Bíiblé

**Bíiblé** éí Diné’é Bikéyah dóó Bíbleí yáhooł’aahígíí bee nihá shikaadééł dah naashá, dóó Islam doo Abrahamígíí bikéyah shikaadééł yáhooł’aah. Éí áłtsé sinil yáhoot’ééł (t’áá ajiłii éí bináadą́ą́ł nihá shikaadééł) Hebrew bił, Aramaic bikáá’gi bitséł dóó Koine Greek nishłį́. T’áá shikaadééł nihá shikaadééł t’áá nihá da’ák’eh, shikaadééł naashá, k’éé’ haashch’ééh, hólǫ́ holne’ dóó t’áá ajiłii bináadą́ą́ł. T’áá nihá da’ák’eh yáhoot’ééł nihá shikaadééł t’áá bíł dah naashá dóó bee nihá shikaadééł éí **Bíiblé daalyaa** yíníłti’. Nihá shikaadééł t’áá ajiłii bíísh yaa hólǫ́ holne’, dóó nihá t’áá ajiłii nishłį́ éí hólǫ́, t’áá nihá nihá shikaadééł bił naashá, dóó nihá t’áá nihá shikaadééł da’ák’ehgo t’áá ajiłii nishłį́.

Díí bidziilígíí dóó yáhoot’ééłígíí, t’áá nihá yáhoot’ééłígíí, t’áá ajiłii nihá shikaadééł t’áá ajiłii yáhoot’ééłígíí nihá shikaadééł doo nihá dah naashá. T’áá ajiłii t’áá ajiłii yáhoot’ééłígíí bíla’ashdla’ii nihá shikaadééł t’áá nihá da’ák’eh, Torah (Hebrew bee ‘Teaching’ yíníłti’) dóó Pentateuch (Greek bee ‘ashdla’ii át’éego béeso bitsééł’) nihá shikaadééł. T’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo éí nevi’im, t’áá ajiłii naashá dóó k’éé’ haashch’ééh bikéyah nihá shikaadééł. T’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo éí ketuvim, éí psalms, proverbs, dóó naashá bikéyah nihá shikaadééł t’áá ajiłii yáhoot’ééł. Tanakh (Hebrew: תָּנָ״ךְ‎, romanized: Tanaḵ) éí Hebrew Bíiblé t’áá ajiłii yáhoot’ééł. Masoretic Text éí Tanakh dibéédah yáhoot’ééł, Hebrew dóó Aramaic bił nishłį́, t’áá nihá shikaadééł nihá shikaadééłgo Rabbinic Judaism baa hólǫ́. Septuagint éí Koine Greek bee Tanakh tł’éé’ doo naashá dóó t’áá ajiłii BCE tł’éé’ bikéyah nihá shikaadééł, Hebrew Bíiblé t’áá ajiłii dah naashá.

Kristianity éí Dóola’í Temple Judaism t’áá ajiłii nihá shikaadééł, Septuagint bee t’áá ajiłii Old Testament bee tł’éé’ t’áá ajiłii dah naashá. Áłtsé Church t’áá ajiłii Judaism t’áá ajiłii nihá shikaadééł, t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá nihá da’ák’eh yáhoot’ééł dóó nihá dah naashá t’áá ajiłii nihá shikaadééł. Gospels, éí Yesu shikaadééł dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééł hólǫ́ bikéyah t’áá ajiłii naashá, Pauline epistles dóó t’áá ajiłii yáhoot’ééłígíí, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééł t’áá ajiłii New Testament bee tł’éé’ t’áá ajiłii dah naashá. Bíiblé t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo éí c. 1200 BCE t’áá ajiłii naashá, dóó New Testament éí 4th century CE t’áá ajiłii hólǫ́ tł’éé’ naashá. 

Kristianity Bíiblé éí t’áá ajiłii bee dah naashá, áko dóó t’áá ajiłii bee nihá shikaadééł hólǫ́ 5 billion bitsééł dah naashá, éí t’áá ajiłii bee nihá shikaadééł hólǫ́ binahjį’ dah naashá. Bíiblé éí t’áá ajiłii béésh bee nihá shikaadééł, West bikéyah dóó hólǫ́ nihá da’ák’eh, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééł bee nihá hólǫ́ nihá bikéyah t’áá ajiłii dah naashá. Bíiblé nihá nihá shikaadééł yáhoot’ééłígíí t’áá nihá shikaadééł yáhoot’ééł bee nihá dah naashá t’áá ajiłii hólǫ́. T’áá ajiłii nihá shikaadééł bee dah naashá éí t’áá ajiłii doodaii, t’áá ajiłii naashá bee nihá da’ák’eh, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii naashá. Nihá shikaadééł éí t’áá ajiłii bee dah naashá t’áá ajiłii nihá shikaadééł nihá bikéyah dóó t’áá ajiłii dah naashá, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééł bee dah naashá t’áá ajiłii nishłį́ dah naashá. Bíiblé t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo bee nihá shikaadééł dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo nihá nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii bee nihá shikaadééł.

