open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dáághahii bizaad

upright=2|thumb|Dáághahii bizaad
 (dáághahiikʼehjígo *français* wolyé) éí *"[[Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí]]"* atah yiisdzoh; ndaʼałkaahí bikʼehgo díí saadígíí éí *"Indo-European Languages"* daolyé.

## Dáághahii bizaad - Diné bizaad
Kwiiyahdi saad łaʼ Dáághahiikʼehjígo dóó Dinékʼehjií ałkééʼ daasdzoh:

* **aigle** atsá
* **âne** dzaanééz
* **anglais** Bilagáana bizaad
* **année** nááhai
* **banane** hashkʼaan
* **bébé** awééʼ
* **bien** ąąʼ
* **blanc** łigaii
* **bleu** dootłʼizh
* **café** ahwééh
* **charbon** łeejin
* **chat** mósí
* **cheval** łįįʼ
* **ciel** yáh
* **cinq** ashdlaʼ
* **crème glacée** abeʼ yistiní
* **deux** naaki
* **eau** tó
* **espagnol** Naakaii bizaad
* **et** áádóó
* **farine** akʼáán
* **fromage** géeso
* **garçon** dinééh
* **haricots** naaʼołí
* **homme** hastiin
* **lait** abeʼ
* **langue** bizaad
* **maïs** naadą́ą́ʼ
* **melon** taʼneeskʼání
* **miel** tsísʼná bitłʼizh
* **mouche** tséʼédóii
* **navajo** Diné bizaad
* **neige** yas
* **noir** łizhiní
* **œufs** ayęęzhii
* **oiseau** tsídii
* **or** óola
* **oreille** ajaaʼ
* **oui** aooʼ
* **pain** bááh
* **pastèque** chʼééhjiyáán
* **père** azhéʼé
* **poisson** łóóʼ
* **pomme** bilasáana
* **pommes de terre** nímasii
* **quatre** dįįʼ
* **riz** alóós
* **rouge** łichííʼ
* **sang** dił
* **sel** áshįįh
* **serpent** tłʼiish
* **soleil** shá
* **thé** chʼil ahwééh
* **tortue** chʼééh digháhii 
* **tribu** dineʼé
* **trois** tááʼ
* **un** łáaʼii
* **vert** dinootłʼizh
* **viande** atsįʼ

* Dáághahii Dineʼé Bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Naakáí dootłʼizhí dóó Bééshbichʼahii dabizaad ndahalinígíí
Géeso

thumb|275px|Géeso
&nbsp;éí abeʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ alʼį́į́. Naakigo áłʼąą́ʼ átʼé géeso hólǫ́, łáʼ éí béégashii bibeʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ áádóó łaʼ éí tłʼízí bibeʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ alį́į́ (Tłʼiziʼ bibeʼ géeso ályaago éí *abeʼ neeskʼihí* wolyé).
Náshdóítsoh

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; tʼáá díí tʼéiyá náshdóítsoh Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Puma concolor"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left
Náshdóítsoh éí dziłtah dóó hodíłchʼiltah dóó tsékooh dahólǫ́ǫgi naakai łeh; halgaiigi éí ałdóʼ hólǫ́, áko ndi áadi éí doo ahahyói da łeh. Náhookǫsjí honeezkʼazgi éí ádaadin (Hakʼaz náshdóí áadi naakai).

### Ánoolinígíí
Náshdóítsoh éí 3.5&ndash;6.5di adéesʼeez áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Bikąʼígíí éí 115&ndash;220 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 64&ndash;140 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Łaʼ éí daalbá, náánáłaʼ éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ. Náshdóítsoh biyázhí éí daalkizh dóó bitseeʼ noodǫ́ǫ́z.

### Chʼiyą́
Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó náshdóítsoh dahólónígíí éí deeteel dóó bįįh dóó tsétah dibé haalzheehgo naakai; łahda bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ (béégashii da, dibé da) ałdóʼ deilghał. Náshdóítsoh Shádiʼááhdiʼígíí éí dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí dóó dahsání deilghał.
Tábąąh mąʼii (íiyisígíí)

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Procyon lotor"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 16&ndash;28di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 15&ndash;21di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ; bíchį́į́h dóó bítááʼ éí łigai; binákʼee éí halzhin; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.

Tábąąh mąʼii éí naʼashǫ́ʼii cóó chʼał dóó łóóʼ yilghał; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naaltsoos Mormon Wolyéhígíí

thumb|150px|right|Gáamaliijí Diyin God binaaltsoos ałʼąą dineʼé bizaadjí hólǫ́.

**Góomaali bi**&nbsp;éí doodaiiʼ éí, **Gáamaliijí Diyin God bizaad binaaltsoos** woolyéʼígíí.

1830 biyihaah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Joseph Smith, Jr. díí naaltsoos yikʼeʼeshchį́.

Hastiin Smith aaníigo diyin naalʼaʼí *Moroni* wolyéhígíí díí naaltsoos shaa yiníʼą́ ání. Nááná éí bitsįʼ yishtłizhii bizází díí naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí yikʼeʼeshchį́ ání ałdóʼ. Nááná Hastiin Smith aaníigo díí naaltsoos óola bee ályaa ńtʼę́ę́ʼ ání. Áádóó Bitsį́ʼ yishtłizhii bizází éí Péléstaindę́ę́ʼ naakai ání.

* Gáamalii

Tʼááłáhági átʼéego:Naaltsoos

* Naaltsoos Mormon Wolyéhígíí
* Naaltsoos Mormon Wolyéhígíí | lds.org
Jádí

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; Halgaii Hóteelígíí bikááʼgóó éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antilocapra americana"* deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Antilocapra"*-jí atah yisdzoh.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 4&ndash;5di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bíchį́į́h éí diłhił.

Jádí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Hazéí

&nbsp;éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sciuridae"* deiłníigo dayózhí. Hazéí éí 285 ałʼąą ádaatʼé.

Ndaʼałkaahí ádaaníigo hazéí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd daaní. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin.

Hazéí łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí tsinlátahgi naaldeeh. Áádóó nááná łaʼ éí ńdaʼagééd dóó niʼtáʼtah dabighan (dlǫ́ǫ́ʼ éí hazéí dah yikahjí atah yisdzoh). Hazéí biyáázh éí tʼáá łichíʼígo dóó binááʼ dóó biwooʼ ádaadingo biʼdizhchí.

Hazéí éí jį́įgo naaldeeh łeh, tʼáá hazhóʼó hazéí naatʼáʼii, díí éí tłʼéeʼgo tʼéiyá tsinlátahgi naalkʼįh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hazéí éí bitseeʼ ditłʼo dóó bijaaʼ áłtsʼíísí; binááʼ éí ntsaa łeh. Bitsʼíís éí 10&ndash;20di asdzoh áníłtso łeh, łaʼ éí tʼóó tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłtso ndi. 

Hazéí éí ńdíshchííʼ dóó chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiyą́ą łeh; łahda ábishjaaʼ deiłchozh ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Hazéí
Mąʼii Deeshgiizh

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Dził Łizhinii bitłʼáahdi siʼą́.

Mąʼii Deeshgiizhdi 1,953 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Mąʼii Deeshgiizh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Mąʼii Deeshgiizh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,604 adéesʼeez.

left|thumb|350px

*Mąʼii Deeshgiizhnii
Wááshindoon (Ałtsʼáʼáztiin)

**Bee Hazʼáanii**:
* 

**Diné Bikéyah**:
* Naabeehó biWááshindoon

**[[Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí]]**:
* Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní
* Ahééhałtį́į́h Hahoodzo (Wááshindoon Hahoodzo)
|}
Łichíiʼii

&nbsp;éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Łichíiʼiidi 1,443 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Łichíiʼii éí -gi bił hazʼą́. Łichíiʼii éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,982 adéesʼeez.

* Tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos 
* Bílaʼashdlaʼí chʼaa nidaakaiígíí-Tsébighánílíní 
* Bílaʼashdlaʼí chʼaa nidaakaiígíí / Tsin naaʼeeł táá haniił
Gólízhii

&nbsp;dóó **nahashchʼidí niłchxonígíí** éí naaldloodshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzo, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi naakitsʼáadah ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mephitidae"* deiłníigo deiyózhí. 
thumb|left|200px
Gólízhii éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; nahashchʼidí niłchxonígíí éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. 

Díí naaldlooshii éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá naakai; jį́įgo dóó tłʼéeʼgo éí baʼáán yiyiʼ daʼałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Gólízhii éí dlǫ́ʼii nahalin; bitsʼíís éí 16&ndash;37di asdzoh áníłnééz dóó 1&ndash;18 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí łizhin dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí dibéłchíʼí ałdóʼ); łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí danéedǫ́ǫ́z. 

Gólízhii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai: chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó tłʼiish dóó tsxilghááh dóó  tsídii biyęęzhii deilghał. Nááná éí tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh; neeshchʼííʼ deildeeł ałdóʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Gólízhii
Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah

&nbsp;éí Binááʼádaałtsʼózídi kéyah naaznilígíí Náhookǫsjígo siʼą́.

Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah éí 6,592,800 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 144,498,215 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah biwááshindoon éí Halzhin Deezlíní hoolyéedi bił hazʼą́.
Ayóóʼátʼé Tónteel

thumb|400px
&nbsp;éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyah bitaʼgi siyį́; áádóó éí 970,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.

Béésh Łichíiʼii Bikéyah dóó Táłkááʼ Bineʼ Naʼadziʼnii Bikéyah éí Ayóóʼátʼé Tónteel bikáaʼdi dah naaʼeeł. 

* Tónteel

Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel
Naakaii Bikin Haalʼá

&nbsp;éí Naakaii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó Naakaii Bikéyah biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Naakaii Bikin Haalʼá éí 573 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,918,653 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Naakaii Bikin Haalʼá éí -gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,380 adéesʼeez.

thumb|right|300px

*Naakaii Bikin Haalʼá biníłchʼi naaltsoos

Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Bikéyahdi kin naaznilígíí
Naʼnízhoozhí

&nbsp;éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼnízhoozhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Naʼnízhoozhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Naʼnízhoozhí éí 13.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 21,678 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Naʼnízhoozhí éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naʼnízhoozhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,468 adéesʼeez.

[300px|thumb|left|Naʼnízhoozhíidi [naaltsoos bá hooghan.]]

* Naʼnízhoozhí biWááshindoon

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼnízhoozhí
Deeteel Bikéyah

&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah Náhookǫsjígo bił hazʼą́.

Deeteel Bikéyah éí 3,855,100 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 35,151,728 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Deeteel Bikéyah biwááshindoon éí Tótsoh Nílį́ hoolyéedi bił hazʼą́; áádóó Tsin Biiʼ Tó éí atisgo áníłtso. 

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah dah siʼánígíí
Kin Yótʼááh Deezʼá Hahoodzo

&nbsp;éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaah bitaʼjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Tónteel bibąąhgi éí bił hazʼą́.

Kin Yótʼááh Deezʼá Hahoodzo éí 54,555 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 19,378,102 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Kin Yótʼááh Deezʼá hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso, Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi.

Tʼááłáhági átʼéego:Kin Yótʼááh Deezʼá Hahoodzo
Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo

&nbsp;éí Shádiʼááhjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo éí 53,179 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 2,915,918 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo biwááshindoon éí Tsé Yázhí hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tʼááłáhági átʼéego:Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo
Naatsédlózii

&nbsp;éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Geococcyx californianus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22di asdzoh áníłnééz, 12 oz áníłdáás. Díí tsídii éí dinilzhin dóó bitseeʼ ałdóʼ dinilzhin. Biteeldę́ę́ʼ éí łigai.

Naatsédlózii éí hosh biyaagóó éí doodaiiʼ éí chʼiltsoh naazkaadgóó bitʼóh ánáyiilʼįįh. Akǫ́ʼ táá&ndash;hastą́ągodá ayęęzhii ninéí niiłgo nináhah. Áádóó biyázhí ayęęzhii yiihajáá dóó éí tseebíítsʼáadah nidiʼdzíʼjíʼ nitsá dáalééh, áádóó éí ákʼiʼnáhodiʼdáʼ yiilééh.

Naatsédlózii éí tsxį́įłgo nidzítʼiʼ (naalnoodgo naaghá), áádóó łahda nidinííchéego éí náádiitʼáa łeh. Naalzheehgo ałdóʼ náádiitʼáa łeh. Díí tsídii éí chʼosh dóó naʼashǫ́ʼiiłibáhii dóó nahatʼeʼii dóó aséegoʼ dóó naʼashjéʼii dóó tsídii yázhí haalzheehgo naaghá.

Naatsédlózii éí 24 km/h (15 mph) náádilwoʼ áádóó nidiitʼáʼgo éí tsxį́įłgo yiitʼáa łeh.

## Bee iʼiilkeedi bee iʼiiskidígíí
Naʼazhǫǫsh Hahoodzo

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.

Naʼazhǫǫsh Hahoodzo éí 121,589 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 2,700,551 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Naʼazhǫǫsh Hahoodzo
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyah Haʼaʼaahjígo siʼą́. Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bináhaazyį́.

Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah éí 226,658 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 24,430,325 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

Tʼááłáhági átʼéego:Kéyah danaaznilígíí dóó kéyah bił hadahaasdzooígíí
Dził

[200px|thumb|left|Dził siʼą́ą́ʼ (Díí dził éí [Dookʼoʼoosłííd wolyé).]] 

[200px|thumb|right|Dził siʼą́ą́ʼ (Díí dził éí [Naatsisʼáán wolyé).]]

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Kǫʼ

[thumb|350px|[Wááshindoon biSiláo nidaʼałtʼaʼiʼ kǫʼ déíniił tsees|Wááshindoon bisiláo kǫʼ déíniił tseesiʼ kǫʼ déínííł tseesgoʼ yáʼnaakai.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi dahólónígíí
Tsídiitsoh

&nbsp;éí atiisgo áníłtso, áádóó díí tsídii éí doo naatʼáa da. Nááná díí tsídii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́, áádóó aadę́ęgo nidahashjááʼ. Díí tsídiitsoh éí *Struthio camelus*jíiʼ atah yisdzoh, áádóó éí tsídiitsoh ditsʼozígíí dóó tsídii doo ndaatʼáʼii éí yił ałhéédanolin. Tsídiitsoh éí bikʼos nineez áádóó bijáád éí ałdóʼ nineez. Nidíílwoʼgo 74 km/h (46 mph) naadíílwoʼ. Nááná díí tsídiitsoh biyęęzhii néíʼaahgo ayóo áníłtso łeh (naaʼahóóhai biyęęzhii biláahgo áaníłtso).
thumb|left|250px|Tsídiitsoh
[thumb|left|250px| tsídiitsoh naakai, [Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí]]
Tsídiitsoh éí ałchozhgo naaghá, áádóó chʼosh yázhí ałdóʼ yildeełgo naaghá. Tsídiitsoh éí daʼałchozhgo nízaadgo nidíʼkah, ashdlaʼgo da naakai łeh. Éí doodaiiʼ éí, ashdladiingo da ałhííʼkaahgo náhodiikai łeh.

Díí tsídiitsoh éí kʼad nidaʼniilkaad (dibé dóó béégashii nahalingo). Díí éí tsídiitsoh bitʼaʼ biniiyé áádóó daʼadą́ą́ʼ (*Ostrich burger*) ałdóʼ biniiyé nidaʼniilkaad. Nááná tsídiitsoh bikáaʼgi ałdóʼ daaldzééh.
Łóóʼ hashkéhé

&nbsp;éí tónteel biyiʼ dahólǫ́ áádóó bitsʼíístsʼin éí ooshgę́ę́zh tʼéiya bee ályaa; nááná éí bitsą́ą́ʼtsʼin ádin. Łóóʼ hashkéhé dį́įdi neeznádiin dóó baʼąą dį́zdiin ałʼąą átʼéego dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Selachimorpha"* deiłníigo deiyózhí; nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo éí łóóʼ hashkéhé naayééʼ tʼah bítséedi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaníigo ndeiłkááh. 

