open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tséłgaii Bineʼadziihii

&nbsp;éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah beʼałnííjí siʼą́; Akał Bitłʼaajįʼééʼí Bikéyah dóó Dziłlátah Bilagáana Bikéyah bitaʼgi éí bił hazʼą́.

Tséłgaii Bineʼadziihii éí tʼóó 62 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 38,896 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.
Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaí

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Chéchʼil Ahidayiisóohnii Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaí éí 139 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,166,763 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaí éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 384 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaí
Naʼashjéʼii tsiizisí binághah diłhiłígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Leptobunus parvulus"* deiłníigo dayózhí. Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí 0.2&ndash;0.25di asdzoh ádaníłtso; adóó éí dinilzhin; binághah éi diłhił; bijáád éí dadinilzhin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naʼashjéʼii tsiizisí binághah dinilzhinígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Odiellus spinosus"* deiłníigo dayózhí. Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí 0.2&ndash;0.4di asdzoh ádaníłtso; adóó éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binághah éi dinilzhin łeh; bijáád éí dadinilzhin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashjéʼii tsiizisí noodǫ́zígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Metaphalangium cirtanum"* deiłníigo dayózhí. Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó  dóó Ahidiitłʼintsoh Daʼííłʼíní Bikéyahdi hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí 0.2&ndash;0.3di asdzoh ádaníłtso; adóó éí łigai dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z; bijáád éí dadinilzhin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naʼashjéʼii daanézí diłhiłígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pantopsalis listeri"* deiłníigo dayózhí. Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí 0.2&ndash;0.3di asdzoh ádaníłtso; adóó éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bijáád éí dadiłhił ałdóʼ. Bikąʼígíí éí bidaaʼ ayóo nineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Táłkááʼ Bineʼ Naʼadziʼnii Bikéyah

&nbsp;éí Ayóóʼátʼé Tónteel bikáaʼgi dah naaʼeeł.

Táłkááʼ Bineʼ Naʼadziʼnii Bikéyah éí tʼóó 122 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 417,432 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.
Tsinyiʼ Tóhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Akał Bitłʼaajįʼééʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1938 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 600 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí dį́į́ʼ.

thumb|left|300px

* Tsinyiʼ Tóhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tsinyiʼ Tóhí
Naaki Bineʼ Naʼadziʼiidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Azeedíchʼííʼ Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1944 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 495 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tááʼ.

thumb|left|300px

*Naaki Bineʼ Naʼadziʼiidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Naaki Bineʼ Naʼadziʼii
Tsinyiʼ Tóhíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Akał Bitłʼaajįʼééʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1752 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 42 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 8,409 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (722 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Magígaanézí bílaʼ łigaaígíí]]
thumb|right|300px

* Tsinyiʼ Tóhíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tsinyiʼ Tóhí
Naaki Bineʼ Naʼadziʼiidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Azeedíchʼííʼ Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1866 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 45 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 10,354 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (1,072 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Déélgééd]]
thumb|right|300px

* Naaki Bineʼ Naʼadziʼiidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Naaki Bineʼ Naʼadziʼii
Tséítłʼiní Anííkaadiidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Béésh Bichʼahii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1844 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 86 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 20,219 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (1,373 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Jádí nahachaʼígíí]]
thumb|right|300px

* Tséítłʼiní Anííkaadiidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tséítłʼiní Anííkaadii
Baandaʼiniihii Bitsinaaʼeeł Báhazʼánídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Chʼah Bideeʼí Dineʼé Bikéyah Yázhídi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1859 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 27 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 3,000 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (264 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Tééhoołtsódii]]
thumb|right|300px

* Baandaʼiniihii Bitsinaaʼeeł Báhazʼánídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Baandaʼiniihii Bitsinaaʼeeł Báhazʼání
Tóntsxaa Biih Yílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Dahńdzílgaiʼnii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1973 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 36 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tʼááłáʼí.

thumb|left|300px

*Tóntsxaa Biih Yílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóntsxaa Biih Yílį́
Tóntsxaa Biih Yílį́įdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Dahńdzílgaiʼnii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1912 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 41 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 3,270 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (486 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Tsinlátah ayáanii]]
thumb|right|300px