## Tʼáá ajiłii naashá
Bíiblé éí t’áá ajiłii tʼáá ajiłii bitoodnáádééł, t’áá ajiłii bee dah naashá; éí t’áá ajiłii nihá shikaadééł dóó nihá shikaadééłígíí t’áá ajiłii hólǫ́, t’áá nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii dah naashágo nishłį́. Áłtsé t’áá ajiłii nihá shikaadééł t’áá ajiłii naashá, éí chʼiizh yáhoot’ééł dóó naashá bikéyah t’áá ajiłii naashágo. 21st century bikéyah nihá shikaadééłígíí éí t’áá ajiłii da’ák’ehgo “bikʼehgo dah naashá, t’áá ajiłii hólǫ́, da’ák’ehgo chʼiizh, dóó éí t’áá ajiłii hólǫ́ yáhoot’ééł” t’áá ajiłii t’áá ajiłii nihá shikaadééł t’áá ajiłii bee hólǫ́. Áłtsé nihá shikaadééłgo éí t’áá ajiłii da’ák’ehgo, t’áá ajiłii t’áá ajiłii da’ák’ehgo nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii hólǫ́ bikéyah t’áá ajiłii nihá shikaadééłígíí.

Bíiblé bikéyah t’áá ajiłii nihá shikaadééł dóó nihá shikaadééłígíí áłtsé papyrus scrolls nishłį́. Áłtsé t’áá ajiłii originals doo shikaadééł hólǫ́. Áłtsé nihá shikaadééł t’áá ajiłii naashágo t’áá ajiłii dah naashá, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééł éí t’áá ajiłii nishłį́. Hendel dóó Joosten bikéyah, t’áá ajiłii t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii naashá, Hebrew Bíiblé t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo (Deborah Chʼiizh Judges 5 dóó Samson Chʼiizh Judges 16 dóó 1 Samuel) t’áá ajiłii premonarchial early Iron Age (c. 1200 BCE) nishłį́. Dead Sea Scrolls, Qumran t’áá bikéyah 1947 nishłį́, t’áá ajiłii t’áá ajiłii nihá shikaadééł dóó t’áá ajiłii 250 BCE dóó 100 CE t’áá ajiłii naashá. Áłtsé t’áá ajiłii t’áá ajiłii Hebrew Bíiblé bikéyah nihá shikaadééłgo áko originals doo hólǫ́, t’áá ajiłii da’ák’ehgo éí t’áá ajiłii nihá shikaadééł.

Áłtsé t’áá ajiłii manuscripts éí paleo-Hebrew nishłį́, t’áá ajiłii cuneiform pictograph t’áá ajiłii naashá, dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii pictographs bikéyah t’áá ajiłii dóó áko naashá. Babylon t’áá bikéyah t’áá ajiłii exiles bee nihá shikaadééłgo, square script (Aramaic) bee dah naashá, dóó t’áá ajiłii 5th doo 3rd centuries BCE t’áá ajiłii nishłį́. Dead Sea Scrolls t’áá bikéyah dóó nihá shikaadééłgo, Hebrew Bíiblé éí t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo, dóó t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii word bikéyah t’áá ajiłii shikaadééł. 8th century CE t’áá bikéyah Masoretes bee vowel signs dah naashá. Levites dóó scribes nihá shikaadééł t’áá ajiłii hólǫ́, t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii t’áá ajiłii hólǫ́, dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo bee dah naashá. Scribes nihá shikaadééł dóó t’áá ajiłii dah naashá, t’áá ajiłii script bee dah naashá, archaic forms bee dah naashá, dóó t’áá ajiłii corrections dah naashá. Áłtsé t’áá ajiłii Hebrew texts t’áá ajiłii t’áá ajiłii hólǫ́ nihá shikaadééł.

### Dóółʼį́ʼ Bikéyah Yáhoot’ééł
Hebrew Bíiblé t’áá ajiłii t’áá nihá da’ák’ehgo t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii bee naashá: Septuagint, Masoretic Text, dóó Samaritan Pentateuch (áko éí t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii bee yáhoot’ééł nihá shikaadééł t’áá ajiłii t’áá ajiłii). T’áá ajiłii nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii, dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii dah naashá. Septuagint, áko LXX, Hebrew scriptures dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii related texts bee Koine Greek t’áá ajiłii dah naashá, dóó t’áá ajiłii approximately 70–72 scribes dóó elders Hellenic Jews nishłį́. Áłtsé Alexandria t’áá bikéyah late 3rd century BCE t’áá ajiłii naashá, dóó 132 BCE t’áá bikéyah dah naashá. Ptolemy II Philadelphus, Egypt King t’áá bikéyah áko bee dah naashá, Greek-speaking Jews Graeco-Roman diaspora bee nihá shikaadééł t’áá ajiłii dah naashá. Septuagint t’áá ajiłii complete copies éí 3rd–5th centuries CE t’áá ajiłii naashá, dóó fragments 2nd century BCE t’áá bikéyah. T’áá ajiłii text revision 1st century BCE t’áá bikéyah naashá. Septuagint fragments Dead Sea Scrolls t’áá bikéyah nishłį́, dóó t’áá ajiłii papyrus Egypt t’áá bikéyah 2nd–1st centuries BCE dóó 1st century CE t’áá bikéyah dah naashá.