Łóóʼ hashkéhé agháʼánéelą́ą́ʼ éí daʼalghał; náánáłaʼ éí táłtłʼááh chʼoshchilí tʼéiyá yildeeł (→ Łóóʼntsxaaí łikizhígíí baa yidíiłtah).
Łóóʼ bíchį́į́h nineezí

(**Łóóʼ bíchį́į́htsahí** ałdóʼ wolyé) éí tónteel biyiʼ hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Xiphias gladius"* deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá łóóʼ *"Xiphiidae"*-jįʼ atah yisdzoh.
[thumb|left|300px|Łóóʼ bíchį́į́htsahí bitsin [National Museum of Natural Historydi danílʼį́į́h, Wááshindoon, Kin Náhaalgháídi]]

### Ánoolinígíí
Díí łóóʼ éí hastą́ągo da adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí bitsʼíís dootłʼizh. Nááná éí biwooʼ ádin, áádóó éí bikági doo dichʼízh da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh. Łóóʼ bíchį́į́h nineezí éí tsxį́įłgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ (50mph-go).

Łóóʼ bíchį́į́htsahí éí daʼalghałgo naaldeeh.
Naʼashǫ́ʼii łóóʼ

&nbsp;éí tónteel biyiʼ dahólǫ́ǫ łeh (łaʼ éí tó ńlį́į́h dahólǫ́ ałdóʼ), áádóó éí tseebíidi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Anguilliformes"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Náʼashǫ́ʼii łóó.
Díí łóóʼ éí tłʼiish ndahalin, áádóó éí tłʼiishgi átʼéego ndaaldeeh (ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ). Łaʼ éí 13di adéesʼeez ádaníłnééz, náánáłaʼ éí tʼóó naakidi asdzoh ádaníłnééz.

Naʼashǫ́ʼii łóóʼ éí tónteel bibąąhgi ndaaldeeh łeh, áádóó éí daʼalghałgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; nááná éí tłʼéeʼgo ndaaldeeh łeh.

Deesdoigi dóó honeezílígi (Naakaii Łizhiní Bikéyah da) díí łóóʼ tʼóó ahayóí.

* 
* Łóóʼ bíígháántsiighąąʼ ádaadinígíí
Táłtłʼááh łį́į́ʼ

&nbsp;éí łóóʼ ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hippocampus"* deiłníigo dayózhí, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 50go daatsʼí ałʼąą átʼé.

Táłtłʼááh łį́į́ʼ éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼóó ahayóí, áádóó éí táłtłʼááh chʼil dóó táłtłʼááh tłʼoh bitahgi dahináa łeh. Nááná éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bibąąhgi dahólǫ́ǫ łeh (kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi éí tʼóó 7 ałʼąą átʼé).

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ bitsiiʼ éí łį́į́ʼ bitsiiʼ nahalin, áádóó bitseeʼ éí naʼashǫ́ʼii bitseeʼ nahalin. Bitsʼíís éí 1–12di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí łitsxo dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadootłʼizh dóó daalbá ałdóʼ; náánáłaʼ éí daalkizh.

Táłtłʼááh łį́į́ʼ éí chʼosh deildeeł dóó łóóʼ yázhí dóó tsʼǫʼasánii deilghał.

thumb|left|200px
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah

&nbsp;éí tónteel bináhiinyį́, Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel dóó Eʼeʼaahjí Tónteel. **Bichʼáh Yiisdiisí Bikéyah** bee wójí ałdóʼ.

Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah éí 2,969,907 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 21,507,717 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yiyah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). 

thumbnail|300px|right| Nahatʼeʼiitsoh kéyah bee wooʼjiʼ.
Díí kéyah éí *aborigines* áłtsé yikááʼ kééhatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ, áádóó 1606góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tsin Bikeeʼ Dineʼé kéyah yiikʼéʼkáí (Nidáʼałʼééłgoʼ). Áádóó 1770góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana kéyah yiikʼéʼkáí, áádóó éí aahʼjiʼ nidáʼháneehgo kéyah *aborigine* yigháá déís tʼąąʼ. Níísááh Waaleesjiʼ nidáʼhaazná áádóó éí áádóó ááh adeesdéíʼ. Ashdlaʼ ałʼááhni bilagáana dinéʼiʼ nidáʼhaaznáʼ, kéyah bikáájiʼ, áádóó éí ałhííʼooldéí: *Federation* wolyéego ályaa. Áádóó éí ałaʼiʼ biwááshindoongo ályaa, díí éí Yas Niłtʼéés 01, 1901 yę́ędą́ą́ʼ aalyá. Áádóó biwááshindoon éí *"Canberra"* woolye kin dáʼshiijááʼígíí. 21.2di mííl diné kéhaʼtʼįʼ, áádóó ayiisígíí éí *Sydney*, *Melbourne*, *Brisbane*, dóó *Adelaide* kéédahatʼį́.

Bilagáana (bílaʼashdlaʼí) Nahatʼeʼiitsoh bikéyahdę́ę́ʼ naaghágoʼ éí bichʼáh yiisdiisí wolyé (Aadę́ę́ siláo bichʼáh ákwiidá tʼéí, áádóó éí bee woojiʼ). Kéyah éí nahatʼeʼiitsoh naakáígíí bee wooʼjiʼ.
Bichʼáh yiisdiisí

[thumb|300px|Bichʼáh yiisdisí siláo [Binááʼádaałtsʼózí (dineʼé)|Binááʼádaałtsʼózí yiiłdáʼhághąąʼ (WWII).]]
Azhí &nbsp;éí Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ nihiih ashiikéʼ nidaazbááhígíí akwiitʼéígoʼ dáʼyiizhí (díí éí bee wooʼjiʼ).

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Łóóʼ adishishí

&nbsp;éí tónteeldi (tábąąhgi) dahólǫ́ áádóó éí *[[łóóʼ ooshgę́ęzhii]]* dah yikahjiʼ atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dasyatidae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí łóóʼ éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi naakidi neeznádiingo da ałʼąą átʼé.

### Iʼnollinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ éí tʼáá ałtso bitsʼíís niteel dóó bitseeʼ nineez; agháʼánéelą́ą́ʼ éí táłtłʼáahgi naaldeeh. Táłtłʼááh chʼosh dóó táłtłʼááh chʼosh chʼééh digháhii deildeeł; łahda łóóʼ ałdóʼ deilghał. 

Łóóʼ adishishí bitseeʼ éí kʼaasdá biyiʼígo bikʼidiitaałgóó tʼéiyá yiishish; ndínóochéeł łeh.

[thumb|center|250px|[Łóóʼ adishishí dootłʼizhgo łikizhígíí naa'ééł.]]
Tsin naaʼeeł

[thumb|333px|[Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bikéyah|Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé bitsin naaʼeeł]]

&nbsp;éí bílaʼashdlaʼí yéénidáʼaałʼeeł. Toonteel tsenáaʼ yééʼałnáʼdáʼ aałwoł, áádóó tooʼ nilį́į́hgo ałdóʼ yéétsenáaʼ ninaaʼdaʼ aałʼooł. Akwiishʼį́į́h tsin naaʼeeł, ałʼą́ą́h átʼéego chooʼį́į́h, áádóó tʼáá ałʼą́ą́hniʼ adáʼniiłtsoʼ ałdóʼ, łáʼ éí adaałtsiiʼiʼ naaná łaʼ éí daʼniitsáʼ. Tsin naaʼeeł éí hééł bee nagééh, bee chʼááʼ nidaʼaldéíʼ, bee nidaʼabaah, áádóó łóó bee hahaalʼééł.

## Nitʼą́ą́ʼ nahanéʼ

Áádóó tsin naaʼeeł éí bílaʼashdlaʼí yeeʼchʼááʼ nidáʼdikáá, daʼąąłtsʼąąʼgo. Naaná nidáʼałkaaʼiʼ adáʼnį́į́hgo éí 40,000 nahah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahjiʼ yeetséʼnaa niikai. Íidą́ą́ éí bee hoziniʼiʼgo bílaʼashdlaʼí tsin naaʼeeł chodáʼyoosʼį́į́hdiʼ.

