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 710,231 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah bił hadahaasdzooígíí
Azeedíchʼííʼ

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼgi hadahóólįįd, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi choolʼį́.
thumb|left|250px|Azeedíchʼííʼ
Díí chʼil éí chʼil łichxíʼí dóó nímasii dahyikahjiʼ atah yisdzoh. Azeedíchʼííʼ éí tʼáá tʼéehgo dóó shibéezhgo yidą́.
Tó

&nbsp;éí háájiʼjin dóó niłchʼi bee ályaa (Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "H2O" déíłnį́, áádóó díí átʼé yikʼéʼ daʼałchʼiʼ), áádóó tʼáá ałtsó nosééłígíí tó chooʼyoołį́ʼ.

* Tó yistingo éí tin wolyé,
* Tó sikąągo éí tó naagoʼ; éí doodaiiʼ éí, tó wolyé,
* Tó bisiil; siilígíí éí tʼáá tó átʼé.

thumb|left|Tó; éí doodaiiʼ éí, H<sub>2</sub>O
[250px|thumb|left|Tintsoh [tónteelkááʼ dah naaʼeeł]]
Nahasdzáán bikáaʼgi éí 71% anéélʼąąh tó hólǫ́. 97% éí tónteel éí atiisgo tó bihólǫ́ʼ, nahasdzáán bikáaʼgi. Áádóó 1.6% éí nahasdzáán biyíʼdiʼ hólǫ́ (tsé biyíʼdę́ę́ tó halį́į́hígíí). 0.001% éí siil nilį́į́hgo niłchʼiʼ bihólǫ́ʼ, díí éí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ kʼos hólǫ́ áádóó nidaʼhałtin. Nahasdzáán bikáaʼgi tintsoh daʼhólǫ́ʼnigo éí 2.4% tó biyíʼ daʼhólǫ́ʼ. Áádóó nahasdzáán bikáago tooh daʼnilį́į́hiʼígíí áádóó daʼdeistłʼin binéʼdęęh tó daʼnaazyį́į́hígíí éí 0.6% anéélʼąąʼ.

Bílaʼashdlaʼii éí tó dootʼáá bidéí naagáádaʼ, nááná áádóó tʼáá háʼatʼíshʼį́į́h nósééł shį́į́h tó yínizin.

Nahasdzáán bikáaʼgi tó hólǫ́ʼniʼígíí éí tʼáá ałahjį́ʼ hónaał; siil nilį́ʼgo naʼdiijooł niłchʼiʼ biyíʼgodéíʼ áádóó éí áádóó niłtsąąʼ nilį́ʼgo bitsąąʼdą́ą́ nahałtin, áádóó éí nikéhóółtį́į́hgo éí tó daʼnilį́į́h łééh kéyah bikáágo. Áádóó éí siil nilį́ʼgo biłnadijooł, naaná. Áádóó éí beeʼhanáʼ halzhiizh (nahazbąąs naʼhalingo).

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi dahólónígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Tó
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼalkaah
Tłʼiish

**Tłʼiish** éí naʼashǫ́ʼii dóó tiníléí dahyikahjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 3,000go daatsʼí ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Serpentes"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tłʼiish éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ &mdash; tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkʼazgi, ńléidi éí ádaadin. Deesdoigi dóó honeezílígi tłʼiish tʼóó ahayóí. Nááná éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi ndaaldeeh łeh; łaʼ éí łeyiʼdi (niʼtátʼah) dahólǫ́ ałdóʼ.

Táłtłʼááh tłʼiish danilínígíí éí Eʼeʼaahjí tónteel biyiʼ tʼéiyá ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; Haʼaʼaahjí tónteel biyiʼ éí doo dahólǫ́ǫ da.

Ndaʼałkaahí ádaaníigo tłʼiish éí naayééʼ ndaakai yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán bikáaʼgi yił kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ daaní.

