open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Náʼooltádii

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad; áadi éí halgaiigi dóó hóółtséiigi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Townsendia exscapa"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí bitsiin ádin; bitʼąąʼ éí 1–2di asdzoh áníłnééz łeh.

*Náʼooltádii @ plants.usda.gov
Tʼąąʼdoolghasí

(*azeeʼ bitʼąąʼ doolghasígíí*) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Biʼééʼ Łichííʼí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah bikáaʼgi hólǫ́; áadi éí tábąąhgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh.

thumb|left|250px
Díí chʼil éí 30di asdzoh yaʼííʼá. Nááná bitʼąąʼ éí 1di asdzoh áníłnééz łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Potentilla anserina"* (éí doodaiiʼ éí *"Argentina anserina"*) deiłníigo dayózhí.

* 

* Tʼąąʼdoolghasí @ plants.usda.gov
Naʼashjéʼiichʼil

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́; dził bitłʼáahdi dóó halgaiigi sikaad łeh. Díí éí 5di asdzoh áníłtso; nááná éí bílátaʼ náʼiigah. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Androsace septentrionalis"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Náʼáshjéʼiichʼil @ plants.usda.gov
Kʼíneedlíshiidą́ą́ʼ

&nbsp;éí Hoozdo Hahoodzo dóó Akałii Bikéyah dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi hólǫ; áadi éí séígi dóó ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad. Díí chʼil éí 8–40di asdzoh áníłtsoh łeh; bílátaʼ náʼiigah, bitʼąąʼ dadijééʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Abronia fragrans"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Kʼineedlíshiidą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Jéédootłʼizh

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí ndahóółtseiigóó dóó tsintahgi dóó halgaiigi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Stephanomeria pauciflora"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Jéédootłʼizh @ plants.usda.gov
Kǫʼazeeʼ

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; halgaiigi dóó dził bitłʼáahdi dahólǫ́ǫ łeh. Shį́įgo bílátaʼdiitłʼíísh, tsédédéehgo dootłʼizh łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mirabilis oxybaphoides"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Kǫʼazeeʼ @ plants.usda.gov
Hołchʼíʼí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 30–45go da ałʼąą átʼé. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi chʼil hołchʼíʼí ádaadin; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Urtica"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Hołchʼíʼí bitʼąąʼ adiyoogháníjįʼ éélkid
Díí chʼil éí 4–80di asdzoh yaʼííʼáa łeh; bitʼąąʼ éí 3di asdzoh ádaníłnééz. Nááná bitʼąąʼ éí yitsah áłtsíísígíí dahółǫ́; éí bitsʼą́ą́dóó hakágí yikááʼ yiikíízh. Nááná chʼil hołchʼíʼítsoh łaʼ éí béégashii dóó łééchąąʼí bá báhádzid.

Kʼaalógii bijáád dį́įʼii dóó iichʼąhii bichʼosh ditłʼooí éí chʼil hołchʼíʼí bitʼąąʼ deiłchxozh.

Nááná chʼil hołchʼíʼí éí chʼil gohwééh ádajiléehgo biniiyé choozhʼį́ ałdóʼ.

* Hołchʼíʼí @ plants.usda.gov
Biyaadiłchííʼ

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Penstemon barbatus"* deiłníigo dayózhí.

Biyaadiłchííʼ éí shį́įgo bílátsʼiichíih łeh; bitʼąąʼ éí 1–5di asdzoh ádaníłnééz. Hóółtseiigi doo sikaad da. Dahiitį́hii éí díí chʼil bijeeh deidlą́.

thumb|left|250px

*Biyaadiłchííʼ @ plants.usada.gov
*Biyaadiłchííʼ Náhookǫsjí Hoozdo Hahoodzodi Wódahgo Óltaʼígíí biweb site (16 Ghąąjįʼ 2010)
Tséłnííʼjí (chʼil)

&nbsp;éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼóó ahayóí. Áadi éí tsédóó Shádiʼááhjígo sikaad łeh; 0.5–2 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Adiantum capillus-veneris"* deiłníigo dayózhí.

*Tséłnííʼjí @ plants.usda.gov
Chʼó (Ałtsʼáʼáztiin)

***[[Chʼó]]**

*Chʼódeenínii
*Chʼóshgai

*Táłkááʼ chʼó
*Chʼóhojilyééh
*Chʼółchiin
|}
Chʼó

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh, áádóó nahasdzáán bikáaʼgi 35go da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Picea"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Chʼó biʼiil éélkid
Chʼó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi hólǫ́. Áadi éí honeeskʼaazgi dóó yasgi yaʼííʼá. Náhookǫsjí dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi chʼó ádin.

Chʼó éí níyizgo ałtsʼóóz; nááná éí 66–200 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh.

Chʼó bitsʼą́ą́dóó naaltsoos dóó agaanstiin dóó tsʼisǫ́ǫ́s ádajilééh. Nááná tsʼaaʼ ádajiléehgo biniiyé chʼó bikétłʼóól choozhʼį́ ałdóʼ.

* Chʼó @ plants.usda.gov
Chʼółchiin

&nbsp;éí dziłgi dóó tsintahgi sikaad łeh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pseudocymopterus montanus"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí Shádiʼááhjí W.B.A.di hólǫ́. Shį́įgo bílátaʼiitsóóh.

*Chʼółchiin @ plants.usda.gov
Táłkááʼ chʼó

&nbsp;éí tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼgi hólǫ́; 10–20di asdzoh áníłtso łeh. Shį́įgo bílátaʼiigááh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Berula erecta"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá chʼil *"Berula"* dawolyéhíjiʼ atah yisdzoh).

*Táłkááʼ chʼó @ plants.usda.gov
Hogisí

&nbsp;éí tłʼoh dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éiyá Diné Bikéyah dóó Diné Bikéyah yináhaazkaadígíí bikáaʼgi tʼéiyá sikaad. Díí tłʼoh éí 3–6 adéesʼeez áníłtso łeh; nááná hogisí binááʼ éí atʼąąʼ bigháhootʼínígíí yiyiʼ dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii *"Nolina microcarpa"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px|Hogisí binááʼ éí atʼąąʼ bigháhootʼínígíí yiyiʼ dahólǫ́

*Hogisí @ plants.usda.gov
Haashchʼéʼédą́ą́ʼ

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lycium pallidum"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 3–6 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; bitʼąąʼ éí 0.7di asdzoh ádaniłneezgo 0.5di asdzoh danteel. Nááná bílátaʼiigááh, áádóó bidzidze’ éí diłhiłgo dadootłʼizh.

thumb|left|250px

*Haashchʼéʼédą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Kʼaalógiidą́ą́ʼ

&nbsp;éí tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad; 1–6di asdzoh áníłtso łeh. Nááná bílátaʼ náʼiitsoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Erigeron flagellaris"* deiłníigo dayózhí.

*Tsétah dibé bichʼil

*Kʼaalógiidą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Díkʼǫ́ǫ́zhí (chʼil)

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 100–200go da ałʼąą átʼé. Hóółtseiigi dóó tónteel bibąąhgi naazkaad; łeezh díkǫ́zhígíí bikáaʼgi naazkaad łeh. Łaʼ éí chʼiyáán ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atriplex"* deiłníigo deiyózhí.

thumb|left|250px

*Díkʼǫ́ǫ́zhí

*Díkʼǫ́ǫ́zhí @ plants.usda.gov
Díkʼǫ́ǫ́zhízlíní

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí W.B.A.di hólǫ́. Áadi éí séígi dóó ndahóółtseiigóó sikaad; 1–3go da adéesʼeez yaʼííʼáa łeh. Díí chʼil éí chʼil díkʼǫ́zhíjiʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atriplex confertifolia"* deiłníigo dayózhí.

