open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsídiidaashiyishí

&nbsp;éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí 30 daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Threskiornithinae"* deiłníigo deiyózhí.

Tsídiidaashiyishí éí tábąąhgi dahináa łeh (łaʼ éí ndahóółtseiigóó dahólǫ́ ałdóʼ), áádóó éí 1.5&ndash;3di adéesʼeez ádaníłtso. Łeyiʼdi chʼosh dahólónígíí deideeł; chʼałdóó naʼashǫ́ʼiiéí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼídeeldlóohiitsoh

&nbsp;éí tsídii ntsaaígíí átʼé, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. 
[thumb|300px|left|Chʼídeeldlóohiitsoh dóó [toohjįʼ ndiigaii éélkid]]
Ásáí bizaadjí éí *"Abu Markub"* wolyé; díí saadígíí éí "ké bizhéʼé" óolyé (Ásáí Dineʼé adaaníigo díí tsídii bidaaʼ éí ké nahalin daaní). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Balaeniceps rex"* deiłníigo dayózhí; nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo díí tsídii bi-*taxonomy* doo nihił bééhózin da daaní (łaʼ éí ádaaníigo díí tsídii éí tsídiidaatsohí dahyikahjįʼ atah yisdzoh daaní).
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼídeeldlóohiitsoh éí bidaaʼ yéigo ntsaa; nááná éí bijáád nineez, bitsʼíís éí łibá. 40&ndash;60di asdzoh áníłtso, 8&ndash;15 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí tsídii éí deesdoigi hiná; áadi éí tábąąhgi dóó lókʼaaʼtah naaghá. Nihookááʼ naagháa łeh. Łóóʼ yilghał łeh; chʼosh, chʼał, dóó táłkááʼtsʼin biyázhí yilghał ałdóʼ.
Ąąʼąʼii

&nbsp;(éí doodaiiʼ éí **Įįʼąʼii**) éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tsostsʼid ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pica"* deiłníigo deiyózhí.

Ąąʼąʼii éí  bitʼoh tsinlátahgi ádeilééh; dąągo biyęęzhii deiłchí. Biyęęzhii éí dootłʼizhgo ndaashchʼąąʼ dóó łibáago daalkizh. 

### Ánoolinígíí
Ąąʼąʼii éí łizhin dóo łigaigo ndaashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dootłʼizhgo dadisxǫs łeh; bidaaʼ éí łizhin (łaʼ éí bidaaʼ daaltso; díí éí  tʼéiyá dahólǫ́). 

Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó ąąʼąʼii dahólónígíí éí 18&ndash;24di asdzoh ádaníłtso; hastą́ągo da oz adaniłdas; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.

### Chʼiyą́
Ąąʼąʼii éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai: neeshchʼííʼ dóó chʼosh deildeeł; naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí dóó dííłdzid dóó tsídii biyęęzhii deilghał ałdóʼ. Nihookááʼ haalzheehgo naakai łeh (doo ndaatʼáa da).
Ąąʼąʼii dootłʼizhígíí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cissa chinensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Ąąʼąʼii dootłʼizhígíí éí tsintahgi dóó lókʼaatsoh dahólǫ́ǫgi hiná.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7&ndash;8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bitseeʼ dóó bitsiiʼ łizhin; bidaaʼ éí łitsxo. 

Díí ąąʼąʼii éí naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí dóó tsídii biyęęzhii yilghał; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Ąąʼąʼiiłbáhí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cyanopica cyanus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12&ndash;13di asdzoh áníłtso. Bitsiiʼ dóó bijáád łizhin; bitʼaʼ éí dootłʼizhgo łibá.

Ąąʼąʼiiłbáhí éí tséchʼil binááʼ dóó neeshchʼííʼ yildeeł; łahda chʼosh yázhí dóó dzidzé yildeeł ałdóʼ.
Déłí

&nbsp;éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Grus canadensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|250px|left|Déłí dóó biyáázh
Díí tsídii éí tábąąhgi dóó haltsooítah dah náʼásoł.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Déłí éí 40&ndash;50di asdzoh áníłtso; táłtłʼááh álééh dóó toohjįʼ ndiigaii éí nahalin: bijáád dóó bikʼos éí nineez. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ; bítááʼ éí łichííʼ; biniitsįʼ éí łigai.

Déłí éí daʼałchozh dóó daalghałgo naakai: chʼał dóó naʼashǫ́ʼii deilghał; táłtłʼááh chʼil éí deiłchozh. Chʼosh dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ hoshdódii

&nbsp;éí naakʼidoolwoshii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antrostomus vociferus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hoshdódii éí 9&ndash;10di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí tsin bitáshtʼóózh dóó chʼil bitʼąąʼ nahalingo naashchʼąąʼ (łizhin dóó łibá dóó dibéłchíʼí), áko éí doo yitʼį́į da łeh.

Haʼaʼaahdę́ę́ʼ hoshdódii éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.
Hosh yiyání (níłtsą́goʼ)

&nbsp;éí kʼíneedlíshii ndahalin, áádóó éí hosh dóó hosh bineestʼąʼ tʼéiyá deiłchozh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Moneilema"* deiłníigo dayózhí.

Hosh yiyání éí 20 ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; díí chʼosh éí łizhingo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí doo ndaatʼáa da. Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí  tʼéiyá dahólǫ́.
Dííłdzid yiyání

&nbsp;éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 46,000go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Staphylinidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dííłdzid yiyání akwíí shį́į́ ałʼąą átʼé
Azhą́ "dííłdzid deiyání" daolyée ndi, díí chʼosh doo dííłdzid tʼéiyá deiyą́a da; daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai ałdóʼ. 

Dííłdzid deiyání éí 1&ndash;35 *millimeters* ádaníłnééz; bitsʼíís ádaałtsʼóózíi łeh. Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí lichííʼ dóó łitsxogo ndaashchʼąąʼ. Tsintahgi, niʼgóó éí naakai łeh; łaʼ éí tsé biyaagi dóó tábąąhgi dahólǫ́ ałdóʼ.
Chéłchaaʼ disxǫsígíí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 15,000 ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Buprestidae"* deiłníigo deiyózhí. Díí chʼosh éí 3–100 *millimeters* ádaníłnéez łeh. 