* Tóntsxaa Biih Yílį́įdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóntsxaa Biih Yílį́
Siil Nástłʼahdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Tin Kéyahdi bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1940 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 44 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí naaki.

thumb|left|300px

*Siil Nástłʼahdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos
Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Chéchʼil Ahidayiisóohnii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1936 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 17 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 800 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (210 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Zhį́ʼiitsoh]]
thumb|right|300px

* Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Bineʼ Naʼadziʼiiłgaaí
Tótsʼózí Adahiilínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Nahoditsʼǫʼłání Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1889 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 54 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 766 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (150 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Shashtsoh]]
thumb|right|300px

* Tótsʼózí Adahiilínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tótsʼózí Adahiilíní
Tóigohíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Haltso Hóteelnii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1928 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 99 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 11,764 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (534 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Tábąąh díłdánii]]
thumb|right|300px

* Tóigohíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóigohí
Tó Háálį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi (Naakaii Łibáhí Bikéyah)

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Naakaii Łibáhí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1931 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,000 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí ashdlaʼ.

thumb|left|300px

*Tó Háálį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tó Háálį́ (Naakaii Łibáhí Bikéyah)
Tó Háálį́įdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Naakaii Łibáhí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1770 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 49 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 6,000 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (500 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Ghą́ą́ʼaskʼidii]]
thumb|right|300px

* Tó Háálį́įdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tó Háálį́ (Naakaii Łibáhí Bikéyah)
Tsinyiʼ Tóhíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Akał Bitłʼaajįʼééʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1957 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 10,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh áadi danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Jélii łóóʼ]]
thumb|right|300px

* Tsinyiʼ Tóhíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tsinyiʼ Tóhí
Tséítłʼiní Anííkaadiidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Béésh Bichʼahii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1913 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 9,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (800 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Táłtłʼááh kʼaaʼ (łóóʼ)|Táłtłʼááh kʼaaʼ]]
thumb|right|300px

* Tséítłʼiní Anííkaadiidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tséítłʼiní Anííkaadii
Zahalchíʼii áníní łibáhígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Galeodes araneoides"* deiłníigo dayózhí. Zahalchíʼii áníní łibáhígíí éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Dzítso Hatsohnii Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó  dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí zahalchíʼii éí 1&ndash;1.5di asdzoh áníłtso; adóó éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tóígeed Łánídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1838 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 35 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 8,200 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (786 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Shádiʼááhdę́ę́ʼ gahniiʼí ntsxaaígíí|Gahniiʼí ntsxaaígíí]]
thumb|right|300px

* Tóígeed Łánídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóígeed Łání
Zahalchíʼii áníní łitsxooígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Galeodes arabs"* deiłníigo dayózhí. Zahalchíʼii áníní łitsxooígíí éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó  dóó  dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí zahalchíʼii éí 4&ndash;6di asdzoh áníłtso; adóó éí diłhiłgo łibá dóó łitsxogo naashchʼąąʼ. Chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ.
Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ zahalchíʼii

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Zeria loveridgei"* deiłníigo dayózhí. Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ zahalchíʼii éí  dóó  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí zahalchíʼii éí 1&ndash;1di asdzoh áníłtso; adóó éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Béésh Łichíiʼii Bikéyah

&nbsp;éí Ayóóʼátʼé Tónteel bikáaʼgi dah naaʼeeł.

Béésh Łichíiʼii Bikéyah éí 3,572 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 838,897 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dziłtsʼóózí Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi siʼą́.

Dziłtsʼóózí Dineʼé Bikéyah éí 30,452 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 10,524,167 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2021góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Béésh Bichʼahii Bikéyah biwááshindoon éí Tóʼnaa Habitiin hoolyéedi bił hazʼą́.
Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ séigoʼ bíláshgaanézí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Acanthophrynus coronatus"* deiłníigo dayózhí. Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ séigoʼ bíláshgaanézí éí  dóó  hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ bíláshgaanézí éí 1&ndash;2di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhiłgo łibá. Bjáád éí ádaałtsʼózí dóó danineez; bitseeʼ doo hólǫ́ǫ da. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Honoojítah Tooh Dineʼé Bikéyah dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyah bitaʼdi siʼą́.

Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah éí 71,500 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 21,018,834 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Tóniyęęshí hoolyéedi kin bił hazʼą́; áádóó Hókʼą́ą́ʼ Bineʼadziihii hoolyéhígíí éí atisgo áníłtso. 

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Tóniyęęshí

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tóniyęęshí éí 41 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,503,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tóniyęęshí éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,230 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikéyahdi kin naaznilígíí
Hókʼą́ą́ʼ Bineʼadziihii

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó díí kin haalʼáhí éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi atisgo áníłtso.

Hókʼą́ą́ʼ Bineʼadziihii éí 70 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,800,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Hókʼą́ą́ʼ Bineʼadziihii éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,243 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikéyahdi kin naaznilígíí
Gadtsoh Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah nahósʼaʼdi bił hazʼą́.

Gadtsoh Dineʼé Bikéyah éí 4,036 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 6,859,408 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Gadtsoh Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Tó Hadahadleeh hoolyéedi kin bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Tó Hadahadleeh

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah nahósʼaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Ayóóʼátʼé Tónteel bibąąhgi éí siʼą́. Gadtsoh Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tó Hadahadleeh éí 7.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 361,366 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tó Hadahadleeh éí -gi bił hazʼą́.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikéyahdi kin naaznilígíí
Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyah Yázhí

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi siʼą́; Tónteel Łichííʼí bibąąhgi éí siʼą́.

Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyah Yázhí éí 9,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 921,804 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Tóhodiłhił

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tóhodiłhił éí 45.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 554,554 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tóhodiłhił éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 36 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tóhodiłhił
Tóʼnaa Habitiin

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Dziłtsʼóózí Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tóʼnaa Habitiin éí 192 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,335,084 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2021góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tóʼnaa Habitiin éí -gi bił hazʼą́.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼnaa Habitiin
Tółáníinii Bikéyahdę́ę́ʼ séigoʼ bíláshgaanézí diłhiłígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heterophrynus alces"* deiłníigo dayózhí. Tółáníinii Bikéyahdę́ę́ʼ séigoʼ bíláshgaanézí diłhiłígíí éí  dóó Náhookǫsjí  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ bíláshgaanézí éí 0.5&ndash;1di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhił. Bjáád éí ádaałtsʼózí dóó danineez; bitseeʼ doo hólǫ́ǫ da. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tóhodiłhiłdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1940 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 242 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí naaki.

thumb|left|300px

*Tóhodiłhiłdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóhodiłhił
Tóhodiłhiłdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1831 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 69 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 440 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (70 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Tsídii naʼałkʼaiʼí]]
thumb|right|300px

* Tóhodiłhiłdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóhodiłhił
Tóʼnaa Habitiindi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Dziłtsʼóózí Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1931 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 140 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 5,049 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (676 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Náshdóí dilwoʼí]]
thumb|right|300px

* Tóʼnaa Habitiindi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼnaa Habitiin
Wótʼááh Yíʼáhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi hótsaaígíí

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Dáághahii Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1974 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 392 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tááʼ.

thumb|left|300px

*Wótʼááh Yíʼáhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Wótʼááh Yíʼáhí
Wótʼááh Yíʼáhíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Dáághahii Dineʼé Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1934 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 36 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 1,000 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (180 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Chį́į́h naatsʼǫǫdí]]
thumb|right|300px

* Wótʼááh Yíʼáhíidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Wótʼááh Yíʼáhí
Dooʼawoshii Yílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Sǫʼ Łichíiʼnii Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1982 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 669 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tʼááłáʼí.

thumb|left|300px

*Dooʼawoshii Yílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Dooʼawoshii Yílį́
Dziłtah Hóteelnii Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah Náhookǫsjigo bił hazʼą́; Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Eʼeʼaahjigo éí siʼą́.

Dziłtah Hóteelnii Bikéyah éí 55,300 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 9,275,832 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Naakʼaʼatʼą́ąhnii Bikéyah biwááshindoon éí Daʼiiniih Łání hoolyéedi bił hazʼą́.
Tséłbáí Dah Yiskʼid

&nbsp;éí Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Bichʼah Łichíiʼii Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tséłbáí Dah Yiskʼid éí 9,468 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 5,503,985 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2018góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tséłbáí Dah Yiskʼid éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 3,077 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tó wónaanídi kin naaznilígíí
Ałchʼįʼ Nááʼáhá

&nbsp;éí Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó atisgo áníłtso kin dah shijaaʼígíí.