*Díkʼǫ́ǫ́zhí

*Díkʼǫ́ǫ́zhízlíní @ plants.usda.gov
Kʼaasdá bee yigą́

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eutrochium purpureum"* (éí doodaiiʼ éí *"Eupatorium purpureum"*) deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 5–8 adéesʼeez áníłtso łeh; bitʼąąʼ éí 12di asdzoh ádaaníłneez. Shį́įgo bílátaʼ náʼiigah.

thumb|left|250px

*Kʼaasdá bee yigą́ @ plants.usda.gov
Jaaniłtsʼíliidą́ą́ʼ

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad; áadi éí tsékʼi hólǫ́. Bitʼąąʼ éí tsostsʼidi asdzoh ádaníłneezgo tʼááłáʼíidi asdzoh daanteel. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cheilanthes feei"* deiłníigo dayózhí.

*Jaaniłtsʼíliidą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Dééłjáád

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ chʼil átʼé; dííshjį́į́góó éí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. **Dééłdą́ą́ʼ** jiní ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rumex crispus"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px
Díí chʼil éí táaʼgo da adéesʼeez yaʼííʼá; tábąąhgi dóó daʼakʼeh bikáaʼgi sikaad łeh. Shį́įgo bílátah náʼiigah.

Dééłjáád éí dibé dóó béégashii bá báhádzid; áłchíní yázhí bá báhádzid ałdóʼ. 

*Dééłjáád @ plants.usda.gov
Chʼilátah atsʼos

&nbsp;(éí doodaiiʼ éí **Woshchíʼítsʼóóz**)éí nahasdzáán bikáaʼgi 160–200go da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Epilobium"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Chʼilátah atsʼos
Díí éí doo deesdoigi dóó doo honeezílígi ndaazkaad łeh; łaʼ éí dziłgi ndaazkaad ałdóʼ. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah yeʼałníiʼgi chʼilátah atsʼos tʼóó ahayóí.

Díí chʼil éí bílátaʼ náʼiichih, dinilichíiʼgo łeh; łaʼ éí bílátaʼ náʼiitsoh dóó náʼdiitłʼish ałdóʼ. Binááʼ éí atsʼos ndahalin.

*Chʼilátah atsʼos @ plants.usda.gov
Gad bidahtsʼaaʼ

&nbsp;éí chʼil átʼé. Díí chʼil éí gad bitsʼáozʼaʼ yitaʼgi hólǫ́, áádóó éí 15-30di asdzoh áníłtso łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phoradendron juniperinum"* deiłníigo dayózhí.

Ałkʼidą́ą́ʼ gad bidahtsʼaaʼ yitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh ńtʼę́ę́ʼ.

thumb|left|250px

*Cháʼoł bidahtsʼaaʼ

*Gad bidahtsʼaaʼ @ plants.usda.gov
Tségad

&nbsp;éí deesdoigi dóó honeezílígi hólǫ́; áadi éí niʼgóó dóó tsé bikáaʼgi ndaazkaad. Doo ndahóółtseiigóó ndaazkaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Selaginella"* deiłníigo deiyózhí.

Tségad éí nahasdzáán bikáaʼgi 600go da ałʼąą átʼé; bitʼąąʼ yikááʼ dadichʼíizh łeh.

thumb|left|250px

*Tségad @ plants.usda.gov
Gahtsohdą́ą́ʼ

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Krascheninnikovia lanata"* deiłníigo dayózhí.  
thumb|left|250px
Díí chʼil éí diʼilíigo bílátah náʼiigah; nááná éí 2.5go da adéesʼeez yaʼííʼáa łeh. Bitʼąąʼ éí tʼááłáʼíidi asdzoh ádaníłneezgo danteel. Łeezh díkʼǫ́zhígi gahtsohdą́ą́ʼ tʼóó ahayóí.

*Gahtsohdą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Tłʼoh deeskʼidí

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí hahóólįįd; dííshį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. 
thumb|left|250px|Tłʼoh deeskʼidí bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ályaaígíí
Díí chʼil éí náhátsʼéigo da adéesʼeez yaʼííʼá; bitʼąąʼ éí 5di asdzoh ádaníłnéez łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amaranthus retroflexus"* deiłníigo dayózhí.

Tłʼoh deeskʼidí éí chʼiyáán átʼé.

*Tłʼoh deeskʼidí @ plants.usda.gov

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼiyáán
Jaaʼabaní yiltʼąąʼí

&nbsp;éí Náhookǫsjí dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dóó Naakaii Bikéyah beʼałníiʼgi sikaad. Díí chʼil éí 30di asdzoh yaʼííʼá, áádóó bitʼąąʼ éí 5di asdzoh ádaníłnéez łeh. **Kʼaabéésh yiltʼąąʼí** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Brickellia grandiflora"* deiłníigo dayózhí.

*Jaaʼabaní yiltʼąąʼí @ plants.usda.gov
Gad (Ałtsʼáʼáztiin)

***[[Gad]]**

*Gad diltáłii
*Gad niʼeełí
*Gadtsagí

*Gadnézí (Naatsisʼáán bińdíshchííʼ)

*Gad bidahtsʼaaʼ
*Gad yił aheełtʼéhígíí
*Tségad
----
*Gad Deelzhah
*Gad Ííʼáhí
*Gad Sikaad Tsékooh
|}
Tłʼoh waaʼítsoh

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd. 1700s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bilagáana éí tłʼoh waaʼítsoh kéyah dah siʼánígóó deizjoł. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Melilotus albus"* deiłníigo dayózhí.

Díí tłʼoh éí hastą́ągo da adéesʼeez áníłtso; nááná éí binááʼ łání. 

*Tłʼoh waaʼítsoh @ plants.usda.gov
Ńdíshchííʼ

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh. Nahasdzáán bikáaʼgi ńdíshchííʼ 155go da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pinus"* deiłníigo deiyózhí. Cháʼoł dóó gadnézí éí ałdóʼ *"Pinus"* daolyéhíjiʼ atah daasdzoh.
thumb|left|250px|Ńdíshchííʼ yázhí éélkid; ''"Pinus arizonica"'' wolyé.
Ńdíshchííʼ łaʼ éí 250 adéesʼeez yaʼííʼá; náánáłaʼ éí 10 adéesʼeez tʼéiyá áníłtso (díí Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́). Ńdíshchííʼ łaʼ éí 1,000 binááhai.

Tsʼání dóó hazéí éí díí tsin bineeshchʼííʼ deildeeł.

*Cháʼoł
*Gadnézí
*Neeshchʼííʼ

*Ńdíshchííʼ @ plants.usda.gov
Gad yił aheełtʼéhígíí

&nbsp;éí 50go da ałʼąą átʼé, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tamarix"* deiłníigo dayózhí; Bilagáana bizaadjí *Tamarix* jiní ałdóʼ. 
[thumb|left|250px|Gad yił aheełtʼéhígíí bílátaʼdiitłʼíísh; [Nakaii Łibáhí Bikéyahdi éélkid]]
Díí tsin éí 3–60 adéesʼeez yaʼííʼáa; séígi dóó łeezh díkʼǫ́zhígíí bikáaʼgi dahólǫ́ǫ łeh. Nááná bitáshtʼóózh éí łichííʼ.

* Gad

* Gad yił aheełtʼéhígíí @ plants.usda.gov
Naatsisʼáán bińdíshchííʼ

&nbsp;éí biʼiil hólǫ́, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Łahda **Gadnézí** jiní ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pinus flexilis"* deiłníigo dayózí. 
thumb|left|250px|Naatsisʼáán bińdíshchííʼ biʼiil éélkid
Naatsisʼáán bińdíshchííʼ éí 15go da adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; dziłgi dahólónígíí éí 60go da adéesʼeez yaʼííʼá. Nááná éí bitátʼóózh dichʼíízh łeh. 