Chéłchaaʼ disxǫsígíí biyáázh éí tsin binástáán yiyiʼ dahiná; kʼishchííʼ bichʼosh dóó tséchʼil bichʼosh éí chéłchaaʼ disxǫsígíí dayikahjįʼ atah daasdzoh.
Chéłchaaʼ bikʼosnézí

&nbsp;éí tséyooʼáałii dayikahjiʼ atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; áadi éí tsintahgi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trachelophorus giraffa"* deiłníigo dayózhí. Díí chʼosh łizhin; bitʼaʼ łichííʼ. Tʼááłáʼídi asdzoh (2.5 cm) aniiłneez.

Chéłchaaʼ bikʼosnézí éí ałzhozhgo naaghá.
Chéłchaaʼ bideeneezígíí

&nbsp;éí bijáád hastą́ą́ʼ áádóó éiyá *[[chéłchaaʼtsoh]]* dah yikahjiʼ atah yisdzoh. Díí chʼosh éí Shádiʼááhjí dóó ałníiʼgi kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; áadi éí Hodíłchʼil Níłtsánígíí hoolyéegi hiná.

Chéłchaaʼ bideeneezígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi tááʼtsʼáadahgo da ałʼąą átʼé. 

Chéłchaaʼ bideeneezígíí éí ayóo ntsxaa; bikąʼígíí éí 6.75 in (170 mm) aniiłnez. Díí chʼosh éí bitsiitsʼiin łizhin. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłizh; nááná bideeʼ yiteeldę́ę́ʼ ditłʼo.

Chéłchaaʼ bideeneezígíí éí tsin bineestʼąʼ ałchozhgo tsintahgi dóó nihookááʼ naaghá.

Tʼááłáhági átʼéego:Chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí
Tsiisxǫsii

&nbsp;éí chéłchaaʼ ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eudicella gralli"* deiłníigo dayózhí. Díí chéłchaaʼ éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́; áadi éí Hodíłchʼil Níłtsánígi tʼóó ahayóí. 

Tsiisxǫsii éí 25&ndash;40 millimeters ádaníłtso; bitʼíís éí dootłʼizh dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z, bitsiiʼ éí dootłʼizhgo disxǫs. Tsiisxǫsii éí daʼałchozhgo naakai; chʼil bijeeh dóó tádídíín deiłchozh; biyázhí éí tsin bitáshtʼóózh dóó dííłdzid biyiʼ dahiná.

Tʼááłáhági átʼéego:Chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí
Wóónałchídii

&nbsp;éí chéłchaaʼ dah yikahjįʼ atah daazdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 9,300 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí 965 ałʼąą átʼé). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Elateridae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin.

### Ánoolinígíí
Azhą́ díí chʼosh łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh ndi, łaʼ éí dadootłʼizh dóó daałchííʼ ałdóʼ. Bitsʼíís éí tʼááłáʼídi asdzoh áníłtso łeh.

Wóónałchídii éí dííłdzid dóó dláád deiłchozhgo naakai łeh.
Kʼaalógii bitseeʼ hólóní

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 550 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Papilionidae"* deiłníigo deiyózhí. **Kʼaalógiitsoh** daolyé ałdóʼ.
left|thumb|250px|Biyázhí
Díí kʼaalógii éí 40&ndash;80 *mm* ádaníłtso łeh. Bitʼaʼ éí łizhingo noodǫ́ǫ́z łeh. Chʼil bijeeh éí bichʼiyąʼ.
Tádídíín yiyání

**Tádídíín deiyání** éí chéłchaaʼ dayikahjįʼ atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chrysomelidae"* deiłníigo dayózhi. Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 35,000go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. 

Díí chéłchaaʼ éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai; bitsʼíís éí 1&ndash;18 millimeters áníłnéez łeh. Azhą́ *tádídíín yiyání* daolyé ndi doo tádídíín tʼéiyá deiłchozh da &mdash; chʼil bitʼąąʼ deiłchozh ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Tádídíín deiyání
Ásaaʼ neiyéhii

&nbsp;éí chéłchaaʼ dah yikahjiʼ atah yisdzoh, áádóó nahasdzáán bikáaʼgi 3,000 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Meloidae"* deiłníigo dayózhí.

Ásaaʼ neiyéhii éí daʼałchozhgo naakai; tsinlátahgi dóó nihookááʼ naakai łeh. Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí lichííʼ dóó łitsogo daalkizh; łaʼ éí dadisxǫs ałdóʼ.

Ásaaʼ neiyéhii éí 5–45 *millimeters* áníłnééz; bikʼee biyah hodilyéesgo kʼaasdá yee néinisoł—díí bitsʼą́ą́dóó bílaʼashdlaʼii bikágí tódaʼdiisóół.

[thumb|left|250px|Ásaaʼ neiyéhii łichíʼígíí; [Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi éélkid]]
[thumb|left|250px|Ásaaʼ neiyéhii łichíiʼgo łikizhiígíí; [Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí|Shádiʼááhjí Łizhiní Bikéyahdi éélkid]]
Tsé Bitʼaʼí

&nbsp;éí -di siʼááh (Yootó Hahoodzo). Tsé Bitʼaʼí éí tsé ayóí áníltsxogo deigo dah deeshzhago siʼáago óolyé. Naatʼáanii Néézdóó (Yootó Hahoodzo) shádiʼáahjigo tááʼtsʼáadah tsin sitá, áádóó eʼeʼaahjigo dah nááʼdiitiin, áadi áhoolyé. Bitʼaʼ hóló nahalin, jiníłʼíigo. Éí biniinaa Tsé Bitʼaʼí woosyeʼ. Bilagáanakʼehjí **Shiprock** wolyé. “Ship” éí tsinaaʼeełtsoh óolyé. “Rock” éí tsé óolyé. Bilagáana díí tsé deiníłʼíigo shíí tsinaaʼeeł bił nahalingo biniinaa Shiprock deidíiniid. Tsinaaʼeeł ayóó áníłtsxogo yiʼoł nahalin daaníigo yízhíʼ ádahoolaa.