Áłtsé tsin naaʼeeł éí tʼoh bóʼholį́į́hígíí chʼooʼį́į́hgo tó tsenaaʼ bee ninaadaʼaaldá (tʼáá haʼatʼííʼshį́į́h naaʼeełígíí taadáʼhaniiłgo bee tsenaaʼninádaʼaaldá: táá haʼtʼííshį́į́h tó bikáaʼgi naaʼeełígíí chooʼiiʼ), áádóó kwiishdę́ę́ʼ naas hódeishjiizhgo éí "logboats" woolyégo choozįįhdiʼ. Díí éí 7,000–9,000 nahah yę́ędą́ą́ʼ, díí tsin naaʼeeł éí dootoonteel tsenaa bee ałnaaʼaʼoołdáʼ.

Áádóó naas naahódeishjiizh dóó éí bílaʼashdlaʼí beegashi bikáaʼgi (tʼáá háʼtʼiʼshį́į́ʼ akaagiʼ) chooʼį́į́hgo bee tó tsenaaʼ ninadaʼaaldá. Áádóó 7,000 nahai dookwiishdę́ę́ʼ éí tsin naaʼeeł tʼáá déíztsaaígíí beenaadeiʼtąąʼ áádóó éí nibáál tsin naaʼeeł bikáaʼgi daʼnaazbáálgo anaadaalyá. Díí nibáál tsin naaʼeeł bikáaʼgi daʼnaazbáálígíí éí tooneel bikáá-tsenaa nidáʼaʼoołgo biigháá silį́į́h, áádóó éí bílaʼashdlaʼí toonteel bikáá nidaʼaałʼeełgo hódeishiizh. Díí átʼéego bilagáana toohónandę́ę́ʼ tsénaaʼ biłnidaʼiizʼeel. Naaná bilagáana dootʼáá bitʼeiyá akwiitʼéígo toonteel yiikáá tsenaa biłnidaʼiizʼeeldá: Polynesian dineʼé (Hawaiians) akwiitʼéígo tónteel yiikáá tsenaaʼnidaʼasʼéél. Díí atʼéigo kéyah daʼnidaʼeełiʼgo nidáʼhaaznáʼ: Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełíjiʼ, Íisdaʼ kéyah dáʼnaaʼeełjiʼ (Easter Is.), áádóó Cook Islandjiʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Tsin naaʼeeł hééł bee naagéhé

[thumb|Tsin naaʼeeł hééł bee naagéhé ''Elliot Bay''di éélkid, [Béésh Yótʼááh Ííʼáhí hoolyéedi, Ahééhałtį́į́h Hahoodzodi átʼé]]
Tsin naaʼeeł diné bee naagéhé

[thumb|Tsin naaʼééł diné bee naagéhé, [P&O Ferries áádóó chidí ałdóʼ neigééh. English Channeldi éélkid.]]

[thumb|left|[Star Ferry náʼaałʼééł Shádiʼááhjí Tsiiʼyishbizhí Bikin Haalʼáadi éélkid.]]
Tsin naaʼeeł táłtłʼááh naagháhígíí

[thumb|left|[HMCS Windsor (SSK 877)|HMCS ''Windsor'', a ''Victoria''-class diesel-electric yééʼnidziitʼiʼ]]
[thumb|left|[Bééshbichʼahí Type 212 AIP yééʼnidziitʼiʼ Béésh bichʼáʼii bisiláo nidaʼaał ééłiʼ, Howaldtswerke/Kiel]]
[thumb|[Bééshbichʼahí Type XXI tsin naaʼeeł táłtłʼááh naagháhígíí, "*Elektroboote*" ałdóʼ wolyé, áłtsé alyááʼ adoo háʼnaaʼoołiʼ nizáágoʼ]]
Binááʼádaałtsʼózí bitsin naaʼeeł

thumb|300px|Binááʼádaałtsʼózí bitsin naaʼeeł átʼé 13th Century yę́ędą́ą́igíí, ''Song Dynasty''thumb|300px|Binááʼádaałtsʼózí kʼadi chóʼį́į́hígíí, Hong Kongdi éélkid.
thumb|left|220px|''Kangxi Emperor'' (r. 1654–1722) tsin naaʼeeł biyiiʼooł, ałnídoodáʼ sidáʼgoʼ biłdáʼjiiłʼeeł.
Binááʼádaałtsʼózí (Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé) wolyéígíí bitsin naaʼeeł
Chį́į́h yee adilohii

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó Naakaii Łizhiní dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Elephantidae"* deiłníigo dayózhí. Chį́į́h yee daʼdilohii éí tááʼ ałʼąą átʼéego dahólǫ́.

Chį́į́h yee daʼdilohii tʼáá ałtso tłʼoh dóó chʼil deiłchozhgo naakai; nááná éí nihookááʼ naaldeehii tʼáá ałtso yilááh ádaníłtso. Bitsʼíís éí 7&ndash;11di adéesʼeez áníłtso łeh; łibá dóó yishtłizhgo éí naashchʼąąʼ. Bíchį́į́h éí ayóo nineez; bijaaʼ éí ntsaa łeh. Bikąʼígíí éí bideeʼ naaki.
Tsin naaʼeeł bee daʼahijighánígíí

thumb|left|USS Iowa tsin naaʼeeł bee daʼahijighánígíí átʼáo adzííłdon (ca. 1985)

[thumb|Pre-''Dreadnought'' battleship Japanese battleship Mikasa (1902), Bináʼadaałtsózí-Japanese bitsin naaʼeeł [Battle of Tsushima, 1905 yę́ędą́ą́ʼ.]]
thumb|Diagram of HMS Agamemnon (1908), late pre-dreadnought tsin naaʼeeł beeʼahijigháígíí

[thumb|left|USS Pennsylvania aląąhjiʼ yiiʼooł USS Colorado dóó cruisers yiiʼooł USS Louisville, USS Portland, dóó USS Columbia [Lingayen Gulf biih, Kéyah Dańlíinii, Yas Niłtʼéés 1945]]

thumb|left|USS Texas (1912) Dreadnought-type tsin naaʼeeł bee daʼahijighánígíí átʼé, original HMS ''Dreadnought''.
Tsinlátah ayáanii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Giraffa"* deiłníigo dayózhí. Tsinlátah ayáanii éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px|Tsinlátah ayáanii naakigo sizį́.
Tsinlátah ayáanii éí *savannas*góó, tłʼoh dahólǫ́ǫ́góó, dóó dadziigaigóó ndaakai.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 15&ndash;19di adéesʼeez ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diniltso dóó niłhingo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo łikizh; bitéél éí łigai.

Tsinlátah ayáanii éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh deiłchozh dóó ńdaʼatʼaał.
Tééh łį́į́ʼ

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Equus/Hippotigris"* deiłníigo deiyózhí. **Télii nodǫ́zí** dóó **Łį́į́ʼ noodǫ́ǫzii** bee wójí ałdóʼ. Tééh łį́į́ʼ éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.
thumb|left|250px
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3&ndash;6di adéesʼeez ádaníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łigai łeh.

Tééh łį́į́ʼ éí tłʼoh deiłchozh.
Deeteel

&nbsp;éí bįįh dóó dzeeh dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí bįįh danilínígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Alces alces"* deiłníigo dayózhí.
thumb|250px|left|Deeteel dóola deizʼį́į́h bidéí daʼdiniisé ''British Columbia''di (Tʼąąchil)
thumb|250px|left|Deeteel atiin tsénaaʼ yigááł, ''Algonquin Parkdi'' hoolyéedi, Yáʼiishjaashchilí biyiʼ yiidziił
Deeteel éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó  dóó  dóó  dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi tʼéiyá naakai. Áadi éí tsintahgi dóó ńdíshchííʼ bił hadahoozdzohgi dahiná, áádóó éí yas dóó tin dahólǫ́ǫgi tʼóó ahayóí; deesdoigi dóó honeezílígi éí ádaadin.

### Ánoolinígíí
Deeteel éí 8–11di adéesʼeez ádaníłtso łeh (łį́įʼgi ádaníłtso); bikąʼígíí éí 850–1580 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 600–800 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Nááná éí bitsʼíís deibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí bideeʼ nteel (éí bininaa deeteel daolyé); bikąʼígíí tʼéiyá bideeʼ hólǫ́, baʼáádígíí éí bideeʼ ádaadin.

### Chʼiyą́
Deeteel éí daʼałchozhgo naakai; chʼil dóó tsin ndeesgai (kʼaiʼ da, kʼishchííʼ da) deiłchozh. Tłʼoh doo deiłchozh da łeh. Nááná éí táłkááʼ chʼil ayóo deiłchozh.
Mąʼiiłtsooí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó  dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó  dóó  hólǫ́, áádóó áadi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. **Tséélaałgaii** ałdóʼ dabijiní ńtʼę́ę́ʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Vulpes vulpes"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Mąʼiiłtsooí éí tsintah dóó hodiłchʼiltah naagháa łeh, áádóó éí baʼáandi (niʼtátʼah) ałhosh.

### Ánoolinígíí
Mąʼiiłtsooí éí 23&ndash;35di asdzoh áníłnéez łeh, áádóó éí 6&ndash;24 dahidídloʼ áníłdáás; bitseeʼ éí 12&ndash;19di asdzoh áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Łaʼ éí daaltsxo, náánáłaʼ éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ. Bikʼos dóó biteeldę́ę́ʼ éí daalgai.

### Chʼiyą́
Mąʼiiłtsooí éí alghałgo naaghá; naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, łéʼétsoh da, nahatʼeʼii da) haalzheehgo naagháa łeh. Tsídii dóó naalʼeełí yilghał ałdóʼ. Tábąąhgóó mąʼiiłtsooí dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ. Abínígo dóó hííłchʼįʼgo haalzheeh łeh.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ ghą́ą́ʼaskʼidii

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd. Dííshjį́į́góó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Camelus dromedarius"* deiłníigo dayózhí. 
thumb|left|250px|Ghą́ą́ʼaskʼidii biyaazhi ałtʼoʼ.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdi ghą́ą́ʼaskʼidii dahólónígíí éí tʼáá ałtso bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼé.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ ghą́ą́ʼaskʼidii éí 7&ndash;11di adéesʼeez áníłnééz dóó 990&ndash;1,210 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí ałchozhgo naaghá. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai łeh.

Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ ghą́ą́ʼaskʼidii bibeʼ éí atsʼíís bá yáʼátʼééh, áádóó Doo Nidahałtingóó diné kéédahatʼínígíí éí ghą́ą́ʼaskʼidii bibeʼ deidlą́.
Dzeeh (íiyisígíí)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó  dóó Náhookǫsjí  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cervus canadensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left
Dzeeh éí tsintahgi naakai; haigo éí dziłtaʼgi dahiná. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Tsédeeshzha Dziłtah tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ.

### Ánoolinígíí
Dzeeh éí bįįh dah yikahjí atah yiszoh, áádóó éí ayóo ntsaa (deeteel tʼéiyá dzeeh yilááh áníłtso) — dzeeh bikąʼígíí éí ashdlaʼdi adéesʼeez áníłtso, 700 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí dį́įʼgo da adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, bikʼos dóó bijáád éí diłhił.

Dzeeh bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́; baʼáádígíí éí bideeʼ ádin. Díí bideeʼ éí táaʼdi adéesʼeez áníłtso.

### Chʼiyą́
Dzeeh éí tłʼoh dóó chʼil deiłchozh dóó ńdaʼatʼaał; abínígo dóó hííłchʼįʼgo daʼałchozh łeh.
Yágháhoníkáángóó ałánátʼahí

[thumb|[Columbia wolyé, Tʼąąchil 12, 1981.]]
[thumb|left|300px|Ałéʼígíí éí [Saturn V, díí akéídi oolyééʼ yichʼiʼ naastʼáʼ, the Space Shuttle wolyé, planned Ares I, proposed Ares IV dóó planned Ares V launch vehicles.]]
&nbsp;éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí dooʼałnaʼnatʼáh. National Aeronautics and Space Administration (NASA) beeʼyoozhígo ałnaʼdaʼałtáh. 1981 biyihah yę́ędą́ą́ʼ áłtsé bihoneestʼąąʼ áádóó éí 1982 biyihah yę́ędą́ą́ʼ doo kwiishdę́ę́ʼ chooʼį́į́hgo beeʼooʼnish. 2011 biyiihahgo éí díí yágháhoníkáángóó ałánátʼahí yiigááʼiilééh áádóó éí doo chooʼį́į́hdaʼ doolééł (134di ałánátʼah doolééł). Akwiigo shįį́h beeʼnaʼazhnish.

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Níłchʼi bee naalkaahí

right|300px|thumb|''GOES-8'', Níłchʼi bee naalkaahí, Wááshindoon kéyah ałhidaʼ diidzodę́ę́.
300px|left|thumb|''GOES-9'' iʼiiskid, Níłchʼi bee naalkaahí. Niyool tosh tó yikáaʼgi yiigááł "Felix" wolyé.

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Béégashii

éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi hahóólįįdi jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bos primigenius"* (éí doodaiiʼ éí *"Bos taurus"*) deiłníigo dayózhí.
Bisóodi (dabilį́įʼii)

&nbsp;éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sus scrofa domestica"* (éí doodaiiʼ éí *"Sus domesticus"*) deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Bisóodi daʼneelį́, Navajo Nation fairdi éélkid.
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 1&ndash;3di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí chʼil bikétłʼóól dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh.
Ooljééʼ yiikááʼ nandahí

thumb|''Apollo 16''

**[[Ooljééʼ]] yiikááʼ nandahí**

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí

thumb|250px| Bruce McCandless II, ''Manned Maneuvering Unit'' choyoosʼį́įhdi, ''Challenger'' 1984 yihah yę́ędą́ą́ʼ.

[thumb|left|Buzz Aldrin [ooljééʼ yikááʼ naayá: wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí]]

Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Bitseeʼ yee adiłhałii

&nbsp;éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Alligator mississippiensis"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px|Bitseeʼ yee adiłhałii ''Everglades National Park''di éélkid.
Díí táłkááʼtsʼin éí naayééʼ ndaakai yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán bikáaʼgi yił kééhatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. Bitseeʼ yee adiłhałii éí 200 míiltsoh nááhai nahasdzáán yikáaʼgi kééhatʼį́įgo.

### Ánoolinígíí
Bitseeʼ yee adiłhałii éí 800 dahidídloʼ áníłdáás áádóó 13di adéesʼeez áníłnééz. Ako ndi łahdi éí táłkááʼtsʼin 14.5 adéesʼeez áníłnéez yiilééh; áádóó 1,000 dahidídloʼ łeh. Tsʼiizááʼ atiisgo bitseeʼ yee adiłhałii áníłdáás bikʼineitʼą́hígíí éí 17di adéesʼeez doo baʼąą 5di asdzoh áníłtso, díí táłkááʼtsʼin éí *Everglades National Park*di bikʼinéétʼą́ą́ʼ.
Dookʼoʼoosłííd

[thumb|right|300px|[Dinétah hoolyéhígíí dį́įʼgo dził siniilígíí (Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, dóó Dibé Ntsaa) bee hoodzo.]]
200px|thumb|left|Dookʼoʼoosłííd éélkid. Tó Naneesdizidę́ę́goʼ éélkid, 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ.
200px|thumb|left|Dookʼoʼoosłííd éélkid, atiin iidleezh I-17 bikáá oolwołgoʼ. 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.
thumb|right|Dookʼoʼoosłííd
&nbsp;éí dził tsézhin bee ályaaígíí átʼé; 12,633 adeisʼeez (3,851 m) aniiłtso bineelʼą́ą́hgoʼ (deigoʼ). Hoozdo Hahoodzo éí dził siʼą́ą́h, áádóó díí éí atiisʼanzáádi kéyah yanaalkʼid, Hoozdo Hahoodzo biyiidi. Dookʼoʼoosłííd éí -gi siʼą́. Nidiishchíí biłhadaʼhasdzoígíí éí *Coconino* wolyé.

### Dookʼoʼoosłííd bízhiʼ
Dookʼoʼoosłííd bízhiʼ tʼóó ahayóí:



*Dibé Ntsaa
*Sisnaajiní
*Tsoodził

* Bílaʼashdlaʼii dził yichʼą́ą́h naakaiʼígíí (savethepeaks.org)  

Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Chidí naatʼaʼí dilwoʼí

[thumb|left|[F/A-18 Super Hornets Wááshindoon bisiláołtsooí nidaʼałtʼá.]]
&nbsp;éí siláołtsooí (Siláo) nidéíłtʼáʼ (daʼą́ą́łtsʼą́ą́dę́ę́ dinéʼiʼ biwááshindoon beeʼdaʼhólǫ́ʼ / toohónanidę́ę́) áádóó chidí naatʼaʼí silaołtsooí nideiłtʼáʼígíí éí naakigoʼ ałʼą́ą́ átʼé.

Łaʼ éí chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé woolyéígíí éí tʼáá kéyah bikáaʼgi beeʼeldǫǫh bikǫʼ adaʼyiiniił. Naaná łaʼ éí chidí naatʼaʼí dilwoʼí tʼáá bitʼéíyá yiiłʼáhahgą́ą́ʼ baʼadaalyá, akondiʼ łaʼ kʼad nidaʼtʼáʼiʼígíí éí beeʼeldǫǫh bikǫʼ nideiyé. Chidí naatʼaʼí dilwoʼí éí adaałtsiisiʼ áádóó tsííłgoʼ naatʼáʼ áádóó doonantłʼahgoʼ nanátʼáʼ. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ doo kwiishdę́ę́ éí díí chidí naatʼaʼí chooʼį́į́ʼ anaa nahódlééhgoʼ.

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí
Bikááʼ náʼoobałí

[thumb|left| [AH-64 Apache Bikááʼ náʼoobałí, Wááshindoon bisiláo nidaʼałtʼaʼ]]
Akwíí shį́į́ &nbsp;ałʼąągo chooʼį́ áádóó tʼáá ałʼąą átʼéego hólǫ́: łaʼ éí siláo chodayoołʼįįh, nááná łaʼ éí hats’íís atítʼįįhgo bee naagé azeeʼ álʼį́įgo. Díí éí tsį́įłgo hats’íís bee naagé.


Image:Agusta 109 samu.JPG|Bikááʼ náʼoobałí hats’íís bee naagéhé (Franco-German modelígíí átʼé)
Image:Helikopter van het Mobiel Medisch Team.jpg|Bikááʼ náʼoobałí hats’íís bee naagéhé (Dutch Crossover modelígíí átʼé)


Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí
Jeeshóótsoh

&nbsp;éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; áadi éí Hoozdo Hahoodzo dóó Ahééháshį́į́h Hahoodzodi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii díí tsídii éí *"Gymnogyps californianus"* deiłníigo dayózhí.
[left|thumb|250px|Jeeshóótsoh yiitʼá [Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékoh góyaʼ éélkid.]]
left|thumb|250px|Jeeshóótsoh bitsiitsʼiin éélkid
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jeeshóótsoh éí łizhin; bitʼayaa éí łigaii; bijáád éí łibá. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tsídii dahólónígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso; 42–55di asdzoh áníłnééz, 15–31 dahidídloʼ áníłdáás.

Jeeshóótsoh éí dííłdzid dóó gah dóó mąʼii dóó łóóʼ yilghał; dííłdzid tʼóó ahayóí yiyą́ą łeh. Naʼashǫ́ʼii dóó tsídii bitsįʼ doo bił łikan da.

Ałkʼidą́ą́ʼ jeeshóótsoh tʼóó ahayóí, áko ndi kʼad éí noonééł; 348 tʼéiyá yisdzííʼ (Díí éí 2010 biyihah yę́ędą́ą́ʼ jeeshóóʼ daaltá).
Naayééʼ łóóʼ

thumb|200px|Naayééʼ łóóʼ Cretaceous period yę́ędą́ą́ʼ
[thumb|left|350px|[Devonian vertebrate átʼé, lobe-finned fish átʼé, *[[Panderichthys]]* éí *[[Eusthenopteron]]* bitsʼąąʼdę́ę́ yiikáí, áádóó díí naayééʼ łóóʼ éí niłchʼiʼ neididzíígoʼ tó adaał tʼąągo naaʼééłgo, índaʼ *[[Tiktaalik]]* éí bilimb-like fins yéé kéyah bikáájíʼ hanaadaʼ, díí éí áłtsé "tetrapods" woolyéʼígíí doolééł. Acanthostega éí ałtsiisigoʼ dóó tsebiigo bikéʼ daholǫ́ʼ, áádóó *[[Ichthyostega]]* éí tʼáá yéigo bijáádiʼ daholǫ́ǫʼgo naaghá. Lobe-finned łóóʼ éí Coelacanth daazlįįh, áádóó diishjį́ʼjiʼ tʼáádiʼ tó yiinidaʼééł.]]



*Naayééʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Naayééʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Łóóʼ
Naalʼeełí

**Naalʼeełí** éí Táłkáaʼgi Tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá átʼéé ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Anatidae"* deiłníigo deiyózhí. Chį́į́shłigaii dóó dééłgai ádaatʼéhígíí éí ałdóʼ naalʼeełí yídaóltąʼ.
250px|thumbnail|left|Naalʼeełí naakai
Naalʼeełí éí nahasdzáán bikáaʼgi 146 ałʼąą ádaatʼé, áádóó éí tó ńlį́ dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh. Díí tsídii éí tʼáá ałtso bikʼos nineez dóó bijáád doo nineez da; adóó éí 0.8&ndash;6 adéesʼeez ádaníłtso.

Naalʼeełí éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai; chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ éí deildeeł.

* Tóidoozohii
* Keelóól
Tééh łééchąąʼí

&nbsp;éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hyaenidae"* deiłníigo dayózhi.
thumb|left|200px
Ałkʼídą́ą́ʼ tééh łééchąąʼí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéé ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí tʼóó dį́į́ʼ ałʼąą átʼéego yidzíí. Azhą́ łééchąąʼíigi ádaníłtso dóó łééchąąʼígi átʼéego naakai ndi, díí naaldlooshii éí náshdóí dóó mósí dah yikahjįʼ atah daasdzoh.

Tééh łééchąąʼí éí nihookááʼ tʼéiyá naakai, áádóó éí hoolʼáágóó doo tsinlátahgi ndaaldeeh da. Nááná éí hóółtseiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh.

Tééh łééchąąʼí éí daʼałghałgo naakai (tʼáá hazhóʼó chʼosh yighání, díí éí tsinaʼayąʼii dóó wóláchííʼ yildeeł). Łaʼ éí dííłdzid tʼéiyá deilghał, náánáłaʼ éí naaldlooshii haalzheehgo naakai. Nááná éí doo naaldlooshii bitsįʼ tʼéiyá deilghał da — naaldlooshii bighaaʼ dóó bitsʼin ałdóʼ deiyą́.
Mąʼii dootłʼizhí

&nbsp;éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naabeehó bikéyah bikáago hólǫ́ (cháʼoł dahólóníigo dóó nídíshchííʼ bił hadaʼhaasdzogo ałdóʼ hólǫ́), áádóó ayóo naaldziidgo oolyé áádóó tłʼéeʼgo tʼéiyá yiikáá naaghá; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bassariscus astutus"* deiłníigo dayózhí.
thumb|left|200px|Mąʼii dootłʼizhí, Hoozdo
### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Mąʼii dootłʼizhí éí bitsééʼ łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ. Díí mąʼii dootłʼizhí éí másí nahalin — áko ndiʼ doo másí átʼée da dóó doo másí dahiikáhígííji átah yisdzoh da.
thumb|200px|left|Mąʼii dootłʼizhí, Hoozdo
Mąʼii dootłʼizhí éí Náhookǫsjí  dóó Southwestern U.S.A.go hólǫ́. Díí Mąʼii dootłʼizhí éí tsin dóó tsé ayóyą́ą́ʼ nidziitʼiʼgoʼ oolyé.

Mąʼii dootłʼizhí éí ałchozh dóó alghałgo naaghá &mdash; chʼosh dóó dzidzé yildeeł, naʼashǫ́ʼii dóó tsídii yázhí yilghał.
Łeetsoh

right|250px|border
[thumb|left|[Uraninite, Pitchblende ałdóʼ wolyé, díí anólingo łeetsoh haagéédi]]
&nbsp;éí béésh átʼé áádóó *chemical element* éí **(U)**; disxǫǫs dóó łííbahgo naashchʼą́ą́ʼ. Naaná periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, łeetsoh éí námboo 92 góneʼ yiisdzoh.

Łeetsoh éí 92 protons dóó 92 electrons beeʼhólǫ́, áádóó hastʼąągo éí valence electrons deiłnígíí ałdóʼ bee hólǫ́. Naaná łeetsoh éí 141 dóó 146 bitágiʼ neutrons bee hólǫ́, áádóó 146 (U-238) dóó 143 éí isotopes ałdóʼ bee hólǫ́. Łeetsoh éí tʼáá nidazgo átʼé periodic table neelʼį́į́hgo, biatomic das neelʼį́į́hgo; áádóó tʼáá ákwiitʼéigo haagéédi. Naaná łeetsoh ałdóʼ lead bilááhgo aniiłdas, 70% bee alááhgo nidaaz. Akondiʼ óola dóó tungsten éí tʼáá dense go átʼé. Áádóó łeetsoh-uranium haʼagéédigo éí doo ayóo radioactive da, ashtʼeelyágo iinda tʼáá yéigo radioactive yiilééh.

Łeetsoh éí ákwiishʼį́į́h ałʼą́ą́ʼ átʼé naʼhasdząąʼ bikáaʼgi haʼagéédi:

* uranium-238 (99.284%)go hólǫ́
* uranium-235 (0.711%)go hólǫ́
* uranium-234 (0.0058%)go hólǫ́

* Łeetsoh bee atsiniltłʼish álʼį́
* Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́h
* Beeʼaghádaʼdildlaadí Łeetsoh bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ alį́į́h

* "Łeetsoh éí haʼátʼíísh átʼé?" (World Nuclear Association) 

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Óola

right|250px|border
thumb|left|150px|Óola (Swiss-cast bar 1 kg).
right|thumb|Óola bee naʼashchʼąąʼ, Gold Museumdi éélkid.
&nbsp;éí béésh tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ Nahasdzáán biyiʼ niʼ bitłʼáahdi hólóonii átʼé áádóó átʼéegi bee ééhóziní (*chemical element*) éí **(Au)**. Nááná naaltsoos periodic table bee wójínígíí nílʼįįhgo, bikáaʼgi óola éí náamboo tsostsʼidiin dóó biʼąą náhástʼéí góneʼé yisdzoh.

Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́h

[right|thumb|Díí éí áłtsé aalyá, łeetsoh bitʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ "[Fat Man" wolyé. Díí bináʼadaałtsózí bił łééh yiitʼą́ʼ, Nagasaki, Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah. Beeʼeldǫǫhtsoh tʼáá yéigo nitsá áádóó chidí naatʼaʼí beeʼadáʼhiiltłʼiid chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé]]
[thumb|left|[mushroom cloud łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh Hiroshima bił łééh yiitʼą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ, éélkid. Little Boy wolyé beeʼeldǫǫhtsoh (1945 yę́ędą́ą́ʼ éélkid)]]
[thumbnail|right|200px|[mushroom cloud łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Nagasakidi ahótʼį́į́hdiʼ, Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah, 1945 yihah yę́ędą́ą́ʼ, 18 kilometers (11 mi) aniizaadiʼ eelkid hypocenter.]]

ígíí éí isotope uranium-235 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ alį́į́h, biniináʼígíí díí tʼéí isotope, fissile atʼį́ʼ thermal neutrons bee hidiiltágoʼ. Naaná isotope uranium-238 ałdóʼ, neutrons absorbs ííłį́į́h, áádóó plutonium-239 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ hólééh. Díí plutonium-239 ałdóʼ fissile atʼį́ʼ.
Chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé

[thumb|left|B-17 Chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé deitʼáh. Díí [Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ|naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ éélkid (WW II). 1940’s yihah yę́ędą́ą́ʼ nidaʼtʼáʼiʼígíí łáʼ átʼé / Áłtsé kwiidaʼtʼéígoʼ nidaʼtʼáʼ nitʼę́ę́h.]]

thumb|Chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé. (B-2 of the Eighth Air Force 509th Bomb Wing) Kʼad nidaʼtʼáʼiʼígíí éí kwiidaʼtʼéí.

Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí
Sháńdíín bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ atsiniltłʼish álʼį́

[thumb|Sháńdíín náyiiláhi sinil [Naʼazhǫǫsh Hatsohdi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi|Nellis Air Force Basedi, éélkid. ]]
left|thumb|Sháńdíín náyiiláhi Serpa, Portugaldi sinil. ()
[thumb|Áłtsé niniil 40-MW CdTe PV Array, JUWI Group ádayiilaa, Waldpolenz, [Béésh Bichʼahii Bikéyahdi éélkid. ()]]

Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ

yę́ędą́ą́ʼ éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Tónteel nahósʼáʼdi, daʼahijoogą́ą́ʼ. Akwiishʼį́į́h kéyah bił hadaʼhaasdzodę́ę́ʼ bisiláołtsooí nidaazbaah. Bééshbichʼahí dóó áájiʼ dazʼlįʼígíí (Axis daalyéígíí) bił dahójoogą́ą́, áádóó łaʼ éí Allies daalyéigo daʼhiikáíʼ nitʼę́ę́h. Áádóó 100 damiiltsoh siláołtsooí nidaazbáá, díí átíísgoʼ kwíí tʼéigo siláołtsooí nidaazbáá. Naaná iidą́ą́ ałkʼiʼjiijééh yę́ędą́ą́ʼ tʼáá ałtsoʼ economy, industries, dóó scientificjiʼ ééhózhinígíí ałtso nidéítʼą́ʼ, hódiʼnǫǫnééł biniiyéʼ (Akʼéh daʼjidiʼdoolééł biniiyéʼ). Naaná 70 míiltsoh bílaʼashdlaʼí daʼneeznáʼ, iidą́ą́ʼ daʼahijoogą́ą́ʼígíí biniináʼ, ayiisígíí éí bílaʼashdlaʼí doo siláołtsooí danilííhnígíí daʼneezná.

## Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ bahaneʼ
thumb|450px

Áłtsé ałkʼiʼjiijééh yę́ędą́ą́ʼ éí Biniʼantʼą́ą́tsoh 1939 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bééshbichʼahí bisiláołtsooí Haltso Hóteelnii Bikéyah yiikʼiʼjééh, áádóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyah, Dáághahii, dóó Tó tʼáʼ kéyah dineʼé toohoʼnaniʼdiʼ kéyah daʼyótʼą́ą́ʼígíí bidineʼé ałdóʼ akááʼííjééh. Naaná Belligerants bisiláołtsooí ałdóʼ iináneekáí, díí éí Marco Polo Bridge Incident áhótʼį́į́h dóó bikéédoo. Naaná Amééwika éí Pearl Harbordi bikʼiʼdah azná (Niłchʼiʼtsoh 07, 1941 yihah yę́ędą́ą́ʼ ahótʼį́į́hdiʼ) doobikʼiʼjiʼ iináʼdiikáí, Binááʼádaałtsʼózí akʼiʼdaʼazná.

Biʼééʼ łiichʼiʼ dóó Wááshindoon bikéyah ashdládiin áłhiihdidzoígíí éí akáá hakáí (*Superpowers* déíłniʼhigíí). Áádóó Allies akʼéʼdaʼ deesdlį́į́h dóó bikʼiʼjįʼ éí Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí woolyégo aalyáʼ, áádóó yéigo ánaa náhódoolééłdaʼ biinéʼ, áádóó dooʼakwiitʼéigo ałkʼiʼnájiʼ doojááhdaʼ biniiyéʼ aalyáʼ. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ dooʼbikʼiʼjįʼ ałdóʼ "decolonization" woolyégo beeʼdaʼdéézhnish: Asiadi, dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah bikáádiʼ.

* Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí
* Dágháilchįįh

Tʼááłáhági átʼéego:Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Náshdóí łibáhígíí

&nbsp;(tʼóó "**Náshdóí**" jiníi łeh) éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó  éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Lynx rufus"* deiłníigo dayózhí.
[thumb|left|250px|Náshdóí éí [gah deilghał łeh]]
Náshdóí łibáhígíí éí tsintahgi (cháʼoł dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi) naakai łeh; tʼáá díí tʼéiyá náshdóí tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi (hoditłʼéegi) naakai ałdóʼ — hakʼaz náshdóí (Deeteel Bikéyahdę́ę́ʼígíí) dóó Tó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí éí tsintahgi tʼéiyá naakai.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náshdóí łibáhígíí éí mósí naakidi yilááh ánáníłtso (26–43di asdzoh áníłnééz; 8–34 dahidídloʼ áníłdáás).

Náshdóí łibáhígíí éí gah haalzheehgo naagháa łeh; łah bįįh dóó nahatʼeʼii yilghał, dóó chʼosh yildeeł ałdóʼ.
Chʼééh digháhii dóó Tsisteeł

**Chʼééh digháhii** dóó **Tsisteeł** éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo *"Testudines"* daolyé, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi táaʼdi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé.

thumb|left|250px
Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkʼazgi — ńléidi éí ádaadin. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah beʼałníiʼgi éí dóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi naakai łeh; łaʼ éí hóółtseeiigi dahólǫ́ ałdóʼ, áko ndi díí éí łeeyiʼdi dóó niʼtátʼah dahináa łeh (tsisteeł naʼazísí da). Nááná łaʼ éí tónteel biyiʼ nidaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.

### Ánoolinígíí
Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí tʼáá ałtso bitsʼaʼ dahólǫ́; díí bitsʼaʼ éí tsʼin bee ályaa, áádóó éí tsisteeł bíígháántsʼin átʼé. Bitsʼaʼ éí ntłʼiz łeh; łaʼ tsisteeł éí bitsʼaʼ yilzhólíi ndi. Nááná éí bijáád doo nineez da; táłtłʼáahdi tsisteeł nidaʼałkǫ́ʼígíí bijáád éí łóóʼ bigaan (yee naʼałkǫ́ʼí) ndahalin. Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí biwooʼ ádaadin; łaʼ éí bidaaʼ tsídii bidaaʼ ndahalin, náánáłaʼ éí bidaaʼ nineez dóó naʼashǫ́ʼii bidaaʼ ndahalin.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí bijéí yilzólii dahólǫ́ — áko éí níłchʼi yáʼátʼéehii (O<sub>2</sub>) bił ańdaashiłgo naakai. Nááná éí biyęęzhii tábąąhgi (łeeh) deiłchį́.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł łaʼ éí daantsxaa (táłtłʼááh tsisteełtsoh éí hastą́ądi adéesʼeez áníłtso), náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz.

[thumb|200px|left|Tsisteeł [chʼil łigaii yiłchozhgo éélkid]]

### Chʼiyą́
Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai. Tłʼoh dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh, sǫʼ łóóʼ dóó dííłdzid dóó łeeyiʼ chʼosh deilghał. Łahda chʼosh bikágí ntłʼizí dóó chʼil binááʼ deildeeł ałdóʼ. 

Táłtłʼááh tsisteełtsoh éí jélii łóóʼ tʼéiyá yilghał.

[thumb|200px|Chʼééh digháhii [atsįʼ|bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó atooʼ ályaaígíí]]

### Chʼééh digháhii dóó bílaʼashdlaʼii
Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́. Nááná chʼééh digháhii dóó tsisteeł bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh; ayóo łikan jiní. Áádóó Binááʼádaałtsʼózíidi dabikéyahdi kéédahatʼínígíí éí tsisteeł bitsʼą́ą́dóó azeeʼ ádeilééh ałdóʼ.

Naakaii Bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí chʼééh digháhii bikʼah yitsʼą́ą́dóó tłah ádeilééh; díí éí *"crema de tortuga"* deiłníigo dayózhí.

Tʼááłáhági átʼéego:Chʼééh digháhii dóó Tsisteeł
Naałʼaashii

**Naałʼaashii** éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 2,870 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Mygalomorphae"* deiłníigo deiyózhí. Naałʼaashii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin).
thumb|left|Naałʼaashii bidił sikaz, bílaʼashdlaʼii bílaʼ dóó bigaan éí sidoi
thumb|left|Naałʼaashii binááʼ éélkid
Naałʼaashii łaʼ éí tsin adaazʼaahgo yiiʼ dabighan, náánáłaʼ éí niʼgóó dabighan. Naałʼaashii bitłʼóól yee ndaʼatłʼoʼ áádóó éí aʼáán góneʼ sidáa łeh. Áádóó naalzheeh łeh, díí éí chʼosh yiyą́. Naałʼaashii yéigo danitsxaaígíí éí dadeesdoigóó áádóó dahódíłchʼilgóó dahólǫ́. Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí naałʼaashii bilį́į́ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
Łeetsoh bee atsiniltłʼish álʼį́

[thumb|left|300px|[Łeetsoh bee atsiniltłʼish álʼį́įgo bił hazʼą́.]]

[550px|thumb|right|[Łeetsoh bee atsiniltłʼish álʼį́įgo bił hazʼą́. Łeetsoh bitsáłdohígíí éí *nuclear chain reaction* wolyéego bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ hóniidoh, áádóó éí tó bił yaʼííhlį́ʼgo tóígíí yiiłbeezh. Áádóó éí tó bisiilígíí éí *dziil* nilį́į́hgo naʼiʼdiijooł áádóó éí bee béésh bigáán baʼdaʼdéízʼááhgo naʼyoołbááł: béésh agáán bighąąʼjį́ daʼdéízʼááhígíí éí béésh łíchiiʼiʼ nidéí bááł, dííʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ atsiniltłʼish álʼį́į́h. Áádóó naasdiʼ éí siilígíí naʼniilkʼáás tó sikʼas bee, áádóó éí siilígíí tó naʼnidlį́į́hgoʼ nitʼą́ą́ nanʼdlį́ʼ łeetsoh bitsʼáłdohgoʼ áádóó aadi bee haʼniʼnahaal zhiish.]]

Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Ásáí dinéʼiʼ bikéyah

&nbsp;kédaʼhátʼiʼ, *Arab World* (العالم العربي; Transliteration: al-`alam al-`arabi). Naaná tsii kʼiʼ déíbaalíʼ ałdóʼ deiłní.

* Ásáí dinéʼiʼ

Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Ásáí dinéʼiʼ

thumb|200px| naazį́ʼ, fourth to sixth century yihah yę́ędą́ą́ʼ.
Naaná tsii kʼiʼ déíbaalíʼ ałdóʼ deiłní, naakigoʼ bizhí hólǫ́.

* Ásáí dinéʼiʼ bikéyah

Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah

&nbsp;éí Eʼeʼaahjí Tónteel bináhaazyį́; Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Haʼaʼaahjígo éí bił hazʼą́.

Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah éí 145,936 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 126,760,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2017góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah biwááshindoon éí Táłtsʼá Hiníyíní hoolyéedi bił hazʼą́. 

Tʼááłáhági átʼéego:Binááʼádaałtsʼózí Bikédaayah