open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kǫʼ naʼałbąąsii

200px|thumb|left|Kǫʼ naʼałbąąsii
200px|thumb|left|Kǫʼ naʼałbąąsii
[600px|thumb|left|Kǫʼ naʼałbąąsii yee naalnishígíí. ''Walschaerts valve gear'' wolyéego kǫʼ naʼałbąąsii yee nidzíʼ tʼíʼ. Dinilchííʼígo naashchʼą́ą́ʼígíí éí [siil sidóhígíí yaʼhalneʼ beesh niyiizígíí biyiʼ góneʼ iichʼí (dziil átʼé), áádóó łigaigo nashchʼą́ą́ʼígíí éí siil naʼnokʼasígíí yaʼhalneʼ (beesh nimaasígíí biyiʼ góneʼ). Naakigo siil naazhchʼíʼ beesh niyiizígíí biyiʼ góneʼ, akwii tʼéigo beesh honaał — áádóó akwii tʼéigo kǫ naʼłbąąsii naasgoʼ honaał ałdóʼ.]]

&nbsp;éí siil yéénidzitʼíʼ. Béésh nitʼíʼ baʼadaalyágoʼ akǫ́ʼ nidzitʼíʼ. 1801–1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kǫʼ nʼałbąąsii beeʼdéítʼąʼ áádóó chooʼį́į́hgoʼ baʼháʼooldéʼ. Tótaʼ Dineʼé Bikéyah áłtsé kǫʼ naʼałbąąsii aalyá, áádóó éí akwiigoʼ ałʼą́ą́h kéyah haʼdaʼhwiisdzoʼgoʼ chooʼį́į́h. Dííshjį́ʼdiʼ nidaʼjééhígíí éí atsiniltłʼish yéénidaʼjéé, akóndiʼ azhí Diné bizaadjį́ éí tʼáá kǫʼ naʼałbąąsii wolyé. 1930 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí kǫʼ naʼałbąąsii bitsiitsʼiin łahgo atʼééhgoʼ anáádaalyá, áádóó éí siilígíí doo ayoo chooʼį́į́hdaʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Kǫʼ naʼałbąąsii
Magíshzhiin

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Pan"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 2&ndash;3di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binákʼee éí diłhiłgo halbá; bíchį́į́h éí tʼáá halchíiʼ łeh.

Magíshzhiin éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh łeh.
Magí bitseeʼ noodǫ́zígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lemur catta"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 15&ndash;18di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 22&ndash;25di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bniiʼ dóó bitéél éí łigai; binákʼee dóó bíchį́į́h éí halzhin; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z

Magí bitseeʼ noodǫ́zígíí éí chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí binááʼtsohígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tarsiidae"* deiłníigo deiyózhí. Magí binááʼtsohígíí éí 14 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 3&ndash;6di asdzoh ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí ntsxaa.

Magí binááʼtsohígíí éí chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh.
Náshdóí dilwoʼí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi ałdóʼ dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi ńléidi éí ádaadin kʼad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Acinonyx jubatus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|

Díí náshdóí éí tsxį́įłgo dilwoʼ, áádóó éí nihookááʼ ndaaldeehii tʼáá ałtso yiláahdi dilwoʼ: łahda 70–75 mph náádilwóʼ.

Náshdóí dilwoʼí éí halgaiigi dóó hodiłchʼilgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai; tsintahgi éí ádaadin.

### Ánoolinígíí
Náshdóí dilwoʼí éí łitsogo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; bikʼos éí łigai; bijáád éí danineez. Díí náshdóítsoh éí 3&ndash;5di adéesʼeez áníłnééz; 46&ndash;160 dahidídloʼ áníłdáás. Bitseeʼ éí tádiindi asdzoh áníłnéez łeh. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Tʼáá díkwíí náshdóí dilwoʼí éí binághah danéedǫ́ǫ́z; łáháda éí daalgai dóó daalbá ałdóʼ.

### Chʼiyą́
Náshdóí dilwoʼí éí deeyisdiz łichíʼígíí dóó naaʼahóóhaistłʼinii haalzheehgo naakai; łahda tééh łį́į́ʼ biyáázh deilghał ałdóʼ.
Mąʼii bijaaʼtsohí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vulpes zerda"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|250px|left|Mąʼii bijaaʼtsohí ałhosh
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3–3.5 dahidídloʼ áníłdáás; 9–12di asdzoh áníłnééz. Tłʼéeʼgo naaghá; jį́įgo baʼáán góneʼ niʼtátʼah ałhosh.

Mąʼii bijaaʼtsohí éí tsin deigházhígíí dóó tsídii yilghał; chʼosh dóó tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestʼaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ. Asʼah tʼáadoo tó yidlání naaghá.
Chidí bikʼah

200px|thumb|left|Chidí bikʼah hágéédi.
200px|thumb|left|Chidí bikʼah hágéédi.

* Naabeehó bikéyahjiʼ chidí bikʼáh hágéédiʼígíí 
* Navajo Nation Oil and Gas Company biweb site 

Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Kéyahígíí nidineesdzaʼ

[200px|thumb|left|. [Bilagáana bizaadji éí Dust Bowl of 1930s wolyé.]]
200px|thumb|left|Kéyahígíí nidineesdzaʼ. Łéézh yáʼátʼééh dóó bikʼiʼ naʼansééʼiʼígíí bił yoʼahwiiʼééł.

Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Dichin

[200px|thumb|left|Dichin. [1941 biiyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ Leningrad di bílaʼashdlaʼí dichin yiʼkʼéʼ siidtʼį́į́hgo éélkid.]]
[200px|thumb|left|[Naakaii Łizhiní Bikéyahdi bílaʼashdlaʼí dichiin yiikʼé sidah.]]
Magí dóó Magí Ndahalinígíí

&nbsp; dóó **Magí Ndahalinígíí**&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózí dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Primates"* deiłníigo deiyózhí. Magí éí nahasdzáán bikááʼgóó 500 bilááh ánéelą́ąʼgo ałʼąą ádaatʼé.

Magí éí tsinlátah dahináa łeh, áádóó éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh łeh; łaʼ éí nihookááʼ naaldeeh ałdóʼ (magí doo ndaʼałkǫ́ǫʼ da ndi). Magítsoh éí 4&ndash;6 adéesʼeez ádaníłtso, magí binááʼtsohígíí éí tʼóó tʼáá dikwíí asdzoh ádaníłnééz.

Bílaʼashdlaʼii éí ałdóʼ *"Primates"*-jí atah daasdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Magí
Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh anáá yiidlá

[thumb|350px|[1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Diné Bikéyahdi 1,053,498 dibé hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ.1946 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ~449,000 tʼéiyá yisdzííʼ]]

1930’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon adeiznį́į́hdiʼ, Naabeehó bilį́į́ nidaʼkaiʼígíí biʼoh andoolniił. Bilagáana bizaadjí éí "Navajo Livestock Reduction" wolyé.

Hwéeldidę́ę́ʼ hwéédaʼiisniigoʼ dibé naakihigoʼ hwiitáá dasníí (Naaltsoos sání biiyiʼ yiisdzo akwii ałhaʼdeetʼaah) áádóó éí naas hodeishzhiizhgoʼ dibé anéélą́ą́ʼígíí náneestʼą́ą́. 1870’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí dibé 15,000 ánéelą́ą́ʼ silį́į́h, áádóó 1920’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ dibé 500,000 ánéelą́ą́ʼ silį́į́h.

Áádóó éí lį́į́ biʼoh andoolniił haniigoʼ beeʼdaʼdeiznish, iidą́ą́ miil tsoh ánéelą́ąʼgo dibé, łį́į́ʼ, tłʼízí nideis tséédiʼ beeʼeldǫǫh yeeʼyiiłdaʼdiiłdǫǫngoʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó
Tʼááłáhági átʼéego:Bee Hazʼáanii
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Nímasii yiyání

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Leptinotarsa decemlineata"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|220px|Nímasii yiyání biyázhí
Díí chʼosh éí łitso dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z, áádóó éí 7–18 millimeters áníłnéez łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyaʼ.
Dlǫ́ʼii

&nbsp;&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mustela"* deiłníigo dayózhí. Dlǫ́ʼii éí 16 ałʼąą ádaatʼé.
Dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tsin deigházhígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso. Díí naaldlooshii éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hydrochoerus hydrochaeris"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|300px|Dlǫ́ǫ́ʼ Ntsxaaígíí, [Beeʼeldííl Dahsinildi naaldlooshii danélʼínídi éélkid.]]
### Ánoolinígíí
Dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí éí łéʼétsoh nahalin, áko ndi bíchį́į́h doo nineez da; bitseeʼ éí ádin; 4.3di adéesʼeez áníłnééz; 140 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ.
### Chʼiyą́
Dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí éí ałchozhgo naaghá: tłʼoh dóó táłtłááh chʼil yiłchozh; tsin bineestʼąʼ dóó tsin bitáshtʼóózh ałdóʼ yildeeł.
Naʼazísí

&nbsp;éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Geomyidae"* deiłníigo deiyózhí. Naʼazísí éí 41 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 8&ndash;14di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí chʼil bikétłʼóól dóó chąąshtʼezhii dóó hazaʼaleehtsoh deiłchozh łeh.
Naʼazǫ́ǫzii

&nbsp;éí tsíʼná dóó wáláchííʼ dah yikahjiʼ atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mutillidae"* deiłníigo deiyózhí. Naʼazǫ́ǫzii nahasdzáán bikáaʼgi hastą́ądi dimíílgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Doo Nidahałtingóó naʼazǫ́ǫzii tʼóó ahayóí.
thumb|left|250px
Naʼazǫ́ǫzii baʼáádígíí éí ayóo daditłʼo áádóó éí bitʼaʼ ádin (bikąʼígíí tʼéiyá bitʼaʼ hólǫ́). Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ.

Naʼazǫ́ǫzii éí tsísʼná ndahalingo chilátah baa hózhónii bijeeh deidlą́. Tłʼéeʼgo éí naakai łeh.
Chʼosh dilwoʼígíí

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí naaki dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cicindelinae"* deiłníigo deiyózhí. 
[thumb|left|250px|Chʼosh dilwoʼígíí ''Lophyra'' wolyéhígíí (Haʼaʼaahjí [Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éélkid).]]
Chʼosh dilwoʼígíí éí bajáád danineez dóó binááʼ ntsxaa; łaʼ éí disxǫsgo ndaashchʼąąʼ, náánáłaʼ éí tʼóó daalbá. Deesdoigi chʼosh dilwoʼí dahólónígíí éí jį́įgo naakai łeh; łaʼígíí éí tłʼéeʼgo naakai.

Díí chʼosh éí tsxį́įłgo dilwoʼ &mdash; laʼ éí 9 km/h (5.6 mph) naadilwoʼ. Naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼosh haalzheehgo naaghá.
Bisóodi bíchį́į́h nineezí

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Orycteropus afer"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼeiyá naaldlooshii *"Orycteropus"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
Bisóodi bíchį́į́h nineezí éí tłʼéeʼgo naaghá; jį́įgo niʼtátʼah (baʼáandi) ałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Bisóodi bíchį́į́h nineezí éí diniłtso dóó diniłchííʼ; bijaaʼ éí nineez dóó bitsiighaʼ ádin. Bitsʼíís éí 3di adéesʼeez áníłnééz, 88–143 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí naaldlooshii éí wóláchííʼ yildeełíigi átʼéego tsinaʼayąʼii dóó wáláchííʼ tʼéiyá yildeeł. Tsxíiłgo nahachʼid dóó bitsooʼ dijééʼígíí choyoołʼįįhgo tʼáá ákwííʼ tłʼééʼ 50,000 chʼosh yildeeł.
Tsįyaalzhahí (íiyisígíí)

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Accipiter striatus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí tsídii éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; yas dóó tin dahólǫ́ǫgi éí ádin łeh; ńdíshchííʼ dóó tséchʼil bił hadahasdzogóó tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí
Tsįyaalzhahí bikąʼígíí éí 9.5&ndash;12di asdzoh áníłtso, 3&ndash;4 oz áníłdáás; baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh &mdash; 12&ndash;14di asdzoh áníłtso, 5&ndash;8 oz áníłdáás. Bitʼaʼ éí łibá; biteeldę́ę́ʼ éí łigai dóó dibéłchíʼíigo noodǫ́ǫ́z. Binááʼ éí łitso.

### Chʼiyą́
Tsįyaalzhahí éí tsídii yázhí (dahiitį́hii da, tsídiiłbáhí da, dólii da) haalzheehgo naatʼáa łeh; naʼashǫ́ʼii dóó chʼał dóó tłʼiish dóó naʼastsʼǫǫsí deilghał ałdóʼ.
Łóóʼ binááʼ ádiní

&nbsp;éí chahałheełdi dóó tséʼáán biyiʼ dahiná; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Amblyopsidae"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|left
Díí łóóʼ éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tseebídiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Bitsʼíís éí łigai dóó dį́įʼdi asdzoh áníłnééz. 

Díí łóóʼ éí chʼosh áłtsʼíísígíí deildeeł; tsǫʼasání deilghał ałdóʼ.
Łóóʼ naatʼaʼí

&nbsp;éí nahasdzáán bikáaʼgi hastą́diin dóó baʼąą dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Exocoetidae"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px|Díí łóóʼ táłkáaʼgi naalkʼįh
Łóóʼ naatʼaʼígíí éí tónteel biyiʼ dahiná, áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼóó ahayóí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ éí bitʼaʼ ntsxaa, áádóó éí díí bitʼaʼ yił táłkáaʼgi naalkʼįh. Bitsʼíís éí łibá dóó dootłʼizhgo disxǫs; biteeldę́ę́ʼ éí łigai łeh.

Łóóʼ naatʼaʼígíí chʼosh yázhí dóó chʼosh doo yitʼíinii tó biyiʼdi hólónígíí deildeeł.
Hakʼaz dineʼé bikéyah (Ałtsʼáʼáztiin)

*border|20px Hakʼaz Dineʼé Bikéyah (Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí)
*border|20px Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah
|}
Łóóʼ bigháhootʼíní

(éí doodaiiʼ éí **Łóóʼ biníkáhootʼíní**) éí tónteel biyiʼ dóó tó ńlį́į́h dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ambassidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|300px
Łóóʼ bigháhootʼíní éí nahasdzáán bikáaʼgi ashdlaʼdiingo daatsʼí ałʼąą átʼé, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel tʼóó ahayóí. Bitsʼíís éí 1&ndash;10di asdzoh áníłnééz.

Díí łóóʼ éí chʼosh bikágí ntłʼizí yázhí deildeeł.
Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama

200px|thumb|right|Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama
**Barack Hussein** &nbsp;**II** éí bilagáana nilǫ́ǫ naakáí łizhiní yáshchíín. Biniʼantą́ą́tsʼózí 4, 1961 yę́ędą́ą́ʼ Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełíidi bidizhchʼį́. Bimá yę́ę éí Stanley Ann Dunham wolyéé ńtʼę́ę́ʼ; bizhéʼé yę́ę éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ naaghá. Ashkii yázhí nilínę́ędą́ą́ʼ Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi kééhatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Wónaʼałtéhii

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastáníjiʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Asilidae"* deiłníigo deiyózhí, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 7,000go daatsʼí anéelą́ą́ ałʼąą átʼé. **Ásaaʼ yooyéełii** dóó **naʼashjéʼii yildeełí** deiłní ałdóʼ. Honeezílígi díí chʼosh tʼóó ahayóí; Shádiʼááhjí Honeezkʼaziidi wónaʼałtéhii ádaadin.
thumb|left|250px
Wónaʼałtéhii éí bijáád nineezgo ádaałtzʼóósí. Díí chʼosh éí 5–30 mm (0.2–1.1 in) áníłnééz; bideeʼ doo nineez da.

Díí chʼosh éí chʼosh (kʼaalógii, iichʼąhii, tséʼédǫ́ʼii, tsísʼná, naʼashjéʼii) tʼéiyá yildeeł.

Wónaʼałtéhii biyázhí éí łeeyiʼ dóó dííłdzid biyiʼ dóó naaldlooshii bichąąʼ yiyiʼ dahiná.
Táłtłʼááh álééh

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; **Toohjįʼ noołnahii** wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ardea herodias"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|300px|Táłtłʼááh álééh [tsisteeł hashkéhé biyáázh yilghał]]
### Ánoolinígíí
Táłtłʼááh álééh éí 38&ndash;54di asdzoh áníłtso; 4&ndash;7 dahidídloʼ áníłdáas łeh; nááná éí bijáád łitso dóó bikʼos nineez. Bitsʼíís éí dinilbáago dootłʼizh łeh. Gah Bikeeʼ Taah Yíʼáhídi táłtłʼááh álééh dahólónígíí éí toohjįʼ ndiigaii nahalingo daalgai.

### Chʼiyą́
Díí tsídii éí łóóʼ yilghałgo naagháa łeh; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yighał ałdóʼ; łahda chʼosh yildeeł.
Mąʼiiłgaii

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Deeteel Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vulpes lagopus"* (éí doodaiiʼ éí *"Alopex lagopus"*) deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Mąʼiiłgaii [yastah sidá; Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi éélkid]]
Mąʼiiłgaii éí yas dóó tin dahólǫ́ǫgi naaghá – tʼáá díí tʼéiyá mąʼii honeezkʼazgi naaghá.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí mąʼii éí haigo tʼéiyá łigai; shį́įgo éí dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí 22di asdzoh áníłnééz; tseebííʼ dahidídloʼ áníłdáás.

Mąʼiiłgaii éí gah dóó néʼéshjaaʼ haalzheehgo naaghá. Łahda tsídii biyęęzhii dóó tábąąstííntsoh biyáázh yilghał ałdóʼ.
Bijáád noodǫ́ǫzii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí  tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *Okapia johnstoni* deiłníigo dayózhí.

Bijáád noodǫ́ǫzii éí hodíłchʼilgi dóó ayóo ndahałtingi hiná; jį́įgo dóó tłʼéeʼgo naaghá. 

### Ánoolinígíí
Díí naaldeehii bijáád éí tééh łį́į́ʼ bijáád nahalin; áko ndi éí tsinlátah ayáaniichilí átʼé. Azhą́ tʼáá íiyisíí tsin yilátah ayání nahalin ndi bikʼos doo nineez da. Bijáád noodǫ́ǫzii bikąʼígíí bideeʼ yázhí hólǫ́.

Bijáád noodǫ́ǫzii éí 7&ndash;8di adéesʼeez áníłtso łeh; 440&ndash;660 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsooʼ éí diłhiłgo dootłʼizh dóó nineez (12di asdzoh); bitsooʼ bee ájaayiʼ naʼatsi dóó chin ádąąh yildééh.
thumb|left|250px|Bijáád noodǫ́ǫzii bitsooʼ diłhiłgo dootłʼizh dóó nineez.
### Chʼiyą́
Bijáád noodǫ́ǫzii éí tłʼoh dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh; hodiiltładóó bikʼijįʼ tsin bitʼéézh ałdóʼ yiyą́.

* Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí biOkapi Wildlife Reserve
Wónikǫsí

&nbsp;éí *[[chʼosh bijáád hastání]]jiʼ* atah daasdzoh; nááná díí chʼosh éí *"Phasmatodea"* (Wónikǫsí dóó Tsin Bitʼąąʼ Ndahalinígíí) atah daasdzoh. Wónikǫsí  éí nahasdzáán bikáaʼgi táaʼdi dimíílgo daatsʼí anééhląąʼ ałʼąą átʼé.

Wónikǫsí agháʼánéelą́ą́ʼ éí bitʼaʼ ádaadingo naakai; bitsʼíís éí tsin bitsiintsʼósí ndahalin; baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh.

Wónikǫsí éí daʼałchozhgo naakai; chʼil, dóó tłʼoh, dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozh.

Tʼááłáhági átʼéego:Wónikǫsí dóó Naakaii náásééł
Táłkááʼ dilwoʼí

&nbsp;éí chʼosh bijáád hastáníjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Gerridae"* deiłníigo deiyózhí áádóó díí chʼosh nahasdzáán bikáaʼgi hastą́diin ałʼąą ádaatʼé. **Táłkááʼ dijádii** éí daolyé ałdóʼ.

Táłkááʼ dilwoʼí 0.1&ndash;1di asdzoh ádaníłnééz; bitsʼííz éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalbá. Bitʼaʼ éí áłtsʼíísí, éí biniinaa táłkááʼ dilwoʼí doo naatʼáa da łeh; bijáád éí nineezgo daditłʼo.

Táłkááʼ dilwoʼí éí chʼosh dóó tsʼǫʼasánii deildeeł; 1.5 m/s (60 in/s) naadíílwoʼ.
Łóóʼ hashkéhé bitsiiʼ dikʼání

&nbsp;éí tónteel biyiʼ dahólǫ́, áádóó éí tseebíí ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sphyrnidae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí łóóʼ hashkéhé éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼóó ahayóí; nááná éí tónteel bibąąhgi dóó gaanłání dóó táłtłʼááh yilcháazhii dahólǫ́ǫgi ndaʼałkǫ́ǫʼ łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łóóʼ hashkéhé bitsiiʼ dikʼání éí 3&ndash;20di adéesʼeez ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ, biteeldę́ę́ʼ éí daalgai.

Díí łóóʼ hashkéhé éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo naaldeeh. Łaʼ éí łóóʼ adishishí deilghał ałdóʼ.
Łóóʼ adishishí ntsxaaígíí

&nbsp;éí *[[łóóʼ ooshgę́ęzhii]]* dah yikahjiʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Manta birostris"* deiłníigo dayózhí.

Díí łóóʼ éí tónteel biyiʼ ndaaʼeeł, áádóó éí deesdoigi tʼóó ahayóí. 

### Ánoolinígíí
Díí łóóʼ adishishí éí łóóʼ adishishí atisgo áníłtso: 30di adéesʼeez áníłnééz dóó 3,100 dahidídloʼ áníłdáás.

Łóóʼ adishishí ntsxaaígíí éí doo átʼíní da. Táłtłʼááh chʼoshchilí dóó táłtłʼááh chʼilchilí tʼéiyá yildeeł.

thumb|center|250px

* Łóóʼ adishishí
Łóóʼ binááʼtsohí

&nbsp;éí 18 ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Priacanthidae"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Díí łóóʼ éí tónteel biyiʼ tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá ndaaldeeh łeh. Deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Łóóʼ binááʼtsohí bitsʼíís éí 12di asdzoh áníłnééz, áádóó éí daalchíiʼ łeh.

Łóóʼ binááʼtsohí éí daʼalghałgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Naalʼeełídaaʼí

&nbsp;éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí tayiʼ dóó nihookááʼ hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ornithorhynchus anatinus"* deiłníigo dayózhí.

Bilagáanakʼehjígo éí *platypus* wolyé; díí saadígíí éí tʼáá íiyisíí Gwíík dineʼé bizaad átʼé (πλατύς + πους), áádóó éí *"bikeeʼ daniteel"* óolyé. Bichʼáh Yiisdiisí (Bilagáana Náʼhatʼéʼiiʼtsoh Bikéyahdi kéédahatʼínígíí) bizaadjí *duckbill* ałdóʼ jiní.
thumb|left|250px|Naalʼeełídaaʼí
Azhą́ díí naaldlooshii éí bidił sidoi ndi, tsídiigi átʼéego biyęęzhii deiłchí. Naalʼeełídaaʼíi dóó adijiłii bíchį́į́hnézí tʼéiyá *"[[daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí]]"* ádaatʼé dóó kótʼéego biyáázh deiłchí. Ndaʼałkaahí éí *monotremes* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí

Díí naaldlooshii bidaaʼ éí naalʼeełí bidaaʼ nahalin; bitseeʼ éí chaaʼ bitseeʼ nahalin; bikeeʼ éí tábąąstíín bikeeʼ nahalin. Dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ áádóó bikeeʼ éí łizhin; 1.5–5.5 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí 20di asdzoh áníłnééz; baʼáádígíí 17di asdzoh áníłnééz.

### Chʼiyą́
Naalʼeełídaaʼí éí chʼosh dóó łóóʼ yiyą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí
Tłʼééʼjí magí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Aotus"* deiłníigo dayózhí. Tłʼééʼjí magí éí 11 ałʼąą ádaatʼé.

Díí magí éí 15&ndash;22di asdzoh ádaníłnéez łeh; bitseeʼ éí 16&ndash;22di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łitso łeh; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí dibéłchíʼí dóó kʼíjíjin.

Tłʼééʼjí magí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh; chéłchaaʼ yázhí dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Táłtłʼááh tsxilghááhtsoh

&nbsp;éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí  dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cryptobranchidae"* deiłníigo dayózhí. Táłtłʼááh tsxilghááhtsoh éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 30&ndash;70di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí áłtsʼíísí dóó łigai.

Táłtłʼááh tsxilghááhtsoh éí chʼosh deildeeł; łóóʼ dóó chʼał éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii doo ndaatʼáʼii

**Tsídii doo ndaatʼáʼii** éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah, ńléidi éí ádaadin; Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Palaeognathae"* deiłníigo deiyózhí. Díí tsídii doo ndaatʼáʼii éí 60 ałʼąą ádaatʼé.

Tsídii doo ndaatʼáʼii éí ałʼąą ádaníłtsogo naakai: łaʼ éí yéego dantsxaa (9 adéesʼeez), náánáłaʼ éí tʼóó naaʼahóóhaigi ádaníłtso. Bitʼaʼ éí ádaałtsʼíísíi łeh, áádóó éí bijáád bidziil.

Tsídii doo ndaatʼáʼii éí chʼil binááʼ deildeeł łeh; chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.

Azhą́ hodíłchʼiltah naaʼahóóhai tsídii doo ndaatʼáʼii yídaóltąʼ ndi, díí tsídii łahda ndaatʼá.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii doo ndaatʼáʼii
Łeesdísí

&nbsp;éí tsídii doo ndaatʼáʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Apterygidae"* deiłníigo deiyózhí. Łeesdísí éí 5 ałʼąą ádaatʼé. "Kí-wii" daaníigo bininaa **Kíwiiʼii** daolyé ałdóʼ.
thumb|left|250px
Łeesdísí éí tsintah dóó hodíłchʼiltah dahiná, áádóó éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10&ndash;18di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dijool, bidaaʼ éí nineez. Bikʼos éí doo nineez da. Binááʼ dóó bitʼaʼ éí ádaałtsʼíísí. Łeeyiʼ chʼosh dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ.
Tsídiitsoh bikʼos dootłʼizhí

&nbsp;éí tsídii doo ndaatʼáʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Casuarius casuarius"* deiłníigo dayózhí. Tsintahgi éí hiná.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídiitsoh éí 5&ndash;6 adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó ditsʼoz; bijáád éí nineez dóó łibá. Tsídiitsoh bikʼos dootłʼizhí éí tsin bineestʼąʼ yildeełgo naagháa łeh; łahda naʼashǫ́ʼii yázhí yilghał ałdóʼ.
Hakʼaz bįįh

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Deeteel Bikéyahdi dóó  dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rangifer tarandus"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá bįįh *"Rangifer"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|200px|Hakʼaz bįįh bikąʼígíí
### Ánoolinígíí
Hakʼaz bįįh baʼáádígíí éí 130&ndash;370 dahidídloʼ áníłdáás dóó 64&ndash;81di asdzoh áníłnéez łeh; bikąʼígíí éí 220&ndash;700 dahidídloʼ áníłdáás áádóó éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Nááná bikąʼígíí éí bideeʼ ditłʼo áádóó díí bideeʼ éí ayóo ntsxaa — deeteel bideeʼ tʼéiyá hakʼaz bįįh bideeʼ yilááh áníłnééz.

### Chʼiyą́
Hakʼaz bįįh éí ałchozhgo naaghá. Haigo dláád yiłchozhgo naagháa łeh; shį́įgo kʼaiʼ bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh ałdóʼ. Łahda tsídii biyęęzhii yildeeł. Hakʼaz bįįh dabilį́įʼii éí ábishjaaʼ bił łikan ałdóʼ.

*Hakʼaz bįįh (Alaska Department of Fish & Game)  

Tʼááłáhági átʼéego:Ńdaʼatʼaałígíí
Tsxilghááh

&nbsp;éí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 614 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Urodela"* deiłníigo dayózhí.

Tsxilghááh éí naʼashǫ́ʼii ndahalin &mdash; bitseeʼ éí nineez dóó bijáád doo danineez da &mdash; áko ndi bikágí éí doo yiłtseii da. Éí biniinaa tsxilghááh tábąąhgi tʼéiyá naakai; ndahóółtseiigóó éí ádaadin. Tsxilghááh éí 4&ndash;8di asdzoh ádaníłtso łeh; łaʼ éí bijáád ádaadin. Nááná éí ałʼąą áátʼeełii.
thumb|left|200px
Tsxilghááh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ &mdash; tʼáá hazhóʼó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí doo dahólǫ́ǫ da. Tsxilghááh biyáázh éí chʼał biyáázh ndahalingo tayiʼdi dahiná.

Tsxilghááh éí chʼosh deideeł dóó łóóʼ yázhí deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsxilghááh
Giní jáádnézí

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ńléidi éí tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó dadzígaigi naaghá. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sagittarius serpentarius"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Giní jáádnézí bitsʼíís éí atsá yitsʼíís nahalin, áko ndi bjáád éí déłí yijáád nahalingo nineez. Azhą́ łahda naatʼáa ndi díí tsídii éí niʼgóó naagháa łeh; bitsʼíís éí 4.5&ndash;5di adéesʼeez áníłnéez, 5.5&ndash;10 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí tsídii éí tłʼiish dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naaghá (Naatsédlózii nahalingo); chʼosh dóó tsídii biyęęzhii yildeeł ałdóʼ.
Tsídii bichʼahtsooígíí

&nbsp;éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; áadi éí tsintahgi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Buceros bicornis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
#### Ánoolinígíí
Tsídii bichʼahtsooígíí éí ntsaa: 38-47di asdzoh áníłnééz; 4.7-8.8 dahidídloʼ áníłdáás. Tsídii bichʼahtsooígíí éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bikʼos łigai. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso; nááná bikąʼígíí éí binááʼ łichííʼ, baʼáádígíí binááʼ éí dootłʼizh.

#### Chiyą́
Díí tsídii éí tsin bineestʼaʼ yiłchozh (hashkʼaan dijéʼé ayóo bił łikan); nááná chʼosh yázhí ałdóʼ yildeeł. Łahda naʼashǫ́ʼii yilghał.
Tábąąh ayání

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii *"Syncerus caffer"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Tábąąh ayání dóó biyáázh, Haʼaʼaahjí [Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éélkid.]]
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh ayání éí 11di adéesʼeez áníłnééz; 1,100&ndash;2,000 dahidídloʼ áníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh ánáníłtso łeh. Díí ayání éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí bideeʼ shiyish.

Tábąąh ayání éí tééh łį́į́ʼ bikʼehgo tłʼoh dahólǫ́ǫgi ałchozhgo naaghá. Ayóo tó yidlą́ągo biniinaa tábąąhgi naagháa łeh.

Díí naaldlooshii doo baʼjóolíí átʼée da áádóó bikʼeʼéyééʼ; éí biniinaa bílaʼashdlaʼii tábąąh ayání doo deishǫǫh da.
Tábąąstííntsoh bíchį́į́htsohígíí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi dóó Shádiʼááh biyaadi hólǫ́, áádóó éí tábąąstííntsoh atisgo áníłtso. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mirounga"* deiłníigo dayózhí. Tábąąstííntsoh bíchį́į́htsohígíí éí naaki ałʼąą átʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąstííntsoh éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí bíchį́į́h ntsxaa. Eʼeʼaahji tónteel bibąąhgi tábąąstííntsoh bíchį́į́htsohígíí dahólónígíí éí 14di adéesʼeez ádaníłtso; Shádiʼááh biyaadę́ę́ʼígíí éí 16di adéesʼeez ádaníłtso, 6,000 dahidídloʼ ádaníłdáás (baʼáádígíí éí tʼóó 10go da adéesʼeez ádaníłtso ndi).

Tábąąstííntsoh bíchį́į́htsohígíí éí daʼalghałgo naakai; łóóʼ dóó tsídii naʼałkʼaiʼí haalzheeh.
Nahatʼeʼii jáádnézí

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dipodidae"* deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼii jáádnézí éí 33 ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 4&ndash;6di asdzoh ádaníłnéez łeh; bitseeʼ éí 6&ndash;7di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó niłhingo naashchʼąąʼ łeh; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsxaa; bijáád éí nineez.

Nahatʼeʼii jáádnézí éí chʼil bikétłʼóól dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé deiłchozh łeh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Deenééz

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́, áádóó éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Oryx"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Deenééz éí ndahóółtseiigóó dóó doo ayóo ndahałtingóó naakai. 

Dííshjį́į́góó díí naaldlooshii éí Shádiʼááhjí Yootó Hahoodzodi dahólǫ́ ałdóʼ (Séí Dzígaii hoolyéedi).

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Deenééz éí 3&ndash;4di adéesʼeez ádaníłtso łeh; bitsiiʼ dóó bijáád éí łizhin dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi deenééz naakaiígíí éí bitsʼíís łibá; Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼígíí éí bitsʼíís łigai.

Deenééz éí tłʼoh dóó chʼil deiłchozhgo dóó ńdaʼatʼaałgo naakai.
Jaatsohí

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chinchilla"* deiłníigo deiyózhí. Jaatsohí éí naaki ałʼąą átʼe.
thumb|left|250px
Díí naaldlooshii éí dziłtaʼgi dóó tsékʼi dahiná. Ałkʼidą́ą́ʼ éí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, dííshjį́į́góó éí noonééł.

### Iʼnolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jaatsohí éí 8&ndash;14di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí doo nineez da; bijaaʼ éí ntsaa.

Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai: tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.

### Jaatsohí dóó bílaʼashdlaʼii
Dííshjį́į́góó Jaatsohí nahasdzáán bikááʼgóó dahólónígíí éí bílaʼashdlʼii bilį́į́ʼ ádaatʼée łeh; bighaaʼ yitsʼą́ą́dóó ééʼ ádajilééh.
Nahatʼeʼii

&nbsp;éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dipodomys"* deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼii éí naadiin ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 8&ndash;10di asdzoh ádaníłnéez łeh (bitseeʼ éí 6&ndash;7di asdzoh áníłnééz), áádóó éí chʼil binááʼ deildeeł; tłʼoh dóó chéłchaaʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Bisóodi bizęęs dį́įʼii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phacochoerus"* deiłníigo dayózhí. Bisóodi bizęęs dį́įʼii éí naaki ałʼąą átʼé.
thumb|250px|left
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Bisóodi bizęęs dį́įʼii éí 3&ndash;5di adéesʼeez áníłnééz áádóó éí 110&ndash;330 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá áła bideeʼ (biwooʼ) shiyishí hólǫ́. 

Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai: tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh; łahda łeeyiʼ chʼosh yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh ałdóʼ.

* Warthog. Animal Diversity Web.
Jádí dághaaʼígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólóníjiʼ atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Connochaetes"* deiłníigo deiyózhí. Jádí dághaaʼígíí éí naaki ałʼąą átʼé. **Tééh łį́į́ʼ** ałdóʼ dabijiní.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí 5&ndash;7di adéesʼeez áníłnééz dóó 265&ndash;600 dahidídloʼ áníłdáás; bikąʼígíí dóó biʼáádígíí tʼáá áła bideeʼ hólǫ́. Halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi daʼałchozhgo naakai; nááná tó ayóo deidlą́ągo naakai.
Deeyisdiz łichíʼígíí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Aepyceros melampus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Díí naaldlooshii éí chʼil dóó tłʼoh naazkaadgi naakai. 

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Deeyisdiz łichíʼígíí éí táaʼgo da adéesʼeez áníłtso, áádóó éí yishtłʼizh dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí łigai; bikeeʼ dóó bideeʼ łizhin (bikaʼígíí tʼéiyá bideeʼ hólǫ́). Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Deeyisdiz łichíʼígíí éí daʼałcozhgo naakai; shį́įgo éí tłʼoh deiłchozh, haigo éí chʼil binááʼ dóó chʼil bikétłʼóól deildeeł.
Béégashiiʼilí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó Eʼeʼaahjí  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *Bos grunniens* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Béégashiiʼilí ałchiní bikąʼígíí éí 2,200 dahidídloʼ áníłdáás. Béégashiiʼilí dabilį́įʼii éí tʼóó 500&ndash;1,300 dahidídloʼ ádaníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí táadi yilááh ánáníłtso.

Díí naaldeehii éí łizhin doodaiiʼ dihiłgo łichííʼ; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí tʼáá áła bideeʼ dahólǫ́.

Béégashiiʼilí éí tłʼoh dóó dláád yiłchozh. Hakʼazdi naagháago biniinaa bijéídíshjool dóó bijéí yilzólii áníłtso.
Tááʼyaʼniiltʼóshii dóó bikʼéí

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cardinalidae"* deiłníigo deiyózhí. Tááʼyaʼniiltʼóshii dóó bikʼéí éí 53 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsídii éí 6&ndash;8di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼosh yázhí deildeeł dóó dzidzé deiłchozh.

Tʼááłáhági átʼéego:Tááʼyaʼniiltʼóshii dóó bikʼéí
Tsídii bidaanézí

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 19 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ciconiidae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí tsídii éí dahoditłééʼgóó dóó tłʼoh naazkaadgi dahólǫ́ǫ łeh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááh biyaadi, ńléidi éí ádaadin. Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah beʼałníiʼgi éí tʼóó ahayóí.

Tsídii bidaanézí éí ndaalkʼįhgo ndaatʼáa łeh, áádóó éí tsinlátah bitʼoh ádeilééh; bitʼoh éí 6–10di adéesʼeez ádaníłtso.

### Ánoolinígíí
Tsídii bidaanézí éí bikʼos nineez dóó bijáád áłtsʼíísí. Bitsʼíís éí 2.5–5di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí bidaaʼ łichííʼ, náánáłaʼ éí bidaaʼ łitso.

### Chʼiyą́
Tsídii bidaanézí éí daʼałghałgo naakai; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó łóóʼ deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii bidaanézí
Giníłbáhí (íiyisígíí)

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii *"Accipiter atricapillus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Giníłbáhí éí 1.5&ndash;2.3di adéesʼeez áníłnééz; 2&ndash;3 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh.

Giníłbáhí éí tsintahgi hináa łeh; áadi éí naʼastsʼǫǫsí dóó dloziłgaii dóó tsídii yázhí haalzheeh. Tsinlátahgi bitʼoh íílééh, áádóó dąągo biyęęzhii deiłchí.
Łóóʼtsoh bitsiiʼ dikʼání

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Physeter macrocephalus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 50&ndash;60di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił. Tsxį́įłgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Łóóʼtsoh bitsiiʼ dikʼání éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Tééh hóyáaniitsoh łigaaígíí

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tónteel biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Delphinapterus leucas"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tééh hóyáanii éí 16&ndash;18di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí łigai. Tsxį́įłgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Tééh hoyáaniitsoh łigaaígíí éí łóóʼ dóó táłtłʼááh chʼosh bikáshtłʼooí dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Tééh hóyáanii bíchį́į́htsahí

(éí doodaiiʼ éí **Tééh hóyáanii bideeʼ hólónígíí**) éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó Náhookǫsjí Tónteel biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Monodon monoceros"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tééh hóyáanii bíchį́į́htsahí éí 13–16di adéesʼeez áníłnéez łeh. Bikąʼígíí éí 3,500 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí 2,200 dahidídloʼ áníłdáás. Díí tééh hóyáanii bikąʼígíí éí bideeʼ tʼááłáʼí hólǫ́; díí éí tʼáá íiyiisíí biwooʼ átʼé áádóó éí 7–10di adéesʼeez áníłnééz. Biyáázh éí bideeʼ tʼáá gééd biʼdizhchí.

Tééh hóyáanii bíchį́į́htsahí éí łóó yázhí dóó łóóʼ bigaan neeznání yilghał; táłtłʼááh chʼosh ałdóʼ yildeeł. Haigo tin biyaagi łóóʼtʼą́hí haalzheeh.
Táshchozhii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hirundinidae"* deiłníigo deiyózhí.

Táshchozhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin — áádóó éí 90 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí ádaaníigo éí táshchozhii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hadahóólįįd daaní (Naakaii Łizhiní Bikéyahdi táshchozhii tʼóó ahayóí).

Táshchozhii éí 4–10di asdzoh ádaníłtso łeh; bitseeʼ éí nineez; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Táshchozhii éí tʼáá ałtso chʼosh haalzheehgo ndaatʼá; 18–25 mph-go ndaatʼáa łeh.

Tʼááłáhági átʼéego:Táshchozhii
Hakʼaz ayání

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Deeteel Bikéyah dóó Náhokǫsjí dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ovibos moschatus"* deiłníigo dayózhí. Azhą́ ayání nahalin ndi, díí naaldlooshi éí dibé dóó tłʼízí dah yikahjí atah yisdzoh.
[thumb|350px|left|[Hakʼaz ayání bighaaʼ éí ayóo ílį́]]
Hakʼaz ayání bikąʼígíí dóó baʼáádígíí tʼáá áła bideeʼ shiyishígíí hólǫ́; nááná éí ayóo ditłʼo. Díí naaldlooshii éí 53.1–98.4di asdzoh áníłnééz. Nááná éí 628 dahidídloʼ áníłdáás.

Hakʼaz ayání bighaaʼ éí *"qiviut"* wolyé (díí saadígíí éí Hakʼaz Dineʼé bizaad átʼé). Yilzhólígo biniinaa díí aghaaʼ ayóo ílį́ ($40–$80/1oz).
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tóńlį́į́h hóyáanii (íiyisígíí)

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ńléidi éí tóńlį́ biyiʼdi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Inia geoffrensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tééh hóyáanii éí 7&ndash;8di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó dinilchíiʼgo naashchʼąąʼ; bíchį́į́h éí nineez.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ tóńlį́į́h hóyáanii éí łóóʼ haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ; chʼosh bikágí dantłʼizí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tónteel bibąąh hóyáanii

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łitsooí dóó Haʼaʼaahjí Tóteel biyiʼdi, Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah bibąąhgóó, hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Neophocaena sunameri"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tééh hóyáanii éí 5&ndash;7di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó dinilgai; bitʼaʼ éí ádin. Tsxį́įłgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Náátsʼózídę́ę́ʼ tónteel bibąąh hóyáanii éí łóóʼ haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ; chʼosh bikágí dantłʼizí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łóóʼtsoh bighą́ą́ʼ yílkʼidígíí

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Megaptera novaeangliae"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 40&ndash;52di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai. Ndilnaʼgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Łóóʼtsoh bighą́ą́ʼ yílkʼidígíí éí táłtłʼááh chʼoshchilí yildeełgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí

&nbsp;éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Eubalaena"* deiłníigo deiyózhí. Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 45&ndash;55di adéesʼeez ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí łizhin. Ndadilnaʼgo éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí éí táłtłʼááh chʼoshchilí deildeełgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Shash naʼazísí

&nbsp;éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikiahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vombatidae"* deiłníigo dayózhí. Shash naʼazísí éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shash naʼazísí éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ (łaʼ éí daalzhin ałdóʼ); 28–47di asdzoh ádaníłnéez łeh; 32–80 dahidídloʼ ádaníłdáás. 
Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai: tłʼoh dóó azeeʼ dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh. 

Naʼazísígi átʼéego ndaʼageed dóó jį́įgo niʼtátʼah daʼałhosh.
Mąʼii bizaʼazis hólóní

&nbsp;éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí łééchąąʼíigi áníłtso áádóó éiyá Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ mąʼii bizaʼazis hólóní tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, dííshjį́į́góó éí *Tasmania* hoolyéedi tʼéiyá hólǫ́ǫ ndi. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii díí naaldlooshii *"Sarcophilus harrisii"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Mąʼii bizaʼazis hólóní sidá.

### Ánoolinígíí
Mąʼii bizaʼazis hólóní éí łizhingo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí naakigo da adéesʼeez áníłnééz dóó 18 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí 22di asdzoh áníłnééz dóó 13 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Mąʼii bizaʼazis hólóní éí alghałgo naaghá (naaldlooshii bitsʼin dóó bighaaʼ dóʼ yiyą́); nááná éí tłʼéeʼgo naagháa łeh.

Mąʼii bizaʼazis hólóní éí "Bizaʼazis Dahólónígíí dóó Daʼalghałígíí" tʼáá ałtso yilááh áníłtso; 1936-jįʼ náshdóí bizaʼazis hólóní ałdóʼ hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi díí náshdóí éí ázdįįh.
Zahalánii

&nbsp;éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mimidae"* deiłníigo deiyózhí. Zahalánii éí 30 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsídii éí 9&ndash;12di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ (tʼáá hazhóʼó zahalánii dootłʼizhígíí); bidaaʼ éí łizhin; łaʼ éí bitéél daalkizh.

