open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoozdo

, kin daʼshijaaígíí éí Hoozdo Hahoodzo biWááshindoon átʼé, áádóó atiisgoʼ anííłtso kin daʼshijaaʼígíí. Ashdlaʼ góneʼ atah yiisdzo, kin nitságoʼ aniiłtsohígíí. 1,445,632 bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼįʼ. Bilagáana bizaadji éí Phoenix wolyé; éí doodaiiʼ éí, Valley of the Sun (Johanaaʼéí biTééh). Kégiizhí dóó Naakétłʼáhí dineʼé bizaadjí éí *S-ki:kigk*, Dilzhíʼí dineʼé bizaadjí éí *Wasinka*, Dziłghą́ʼí bizaadjí éí *Fiiningis*, áádóó Dilzéehii bizaadjí éí *Hachpa Anya Nyava* wolyé. Hoozdo éí -gi bił hazʼą́.

1881góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hoozdo kin daʼshijaaʼígíí binaaltsoos bikʼiʼ naʼiitʼááʼ, Tooh Áshįįh dóó Tooh Díkʼǫ́zhí ałhiidiinį́į́h nilį́į́h, tó bąąhgoʼ kin niniil áłtsé. Náás hodeishjiizh doo éí kinígíí nitsá silį́į́h, díí éí daʼaniiłtsáádę́ę́ ałhidaʼdiitiinígíí binahjiʼ kin dinéésaaʼ. Áádóó béeso bá hooghanjiʼ binaanish adééłígíí, naanish nitságoʼ deiyééłjééhígíí, áádóó daʼanááłtsáádę́ę́ naanish yiiłnidaʼ hanééhgoʼ kin nitsá silį́į́h. Bílaʼashlaʼiʼ tʼáá akwii shiih tʼáá yéigo bee daʼhodiilzinígíí Hoozdwohdę́ę́ nidaʼkai: Hastiin Barry Goldwater, Hastiin William Rehnquist, Hastiin John McCain, Asdzání Janet Napolitano, Hastiin Carl Hayden, dóó Asdzání Sandra Day O'Connor.

Kin daʼshijaaʼígíí éí tʼáá deisdóíʼ, shį́įgo. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí éí neeznaadiin doo biʼahgoʼ anaalkiʼ (100&nbsp;°F (38&nbsp;°C)), díí éí táá ninadiizjiʼ akwii natʼį́į́h. Łáhdi éí 120&nbsp;°F (49&nbsp;°C) goʼ dei anaalkiʼ.


3000px|A panoramic view of Phoenix from the South Mountain Range, Winter 2008

Hoozdo éélkid. Sááh Dził bikááʼdę́ę́ʼ éélkid (South Mountain).

Tʼááłáhági átʼéego:Hoozdo
Ałhiiʼnínáʼiidzóóh

éí namboo biłnaʼanishgoʼ: namboo wóltaʼ, namboo ałhiiʼ ayiiltááh, namboo bee ííneelʼą́.

* Díí éí example átʼé: 20 + 30 = ashdladiin.

* Díí éí example átʼé: 2+\tfrac{3}{4}=2\tfrac{3}{4} (Naaki dóó tááʼ dóó asdzoh dóó dį́į́ʼ)

* Díí éí example átʼé: 60 − 25 = tádiin dóó baʼąą ashdlaʼ.

* Díí éí example átʼé: \tfrac23-\tfrac12=\tfrac46-\tfrac36=\tfrac16 (Tʼááłáʼí dóó asdzoh dóó hastą́ą́)

* Díí éí example átʼé: 2 × 3 = hastą́ą́.

* Díí éí example átʼé: \textstyle{5 \times {3 \over 7} = {15 \over 7} = 2{1 \over 7}} \,\! (Naaki dóó tʼááłáʼí dóó asdzoh dóó tsostsʼid)

* Díí éí example átʼé: 72 ÷ 2 = tádiin dóó baʼąą hastą́ą́.

* Díí éí example átʼé: \textstyle{5 \div {1 \over 2} = 5 \times {2 \over 1} = 5 \times 2 = 10} (Neeznáá)

:\textstyle (Ashdlaʼ dóó asdzoh dóó tááʼ)

Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Yágháhookáán

400px|thumb|left|ji biłnaaztʼíʼígíí

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhookáán
Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Dlǫ́ʼí Yázhí (Yootó Hahoodzo)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi éí siʼą́.

Dlǫ́ʼí Yázhí éí 15.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,863 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Dlǫ́ʼí Yázhí éí ﻿-gi bił hazʼą́. Dlǫ́ʼí Yázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,200 adéesʼeez.

Dlǫ́ʼí Yázhígi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí Thoreau Elementary School dóó Thoreau Mid School dóó Thoreau High School daolyé.

thumb|right|300px

* Dlǫ́ʼí Yázhídi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Tó yaʼnidaʼaazgééd

* Tó yigeed hatsohígíí, ałdoʼ wolyé. 
[200px|thumb|left|Tó baʼnidaʼaasgééd, [Hoozdodi éélkid. 2009 biyiihahgo.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Tó
Maʼii Ashkii, Łį́į́ʼ Tʼą́ą́ʼ Yisił

[200px|thumb|left| [Chíshí diné]]

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Wááshindoon bisiláołtsooí

200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Army wolyéhígíí

200px|thumb|left|Wááshindoon bisilaołtsooí Marine woolyéhígíí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Navy wolyéhígíí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Air Force wolyéhígíí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Coast Guard wolyéhígíí

Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Kin Łání Dibé Ntsaa Biyaagi

&nbsp;éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dibé Ntsaa Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá. Dibé Ntsaa éí sinil. Dibé Ntsaa Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Kin Łání éí 6.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 16,887 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kin Łání éí -gi bił hazʼą́. Kin Łání éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,512 adéesʼeez.

300px|thumb|left

* Kin Łání biWááshindoon
Saad bee álʼíní

&nbsp;éí saad bikʼéʼalchíʼgo naaltsoos bikáaʼgi saad shijaago oolyéʼ. Akwii shįįh ałʼaah átʼéego saad bee álʼíní hólǫ́.

## Alphabetsjiʼ chooʼį́įgo

Diné bizaadjí éí saad naaltsoos bikáaʼgi akʼéʼ alchíʼgo, díí saad bee álʼí (Łaʼ éí Navajo alphabets deiłní).

* A a, B b, Ch ch, Chʼ chʼ, D d, Dl dl, Dz dz, E e, G g, Gh gh, H h, Hw hw, X x, I i, J j, K k, Kʼ kʼ, Kw kw, ʼ, L l, Ł ł, M m, N n, O o, S s, Sh sh, T t, Tʼ tʼ, Tł tł, Tłʼ tłʼ, Ts ts, Tsʼ tsʼ, W w, Y y, Z z, Zh zh

Saad daʼdiitsʼaʼígíí yaʼhaalnéʼ (phonetic sounds wolyé bilagáana bizaadjí). Díí saad bee álʼínígíí éí díí átʼé Diné bizaadjí:

* aa, bee, chee, chʼee, dee, dlee, dzee, ee, gee, ghee, hee, hwee, xee, ii, jee, kee, kʼee, kwee, saad niyíłtłáádígíí ([ʔ]), lee, łee, mee, nee, oo, see, shee, tee, tʼee, tłah, tłʼee, tsee, tsʼee, wee, yee, zee, zhee.

Ł áníłnééz dóó áłtʼą́ʼí dóó naneeshtłʼiizh. Latin alphabet biletter nilį́. Bilagáana bizaad doo choyoołʼį́į da.

Bilagáana bizaadjiʼ éí *alphabets* wolyéego chodaʼoołʼį́, díí alphabets éí saad daʼdiitsʼaʼígíí yaʼhaalnéʼ (phonetic sounds / phonology). Áádóó naaltsoos bikáaʼgi akʼéʼ alchíʼgo éí:
* Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz.