Ałchʼįʼ Nááʼáhá éí 995 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 15,660,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2023góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Ałchʼįʼ Nááʼáhá éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,762 adéesʼeez.

thumb|left|450px

Tʼááłáhági átʼéego:Ałchʼįʼ Nááʼáhá
Ałchʼįʼ Nááʼáháadi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi hótsaaígíí

&nbsp;éí Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2018 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 325 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tʼááłáʼí.

thumb|left|350px

*Ałchʼįʼ Nááʼáháadi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi hótsaaígíí biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Ałchʼįʼ Nááʼáhá
Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsékʼi séigoʼ bíláshgaanézí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Damon variegatus"* deiłníigo dayózhí. Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsékʼi séigoʼ bíláshgaanézí éí Shádiʼááhjí dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ bíláshgaanézí éí 1&ndash;1.6di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ. Bjáád éí ádaałtsʼózí dóó danineez; bitseeʼ doo hólǫ́ǫ da. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Kégiizhí Bikéyahdę́ę́ʼ séigoʼ bitseeʼ áłtsʼózígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mastigoproctus tohono"* deiłníigo dayózhí. Díí séigoʼ bitseeʼ áłtsʼózígíí éí Kégiizhí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;2.5di asdzoh áníłtso; bijáád éí tseebíí; adóó éí bitsʼíís łizhin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ naałʼaashiitsoh ditłʼooí dibéłchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Aphonopelma eutylenum"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 4&ndash;5di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; baʼáádígíí éí bijáád dadinilgai łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Chʼał Dził

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Hoozdo Hahoodzodi dził siʼą́; Tó Oostsʼąʼ Náhookǫsjigo éí siʼą́.

Díí dził éí 9,157 adéesʼeez áníłtsogo yaaʼá; -gi éí bił hazʼą́.
thumb|left|350px

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyah

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bitaʼdi bił hazʼą́.

Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyah éí 127,724 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 32,447,385 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyah biwááshindoon éí Tóʼahidiilį́į́łchííʼ hoolyéedi bił hazʼą́.
Tóʼahidiilį́į́łchííʼ

&nbsp;éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tóʼahidiilį́į́łchííʼ éí 866 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 7,564,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tóʼahidiilį́į́łchííʼ éí -gi bił hazʼą́.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼahidiilį́į́łchííʼ
Ałchʼįʼ Nááʼáháadi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Ałchʼįʼ Nááʼáhá hoolyéedi éí siʼą́.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 2011 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 15,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (1,500 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Łóóʼ hashkéhé]]
thumb|right|300px

* Ałchʼįʼ Nááʼáháadi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Ałchʼįʼ Nááʼáhá
Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyah

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Shádiʼáahjigo bił hazʼą́.

Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyah éí 198,120 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 64,785,909 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyah biwááshindoon éí Chʼiltah Tábąąhkin hoolyéedi bił hazʼą́.
Sǫʼ Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Ayóóʼátʼé Tónteel bibąąhgóó bił hazʼą́; Ásáí Dineʼé Bikéyah éí bináhaazlá. **Bichʼah Yázhí Bikéyah** hoolyé ałdóʼ.

Sǫʼ Dineʼé Bikéyah éí 8,019 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 7,412,200 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2008góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Chʼiltah Tábąąhkin

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Chʼiltah Tábąąhkin éí 606 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,305,218 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Chʼiltah Tábąąhkin éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo ashdlaʼ adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼiltah Tábąąhkin
Náhookǫsjí Chʼiltah Tábąąhkindi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1914 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo náhástʼéí adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tááʼ.

thumb|left|350px

*Náhookǫsjí Chʼiltah Tábąąhkindi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Chʼiltah Tábąąhkin
Naałʼaashiitsoh bijáád daalchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Brachypelma emilia"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;3di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís łizhingo naashchʼąąʼ; bijáád éí łizhin dóó łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Chʼiltah Tábąąhkindi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdi bił hazʼą́; Chʼiltah Tábąąhkin hoolyéedi éí siʼą́.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1940 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. Łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh áadi danílʼínígíí éí 560 ałʼąą ádaatʼé.

thumb|left|300px

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼiltah Tábąąhkin
Tóʼahidiilį́į́łchíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi bił hazʼą́; Tóʼahidiilį́į́łchííʼ hoolyéedi éí siʼą́.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 2005 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 5,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (250 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Łóóʼ hashkéhé]]
thumb|right|300px

* Tóʼahidiilį́į́łchíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼahidiilį́į́łchííʼ
Tóʼahidiilį́į́łchíidi yótʼáahdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi bił hazʼą́; Tóʼahidiilį́į́łchííʼ hoolyéedi éí siʼą́.