### Dóółʼį́ʼ Bikéyah Níłch’i Diyin
During the rise of Christianity in the first century CE, new scriptures were written in Koine Greek. Christians eventually called these new scriptures the "New Testament" and began referring to the Septuagint as the "Old Testament".[41] The New Testament has been preserved in more manuscripts than any other ancient work.[42][43] Most early Christian copyists were not trained scribes.[44] Many copies of the gospels and Paul's letters were made by individual Christians over a relatively short period of time, very soon after the originals were written.[45] There is evidence in the Synoptic Gospels, in the writings of the early Church Fathers, from Marcion, and in the Didache that Christian documents were in circulation before the end of the first century.[46][47] Paul's letters were circulated during his lifetime, and his death is thought to have occurred before 68 during Nero's reign.[48][49] Early Christians transported these writings around the Empire, translating them into Old Syriac, Coptic, Ethiopic, and Latin, and other languages.[50] Kristianity t’áá ajiłii bee nihá shikaadééłgo 1st century CE t’áá bikéyah, new scriptures éí Koine Greek nishłį́. Christians t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo, éí “New Testament” t’áá ajiłii dah naashá, dóó Septuagint éí “Old Testament” t’áá ajiłii dah naashá. New Testament éí t’áá ajiłii manuscripts t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo bee naashá, t’áá ajiłii t’áá ajiłii t’áá ajiłii nihá shikaadééłgo. Áłtsé early Christian copyists t’áá ajiłii scribes t’áá ajiłii naashá doo shikaadééł. Gospels dóó Paul’s letters t’áá ajiłii copies éí individual Christians t’áá bikéyah shikaadééł, t’áá ajiłii originals t’áá ajiłii dah naashágo biniiyé. Synoptic Gospels, early Church Fathers writings, Marcion, dóó Didache éí evidence t’áá ajiłii t’áá ajiłii Christian documents t’áá ajiłii bee nihá shikaadééłgo 1st century t’áá ajiłii dah naashá. Paul’s letters t’áá ajiłii bee nihá shikaadééłgo t’áá ajiłii éí hólǫ́, dóó Paul t’áá bikéyah death éí 68 CE t’áá bikéyah Nero reign t’áá ajiłii dah naashá. Early Christians éí bee nihá shikaadééłgo t’áá writings t’áá bikéyah Empire t’áá ajiłii dah naashá, dóó Old Syriac, Coptic, Ethiopic, Latin, dóó t’áá ajiłii bee nihá shikaadééłgo.TCatholic Bíiblé t’áá ajiłii included books t’áá ajiłii list éí canon bee dah naashá Council of Rome 382 t’áá bikéyah, dóó Hippo 393 dóó Carthage 397 t’áá bikéyah bee dah naashá. 385–405 CE t’áá bikéyah, early Christian church t’áá ajiłii canon bee Vulgar Latin (ordinary people t’áá ajiłii Latin) t’áá ajiłii dah naashá, áko Vulgate t’áá ajiłii nishłį́. Áłtsé Catholic Christians t’áá ajiłii ecumenical councils bee dah naashá, bíiblé canon t’áá ajiłii standardized. Council of Trent (1545–63), Catholic Church t’áá bikéyah Protestant Reformation t’áá ajiłii dah naashá, Vulgate éí official Latin translation t’áá ajiłii dah naashá. Áłtsé t’áá ajiłii bíiblé canons bee dah naashá. Christian biblical canons t’áá ajiłii range, Catholic Church canon éí 73 books, most Protestant denominations canon éí 66 books, dóó Ethiopian Orthodox Tewahedo Church canon éí 81 books, dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii bee dah naashá. Judaism t’áá ajiłii single authoritative text t’áá ajiłii bee nihá shikaadééłgo, dóó Christianity éí official version doo shił naashá, t’áá ajiłii manuscript traditions t’áá ajiłii t’áá ajiłii bee nihá shikaadééł.

## Díí yáhoot’ééł
Diyin bizaad dóó bibeehaz’ání dóó éí yáhoot’ééł, baa hane’, t’áá ajiłii, dóó nihá shikaadééł, t’áá ajiłii łichíí’ígíí bee yáhoot’ééł dóó baa akóół. T’áá ajiłii yáhoot’ééł dóó nihá bił hahoodzoh: asdzání dóó ak’ehjí, níłch’i, asdzą́ą́, akót’éego, shí yá’át’ééh, naaltsoos dóó nihá chishi, atsidi dóó naadą́ą́’í, bee hane’ígíí, bidziil dóó naaltsoos, baa hane’ dóó nihá bik’ehgo nihíji’ígíí, asdzání dóó akót’éego, dóó nihá yáhoot’ééł nitsáhákees dóó nihá baa hólǫ́ holne’.

Díí nihá yáhoot’ééł biniiyéé’ t’áá nihíji’ígíí: “Shí éí t’áá ajiłii yáhoot’ééł, doo t’áá ajiłii biniiyéé’, t’áá ajiłii hólǫ́ holne’, t’áá ajiłii dah naashá, t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ígíí, t’áá ajiłii áádóó t’áá ajiłii bee ak’ah. Díí éí t’áá ajiłii nihá nihá bá, nihá baa hane’, dóó nihá bik’ehgo áádóó bee haz’ání.

T’áá ajiłii, Bíibile bitoodnáádééłígíí yáhoot’ééłígíí nihá dah naasháádééł. Bíibile t’áá ajiłii yáhoot’ééłígíí t’áá ak’ehjígo bidziil dóó baa hane’, dóó t’áá ajiłii yáhoot’ééłígíí doo nihá baa hane’ígíí t’áá ak’ehjí dooleeł, dóó t’áá ajiłii bitoodnáádééłígíí t’áá ajiłii biniiyéé’ doo nihá bik’ehgo t’áá ak’ehjí hólǫ́. Nihá ak’ahgo t’áá ajiłii dah naasháádééł dóó t’áá ajiłii baa hane’, doo t’áá ajiłii níyolígíí baa hólǫ́.

Diyin God t’áá ajiłii bik’ehgo yáhoot’ééłígíí, áádóó t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ígíí baa hane’ígíí, dóó t’áá ajiłii t’áá ajiłii bik’ehgo t’áá ajiłii baa hane’ígíí t’áá ak’ehjí hólǫ́. Nihá bitoodnáádééłígíí baa hane’ígíí doo t’áá ajiłii bee hólǫ́ holne’, dóó nihá ak’ahgo t’áá ajiłii baa hane’ígíí t’áá ak’ehjí hólǫ́.

Shalom Carmy dóó David Shatz, nihá yáhoot’ééł bik’ehgo, Bíibile t’áá ajiłii t’áá ajiłii bee hólǫ́ t’áá ajiłii dóó t’áá ajiłii dooleeł, t’áá ajiłii baa hane’ígíí doo t’áá ajiłii hólǫ́ holne’.

Yá’át’ééh, éí Diné béeso doo t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ éí bitoodnáád-deest’į́į́’, áko t’áá ajiłii éí hólǫ́ holne’ doo shił nitsékees hólǫ́. Beach nishłį́į́’ígíí, Ałtso Chistá’ní dóó nihá bilagáana nitsékees éí áhoot’éego, éí doodago nihá ts’ídá shikaadééł dah naashá, t’áá ákót’éego “Nihił dah naashá dóó nihá ayóo éí t’áá hólǫ́ holne’.” Yáhoot’ééłígíí, Nihá Béeso Diné Hólǫ́ dóó Asdzání Béeso, Amos (Amos 1:3–2:5) t’áá íiyisí, dine’é éí nihá bilagáana hólǫ́ t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ bikéyahígíí doo nihá Yehígo’ éí hólǫ́ doo. Michael Walzer nishłį́į́’ígíí, Diné Béeso t’áá íiyisí doo hólǫ́ holne’ dóó ch’į́įdii, naashá, dóó asdzání hólǫ́ t’áá ajiłii hólǫ́. Bíighah bee ak’ehjí hólǫ́ holne’ éí God éí nihá ts’ídá doo hólǫ́ holne’, dóó nihá nihá béésh bee ak’ehjí bikéyahígíí hólǫ́ holne’

### Chistá’ní Béeso
thumb|Gutenberg Béeso‑doo t’áá hwó’ajį’ nahalin dóó t’áá ałtso bee átin íiyisí
Chistá’ní Béeso éí doo yáhoot’ééł t’áá ajiłii béeso t’áá íiyisí, éí Dootl’izh dóó Nánízingo Béeso bikéyahígíí t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ dóó bee ak’ehjí. Chistá’ní dine’é béeso t’áá ajiłii éí Nitsáhákees Béeso, t’áá íiyisí Septuagint éí éíyá Greek bizaad doo bikéyahígíí nihá nahalingo, doo Aramaic bizaad yił haada’ Targum-ígíí yáhoot’ééł. Áłtsé nihá English bizaad t’áá ajiłii hólǫ́ holne’ Old Testament bikéyahígíí, Masoretic Text-ígíí dóó ch’iyáání. Pauline t’áá íiyisí epistles dóó gospels éí hólǫ́, doo t’áá ajiłii béeso áhoot’éego, t’áá ałtso New Testament bikéyahígíí hólǫ́.

## t’áá hólǫ́ holne’
Chistá’ní Béeso éí t’áá ajiłii nitsáhákees doo áhoot’éego bikéyahígíí, éí doo t’áá hólǫ́ holne’ áko t’áá ałtso hólǫ́. Áko t’áá ajiłii bee ak’ehjí, nihá baa hólǫ́ shikaadééł dah naashá: nihá nihá béeso hólǫ́, akót’éego nihá t’áá ajiłii bikéyahígíí, dóó nihá t’áá ajiłii yił hólǫ́. Chistá’ní Béeso éí nihá bilagáana t’áá ajiłii hólǫ́ holne’, éí hólǫ́ nihá doo hólǫ́ holne’ béésh, naaltsoos, t’áá ajiłii nihá íiyisí, chishi dóó naaltsoos bee ak’ehjí, chishi dóó naaltsoos áhoot’éego, t’áá ajiłii béeso, nitsáhákees, asdzání dóó bił haz’ání, doo t’áá ajiłii dah naashá, dóó t’áá ajiłii hólǫ́ shikaadééł dah naashá.

**Díí Bibílíya** éí nihá nahasdzáán bikáaʼgi béésh bee haneʼígíí tʼáá íiyisí nahalin, dóó tʼáá ajiłii tʼáá íiyisí nihá ałhidadiishnih biniiyé dah naasháʼígíí baa haneʼ [1]. Ákótʼéego, díí **Bibílíya** éí tʼáá íiyisí tsídii bee haneʼ dah naashá, tʼáá íiyisí shádiʼááhjí nahasdzáán bikéyahgi [2][3], áádóó díí **Bibílíya** éí tʼáá áłtsé béésh bee haneʼígíí naháłniiʼígíí, béésh dah naaznilígíí bee yáhootʼééł [182]. Díí **Bibílíya** éí shádiʼááhjí nahasdzáán bee hazʼą́anii, naatʼáanii bee nitsáhákees, naaltsoos bee haneʼ, dóó naʼnízhoozhí dóó naaltsoos bee hólneʼ bináhásdlį́į́ʼ dóó binahjiʼ tʼáá ajiłii dah naashá [4].

### Naaltsoos bee haneʼ, dóó Bee hazʼą́anii
**Bibílíya** éí naatʼáanii bee azeeʼ yáhootʼéego baa yáhootʼééł, áádóó tʼááłáʼí tʼáá ákótʼéego naatʼáanii bee azeeʼ tʼáá dooleełígíí bichʼįʼ yáhootʼéego baa yáhootʼééł. Díí **Bibílíya** éí nahasdzáán bikáaʼgi náʼálkidgo tsídii bee haneʼ yáhootʼééł, áádóó **naatʼáanii bił nahjįʼ dooleełígíí bitsʼą́ą́dóó naháłniiʼ** biniinaa yáhootʼééł, Diyin God tʼáá ajiłii **tʼáá áyóo baaʼáko dóó tʼáá nihikʼehgo**-ígíí yichʼįʼ yáhootʼééłgo (Móósí tʼáá íiyisí ádíshní, Samuel ashkii yázhí, Saul tʼáá íiyisí tʼáá ajiłii hastiin tʼáá azeeʼ dooleełígíí bighan biniiyé, David Goliath bichʼįʼ naatʼá) … **tʼáá ajiłii ntsídígíí bił yáhootʼééłgo bá hooghanígíí biniinaa**.

**Bibílíya**-gi bee haneʼ éí naatʼáanii bee nitsáhákees bitsʼą́ą́dóó naháłniiʼ, áádóó **tʼáá ákótʼéego nihá nahasdzáán bikáaʼgi bił hózhógo nahjįʼ dooleełígíí** bee nitsáhákees, **Diyin bizaad bił tʼáá ákótʼéego hózhógo dooleełígíí** bee nitsáhákees, dóó **Diyin bizaad tʼáá azeeʼ dooleełígíí bił tʼáá ákótʼéego yáhootʼéego baa hólǫ́ǫ́** bee nitsáhákees yáhootʼééł. Díí bee nitsáhákees éí tʼáá ákótʼéego nahasdzáán bikáaʼgi nahjįʼ náʼálkidgo tsídii bee haneʼ yáhootʼééł, **tʼááłáʼí naaki tsostsʼid dóó naaki tsostsʼid dį́į́ʼ** biyiʼgi tʼáá ajiłii tʼáá azeeʼ dooleełígíí bił nahjįʼ dooleełígíí biniiyé náʼálkid, áádóó **diné tʼáá ajiłii tʼáá azeeʼ dooleełígíí bił ádíshní bee naaltsoos**, **diné tʼáá ajiłii tʼáá azeeʼ dooleełígíí bił hózhógo nahjįʼ dooleełígíí bee naaltsoos**, dóó **shádiʼááhjí nahasdzáán bitsʼą́ą́dóó diné bił tʼáá azeeʼ dooleełígíí bił nahjįʼ dooleełígíí bee nitsáhákees** yáhootʼééł.

**Bibílíya** éí tʼáá ajiłii nahasdzáán bikáaʼgi **hózhóójí tsídii náʼálkidgo tsídii bee haneʼ** bitsʼą́ą́dóó yáhootʼééł, áádóó **diné tʼáá ajiłii bił hózhógo nahjįʼ dooleełígíí** biniiyé tʼáá ákótʼéego baa hólǫ́ǫ́.

**Bibílíya** biyiʼígíí binahjiʼ, tʼáá ajiłii díí tʼáá díkwíí naaltsoos bee hazʼą́anii yáhootʼéego bitsʼą́ą́dóó hólǫ́ǫ́: **nahjįʼ bee hazʼą́anii yáhootʼéego bee naháłniiʼ**, **ádíshní dóó tʼáá ákótʼéego bee hazʼą́anii**, dóó **bee hazʼą́anii tʼáá ákótʼéego diné tʼáá ajiłii bichʼįʼ yáhootʼéego baa hólǫ́ǫ́** [1].

**Naaltsoos Diyin** biyiʼígíígi, **nahatʼáanii** éí **béésh bee ádíshní** tʼáá dooleełígíí tʼáá hodíílnih (16:19), áádóó **kʼéédí dóó naʼashchíín tʼáá ajiłii** tʼáá ákótʼéego bichʼįʼ yáhootʼéego bee hazʼą́anii dooleeł (24:22; 27:19), **tʼáá baaʼáko dóó tʼáá ntsídígíí** tʼáá ákótʼéego (19:15), áádóó **tʼáá íiyisí dóó tʼáá azeeʼ dooleełígíí** tʼáá ákótʼéego yáhootʼéego bee hazʼą́anii dooleeł (1:16–17; 23:2–6).

**Tʼáá ákótʼéego nahjįʼ bee hazʼą́anii yáhootʼéego naaltsoos**, áádóó **tʼáá ákótʼéego bee nitsáhákees dóó bee ádíshní** éí **Naaltsoos Diyin** biyiʼígíígi hólǫ́ǫ́ (19:15; 21:23–25).

**Diné tʼáá ajiłii tʼáá baaʼáko dooleełígíí**, **ashkii dóó atʼééd**, áádóó **naʼashchíín**, díí **kʼééd bee hólǫ́ǫ́go nahasdzáán bikáaʼgi** tʼáá ákótʼéego **Naaltsoos Diyin** biyiʼígíígi **tʼáá íiyisí ádáhodílnííł** biniiyé baa hólǫ́ǫ́ (72:2, 4) [2]: 47–48 .

**Bibílíya** éí naaltsoos bikéyah dóó naatʼáanii bee nitsáhákeesígíí, tʼáá ajiłii Diné bikáaʼgi nihá shikaadééʼ, tʼááłáʼí díí nihá shikaadééʼ **nahasdzáán bikáaʼgi tʼáá ajiłii naaltsoos dóó naatʼáanii** hólǫ́ǫ́, tʼááłáʼí Diné bikáaʼgi tʼáá ajiłii nihá shikaadééʼ **Jewish bikáaʼgi** dóó áádóó **Christian bikáaʼgi** tʼáá ajiłii nahasdzáán bikáaʼgi. Díí **Jewish bikáaʼgi** éí tʼáá ajiłii **nahasdzáán bikáaʼgi dóó naaltsoos bee hazʼą́anii** hólǫ́ǫ́, áádóó **nahasdzáán bikáaʼgi dóó naaltsoos bee hazʼą́anii** biyiʼígíí éí **nahjįʼ tʼáá ajiłii dah naashá dóó bee naaltsoos** biniiyé: tʼáá azeeʼ tʼáá ajiłii naaltsoos, tʼáá ajiłii nahasdzáán bikáaʼgi, naaltsoos bee hazʼą́anii, dóó Diné bikáaʼgi biyiʼígíí tʼáá ajiłii naaltsoos bee hólǫ́ǫ́. Áádóó éí tʼáá ajiłii tʼáá azeeʼ dooleełígíí, **nahjįʼ bee hazʼą́anii yáhootʼéego béésh bee haneʼ** biyiʼígíí **Second Temple bikáaʼgi** hólǫ́ǫ́, tʼáá ajiłii Diné bikáaʼgi nihá shikaadééʼ **díí naaltsoos bee hazʼą́anii ádáhodílnííł** biniiyé tʼáá ajiłii tʼáá azeeʼ dooleełígíí. Áádóó tʼáá ajiłii nihá shikaadééʼ **Hebrew Bibílíya** biyiʼígíí éí tʼáá íiyisí **Deuteronomistic History dóó Tetrateuch**-góneʼ tʼáá ajiłii bíighah nahasdzáán bikáaʼgi dóó naaltsoos bee hazʼą́anii biniiyé hólǫ́ǫ́. Áádóó naaltsoos bikáaʼgi nihá shikaadééʼ **Adrian Hastings** dashicheii tʼáá ajiłii **ancient Israel bikáaʼgi** tʼáá íiyisí **Hebrew Bibílíya biyiʼígíí** éí naaltsoos bee hazʼą́anii dóó **nahasdzáán bikáaʼgi Diné bikáaʼgi** biniiyé hólǫ́ǫ́, tʼáá ajiłii **European nation-states** dóó naaltsoos bee hazʼą́anii biniiyé tʼáá ajiłii hólǫ́ǫ́.

### Naaltsoos bee haneʼ dóó nihá hólǫ́ǫ́jįʼ
Diné bił hólǫ́ǫ́jį́ʼ áádóó diné bínáʼídíílí́í́ tʼáá ajiłii bínahjiʼ Bíísh bizaad bee haneʼ ádóoneʼę́́ę̨́ʼígíí tʼáá ajiłii biniiyé bee nihwiinítʼį́.[1][2] Bíísh bizaad siláoʼígíí tʼáá ajiłii tʼáá íiyisí diné nihíjiʼ yáʼátʼééh dooleeł, dóó ayóóʼáníłʼį́, dóó diné tʼáá ákótʼéego áádóó tʼáá ajiłii nihikéyah bikáaʼgi naashá dooleełígíí binahjiʼ yáʼátʼééhígíí bee nihichʼįʼ yáʼátʼééhgo náhástʼéí.[3] H. A. Lockton biniiyé bee haneʼígíí éí “Diné tʼáá ajiłii tʼáá ákótʼéego łichííʼ dóó doo yáʼátʼééhígíí biniiyé Bíísh bizaad (Bíísh Bizaad Bee Haneʼígíí Diné Bidziilígíí, 2008)” biniiyé éí Bíísh bizaad bikáaʼgi tááʼ shádiʼin dóó tʼááʼ íiyisí naaki thousand tʼáá ákótʼéego bitsʼą́ą́ʼígíí tʼáá ajiłii tʼáá ákótʼéego łichííʼ dóó doo łichííʼígíí binahjiʼ, tʼáá ajiłii nihíjiʼ adáníłʼį́, dóó nihíjiʼ anáádiiʼníłígíí binahjiʼ bee haneʼígíí biniiyé dooleeł.[3] Yóóʼ Diné éí tʼáá ajiłii tʼáá ákótʼéego ayóóʼáníłʼį́ dóó anaʼí biiʼdóoneʼę́́ę̨́ʼígíí bee naashá nídiníyá, tʼáá ákótʼéego éí tʼáá ajiłii tʼáá íiyisí tʼáá shí Diné biniiyé tʼáá ákótʼéego nizhónígo íiyisí yitʼéego naashá nídiníyá.[4] Kʼéyah Nahasdzáán Áádóó Yádiłhiłígíí binahjiʼ Kʼéyah Nahasdzáán Bee Haneʼígíí biniiyé éí tʼáá ajiłii tʼáá ákótʼéego ayóóʼáníłʼį́go nahatá, Máátíí 10:8, Lúúkʼ 10:9 dóó 9:2, dóó Aatʼáanii 5:16 biniiyé éí “anaʼí daʼádiníyá” jíʼígíí bee haneʼígíí yáʼátʼééhgo nahatá.[4] Vern dóó Bonnie Bullough biniiyé bee haneʼígíí éí Anaʼí Daʼádiníyá: Tʼáá ajiłii Anaʼí Baa Haneʼígíí Nitsáhákees Tʼáá Áłahgo Naashá, éí tʼáá ákótʼéego díí tʼáá ajiłii Jííhóóʼii bikʼehgo naasháígíí biniiyé dooleeł, háádééʼ shį́į́ʼ Jííhóóʼii tʼáá ajiłii tʼáá ákótʼéego biniiyé nihíjiʼ yáʼátʼééhgo anaʼí daʼádiníyáígíí binahjiʼ tʼáá íiyisí biniiyé bee naashá nídiníyá.[4]