## Syllabariesjiʼ chooʼį́įgo

[thumb|right|[Chééwokii Dineʼé bizaad syllabariesji bikáá. Hastiin Sequoyah ayiilá.]]Saad bee alʼį́į́hni syllabariesígíí chooʼį́įgo éí saad daʼdiitsʼaʼígíí ałdoʼ chooʼį́, akondiʼ díí éí tʼaa nitsaʼgo saad daʼdiitsʼaʼígíí. Díí example átʼé (bilagáana bizaad chooʼdooʼííł): water, naakigo bisyllables hólǫ́, "wa", "ter". Diné bizaadjí example éí: Shą́ą́ʼtóhó, táágo bisyllables hólǫ́, "Shą́ą́", "tó", "hó". Chééwokii Dineʼé (Cherokee, ᏣᎳᎩ = tsa-la-gi) éí bizaad syllabariesjiʼ yikʼéʼ daʼałchíʼ.

## Logographiesjiʼ chooʼį́įgo
[thumb|left|Saad bee alʼį́į́hni, logographicígíí chooʼį́. [Mááya dineʼé bizaadjí bikáá.]]

[thumb|left|Saad bee alʼį́į́hni, logograph wolyéígíí. [Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bizaad bikáá.]]

* 


Tʼááłáhági átʼéego:Saad
Tééhoołtsódii (íiyisígíí)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hippopotamus amphibius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 4&ndash;5di adéesʼeez áníłtso; 2,900&ndash;4,000 dahidídloʼ éí áníłdáás. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.

Tééhoołtsódii éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.
Dilzéehii

250px|thumb|right|Dilzéehii bikéyahdi éélkid.
&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzo, Ahééháshį́į́h Hahoodzo, áádóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzo (Niweedah Hahoodzo) biiyiʼ bikéyah biłhaʼhoodzo. Dilzéehii tʼáá bí bizaadjí éí *ʼAha Makhav* dawolyé; áádóó díí saadígíí éí "tábąąhgi dineʼé" óolyé. Dilzéehii bikéyah éí Fort Mojave Indian Reservation wolyé, áádóó tʼáá akwii tʼéigo yéé adaʼdoojíʼ. Dilzéehii bikéyah éí -gi bił hazʼą́. Kéyah éí 42,000 acres aniiłtsoh, áádóó Tó Ntsʼósíkooh bibąąhgoʼ háʼhoodzo. 1870 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Dilzéehii bikéyah baʼhádzo. 1,100 anéélʼąąh Dilzéehii daʼbighan áádóó éí Bitsį́ʼ yishtłizhii dineʼé átʼé ałdóʼ.

Dilzéehii éí bikéyah lease adéíłį́ʼ; díí éí kʼé daʼdiiléʼjíʼ binaanishígíí yichʼį́ʼ kéyah lease adéíłʼį́. Díí naanish déí yiiłjééhígíí éí Ndikʼąʼ, Naadą́ą́ʼ, áádóó Naaʼołí kʼé déí didlééh. Áádóó bílaʼashdlaʼii aají nidaalnishígíí éí Naakáí dinéʼiʼ dóó Bilagáana deilnish.

Ghąąjįʼ 20, 2003go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzéehii biWááshindoon adaʼdiinį́di: Ahééháshį́į́h Hahoodzoji binaatʼaanii Hastiin Gray Davis dóó Dilzéehii biWááshindoon ałhaʼdeetʼaah, díí éí Needles hoolyéégi kin daʼshijááʼígíí dóó ʼéʼééʼahjigo naʼazhǫǫshłá ʼą́ą́h ʼáʼdoolnííł haʼnį́į́hgo ałhaʼdeetʼaah.

Dilzéehii bikéyah bikáaʼgi éí naakigo naʼazhoosh hólǫ́; Hoozdo Hahoodzojigo éí Spirit Mount Casino woolyégo siʼąąh áádóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzojigo éí Avi Resort & Casino siʼąąh.

## Dilzéehii bizaad
Dilzéehii bizaad éí River Yuman language átʼé áádóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ.

Díí exampleígíí éí Dilzéehii bizaad átʼé:

* Dilzéehii biweb site 
* Bílaʼashdlaʼí chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ 

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí

200px|thumb|left|, ''celsius / centigrade''ji yaa halne'.
500px|thumb|right|Kéyah naʼniidohígíí dóó naʼniikʼasígíí yaa halneʼ.

:
\mathrm{K = [^\circ C] \left(\frac{1 \, K}{1\, ^\circ C}\right) + 273.15\, K}


:
\mathrm{\ \! C = \frac{5}{9}( F - 32\ ^\circ )}


°F = [°C] × 9⁄5 + 32

Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí

&nbsp;éí 471,445 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 51,770,560 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Díí kéyah biwááshindoon éí Taahííʼą́ągi Kin Haalʼáhídi bił hazʼą́; bee hazʼáanii ádeiłʼíní bighan éí Tsindiitłʼííshí hoolyéedi siʼą́; áádóó aadahwiinítʼį́ tsʼídá álátahdiígíí éí Chxǫǫh Biiʼ Tóháálį́ hoolyéeedi bił hazʼą́. Óola Haagééd hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.
Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí (Ałtsʼáʼáztiin)

*Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí
*Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí
|}
Tin Kéyah

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼgi dah naaʼeeł.

Tin Kéyah éí 39,682 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 332,500 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tin Kéyah biwááshindoon éí Siil Nástłʼah hoolyéedi bił hazʼą́.
Ásáí Dineʼé Bikéyah Yázhí Ałhidadiidzooígíí

&nbsp;éí 32,300 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,106,427 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2005góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Iiʼniʼ Tłʼiishtsoh Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah naʼhósʼaʼdi siʼą́. Dziłgaiitsoh Honeezkʼazii bighą́ąʼdi éí siʼą́.

Iiʼniʼ Tłʼiishtsoh Bikéyah éí 14,824 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 634,982 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2005góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Naakaii Łizhinii Bikéyah Beʼałnííʼ

Kéyah gi siʼánígíí éí 240,535 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,987,640 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2003góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Tsétah dibé

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ovis canadensis"* deiłníigo deiyózhí. Tsétah dibé bikąʼígíí éí "nagháshii" wolyé.

Tʼáá díí tʼéiyá dibé kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd &mdash; dibé dabilį́įʼii éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd jiní.

Tsétah dibé éí Eʼeʼaahjí Deeteel Bikéyah dóó Tsédeeshzha Dziłtah tʼóó ahayóí. Łaʼ tsétah dibé éí séítah dóó doo ayóo ndahałtingi dahiná ałdóʼ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiidíí tsétah dibé *"Ovis canadensis nelsoni"* deiłníigo dayózhí.

Tsétah dibé éí jį́įgo tʼéiyá naakai; tłʼéeʼgo daʼałhosh.

### Ánoolinígíí
Tseʼtah dibé éí bitsʼíís dibełchíʼíi dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bíchį́į́h dóó bitłʼaaʼ łigai; bitseeʼ éí łizhin. Bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá áła bideeʼ hólǫ́; bikąʼígíí éí bideeʼ ntsxaa dóó shiyish. 

Tsétah dibé biyáázh éí daalbáa łeh, áádóó éí bideeʼ ádaadin.

Tsétah dibé bikąʼígíí éí 70&ndash;80di asdzoh áníłnééz, 120&ndash;300 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh: baʼáádígíí éí tʼóó 50&ndash;70di asdzoh áníłnééz.

### Chʼiyą́
Tsétah dibé éí tłʼoh dóó azeeʼ dóó chʼil deiłchozhgo naakai.



*Tsétah tłʼízí
Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí

&nbsp;(éí doodaiiʼ éí **Náshdóítsoh bitsiijįʼ diʼilígíí** jiní) éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panthera leo"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Báʼáádígíí
[thumb|left|250px|Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí [tééh łį́į́ʼ deilghał]]

### Ánoolinígíí
Díí náshdóítsoh éí náshdóí tʼáá ałtso yilááh áníłtso: bikąʼígíí éí 5&ndash;8di adéesʼeez áníłnééz, baʼáádígíí éí 4&ndash;5di adéesʼeez áníłnéez łeh; 264&ndash;550 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí tʼéiyá bitsiijįʼ ditłʼo.

#### Chʼiyą́
Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí éí daʼalghałgo naakai; tééh łį́į́ʼ dóó tábąąh ayání dóó jádí dághaaʼígíí dóó bisóodi bizęęs dį́įʼii deilghał. Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooíigo tónteel bibąąhgi dahólónígíí éí tábąąstííntsoh ałdóʼ deilghał.
Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah Shádiʼááhjígo bił hazʼą́.

Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyah éí 1,052,100 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 18,050,488 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Haltso Hatsohítah hoolyéedi kin bił hazʼą́; áádóó Neestʼą́dziil hoolyéhígíí éí atisgo áníłtso.
Chooyééł Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah Náhookǫsjígo bił hazʼą́.

Chooyééł Dineʼé Bikéyah éí 178,700 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 5,190,783 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Ayóóʼátʼé Tónteel éí bináhaazyį́.

Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bikéyah éí 116,347 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 59,433,744 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

## Kʼé Łichííʼí
* Carlo Biotti
Eʼeʼaahjí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah

&nbsp;éí Náhookosjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi siʼą́.

Eʼeʼaahjí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah éí 172,410 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 33,848,242 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2014góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Eʼeʼaahjí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah biwááshindoon éí Tábąąhgóó Bineʼ Naʼadziʼii hoolyéedi kin bił hazʼą́; áádóó Kin Łigaaí hoolyéhígíí éí atisgo áníłtso.
Eʼeʼaahjí Tónteel Bikáaʼdi Kéyah Ałhidadiidzooígíí

&nbsp;éí Chooyééł Dineʼé Bikéyah Náhookǫsjígo bił hazʼą́.

Eʼeʼaahjí Tónteel Bikáaʼdi Kéyah Ałhidadiidzooígíí éí 271 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 106,104 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼgi kéyah dah ndaaʼeełígíí
Chʼiyáán dabízhiʼ ałkééʼ daasdzoh

[thumb|[Naadą́ą́ʼ]]
* Abeʼ
* Abeʼ bee neezmasí
* Abeʼ yistiní
* Ahwééh
* Akʼáán
* Alóós
* Ałchʼįʼ beʼestłʼóní
* Áshįįh
* Áshįįh łikan
* Atsįʼ
* Azeedíchʼííʼ
* Bááh
* Bįįh yildeeʼí‎
* Bilasáana
* Bilasáana bitseeʼ nineezígíí
* Bilasáana diwozhí
* Biłʼéʼélʼíní
* Chaashtʼezhiitsoh
* Chʼééhjiyáán
* Chʼil ahwééh
* Chʼil dootłʼizhí díkʼǫ́zhígíí
* Chʼil łichxíʼí
* Chʼil łigaii
* Chʼil łitsxooí
* Chʼil łitsooí díkʼǫ́zhígíí
* Chʼil łitsxooí ntsxaaígíí
* Chʼil naʼatłʼoʼii
* Dah diníilghaazh
* Dah woozh
* Didzéchííʼ
* Dzidzé łikaní dinilchíʼígíí 
* Didzétsoh
* Géeso
* Haʼałtsédii
* Hashkʼaan
* Kʼíníjíłʼahí
* Magí bichʼiyąʼ
* Naadą́ą́ʼ
** Łeeʼshibéézh
** Neeshjįzhii
** Tóshchíín / Naadą́ą́ʼ dootłʼizhí
** Tséʼástʼéí
* Naaʼołí
* Naayízí

* Neeshchʼííʼ
** Neeshchʼííʼ hááheeshchiiʼí
** Neeshchʼííłbáhí
** Neeshchʼííłchííʼ
** Neeshchʼííłgai
** Neeshchʼíínímazí

* Nímasii / Ámasii
* Tsísʼná bitłʼizh
* Tłʼoh chin
* Taʼneeskʼání
* Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí
* Waaʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼiyáán
Tʼááłáhági átʼéego:Wikiibíídiiya:Main Page sub-lists
Shádiʼááhjí Ásáí Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí 203,891 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 19,685,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2004góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ); Tónteel Łichííʼí bibąąhgi éí siʼą́.

Shádiʼááhjí Ásáí Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Bis Bee Kin Łání hoolyéedi kin bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Haʼaʼaahjígo bił hazʼą́.

Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí éí 38,690 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 51,446,201 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah
Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Haʼaʼaahjígo bił hazʼą́.

Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí éí 46,540 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 24,052,231 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2008góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah
Binááʼádaałtsʼózí (Ałtsʼáʼáztiin)

* Binááʼádaałtsʼózí dineʼé
* Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé
* Binááʼádaałtsʼózí

* Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah
* Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah‎ Yázhí
* Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah
* Chʼah Diʼilii Bikéyah
|}
Naʼashǫ́ʼii / Bidił Daazkʼaazígíí ałkééʼ daasdzoh

## B
* Bitseeʼ yee adiłhałii

## CHʼ
* Chʼał
** Chʼał bideeʼ dahólónígíí
** Chʼał bikéshgaan hólóní
** Chʼał bikʼos ádinígíí
** Chʼał dichʼízhí
*** Łeeyiʼ chʼał dichʼízhí
** Chʼał niłtólí
** Chʼał nineezí
** Chʼał ntsxaaígíí
** Chʼałtʼą́hí
** Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhígíí
** Tsinlátah chʼał

* Chʼééh digháhii (Tsisteeł)
** Chʼééh digháhiitsoh
** Sǫʼ tsisteeł
** Táłtłʼááh chʼééh digháhii
** Táłtłʼááh tsisteełtsoh
** Tsisteeł hashkéhé 
** Tsisteeł bikʼosnézí

## D
* Diyóósh

## Ł
* Łeeyiʼ chʼoshtsoh binááʼ hólónígíí

## N
* Naʼashǫ́ʼii
** Naʼashǫ́ʼii bitseewozhí
** Naʼashǫ́ʼii dichʼízhii
** Naʼashǫ́ʼii diwozhígíí
** Naʼashǫ́ʼii dootłʼizhí
** Naʼashǫ́ʼii hááʼáchʼiidí
** Naʼashǫ́ʼii kááʼtsʼinígíí
** Naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii
** Naʼashǫ́ʼiiłbáhí
** Naʼashǫ́ʼiiłchííʼ dootłʼizhígíí
** Naʼashǫ́ʼii naatʼaʼí
** Tábąąh naʼashǫ́ʼii

* Naʼashǫ́ʼiitsoh
** Naʼashǫ́ʼiitsoh dootłʼizhígíí
** Naʼashǫ́ʼiitsoh łitsooígíí
** Naʼashǫ́ʼiitsoh naʼałkǫ́ʼígíí
** Tsinlátah naʼashǫ́ʼiitsoh

* Naalnoodí
** Tsʼahtah naalnoodí

## T
* Táłkááʼtsʼin
* Táłkááʼtsʼin bíchį́į́hnézí

* Tiníléí
** Shádiʼááhdę́ę́ʼ tiníléí
** Tiníléítsoh
*** Tiníléítsoh bíchį́į́h dikʼání 
*** Tiníléítsoh bikʼosnézí
*** Tiníléítsoh dootłʼizhígíí
*** Tiníléítsoh łikizhígíí
*** Tiníléítsoh naʼałkǫ́ʼígíí
*** Tiníléítsoh noodǫ́zígíí
*** Séí tiníléítsoh

## TŁʼ
* Tłʼiish
** Tłʼiish áníní
** Tłʼiish bichóhí
** Tłʼiish bikʼos nteelígíí
** Tłʼiish kʼaaʼ
** Tó tłʼiish
** Łeeyiʼ tłʼiish ádaałtsʼísígíí

## TS
* Tsékʼi naʼazólii
** Tsékʼi naʼazólii yistłʼinígíí

* Tsxilghááh
** Táłtłʼááh tsxilghááhtsoh

Tʼááłáhági átʼéego:Wikiibíídiiya:Main Page sub-lists
Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí

biwááshindoon éí -gi bił hazʼą́.

* Bichʼah Dootłʼizhii
* Bee Hazʼą́ą Ił Chʼétʼaah
Bichʼah Dootłʼizhii

&nbsp;éí Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí bisiláo ádaatʼé.

Phil-UN-Timor.jpg|Bichʼah Dootłʼizhii *Timor* hoolyéedi
Blue helmet.JPG|Chʼah Dootłʼizhí


Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah Ałhidadiidzooígíí dóó Ahiih Yikaígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Kʼaiʼbiiʼtó

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Kʼaiʼbiiʼtóodi 1,522 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kʼaiʼbiiʼtó éí -gi bił hazʼą́. Kʼaiʼbiiʼtó éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,810 adéesʼeez.

* Kʼaiʼbiiʼtóodi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos
Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah Ntsaaígíí

&nbsp;éí Náhookosjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi siʼą́.  Ayóóʼátʼé Tónteel éí Náhookǫsjigo siyį́.

Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah Ntsaaígíí éí 919,595 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 37,900,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2013góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyah Ntsaaígíí biwááshindoon éí Táłkááʼ Dahndaaʼeeł hoolyéedi bił hazʼą́.
Ásáí Dineʼé Bikéyah Ntsaaígíí

&nbsp;éí 830,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 33,000,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́; Tónteel Łichííʼí bibąąhgi éí siʼą́.

Ásáí Dineʼé Bikéyah Ntsaaígíí biwááshindoon éí Séítah Tó hoolyéedi kin bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́.

Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyah éí 16,040 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 17,100,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Tóígeed Łání hoolyéedi bił hazʼą́.
Roman dineʼé

* Woomiin diné

200px|thumb|left|Roman dineʼé bikéyah naashchʼą́ą́ʼ.
200px|thumb|right|Roman bisiláołtsooí sizį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyah Haʼaʼaahjígo siʼą́.

Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah éí 56,990 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 149,772,364 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
Chʼah Diʼilii Bikéyah

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bitaʼdi siʼą́.

Chʼah Diʼilii Bikéyah éí 605,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 3,081,677 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah
Máaz

&nbsp;éí kéyah éí dį́į́ góneʼ yiisdzó jóhonaaʼéídę́ę́ʼ beeʼwooltaʼgo. Azhí Máaz (Mars) éí Roman dineʼé bizaad bitsą́ą́dę́ę́ʼ (saad Latin wolyéígíí bitsą́ą́dę́ę́ʼ), díí saad éí diyin naabaago oolyé. Kéyah Máaz éí łichíiʼgo siʼą́ą́h díí éí béésh bioxide hólǫ́ʼinígíí biniiná kéyah łichííʼ. Máaz éí biniłchʼiʼ ałtʼąąʼiʼ, áádóó kéyahígíí bikáaʼgi éí baʼadaʼhósdząʼ (sǫ́ łeeh yiilwodgo), dził naazniil; áádóó dził bitaʼgo éí tééh daʼhólǫ́, áádóó Máaz bitłʼááhdi áádóó bikáaʼgi éí tin daʼhólǫ́ (Nahasdzáán bikáaʼgi naʼhalingo). Máaz bikáaʼgi yoołkááłígíí tʼáá nahasdzáán naʼhalin. Máaz bikáaʼgi Dził Olympus Mons wolyéego éí alʼááhdiʼ déízááʼ, áádóó Tsékooh Valles Marineris éí tisgoʼ nitsáá tsékooh. Máaz bikáaʼgi éí kéyah biholtsá; díí éí Brealis wolyéego beeʼwoogiʼ, 40% bigáágoʼ kéyah biholtsá . Máaz bikáaʼgi éí dookéyah nidaʼhadinádaʼ.

1965 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí áłtsé yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́ʼ, díí éí Mariner 4 wolyéego Máazdi chʼéʼtʼáá. Íidą́ą́ Máaz bikáaʼgi tó hadéélį́į́h, hwiindin nitʼééh dooʼeedaʼlá. Díí éí kéyah bikáaʼgi łéézh biłnaʼhayoolígíí tó naʼhalingo nódǫǫzígíí neelʼįįhláʼ. Máaz bikáaʼgi éí tó hólǫ́ kwiindzin áádóó éí áádóóléʼeʼ chʼosh doo yitʼíniigi adaʼtʼéíʼígíí daʼhólǫ́ kwiindzin. Máaz bikáaʼgi kéyah naalkááhgoʼ éí tó hólǫ́ nitʼééhlá, áádóó akéídiʼ neeznaa naháí yę́ędą́ą́ʼ éí tó yaʼnadziisiihgoʼ halííh nitʼééh. 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí radar beeʼnaalkááhgo tin nitságoʼ hadeelʼííh, Máaz biyaadi áádóó bikaadiʼ áádóó Máaz ałníígoʼná ałdóʼ tin hólǫ́ǫgo hadéélʼííh . Yaʼiishjááshtsoh 31, 2008 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼ, Phoenix lander wolyéego tółá ayiilá Máaz bikáaʼgi (łééh yidi tó hólǫ́lá).

Máaz éí naakigo ooljééʼ binaatʼash, díí ooljééʼ éí Phobos dóó Deimos wolyé. Máaz biooljééʼ éí ałtsíísi áádóó doonizhónigoʼ nimaazdaʼ. Ndaʼałkaahí adaʼnį́goʼ éí yágháhookáán biyiidiʼ tsé nidaʼnidééhígíí Máaz bigravity bisééł áádóó éí Máaz biooljééʼ silííh. Máaz éí táaʼgo yágháhookáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí binidéítʼááʼ: díí éí Máaz Odyssey, Máaz Express, áádóó Máaz Reconnaissance daalyégo binidéítʼááʼ. Naaná Máaz bikáaʼgi éí Máaz yikááʼ nandahí naakigoʼ táádiʼazh: ''Spirit'' dóó *Opportunity* wolyé. Áádóó łaʼ Máaz yiikáá nandahí áádóó naazniil Máaz bikáaʼgi akóndi díí éí doo nidaʼkáídaʼ (doonaalbaasdaʼ; tʼááłáʼígíí naazʼááʼ); áádóó łaʼ éí doonidaalnishdaʼ daaslį́į́h áádóó łaʼ éí tʼáádiʼ nidaalnish. Máaz bikáaʼgi tin naalkááʼgoʼ éí tinígíí naalyííhgo ałtsíísí yilééł, díí éí Máaz Global Surveyor beeʼnaalkáágoʼ akwii tʼéigoʼ beeʼyiiltsáʼ.