Naatsisʼáán bińdíshchííʼ łaʼ éí 400 binááhai.

* Gad
* Ńdíshchííʼ

* Naatsisʼáán bińdíshchííʼ @ plants.usda.gov
Gad niʼeełí

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi hólǫ́; **dilkʼischííʼ** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Juniperus scopulorum"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí gad éí 15–50 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; binááʼ éí dzidzé ndahalin áádóó éí dootłʼizhgo naashchʼąąʼ łeh.

*Gad

*Gad niʼeełí @ plants.usda.gov
Łeeyiʼdi tóhígíí

550px|thumb|right|Łeeyiʼdi tóhígíí, naashchʼą́ą́ʼ.
&nbsp;éí tóhígíí tsé biyiidiʼ tó hólǫ́ǫgo oolyé, naaná tsé woozi łeeyiʼdi hólónígíí ałdóʼ tó bihólǫ́. Díí bitsʼą́ą́dą́ą́ʼ tó hadaazlį́į́h (tó hadas tsʼǫ́ʼ). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii tó ndeiłkaahígíí éí *hydrogeologist* wolyé, áádóó aadjíʼ naanishígíí éí *hydrogeology* wolyé.

#### Naabeehó bikéyah bikáaʼgo łeeyiʼdi tóhígíí
Diné bikéyah bikáaʼgo ayiisiiʼígíí éí Mesaverde aquifer, Dakota-Glen Canyon Aquifer system, dóó Coconino-de Chelly aquifer (Robson dóó Banta, 1993).

* *Navajo aquifer* éí Dziłíjiin biyaadi.
* *Coconino aquifer* éí Kinłaní bitsį́į́hgoʼ/Dookʼoʼoosłííd biyaadi.

* https://web.archive.org/web/20100406225854/http://www.dnr.navajo.org/
* http://waterdata.usgs.gov/nwis/
* http://water.usgs.gov/ogw/
* http://serc.carleton.edu/research_education/nativelands/navajo/hydrology.html

Tʼááłáhági átʼéego:Tó
Tłʼiish yilwooʼí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi hólǫ́; doo ayóo ndahałtingóó sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Machaeranthera pinnatifida"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí bílátaʼiitsóóh; 2 adéesʼeez áníłtso.

*Tłʼiish yilwooʼí @ plants.usda.gov
Adidlą́halchiin

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá sikaad, áádóó éí Hoozdo Hahoodzodi tʼóó ahayóí; éí biniinaa ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Valeriana arizonica"* deiłníigo dayózhí. 

Díí chʼil éí dąągo bílátaʼdiitłʼíísh, tsédédéehgo dootłizh łeh. Nááná éí 14di asdzoh áníłtso, áádóó bitʼąąʼ éí dadinootłʼizhgo naashchʼąąʼ. Cháʼoł dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi sikaad łeh.

*Adidlą́halchiin @ plants.usda.gov
Mąʼii yiisteʼ

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antennaria parvifolia"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí 3di asdzoh tʼéiyá yaʼííʼá, áádóó éiyá ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Dąągo bílátah náʼiitsoh.

*Mąʼii yiisteʼ @ plants.usda.gov
Áłchínítsoh (chʼil)

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tradescantia occidentalis"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí bílátaʼdiitłʼíísh łeh, áko ndi łeetsoh bee atsiniltłʼish álʼį́įgo bił hazʼą́ągi éí bílátaʼiichííh.

*Áłchínítsoh @ plants.usda.gov
Tsétah dibé bichʼil

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́. Hóółtseiigi dóó dził bitłʼáahdi sikaad łeh; bílátaʼiigááh. **Naʼashjéʼiitłʼóól** jiní ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Erigeron divergens"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Kʼaalógiidą́ą́ʼ

*Tsétah dibé bichʼil / Naʼashjéʼiitłʼóól @ plants.usda.gov
Ndilkal (chʼil)

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii *"Cucurbita foetidissima"* deiłníigo dayózhí, áádóó éí *"Cucurbitaceae"* daolyéhíjiʼ atah yisdzoh (díí saad éí taʼneeskʼání dóó naayízí bizhiʼígíí átʼé).

Ndilkal éí séígi dóó ndahóółtseiigóó sikaad łeh; bikétłʼóól éí ayóo nineez. Díwózhii dahólǫ́ǫgi sikaad łeh.

Ndilkal yázhí éí naayízí nahalingo chʼiyáán átʼé.

thumb|center|250px

*Ndilkal @ plants.usda.gov
Toohjįʼhotso (chʼil)

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; áadi éí łeezh díkʼǫ́zhígi dóó tábąąhgi séí dahólónígíí bikáaʼgi sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heliotropium curassavicum"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|left|250px
Díí chʼil éí bílátaʼiigááh dóó bílátaʼiitsóóh, áádóó éiyá 1.5go da adéesʼeez áníłtsoh; nááná éí bitʼąąʼ ńʼdeeshchid.

*Toohjįʼhotso @ plants.usda.gov
Naazkaadí

"" jiníigo ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Amaranthus blitoides"* chʼil wolyéhígíí yaa hojilneʼ łeh. Ndaʼałkaahí adaaníigo éí díí chʼil éí Haʼaʼaahjí W.B.A.di hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi naazkaad ałdóʼ.

Naazkaadí éí naakigo da adéesʼeez áníłtso; shį́įgo bílátaʼiigááh. 

Ałkʼidą́ą́ʼ naazkaadí binááʼ éí chʼiyáán átʼéé ńtʼę́ę́ʼ.

*Naazkaadí @ plants.usda.gov
Hagháʼníyoʼ (chʼil)

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Penstemon strictus"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí cháʼoł dóó gad dahólǫ́ǫgi tséchʼil biyaadi sikaad łeh; bitʼąąʼ éí áłtʼóózígo daanteel; bílátaʼdiitłʼíísh.

*Chʼil hagháʼníyoʼ wolyéhígíí @ plants.usda.gov
Gadtsagí

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; Hoozdoh dóó Yootó Hadahoodzooígíí bikáaʼgi, dóó Eʼeʼaahjí Akałii Bikéyahdi díí gad tʼóó ahayóí. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Naakaii Bikéyahdi ałdóʼ hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ.

Gadtsagí éí biʼiil hólǫ́, áádóó éí 6–20 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh.

*Gadtsagí @ plants.usda.gov
Tsʼahbįįh

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí W.B.A. bikáaʼgi sikaad; áadí éí tłʼoh dóó tsʼah dahólǫ́ǫgi dził bitʼáadi dóó tsékʼi hólǫ́ǫ łeh. Łeezh díkʼǫ́zhígi dóó łeezh łigaaí bikáaʼgi sikaad. **Tséchʼosh azeeʼ** wolyé ałdóʼ.
thumb|left|250px
Tsʼahbįįh éí 4go da adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí 5di asdzoh ádaníłnééz.

*Tsʼahbįįh @ plants.usda.gov
Díwózhii

&nbsp;(dóó **Díwózhiishzhiin**) éí 3–10 adéesʼeez áníłtso, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad. Bitʼąąʼ éí 0.5 ádaníłnéez łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sarcobatus"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Díwózhii łibáhígíí

*Díwózhii @ plants.usda.gov
Azeeʼ biiʼ jíchiiʼ

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Astragalus lonchocarpus"* deiłníigo dayózhí. Díí azeeʼ éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh.; bílátah náʼiigah. 