### Ánoolinígíí
250px|thumb|right|Tłʼiish łichííʼ dóó łigaii noodǫ́zígíí
Tłʼiish éí naʼashǫ́ʼii ndahalin, áko ndi éí bijáád ádingo ndaaldeeh; nááná éí bijaaʼ dóó bináziz ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da (Naʼashǫ́ʼii éí bináziz dahólǫ́). Nááná éí bitsʼíís nineez dóó bikááʼ dadichʼíízh; tłʼiish éí bikágí yiiʼ hańdaaʼnah.

Tłʼiish éí bijéí yilzólii tʼááłáʼí tʼéiyá hólǫ́ǫ łeh, áádóó éí bikʼaistsʼiin ádaadin.

Tłʼiish éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naaldeeh &mdash; łaʼ éí daantsxaa (tádiingo da adéesʼeez ádaníłnééz), náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłnééz.

### Chʼiyą́
[thumb|left|200px|Tłʼiish [naʼastsʼǫǫsí yilghałgo éélkid]]
Tłʼiish éí daʼalghałgo ndaaldeeh, áádóó éí hoolʼáágóó doo chʼil deiłchozh da. Naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, łéʼétsoh da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał. Naaldlooshii tʼáá átʼé ńtʼę́ę́ʼ iiłneeh dóó iimááł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼiish
Béésh Bichʼahii Bizaad

thumb|upright=2|Béésh Bichʼahii Bizaad

 (Béésh Bichʼahiikʼehjígo *Deutsch* wolyé) éí *"[[Naakáí dootłʼizhí dóó Béésh Bichʼahii dabizaad ndahalinígíí]]"* atah yiisdzoh; ndaʼałkaahí bikʼehgo díí saadígíí éí *"Indo-European Languages"* daolyé.

## Béésh Bichʼahii Bizaad - Diné Bizaad
Kwiiyahdi saad łaʼ Béésh Bichʼahiikʼehjí dóó Dinékʼehjií ałkééʼ daasdzoh:

* **Adler** atsá
* **Apfel** bilasáana
* **Baby** awééʼ
* **Banane** hashkʼaan
* **blau** dootłʼizh
* **Blut** dił
* **Bohnen** naaʼołí
* **Brot** bááh
* **drei** tááʼ
* **Eier** ayęęzhii
* **ein** łáaʼii
* **Englisch** Bilagáana bizaad
* **Fisch** łóóʼ
* **Fleisch** atsįʼ
* **Fliege** tséʼédóii
* **fünf** ashdlaʼ
* **Geld** béeso
* **Gold** óola
* **grün** dinootłʼizh
* **gut** ąąʼ
* **heute** dííjį́
* **Himmel** yá
* **Honig** tsísʼná bitłʼizh
* **ja** aooʼ
* **Jahr** nááhai
* **Junge** ashkii
* **Kaffee** ahwééh
* **Kartoffel** nímasii
* **Käse** géeso
* **Katze** mósí
* **Kohle** łeejin
* **Krähe** gáagii
* **Mais** naadą́ą́ʼ
* **Mann** hastiin
* **Mehl** akʼáán
* **Melone** taʼneeskʼání
* **Milch** abeʼ
* **Muli** dzaanééz
* **Navajo** Diné bizaad
* **Ohr** ajaaʼ
* **Pferd** łį́į́ʼ
* **Reis** alóós
* **rot** łichííʼ
* **Salz** áshįįh
* **Schildkröte** chʼééh digháhii
* **Schlange** tłʼiish
* **Schnee** yas
* **schwarz** łizhin
* **Sonne** shá
* **Spanisch** Naakaii bizaad
* **Speiseeis** abeʼ yistiní
* **Sprache** bizaad
* **Stamm** dineʼé
* **Tee** chʼil ahwééh
* **und** áádóó
* **Vater** azhéʼé
* **vier** dįįʼ
* **Vogel** tsídii
* **Wasser** tó
* **Wassermelone** chʼééhjiyáán
* **Weiß** łigaii
* **zwei** naaki

Tʼááłáhági átʼéego:Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí