Tšhokolete

**Tšhokolete** ke dijo tšeo di dirilwego ka dinawa tša kakao tše di gadikilwego le tše di šitšwego tšeo di ka bago seela, se se tiilego goba se se tswakilwego, e ka ba ka boyona goba go latswa dijo tše dingwe. Dinawa tša kakao ke dipeu tše di lokišitšwego tša sehlare sa kakao (Theobroma cacao). Gantši di a bedišwa go tšweletša tatso, ke moka tša omišwa, tša hlwekišwa le go gadikwa. Kgapetla e a tlošwa go utolla dikgopolo tša kakao, tšeo di šilafatšwago go bela bjala bja tšhokolete: tšhokolete yeo e sa hlwekišwago ka sebopego sa makgwakgwa. Bjala bo ka šongwa go aroganya dikarolo tša bjona tše pedi, kokoa ya go tia le potoro ya kokoa, goba bja bopja le go rekišwa bjalo ka tšhokolete ya go apea yeo e se nago swikiri. Ka go oketša swikiri, ditšhokolete tše di nago le swikiri di a tšweletšwa, tšeo di ka rekišwago bjalo ka tšhokolete e ntsho, goba, ka go tšhela  maswi, di ka dirwa tšhokolete ya maswi. Go dira tšhokolete ya maswi ka potoro ya kokoa le ka ntle le kokoa ya tia go tšweletšwa tšhokolete e tšhweu. 

Tšhokolete ke ye nngwe ya mehuta ya dijo le ditatso tše di tumilego kudu lefaseng, gomme dijo tše dintši tšeo di dirilwego ka tšhokolete di gona, kudukudu dijo tše monate tšeo di jewago ka morago ga matena, go akaretša le diayisi kirimu, dikhekhe, mousse le dikuku . Malekere a mantši a tletše goba a tloditšwe ka tšhokolete yeo e nago le swikiri. Ditšhokolete , e ka ba tšeo di dirilwego ka tšhokolete e tiilego goba metswako e mengwe yeo e tloditšwego ka tšhokolete, di jewa e le dijo tše dinyenyane. Dimpho tša tšhokolete tšeo di bopilwego ka dibopego tše di fapanego (tše bjalo ka mae, dipelo le tšhelete ya tšhipi) ke tša setšo ka matšatši a itšego a maikhutšo, go akaretša le Keresemose, Paseka, Letšatši la Baratani, Hanukkah le Eid al-Fitr . Tšhokolete e dirišwa gape go dino tše di tonyago le tše di fišago, tše bjalo ka maswi a tšhokolete, tšhokolete e fišago le liqueur ya tšhokolete .

Sehlare sa kakao se dirišitšwe la mathomo e le mothopo wa dijo lefelong leo lehono e lego Ecuador ,mengwageng ye 5 300 ye fetilego. Ditlhabologo tša Mesoamerican di be di nwa dino tša kakao ka bophara, gomme lekgolong la bo 16, se sengwe sa dino tše, e lego tšhokolete, se ile sa tsenywa Yuropa. Go fihla lekgolong la bo19, tšhokolete e be e le seno seo se nwago ke maemo a godimo a setšhaba. Ka morago ga moo, diphetogo tša thekinolotši le tša tšweletšo ya kokoa di ile tša dira gore tšhokolete e fetoge sejo se se tiilego, seo se jewago ka bontši. Lekgolong la bo21, dinawa tša kokoa  sebakeng sa bontši bja tšhokolete di tšweletšwa dinageng tša Bodikela bja Aforika, kudukudu Ivory Coast le Ghana, tšeo di tsenyago letsogo ka peresente ya mosometshela ya kabo ya kokoa ya lefase. Go ba gona ga go šomišwa ga bana, kudukudu bokgoba bja bana le go gweba ka batho, ka tšweletšong ya dinawa tša kokoa dinageng tše go amogetše šedi ye kgolo ya boraditaba.