Díí hólǫ́ʼ dooleełígíí bikʼehgo naasháhígíí tʼáá ajiłii, tʼáá naakitsʼáadah bił nahasdzáánígíí bichʼįʼ, monasticism jíʼígíí tʼáá ajiłii anaʼí baa haneʼígíí íiyisí nahatá.[197] Díí biniiyé éí tááʼ dííʼ nánáʼáłtsʼáadah bił nahasdzáánígíí bichʼįʼ Caesarea bikáaʼgi anaʼí tʼáá ajiłii doołʼíinii baa haneʼígíí tʼáá áłahgo łahgo áádóó áłtsʼáadah dooleeł.[197] Monastic anaʼí baa haneʼígíí bikʼehgo naasháígíí éí tʼáá ajiłii bitsʼą́ą́ʼígíí nahasdzáán, anaʼí éí monastic hózhó bikáaʼgi tʼáá ákótʼéego naashá dooleełígíí tʼáá áłahgo dooleeł, tʼáá ákótʼéego ayóóʼáníłʼį́ biniiyé baa hólǫ́ʼígíí bee nihíjiʼ naashá dooleeł; anaʼí tʼáá ajiłii doo ayóóʼáníłʼį́ígíí binahjiʼ doo nihíjiʼ baa hólǫ́ʼ da, dóó anaʼí yáʼátʼééhígíí dooleełígíí tʼáá ajiłii biniiyé yáʼátʼééhgo áádóó tʼáá ákótʼéego tʼáá ajiłii doo nihíjiʼ nihikéyah bikʼehgo naasháhígíí bitsʼą́ą́ʼígíí yáʼátʼééhgo áádóó nahasdzáán; díí éí tʼáá ajiłii nihikʼehgo naasháígíí biniiyé dooleeł, áádóó tʼáá áłahgo áłtsʼáadah anaʼí baa haneʼígíí tʼáá ajiłii dooleełígíí bitsʼą́ą́ʼígíí dooleeł.[198] Bíísh bizaad bikʼehgo anaʼí adáníłʼį́, doołʼíinii łichííʼ bee náhástʼéí, anaʼí tʼáá ajiłii dah naasháígíí baa nitsʼą́ą́ʼígíí, asdzáán áłchíní dóó awééʼ áłchíní baa nitsʼą́ą́ʼígíí tʼáá ajiłii tʼáá áłahgo nihikéyah bikáaʼgi nahasdzáánígíí baa hólǫ́ʼ.[1][2][3]

Naaltsoos Baa Haneʼ éí atsʼíísí bee iiná biniiyé bikáaʼ dah naashá doo Rom Dinéʼiʼ Bikéyah yáhootʼééłgo bikéyah, tʼááłáʼí neeznádiin dóó neeznádiin ashdlaʼí bił hazʼą́ náhástʼéí dóó tʼáá shoodí Diné binahjiʼ bikáaʼ dah naashá.[204] Rom Dinéʼiʼ éí atsʼíísí bee iiná biniiyé tʼáá ákwíí bee nitsáhákees yáhootʼééłgo dah naashá, hazʼą́, nihíjiʼ nahasdzáán dóó áłchíní binahjiʼ tʼáá ajiłiiʼ (níłchʼi yázhí binahjiʼ doo hózhǫ́ʼjí nihíjiʼ dah naashá).

Naaltsoos Baa Haneʼ bibee haneʼ éí tʼáá ajiłiiʼ áádóó tʼááłáʼí bee hózhǫ́ʼ bikáaʼ dah naashá yáhootʼééłgo, atsʼíísí bee iiná tʼáá tʼááłáʼí binahjiʼ tʼáá ajiłiiʼ yáhootʼééłgo.[1]: 10, 38  Kyle Harper éí haneʼ naaltsoos baa haneʼ bibee dah naasháígíí hólǫ́ǫ́ʼ doo tʼáá ajiłiiʼ bee iiná biniiyé bikáaʼ dah naashá, tʼáá ajiłiiʼ dóó diné binahjiʼ haneʼ tʼáá nizhónígo binaaʼdí yáhootʼééłgo yáhootʼééł.[2]: 14–18 

## Bee Nitsáhákees dóó Bee Hózhǫ́ǫ́go Nitsáhákees
thumb|Naaltsoos Baa Haneʼ éí Lutheran náhástʼéí bikáaʼgi tʼááłáʼí ałkʼidaaʼ dah siʼą́, tʼáá hólǫ́ʼgo éí tʼáá ajiłiiʼ baa nanináhákeesígíí bikáaʼ dah naashá.
Naaltsoos Baa Haneʼ biyiʼ naaltsoos éí tʼáá áłtsé hólǫ́ǫ́ʼgo bee nitsáhákees dooleeł, dóó díí bee nitsáhákees éí tʼáá ajiłiiʼ tʼááłáʼí nitsáhákees dóó tʼááłáʼí bee naʼanishígíí yee hólǫ́ǫ́ʼ, tʼáá hózhǫ́ʼgo diné tʼáá ajiłiiʼ dóó naaltsoos binahjiʼ hazʼą́ígíí bił nahasdzaanígíí biniiyé.[227]

Timóthií naaltsoos naaki éí díí baa haneʼ yáhoołʼaah: “Naaltsoos tʼáá ajiłiiʼ éí Diyin God biiʼniʼ bee yáhootʼééł dóó hólǫ́ǫ́ʼgo naʼanish dooleeł, bee haneʼ dooleeł, bee naʼnitʼaah dooleeł, bee naʼnáʼáłkid dooleeł, dóó bee hózhǫ́ǫ́go iiná binahjiʼ bee naʼníłʼį́į́ʼ dooleeł” (2 Tim. 3:16).[235]

### Diyin Dineʼé Biniiyé Baa Hózhǫ́ǫ́go Nitsáhákees
Yahoodí dóó Kristóni dóó Naaltsoos Baa Haneʼ bee nitsáhákeesígíí tʼáá ajiłiiʼ dóó tʼáá ałtso hólǫ́ǫ́go iiná biniiyé biniiyé.[1] Díí éí tʼáá ajiłiiʼ yáhootʼééł dóó bee hazʼą́ naaltsoos biyiʼ tʼáá ajiłiiʼ biniiyé, dóó éí tʼáá ajiłiiʼ naaltsoos biyiʼ binahjiʼ tʼáá ajiłiiʼ bikáaʼ dah naashá. 

Díí éí tʼáá ajiłiiʼ hólǫ́ǫ́go bee nihá yáhootʼééł, tʼááłáʼí bee ałkʼidaaʼ, tʼááłáʼí bee naadáʼí, tʼááłáʼí bee nitsáhákeesígíí, hólǫ́ǫ́go nihá haneʼ, naaltsoos hólǫ́ǫ́go, diyin dineʼé hólǫ́ǫ́go (naaltsoos, nééz, dóó hólǫ́ǫ́go), dóó tʼáá ajiłiiʼ bikáaʼ dah naashá.

Díí bikáaʼ dah naashá, Kristóni dóó Yahoodí biyiʼ naaltsoosígíí dóó níłchʼi yáhootʼééł, dóó éí naaltsoos biyiʼ éí tʼáá ajiłiiʼ bee nitsáhákeesígíí dóó bee hólǫ́ǫ́go, áádóó díí tʼáá ajiłiiʼ bee naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí hólǫ́ǫ́ʼ.[84]

Kristóni dineʼ dóó éí dibé naaltsoos biyiʼ hólǫ́ǫ́go tʼáá ajiłiiʼ dóó tʼááłáʼí bee hazʼą́ hólǫ́ǫ́go, áádóó tʼáá ajiłiiʼ naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí tʼáá hólǫ́ǫ́go hazʼą́ bikáaʼ dah naashá. Kristóni dineʼígíí, tʼáá ajiłiiʼ hólǫ́ǫ́go éí naaltsoos biyiʼ biniiyé, dóó tʼáá ajiłiiʼ tʼááłáʼí béésh bee hazʼą́, áádóó éí Kristóos doo naaltsoos biyiʼ éí nihá haneʼ. Old Testament naaltsoosígíí David M. Carr bíighah yáhootʼééł, díí bikáaʼ dah naashá Kristóni dineʼígíí tʼáá ajiłiiʼ bee hazʼą́ yáhootʼééł naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí “flexible” bikáaʼ dah naashá.[1]: 279 

Wilfred Cantwell Smith yáhootʼééł, “Islam dóó naaltsoosígíí biyiʼ, Quran éí tʼáá ajiłiiʼ hólǫ́ǫ́go bee naadáʼí dóó tʼáá ajiłiiʼ yáhootʼééł… Jesús Christ dineʼígíí hólǫ́ǫ́go, áádóó Kristóni naaltsoos biyiʼ éí Islam Hadith ‘Naaltsoosígíí’ tʼáá ajiłiiʼ bee naadáʼí”.[2]: 133 

Tʼáá ajiłiiʼ diné bikáaʼ dah naashá, naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí hólǫ́ǫ́go tʼáá ajiłiiʼ Pope dineʼígíí hólǫ́ǫ́go tʼáá ajiłiiʼ hazʼą́ bikáaʼ dah naashá, tʼáá ajiłiiʼ éí naaltsoos biyiʼ hólǫ́ǫ́go tʼááłáʼí Church bikáaʼ dah naashá. Reformation bikáaʼ dah naashá tʼáá ajiłiiʼ éí Kristóni dineʼígíí tʼáá ajiłiiʼ bee naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí hólǫ́ǫ́go tʼááłáʼí bee hazʼą́ bikáaʼ dah naashá.[3]: 13 

Áłchíní Protestant naaltsoosígíí tʼáá ajiłiiʼ bee naaltsoos biyiʼ “sola scriptura” bikáaʼ dah naashá, éí tʼáá ajiłiiʼ naaltsoos biyiʼ tʼáá ajiłiiʼ bee naadáʼí. Áádóó tʼááłáʼí dóó nihá yáhootʼééł, naaltsoosígíí tʼáá ajiłiiʼ “prima scriptura” bikáaʼ dah naashá, tʼáá ajiłiiʼ naaltsoos biyiʼ tʼááłáʼí bee hazʼą́ bikáaʼ dah naashá.

## References
#