Díí yótʼáahdi naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1991 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 3,000 ánéelą́ą́ʼ tsídii (200 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Tábąąh chʼiltaalkʼę́hé]]
thumb|right|300px

* Tóʼahidiilį́į́łchíidi yótʼáahdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼahidiilį́į́łchííʼ
Tóʼahidiilį́į́łchíidi kʼaalógii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi bił hazʼą́; Tóʼahidiilį́į́łchííʼ hoolyéedi éí siʼą́.

Díí kʼaalógii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1992 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa. 5,000 ánéelą́ą́ʼ kʼaalógii dóó chʼosh áadi danílʼį́.

thumb|left|300px
thumb|right|300px

* Tóʼahidiilį́į́łchíidi kʼaalógii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tóʼahidiilį́į́łchííʼ
Béésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ naałʼaashiitsoh łibáhígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Euathlus truculentus"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  tʼéiyá hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 3&ndash;4di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís łibáago naashchʼąąʼ dóó ditłʼo; bijáád éí daalzhin dóó daalbá. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ naałʼaashiitsoh bijáád noodǫ́zígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eupalaestrus campestratus"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí Shádiʼááhjí  dóó  hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 3&ndash;4di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; bijáád éí łigai dóó dinilchíiʼgo noodǫ́ǫz łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Halzhin Deezlíní

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́; Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Halzhin Deezlíní éí 989 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 11,503,501 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Halzhin Deezlíní éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 512 adéesʼeez.

thumb|left|450px

Tʼááłáhági átʼéego:Halzhin Deezlíní
Halzhin Deezlínídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi hótsaaígíí

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1959 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 630 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí tsostsʼid.

thumb|left|300px

*Halzhin Deezlínídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi hótsaaígíí biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Halzhin Deezlíní
Halzhin Deezlínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1864 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 53 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 10,531 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (1,267 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Chį́į́shnézí łibá dóó łigaaígíí]]
thumb|right|300px

* Halzhin Deezlínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Halzhin Deezlíní
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ naałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Avicularia hirschii"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  dóó  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;3di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís łizhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bikétłʼááh éí dadinilchííʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Avicularia merianae"* deiłníigo deiyózhí. Díí naałʼaashii éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Naałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí éí 12 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;4di asdzoh ádaníłtso łeh; adóó éí bitsʼíís diłhił dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bikétłʼááh éí dadinilchííʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Kéyah dah naaʼeełídę́ę́ʼ tsinlátah naałʼaashii ditłʼooígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antillena rickwesti"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naałʼaashii *"Antillena"*-jí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;3di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Kéyah dah naaʼeełídę́ę́ʼ tsinlátah naałʼaashii łichíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Caribena versicolor"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 2&ndash;4di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís diłhił; bitłʼaaʼ dóó bitłʼaakááʼ éí diłhiłgo halchííʼ; bikétłʼááh éí dadinilchíiʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Hodíłchʼiltah naałʼaashii ntsaaígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Harpactira dictator"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 3&ndash;5di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís dinilgai dóó łibáago naashchʼąąʼ łeh dóó ditłʼo. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ haltsooítah naałʼaashii dibéłchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pelinobius muticus"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá naałʼaashii *"Pelinobius"*-jí atah yisdzoh). Díí naałʼaashii éí  dóó  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 3&ndash;5di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís dibéłchíʼí. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Béésh Łichíiʼii Bikéyahdę́ę́ʼ tsétah naʼashǫ́ʼii

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Laudakia cypriaca"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 10&ndash;14di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó niłhingo naashchʼąąʼ dóó yistłʼin; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Béésh Łichíiʼii Bikéyahdę́ę́ʼ tsétah naʼashǫ́ʼii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Béésh Łichíiʼii Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał

&nbsp;éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pelophylax cypriensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 2&ndash;3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo łikizh; bijáád éí noodǫ́ǫz łeh; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsaa.