[thumb|left|250px|Azeeʼ biiʼ jíchiiʼ; [Yootóodi éélkid]]

*Azeeʼ biiʼ jíchiiʼ @ plants.usda.gov
Naadą́ą́ʼ yiltʼąąʼí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Maianthemum racemosum"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí tsintahgi sikaad łeh; bílátah náʼiigah. Nááná éí 2–3 adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí 3–6di asdzoh ádaníłnééz. Tónteel bibąąhgi naadą́ą́ʼ yiltʼąąʼí tʼóó ahayóí.

*Naadą́ą́ʼ yiltʼąąʼí @ plants.usda.gov
Naʼashǫ́ʼiidą́ą́ʼ

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asclepias subverticillata"* deiłníigo dayózhí. 

Naʼashǫ́ʼiidą́ą́ʼ éí ashdlaʼgo da adéesʼeez aníłtso; bitʼąąʼ dį́įʼdi asdzoh danineez. Shį́įgo bílátah náʼiigah.

*Naʼashǫ́ʼiidą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Chʼil abeʼétsʼóóz

&nbsp;(łahda tʼóó **chʼil abeʼé** jiní) éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Euphorbia fendleri"* (éí doodaiiʼ éí *"Chamaesyce fendleri"*) deiłnígo dayózhí.
thumb|left|250px

*Chʼil abeʼétsʼóóz @ plants.usda.gov
Chʼil abeʼétsoh

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asclepias speciosa"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 1.5–3 adéesʼeez áníłtso; nááná éí bitʼąąʼ dantsaa dóó bílátaʼiichííh, dinilchíiʼgo łeh.

*Chʼil abeʼétsoh @ plants.usda.gov
Chʼil abeʼéntsxaaí

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí W.B.A.di hahóólįįd; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asclepias tuberosa"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dąągo éélkid
Chʼil abeʼéntsxaaí éí séígi dóó ndahóółtseiigóó sikaad łeh; łahda éí tábąąhgi sikaad ałdóʼ. Díí chʼil éí 1–3 adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí dį́įʼdi asdzoh ádaníłnééz. Nááná éí shį́įgo bílátaʼiitsóóh, łitsxogo łeh.

*Chʼil abeʼéntsxaaí @ plants.usda.gov
Dáʼághálii

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad, áádóó 600go da ałʼąą átʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Crotalaria"* deiłníigo deiyózhí. Deesdoigi dáʼághálii tʼóó ahayóí; Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí 500 ałʼąą átʼé. Díí chʼil éí ashdlaʼgo da adéesʼeez áníłtso łeh.

*Dáʼághálii @ plants.usda.gov
Chʼil awoshí

&nbsp;éí ndahóółtseiigóó dóó tábąąhgi séí dahólónígíí bikáaʼgi sikaad. Díí chʼil éí Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd, áko ndi dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Salsola kali"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Chʼil deenínii

*Chʼil awoshí @ plants.usda.gov
Chʼil deenínii

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́, áádóó éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Salsola tragus"* deiłníigo dayózhí; nááná ndaʼałkaahí adaaníigo éí díí chʼil Binááʼádaałtsʼózíidi (éí doodaiiʼ éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi) hahóólįįd daaní.

thumb|left|250px

*Chʼil awoshí

*Chʼil deenínii @ plants.usda.gov
Azeeʼ awoshí

&nbsp;éí Dinétah dóó Diné Bikéyah bikáaʼgi tʼéiyá sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ribes pinetorum"* deiłníigo dayózhí. Díí azeeʼ éí tsékoohdi sikaad łeh.

*Kʼíníjíłʼahí
*

*Azeeʼ awoshí @ plants.usda.gov
Jádí yildeeʼí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; **Naʼashǫ́ʼii yildeeʼí** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asclepias asperula"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí 1–2 adéesʼeez áníłtso; séígi dóó tsékʼi sikaad łeh.

*Jádí yildeeʼí @ plants.usda.gov
Azeeʼ ndootʼeezhí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Monarda punctata"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 10–20 adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí táaʼdi asdzoh ádaníłnééz. Nááná éí shį́įgo bílátah náʼiichih, dinilchíiʼgo łeh. Azeeʼ ndootʼeezhí éí ndahóółtseiigóó dóó séígi sikaad.

Díí azeeʼ bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh.

*Ndootʼeezhí
*Azeeʼ ndootʼeezhítsoh
*Azeeʼ ndootʼeezhí łibáhígíí

*Azeeʼ ndootʼeezhí @ plants.usda.gov
Azeeʼ ndootʼeezhítsoh

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Monarda fistulosa"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Azeeʼ ndootʼeezhítsoh éí táaʼgo da adéesʼeez yaʼííʼá; bitʼąąʼ éí 2–3di asdzoh ádaníłnéez łeh. Nááná éí daʼakʼeh bikáaʼgi dóó hodíchʼilgi sikaad; shį́įgo bílátaʼiigááh.

Díí azeeʼ bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh; dilkos biʼdídóołniiłgo biniiyé.                   

*Azeeʼ ndootʼeezhí
*Azeeʼ ndootʼeezhí łibáhígíí

*Azeeʼ ndootʼeezhítsoh @ plants.usda.gov
Azeeʼ ndootʼeezhí łibáhígíí

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hahóólįįd, áko ndi dííshjį́į́góó kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Marrubium vulgare"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Azeeʼ ndootʼeezhí łibáhígíí éí 1–2 adéesʼeez áníłtso łeh. Díí azeeʼ bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh.

* Azeeʼ ndootʼeezhí
* Azeeʼ ndootʼeezhítsoh

* Azeeʼ ndootʼeezhí łibáhígíí @ plants.usda.gov
Azeeʼ ntłʼiní

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; áadi éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Díí chʼil éí 4–10di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí 1.5di asdzoh ádaníłnééz. Shį́įgo bílátaʼiichííh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphaeralcea coccinea"* deiłníigo dayózhí.

*Azeeʼ ntłʼiní łibáhígíí
*Azeeʼ ntłʼinítsoh

*Azeeʼ ntłʼiní @ plants.usda.gov
Azeeʼ ntłʼiní łibáhígíí

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndahóółtseiigóó dóó dziłgi sikaad łeh. Díí chʼil éí neeznáago da adéesʼeez yaʼííʼá; bitʼąąʼ éí naakidi asdzoh ádaníłnééz. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphaeralcea angustifolia"* deiłníigo dayózhí.

*Azeeʼ ntłʼiní

*Azeeʼ ntłʼiní łibáhígíí @ plants.usda.gov
Azeeʼ naneesdizítsʼóóz

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; shį́įgo bílátaʼiitsóóh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lithospermum canescens"* deiłníigo dayózhí.

*Azeeʼ naneesdizítsʼóóz @ plants.usda.gov
Tłʼoh waaʼí nahalinígíí

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trifolium repens"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Tłʼoh waaʼí nahalinígíí éí ndahóółtseiigóó dóó halgaiigi sikaad łeh; 2–8di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí tʼááłáʼíidi asdzoh ádaníłnééz. Nááná éí shį́įgo bílátaʼiigááh.

* Tłoh waaʼí

* Tłʼoh waaʼí nahalinígíí @ plants.usda.gov
Tłʼohtsʼózí

&nbsp;(éí doodaiiʼ **Lókʼaatsʼóóz**) éí nahasdzáán bikáaʼgi 400 ałʼąą áʼté; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Juncus"* deiłníigo deiyózhí. Łaʼ éí hooneezkʼazgi sikaad, náánáłaʼ éí deesdoigi dził dahólónígíí bikáaʼgi sikaad. Hóółtseiigi tłʼohtsʼózí ádin łeh.

