open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bohlokwa bja go hlokomela dimpša bjalo ka diruiwa tša ka gae

thumb|Dimpšanyana tše pedi di a raloka
**Lefase** le humile ka dilo tša go fapafapana, gomme go bohlokwa gore go be le  kwano gare ga tšona. Mo lefaseng re na le batho,mehlare le diphoofolo. Batho ba na le bohlale le bokgoni bja go kgona go ka kgokagana le ditho kamoka tša lefase. Gase batho bohle bao ba kwešišago kamego yeo ba nago le go diphoofolo, mehlare le ditho tše dingwe tša lefase. 

## Tlhokomelo ya dimpša ka gae
Dimpša ke tše dingwe tša diruiwa tšeo di phelago le batho ka gae. Go na le mehuta  ya go fapana ya dimpša re lebeletše thlago ya tšona. Dimpša dihloka lefelo la go hlweka go tloga bonnyaneng bja tšona. Mong wa mpša o na le maikarabelo a go netefatša gore bodulo bo hlwekišitšwe ka mehla. Mpšanyana e swanetše go anywa maswi nako yeo e lekanego dibeke tše seswai go tloga pelegong. Mpša e swantše gore e beelwe sekotlelwana sa meetse ka mehla. Mong o na le maikarabelo a go fela a iša mpša ngakeng ya diphoofolo go hlahloba malwetši le ditwatši. Dimpša di hlola 99% ya twatši e o e bitšwago *rabbies.* Dimpša ga se tša swanela go ja dijo tšeo batho ba dijago go swana le malekere le dienywa. Tlhago ya dimpša e hloka gore difela di raloka goba go itšhidolla. Maitshwaro a dimpša a bopsa ke kgokagano ya tšona le tikologo , re akaretša le batho. Ba lapa ba swanetše go bontšha mpša lerato, lebaka e le gore dimpša le tšona di na le maikutlo. 
thumb|Ngwana o raloka le mpša.

### Diphošo tšeo batho ba di dirago
Batho ba rua dimpša ntle le go di hlokomela ka tshwanelo. Bontši bja batho ba magaeng ba rata go bofelela dimpša mehlareng. Se ke kotsi ka gobane mpša ga e lokologe, e nelwa ke dipula ebile e a gobala molaleng. Batho ba tšea dimpšanyana go bo mmago tšona e se tše nnyane, gomme di loba phepo ya maleba. Mokgwa wa go betha dimpša le ona o gaketše mo setšhabeng , mola le tšona di na le maikutlo le kwešišo. Batho ba bangwe ba ipotša gore dimpša ka ge e le diphoofolo ga di kwešiše, ga di na maikutlo ebile ga di tsene ka ntlong. Go na le batho bao ba fago dimpša dijo tšeo bona ba dijago, gomme seo se ama maphelo a tšona. Ba bangwe ba no  rua fela, ntle le go tswalela popelo ya tšona ge nako e fihlile. 

### Bohlokwa bja dimpša setšhabeng
Dimpša ke tše dingwe tša diphoofolo tše bohlale. Dimpša di kgona go thuša difofu ka tlhahlo ya tsela. Se se rola batho morwalo wa go swanelwa ke go hlokomela difofu. Dimpša di kgona go kaonafatša  kgatelelo ya monagano, kudu go batho bao ba dulago ba nnoši. Di thuša gape ka thlokomelo ya legae, ka ge di kgona go letela motse bošego kamoka, go se tsene mahodu.

## Methopo
Mixon Tholo

thumb
**Mixon tholo** wago tsebega ka  'Tsekeleke 012' gola Tiktock o belegwe ka di 05 Phato 1985 motseng wa  Mabopane gola Pretoria.Yena o godile a bina ge ale ka diphaphošing kege barutiši ba motšeela sepheto gore aye go bina ka ge dithutong a bego ase aba le mahlatse.Ka morago ga gore a tlogele sekolo oile a ya go bina seteisheneng sa mabopane gore a kgone go iphediša.Fao a hlakanego le Mmathapelo Kanyane'Blackcat' a motsebiša go opela disepotong tsa kgauswi le yena efela ganabjale  o bitswa kgole le kgauswi gotla go diragatsa talente ya gagwe ya go bina.Koša yeo abego a binago ka yona  ya mathomo ya go tuma ebile 'sdludla sam tsekeleke' yeo e ngwadilego ke Phindi Maphendola.Tsekeleke o tsebega ka metlaele ya gagwe ya go bina,metlae gammogo le radio ye a ihlamilego ya go ratwa ke batho  elego 'Pham Pham '.

## <small>Tša</small> maphelo
Tsekeleke o ile aba le bothata kaga  tsa maphelo a gagwe efela , ga bjale o fodile.Ka moragoo ga go robatšwa sepetlele ka Phupu 2025 ka lebaka la taba ya maphelo ya tšhoganetšo, yao  hlola mabarebare  a gore o hlokofetse . O rile o lokollwa sepetlele gomme a  phosolla  mabarebare ao   le go leboga barati ka dithapelo tša bona. Tsekeleke o boetše mošomong ebile o thabisa babogi ba letlakala la gagwe go ticktock lego feta.

## <small>Thelebišeneng</small>
Lenaneo le lefsa la go tsebega ka Lose it or lose  me la go bapalela go Mzanzi Magic,Tsekeleke o tšeere karolo go lona.Lenaneo le le kaga boima bja mmele bja batho ba bane leo le ntšhang bophelo bja bona ka mehla lego ba thuša kaga mmele..Mmele wa Tsekeleke ke o mokoto le yena obe a phela a botša babogedi ba letlakala la gagwe la ticktock gore oa mo imela o nyaka thušo.Lenaneo leo le tsena ka iri ya bošupa go 161 ka labobedi le lengwe le lengwe

## Methopo
Connie Makgabo

thumb|Ngaka Connie Makgabo
**Connie Mmamoyahabo Makgabo** ( o belegwe Limpopo, Africa Borwa) ke mofahloši yo mogolo Yunebesithing ya Pretoria, o swere mangwalo a bongaka a lebitše tlhokomelo go sepedi. Go tlaleletša go seo, o amega ka go kgoboketša, go ngwala le go phatlalatša dingwalo tša polelo ya sepedi bjalo ka dikanegelo tša setšo, dikoša le dikošana tša bana. Bjalo ka mofahloši wa mokgwa wa go ruta polelo tša seAfrika ( Methodology), o amega go godiša go ruta maleme a a go fapafapana a šomiša thekinolotši, ka go hlahloba le go šomiša ditirišo ya inthanete le tša ka ntle ga inthanete. 

## Mošomo wa thuto
Makgabo o thomile go šoma Yunibesithing ya pretoria ka 2016 bjalo ka mofahloši o mogolo ka lefapheng la thuto ya botho, (lefapheng la thuto).  Makgabo o šoma bjalo ka leloko la boto ya polelo - Polelo ka Thutong kua PanSALB, Pretoria go tloga ka la 18 phupu 2019 go fihla ga bjale, le motlatšamodulasetulo ka SAALT , Pretoria.

## Dinyakišišo le maitapišo
Nepo ya nyakišišo le kgahlego ya Makgabo ke maleme le setšo sa Afrika ka nepo ya Sepedi. Meneelo ya gagwe ya sekolong e akaretša:

* Pedagogical Practices in Teaching SiSwati as a First Language in Diverse Linguistic Settings.
* Pre-Service Teachers’ Interaction with Learners Using Their Mother Tongue in Linguistically Diverse Classes in Namibian Schools.
* The use of English to offer learner support and enhance perceptual skills development in South African township schools.
* The Effect of the Disappearance of Kgoro Cultural Practice on Traditional Values in the Modern Era.
* Stereotyping in the novel Moelelwa: The dichotomy between laziness and maternal duties.