Zahałánii éí chʼosh yázhí dóó dzidzé dóó chʼil binááʼ deildeeł; łahda naʼashǫ́ʼii dóó chʼał deilghał ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Zahalánii
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhígíí

&nbsp;éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dendrobatidae"* deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhígíí éí 197 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼał éí 0.5&ndash;2di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii deildeeł.

Tʼááłáhági átʼéego:Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhígíí
Atʼąątah chʼał magí nahalinii

&nbsp;éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phyllomedusa sauvagii"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5&ndash;2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizábąąh éí łigai; bitéél éí dah daalgai; binááʼ éí dinilbá.

Atʼąątah chʼał magí nahalinii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Hakʼaz gah

&nbsp;éí gah dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Deeteel Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lepus arcticus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 15&ndash;28di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łigai; bijaaʼ éí nineez dóó kʼíjíjin łeh.

Hakʼaz gah éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.
Dlǫ́tʼą́ʼí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí  dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Suricata suricatta"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dlǫ́tʼą́ʼí éí 10&ndash;14di asdzoh áníłtso, áádóó éí niłhin dóó łibáago naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí 7&ndash;10di asdzoh áníłnéez łeh, áádóó éí doo ditłʼo da. Bijaaʼ dóó bíchį́į́h éí daalzhin.

Dlǫ́tʼą́ʼí éí chéłchaaʼ dóó kʼaalógii dóó iichʼąhii yildeeł łeh; łahda naʼashǫ́ʼii yázhí yilghał ałdóʼ.
Chʼał bikʼos ádinígíí

&nbsp;éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Nasikabatrachus sahyadrensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1&ndash;2.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh dóó dijool; binááʼ éí áłtsʼíísí dóó diłhił.

Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteeldę́ę́ʼ chʼał yishtłizhígíí éí tsinaʼayąʼii yildeeł.
Chʼał bikéshgaan dahólónígíí

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí naadįįgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Xenopus"* deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Díí chʼał éí beʼekʼid yiyiʼ dóó tó ńlį́į́h ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; hoolʼáágóó dóó niʼkáaʼgi naaldeeh da.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał bikéshgaan dahólónígíí éí biwooʼ dóó bitsooʼ ádaadin; nááná éí bilázhoozh danineez. Bitsʼíís éí ashdlaʼdi asdzoh áníłnéez łeh.

Díí chʼał éí chʼosh dóó łóóʼ yázhí deildeeł.
Chʼał dichʼízhí

&nbsp;éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah, ńléidi éí ádaadin. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi chʼał dichʼízhí dahólónígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí hadahóólįįd. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bufonidae"* deiłníigo deiyózhí. Chʼał dichʼízhí éí 570 ałʼąą ádaatʼé.

Chʼał dichʼízhí éí biwooʼ ádaadin; bikágí yikáaʼgi bizęęs dahólǫ́. Bitsʼíís 0.5&ndash;8di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii deildeeł łeh.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼał dichʼízhí
Naʼashǫ́ʼii dichʼízhii

&nbsp;éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phrynosoma"* deiłníigo deiyózhí. Naʼashǫ́ʼii dichʼízhii éí 22 ałʼąą ádaatʼé.

Naʼashǫ́ʼii dichʼízhii éí 3&ndash;6di asdzoh ádaníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizh dóó niłhingo naashchʼąąʼ łeh.

Naʼashǫ́ʼii dichʼízhii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł; wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii ayóo bił łikan.
Tsisteeł bikʼosnézí

&nbsp;éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chelidae"* deiłníigo dayózhi. Tsisteeł bikʼosnézí éí 60 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsisteeł éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́ (tʼáá díí tʼéiyá tsisteeł Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́), áádóó éí táyiʼjįʼ (beʼekʼid biyiʼ dóó tó ńlį́į́h bibąąhgi) ndaakai łeh; łáháda nihookááʼ naakai. Tónteel biyiʼ éí ádaadin.

### Ánoolinígíí dóó chʼiyą́
Díí tsisteeł éí 6&ndash;17di asdzoh ádaníłtso; nááná éí bitsʼaʼ nteel dóó dah ditʼą́ą łeh. Bikʼos dóó bitsiiʼ éí tłʼiish bikʼos dóó bitsiiʼ nahalin. Bikeeʼ éí naalʼeełí bikeeʼ nahalin.

Tsisteeł bikʼosnézígíí éí daʼalghałgo naakai łeh; łóóʼ yázhí dóó chʼał dóó táłtłʼááh chʼosh deilghał.

Tʼááłáhági átʼéego:Tsisteeł bikʼosnézí dóó bikʼéí
Atʼąąʼ nahalinii

&nbsp;éí *[[chʼosh bijáád hastání]]jiʼ* atah daasdzoh, áádóó éiyá Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. 

Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Phylliidae"* deiłníigo dayózhí; nááná díí chʼosh éí *"Phasmatodea"* (Wónikǫsí dóó Tsin Bitʼąąʼ Ndahalinígíí) atah daasdzoh.

Atʼąąʼ nahalinii éí chʼilgo dadootłʼizh áádóó éiyá tʼáá íiyisíí tsin bitʼąąʼ ndahalin.

thumb|right|250px|Atʼąąʼ nahalinii
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí ałchiní

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́;  éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lycaon pictus"* deiłníigo dayózhí. **Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí naashchʼąąʼí** wolyé ałdóʼ.
thumb|left|250px
Díí łééchąąʼí ałchiní éí halgaiitah dóó haltsooítah naakai. Tsintah dóó bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼígi éí ádaadin łeh.

### Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii éí tééh łééchąąʼí ndahalin, áko ndi éí bijaaʼ ntsxaa dóó bijáád danineez; bitsʼíís éí 30&ndash;43di asdzoh áníłnééz, áádóó éí 37&ndash;79 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Bitsʼíís éí łizhin dóó yishtłizhgo daalkizh, áádóó éí bitseeʼ łigaii.

### Chʼiyą́
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí ałchiní éí tééh łį́į́ʼ dóó jádítsoh haalzheehgo naakai. Łahda tsídiitsoh dóó tsinlátah ayáanii biyáázh deilghał ałdóʼ.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí ałchiní

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Canis lupus dingo"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 40&ndash;50di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bizééʼ éí łigai.

Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ łééchąąʼí ałchiní éí nahatʼeʼiitsoh dóó tsídiitsoh haalzheehgo naagháa łeh; naalʼeełítsoh yił aheełtʼéhii dóó biyázhí neiyéhé éí bichʼiyąʼ ałdó.