* Tłʼohtsʼózí @ plants.usda.gov
Łeeʼdoolʼeezí

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi naazkaad, áádóó éí naaki dimíilgo da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Orobanchaceae"* deiłníigo deiyózhí. Łaʼ éí bílátaʼiigááh, náánáłaʼ éí bílátaʼiitsóóh.
Iináájí azeeʼ

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Penstemon ambiguus"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Iináájí azeeʼ @ plants.usda.gov
Chąątʼinii

&nbsp;éí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí ndahóółtseiigóó sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rumex hymenosepalus"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Chąątʼinii @ plants.usda.gov
Kʼish

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi hólǫ́.
thumb|left|250px
Díí tsin éí 50–65 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh, áádóó bitʼąąʼ éí dį́įʼdi asdzoh adaniłneezgo naakidi asdzoh daanteel. Nááná éí binááʼ ádaałtsʼíísí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Alnus incana"* deiłníigo dayózhí.

Kʼish łaʼ éí 100 binááhai.

* Kʼish @ plants.usda.gov
Kʼishchííʼ

&nbsp;(**Naʼazhǫǫsh** jiní ałdóʼ) éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Betula"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Díí tsin éí 90go da adéesʼeez yaʼííʼá; bitáshtʼóózh éí noodǫ́ǫ́z. Kʼishchííʼ łaʼ éí 150 binááhai.
Azeeʼ łahdiltʼéii

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Deeteel Bikéyah dóó W.B.A. beʼałníiʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Erysimum asperum"* deiłníigo dayózhí.

Díí azeeʼ éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso. Nááná éí bitsiin ditłʼo; bitʼąąʼ ádaałtsʼóozgo danineez. Shį́įgo bílátaʼiitsóóh, łitsxogo łeh.

*Azeeʼ łahdiltʼéii @ plants.usda.gov
Azeetłʼohí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Tsédeeshzha Dził bikáaʼgi sikaad (Akałii Bikéyahdi ałdóʼ hólǫ́); ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Arenaria fendleri"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí bílátaʼiigááh, áádóó éí bitsiin ditłʼo łeh.

thumb|left|250px

*Azeetłʼohí @ plants.usda.gov
Azeeʼ haajinítsoh

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Tsédeeshzha Dził bikáaʼgi tʼóó ahayóí; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lithospermum multiflorum"* deiłníigo dayózhí. Díí azeeʼ éí 9–18di asdzoh áníłtso, áádóó éí bílátaʼiitsóóh. Gad dóó ńdíshchííʼ biyaadi sikaad łeh.

*Azeeʼ haajinítsoh @ plants.usda.gov
Chaatʼíní

&nbsp;éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Rumex acetosa"* wolyé. Díí chʼil éí naakigo da adéesʼeez áníłtso, áádóó bitʼąąʼ éí hastą́ądi asdzoh ádałínéez łeh.
thumb|left|250px|Chaatʼíní bitsʼą́ą́dóó atooʼ ályaaígíí
Chaatʼíní bitʼąąʼ yitsʼą́ą́dóó atooʼ ádajilééh.

*Chaatʼíní @ plants.usda.gov
Dahbaʼ (tsin)

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 45–65go da ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Fraxinus"* deiłníigo deiyózhí. Deesdoigi dahbaʼ doo tʼóó ahayói da łeh.
thumb|left|250px

### Diné Bikéyah bikáaʼgi dahbaʼ dahólónígíí
Diné Bikéyah bikáaʼgi dahbaʼ dahólónígíí éí *"Fraxinus cuspidata"* daolyé (beʼelyaaígíí ádin). Díí tsin éí 20go da adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; dąągo bílátaʼiigááh. Nááná éí bitáshtʼóózh łibá, áádóó bitsʼáozʼaʼ éí ádaałtsʼóoz łeh.

*Diné Bikéyah bikáaʼgi dahbaʼ dahólónígíí @ plants.usda.gov
Chʼódeenínii

&nbsp;éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Picea pungens"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Chʼódeenínii biʼiil éélkid
Chʼódeenínii éí 80–100 adéesʼeez yaʼííʼá; nááná éí bitáshtʼóózh łibá. Biʼiil éí łibáago dadootłʼizh (éí biniinaa Bilagáanakʼehjí *blue spruce* jiní), áádóó éí tʼááłáʼíidi asdzoh ádaníłnééz.

Chʼódeenínii éí Tsédeeshzha Dziłgi tʼóó ahayóí; áadi éí tsékoohdi dóó tábąąhgi hólǫ́ǫ łeh.

*Chʼódeenínii @ plants.usda.gov
Chʼóhojilyééh

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad; Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi dóó yasgi tʼéiyá chʼóhojilyééh ádin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Datura stramonium"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Chʼóhojilyééh bineestʼąʼ éélkid
Chʼóhojilyééh éí 3–5 adéesʼeez áníłtso; bílaʼ éí 3di asdzoh ádaníłnééz, áádóó yitah náʼiigah. Nááná díí chʼil bineestʼąʼ éí haʼałtsédiigi áníłtsogo diwozh.

*Chʼóhojilyééh @ plants.usda.gov
Chʼil ntłʼizí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. bikáaʼgi sikaad; áadi éí dził bitłʼáahdi dóó tsékʼi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Fendlera rupicola"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí bílátah náʼiigah.

*Chʼil ntłʼizí @ plants.usda.gov
Tséʼésdaazí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Tsédeeshzha Dził bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cercocarpus montanus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí táaʼgo da adéesʼeez áníłtso; łahda éí 9 adéesʼeez yaʼííʼá. Nááná éí bílátah náʼiichih; binááʼ éí atsʼos nahalin.

Deeteel dóó dzeeh éí tséʼésdaazí deiłchozh.

*Tséʼésdaazí @ plants.usda.gov
Tséʼézhííh

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; Eʼeʼaahjígo éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Artemisia ludoviciana"* deiłníigo dyózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí 1-3 adéesʼeez áníłtso łeh; bitsiin ditłʼo dóó bitʼąąʼ éí dį́įʼdi asdzoh ádaníłnééz. Hóółtseiigi sikaad łeh.

Tséʼézhííh éí azeeʼ átʼé.

*Tséʼézhííh @ plants.usda.gov
Azeediilchʼílii

&nbsp;éí Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼdi sikaad ałdóʼ. Ahééháshį́įhdi díí chʼil tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lupinus angustifolius"* deiłníigo dayózhí.

Azeediilchʼílii éí dąągo bílátah náʼdiitłʼish; łaʼ éí bílátah náʼiigah ałdóʼ. Nááná éí táaʼgo da adéesʼeez yaʼííʼá.

*Azeediilchʼílii @ plants.usda.gov
Chéchʼil ntłʼizí yiltʼąąʼí

&nbsp;éí shashdą́ą́ʼ nahalin, áádóó éiyá Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mahonia aquifolium"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí cháʼoł dóó chʼó biyaagi sikaad łeh; 3–15 adéesʼeez aníłtso. Shį́įgo bílátah náʼiitsoh.  Nááná bidzidzeʼ łaʼ éí dadootłʼizh, náánáłaʼ éí daałchííʼ.

* Chéchʼil ntłʼizí yiltʼąąʼí @ plants.usda.gov
Chʼil dilyésiitsoh

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; áadi éí tsintahgi dóó tsʼah dahólǫ́ǫgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chrysothamnus viscidiflorus"* deiłníigo dayózhí. 

Díí chʼil éí dį́įʼgo da adéesʼeez áníłtso; dąągo bílátaʼiitsóóh. Łeezh díʼkǫ́zhígi bikáaʼgi sikaad łeh.

*Chʼil dilyésii

*Chʼil dilyésiitsoh @ plants.usda.gov
Chʼil naamaasii

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd, áko ndi dííshį́į́góó nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amaranthus albus "* deiłníigo dayózhí.

Chʼil naamaasii éí 4-30di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí dį́įʼdi asdzoh ádaníłnééz. Nááná éí ndahóółtseiigóó sikaad łeh. Shį́įgo bílátaʼiigááh.

*Chʼil naamaasii @ plants.usda.gov
Tsédááʼ sikaadí

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi téiyá sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tellima grandiflora"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá chʼil *"Tellima"* wolyéhíjiʼ atah yisdzoh). Bilagáanakʼehjí ałdóʼ *tellima* jiní.
thumb|left|250px|Tsédááʼ sikaadí tsintahgi éélkid
Tsédááʼ sikaadí éí naakigo da adéesʼeez yaʼííʼá; tsintahgi dóó tábąąhgi naazkaad łeh; ndahóółtseiigóó díí chʼil doo dahólǫ́ǫ da.

Tsédááʼ sikaadí éí azeeʼ átʼé, áko díí chʼil bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh.

*Tsédááʼ sikaadí @ plants.usda.gov
Jaaniłtsʼílí (Ałtsʼáʼáztiin)

*Jaaniłtsʼílí (tłʼéeʼgo naatʼaʼígíí) → Jaaʼabaní
*

*Jaaniłtsʼíliidą́ą́ʼ
|}
Jaaniłtsʼílí (chʼil)

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; Ahééháshį́įhdi éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trifolium wormskioldii"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí séígi dóó tábąąhgi sikaad łeh; nááná éí 4&ndash;12di asdzoh áníłtso.

*Jaaniłtsʼílí @ plants.usda.gov
Dibé haichʼiidí

&nbsp;éí W.B.A. beʼałníiʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sophora nuttalliana"* deiłníigo dayózhí. 

Díí chʼil éí 4&ndash;20di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí 1&ndash;3di asdzoh ádaníłnééz. Nááná éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh; łahda tábąąhgi hólǫ́ ałdóʼ. Dąągo bílátaʼdiitłʼíísh dóó bílátaʼiigááh.

*Dibé haichʼiidí @ plants.usda.gov
Láʼashdlaʼ

&nbsp;éí chʼil naʼatłʼoʼígíí átʼé; Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼgi hahóólįįd. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Parthenocissus quinquefolia"* deiłníigo dayózhí. 

thumb|left|250px

* Láʼashdlaʼ @ plants.usda.gov
Azeeʼ ndoogai

&nbsp;éí Diné Bikéyah dóó Diné Bikéyah yináhaazkaadígíí bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Artemisia franserioides"* deiłníigo dayózhí. Díí azeeʼ éí naakigo da adéesʼeez áníłtso; tsintahgi dóó tsé bikáaʼgi sikaad łeh.

*Azeeʼ ndoogai @ plants.usda.gov
Azeediłhiłí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; áadi éí tsintahgi dóó halgaiigi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Astragalus canadensis"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí 1–4 adéesʼeez yaʼííʼá; bitʼąąʼ éí tsostsʼidi asdzoh ádaníłnééz.

*Azeediłhiłí @ plants.usda.gov
Biłnátʼohii

&nbsp;éí Náhookǫsjígo Diné Bikéyahdi tʼóó ahayóí; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eriogonum jamesii"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí dziłgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh; nááná éí bílátaʼiitsóóh dóó bílátaʼiigááh.

*Biłnátʼohii @ plants.usda.gov
Bisńdíshchííʼ biʼáadii

&nbsp;éí séígi dóó ndahóółtseiigóó tʼóó ahayóí; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eriogonum microthecum"* deiłníigo dayózhí. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad.

*Bisńdíshchííʼ

*Bisńdíshchííʼ biʼáadii @ plants.usda.gov
Bisńdíshchííʼ

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eriogonum fasciculatum"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí táaʼgo da adéesʼeez áníłtso łeh. Azhą́  "bisńdíshchííʼ" wolyée ndi, łaʼ éí bílátaʼiigááh ałdóʼ.

*Bisńdíshchííʼ biʼáadii

*Bisńdíshchííʼ @ plants.usda.gov
Áłchínídą́ą́ʼ (chʼil)

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí W.B.A. bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Calochortus nuttallii"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil bilátah hózhóón éí 6–18di asdzoh áníłtso; shį́įgo bílátah náʼiigah. Hóółtseiigi sikaad; Tsʼah dahólǫ́ǫgi dóó dziłtahgi sikaad łeh.

Ałkʼidą́ą́ʼ díí chʼil bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádajilééh ńtʼę́ę́ʼ.

*Áłchíníłchííʼ (chʼil)

*Áłchínídą́ą́ʼ @ plants.usda.gov
Azeeʼ nichʼiʼí

&nbsp;éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Phacelia crenulata"* wolyé.
thumb|left|250px
Azeeʼ nichʼiʼí éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí séígi dóó bisgi sikaad. Díí chʼil éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso; bitʼąąʼ éí 3&ndash;5di asdzoh ádaníłnéez łeh; nááná éí bílátaʼdiitłʼíísh, tséedédéehgo dootłʼizh łeh.

Díí azeeʼ bitsʼą́ą́dóó hakágí tódaʼdiisool, kʼíshíshjį́į́zh nahalingo.

*Azeeʼ nichʼiʼí @ plants.usda.gov
Kʼįįʼ łitsooítsoh

&nbsp;éí Shádíʼááhjí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyah łahjįʼ bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mahonia fremontii"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Kʼįįʼ łitsooítsoh, [Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi éélkid]]
Kʼįįʼ łitsooítsoh halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad. Díí chʼil éí 14go da adéesʼeez yaʼííʼá; shį́įgo éí bílátah náʼiitsoh łeh (łahda éí akʼeedgo ałdóʼ bílátaʼiitsóóh). 

*Kʼįįʼ łitsooí

*Kʼįįʼ łitsooítsoh @ plants.usda.gov
Nádiznézí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; halgaiigi dóó ndahóółtseiigóó sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Symphyotrichum ericoides"* deiłníigo dayózhí.

*Nádiznézí @ plants.usda.gov
Tłʼééʼ yiigáhii

&nbsp;dóó **Tłʼééʼ yiitsóhii** éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Oenothera"* daolyé. Díí chʼil éí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi ndaaskaad, áádóó éí neeznádiin dóó baʼąąn naadiingo da ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí daantsxaa (neeznáago da adéesʼeez yaʼííʼá), náánáłaʼ éí dį́iʼdi asdzoh tʼéiyá ádaníłtso.

Tłʼééʼ yiigáhígíí éí ndahóółtseiigóó tʼéiyá sikaad (díí éí Diné Bikéyah bikáaʼgi hólǫ́). Tłʼééʼ yiitsóhgo ntsxaaígíí éí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́.

*Tłʼééʼ yiigáhii (dóó Tłʼééʼ yiitsóhii) @ plants.usda.gov
Tʼąąʼnteelí

&nbsp;(*azeeʼ bitʼąąʼ danteelí*) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Berlandiera lyrata"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí gohwééh hashtłʼishí dóó ałkʼésdizí honilchin.

*Tʼąąʼnteelí @ plants.usda.gov
Tłʼoh hosh

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼ hahóólįįd; dííjį́į́góó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. Táaʼgo da adéesʼeez yaʼííʼá. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cenchrus echinatus"* deiłníigo dayózhí.

thumb|left|250px

*Tłʼoh hosh @ plants.usda.gov
Dzidzé ditʼódí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amelanchier alnifolia"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 3–26 adéesʼeez áníłtso łeh; bitʼąąʼ éí 1–2di asdzoh ádaníłnééz. Dąągo bílátaʼiigááh; tsintahgi dóó tábąąhgi sikaad łeh; tónteel bibąąhgi éí tʼóó aayóí.
thumb|center|250px

*Dzidzé ditʼódí @ plants.usda.gov
Gad diltáłii

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Juniperus deppeana"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|200px|Gad diltáłii bitáshtʼóózh éí [táłkááʼtsʼin bikágí nahalin jiní]]
Díí gad éí biʼiil hólǫ́, áádóó éiyá ndahóółtseiigóó 30&ndash;50 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; łahda 65 adéesʼeez yaʼííʼá. Tséchʼil dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi yaʼííʼáa łeh.

Gad diltáłii bitáshtʼóózh éí táłkááʼtsʼin bikágí nahalin jiní; éí biniinaa Bilagáanakʼehjí *alligator juniper* wolyé.

*Gad diltáłii @ plants.usda.gov
Tsinyaa tłʼoh

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi ashdlaʼdi neeznádiingo da ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Poa"* deiłníigo deiyózhí. Honeezkʼazgi dóó deesdoigi díí tłʼoh doo tʼóó ahayói da łeh.

### Diné Bikéyah bikáaʼgi tsinyaa tłʼoh
Diné Bikéyah bikáaʼgi tsinyaa tłʼoh sikaadígíí éí *"Poa andina"* (beʼelyaaígíí ádin) dóó *"Poa annua"* daolyé; Shádiʼáájí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí tʼóó ahayóí ałdóʼ. Díí tłʼoh éí 0.7–2.7di asdzoh áníłtso.

*Tsinyaa tłʼoh @ plants.usda.gov
Kétłʼáhí (chʼil)

&nbsp;éí tłʼoh nahalin; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Polygonum douglasii"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad. 

Diné Bikéyah bikáaʼgi kétłʼáhí dahólónígíí éí tʼááłáʼídi asdzoh áníłtso łeh.

*Kétłʼáhí @ plants.usda.gov
Cháʼoł bidahtsʼaaʼ

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́, áádóó éí 42 ałʼąą átʼé (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí 39 ąłʼąą átʼé). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Arceuthobium"* deiłníigo deiyózhí. Díí chʼil éí cháʼoł bitsʼáozʼaʼ yitaʼgi hólǫ́. 

*Gad bidahtsʼaaʼ

*Cháʼoł bidahtsʼaaʼ @ plants.usda.gov
Díwózhii łibáhígíí

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí W.B.A.di sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atriplex canescens"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí díwózhii éí 2&ndash;4 ad́eesʼeez áníłtso łeh; łaʼ éí neeznáago da adéesʼeez áníłtso. Bitʼąąʼ éí naakidi asdzoh ádaníłnééz. 

Díwózhii łibáhígíí éí tsʼah dóó díkʼǫ́ǫ́zhízlíní dahólǫ́ǫgi sikaad łeh.

*Díwózhii

*Díwózhii łibáhígíí @ plants.usda.gov
Chʼil dijééʼígíí

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; Haʼaʼaahjí Deeteel Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. Díí chʼil éí dziłgi sikaad łeh; shį́įgo bílátaʼiitsxóoh łeh.

*Chʼil dijééʼígíí @ plants.usda.gov
Tłʼohdaʼaghálii

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí Binááʼádaałtsʼózíidi ałdóʼ hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panicum capillare"* deiłníigo dayózhí.

Díí tłʼoh éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso, áádóó éiyá halgaiigi dóó ndahóółtseiigóó sikaad łeh. Tónteel bibąąhgi tłʼohdaʼaghálii doo tʼóó ahayói da.

*Tłʼohdaʼaghálii @ plants.usda.gov
Dlǫ́ʼbéʼézhóóʼ

&nbsp;éí táaʼdi neeznádiingo da ałʼąą átʼé. **Zééʼiilwoʼii yázhí** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Aristida"* deiłníigo deiyózhí. Díí tłʼoh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad; halgaiigi dóó ndahóółtseiigóó sikaad łeh.

*Atsábéʼézhóóʼ
*Séíbéʼézhóóʼ

*Dlǫ́ʼbéʼézhóóʼ @ plants.usda.gov
Sílátsoh (chʼil)

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd; Haʼaʼaahjí éí tʼóó ahayóí. Díshjį́į́góó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi ałdóʼ hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rudbeckia laciniata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼil éí 1.5&ndash;10 adéesʼeez áníłtso; biʼąąʼ éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez adaniłneezgo 0.5 adéesʼeez danteel. Shį́įgo bílátah náʼiitsoh.

*Sílátsoh @ plants.usda.gov
Kʼíłtsíniih

&nbsp;éí Ahééháshį́įhdi hahóólįįd; áadi éí tónteel bibąąhgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Calochortus luteus"* diłníigo dayózhí.

*Kʼíłtsíniih @ plants.usda.gov
Tłʼiishtsoh bichʼil

&nbsp;éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Swertia utahensis"* (éí doodaiiʼ éí *"Frasera paniculata "*) deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 2&ndash;5 adéesʼeez áníłtso łeh; bitʼąąʼ 3&ndash;8di asdzoh ádaníłnééz. Shį́įgo éí bílátah náʼiitsoh, łitsogo dóó dinootłʼizhgo łikizh.

*Tłʼiishtsoh bichʼil @ plants.usda.gov
Tóikałí

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Artemisia frigida"* deiłníigo dayózhí. 

Díí chʼil éí 4&ndash;16di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí ádaałtsʼóózígo łání. Hóółtseiigi dóó dziłgi sikaad łeh; łeezh díkʼǫ́zhígi éí ádin.

*Tóikałí @ plants.usda.gov
Táłkááʼbéésh

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́, áádóó éiyá tádiingo da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sagittaria"* deiłníigo deiyózhí. 
thumb|left|250px
Díí chʼil éí toohgi dóó beʼekʼidgi sikaad; bitʼąąʼ éí kʼaabéésh ndahalin łeh.

Táłkááʼbéésh bikétłʼóól éí chʼiyáán átʼé.

*Táłkááʼbéésh @ plants.usda.gov
Naadleeh

200px|thumb|right|Dah Naatʼaʼí, rainbow wolyéígíí éélkid, Naadleeh/Nádleehé yaʼhalnéʼ.
[thumb|200px|right|[Naabeehó hastóí naaʼashgo éélkid, Hwéeldidi. Nádleehé (Two-spirit) yoolyéego woozhí.]]
[200px|thumb|right|[Naashtʼézhí Hastiin Wewha asdzání biʼééʼ yiiʼsitʼį́ʼgo éélkid (Two-spirit).]]

**Naadleeh/Nádleehé** éí bílaʼashdlaʼí ashkii/shiiké/hastiin/Hastóí éí doodaiiʼ éí, atʼééd/atʼééké/asdzání/sáaanii tʼááłá naaʼashgoʼ oolyé (hastiin dóó asdzáni naʼhalingo naaʼashgoʼ, akónidiʼ diné nilį́į́hgoʼ tʼáá diné yiiłnaashgoʼ. Asdzánígo tʼáá asdzání yiiłnaaʼashgoʼ). Naanáłá saad Naadleeh éí diné asdzání adiilį́į́hgoʼ oolyé ałdóʼ. Áádóó asdzání nilį́į́hgoʼ ałdóʼ hastiin adiilį́į́hgo oolyé. Áádóó tʼáá akwii tʼéigo nitsékʼiisgo oolyé ałdóʼ 

Bílaʼashdlaʼí bisexual orientation éí táaʼgo ałtsádzo, *heterosexuality*, *bisexuality*, dóó *homosexual* (*heterosexuality* éí hastiin dóó asdzání naaʼashgo, *bisexuality* éí bílaʼashlaʼiʼ hastiin doo asdzání yiidah nilį́į́hgoʼ oolyé, áádóó homosexual éí bílaʼashdlaʼí tʼáá same sexígíí yiidah nilį́į́hgoʼ oolyé). Health dóó health professions nidaʼałkáágo éí naadleeh éí doo haʼdéítʼéígoʼ bitsiitsʼiin bichʼį́ʼ anáʼhotʼíʼdaʼ, dooatʼéʼgoʼ naagáá  Bilagáana bizaadjiʼ éí “gay” wolyé hastiin dóó asdzání, tʼáá same sexgo naaʼashgo. Sáanii nidaʼashígíí éí “lesbian” wolyé bilagáana bizaadjiʼ. Naakáágoʼ bílaʼashdlaʼí nidaʼbidiʼkidgoʼ, łaʼ gay nishlį́į́h daʼnį́į́hgoʼ biłyáʼatʼééh, naaná łaʼ éí lesbian daʼnį́į́hgoʼ naaltsoos yikáaʼgi adéíléʼ, naaná łaʼ éí nidéínííłʼingo doo yaʼdahalnédaʼ. Bílaʼashdlaʼí naakááʼgo éí 2%–3%go éí ouh naadleeh nishlį́ʼ daʼnį́į́hgoʼ naaltsoos yiikáá adaʼyiilá           . 2006 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaskáá 20% bigáágoʼ bílaʼashdlaʼí anonymously naaltsoos bikáaʼgi naadleeh nishlį́į́h áádóó akwii tʼéígoʼ neeskéés łééhgiʼ átʼé . Naaldlooshii naalkáágoʼ ałdóʼ naadleeh biyiihólǫ́ǫgo hadeilį́į́  .

Naadleeh nidaʼaashígíí éí tʼáá hastiin dóó asdzání naaʼash naʼhalingo naaʼash, naadleeh ałhiiłnaaʼashgo naʼbidiʼkidgo iilį́į́hgo ałháá nitsékees . Nitʼą́ą́ʼ nahanéʼgo díí Nahasdzáán bikáaʼgi tʼaa akwii tʼéígoʼ bílaʼashdlaʼí baʼdahanéʼ, áádóó naaltsoos ałdóʼ bikáá adaalyá. Doo kʼad haałnį́į́hígíí atʼéʼda. Dishjį́ʼgoʼ éí naadleeh/nádleehé ałheeł tʼéigoʼ baʼnitsá hakéés, áádóó naaltsoos ałdóʼ baʼadaalnéʼ, ałgáá hidiniiłígíí binaaltsoos áádóó naanish baʼhidiʼ dootʼááłígíí, áádóó áłchíní dinoolzééł binaatloos áádóó siláołtsooíjiʼ nidaʼkáíʼígíí ałdóʼ ałhééłtʼéigo baʼnitsáʼ hakéés doolééłígíí baʼdaʼhwiitʼį́ʼ.

Naałniih yichʼą́ą́h naabaahígíí bąąh dahooʼaahgo

* Bitsį́ʼ yishtłizhii Naadleeh daʼnilį́į́hígíí biweb site: https://web.archive.org/web/20110207140555/http://nativeout.com/
* Nádleehé: http://twospirits.org/
Tólchiin (chʼil)

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mentha arvensis"* deiłníigo dayózhí.

Díí chʼil éí 1–2 adéesʼeez áníłtso łeh; bitʼąąʼ éí naakidi asdzoh ádaníłnééz. Tábąąhgi sikaad łeh; shį́įgo bílátsʼdiitłʼíísh.

*Tólchiintsoh
*Tóshchíín / Naadą́ą́ʼ dootłʼizhí

*Tólchiin @ plants.usda.gov
Tólchiintsoh

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éiyá nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Deesdoigi; áadi tólchiintsoh doo hólǫ́ǫ da). Tábąąhgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Stachys palustris"* deiłníigo dayózhí. 

*Tólchiin

*Tólchiintsoh @ plants.usda.gov
Ostseʼtsoh

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Descurainia incanaincana"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí naakigo da adéesʼeez áníłtso łeh.

*Ostseʼ

*Ostseʼtsoh @ plants.usda.gov
Ostseʼ yiltʼąąʼí

&nbsp;éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso, áádóó éí Náhookǫsjí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. Hóółtseiigi dóó daʼakʼeh bikáaʼgi sikaad łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sisymbrium sophia"* (éí doodaiiʼ éí *"Descurainia sophia"*) deiłníigo dayózhí.

*Ostseʼ

*Ostseʼ yiltʼąąʼí @ plants.usda.gov
Niʼbéshjah

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá bikáaʼgi sikaad, áádóó éí ashdlaʼáadahgo da ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amorpha"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Niʼbéshjah éí neeznáaʼgo da adéesʼeez áníłtso łeh. Tsékʼi dóó dził bitłʼáahdi niʼbéshjah sikaadígíí éí 1&ndash;3 adéesʼeez tʼéiyá áníłtso. Ahééháshį́į́h dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi niʼbéshjah hahóólįįdígíí éí dííshjį́į́góó Binááʼádaałtsʼózíidi bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. 

Ałkʼidą́ą́ʼ halgaiigi niʼbéshjah dahólónígíí bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh ńtʼę́ę́ʼ. 

*Niʼbéshjah @ plants.usda.gov
Nííʼiinił (chʼil)

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́; ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó séí bikáaʼgi sikaad łeh. Táaʼdi asdzoh áníłtso; shį́igo bílátsʼiitsóóh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chaetopappa ericoides"* deiłnígo dayózhí.
thumb|left|250px

*Nííʼiinił @ plants.usda.gov
Naaʼołí yiltʼąąʼí

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi ndaazkaad (tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah; áadi díí chʼil doo dahólǫ́ǫ da); Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi éí 52 ałʼąą átʼé; Binááʼádaałtsʼózíidi éí 78 ałʼąą átʼé; áádóó kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí 44 ałʼąą átʼéego dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼekgo  éí *"Lathyrus"* deiłníigo deiyózhí. 
thumb|left|250px|Diné Bikéyahdi naaʼołí yiltʼąąʼí hólónígíí éélkid
### Diné Bikéyahdi naaʼołí yiltʼąąʼí hólónígíí
Diné Bikéyahdi naaʼołí yiltʼąąʼí hólónígíí éí naaki ałʼąą átʼé: Eʼeʼaahjíʼígíí (*"Lathyrus eucosmus"*) dóó Haʼaʼaahjíʼígíí (*"Lathyrus polymorphus"*). Díí chʼil éí bílátaʼdiitłʼíísh, tsédédéehgo dootłʼizh łeh.

* Naaʼołí yiltʼąąʼí @ plants.usda.gov
Hastóí tsiiyéélí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 300go da ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Clematis"* deiłníigo deiyózhí. Díí chʼil éí ndaʼatłʼoʼ łeh.

*Hastóí tsiiyéélí @ plants.usda.gov
Chʼil dishohí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí W.B.A. (Yootó Hahoodzo, Akałii Bikéyah, dóó Haʼaʼaahjí Hoozdo Hahoodzo) dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Psilostrophe tagetina"* deiłníigo dayózhí.

Chʼil dishohí éí halgaiigi, dah aską́agi, dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi sikaad. Bitsiin éí naakigo da adéesʼeez áníłnééz; dąągo dóó shį́įgo bílátaʼiitsóóh. Hóółtseiigi sikaad łeh. 

*Chʼil dishohí @ plants.usda.gov
Dééłdą́ą́ʼ

&nbsp;éí nahasdzáán beʼałnííʼ Náhookǫsjíhígíí bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pteridium aquilinum"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dééłdą́ą́ʼ bitʼąąʼ éélkid
Díí chʼil éí 3–10 adéesʼeez áníłtso; nááná éí tsintahgi sikaad łeh. Łaʼ éí tʼááłáʼídi mííl binááhai.

*Dééłdą́ą́ʼ @ plants.usda.gov