*Naatʼáanii Nééz

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Táłtłʼááh adijiłii

&nbsp;éí Bikágí Daʼawoshígíí dahyikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; áadi éí ndadilnaʼgo naakai. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Echinoidea"* deiłníigo deiyózhí. Táłtłʼááh adijiłii éí 950 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Táłtłʼááh adijiłii łaʼ éí diłhiłgo dadootłʼizh, náánáłaʼ éí łichííʼ dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ. Táłtłʼááh adijiłii éí bikeeʼ ádaałtsʼíísígíí dahólǫ́. Táłtłʼááh adijiłii éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai; táłtłʼááh chʼil dóó táłtłʼááh tłʼoh éí bichʼiyąʼ.

thumb|left|250px|Chʼiyáán táłtłʼááh adijiłii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ályaaígíí
### Bílaʼashdlaʼii bichʼiyąʼ

 kéédahatʼínígíí éí táłtłʼááh adijiłii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ chʼiyáán daʼííłʼį́; díí éí *"uni"* deiłníigo deiyózhí áádóó éí ayóo łikan jiní. Nááná Ayóóʼátʼé Tónteel bibąąhgi kéédahatʼínígíí ałdóʼ táłtłʼááh adijiłii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ chʼiyáán ályaaígíí deiyą́.
Gaanłání

&nbsp;éí Táłtłʼááh Dahoołchʼíhí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ceriantharia"* deiłníigo deiyózhí. Gaanłání éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 100 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Azhą́ gaanłání chʼil ndahalin ndi, doo chʼil ádaatʼée da &mdash; jélii łóóʼ dah yikahjí atah daasdzoh. Bigaan éí 10&ndash;20di asdzoh ádaníłnéez łeh. Tʼáá sahdii éí naháaztą́ą łeh; daníyizí biyiʼdi éí dahiná. Díí éí séí bee ádaalyaa. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Tsʼíʼii jáádnézí

&nbsp;éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tipulidae"* deiłníigo deiyózhí. Nahasdzáán bikáaʼgi tsʼíʼii jáádnézí 4,000go da ałʼąą ádaatʼé; bitʼíís éí áłtsʼóóz dóó 2&ndash;60 millimeters áníłnéez łeh; deesdoigi tsʼíʼii jáádnézí dahólónígíí łaʼ éí dį́įʼdi asdzoh ádaníłtso. Łaʼ éí tʼóó tsʼíʼii daʼaneezíigi ádaníłtso.
thumb|left|250px
Díí tsʼíʼii doo daʼalghał da dóó doo dił deidlą́ą da; chʼil bijeeh tʼéiyá deiyą́. Biyázhí éí hoditłéeʼgi dóó hashzhohgi dahináa łeh; łaʼ éí táłtłʼááh dahiná ałdóʼ.
Naʼashjéʼii tsiizisí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi 6,500 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Opiliones"* deiłníigo dayózhí
[thumb|left|250px|Naʼashjéʼii tsiizisí [naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bitseeʼ yilghał]]
Azhą́ díí chʼosh naʼashjéʼii ndahalin ndi, doo naʼashjéʼii ádaatʼée da (bitłʼóól éí ádin) &mdash; séigoʼ dóó zahalchíʼii dah yikahjįʼ atah daasdzoh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naʼashjéʼii tsiizisí bitsʼíís éí 0.1&ndash;1di asdzoh áníłnéez łeh; bijáád éí tseebííʼ, áádóó éí binááʼ naakigo hólǫ́ (łaʼ éí binááʼ ádaadin). Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daaltso dóó dadootłʼizh ałdóʼ).

Naʼashjéʼii tsiizisí éí chʼosh yázhí haalzheehgo naakai; nááná éí dííłdzid dóó tsídii bichąąʼ deiyą́ ałdóʼ. Tłʼéeʼgo naakai łeh.
Tsídiiłchxoní

&nbsp;éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi éí hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ophisthocomus hoazin"* deiłníigo dayózhí; saad *Ophisthocomus* éí *Gwíík Dineʼé* bizaad átʼé, áádóó éí "bikʼos bineʼdę́ę́ʼ bitsiighaʼ nineez" óolyé.
thumb|250px|left|Tsídiiłchxoní naatʼá
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí zéédzísgaiigi áníłtso: 25 asdzoh áníłnééz. Dibéłchíʼíigo éí naashchʼąąʼ; bikʼos éí nineez dóó łitso; binááʼ éí łichííʼ. 

Tsídiiłchxoní éí ałchozhgo naaghá: tsin bitʼąąʼ yiłchozh łeh; łahda tsin bineestʼąʼ dóó tábąąhgi chʼil bilátah hózhóón dahólónígíí deiłchozh ałdóʼ. Nááná díí tsídii éí béégashii dóó ayáníigi átʼéego náʼátʼaał; éí biniinaa éí niłchxon.

Tsídiiłchxoní biyáázh éí naayééʼ tsídii nahalingo bikéshgaan dahólǫ́ áádóó éí doo ndaatʼáa da.
Náshdóítʼą́ʼí łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Leptailurus serval"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dziłtah náshdóítʼą́ʼí dahólónígíí éí łigaigo ndaashchʼąąʼ
Díí náshdóí éí tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai; náshdóítʼą́ʼí łigaigo ndaashchʼąąʼígíí éí dziłtah dahiná ałdóʼ. Náshdóítʼą́ʼí łikizhígíí éí ayóo tó deidlą́, áko éí tábąąhgi naakai łeh (ndahóółtseiigóó éí ádaadin).

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí náshdóí éí 2&ndash;3di adéesʼeez ádaníłnéez łeh, áádóó éí 20&ndash;40 dahidídloʼ ádaníłdáás; bitsʼíís éí łizhingo łikizh. Nááná éí bijáád nineez dóó bijaaʼ ntsaa. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Náshdóítʼą́ʼí łikizhígíí éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naakai; gah dóó naʼastsʼǫǫsí dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naakai. Beʼekʼid naazyínígi éí łóóʼ dóó tsídii jáádnézí deilghał ałdóʼ.
Hakʼaz náshdóí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Deeteel Bikéyah dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lynx canadensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí náshdóí éí tsintahgi (cháʼoł dóó ńdíshchííʼ bił hadahazdzogi) tʼóó ahayóí, áádóó tłʼéeʼgo yikááʼ naagháa łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hakʼaz náshdóí éí łibá dóó yistłʼizhgo naashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí łigai. Bitsʼíís éí 2.5&ndash;3.5di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí 18&ndash;24 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Hakʼaz náshdóí éí gah dóó tsídii yázhí haalzheehgo naaghá.
Tsétah tłʼízí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Oreamnos americanus"* déíłniʼgoʼ daʼyoozhí.
250px|thumb|left|Tsétah tłʼízí
Tsétah tłʼízí éí biké hałjizh, tʼáá tłʼízí nidaʼniilkáádiʼígíí nahalingo. Saad "Ore-" éí *Dził* oolyéʼ, áádóó saad "amnos" éí *dibé biyazhí* oolyé. Áádóó saadígíí éí Gwíík Dineʼé bizaad átʼé (*όρος* dóó *αμνός*).