*Tšhokolete* ke lentšu la kadimo la Sepaniši, leo le ngwadilwego la mathomo ka Seisemane ka 1604,  [ a ] ka Sepaniši ka 1579. [ 2 ] Tlhago ya lentšu le ga e na  ngangišano. [ 3 ] Go sa šetšwe tumelo e tumilego ya gore *tšhokolete* e tšwa lentšung la Senahuatl , dingwalwa tša pele tšeo di ngwalago lentšu la Senahuatl sebakeng sa seno sa tšhokolete di diriša lereo le le fapanego,  *,* e rago gore "meetse a kakao". Ka fao go šišintšwe mekgwa ye mmalwa ye mengwe. [ 4 ] .

Go ye nngwe, tšhokolete e tšwa lentšung la boikgopolelo la Senahuatl , e rago gore "seno se se babago". Baithuti Michael le Sophie Coe ba tšea se se sa kgonege, ba re ga go na lebaka le le kwagalago leo ka lona modumo wa ‘sh’ wo o emetšwego ke ‘x’ o bego o tla fetoga go ba ‘ch’, goba gore ke ka lebaka la eng go tla okeletšwa ‘l’. [ 4 ] Kgopolo ye nngwe e šišinya gore *tšhokolete* e tšwa go *chocolatl*, yeo e rago gore ‘meetse a go fiša’ ka leleme la Semaya . Le ge go le bjalo, ga go na bohlatse bja gore sebopego sa ‘chocol’ se šomišwa go ra go fiša. [ 4 ] .

Go sa šetšwe go se kgonthišege mabapi le setlogo sa yona sa Senahuatl, go na le tumelelano e itšego ya gore tšhokolete go bonagala e tšwa lentšung la Nawat *chikola:tl* . [ 5 ] Gore *chikola:tl* e ra gore 'sebolaya sa kakao', go šupa go šwinya kokoa go dira lephilo/lethe go a phenkgišanwa, ka ge tlhalošo ya *chico* e sa tsebje. [ 6 ] Go ya ka setsebi sa tša batho Kathryn Sampeck, mathomong tšhokolete e be e šupa seno se tee sa kakao gare ga tše dintši, seo se bego se akaretša annatto gomme se dirilwe lefelong leo lehono e lego Guatemala. Go ya ka Sampeck, e ile ya ba lentšu la kakaretšo la dino tša kakao c. 1580, ge ma-Izalco a a tšwago lefelong leo e bego e le batšweletši ba ba lemogegago kudu ba kakao. [ 7 ] .

## Histori
Bohlatse bja go ruiwa ga sehlare sa kakao bo gona go tloga ka 5300 BP ka Amerika Borwa, lehono le, borwabohlabela bja Ecuador ke setšo sa Mayo-Chinchipe, pele se tsebagatšwa Mesoamerica .  Ga go tsebje gore tšhokolete e ile ya jewa neng la mathomo go fapana le dino tše dingwe tšeo di dirilwego ka kakao, gomme go na le bohlatse bja gore ma- Olmec, e lego tlhabologo e kgolo yeo e tsebjago ya pele ya Mesoamerican, a ile a bedišwa makhura a bose ao a dikologilego dinawa tša kakao gore e be seno sa bjala . [ 9 ] [ 10 ] .

Tšhokolete e be e le bohlokwa kudu ditšhabeng tše mmalwa tša Mesoamerican, [ 11 ] gomme kakao e be e lebelelwa e le mpho ye e tšwago go badimo ka ma-Maya le ma- Aztec . [ 12 ] [ 13 ] Nawa ya kokoa e be e šomišwa bjalo ka tšhelete go ralala le ditlhabologo gomme e be e šomišwa meletlong, bjalo ka tlhompho go baetapele le badimo le bjalo ka sehlare. [ 14 [ . [​ [​ [​ [​​​​ [ 20 ] [ 21 ] [ 22 ] .

## Mehuta