Bílaʼashdlaʼii déigo déízʼííhgo (nahasdzáán bikáádoo) Máaz yitʼíʼgoʼ átʼé (−2.91), díí yéigo yitʼíʼ. Máaz éí 78 míiltsoh km anzáádi siʼááʼ, łáhdi éí 55.7 míiltsoh km anáádi siʼááʼ nadlééh.
Mókiwii

bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("mercurius"). Kéyah Mókowii wolyéígíí éí Jóhonaaʼéí bitsį́į́di siʼą́ʼ, áádóó biaxial tilt ałdóʼ ałtsiisi, áádóó díí kéyahígíí ałtsiisi. Mókiwii éí Jóhonaaʼéí 87.969di yiiniʼnádah (87.969 jį́, Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí beeʼbinéélą́ą́h). Mókiwii biaxial tilt ałtsiisiʼígíí biniiná táadi niʼnábaał jóhonaaʼéí naakidi yiinádahgoʼ. Mókiwii jóhonaaʼéí yiitʼį́į́hgiʼ yiigááłgoʼ tʼáá 43 arcseconds per century; díí akwii náʼtʼį́į́hgoʼ éí Hastiin Albert Einstein yeeʼdintʼą́ʼ. Naaltsoos bikáaʼgi General Theory of Relativity wolyéego yaʼhalné .
Nahasdzáán bikáádę́ę́ Mókiwii jiʼnééłį́ʼgoʼ tʼáá yéigo yiitʼį́ʼ (−2.3–5.7 magnitudegi yiitʼį́ʼ), akónidiʼ łáhdi éí Mókiwii dooyiitʼį́ʼdaʼ łééh. Díí éí Jóhonaaʼéí adéísdį́į́hígíí biyiidi siʼą́ą́hgoʼ biniiná dooyiitʼį́ʼdaʼ, Jóhonaaʼéí ałtsó iigááhgoʼ ałdóʼ tʼéiyá Mókiwii yiitʼį́ʼ łééh.

Ndaʼałkaahí éí kéyah Mókiwii atʼéʼígíí dooʼayoo biłbeedaʼhozindaʼ, Nahasdzáán bikáá doo beeʼadéístʼį́ʼ beeʼneelį́į́hgoʼ áádóó hálziidígíí átʼé beeʼhozin. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́, áádóó éí Mariner 10 wolyéego Mókiwii yikáaʼdi ałhénaʼtáʼ áádóó aadi Mókiwii bikáaʼgi anólinígíí ʼayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. 45% bigáágoʼ ayiilá, (1974–1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ) áádóó MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí Yas Niłtʼéés 14, 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łáh doo kéyah ayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. Díí éí 30%go ayiilá, áádóó 2011 biyihahgo éí MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼiiʼ, akóhgoʼ naʼtáá áádóó éí ałtsó ayiiniilá.

Mókiwii bikáaʼgi anoolinígíí éí tʼáá Ooljééʼ bikáaʼgi anoolinígíí átʼé. Kéyah bikáaʼgi diwool áádóó adaʼhosdzáʼ, áádóó łahgo éí daʼdziigáí. Niłchʼiʼ éí ałtʼááʼiʼ áádóó Mókiwii biʼooljééʼ éí adein. Áádóó Mókiwii biyiidiʼ éí béésh hólǫ́ áádóó díí naalkáágoʼ akwii tʼéígoʼ beeʼhózin (Mókiwii biMagnetic field hólǫ́ʼnígíí beeʼbeeʼhózin béésh hólǫ́ʼígíí). Díí Mókiwii bimagnetic fieldígíí bineelʼą́ą́hgoʼ, 1% beeʼalah; Nahasdzáán bimagnetic fieldígíí tʼáá achʼį́ʼ 1% beeʼ . Áádóó Mókiwii aniiłdasígíí éí Mókiwii biyiidiʼígíí nitsáʼ áádóó ałhiineestíʼgoʼ siʼááh. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí beeʼiinéélą́ą́hgo, Mókiwii bikáaʼgi 90–700Kgo anaalkiʼ (−297&nbsp;°F dóó 801&nbsp;°Fjíʼ nidiilkíʼ, −183&nbsp;°C dóó 427&nbsp;°Cjí nidiilkíʼ) .

upright=2|thumb|left|Yágháhookáán biyiidi kéyah daʼsiniilígíí ałgáá naʼniilgoʼ, łaʼ adałtsʼiisi áádóó łaʼ éí daʼnitsá. Nishtłʼáhdę́ę́ʼgo siʼą́ą́hígíí éí Mókiwii, Biinis, Nahasdzáán, áádóó Máaz.
Béésh tózháanii

right|250px|border
thumb|right|200px|Béésh tózháanii
&nbsp;éí béésh átʼé áádóó chemical element éí **(Hg)**. Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, béésh tózháanii éí námboo 80 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Biinis

bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("venus"). Biinis kéyah beeʼyoozhíʼiʼígíí naaki góneʼ jóhonaaʼéí bitsáádiʼ siʼą́ą́h. Jóhonaaʼéí 224.7di yiniiʼnadah (Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼáhígíí beeʼnaalkáágoʼ). Eʼeʼaahgo Biinis yéigo yiitʼį́ (−4.6 magnitudedi siʼą́ą́h łééh). Biinis Jóhonaaʼéí yinádahgo, łahgo 47.8° naʼdlééh (atiisgoʼ), áádóó Jóhonaaʼéí tʼáá yiitsʼiidiʼ ałhéʼhadah. Nahasdzáán bikáaʼgi eʼeʼaahgo éí doodaiiʼ éí tʼáá abinigo sǫʼ naʼhalingo yéigo adéístiin łééh, áádóó azhí nidiʼ tʼáá akwii tʼéigo beeʼwoozhí.

Łaʼ bílaʼashdlaʼí Biinis, Nahasdzáán bikʼis déíłníʼgo daʼyoozhí, biniináʼígíí éí tʼáá ałhééʼniłtsóʼ (asdą́ą́), áádóó bigravity ałdóʼ tʼáá Nahasdzáán asdą́ą́ naʼhalin, áádóó atʼéʼígíí ałdóʼ asdą́ą́ ałhééłtʼé. Biinis biníłchʼiʼ éí sulfuric acid beeʼłíbago bikʼééstiʼ, áádóó díí biniiná kéyahígíí dooyiitʼíʼdaʼ. Níłchʼiʼígíí naalkááhgo tʼáá nidaz, áádóó káábin dioxide tʼáá yéigo niłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Áádóó Biinis bikáaʼgi éí káábin cycle beeʼadéín áádóó éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łééh (Tsin adazʼááhígíí akwii tʼį́į́h łeeh éí doodaiiʼ éí tsé biyiiʼ góneʼ káábin yootʼą́ʼ łeeh). Áádóó organic life ałdóʼ adéín Biinis bikáaʼgi, éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łeeh. Ndaʼałkaahí adahnį́go éí Biinis daʼtsíʼ tʼáá Nahasdzáán naʼhólingo bikáaʼgi tó nitéél hólǫ́ nitʼééh. Áádóó kéyahígíí sidwo silį́į́hgo tóʼígíí ałtsó siil silį́į́h, áádóó kéyahígíí tʼóh naaltséé. Naaná Biinis bimagnetic field doo ayoolǫ́ʼdaʼ. Naaná Biinis bikáaʼgi Háájiʼjin hólǫ́ʼígíí ałdóʼ ałtsó biłnidiijóól, áádóó Yágháhoníkáán biyiidiʼ niyól hólǫ́ʼígíí ałtsó biłyooʼiiyol. Áádóó Biinis biniłchʼiʼ atmospheric pressureígíí atiis, naalkáágo 92 beeʼaláh; Nahasdzáán bikáaʼgi éí tʼáá achʼį́ʼ.

Biinis bikáaʼgi kéyah ánólingiʼ doo beeʼhózindaʼ nitʼééh (Níłchʼiʼígíí éí sulfuric acidigi kéyah beeʼłíbago bikʼééstiʼ), 1990–1991 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Project Magellan woolyégo iindaʼ naaltsoos bikáaʼgi kéyah ánólinígíí neezhchʼááʼ. Áádóó kéyahígíí naalkááhgo volcano bikáágo hólǫ́ʼgiʼ átʼé áádóó Łeetsoii níłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Łeetsoiiʼígíí naalkááhgo bináhjíʼ volcano hólǫ́ʼígíí beeʼbeehózin  . Akódiʼ tsé lava flow woolyéʼígíí adooʼyiiltsééʼda. Biinis bikáaʼgi dooʼayoo kéyah bikáaʼgi adaʼhósdzáádaʼ, Biinis éí yéigo damiiltsoh dóó ałnį́į́h binahah . Biinis bikáaʼgi éí kéyah dooʼnáʼhanádaʼgiʼ átʼé daʼnį́ʼ ndaʼałkaahí daʼnį́ʼ. Biinis biyiidiʼ kǫ́ʼ hólǫ́ʼígíí, háʼshį́į́h nahótʼį́į́hgo tsé lava nilį́į́hgo hánagoh (Yéigo akwii nátʼį́į́h)

thumb|left|Kéyah Biinis woolyéʼígíí éélkid, kéyahígíí tʼéiyá áádóó sulfuric acid kósígíí éí tʼáá gééd. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Project Magellan, ayiiskid.
Tábąąstíín

&nbsp;&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lutrinae"* deiłníigo dayózhí. **Tsoostiní** bee wójí ałdóʼ. Tábąąstíín éí 13 ałʼąą ádaatʼé.

Tábąąstíín éí łóóʼ dóó chʼosh bikágí dantłʼizí dóó chʼosh bitsʼaʼígíí deiyą́ą łeh.
Tábąąstííntsoh

**Tábąąstííntsoh** éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahhí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tádiin dóó baʼąą dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pinnipedia"* deiłníigo dayózhí; díí saadígíí éí *bikeeʼ yee ndaʼałkǫ́ǫ́ʼígíí* óolyé.
thumb|left|250px|Tábąąstííntsoh bijaaʼ dahólónígíí (''Otariidae'') dóó tábąąstííntsoh bijaaʼ ádaadinígíí (''Phocidae'') bitsʼíístsʼin naashchʼąąʼ
Tábąąstííntsoh éí tónteel dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná. Tábąąstííntsoh bijaaʼ dahólónígíí éí niʼgóó naaldloosh dóó táyiʼji ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ. Tábąąstííntsoh bijaaʼ ádaadinígíí éí tʼóó bigaan yee naaldeeh, áko éí łáháda nihookááʼ naakai.

### Ánoolinígíí
Tábąąstííntsoh éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí łigaigo daalkizh; bitsʼíís éí 4–13di adéesʼeez áníłtso; 155–8,000 dahidídloʼ áníłdáás. Nááná éí bigaan nteel; bitseeʼ éí doo nineez da.

### Chʼiyą́
Tábąąstííntsoh éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; nááná éí chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ; łaʼ tábąąstííntsoh éí tsídii naʼałkʼaiʼí dóó níyol yiiʼ ndaatʼaʼígíí deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Tábąąstííntsoh
Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah atah bił hazʼą́. Tótaʼ Dineʼé Bikéyah Eʼeʼaahjigo éí siʼą́; **Biʼééʼ Dootłʼizhí Bikéyah** hoolyé aldóʼ.

Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah éí 27,133 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,761,865 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah biwááshindoon éí Tóhodiłhił hoolyéedi bił hazʼą́.
Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí

&nbsp;éí naaldeehii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs biyaadi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Odobenus rosmarus"* deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Odobenus"*-jí atah daasdzoh.
[250px|thumb|left|Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí éélkid, [Hakʼaz dineʼé bikéyahdi.]]
250px|thumb|left|Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí bitsʼíístsʼiin, 1893 yę́ędą́ą́ʼ naʼazhchʼąąʼ

### Ánoolinígíí
Díí tábąąstííntsoh éí chį́į́h yee adilohii nahalingo bideeʼ hólǫ́; díí éí táaʼgo da adéesʼeez áníłnéez łeh; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá áła bideeʼ hólǫ́. Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí bitsʼíís éí 9&ndash;12di adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí dibéłchiʼíigo naashchʼąąʼ; nááná éí 2,600&ndash;4,000 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłdáás.

### Chʼiyą́
Azhą́ éí yéigo nsxaa ndi, tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí éí chʼosh bitsʼaʼígíí deildeeł łeh; łáháda łóóʼ yázhí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chidí bikéeʼjįʼ adeezʼáhígíí

200px|thumb|left|Chidí bikéejįʼ adeizʼáhígíí, Chidí Ford F-Series. 1997 biyihah modelígíí átʼé, F-150 átʼé.

200px|thumb|left|Chidí bikéejįʼ adeizʼáhígíí, Chidí Dodge Ram woolyéʼígíí 1500 crew cab átʼé.
thumb|1896 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Béésh Bichʼahii Bikéyahdi, chidí bikéejįʼ adeizʼáhígíí éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí
Łóóʼtsoh łizhin dóó łigaaígíí

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Orcinus orca"* deiłníigo dayózhí.
[250px|thumb|left|Łóóʼtsoh łizhin dóó łigaaígíí ''Shamu'' wolyéego daʼneelį́ Sea Worlddi, [Ahééháshį́į́h Hahoodzo]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 20&ndash;26di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin dóó dilkǫǫh; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; binátsʼiin éí dah dzígai. Tsxį́įłgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Łóóʼtsoh łizhin dóó łigaaígíí éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ; tábąąstííntsoh dóó tsídii ndaʼałkʼaiʼí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chidí nadlééh

[200px|thumb|left|[Chidí nadlééh, 1978 biyihah yę́ędą́ą́ʼ hahiineezdeiʼ, Chevrolet El Camino éí wolyé.]]

[200px|thumb|left|[Chidí nadlééh, 2010 Pontiac G8 ST wolyéígíí átʼé.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí
Tséyaatóhí

&nbsp;éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséyaatóhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tséyaatóhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Tséyaatóhí éí 5.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,482 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséyaatóhí éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,191 adéesʼeez.

thumb|left|300px

*Tséyaatóhí biníłchʼi naaltsoos
Kin Dootłʼizhí

&nbsp;éí Nóódaʼí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo.

Kin Dootłʼizhíidi 1,087 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kin Dootłʼizhi éí -di biłhazʼááh. Tséłgaii Dah Azkání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,912 adéesʼeez.
Kinłání/Kin Łání (Ałtsʼáʼáztiin)

* Kinłání Dookʼoʼoosłííd Biyaagi
* Kin Łání Dibé Ntsaa Biyaagi
* Kinłání Cháʼoł Ląʼí Biyaagi
* Kinłání Tólą́ Dootłʼizhí Bibąąhgi
|}
Séwes

(16px|⚳) bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("cerēs"). Séwes éí kéyah ashdlaʼ góneʼ yiisdzó jóhonaaʼéídę́ę́ʼ beeʼwooltaʼgo. Kéyah Séwes wolyéígíí éí ałtsiisgo oolyé (kéyah chilí átʼé: tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ ą́ą́hłtsó). *1 Céwes* wolyé nitʼę́ę́h, áádóó bizhí łahgo aalyá, díí éí Séwes wolyéego aalyá. Díí kéyah éí tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ anį́į́łtsóʼ áádóó Yágháhookáán biyidiʼ tsé Jóhonaaʼéí binaagoʼ ałhééntʼiʼígíí bitáádi siʼą́ą́h (*Asteroid belt* bitáádi siʼą́ą́h). Yas Niłtsʼéés 01, 1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah hadeilį́į́. Hastiin Giuseppe Piazzi kéyah hadeilį́į́ áłtsé.

Séwes ałnį́į́h goná bineelʼą́ą́hgoʼ éí 950 km (590 mi) aniiłtsó, naaná azhą́ą́ ałtsíísi nidiʼ aniiłdasígíí éí yéigo nidaz, łaʼ tsé nidaʼnidę́ę́hígíí éí doo haʼzhǫ́ǫ́ʼ daʼnidazdaʼ .

Ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgoʼ éí Séwes nimaaz, áádóó łáhjįʼ tsé *Asteroid belt* binidaʼnidééhígíí éí doo ałhééłtʼééhgoʼ nimaazdaʼ (daʼdigiizgoʼ). Kéyah Séwes bikáaʼgi éí tó dóó tin dóó niłchʼiʼ daʼditłééʼígíí hólǫ́ (baʼnitsá hakéésgoʼ áádóó naalkááhgoʼ). Áádóó Séwes biyidiʼ éí tsé beeʼaalyáʼgiʼ átʼé, áádóó tin ałdóʼ bitáágiʼ átʼé, naaná tó nitéél daʼtsí biyaadi hólǫ́ .

Binitʼąątsoh 27, 2007 biyihah yę́ędą́ą́ʼ NASA *Down yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí* yidéí diizhchid. Díí éí tsé Vesta wolyéígíí yaʼnantá biniiyéʼ áádóó 2011–2012go aadi dootʼáʼ, áádóó Séwes yaʼnaadootʼá 2015go.
Haʼooméya

(; (136108) 2003 EL61) bízhiʼ éí Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełídę́ę́ʼ Dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("Haumea").
Maakiimaakii

() bízhiʼ éí Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełídę́ę́ʼ Dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("Makemake").
Ééwis

(; 2003 UB313) bízhiʼ éí Gwíík Dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("Eris / Έρις"; ).
Tʼiisyaakin

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Tʼiisyaakin éí 15.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 5,053 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼiisyaakin éí -gi bił hazʼą́.  Tʼiisyaakin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,082 adéesʼeez.

[300px|thumb|left|Tʼiisyaakindi [aahwiinítʼį́ bá hooghan.]]

*Tʼiisyaakin biweb site
Béésh Sinil

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Béésh Sinil éí 12.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 9,655 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Béésh Sinil éí -gi bił hazʼą́. Béésh Sinil éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,850 adéesʼeez.

[thumb|left|350px|[Kǫʼ naʼałbąąsii, 1943 yę́ędą́ą́ʼ Béésh Sinildi éélkid]]

*Béésh Sinil biníłchʼi naaltsoos 
* Béésh Sinildi Naʼiiniʼ bá Hooghan siniilígíí biníłchʼi naaltsoos 

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh Sinil
Dziʼizítsoh

200px|thumb|left|Dziʼizítsoh yiilwoł Navajo Nation Fairdi, 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.
200px|thumb|left|Dziʼizítsoh, 2002 Softail Heritage Classic Harley Davidson woolyéʼígíí éélkid.

Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Mááya dineʼé

200px|thumb|left|, asdzą́ą́ dóó baʼáłchíní eelkid.
200px|thumb|left|Rigoberta Menchú éí Mááya dineʼé átʼé. Nobel Peace Prize wolyéego yoosbąąʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Kéchwa dineʼé

200px|thumb|left|Kéchwa dineʼé 
[200px|thumb|left|, atʼééd yazhí dóó [Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éélkid.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí (íiyisígíí)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lama glama"* deiłníigo dayózhí. **Dibénééz adizhahí** bee wójí ałdóʼ. Ndaʼałkaahí ádaaníigo ałkʼidą́ą́ʼ díí naaldlooshii Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó ałdóʼ dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaní.
250px|left|thumb|Shádiʼááhdę́ę́ tłʼízí, hééł daʼyoołjiił.
### Ánoolinígíí
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éí hastą́ągo da adéesʼeez ádaníłtso łeh, áádóó éí bitsʼíís ditłʼo. Bikʼos dóó bijáád éí nineez. Łaʼ éí daalgai, náánáłaʼ éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ.

### Chʼiyą́
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éí tłʼoh dóó chʼil bineestʼąʼ deiłchozh.
Náshdóítsoh noodǫ́zígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panthera tigris"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi kʼad éí noonééł (Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bikáaʼdi éí dahólǫ́ǫ́  ńtʼę́ę́ʼ — dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi).
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí náshdóítsoh tʼáá ałtso yilááh áníłtso: Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi náshdóítsoh noodǫ́zígo dahólónígíí éí łaʼtsʼáadadi adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí 660 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Díí náshdóítsoh éí dibéłchíʼí dóó łitsxogo naashchʼąąʼ áádóó éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; biteeldę́ę́ʼ éí łigai.

Łaʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí tʼóó łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; díí éí naaldlooshii daʼnílʼį́įgi (Naʼazhǫǫsh Hatsoh da) yitʼį́ — tłʼóoʼdi éí łáháda dahólǫ́.

### Chʼiyą́
Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí alghałgo naaghá — Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh éí tábąąh béégashii dóó bisóodi dóó ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí yilghał; náánáłahdi éí bįįh dóó deeteel dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naaghá. Nááná éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo naalzheeh łeh.

### Náshdóítsoh noodǫ́zígíí dóó bílaʼashdlaʼii
 kéédahatʼínígíí éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí ndaʼnilkaad (dibé dóó béégashii nahalingo) áádóó bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó azeeʼ ádeilééh. Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
Chʼosh bikǫʼí

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; chéłchaaʼ yázhí éí ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lampyridae"* deiłníigo deiyózhí. 

[left|thumb|300px|Chʼosh bikǫʼí tłʼéeʼgo ndaatʼá.<br />([Béésh Bichʼahii Bikéyahdi éélkid.)]]
Chʼosh bikǫʼí éí nahasdzáán bikáaʼgo naakidi dimíílgo daatsʼí ałʼąą átʼé. Deesdoigi dóó hodíłchʼilgi dóó tsintahgi chʼosh bikǫʼí tʼóó ahayóí; honeezkʼazgi díí chʼosh doo dahólǫ́ǫ da.

Chʼosh bikǫʼí éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ łeh áádóó éí bikágí doo ntłʼiz da łeh. Nááná chʼosh bikǫʼí éí tłʼéeʼgo ndaatáa łeh.

Chʼosh bikǫʼí łaʼ éí daʼałchozh (chilátah baa hózhónii bijeeh deidlą́ dóó chʼil deiłchozh), nááná éí chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.

left|thumb|Chʼosh bikǫʼí éí díí ''luciferase'' chodayoołʼįįhgo bikǫʼ ádeilééh.
Shash bizaʼazis hólóní

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi téiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phascolarctos cinereus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|200px|Shash bizaʼazis hólóní kótʼéego tsinlátahgi ałhosh
Azhą́ díí naaldlooshii *"shash"* deiłníi ndi, éí tʼáá íiyisíí doo shash ádaatʼée da; naaldlooshii bizaʼazis dahólónígíí dah yikahjí éí atah daasdzoh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shash bizaʼazis hólóní éí shash naʼazísí nahalin, áko ndi éí bijáád nineez dóó bijaaʼ ntsxaa. Nááná díí naaldlooshii éí tsinlátahgi hólǫ́, áádóó éí 8&ndash;33 dahidídloʼ áníłdáás. Akʼah sisíʼí tsin bitʼąąʼ tʼéiyá yiłchozh; tʼááłaʼajínígo 18go da oz ałchozh.
Wóláchííʼ yildeełí

(éí doodaiiʼ éí **Wóláchííʼ deiyání**) éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vermilingua"* deiłníigo dayózhí. Wóláchííʼ deildeełí dóó ndilnaʼii éí Biwooʼ Ádaałtsʼíísígíí dah yikahjí atah daasdzoh (Ndaʼałkaahí éí *"Pilosa"* deiłníigo dayózhí).
left|thumb|300px|Wóláchííʼ yildeełítsoh bitsiitsʼin éélkid
Wóláchííʼ deildeełí éí deesdoigi dahólǫ́; ńléidi éí tsintahgi dóó níłchʼi ditłéeʼgi naakai. Nááná éí tsinlátahgi ndaaldeeh łeh; áko ndi wóláchííʼ yildeełítsoh éí halgaiigi naaghá ałdóʼ, áádóó éí nihookááʼ tʼéiyá naaghá.

### Ánoolinígíí
Wóláchííʼ deildeełí éí bizeeʼ dóó bitseeʼ nineez; nááná éí biwooʼ ádaadin dóó bijaaʼ áłtsʼíísí. Łaʼ éí daantsxaa, náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz.

* Wóláchííʼ yildeełítsoh *(Myrmecophaga tridactyla)* éí 7di adéesʼeez áníłnééz; 65–140 dahidídloʼ áníłdáás. Łibá dóó łizhingo naashchʼąąʼ. Bitseeʼ éí táaʼdi adéesʼeez áníłnééz dóó ayóo ditłʼo; bitsooʼ 2di adéesʼeez áníłnééz. Tłʼéeʼgo naaghá.

* Wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaígíí éí naaki ałʼąą átʼé, áádóó éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi hiná. Jį́įgo tsin binástáán biyiʼ ałhosh.

* Wóláchííʼ yildeełíchilí *(Cyclopes didactylus)* éí tʼóó 14.1–17.7di asdzoh áníłnééz; 0.88 dahidídloʼ áníłdáás. Tsinlátahgi hiná.

Díí naaldlooshii éí wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii tʼéiyá deildeeł.

*Tsinaʼayąʼii yildeełí
Séigoʼ

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 2,000 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Scorpiones"* deiłníigo deiyózhí.

Séigoʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah, ńléidi éí ádaadin.
border|left|200px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Séigoʼ éí 3di asdzoh ádaníłnéez łeh (łaʼ éí tʼáá díkwíí *millimeters* tʼéiyá ádaníłtso, náánáłaʼ éí 9di asdzoh ádaníłtso). Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; adóó éí bitseeʼ dóó bizǫ́ǫ́z hólǫ́. Bíláshgaan éí ntsxaa łeh; díí éí bee ótsgí nahalin.

Tłʼéeʼgo éí daʼalghałgo naakai; chʼosh dóó nahatʼeʼii yázhí éí deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Séigoʼ
Dilyį́hí

right|250px
thumb|right|200px|Dilyį́hí
&nbsp;éí béésh átʼé áádóó chemical element éí **(Pb)**; łibá dóó dootłʼizhgo naashchʼą́ą́. Doo disxǫs da. Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, dilyį́hí éí námboo 82 góneʼ yiisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Tsídii naʼałkʼaiʼí

НПЯЬ

&nbsp;éí Shádiʼááh biyaadi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bibąąhgi dahólǫ́; nááná éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi dahólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphenisciformes"* deiłníigo deiyózhí.

Díí tsídii éí doo ndaatʼáa da, áádóó bitʼaʼ éí łóóʼ yitʼaʼ nahalingo nteel. Táłtłʼááh chʼoshchilí dóó łóóʼ dóó łóóʼ bigaan neeznání éí deilghał.

left|thumb|250px

### Tsídii ndaʼałkʼaiʼí ákwíí shį́į́ʼ ałʼąą átʼé:
Tsídii naʼałkʼaiʼítsoh (ndaʼałkaahíkʼehjígo *Aptenodytes forsteri*) éí tsídii ndaʼałkʼaiʼí agháahdi áníłtso: 45di asdzoh áníłnééz; 49–99 dahidídloʼ áníłdáás. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bibąąhdi tʼéiyá hólǫ́.

Tsídii naʼałkʼaiʼí dootłʼizhígíí (ndaʼałkaahíkʼehjígo *Eudyptula minor*) éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́ áádóó éí tʼóó 17di asdzoh áníłnééz.

Tsídii naʼałkʼaiʼí binááłtsooígíí (ndaʼałkaahíkʼehjígo *Megadyptes antipodes*) éí ałdóʼ Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́; 30di asdzoh áníłnééz.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii ndaʼałkʼaiʼí
Déélgééd

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rhinocerotidae"* deiłníigo deiyózhíh. Déélgééd éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 7&ndash;13di adéesʼeez ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; łaʼ éí bideeʼ naaki, náánáłaʼ éí bideeʼ tʼááłáʼí.

Déélgééd yázhí éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.
Kááʼtsʼiní

&nbsp;éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 20 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dasypodidae"* deiłníigo dayózhi.

Kááʼtsʼiní éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; áádóó éí tábąąhgi dóó bisti dahólǫ́ǫ́góó naakai łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kááʼtsʼiní bitsʼíís éí łibá dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ, áádóó éí 30di asdzoh (tʼááłáʼíidi adéesʼeez) ádaníłnéez łeh; łaʼ éí dantsxaa, náánáłaʼ éí tʼóó ashdlaʼdi asdzoh ádaníłtso.

Kááʼtsʼiní éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo dóó chʼosh deildeełgo naakai; łaʼ éí tʼóó wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii deildeeł.

### Diné Bikéyahdi kááʼtsʼiní dahólónígíí
[thumb|left|250px|''"Dasypus novemcinctus"'' wolyéhígíí éélkid; díí kááʼtsʼiní éí [Diné Bikéyahdi hólǫ́]]
Diné Bikéyah bikáaʼgi kááʼtsʼiní hólónígíí éí ndaʼałkaahí bikʼehgo *"Dasypus novemcinctus"* wolyé. Tʼáá díí tʼéiyá kááʼtsʼiní W.B.A.di hiná.  éí tʼóó ahayóí.

Díí kááʼtsʼiní éí tłʼéeʼgo naagháa łeh, áádóó éí tʼáá sahdii naagháa łeh. Wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii ayóo yildeeł. Bitsʼíís éí 15–20di asdzoh áníłnééz, áádóó éí 12–22 dahidídloʼ áníłdáás łeh. Nááná éí naʼageed, áádóó éí jį́įgo baʼáandi (niʼtátʼah) ałhosh.
Dahsání (íiyisígíí)

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Erethizon dorsatum"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 25&ndash;35di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilzhingo naashshʼąąʼ; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bitseeʼ éí nineez.

Dahsání éí tsin bitʼąąʼ dóó bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh.

Ałkʼidą́ą́ʼ Deeteel Bikéyahdi bitsįʼ yishtłizhii kéédahatʼínígíí éí dahsání bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeiłʼį́; dahsání bitsįʼ éí atsʼíís bá yáʼátʼééh.
Dlǫ́ǫ́ʼ

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cynomys"* deiłníigo deiyózhí. Dlǫ́ǫ́ʼ éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé.

Díí hazéí éí 10&ndash;15di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí chʼil binááʼ deildeeł; tłʼoh dóó azeeʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Zéédzísgaii

&nbsp;éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hadahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phasianus colchicus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Zéédzísgaii éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh; tábąąhgi éí tʼóó ahayóí. Nihookááʼ naakai łeh; tsinlátahgi daʼałhosh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Zéédzísgaii bikąʼígíí éí bitsiiʼ dootłʼizh dóó bitsʼíís łitsxo dóó dibéłchíʼí; bitseeʼ éí nineez. Baʼáádígíí éí tʼóó łibáago naashchʼąąʼ; bitseeʼ doo nineez da. Zéédzísgaii éí naaʼahóóhaigi ádaníłtso łeh; 20&ndash;35di asdzoh ádaníłnééz, 1&ndash;6 dahidídloʼ ádaníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.

Díí tsídii éí chʼosh dóó chʼil binááʼ deildeeł; naʼashǫ́ʼii deilghał ałdóʼ.