Tsétah tłʼízí bikąʼígíí dóó biʼáádígíí tʼáá áła bidaʼgáá hólǫ́. Áádóó bitseeʼ ałdóʼ ałtsʼíísí, áádóó bideeʼ daalzhin (15–28 cm áníłnééz). Naaná bigáá ałdóʼ nitsaa, haigo doo yiidlóóh da.
Tłʼízí bideeʼ yisdizígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi dóó  dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Capra falconeri"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ díí tłʼízí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí noonééł.
thumb|left|250px|Tłʼízí bideeʼ yisdizígíí dóó biyáázh éélkid
Tłʼízí bideeʼ yisdizígíí éí dziłtahgi dóó ńdíshchííʼ dóó gad dahólǫ́ǫgi hiná. Nááná éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá naagháa łeh.
 
### Ánoolinígíí
Díí tłʼízí éí 26&ndash;45di asdzoh áníłtso; 52&ndash;73di asdzoh áníłnééz; 71&ndash;240 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ, áádóó éí bitsiijįʼ łibá dóó łizhingo ditłʼo. Nááná éí bideeʼ ntsxaa dóó yisdiz.
Naadoobooʼíinii

&nbsp;éí Chʼosh Deildeełii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Talpidae"* deiłníigo dayózhí.

Naadoobooʼíinii éí naʼazísígi átʼéego niʼtátʼah dahiná, áko éí doo yitʼį́į da łeh. Deesdoigi dóó honeezkʼazgi éí ádaadin; dziłtaʼgi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi éí tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 2&ndash;8di asdzoh áníłtso, áádóó éí łizhin dóó łibáago ndaashchʼąąʼ; binááʼ éí áłtsʼíísí, áádóó éí bílaʼ ntsxaa dóó bikéshgaan nineez. Nááná éí bitseeʼ dóó bikʼos doo nineez da łeh.

Naadoobooʼíinii éí łeeyiʼ chʼosh deiyą́.
Ndaʼageedí łichíiʼii

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí 21 ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chrysochloridae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí naaldlooshii éí niʼtátʼah dahiná, áádóó éí ndahóółtseiigóó dóó tsin dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi dahólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí ndaʼageedí éí 3&ndash;8di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí łichííʼ dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí binááʼ áłtsʼíísí, náánáłaʼ éí binááʼ ádin; bíláshgaan éí ntsxaa dóó bigaan yitah hółdzil.

Ndaʼageedí łichíiʼii éí chʼosh deildeeł; tó éí doo deidlą́ą da łeh.

*Naadoobooʼíinii
Naʼageedí bizaʼazis hólóní

&nbsp;éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Notoryctes"* deiłníigo deiyózhí.

Díí naaldlooshii éí binááʼ ádin, áádóó éí niʼtátʼah dahináa łeh; ndahałtin bikʼijiʼ tʼéiyá nihookááʼ naakai. Bitsʼíís éí 4.5&ndash;7di asdzoh áníłnééz, bitseeʼ dóó bijáád éí doo nineez da. Nááná éí yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ. 

Díí naaldlooshii éí łeeyiʼdi chʼosh dahólónígíí deildeeł.

*Naadoobooʼíinii
Tsin yąąh dzootʼihí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózí dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Polioptilidae"* deiłníigo deiyózhí. Tsin yąąh dzootʼihí éí 29 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsídii éí 4&ndash;7di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ łeh, áádóó éí binákʼee halzhin łeh; bidaaʼ éí łizhin.

Tsin yąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł — shį́įgo éí chʼosh deildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) deildeeł łeh.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsin yąąh dzootʼihí
Tsiishgaii

&nbsp;éí tsin yąąh dzootʼihí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sitta pygmaea"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí dį́įʼdi asdzoh áníłtso, áádóó éí ńdíshchííʼ dóó cháʼoł dahólǫ́ǫgi hiná. Tsin binááʼ (neeshchʼíiʼ da) dóó chʼosh yildeeł.
Naʼazhǫǫsh (ndajiné dóó adazhdikaʼgi)

[200px|thumb|left|[Naʼazhǫǫsh Hatsohdi éélkid, Naʼazhǫǫsh Hahoodzo.]]
200px|thumb|left|Naʼazhǫǫsh biłhazʼaah.
&nbsp;éí adaʼdikáʼ bił hasʼáázʼaah. Daʼáánjááh, daʼadąąh, nidaʼiinííh, dóó adóóleʼéʼ daʼneelʼííh ałdóʼ bił nidaʼhazʼááh.

Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Bílaneezii

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Daubentonia madagascariensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 14&ndash;17di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 22&ndash;24di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó ditsʼóz; bílaʼ éí áłtsʼóósí dóó ayóo nineez; bijaaʼ éí ntsaa; bitseeʼ éí ditłʼo.

Bílaneezii éí chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chį́į́shghą́ʼiiłgaii

&nbsp;éí tsin yąąh dzootʼihí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sitta carolinensis"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|300px|Chį́į́shghą́ʼiiłgaii [chʼosh yildeeł]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chį́į́shghą́ʼiiłgaii éí tsintahgi (cháʼoł dóó gad dahólǫ́ǫgi) dóó tábąąhgi hiná. Bitsʼíís éí 5&ndash;6di asdzoh áníłnééz, áádóó éí 0.5&ndash;1 oz aniłdas łeh. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí łibá dóó kʼíjíjin; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí halzhin ałdóʼ

Díí tsídii éí tsin bitáshtʼóózh biyaagi chʼosh dahólónígíí deildeełgo naaghá.
Dilzhę́ʼii

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; **Dijooʼgii** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cyanocitta stelleri"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí *[[Gáagii dóó Joogii Ndahalinígíí|Gáagii dóó Joogii Ndahaliníjįʼ]]* atah yiszoh, áádóó éí joogiigi áníłtso, áko ndi bijáád dóó bidaaʼ éí nineez. Bitʼíís éí dootłʼizh; bitsiiʼ éí łizhin; bítááʼ éí dah dzígaii. 

Dilzhę́ʼii éí tsintahgi (ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi) hináa łeh; Tsédeeshzha Dził Eʼeʼaahjígo éí tʼóó ahayóí.

Dilzhę́ʼii éí ałchozh dóó alghałgo naaghá: neeshchʼííʼ dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł; tsídii biyęęzhii, naʼashǫ́ʼii, dóó nahatʼeʼii yázhí yilghał. Nihookááʼ haalzheehgo naagháa łeh.
Kʼaiʼbisii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikaáʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Catharus guttatus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5&ndash;7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél éí łigaigo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo halkizh; bidaaʼ éí łibá.

Kʼaiʼbisii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hakʼaz néʼéshjaaʼ

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bubo scandiacus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Hakʼaz néʼéshjaaʼ; [Deeteel Bikéyahdi éélkid]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí néʼéshjaaʼ éí łigai; biyázhí éí łigai dóó łizhingo daalkizh; nááná éí bidaaʼ łizhin dóó binááʼ łitso. Bitsʼíís éí 20–28di asdzoh áníłnééz, 3.5–6.5 dahidídloʼ áníłdáás.

Hakʼaz néʼéshjaaʼ éí alghałgo naaghá: naaldlooshii yázhí (łéʼétsoh da, dlǫ́ǫ́ʼ da, naʼastsʼǫǫsí da) yilghał; nááná éí dįʼ dóó zéédzísgaii haalzheehgo naatʼá ałdóʼ. Tábąąhgi hakʼaz néʼéshjaaʼ dahólónígíí éí łóóʼ deilghał.

Hakʼaz néʼéshjaaʼ éí bitʼoh nihookááʼ (yas ádingi) ádeilééh.
Tsidiłdǫǫhii

&nbsp;éí néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí 20go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Díí tsídii éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Megascops"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Tsidiłdǫǫhii éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼóó ahayói; tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi haalzheehgo ndaatʼá; naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí dóó jaaʼabaní éí deilghał. Tsidiłdǫǫhii bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

### Diné Bikéyahdi tsidiłdǫǫhii dahólónígíí
Diné Bikéyah bikááʼgóó tsidiłdǫǫhii dahólónígíí éí tseebíiʼdi asdzoh áníłtso; 5 oz aniłdas. Bitsʼíís éí łizhin dóó łibáago naashchʼąąʼ. Ndaʼałkaahí éí *"Megascops kennicottii"* deiłníigo dayózhí.
Díʼdikii (jádí)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; bikʼee biyah hodilyéesgo *"diʼ-dik"* yiitsʼaʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Madoqua"* deiłníigo deiyózhí. Díʼdikii éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 14&ndash;18di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitéél éí łigai.

Díʼdikii éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh deiłchozh dóó ńdaʼatʼaał.
Tʼáyaałchííʼ

&nbsp;éí tsin deiłkaałii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Colaptes auratus cafer"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tʼáyaałchíí éí 12di asdzoh áníłtso; bitsiiʼ łibá; biteel éí łizhin dóó łigaigo łikizh.

Tʼáyaałchííʼ éí dzidzé dóó chʼil binááʼ yildeeł; nááná éí nihookááʼ chʼosh haalzheehgo naaghá.
Tʼádootłʼizhii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Garrulus glandarius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí tsídii éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó  hólǫ́.

Bitsʼíís éí 12&ndash;14di asdzoh áníłtso; bitʼaʼ éí dootłʼizh, biteel éí łichxííʼ dóó łibáago naashchʼąąʼ. Bitseeʼ dóó bidaaʼ éí łizhin.

Tʼádootłʼizhii éí tsintahgi hiná; shį́įgo éí chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí haalzheehgo naaghá, haigo éí tséchʼil binááʼ dóó neeshchʼííʼ dóó naadą́ą́ʼ yildeeł.
Dólii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sialia currucoides"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Baʼáádígíí
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dólii éí 6&ndash;8di asdzoh áníłnééz; bikąʼígíí éí yágo dootłʼizh; binááʼ dóó bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí bitʼaʼ dootłʼizh, biteel éí łibáago naashchʼąąʼ.

Dólii éí chʼosh haalzheehgo naatʼá (haigo éí nahachagii ayóo yildeeł); dzidzé yázhí yildeeł ałdóʼ.
Tʼáá łichíʼígo naʼageedí

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heterocephalus glaber"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naʼageedí *" 	Heterocephalus"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí naʼazísí nahalin. Bitsʼíís éí 4&ndash;6di asdzoh áníłnééz. Bighaaʼ éí ádin; biwódiníbiní éí ntsxaa; bijaaʼ éí ádin.

Tʼáá łichíʼígo naʼageedí éí chʼil bikétłʼóól yiłchozh.
Łéʼétsoh binááʼ ádiní

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Spalax"* deiłníigo deiyózhí. Łéʼétsoh binááʼ ádaadiní éí 16 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
Díí naaldlooshii éí ńdaʼagéédgo naakai, áádóó éí łeeyiʼdi dahináa łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łéʼétsoh éí daalbá, áádóó éí bitseeʼ ádaadin; łaʼ éí binááʼ ádaałtsʼíísí, náánáłaʼ éí binááʼ ádaadingo naakai; bijaaʼ ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Bitsʼíís éí 5&ndash;12di asdzoh ádaníłnéez łeh; bíchį́į́h éí tʼáá łichííʼ dóó doo nineez da.

Łéʼétsoh binááʼ ádadiní éí chʼil bikétłʼóól deiłchozhgo naakai; łahda chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.

*Naadoobooʼíinii
Dóliiłchííʼ

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sialia mexicana"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Baʼáádígíí
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dólii bikąʼígíí éí bitʼaʼ dóó bitsiiʼ dootłízh; biteeldę́ę́ʼ éí łichííʼ. Baʼáádígíí éí bitʼaʼ dóó bitsiiʼ łibá. Dóliiłchííʼ éí 6&ndash;7di asdzoh áníłtso.

Dóliiłchííʼ éí chʼosh dóó dzidzé yázhí yildeeł.
Chʼagii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Agelaius phoeniceus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Chʼagii baʼáádígíí
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼagii bikąʼígíí éí łizhingo naashchʼąąʼ, áádóó éí bitʼaʼ dah dzílchiiʼ; bitsʼíís éí 9.5di asdzoh áníłtso. Baʼáádígíí éí łibá dóó łizhingo łikizh, áádóó éí tʼóó 7di asdzoh áníłtso.