## Boikamanyo

* Leloko la Boto ya Polelo - PanSALB ( 2019-07-18 lebjale)
* Motlatšamodulasetulo wa SAALT, Pretoria (2019-06-30 - lebjale)

## Methopo
Richard Maponya

**Richard John Pelwana Maponya**, GCOB,  (24 Dibatsela 1920  – 6 Pherekgong 2020  ) e be e le rakgwebo wa Afrika Borwa le motšweletši wa dithoto yo a tsebegago kudu ka go aga mmušo wa kgwebo go sa šetšwe dithibelo tša kgethollo le maikemišetšo a gagwe a go bona toropo ya Soweto e hlabolla moruong .

## Bophelo bja mathomo
Maponya o belegetšwe mmotong wa Maponya ka leboa la Limpopo, o tsene sekolo sa gagwe sa fase kua Spitzkop gomme a ya go fetša Marematlou kua Ga- Mamabolo.

## Tša Mošomo
Ge a na le mengwaga ye masomepedi nne (24), nakong ya Ntwa ya ya bobedi ya Lefase, o ile a hudugela toropong ya Alexandra kua Johannesburg go yo tšea mošomo wa borutiši.  Ge a fihla Joburg, o ile a thulana le motswala wa gagwe yo a mmoditšego gore go na le lefapha la Store kua bogareng bja tropo ya Johannesburg yeo e nyakago mo-Afrika Borwa yo moso yo a rutegilego gabotse.

Ke moka o ile a tšea mošomo bjalo ka morekiši wa dithoto kua lefapheng la go rekiša. Ka morago ga dikgwedi tše tharo a le mošomong, o ile a hlatlošetšwa maemong a go ba moreki wa lebenkele. O šomile kgauswi le molaodi wa gagwe yo mošweu go kgetheleng diaparo tša bareki ba bathobaso.

Diaparo di be di rekiša ka lebelo le legolo, ka morago molaodi wa gagwe o ile a ba monna wa thekišo wa maemo a godimo lebenkeleng leo. Ka morago o ile a hlatlošetšwa maemong bjalo ka molaodi wa khamphani. Ka lebaka la maitapišo a mohlakanelwa a go fihlelela maemo a godimo bjalo, molaodi wa gagwe wo mošweu o be a sa kgone go mo hlatloša bjalo ka molaodi wa tshepedišo ka lebaka la melao ya kgethollo ya semorafe mo  Afrika Borwa. Ka go bontšha tebogo, molaodi o ile a rekišetša diaparo tše di šilafetšego go Maponya le mašaledi a mašela, tšeo a ilego a di rekiša gape kua Soweto. Ka matlotlo a mathomo a kgwebo a hweditšwego o ile a leka go bula kgwebo ya diaparo  Soweto, eupša a thibelwa ke go gana ga mmušo go mo fa maphephe a go rekiša, go sa šetšwe tsenogare ya feme ya molao yeo e hlotšwego ke Oliver Tambo le Nelson Mandela . 

Go e na le moo, mathomong a bo-1950, Maponya le mosadi wa gagwe Marina (motswala wa Nelson Mandela) ba hlomile Dube Hygienic Dairy, yeo e bego e hirilego sehlopha sa bašemane ka dipaesekele go iša maswi go bareki Soweto bao ba bego ba se nago mohlagase goba setšidifatši.  Ka bo-1970 dikgwebo tša bona di ile dia gola go akaretša mabenkele a mmalwa a kakaretšo, mabenkele a go rekiša dikoloi le diteišene tša go tšhela makhura. 

## Methopo
439 (nomoro)

**439** (**Magolonne Masometharo Seneyne**) ke nomoro yeo e elego nagareag ga masonlonne masometharo seswai le makgolonne masonenne.
Lerato Nxumalo

thumb
**Lerato Nxumalo** , o belegwe ka la 9 Dibokwane 1999 , go la Durban , motsaneng wa KwaMashu , Kwazulu natala , nageng ya Afrika Borwa. Ke sebapadi sa difilimi seo se tsebegago kudu ka karolo yeo a be go a ye bapala bjalo ka "Dr Luthuli" papading ya Durban Gen . Le ge a godišitšwe ka fase ga morafe wa bazulu , o filwe leina la "Lerato  e le go la bapedi/sotho ke kokwagwe yo a šetšego a re tlogetše lefaseng. 

## Tša bophelo le thuto
O tsene sekolo se se phagamego sa banenyana fela seo se tsebjago bjalo ka 'North Girls' , seo se hwetšagalago go la Durban. O ithutetše tša bokgabo go tloga ka mphato wa seswai go fihla ka mphato wa lesomepedi pele a ka ya go la Gauteng , go tsena sekolo  yunibesithi ya Witswaterstand mo a ithutetšego tša bofilim.  Go goleng ga gagwe Lerato o be a nyaka go ba moakhaonthente , eupša yeo e be e se toro ya gagwe ya nnete ka ge a be a latela le go kgahlwa ke go swana le mogwera wa gagwe yeo a be go a nyaka go ba moakhaonthente. o lemogile ge a fihla mphatong wa seswai gore toro ya gagwe ya nnete ke go ba sebapadi sa difilimi. 

## Tša mošomo
Lerato o tšweletše dikgatišong tše mmalwa pele a ka hwetša sekgoba sa gagwe go filimi ya Durban Gen e lego moo o thomileg go tuma gona . O be raloka bjalo ka sebapadi sa mothekgi go filimi ya Isithembiso, Trapped,  ga mmogo le ya Madume. O tšweletše gape thelebišeng a raloka karolo ya go ba moetapele go papatšo ya letšatši la basadi go lebenkele la Edgars ka ngwaga wa 2017 , a tšwelela gape a bapatša Aero ka ngwaga wa 2019. 

## Methopo
Abelana Dlamini.

**Kabelo Dlamini** (o hlahile  ka la 16 Motsheanong 1996) ke sebapadi sa bolo ya maoto sa Afrika Borwa seo se bapalang jwalo ka sebapadi sa ho hlasela hoba mohale wa lephego la ho ja sehlopheng sa Afrika Borwa sa Orlando Pirates.
Themba Zwane.

**Themba Zwane** (o hlahile ka la 3 Phato 1989) ke sebapadi sa bolo ya maoto sa Afrika Borwa seo se bapalang jwalo ka  sehlopha sa Premier Soccer League sa Mamelodi Sundowns le sehlopha sa Premier League sa Afrika Borwa. O qadile ho bapalela Mamelodi Sundowns ka 2011.  

* Tonakgolo ya Afrika Borwa (8): 2013–14; 2015-16 ya ho tshwana le; 2017-18 ya; 2018-19 ya; 2019-20 ya ho tshwana le; 2020-21 ya; 2021-22 ya ho tshwana  le; 2022-232022-23
* Telkom Knockout (2): 2015 ; 2019 ya
* Mo hope wa Nedbank (3): 2014-15; 2019-20 ya ho tshwana  le; 2021-222021-22 ya ho tshwana  le yona
* MTN 8: 2021.
Thulas Nxesi.

Thembelani Waltermade "Thulas" Nxesi (o hlahile ka la 9 Phupujane1959) ke radipolotiki wa Afrika Borwa le molaodiphethiši wa peleng wa kgwebo yo a mehleng jwalo ka letona la  mesebetsi le mesebetsi ho tloha ka Motshehanong 2019 ho fihla ka Phupujane 2024. Leloko la African National Congress (ANC), e bile leloko la palamente ho tloha ka Diphalane 2011 le Motlatšamopresidente wa setjhaba wa Mokgatlo wa Makomonisi wa Afrika Borwa (SACP) ho tloha ka Phupu 2012.
Tshepo Ramodisa

**Tshepo Stanley Ramodisa** ke mongodi, poete, moqapi wa dipapadi le sebapadi sa Afrika Borwa. O tsebahala ka dibuka tsa hae tsa dithothokiso le dipale tse buang ka bophelo ba setjhaba, tumelo le diphephetso tsa bophelo ba mehleng ya kajeno.

## Bophelo ba pele
Ramodisa o hlahetse profinseng ya Limpopo, Afrika Borwa. O holile sebakeng sa Bolobedu moo a qalileng ho bontsha tjantjello ya ho ngola le ho bapala drama ha a sa le sekolong. Ha a ntse a hola, o ile a tswela pele ho ntshetsa pele bokgoni ba hae ba bongodi le bonono.

## Mosebetsi wa bongodi
Tshepo Ramodisa o phatlaladitse dibuka tse mmalwa tse fumanehang lefatsheng ka bophara. Ho ya ka profaele ya hae setsheng sa Goodreads, o tsebahala e le mongodi ya shebaneng haholo le dithothokiso, dipale tsa nnete le tsa tshusumetso.

Dibuka tsa hae tse hatisitsweng di kenyelletsa:

* *Faith Never Lies*
* *Trust*
* *The Interview: A Creed of a Non Believer*
* *The Soweto Shack*
* *The Return of Tsotsi*
* *For You, I Wait…*
* *Principles of Progress: Finding Light Through the Dark*

Mesebetsi ena e bontsha hore Ramodisa o ngola haholo ka dihlooho tse amang batho ba tlwaelehileng, lerato, boitshepo le mathata a bophelo ba Afrika Borwa.

## Mosebetsi wa drama le bonono
Ntle le bongodi, Ramodisa o boetse o sebetsa lefatsheng la drama le dipapadi tsa setjhaba. O ngotse le ho hlahisa dipapadi tse mmalwa tsa setulong tse kang:

* *Life Is Not About Quitting*
* *Trust: The Unfolding Journey of Lies*
* *June 16*
* *The Interview*

Ho latela sengolwa se phatlaladitsweng ke boraditaba ba Fourways Review, Ramodisa o bile le seabo dipapading tsa radio drama mme a bapala karolo ya Mandla mananeong a fapaneng.

## Mosebetsi wa setjhaba
Ramodisa o boetse o sebetsa ho ruta le ho ntshetsa pele bacha lefatsheng la bonono. O thehile sehlopha se bitswang **Mahibuye Drama Group**, moo a thusang bacha ho ithuta ho ngola, ho bapala le ho hlahisa dipapadi tsa drama.

Sengolwa se seng sa Netwerk24 se mo hlalosa e le sebini se hapileng dikgau se sebetsang ka thata ho ntshetsa pele bonono Afrika Borwa.

## Bophelo ba botho
Hajoale Tshepo Ramodisa o dula Johannesburg, Afrika Borwa, moo a ntseng a tswela pele ka mosebetsi wa hae wa bongodi le bonono. O tsebahala ka ho kgothalletsa bacha ho sebedisa talenta ya bona ho ntlafatsa maphelo a bona le a setjhaba.

## Mehloli


## Dihokelo tsa kantle

* Goodreads – Tshepo Ramodisa Author Profile
* Google Books – Tshepo Ramodisa Publications
Draft 1

Diphiri tše Bohlokwa tša Mexico
thumb|Mexican wolf picture

**Phiri** ye talalerata ya Mexico (Canis lupus baileyi) goba “lobo” ke lešika leo le fapanego kudu ka dikarolwana tša leabela la diphiri tše talalerata ka Karolong ya Bodikela ya Lefase, le ye nngwe ya diamusi tšeo di lego kotsing kudu ka Amerika Leboa. Bogareng bja bo-1980, go tsoma, go swara le go tsenywa mpholo go ile gwa baka go fedišwa ga di- lobos nageng, go šetše tše sego kae feela bothopša.  Ka 1998 diphiri di ile tša tsenywa gape nageng e le karolo ya lenaneo la go tsenya gape la mmušo ka tlase ga Molao wa Mehuta ya Diphedi tšeo di lego Kotsing. Lehono ka U.S., go na le palo e tee ya naga yeo e akaretšago batho ba 131 fela - koketšego go tšwa go ba 114 bao ba balwago mafelelong a 2017.

## tšhupetšo
Sethalwa2

Sehlogo sa Sengwalwa: Soweto

Soweto ke toropo ye kgolo ya ditoropong yeo e lego borwabodikela bja Johannesburg ka Gauteng, Afrika Borwa. Leina la yona ke khutsofatšo ya “Ditoropokgolo tša Borwa Bodikela.” Soweto e hlomilwe ka nako ya kgethologanyo ge MaAfrika Borwa a Bathobaso a be a hudušwa ka kgapeletšo go tšwa dikarolong tše dingwe tša toropo. Go theoša le mengwaga, e hlabologile go ba ye nngwe ya mafelo a ditoropong ao a nago le badudi ba bantši kudu le a bohlokwa bja setšo ka Afrika Borwa. Soweto o kgathile tema ye bohlokwa ntweng kgahlanong le kgethologanyo, kudu nakong ya phetogelo ya baithuti ka 1976, ge boipelaetšo kgahlanong le tšhomišo ya kgapeletšo ya Seafrikanse dikolong e fetogile mokgatlo wa naga ka bophara. Sehlogo sa Sengwalwa: Soweto Soweto ke toropo ye kgolo ya ditoropong yeo e lego borwabodikela bja Johannesburg ka Gauteng, Afrika Borwa. Leina la yona ke khutsofatšo ya “Ditoropokgolo tša Borwa Bodikela.” Soweto e hlomilwe ka nako ya kgethologanyo ge MaAfrika Borwa a Bathobaso a be a hudušwa ka kgapeletšo go tšwa dikarolong tše dingwe tša toropo. Go theoša le mengwaga, e hlabologile go ba ye nngwe ya mafelo a ditoropong ao a nago le badudi ba bantši kudu le a bohlokwa bja setšo ka Afrika Borwa. Soweto o kgathile tema ye bohlokwa ntweng kgahlanong le kgethologanyo, kudu nakong ya phetogelo ya baithuti ka 1976, ge boipelaetšo kgahlanong le tšhomišo ya kgapeletšo ya Seafrikanse dikolong e fetogile mokgatlo wa naga ka bophara. Phetogelo e ile ya lebiša tlhokomelo ya boditšhabatšhaba go melawana ya kgatelelo ya mmušo wa kgethollo gomme ya ba seka sa kganetšo le go lwela bafsa. Toropokgolo ye e tsebja ka bohwa bja yona bjo bo humilego bja setšo, go akaretša mmino, tantshi, dingwalo le bokgabo bja go bonwa. E tšweleditše boradibokgabo le boradimuši ba bantši ba ba nago le khuetšo ya Afrika Borwa, kudukudu ka mehutahuta ya go swana le jazz, kwaito, le hip-hop. Menyanya ya setšo le ditiragalo tša setšhaba di tšwela pele go keteka ditšo tša bokgabo tša Soweto.

## DITSHUPETSO
Montero Nong

**Choene Tshiamo Nong** (o belegwe ka 1 Manthole 2008), eo ka botsebi a tsebjago e le **Montero Nong**, ke rakgwebo, motho wa maiteko a botho, mohlala wa diaparo le botle wa monna wa Afrika Borwa. O tsebja e le "It boy". O tsebja gape kudu bjalo ka mošemane mothehi wa Nong Cosmetics, leina la botle leo a le thomileng ge a sa le mengwaga ye 16. 

Nong o hweditše tumelelo mo lefelong la moo a dulago go tšwa mošomong wa gagwe indastering ya botle le maiteko a gagwe a go hlohleletša batšhaba ba bannyenyane ba kgwebo le go hlaolela phihlelelo ya setšhaba sa LGBTQ, gomme o itsephihlelela ka botlalo bjalo ka motho wa pansexual yo a šomišago maemedi a botona (he/him).

## Bophelo le mošomo
Nong o belegwe gomme a godilwe Polokwane, Limpopo, Afrika Borwa ka 1 Manthole 2008.

Ka ngwaga wa 2025, yena le bagwera ba gagwe Bohlokwa Nwanyanwu le Boikano Rampora ba theile *Kind Roots Initiative* bjalo ka karolo ya AECI #Future Leaders Competition.  Ge a sa le mengwaga ye 16 fela, Nong o thomile leina la gagwe la botle, Nong Cosmetics, leo le tšweletšwego ke kgatelopele ya ba international beauty influencers bjalo ka Kylie Jenner, Hailey Bieber, Patrick Ta le James Charles.

## Ditšupetšo
Sethwala1

Hlogo ya Sengwalwa: Pan South African Language Board

Pan South African Language Board (PanSALB) ke setheo sa molaotheo ka Afrika Borwa se thehiloeng ho phahamisa le ho sireletsa maleme a semmuso a naha. E hlomilwe ka 1995 ka morago ga go fela ga kgethologanyo go netefatša temogo ya go lekana le tlhabollo ya maleme ka moka ao a bolelwago ka nageng. Boto e thekga go bolela maleme a mantši gomme e šoma go tšwetša pele maleme ao a bego a kgaphetšwe thoko historing. PanSALB e phethagatša maikarabelo a yona ka go hlokomela ditokelo tša polelo, go thekga diprotšeke tša tlhabollo ya maleme, le go hlohleletša dikgoro tša mmušo go aba ditirelo ka maleme a mantši. E šoma gape le ditšhaba, dihlongwa tša thuto, le mekgatlo ya setšo go boloka maleme a setlogo le go tšwetša pele go fapafapana ga maleme Afrika Borwa ka moka.

Ge e phethagatša taelo ya yona ya molaotheo, Boto ya Maleme ya Pan South Africa e hloma gape le go hlokomela dibopego tša go swana le dikomiti tša polelo tša profense le mekgatlo ya polelo ya bosetšhaba. Dibopego tše di lebane kudu le tlhabollo ya mareo, go beakanya maleme maemong, le tšwetšopele ya maleme ao a bego a kgaphetšwe thoko pele, go akaretšwa maleme a SeKhoi, Senama le a Sesan. Ka maitapišo a, boto e nyaka go netefatša gore ditšhaba ka moka tša maleme ka Afrika Borwa di hwetša temogo le thekgo.

## DITSHUPETSO
Ntšhu

**Ntsu** ke leina le tswelelago la dinonyana tse itsego tse  kgolo tša diphoofolo. ka gare ga lapa la dinonyana tsa Accipitridae. Mola maemong a liphatsa tsa lefutso ,ke fela lapa la fasana la go maemo a lefutso,fela sehlopha sa kaeng  se akaretsa "ntsu tša nnete", mafelelong a gagwe a mangwe a dinagata a bitšwa ntsu, go swana le ntšhu ya lefatla, gomme lereo le ka kakaretšo ga le rwale boima bja taxonomic. Bontši bja mehuta e 68 ya dintšhu e tšwa Eurasia le Afrika .  Ka ntle ga lefelo le, go ka hwetšwa mehuta e 14 e hwetswa e pedi ka  Amerika Leboa, e senyane ka Amerika Bogare le Borwa ,le e tharo ka meraro  Australia .

Dintšhu ga se sehlopha sa tlhago eupša di laetsa gabotse mohuta ofe goba ofe wa nonyana ya phoofolo ye kgolo ka mo go lekanego go tsoma diphoofolo tsa marapo a mokokotlo tsa bogolo (tse ka bago 50&nbsp;cm ka botelele goba go feta ka kakaretšo) diphedi tša marapo a mokokotlo .

*
Draft 2

Ke nna Newspaper05

Dieta

Dieta ke dilo tseo di aparwago go thekga le go sireletsa maoto. Didiriswa tse fapanego tsa go swana le rabara, lesela le letlalo, di diriswa ka maikemisetso ge go bopiwa dieta. Batho ba apara dieta ka mabaka a fapanego. Ge dinako di fetoga, feshene e ile ya oketsa bohlokwa bja dieta le bong bja motho bo kgona go bontshwa ka tsona. Dieta tsa go rwala mosomong, dieta tsa dipapadi, le tse dingwe, ke mehuta ye mengwe ya dieta tseo di lego gona. Meletlo yeo e kgethegilego goba dipapadi di na le dieta tsa gona tseo di kgethegilego. Tseo ka moka di diretswe go soma mesomo yeo e itsego. Go tloga mehleng ya kgale, sebopego sa dieta se fetogile. Batho ba pele ba go ba le dieta ba be ba somisa diphuthelwana tsa letlalo la diphoofolo go sireletsa maoto a bona. Ge ditshaba di gola ebile di tswela pele, go dira dieta go ile gwa ba bokgoni bjo bo kgethegilego.

Mehuta ya dieta e hlamilwe ke ditso tse fapanego yeo e bontshago setso le tikologo ya bona. Lehono, dieta di sa dirwa ka diatla goba difemeng ka go dirisa thekenolotsi ya sebjalebjale. Dieta tse dintsi tsa lehono di kaonafatsa polokego le tshepediso, 7di dirilwe ka mokgwa wa go nolofatsa kgatelelo ya lenao, thekgo ya bogare bja leoto le disole tseo di sa thellego.
Seyalemoya

thumb|Polase ya di- antenna yeo e swarago di- antenna tše di fapa-fapanego tša radio kua Sandia Peak kgaufsi le Albuquerque, New Mexico, United States
**Seyalemoya** ke thekenolotši ya go boledišana ka go šomiša maphoto a seyalemoya. Maphoto a seyalemoya ke maphoto a mohlagase wa makenete a makga a magareng ga 3&nbsp;hertz (Hz) le 300 a go swana le yona&nbsp;gigahertz (GHz) ya go swana le yona. Di tšweletšwa ke sedirišwa sa mohlagase seo se bitšwago sefetši seo se kgokagantšwego le eriele yeo e hlabišago maphoto. Di ka amogelwa ke diantenna tše dingwe tšeo di kgokagantšwego le seamogedi sa radio, ye ke molaotheo wa motheo wa kgokagano ya seyalemoya. Go tlaleletša poledišanong, radio e dirišetšwa radar, go sepelasepela ga seyalemoya, taolo ya kgole, go lemoga ga kgole, le dikgopelo tše dingwe.

Mo poledisanong ya seyalemoya, yeo e šomišwago le papatšong ya thelebišeneng, megala ya sellathekeng, diradio tša ditsela tše pedi, go dira dikgokagano tša megala, le kgokagano ya sathalaete, gare ga ditirišo tše dingwe tše dintši, maphoto a seyalemoya a dirišetšwa go rwala tsebišo go putla sebaka go tšwa go sefetši go ya go seamogedi, ka go fetoša leswao la radio (go kgahliša leswao la tshedimošo lephotong la radio ka go fapantšha karolo e itšego ya lephoto) ka gare ga sefetši. Ka gare ga radar, yeo e šomišwago go hwetša le go latela dilo tša go swana le difofane, dikepe, difofane tša lefaufaung le dithuthupi, mahlasedi a maphoto a radio ao a ntšhwago ke sefetši sa radar a bonagatša go tšwa go selo seo se lebantšwego, gomme maphoto a bonagatšwago a utolla lefelo la selo go seamogedi seo ka tlwaelo se lego le sefetši. Ka ditshepedišo tša go sepela ka seyalemoya tša go swana le GPS le VOR, sedirišwa sa go sepelasepela se amogela maswao a radio go tšwa go mabone a mantši a radio a go sepelasepela ao maemo a ona a tsebjago, gomme ka go ela ka nepo nako ya go fihla ya maphoto a radio seamogedi se ka bala maemo a sona Lefaseng. Go seyalemoya sa go hloka megala radio remote control devices like drones, garage door openers, and keyless entry systems, maswao a seyalemoya a fetišetšwago go tšwa go sedirišwa sa molaodi a laola ditiro tša sedirišwa sa kgole.
Nare ya meetse

**Nare ya meetse** ( ***Bubalus bubalis*** ),yeo gape e bitšwago nare ya meetse ya ka gae, nare ya meetse ya Asia,le nare ya meetse ya Asia,ke kgomo ye kgolo yeo e tšwago kontinenteng ya ka fasana ya India le Borwabohlabela bja Asia.Lehono,e bolokwa gape kua Italy,Balkans,Australia, Amerika,le dinaga tše dingwe tša Afo rika Mehuta ye mebedi ye e sa lego gona ya dinare tša meetse e a lemogwa,yeo e theilwego godimo ga ditekanyetšo tša sebopego le boitshwaro nare ya noka ya kontinente ya India le go ya pele ka bodikela go ya Balkans,Egepeta,le italy,le nare ya mogwapo go tšwa Assam ka bodikela go ya Borwabohlabela bja Asia go ya Yangtze ya China ka bohlabela  

Nare ya meetse ya naga (Bubalus arnee) mohlomongwe ke mogologolo wa nare ya meetse ya ka gae [3] Dipoelo tša nyakišišo ya phylogenetic di laetša gore nare ya meetse ya mohuta wa noka mohlomongwe e thomile ka bodikela bja India gomme e be e ruilwe mengwageng ye e ka bago ye 6,300 ye e fetilego,mola mohuta wa mogwapo o thomile ka go ikemela go tšwa go Mainland Borwabohlabela bja Asia gomme o be o ruilwe mo e ka bago 3,000 go ya go Nywageng e 7 000 e fetilego. [4] .

Ka morago ga moo,dinare tša noka di ile tša phatlalala ka bodikela go fihla Egipita,dinaga tša Balkan le Italy,mola dinare tša mogwapo di ile tša phatlalala go ya Borwa-bohlabela bja Asia ka moka le go fihla Moeding wa Yangtze. [ 5 ] [ 6 ] [ 4 ]

Dinare tša meetse di be di gwebišwa go tšwa go Tlhabologo ya Moedi wa Indus go ya Mesopotamia,ka Iraq ya sebjalebjale,ka 2500 BC ke ba Meluhhas.Tiiso ya mongwadi yo a thwetšwego ke kgoši ya Akkadia e bontšha sehlabelo sa dinare tša meetse. [8] .

Dinare tša meetse di loketše kudu go lema mašemo a reise, gomme maswi a tšona a humile ka makhura le proteine ​​go feta a dikgomo tša maswi.Palo e kgolo ya diphoofolo tša naga e ile ya hlongwa ka leboa la Australia mafelelong a lekgolo la bo-19 la nywaga, gomme go na le mehlape e menyenyane ya diphoofolo tša naga kua Papua New Guinea,Tunisia le ka leboa-bohlabela bja Argentina Mehlape ya naga le yona e gona kua New Britain,New Ireland,Irian Jaya,Colombia,Guyana,Suriname,Brazil le Uruguay 191
Kgabo

**Tšhwene** ke phoofolo yeo rgantsi e hwetsagala dithabeng goba moo o tletsego mehlare ,gape ke leina le le tlwaelegilego leo le ka šupago bontši bja diamusi tša infraorder Simiiformes, yeo gape e tsebjago bjalo ka simians. Ka setšo, diphoofolo ka moka sehlopheng seo ga bjale se tsebjago e le di- simian di balwa e le ditšhwene ka ntle le ditšhwene .Tshwene ke phoofolo ye e bopegilego okare ke motho , e phela maphelo ago swana le ga batho . Ka go realo ditšhwene, ka kgopolo yeo, di bopa sehlopha sa paraphyletic seo se sa felelago; ka tsela ye nngwe, ge ditšhwene (Hominoidea) di akaretšwa, *ditšhwene* le *di- simian* ke mahlalošagotee.

Ka 1812, Étienne Geoffroy o ile a hlopha ditšhwene le sehlopha sa Cercopithecidae sa ditšhwene mmogo gomme a hloma leina la Catarrhini, "Ditšhwene tša Lefase la Kgale" (" *singes de l'Ancien Monde* " ka Sefora ).    Kgaetšedi yeo e lego gona ya Catarrhini sehlopheng sa ditšhwene ("singes") ke Platyrrhini (ditšhwene tša Lefase le Lefsa).  Mengwaga ye e ka bago dimilione tše senyane pele ga go fapana magareng ga Cercopithecidae le ditšhwene,  Platyrrhini e tšweletše ka gare ga "ditšhwene" ka go hudugela Amerika Borwa   go bonagala ka lewatle.
Mabu

thumb|Surface-water- gley e tšweletše ka glacial till ka Leboa la Ireland
**Mabu**, gape o bitšwa **lefase**, ke motswako wa dilo tša tlhago, diminerale, digase, meetse le diphedi tšeo ka moka di thekgago bophelo bja dimela le diphedi tša mabu. Ditlhaloso tše dingwe tša saense di hlaola ditšhila go tšwa mabung ka go lekanyetšwa lentšu la pele ka go lebanya go mabu wo o šuthišitšwego.

Mabu o na le kgoboketšo ye e tiilego ya diminerale le dilo tša tlhago ( **matrix ya mobu** ), gammogo le kgato ya porous yeo e swarago dikgase ( **lefaufau la mabu** ) le kgato ya seela yeo e swarago meetse le dilo tše di hlapolotšwego bobedi tša diphedi le tše di sa phelego, ka mokgwa wa sephelago goba ka mokgwa wa se saphelego ( **tharollo ya mabu** ).   Ka go realo, mabu ke tshepedišo ye e raraganego ya maemo a mararo ya dilo tše di tiilego, diela le dikgase.  Mobu ke setšweletšwa sa mabaka a mmalwa: khuetšo ya tlelaemete, kimollo (bophagamo, tshekamelo, le setshekamelo sa naga), diphedi, le didirišwa tša motswadi wa mabu (diminerale tša mathomo) tšeo di dirišanago ge nako e dutše ge eya.  E tšwelapele go hlabollwa ka tsela ya ditshepedišo tše dintši tša mmele, tša dikhemikhale le tša thutaphedi, tšeo di akaretšago go fetoga ga boemo bja leratadima le kgogolego ya mabu yeo e sepedišanago le yona .  Ka lebaka la go raragana ga yona le kgokagano ye maatla ya ka gare, ditsebi tša tswalano ya diphedi le tikologo ya tšona tša mabu di tšea mabu bjalo ka tshepedišo ya tswalano ya diphedi le tikologo ya tšona .
COVID-19

**Coronavirus disease 2019** ( **COVID-19** ) ke bolwetši bjo bo fetetšago bjo bo hlolwago ke coronavirus SARS-CoV-2 . Go thoma ka Pherekgong 2020, bolwetši bjo bo phatlaletše lefaseng ka bophara, bja feleletša ka leuba la COVID-19 . Ka Hlakola 2020, Mokgatlo wa Lefase wa Maphelo o tsebagaditše COVID-19 e le boemo bja tšhoganetšo bja maphelo bja lefase ka bophara ; ba ile ba tsebatša mafelelo a boemo bja tšhoganetšo ka Mopitlo 2023. 

Dika tša COVID‐19 di ka fapana eupša gantši di akaretša go fiša, go lapa, go gohlola, Mathata a go hema, go lahlegelwa ke monkgo le go lahlegelwa ke tatso. Dika di ka thoma ka letšatši le tee go ya go le 14 ka morago ga go ponagatšo ya twatši. Go kaone motho wa boraro yeo a fetetšeng ke twatši ga a bontšhe dika tša twatši. Ba bangwe ba batho bao ba na le go le dika tše di lemogegago ba hlaolwa bjalo ka balwetši, bontšhi (81%) ba ba le dika tše bonolo go ya go tše di lekanetšego (go fihla go pneumonia ye bonolo), mola 14% ba e ba le dika tše šoro (dyspnea, hypoxia, goba go feta 50% ya kakaretšo maswafo go diswantšho), gomme 5% ba ba le dika tše kotsi (go palela ke go hema, letšhogo, goba Go se šome gabotse ga ditho tše dintši). Batho ba bagolo ba kotsing ye kgolo ya go ba le dika tše šoro le go hlokofala. Batho ba bangwe ba itemogela dika tšeo di phegeletšego (COVID e telele), dikgwedi goba mengwaga ka morago ga go fetelwa, go akaretša go lapa, mathata a monagano le go felelwa ke moya. Tshenyo ya ditho e lemogilwe ka karolwana.

Phetetšo ya COVID‐19 e direga ge dikarolwana tša twatši di hemelwa goba di kopana le mahlo, nko, goba molomo. Kotsi ye kgolo kudu ke ge batho ba batamelane, eupša dikarolwana tše nnyane tše di sepelago moyeng tšeo di nago le twatši di ka dula di fegilwe moyeng gomme tša sepela bokgole bjo botelele, kudukudu ka gare ga ntlo. Phetetšo e ka direga gape ge batho ba kgoma mahlo, nko goba molomo ka morago ga go kgoma bokagodimo goba dilo tšeo di šilafaditšwego ke twatši. Batho ba dula ba fetela go fihla matšatši a 20 gomme ba ka phatlalatša twatši ye le ge ba sa tšwelele dika. 

Go na le diteko tše pedi tše di tlwaelegilego tša go utolla COVID . Diteko tša antigen (tšeo gape di bitšwago diteko tša go elela ka lebelo ka mahlakoreng ) di ka dirišwa ka gae. Teko ye botse e bontšha tshwaetšo ye e šomago. Le ge go le bjalo, diteko tša go hloka bolwetši ga se tša nepagala, kudukudu mathomong goba ka morago ga tshwaetšo. Baabi ba diterelo tša tlhokomelo ya maphelo ba ka dira teko ya PCR ye e nepagetšego kudu, yeo gantšhi e sekasekwang  laboratoring.
Ariana Grande o ile a re

Ariana Grande-Butera o belegwe ka la 26 June 1993,kua Boca Raton,Florida Ke morwedi wa Joan Grande,yo a belegwego kua Brooklyn yo e bego e le hlogo ya khamphani ya Hose-McCann Communications,e lego motšweletši wa didirišwa tša poledišano tša ka lewatleng tšeo e bego e laolwa ke lapa la Grande go tloga ka 1964, le Edward Butera,mong wa khamphani yeo e bego e na le diswantšho kua Boca Raton. Grande ke setlogolo sa Motaliana gomme o itlhalosile bjalo ka Motaliana wa Amerika yo a nago le medu ya Se-Sicilian le Abruzzese. O na le ngwanabo ka motswadi o tee yo mogolo, Frankie Grande, yo e lego seopedi le motšweletši. Lapa la gagwe le ile la huduga go tšwa New York go ya Florida pele ga matswalo a gagwe, gomme batswadi ba gagwe ba ile ba arogana ge a be a na le mengwaga ye seswai goba ye senyane. Grande o be a na le tswalano ya kgauswi le makgolo wa gagwe wa mmagwe, Marjorie Grande. Ge a na le mengwaga ye seswai, o ile a opela "The Star-Spangled Banner"papading ya gae ya Florida Panthers kgahlanong le Chicago Blackhawk ka la 16 Janaware 2002.

Ge e sa le ngwana yo monyenyane ,Grande o be a bapala le Fort Lauderdale Children's Theater,  a bapala karolo ya gagwe ya mathomo bjalo ka moanegwa wa sehlogo ka mminong wa *Annie*. O ile a ba a bapala dipapading tša bona tša The Wizard of Oz le Beauty and the Beast. Ge a na le mengwaga ye seswai, o ile a bapala karaoke lounge ka sekepeng sa go sesa le ka di-orchestra tša go swana le South Florida's Philharmonic, Florida Sunshine Pops le Symphonic Orchestras. Ka nako ye, o ile a tsena Pine Crest School gomme ka morago a tsena North Broward Preparatory.
Bodiidi

thumb|Kabo ya letseno la lefase ka bophara ge nako e dutše e eya. Tšhate e e bontšha phetogo ye kgolo ya megolo go ya maemong a godimo.
**Bodiidi** ke boemo goba boemo bjoo go bjona motho ka o tee ka o tee a hlokago methopo ya ditšhelete le dilo tše bohlokwa sebakeng sa maemo a motheo a bophelo . Bodiidi bo ka ba le dinyakwa le ditlamorago tše di fapafapanego tša tikologo, tša molao, tša leago, tša boiphedišo le tša dipolotiki .  Ge go hlahlobja bodiidi, dipalopalo goba ekonoming go na le magato a mabedi a magolo e lego *bodiidi bjo bo feletšego,* bjo bo bapetšago letseno kgahlanong le tšhelete yeo e nyakegago go fihlelela dinyakwa tša motheo tša motho ka noši, go swana le dijo, diaparo, le madulo . sa bobedi, *bodiidi bjo bo lekanyeditšwego* bo ela ge motho a sa kgone go fihlelela maemo a fasefase  a bophelo  ge a bapetšwa le ba bangwe ka nako le lefelong le tee. Tlhalošo ya *bodiidi bjo bo lekanyeditšwego* e fapana go ya ka dinaga, goba go ya ka setšhaba . 

Go ya ka dipalopalo bjalo ka 2019 , bontšhi bja baagi ba lefase ba phela bodiiding ka ditolara tša PPP. 85% ya batho ba phela ka tšhelete ya ka tlase ga R100 ka letšatši, peditharong e phela ka tšhelete ya ka tlase ga R100 ka letšatši gomme 10% e phela ka tšhelete ya ka tlase ga R100 ka letšatši.  Go ya ka Sehlopha sa Panka ka 2020, badiidi ba go feta 40% ba be ba dula dinageng tšeo di amilwego ke dintwa.  Gaešita le ge dinaga di itemogela tlhabollo ya tša boiphedišo, badudi bao ba diilago kudu ba dinaga tša letseno la magareng gantšhi ga ba hwetše karolo ye e lekanego ya lehumo le le okeditswego la dinaga tša bona sebakeng sa go tlogela bodiidi.  &#x5B; *nbsp;needed* &#x5D; Mebušo le mekgatlo yeo e sego ya semmušo e lekile ka palo ya melawana le mananeo ao a fapafapanego a go fokotša bodiidi, a bjalo ka go tsenya mohlagase dinagamagaeng goba melawana ya go aga dintlo pele mafelong a go swana le ditoropong. Ditlhako tša pholisi ya boditšhabatšhaba ya phokotšo ya bodiidi tšeo di hlomilwego ke Ditšhabakopano ka 2015. Di akareditšwe ka go Nepo ya Tlhabollo ya go ya go ile ya 1: "Ga go na Bodiidi" .

Maatla a tša leago a bjalo ka bong, bogole,  le morafo a ka gakatša ditaba tša bodiidi ka basadi, bana le dihlopha tše dinyenyane gantšhi ba rwala merwalo e sa lekalekanego ya bodiidi. Go feta moo, batho bao ba diilago ba kotsing kudu ya ditlamorago tša ditaba tše dingwe tša tša leago, tše bjalo ka ditla morago tša tikologo tša intaseteri goba ditla-morago tša phetogo ya boemo bja leratadima goba dikotsi tše dingwe tša tlhago goba ditiragalo tše di feteletšego tša boemo bja leratadima . Bodiidi le bjona bo ka mpefatša mathata a mangwe a tša leago ; dikgateletšo tša ekhonomi go ditšhaba tše di diilago gantši di kgatha tema go rengwang ga dithokgwa, tahlegelo ya mehuta ya diphedi le thulano ya merafe . Ka lebaka le, Dinepo tša Tlhabollo ya go ya go ile tša UN le mananeo a mangwe a pholisi ya boditšhabatšhaba, go swana le go fola ga boditšhabatšhaba go tšwa go COVID-19 a gatelela kgokagano ya phokotšo ya bodiidi le dinepo tše dingwe tša setšhaba.
Mokgatlo wa Tokologo wa Inkatha

**Mokgatlo wa Tokologo ya Inkatha**  ke mokgatlo wa dipolotiki wa go boloka dilo ka Afrika Borwa, wo e lego karolo ya mmušo wa bjale wa Afrika Borwa wa botee bja setšhaba wo o eteletšwego pele ke kongrese ya bosetshaba ya afrika . Le ge e ngwadišitšwe bjalo ka mokgatlo wa setšhaba, e bile le katlego ye nnyane fela ya dikgetho ka ntle ga Profense ya yona ya gabo ya KwaZulu-Natal . Mangosuthu Buthelezi, yo a šomilego bjalo ka tonakgolo ya KwaZulu nakong ya dikgetho, o hlomile mokgatlo ka ngwaga wa sekete senysne le makgolo a senyane masomesupa hlano  gomme a o etelela pele go fihla ka 2019. O ile a hlatlangwa bjalo ka mopresidente wa mokgatlo ka ngwaga wa 2019 ke Velenkosini Hlabisa .

Ngwageng e lesome ya mathomo ya nako ya ka morago ga dikgetho Imokgatlo  wa tikologo ya inkatha e amogetše thekgo ya yona ya ka godimo ga 90% go tšwa go ma-Zulu a morafo . Go tloga ka nako yeo, mokgatlo o šomile go oketša thekgo ya wona ya bosetšhaba ka go tšwetša pele melawana ya go boloka leago le ekonomi .  Dikgethong tša kakaretšo tša 2019,mokgatlo wa tikologo ya inkatha e tlile maemong a bone nageng ka bophara, ya thopa 3.38% ya dikgetho le ditulo tše lesomenne ka Sebokeng sa Setšhaba . 

Ka ngwaga wa 2024 dikgetho tsa setshatshaba, mokgatlo wa tikologo ya inktha  e hweditse ditulo tse lesomesupa ka 3.85% ya dikgetho.  Ka June 2024, mokgatlo wa tokologo ya inkatha e ile ya dumela go tsenela mmušo wa botee bja setšhaba  wo o eteletšwego pele ke ANC .  Moetapele wa IFP, Velenkosini Hlabisa, e bile Tona ya Kgoro ya Taolo ya Tirišano le Merero ya Setšo  ka mohlakanelwa. 

## Dipholisi le dikgopolo
Ditšhišinyo tša pholisi tša mokgatlo wa tikologo ya inkatha di akaretša:

* Kabo ya maatla go mebušo ya diprofense 
* Go dira gore hlogo ya mmušo le hlogo ya diposo tša mmušo di arogane, ka hlogo ya monyanya bjalo ka hlogo ya mmušo 
* Boemedi bja tekatekano bja maloko a go tswakana bakeng sa Seboka sa Maloko a Palamente 
* Tokologo ya kgwebo
* Metšhelo ya letseno ya fase 
* Melao ya bašomi ye e lokologilego
* Boipušo bja ditšhaba tša setšo tša Afrika le baetapele ba tšona
* Go dumelela balaodi ba setšo go šomiša mešomo ya mmušo wa selegae
* Go ganetša kgopolo ya gore merafe ka tlhago ke ya go boela morago ebile e kgahlanong le tlhabollo le tšwelopele

thumb|200x200px|Mangosuthu Buthelezi, mopresidente wa mathomo le moetapele wa palamente wa nako ye telele wa mokgatlo
Bohlokwa bja go ba Earnest

thumb|oscar wsilde
 

Bohlokwa bja o ba earnest, ke komedi ya tsegitsa batho ba tlhoko, yona e bapala ke Oscar Wilde, tsa nne tsa mafelelo tsa go thala phaphutsing ya go bapala, go latela balatedi ba mosadi Windermere (1892), mosadi ya go botlhaka (1893) mogudi yo mobotse. BAbadi ya mathomo yona e babetswe ka la di 14 dibokwane (1895) ko teetha ya St james ko London.  

Bošego bja go bula bjo bo atlegilego bo swaya seremo sa mošomo wa Wilde eupša bo ile bja latelwa ka dibeke tše mmalwa ke go wa ga gagwe Marquess of Queensberrywa gagwe Lord Alfred Douglas e bego e le moratiwa wa Wilde, o ile a loga maano a go lahlela merogo e mentšhi e e bodilego go mongwadi wa diterama mafelelong a tiragatšo . taba ye e ile ya lebiša go lelokelelo la ditsheko tša molao go tloga ka Mopitlo go fihla ka Motsheganong ngwageng wa  1895 wilde  oile a feleleditša a bonwa molato le go tswalelwa terongnkong mabapi le ditiragalo tsa bosodooma. Go sa kgathalege gore go ya le ka moo papadi e ile ya tšwelela ka kgona, go ile wa lebana ke gore di tšwalelwe ka ngwedi ya Motsheganong morago ga dithaloko tse 89.Ka morago ga gore a tšwe teronkong go tswa ngwageng wa 1897, o ile a gaditša kgatha gotšwa paris , eupša o be a sa hla a ngwala komik le mešomo ya go tshegitša
Soweto phetogelo

PHETOGELO YA SOWETO
thumb|Seteišene sa Soweto
Baithuti go tšwa dikolong tša go fapafapana ba ile ba thoma go ipelaetša mebileng ya toropo ya Soweto go arabela go tsebagatšwa ga Seafrikanse, seo se akantswego ke maAfrika Borwa a mantši a bathobaso bjalo ka "polelo ya go gatelela", bjalo ka sedirišwa sa thuto dikolong tša bathobaso. Go akanyetšwa gore barutwana ba dikete tse masomepedi '20 000' ba tšere karolo boipelaetšong bjo. Ba ile ba gahlana le sehlogo se šoro sa maphodisa, gomme ba bantši ba ile ba thuntšhwa le go bolawa. Barutwana ba 176 ba be ba bolailwe ka Soweto mafelelong a 16 mosegamanye .  Phetogelo e hlotše khuduego Afrika Borwa ka moka, ka mahu a makgolo a mahlano le masome a mahlano a šupago ka lebaka la dikgaruru mafelelong a Hlakola 1977.Meferefere e bile motsotso wo bohlokwa ntweng kgahlanong le kgethologanyo ka ge e hlotše kganetšo ye mpsha kgahlanong le kgethollo ka Afrika Borwa ka ga ditiragalo tše, la 16 Mosegamanye ke letšatši la maikhutšo go setšhaba ka Afrika Borwa, leo le bitšwago Letšatši la Bafsa. Boditšhabatšhaba, 16 June e tsebja bjalo ka Letšatši la ngwana wa Moafrika. 

https://www.saha.org.za/the_youth_take_charge_the_soweto_uprising_of_june_1976.htm

https://ccac.concourttrust.org.za/themes/soweto-uprising-16-june-1976

https://jacana.co.za/product/the-soweto-uprising-a-jacana-pocket-history/

## DITŠUPETŠO
Kgwele ya matsogo

thumb|Seswantsho sa kgwele ya matsogo

**Kgwele ya matsogo** ke papadi ya sehlopha yeo e ratwago kudu dinageng tse dintsi, kudukudu mo go Afrika Borwa. Papadi ye e bapalwa ke dihlopha tse pedi, gomme sehlopha sengwe le sengwe se ba le ba bapadi ba supa lebaleng.  bja papadi ye kego lahlela bolo ka gare ga nete.kgwele ya matsogo e bapalwa lebaleng le le arogantswego ka diripana txe tharo, elego centre third, goal third le shooting circle. Babapadi ba abelwa maemo a go fapana  a go fapana go ya ka mošomo wa bona lebaleng. Maemo ao a akaretša Goal Shooter , Goal Attack , Wing Attack , Centre , Wing Defence , Goal Defence le Goal Keeper . Yo mongwe le yo mongwe o na le karolo ye e itšego ye a swanetšego go e bapala.

Molao o mogolo wa kgwele ya matsogo ke gore ge o swere bolo, ga wa swanela go sepela le yona. O swanetše go ema ka maoto gomme o e fete go molekane wa gago ka pela, ka gobane o dumeletšwe metsotswana ye meraro fela go swara bolo. Se se dira gore papadi e nyake go šoma mmogo ga sehlopha, lebelo la go nagana le bokgoni bja go fetolana ka nepo.kgwele ya matsogo e thuša go aga mmele ka gobane e tlhabolla maatla, lebelo, tekatekano le tirisano mmogo gare ga babapadi. Le gona e ruta maitshwaro a mabotse a go swana le tlotlo, boikarabelo le go latela melao. Ke papadi yeo e sa thušego fela ka mmele, eupša gape e aga le boitshepo bja monagano le botswalle gare ga babapadi.

## Methopo
Kotlo ya go ba mma

**Kotlo ya go ba mma** (yeo gape e tsebjago e le dikotlo tša bana ), e šupa go hloka mohola ga tša boiphedišo mo basadi ba lebeletšanago le gona mošomong ka baka la go ba bomma .    Kgopolo ye ya thuto ya leago, e gatelela ka fao bomma bao ba šomago gantši ba itemogelago go fokotšega ga megolo, go fokotšega ga bokgoni bjo bo lemogwago, le mabaka a mmalwa a tšwelopele ya mešomo ge di bapetšwa le balekane ba bona bao ba se nago bana. Dinyakišišo di bontšha gore bomma ba lebeletšane le kotlo ye kgolo ya ngwana yo mongwe le yo mongwe yeo e gakatšago phapano ya mogolo wa bong . Go tlaleletša mogolong o monnyane, gantši bomma ba lebelelwa e le bašomi bao ba sa ineetšego kudu le bao ba sa ithekgego kudu, e lego seo se lebišago go sekame go thwala, go hlahlobja ga mošomo wa tlase le go fokotšega ga dibaka tša go hlatlošetšwa maemong. Dikotlo tše ga di lekanyetšwe go lebaka le tee eupša di tsemile medu dikgopolong tša  setšhaba, go sekamela mošomong le dikgopolong tše bjalo ka mohlala wa maiteko a mošomo, woo o bolelago gore maikarabelo a go hlokomela a fokotša tšweletšo ya mešomo ya bomma. Kotlo ya go ba mma, e atile go ralala le ditšhaba tše di fapafapanego tše di hlabologilego gomme e ngwadilwe go ralala le mela ya morafe le ya ekonomi, ka basadi ba mmala le bao ba lego mešomong ye mogolo ya fase ba itemogela ditlamorago tše šoro kudu.  Go sa šetšwe tlhokomelo e oketšegilego ya taba ye, kotlo ga se ya bontšha maswao a magolo a go fokotšega.

## Methapo
Viola (semela) .

thumb|''viola''
***Viola***, semelo seo se  tlwaelegilego bjalo ka **di- violet**,ke mohuta wa dibjalo tša go thunya  Ke ye  kgolo ka lapeng la violaceae. e na le mehuta ya go feta makgolo a tshela le masomeseswai.}} Bontši bja mehuta ya diviolet e hwetšwa ka hemisphere ya ka Leboa yeo e nago le boso bjo bo fodilego ; lega go le bjalo, tše dingwe di hwetšwa gape mafelong ao a fapafapanego bjalo ka Hawaii, Australasia gape le Andes .

Mehuta ye mengwe *ya Viola* ke dibjalo tše di sa felego, tše dingwe ke dimelo tša ngwaga le ngwaga, gomme tše mmalwa ke dihlašana tše nnyane,ye mentši, mehuta le dikhalthiba di bjalwa ka dirapeng bakeng sa matšoba a tšona a go kgabiša. Ka temothuong ya dihlare, lereo pansy ka tlwaelo le šomišwa go dikhalthiba tšeo tša mebala ye mentši tša matšoba a magolo tšeo di godišwago ngwaga le ngwaga goba ka ngwaga ka ngwaga go tšwa go peu gomme di šomišwa kudu ka malaong .

https://www.gardenia.net/guide/violets-viola-how-to-grow-and-care*viola info*

https://gobotany.nativeplanttrust.org/genus/viola/

## DITŠUPETŠO
Thutlwa ya maoto a matelele

thumb|ke senepe sa thutlwa

**Thutlwa** ya maoto a matelele ke phoofolo yengwe ya molala wo motelele,wa mmebala ya go kgahlisa,ya dinaka tse kopana tseo di sireleditsego ke letlalo, di nale maoto a matelele gape le mmele wo mosesesane.Botelele bja gona di fihlelela go dimitara tse 5.5m. Thutlwa di kgona go iphepa ka mehlare ye metelele ,leleme la yona ke leletelele lona le somswa gogga mehlare le diphotlwa go tsentsha molomong.

Thutlwa ke phoofolo ya go rata go soma mmogo le phoofolo tse dingwe, ga dina modumo e bile di tletse moya khutso,ge di hlaselwa ke dibata di hemela godimo di shuta seemong seo.

## Ditshupetso
Bokriste

thumb|The celebration of the death of Jesus

**Bokriste** bjo bo theilwego bophelong le lehung la Jeso ke Bodumedi. Ke tumelo ye e gatelelwago ya gore ke morwa wa Modimo le mopholosi wa batho.Bakriste ba latela melao ya Modimo le go dumela go Beibile,ba soma ka maatla a moya o mokgethwa go phela bophelo bjo bo kgethegilego.Go ba mokriste go ra gore go tlogela ditsela tsa setso le go phetha ditaelo tsa setso, gomme wa latela dilo tsa kereke.

Bakriste ba dumela go Modimo o tee yo a phelago, mopi wa legodimo le lefase. Lentšu la Modimo le tšweletšwa ka Beibele, yeo e arotšwego ka Testamente ya Kgale le ya Mpsha. Testamente ya Mpsha e gatelela tswalo, bophelo, lehu, le tsošo ya Jesu Kriste. Jesu Kriste: Mophološi. Motheo wa Bokriste ke gore Jesu o tlile lefaseng go fediša dibe tša batho ka lehu la gagwe sefapanong le go tsošwa ga gagwe bahung. Go dumela go yena go nea batho kholofelo ya bophelo bjo bo sa felego le kwanano le Modimo.

## Methopo
Temo metseselegaeng

thumb|Seswantšho sa terekere tšhemong ya matapola.

**Temo** mafelelong a gae gantšhi ke motheo wa leruo le setšhaba mo nageng yeo . E akaretša go lema dijo le go hlokomela diphoofolo , go lema merogo le ditlhare tša meetsi.

Bohlokwa bja temo ke gore e fa batho mešomo ga golo batho ba yona naga mabokgoni a tša temo. E tliša dijo malapeng ga golo malapa a go hloka sa bona ,  Go na le mehuta ya temo 1. temo ya go iphediša mo balemi ba lemang dijo gore ba kgone go hlokomela malapa a bona , 2. temo ya kgwebo mo dijo ledi phoofolo di lemišetšwa go rekišwa , 3. temo ye e kopantšweng mo go kopanywago go lema dijo le go hlokomela diphoofolo . 

Go na le mathata ao balemi ba kopanang le ona 1. go fokolwa ga theknolotši le ditsela tša kgale (balemi babantšhi ba šomiša theknolotši ya selegae fela) , 2. dintshabi le malwetši (merogo le diphoofolo di tshwenya ke dintshabi le malwetši ao a fokotšang temo , 3. bothata bja ditšhelete (Balemi ba bangwe ba hloka dikoloto , inshorentse le ditheko tšeo di ka ba thušang , 4. go hloka thuto ka ga temo ( maemo a go bala le go ngwala a tlase le hloka dithuto tša temo ).

Mmušo oka thuša ka go fana ka thušo ya masheleng , go kaonafatša ditsela le metšhene , go fana ka thuto ya temo le ditirelo tše kgolo.

## Methopo