Béésh Łichíiʼii Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhítʼą́ʼí

&nbsp;éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ansonia fuliginea"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5&ndash;2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo yistłʼin; binááʼ éí diłhił.

Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhítʼą́ʼí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼizhaazhiichilí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gypsophila calcicola"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3&ndash;4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí łigaigo yistłʼin; bidaaʼ éí łibá.

Chʼizhaazhiichilí bitsiiyah yistłʼinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bijáád ádinígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Brachymeles miriamae"* (éí doodaiiʼ éí *"Davewakeum miriamae"*) deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 3&ndash;5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijáád éí ádin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bijáád ádinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí jáádchʼį́dígíí

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí  dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Brachymeles"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼii éí 3&ndash;5di asdzoh ádaníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bijáád éí ádaałtsʼíísí (łaʼ éí bijáád ádaadin); bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.

Náátsʼózídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí jáádchʼį́dígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ adahiilínítah chʼał

&nbsp;éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amolops panhai"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5&ndash;3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó dichʼíízh; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.

Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ adahiilínítah chʼał éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii dághaaʼí bizééʼ dootłʼizhígíí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Psilopogon chersonesus"* deiłníigo dayózhí.

Tsídii dághaaʼígíí éí bidaaʼ ditą́ dóó mósí nahalingo bidághaaʼ hólǫ́ǫ łeh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9&ndash;11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ dóó binákʼee éí yágo dootłʼizh; bítááʼ dóó bitsiitʼáád éí halchííʼ.

Binááʼádaałtsʼózí Chʼídadeeldlóóhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii dághaaʼí bizééʼ dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh; łahda chʼosh deildeeł ałdóʼ.
Bolbolii bináyaa halbáhígíí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Eʼeʼaahjí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Alophoixus tephrogenys"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7&ndash;9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binákʼee dóó bináyaa éí halbá; bizééʼ éí łigai; bitłʼaaʼ éí diniltso; bidaaʼ éí diłhił.

Bolbolii bináyaa halbáhígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh; łahda chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Shádiʼáahjigo bił hazʼą́.

Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah éí 69,898 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 15,552,211 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2019góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah biwááshindoon éí Hókʼą́ągi Kin Heetsʼózí hoolyéedi kin bił hazʼą́.
Táłkááʼ Yadaazʼáhí

&nbsp;éí Bikiníyah Daniilkaalii Bikéyah dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bináhaazlá.

Táłkááʼ Yadaazʼáhí éí tʼóó 283 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 5,453,600 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.
Hókʼą́ągi Kin Heetsʼózí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Hókʼą́ągi Kin Heetsʼózí éí 262 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,281,951 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2019góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Hókʼą́ągi Kin Heetsʼózí éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 39 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tó wónaanídi kin naaznilígíí
Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah (Ałtsʼáʼáztiin)

*Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah
*Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah
*Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah
|}
Ndikʼąłchíʼítah

&nbsp;éí Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó atisgo áníłtso kin dah shijaaʼígíí.

Ndikʼąłchíʼítah éí 795 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 9,427,598 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Ndikʼąłchíʼítah éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 63 adéesʼeez.

Tʼááłáhági átʼéego:Ndikʼąłchíʼítah
Tółánítah naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1977 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 24 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 650 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (90 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

[thumb|left|300px|[Chʼiltaalkʼę́hé diłhiłígíí]]
thumb|right|300px

* Tółánítah naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Tółánítah
Tółánítah chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1978 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 39 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí naaki.

thumb|left|350px

*Tółánítah chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Tółánítah
Tółánítah

&nbsp;éí Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Tábąąh Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tółánítah éí 1,297 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,426,500 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tółánítah éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,252 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tółánítah
Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ naałʼaashii yishtłizhígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Calisoga longitarsis"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  tʼéiyá hólǫ́.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 1&ndash;2di asdzoh áníłtso; adóó éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tábąąh Bineʼ Naʼadziʼii Hahoodzo

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah nahósʼaʼdi bił hazʼą́.