Chʼagii éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi hiná; áadi éí ałzhozhgo naaghá: chʼil binááʼ dóó dzidzé yildeeł łeh; chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ &mdash; tániilʼáí dóó kʼaalógii bił łikan. Łahda tábąąhgi chʼał yázhí dahólónígíí yilghał.
Tsídiiłtsooiiłkizhígíí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ammodramus bairdii"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|200px
Díí tsídii éí halgaigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi hiná; shį́įgo éí Deeteel Bikéyahdi hiná, haigo éí Shádiʼááhgóó naatʼá (áko éí haigo Naabeehó Bikéyahdi hólǫ́).
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5&ndash;6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsogo łibá; bitʼaʼ éí dibéłchíʼíigo łikizh; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.

Shį́įgo éí chʼosh haalzheehgo naatʼá; haigo éí chʼil binááʼ yildeeł.
Chʼagiiłbáhí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Molothrus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7&ndash;12di asdzoh ádaníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhił; bidaaʼ éí diłhił ałdóʼ. Baʼáádígíí éí łibá.

Chʼagiiłbáhí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náshdóítsoh łikizhígíí (Ałtsʼáʼáztiin)

*Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí
*Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí
|}
Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panthera onca"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí náshdóítsoh łikizhígíí éí tsintah dóó Hodíłchʼil Níłtsánígíí biyiʼdi tʼóó ahayóí, áádóó éí tábąąhgóó naakai łeh; náshdóítsoh łikizhígíí éí doo tʼóó nihookááʼ naakai da — tsinlátah naaldeeh dóó táyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ. Nááná éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naakai łeh.

### Ánoolinígíí
Díí náshdóítsoh éí łitsxo dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí łizhingo łikizh; łaʼ éí tʼóó daalzhin. Bitsʼíís éí 3–6di adéesʼeez áníłnééz, bitseeʼ éí tádiindi asdzoh áníłnééz; 79–350 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

### Chʼiyą́
Náshdóítsoh łikizhígíí éí daʼałghałgo naakai, áádóó éí atsįʼ tʼéiyá deilghał (chʼil hoolʼáágóó doo deiłchozh da); bįįh dóó dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naakai. Łahda magí dóó ndilnaʼii ałdóʼ deilghał.
Chį́į́hnézí nahatʼeʼígíí

&nbsp;éí naʼastsʼǫǫsí ndahalin, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí náhástʼéítsʼáadah ałʼąą ádaatʼé; Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Macroscelididae"* deiłníigo deiyózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chį́į́hnézí ndahatʼeʼígíí éí 4&ndash;12di asdzoh ádaníłnéez łeh; 1.7&ndash;17 oz áníłdáás. Łaʼ éí łibá, náánáłaʼ éí łichíigo ndaashchʼąąʼ; náánáłaʼ łizhin dóó bitsiitsʼiin łichííʼ. Bitseeʼ éí naʼastsʼǫǫsí bitseeʼ nahalin; bijáád éí nahatʼeʼii dóó gah bijáád ndahalingo nineez.

Chį́į́hnézí ndahatʼeʼígíí éí chʼosh dóó łeeyiʼ chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł łeh; łahda chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼaʼ deiłchozh ałdóʼ.

* Chį́į́hnézí ndahatʼeʼígíí. California Academy of Science (Ahééháshį́į́h Hahoodzo) *Wóózhchʼį́į́d 2010*
Naadoobooʼíinii bíchį́į́h sǫʼ nahalinígíí

&nbsp;éí Chʼosh Deildeełii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; niʼtátʼahgi éí hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Condylura cristata"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naadoobooʼíinii éí 4&ndash;6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bitseeʼ éí tʼóó bíyó ditłʼo; bíchį́į́h éí tʼáá dinilchííʼ; binááʼ éí áłtsʼíísí.

Naadoobooʼíinii bíchį́į́h sǫʼ nahalinígíí éí łeeyiʼ chʼosh dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Séítah mąʼii

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí  dóó  dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vulpes corsac"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí mąʼii éí séítah dóó ndahóółtseiigóó tʼéiyá naakai; áadi éí niʼtátʼah (łeeyiʼdi) baʼáán ádeilééh. Yas dóó tin dahólǫ́ǫ́góó éí ádaadin; bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼídi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Séítah mąʼii éí mąʼiiłtsooí nahalin — bitsʼíís éí łibá dóó łitsogo naashchʼąąʼ, áádóó éí 20&ndash;24di asdzoh áníłnéez łeh; hastą́ągo da dahidídloʼ áníłdáás.

Séítah mąʼii éí naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, łéʼétsoh da) dóó dííłdzid deilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó bikétłʼóól deiłchozh ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ jeeshóóʼ

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; áadi éí dziłtaʼgi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vultur gryphus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí jeeshóóʼ éí atsá yilááh áníłtso: 9.2–10.5di adéesʼeez áníłnééz; bikąʼígíí éí 24–33 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 13–31 dahidídloʼ áníłdáás. Díí jeeshóóʼ éí łizhingo naashchʼąąʼ; bikʼos éí łigaii, bitsiiʼtsʼiin łichííʼ.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ jeeshóóʼ éí dííłdzid yilghał łeh (béégashii dóó bįįh).
Jeeshóóʼ łizhinígíí

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Coragyps atratus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22&ndash;29di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiʼ dóó bikʼos éí łibá; binááʼ éí diłhiłgo łichííʼ.

Jeeshóóʼ łizhinígíí éí dííłdzid deilghał.
Néʼézhiin (bitsiitʼáád łichíiʼii)

&nbsp;éí tsin deiłkaałii dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphyrapicus nuchalis"* deiłníigo dayózhí. Néʼézhiin éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; Tsédeeshzha Dziłtahgi éí tʼóó ahayóí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsįįłkaałii éí 7&ndash;8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bitsiitʼáád dóó bizééʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.

Néʼézhiin éí chʼosh deildeeł dóó tsin bijeeh deidlą́.
Hodíłchʼil jeeshóóʼ

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sarcoramphus papa"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 26&ndash;32di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; bitsiiyah éí łichííʼ; bizééʼ éí łitsxo; binááʼ éí łigai.

Hodíłchʼil jeeshóóʼ éí dííłdzid deilghał.
Hashtłʼish jeeshóóʼ

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gypaetus barbatus"* deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá jeeshóóʼ *"Gypaetus"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
Hashtłʼish jeeshóóʼ éí dziłtaʼgi ndaatʼá.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hashtłʼish jeeshóóʼ éí 37–49di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí łigai dóó yizhtłʼishgo naashchʼąąʼ, áádóó éí bitʼaʼ diłhił. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh ádaníłtso łeh.

Díí naatʼagii éí awol yiyą́ągo naagháa łeh; łahda dííłdzid yilghał ałdóʼ.
Tééh jeeshóóʼ

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gyps africanus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tééh jeeshóóʼ éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi dah náʼásoł; bitsʼíís éí 37di asdzoh áníłtso, áádóó łibá dóó łiagigo naashchʼąąʼ. Nááná éí bikʼos nineez.

Tééh jeeshóóʼ éí dííłdzid tʼéiyá deilghał.
Dííłdzid jeeshóóʼ

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikhjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayah dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Neophron percnopterus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dííłdzid jeeshóóʼ éí łigaii; hashtłʼish biniinaa łibá dóó łichííʼ nahalin łeh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dííłdzid jeeshóóʼ éí łigaigo naashchʼąąʼ, áko ndi hashtłʼishdi dííłdzid dóó chʼosh dahólónígíí yilghałgo biniinaa łibá dóó łichííʼ nahalin łeh. Bitsiiʼ éí łitso; 2.7 adéesʼeez áníłnééz, 4.4 dahidídloʼ áníłdáás.
Jeeshóóʼ bitsiiłgaaígíí

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Trigonoceps occipitalis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 28&ndash;33di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiʼ dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí dinilchííʼ; binááʼ éí łizhin.

Jeeshóóʼ bitłʼaakááʼ łigaaígíí éí dííłdzid deilghał.
Tsineeshbízhii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózí dóó Naakaii Dootłʼizhii dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Certhiidae"* deiłníigo deiyózhí. Tsineeshbízhii éí 11 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsídii éí 4&ndash;6di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.

Dziłtah tsineeshbízhii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsineeshbízhii
Díłdánii

&nbsp;éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́, áádóó éí tązhii dóó naaʼahóóhai dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Odontophoridae"* deiłníigo deiyózhí. Díłdánii éí tádiin dóó baʼaan dį́į́ʼ ałʼąą átʼé.

Díłdánii éí bikʼos dóó bitʼaʼ dóó danineez da; bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh. Azhą́ łahda ndaatʼáa ndi, nihookááʼ naakai łeh. Łaʼ éí tsinlátahgi dahólǫ́.

Díłdánii éí chʼosh dóó chʼil dóó chʼil binááʼ deildeeł (doo ndahałtingóó díłdánii dahólónígíí éí chʼil binááʼ ayóo deildeeł).

* Díłdánii (gbwf.org)
Choozhghalii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Icterus"* deiłníigo deiyózhí. Choozhghalii éí 33 ałʼąą ádaatʼé.

Choozhghalii bikąʼígíí éí łizhin dóó łitsogo ndaashchʼąąʼ łeh; bitʼaʼ éí łigaigo łikizh dóó noodǫ́ǫ́z.

Díí tsídii éí chʼosh yázhí deildeeł; łahda tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh ałdóʼ.
Dahtooʼ yinooghałii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cistothorus palustris"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí binághah halzhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; biteel éí halbá; bitʼaʼ éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ.

Dahtooʼ yinooghałii éí teełtah dóó lókʼaaʼtah hiná; chʼosh dóó naʼashjéʼii éí yileeł.
Chʼiltaatʼagii (íiyisígíí)

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Circus hudsonius"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Chʼiltaatʼagii [naʼastsʼǫǫsí haalzheehgo naatʼá]]
Díí tsídii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; shį́įgo éí Deeteel Bikéyahdi hiná (áadi éí biyęęzhii deiłchí); haigo éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyahgóó naatʼá. Tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó tábąąhgi naagháa łeh; tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí haalzheehgo naatʼá.

### Ánoolinígíí
Chʼiltaatʼagii éí 1.5&ndash;1.6di adéesʼeez áníłtso dóó 0.8&ndash;1.2 dahidídloʼ áníłdáás (baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh); bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bijáád dóó biteeldę́ę́ʼ éí łigai.
Dįʼ

&nbsp;éí naaʼahóóhai ndahalin, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 19 ádaatʼéego dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tetraoninae"* deiłníigo deiyózhi.

Dįʼ éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́; áadi éí halgaiigi dóó dził bitłʼáahdi dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi dóó tábąąhgi dahiná. Deesdoigi éí ádaadin.

Azhą́ łahda ndaatʼáa ndi, dįʼ éí niʼgóó naakai łeh. Tsintahgi dįʼ dahólónígíí éí haigo tʼéiyá dah náʼásoł — dąągo dóó shį́įgo éí tʼáá sahdii naakai.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dįʼ éí 12–37di asdzoh ádaníłtso; 11 oz – 14 lbs ádaníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dįʼ dahólónígíí éí haigo dayiigááh.

Dįʼ éí daʼałchozhgo naakai — tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozh. Dįʼ biyáázh éí doo daʼałchozh da; chʼosh deildeeł dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał. Tsintahgi dįʼ dahólónígíí éí tsin biʼiil deildeeł.
Toohjįʼ ndiigaii

&nbsp;éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́ǫ łeh; shį́įgo éí Diné Bikéyahdi naaghá ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Egretta thula"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|left|250px
thumb|left|250px
Toohjįʼ ndiigaii éí beʼekʼid bibąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi naagháa łeh. 
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí naakigo da adéesʼeez áníłtso, áádóó éí bitsʼíís łigai dóó bikeeʼ łitso; bidaaʼ dóó bijáád éí daalbá.

Toohjįʼ ndiigaii éí łóóʼ dóó naʼashǫ́ʼii yilghałgo naaghá; nááná chʼosh bikágí ntłʼizí yildeeł ałdóʼ.
Tsé noolchʼóshiiłbáhí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Salpinctes obsoletus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Tsé noolchʼóshii [Ahééháshį́į́h Hahoodzo|Ahééháshį́įhdi éélkid]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí ashdlaʼdi asdzoh áníłsto, áádóó éí łibáago naashchʼąąʼ. Hóółtseiigi dóó tsédáaʼgi éí hiná.

Tsé noolchʼóshiiłbáhí éí nihookááʼ chʼosh dóó naʼashjéʼii haalzhéego naaghá.
Yaayááhalzhiin

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amphispiza bilineata"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Yaayááhalzhiin, [Ahééháshį́į́h Hahoodzo|Ahééháshį́įhdi éélkid]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5&ndash;6di asdzoh áníłtso, áádóó éí łizhin dóó łibáago naashchʼąąʼ. Biyázhí éí tʼóó daalbá. 

Yaayááhalzhiin éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naatʼá. Chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ éí yildeeł.
Dzílí

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Accipiter cooperii"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Dzílí tsídii yázhí yilghałgo éélkid

### Ánoolinígíí
Dzílí bitʼaʼ éí łibáago naashchʼąąʼ łeh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai dóó dibéłchíʼíigo łikizh; bitseeʼ éí noodǫ́ǫ́z. Dzílí bikąʼígíí éí 13&ndash;18di asdzoh áníłnééz, dóó 0.6&ndash;0.8 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí 16&ndash;20di asdzoh áníłnééz, dóó 0.8&ndash;1.2 dahidídloʼ áníłdáás. Bbinááʼ éí łichííʼ. Haʼaʼaahjí dzílí dahólónígíí éí Eʼeʼaahjiʼígíí yilááh ádaníłtso łeh.

### Chʼiyą́
Dzílí éí tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi hiná; áadi éí naʼastsʼǫǫsí dóó hazéí dóó zéédzísgaii dóó naʼashǫ́ʼii haalzheeh; tłʼiish dóó chʼał deilghał ałdóʼ.
Chʼíshiibeezhii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ &mdash; tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Paridae"* deiłníigo deiyózhí. Chʼíshiibeezhii éí 51 ałʼąą ádaatʼé.

Chʼíshiibeezhii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí deildeeł;  chʼil binááʼ deildeeł ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼíshiibeezhii
Tsékʼi naʼazólii

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sauromalus"* deiłníigo deiyózhí. Tsékʼi naʼazólii éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 15&ndash;27di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí łibá dóó diłhiłgo dootłʼizh. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łitsxo; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Tsékʼi naʼazólii éí daʼałchozhgo naakai: chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ deilchozh; chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Tsiitsʼiin łichíʼítsoh

(éí doodaiiʼ éí **Yaaʼ tsiitsʼiiní**) éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Stenopelmatus"* deiłníigo dayózhí. Tsiitsʼiin łichíʼítsoh éí nahasdzáán bikáaʼgi dízdiingo da ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Díí chʼosh doo naatʼáa da áádóó éí tłʼéeʼgo naagháa łeh. 

Tsiitsʼiin łichíʼítsoh éí chʼil dóó tłʼoh ałchozhgo naagháa łeh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.

250px|thumb|right|Tsiitsʼiin łichíiʼii sidá.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hadahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Eʼeʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Passeridae"* deiłníigo deiyózhí. Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí 43 ałʼąą ádaatʼé.

Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí ndahóółtseiigóó dóó tsintahgi dahiná; bílaʼashdlaʼii dabikin naazhjaaʼígi éí ałdóʼ dahólǫ́. Ayóo deesdoigi éí ádaadin łeh, áádóó hodíłchʼilgi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí bitseeʼ dóó bidaaʼ doo nineez da łeh; łaʼ éí bidaaʼ łizhin, náánáłaʼ éí bidaaʼ łibá. Bitsʼíís éí 4–7di asdzoh áníłnééz. Łaʼ éí bitʼaʼ dibéłchíʼí dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.

Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł łeh.

Tʼááłáhági átʼéego:Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí
Dilchaʼ

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí  dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Marmota"* deiłníigo deiyózhí. Dilchaʼ éí 15 ałʼąą ádaatʼé.

Díí hazéí éí 20&ndash;30di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tłʼoh dóó azeeʼ deiłchozh.
Hazéítsʼósii

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tamias"* deiłníigo deiyózhí. Hazéítsʼósii éí 25 ałʼąą ádaatʼé.

Díí hazéí éí 8&ndash;12di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí chʼil binááʼ deildeeł; tłʼoh dóó chéłchaaʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼíshiisháshii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Shádiʼááhjí Hoozdo Hahoodzodi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Baeolophus wollweberi"* deiłníigo dayózhí. **Jádídlǫ́ʼii** wolyé ałdóʼ.
left|thumb|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4&ndash;5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá; bitsiiʼ éí łigai; bitsiitʼáád dóó bítááʼ dóó bizééʼ dóó binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.

Chʼíshiisháshii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh ałʼąą átʼéego yildeeł łeh; chʼil binááʼ yildeeł ałdóʼ.
Diltʼóshii

&nbsp;&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Baeolophus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Diltʼóshii éí hastą́ądi asdzoh ádaníłtso, áádóó éí łibá dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh.

Diltʼóshii éí halgaiigi dóó tsintahgi dahólǫ́, áádóó éí naʼashjéʼii dóó chʼosh ałʼąą átʼéego deildeeł łeh; chʼil binááʼ deildeeł ałdóʼ.
Tsétah jeeshóóʼ łibáhí

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó  dóó Shádiʼááhjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gyps coprotheres"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 37&ndash;48di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼos dóó bitsiiʼ éí dinilbá.

Tsétah jeeshóóʼ łibáhí éí dííłdzid deilghał.
Jeeshóóʼ ałchozhígíí

&nbsp;éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyah hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gypohierax angolensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jeeshóóʼ ałchozhígíí éí 20&ndash;25di asdzoh áníłtso; bitʼaʼ łizhin dóó bitsʼíís łigai; 

Díí jeeshóóʼ éí doo alghałgo naagháa da łeh &mdash; atʼaʼ yiltʼąąʼí dahólǫ́ǫgi hiná dóó atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ dóó hashkʼaan yiłchozh. Łahda chʼosh bikágí ntłʼizí dóó neeshchʼííʼ yildeeł ałdóʼ.
Naʼazhǫǫsh Hatsoh

&nbsp;éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́. **Dáʼákaʼ Bitʼoh** wolyé ałdóʼ.
 
Naʼazhǫǫsh Hatsoh éí 135.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 583,756 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naʼazhǫǫsh Hatsoh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naʼazhǫǫsh Hatsoh éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,001 adéesʼeez.

300px|thumb|right|Naʼazhǫǫsh Hatsoh

*Naʼazhǫǫsh Hatsoh biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼazhǫǫsh Hatsoh