Legapu

thumb|E be e le ya tlhago kua Australia
**Lagapu** (***Citrullus lanatus***) ke mohuta wa sebjalo sa go thunya ka lapeng la Cucurbitaceae, seo se nago le seenywa se segolo, se se jegago. Ke sebjalo sa go swana le morara wa go hlakahlakana le go latela, gomme se bjalwa kudu lefaseng ka bophara, ka mehuta ya go feta 1,000.

Magapu a bjalwa diklimate tše botse go tloga go tša molatšatši go ya go tša magareng lefaseng ka bophara ka baka la seenywa sa yona se segolo se se jegago, seo e lego seenywa seo se nago le legapi le le thata gomme se se na dikarogano tša ka gare,botanically seo se bitšwago . Nama ye bose, ye e nago le todi gantši e na le mmala o mohwibiduhwibidu go ya go o mo khwuibitšana, le dipeu tše dintši tšeo e lego tše ntsho ge di butšwitše, tše tšhweu ge di sa butšwa. Mehuta yeo e se nago dipeu le yona e gona. Seenywa se ka jewa se sa apewa goba se tswakilwe, gomme letlalo le a jewa ka morago ga go apewa.

Legapu le thomilwe  Aforika, moo le ilego la bjalwa la mathomo. Magapu a Kordofan go tšwa Sudan ke ba leloko la kgauswi kudu gomme e ka ba bagologolo ba magapu a sebjalebjale, ao a bjetšwego.  Dipeu tša magapu a naga di hweditšwe ka Uan Muhuggiag, lefelo la pele ga histori ka Libya leo le thomilego mo e ka bago ka 3500&nbsp;BC.  Ka 2022, go lokolotšwe nyakišišo yeo e latišišitšego dipeu tša magapu tša mengwaga ye 6 000 tšeo di hweditšwego leganateng la Libya go ya go dipeu tša Egusi tša Nigeria, Afrika Bodikela.  Magapu a ile a ruiwa ka Sudan gomme a bjalwa ka Egepeta ka 2000&nbsp;BC ya; seswantšho sa yeo e bonagalago e le ka tereing se hweditšwe ka lebitleng la Egipita go tloga bonyenyane mengwageng ye 4000 ye e fetilego. Tšeo e be e se tša mehuta e bose ya mehleng yeno, eupša dingwalwa tša Seheberu tša mathomong a mehla ya Bokriste di bea magapu le dienywa tše dingwe tše bose tša tafoleng, gomme magapu a dessert a phatlaletše lefaseng la Mediterranean nakong ya bogologolo bja Roma. 

Maiteka magolo a tswadišo a hlamile mehuta yeo e lwantšhago malwetši. Dikhalthiba tše ntši di a hwetšagala tšeo di tšweletšago dienywa tše di butšwitšego mo matšatšing a 100 a pšalo. Go tloga ka 2023, China ke motšweletši yo a etilego pele wa magapu lefaseng ka 64% ya palomoka.

## Tlhalošo

Legapu ke sehlare sa ngwaga le ngwaga seo se nago le mokgwa wa go khunama goba wa go namela. Dikutu di fihla go dimithara tše 3(10 feet) ka botelele gomme kgolo ye mpsha e na le meriri ye serolane goba ye sootho. Matlakala a botelele bja dimilimithara tše 60 goya go 200(21/4 go ya go 73/4 inches) le bophara bja 40 go ya go 150 mm (1/5 go ya go 6 inches. Tše gantši di na le di- lobe tše tharo tšeo di nago le di- lobe goba di- lobe tše pedi. Kgolo ye nnyane e na le boya bjo bo kitimago ka meriri ye serolane-boso yeo e nyamelelago ge sebjalo se tšofala. Go swana le mehuta ka moka ntle le o tee, ka mohuteng wa *Citrullus*, magapu a na le ditšhitswana tša makala . Dibjalo di na le matšoba a tona goba a tshadi a bong bjo tee ao a lego mašweu goba a masehla gomme a rwala godimo  ga mahlaka a boya bja botelele dimilimithara tše 40(11/2 inches). Letšoba le lengwe le le lengwe le gola le nnoši ka gare ga di- axil tša matlakala, gomme tshepedišo ya thobalano ya mohuta, ka matšoba a tona le a tshadi ao a tšweleditšwego godimo ga sebjalo se sengwe le se sengwe, ke ya monoecious. Matšoba a tona a buša mathomong a sehla; matšoba a tshadi, ao a golago ka morago, a na le mae a ka fase. Mekgwa e kopantšwe go ba kholomo e tee. &#x5B; ** &#x5D;

Seenywa se segolo ke mohuta wa monokotšhi wo o fetotšwego wo o bitšwago *pepo* ka lekwamati le le koto (exocarp) le bogare bja nama (mesocarp le endocarp).  Dibjalo  tša naga di na le dienywa tša go fihla go 20 cm (8 inches) ka bophara, mola mehuta ye e bjetšwego e ka feta 60 cm (24 inches). Lekwamati la seenywa ke botala bja magareng go ya go boso gomme gantši bo na le marontho goba methalo, gomme nama, ye e nago le dipipe tše ntši tše di phatlaletšego ka gare, e ka ba ye khubedu goba ye khwuibitšana (ka tlwaelo kudu), mmala wa namune, wo mosehla, wo motala goba wo mošweu.  

Legapu la go baba, *C. amarus*, le fetogile la tlhago ka dileteng tše di omilego ka seripagare tša dikontinente tše mmalwa, gomme le hlaotšwe bjalo ka "sebjalo sa disenyi" ka dikarolong tša Bodikela bja Australia moo di bitšwago "magapu a kolobe". 

## Ditšhupetšo