Tábąąh Bineʼ Naʼadziʼii Hahoodzo éí 6,880 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 40,222,503 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2005góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tábąąh Bineʼ Naʼadziʼii Hahoodzo biwááshindoon éí Tábąąh Bineʼ Naʼadziʼii hoolyéedi kin bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Kéyah dah ndaaʼeełídę́ę́ʼ łeeyiʼ naałʼaashii

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Latouchia parameleomene"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí Shádiʼááhjí  tʼéiyá hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.5&ndash;1di asdzoh áníłtso; adóó éí dinilzhin dóó łibáago naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naałʼaashii ndaʼatłʼoʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atracidae"* deiłníigo deiyózhí. Díí naałʼaashii éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí 35 ałʼąą ádaatʼé..
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.5&ndash;2di asdzoh ádaníłtso; adóó éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah Haʼaʼaahjigo bił hazʼą́; Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Shádiʼáahjigo éí bił hazʼą́.

Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyah éí 261,228 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 53,582,855 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2017góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyah biwááshindoon éí Naatʼáanii Bighan hoolyéedi kin bił hazʼą́; áádóó Anaʼí Ádaadinii hoolyéhígíí éí atisgo áníłtso.
Anaʼí Ádaadiniidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1947 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 109 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí dį́į́ʼ.

*Anaʼí Ádaadiniidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Anaʼí Ádaadinii
Anaʼí Ádaadiniidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání

&nbsp;éí Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyahdi bił hazʼą́.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1906 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; áádóó éí 69 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. 1,100 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (200 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

thumb|left|300px
thumb|right|300px

Tʼááłáhági átʼéego:Anaʼí Ádaadinii
Naatʼáanii Bighan

&nbsp;éí Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Naatʼáanii Bighan éí 2,723 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 924,608 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Naatʼáanii Bighan éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 115 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tó wónaanídi kin naaznilígíí
Anaʼí Ádaadinii

&nbsp;éí Biʼééʼ Łitsxooí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó atisgo áníłtso kin dah shijaaʼígíí.

Anaʼí Ádaadinii éí 3,930 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 7,360,703 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Anaʼí Ádaadinii éí -gi bił hazʼą́.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Anaʼí Ádaadinii
Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́ʼ naałʼaashii azisí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atypus affinis"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó  hólǫ́; Béésh Bichʼahii Bikéyahdi dóó Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.3&ndash;0.6di asdzoh áníłtso; adóó éí łizhin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Łeeyiʼ naałʼaashii azisí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antrodiaetidae"* deiłníigo deiyózhí. Díí naałʼaashii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí 37 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.5&ndash;1di asdzoh ádaníłtso łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naałʼaashii azisí bijáád daalchíʼígíí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphodros rufipes"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.5&ndash;1di asdzoh áníłtso; adóó éí łizhin; bijáád éí daalchííʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naałʼaashii azisí

&nbsp;éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Atypus karschi"* deiłníigo dayózhí. Díí naałʼaashii éí  dóó  hólǫ́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼosh éí 0.5&ndash;0.8di asdzoh áníłtso; adóó éí dinilzhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Táłkááʼ Łizhinii Bikéyah

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼgi dah naaʼeeł.

Táłkááʼ Diłhiłii Bikéyah éí 11,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 652,857 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼgi kéyah dah ndaaʼeełígíí
Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah

&nbsp;éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Shádiʼáahjigo bił hazʼą́.

Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah éí 91,875 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 6,492,228 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah biwááshindoon éí Tsinłání Bináʼátłʼinii hoolyéedi kin bił hazʼą́.
Tsinłání Bináʼátłʼinii

&nbsp;éí Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tsinłání Bináʼátłʼinii éí 1,510 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 948,477 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2020góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tsinłání Bináʼátłʼinii éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 570 adéesʼeez.

thumb|left|400px

Tʼááłáhági átʼéego:Tó wónaanídi kin naaznilígíí
Tsinłání Bináʼátłʼiniidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi

&nbsp;éí Dziłtah Binááʼádaałtsʼózí Dootłʼizhí Bikéyahdi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 564 adéesʼeez.

thumb|left|350px

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi