open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tšhomišo ya Diokobatši

## Tšhomišo ya Diokobatši
**Diokobatši** ke ye nngwe ya hlobaboroko yeo re lebanego na yo nageng ya rena. Tšhomišo ya diokobatši e lebane ka tsela yeo e lego gore diokobatši di šomišwago ka gona. Re bolela ka dilo tša go swana le madila, dikhokheini, di patše, le diphilisi tše dingwe tšeo di thušago go fodiša malwetši a etšego. Tše dingwe tsa di okobatš tše di molaong efela batho ba di šomiša ka tsela yeo ba sa swanelago go  di šomiša ka yona. Mohlala re ka di dira ka batho bao ba šomišago diphilisi tša bolwetši bjo bogolo go " lapološa monagan" . Tšhomišo ye mpe ya diokobatši a e ame fela bao ba di šomišago efela e ama le malapa a bona le setšhaba ka moka. Gape re buše re lebele le gore diokobatši le dinyetsa motho bophelo le bokamoso.
thumb|414x414px|diokobatši
Diokobatši tša go swana le madila le di khokheini ke tšona tšeo di lego tumelelong efela batho ba di šomiša bošaedi. Go na le mabaka a mantšhi ao a dirago gore batho ba šomiše diokobatši ka tsela yeo e sa swanelago. Ye nngwe ya ya mabaka ke kgateletšo ya dithaka, kudu kudu magareng ga bao ba nyakago go itikanetša le thakna tša bona. Go nyaka tsebo le go duma ke ye nngwe ya mabaka a go dira gore diokobatši di se ka šoma ka swanelo. Batho ba bangwe ba šomiša diokobatši go re ba kgone go tšhabela mathata  a bona a go swana le go hloka mošumo, gatelelo ya monagano, mathata a ka lapeng le a mangwe. Metseng ye mengwe, hlokego ya thuto le go sokola di tsenya letsogo go kotsi ya godimo ya diokobatši.

Tšhomišo ye mpe ya diokobatši e tsena gape tabeng ya mathata a setšhaba. Melato e mintšhi ya go swana le go utswa, go bolayana, le go bethana ka malapeng e seea mmogo le tšhomišo ye mpe ya diokobatši. Batho ba bangwe ba dira melato ye ka go nyaka go hwetša mašeleng ago reka tšona diokobatši tšeo.Mmušo o diriša mašeleng a mantšhi go tša maphelo, tša molao le mananeo a tsošološo ago amana le tšhomišo ye mpe ya diokobatši. Thuto ke ye tee ya tsela ya go thibela tšhomišo ye mpe ya diokobatši. Dikolong ba ruta barutwana ka tšhomišo ye mpe ya diokobatši. Ba ruta ka gore e ama mmele wa motho bjang go tee le bophelo bja motho. Batswadi le bahlokomedi ba bana le bona ba tšeya karolo go go bolediša bana le go ba ruta ka diokobatši. 

## Ditšhupetšo
Tlhorišo ya basadi le bana

thumb|ngwana wa lla
**Tlhorišo ya basadi le bana** ke matshwenyego ao a itemogelwago ke bana le basadi. E kaba go ba betha , go kata le go batlhoriša ka mehwa e kamoka . Nageng ya Afrika Borwa bo ke bothata bo bogolo kufdu ka ge basadi le bana ba hlorišwa tšatši ka letšatši.

Mmušo o tlile ka leano la 16days of activism go leka go biletša go setšhaba gore bothata bo bo fele mo nageng e fele bo gola bo eya pele. E kaba tekano ya basadi ba 137 ba o ba bolawago ka letsatsi mo Afrika Borwa.

Basadi le bana ga gona le moo ba ka tšhabelago gona . Basadi ile ba kopana moo ba ile ba apara diaparo tša mmala o moso ba biletša go Mopresidente gore a leke go tšea magato a makaone ka bothata bo . Ba ile ka thiba mebila moo Mopresidsente a ile a bitsa bothata bjo 'National crisis' 

## Ditšhupetšo
Bohlokwa bja go laola nako bjalo ka morutwana

thumb|nako
**Bohlokwa bja go laola nako ya gago bjalo ka morutwana** , go laola nako ke go ba le leano ka ga nako yeo o swanetši go e šomiša bjalo ka ngwana wa sekolo , bjalo ka morutwana go bohlokwa kudu go laola nako ya gago go tseba ka ga nako ya go raloka le bagwera, nako ya go ya sekolong, go bala le go dira tše  dingwe bjalo ka morutwana.

Go se laole nako go ka hlola mathata ago swana le go se fetše go dira mošomo wa sekolo ka nako, go ipakela kgatelelo ya monagano ka ge o tla be o dira dilo tša gago ka nako yennyane le gona ka lebelo, go phela o lapile ka ge o tla be o dira dilo tša gago ka motsotso wa mafelelo go thuša gore motho a se ke a ke hwetša a kgakanegile. 

Go laola nako go thuša go rulaganya, bo beakanya le go laola kamoo o dirišago nako ya gago ka gona. Motho ge a kgona go laola nako ya gagwe, oba le menagano ya go tseba gore ke eng seo a swanetše go se dira le go na ka nako mang go na le ditsela tsela tše lesome tšeo motho aka di berekišago go laola  nako ya gagwe. Go thuša motho gore a be le maikarabelo a makaone le go bontšha gore o nale molao. go laola nako ga o akaretše barutwana fela eupša le go batho ka moka. go nale mehola ye lesome ye bohlokwa ya go laola nako. 

## Ditšhupetšo
Mosadi

**Mosadi** ke motho yo mogolo wa mosadi yo  a welago go legoro le itšego. e kaba la pelego,bodulo,boleloko,mošomo, moo gantši le tswakantšhitšwego.

Mosadi ke motho yo a tshwarago thipa ka bogaleng,o na le nnete gammogo le sebete sa go lebagana le mathata ao a ka bago a le boima. Dimelo tšeo ga di bonwe  goba go tsebiwa ke mang le mang, ka gore mosadi ga se motho yo a felago a bolela ka tšeo a kopanago le tšona.Mosadi ga nke a fela maatla, efela o lwela seo a se nyakago go fihlela a se hwetša,go swana le thuto goba lapa la gagwe. Ke motho yo a itshwerego gabotse le seriti goba tlhompho. Seo se dira gore bontši ba bona ba atlege bophelong.
thumb|Seswantšho se se bontšha Mosadi yo a šomago boima
Mosadi wa nnete o mmona ka kwelobotlhoko,kgotlelelo goba pelo ye telele gammogo le lerato. Ge o mo kwatišitše, o tla bona a go duliša fase gore le bolele ka taba yeo. Go kwešiša gore go kitimiša dilo ka nako ye nngwe o hlola diphošo le go itshola. O a idumelela gore a kwe botlhoko fela a tseba gore o tlo fenya. Ka go realo,o swanetšwe ke thekgo le lerato go tšwa go batho bao a phedišanago le bona. Ga a swanelwa ke go felelwa pelo.

Mosadi o kgona go lebagana le letšhogo,e fela o no tia go swana le matšatši a mangwe. Le ge a swanetšse go boifa, o no phelela go sega le go ikokobetša gobane o a kwešiša gore letšhogo le ya bolaya. Go rata go dula mo o leng botse ka nako tšohle. Go bonolo gore mosadi a bone seo se tshwenyago bana ba gagwe ka baka la bohlale bjo a bego le bona.

## Methopo
Tafole

thumb|Senepe sa tafole
**Tafole** ke selo sa fanitšhara se se nago le godimo go batalala le maoto a tee goba go feta ,se se šomiwago go ngwala,go bala,go ja go šoma goba go beya dilo go sona .E dirišwa kudu ka malapeng ,dikolong ,le diofising.Batho ba e diriša go ja dijo ,go ngwala ,go bala goba go bea dilo tša bona godimo ga yona.Tafole e dira gore mošomo o be bonolo le go hlweka ka gobane dilo di bewa lefelong le tee .

Go na le mehuta ye mentši ya ditafole.Gona le tafole ya go jela ,tafole ya go ngwalela le tafole ya kopano.Ditafole di ka dirwa ka kota,tšhipi goba polasetiki .Mehuta ye e fapana ka bogolo le sebopego go ya ka mo etlago go dirišwa ka gona.

Tafole e bohlokwa kudu bophelong bja letšatši le letšatši.E thuša batho go dira mediro ya bona ka tsela ye e rulagantšwego .Ka ntle le tafole ,go ka ba boima go ja goba go ngwala ka boiketlo .Ka gona ,tafole ke karolo ya bohlokwa ka ntlong goba lefelong la mošomo.

## Methopo
Mogwera wa potego

thumb|mogwera o motseba ka eng
**Mogwera wa mmapale/potego**

Mogwera wa potego ga se fela motho yo o fetsago nako entshi le yena fela.Mogwera ke modirisane le bosenying , motho yo a botwago wa ka mehla le thekgo.

ka gore yalo nna mogwera waka ke otee yoo a ntsebago ka gare le ka ntle ,eupsa ba sa dutse ba dula lenna.tseo di dirago gore ke barate le gore ba dule ba kgethegile ke taba gore ba kgona go ntira gore ke sege ,le tsela yeo ba nthletsago ka gona ntle lr go ahlola  gomme letsela yeo balego k a gona ka mehla gonna le go nthusa.

Gomme mogwera waka yo mogolo ke motho yoo ke kgonago goba nna ge kena le yena .Ka thereso gore  ga gona motho yo aphethagetsego gomme rena le diphapano tsa rena goswana le bagwera ba bangwe bao balego gona mo lefaseng.Eupsa mafelelong a letsatsi ,ka mehla re hwetsa nako ya go lokisa moo go senyegilego.gomme seo se bohlokwa kudu kamanong ya lena. ke ra gona go ba le motho yo ago amogelang ka tsela yeo olego ka yona .
 
>
Bolwetsi ba kankere

bolwetši bja kankere

**Bolwetši**  ba kankere bo ka tlhalošwa ka mekgwa ye mentšhi. Bo ka tlhalošwa bjalo ka bolwetši bo go bona disele tša mmele di  golago le go kgaogana ka moo di sa laolegego goba go feta ka moo o nyakegago ka gona.
thumb|added a picture
Go na le mejhuta ya dikankere, e lego kankere ya molomo wa popelo, ya setho sa bonna, ya madi, ya megala tšhika, ya matswafo, ya letswele, ya letlalo, le tše dingwe. Kankere e fetela batho ka moka efela go na le sditsela tša go e thibela, go tswana le go se nwe bjala, go se tsube, go se dulele letšaši, le tše dingwe.

Go na le mehuta ye mmalwa ya dikalafi, e lego dihlare, khimo, radieišene le karo. Dilo tšeo di diragalago morago ga kalafi di akaretša, go ntshofala letlalo le manala, go ngwathega meriri, go se bone gabotse, le tše dingwe.

Batho ba eletšwa go efoga dikokwanahlokong, go efoga kgatelelo ya monagano, go efoga letšatši, bjala le go fola. Kankere e ka alafega, kudu ge e humanwe magatong a mathomo.

## Ditṧhupetṧo
Meetse

thumb|Senepe sa meetse
**Meetse** ke ntho e e tseneletseng,e e se nang mmala gammaogo le go ba bohlokwa bophelong bja batho le tikologo gammogo le tikologo.Ke selo se bohlokwa go diphoofolo ka ge di hloka pula go re bjang bo gole le dinoka di be le meetse a diphoofolo a go nwa nageng.A diriswa gape le dithutong tsa fisiki le khemistiri,ke selo seo se tlwakgeilego kudu lefaseng la batho gammogo le diphoofolo ka bophara.Akhuparetsa lefase ka bophara ka diphesente tseo di le go masomešupatee(71%),a hwetsagala naga ka bophara go tloga ditseleng,dinokeng,mawatleng gammago le ka magaeng ga rona goba mafelong a mangwe ao re dulago go gona.

Meetse a bohlokwa go batho ba lefase ka moka ka ba diriša go nwa,ga apea gammgo leo go diriša go tsa leago le tša tsemo,batho ba ka se phele ntle le meetse gammogo le diphoofolo le tšona di ka kgone go phela ka ntle le meetse.Ge e le batho bona ba ka se phela tekano ya matšati a lesome.Se napile se laetša gore go hloka meetse ke mathata ebile a ka bea maphelo a batho kotsing e šoro le go feta.Meetse a bohlokwa ka ge a dirišwa gape le go fepa mehlare ya rona goba hlokomela diphoofolo goba diruiwa tsa rona,ka se se tšweletšagore go hloka meetse o hlola matahata go ekonomi le tlala setšhabeng.Meetse a bohlokwa ka tsela tša go fapana bjalo ka go apea dijo,go hlwekiša le go dira dikhemikhale,a bohlokwa leo feta go batho ba bangwe ka ge dira gwebo ka wona ka go a rekišetsa bao ba hlokago.

A bohlokwa bathong ka ge a tsweletsa bohlokwa bja bona le go dira maphlo a bona a ba bonolo.Seo se hlalosa taba ya gore hlokagalo ya meetse e ka bea maphelo ga batho kotsing yeo e ke tseago maphelo ga rona.Meetse a bohlokwa ka ge a bereka mehla ka moka ka go thusa batho.

## Tlhathollo
Senamelwa

**Dinamelwa** ka Seisemane sa Brithania goba **dinamelwa** ka Seisemane sa Amerika  ke go sepela ka boomo ga batho, diphoofolo le dithoto go tloga lefelong le lengwe go ya go le lengwe. Mekgwa ya dinamelwa e akaretša dinamelwa tša moya, naga, seporo le  tša tsela, meetse, thapo, diphaephe le sebaka  . Mananeokgopara, dikoloi, le sebaka ke tšona tšeo di arolago mabala. Dinamelwa di kgontšha kgwebišano ya batho, yeo e lego bohlokwa bakeng sa tlhabollo ya ditlhabologo .
Bosenyi

thumb|Bosenyi ga bo batale
Bosenyi ke ge motho a roba molao.Bosenyi e ka ba bonyenyane,bja go swana le go utswa lebenkeleng,goba bjo bogolo bja go swana le go thuba goba go kweša motho bohloko.[1]

Batho ba dira bosenyi ka lebaka la diokobatši ,bjala goba poifo.Ba bangwe ba tloga ba dira bosenyi ka go ba hwetša hlohleletšo go tšwa go bagwera ba bona.Bangwe ba dirišwa ke gore ga ba šome ba nyaka go hwetša mašeleng ba tle ba fepe malapa a bona.[2]

Ditlamorago tša bosenyi ke gore o ka bolaywa ke badudi ba lefelo le itšego le go ya kgolegong,mengwanga e ntšhi.Ditšhaba di ka thuša go fokotša bosenyi ka thekga thuto,le go šoma  mmogo le baagišane.[3]

## Ditshupetso
ActionSAYouth

alt=ActionSA|thumb|ActionSA
Moeta pele wa Tshwane ke mme Dr Hazel Nasiphi Moyo, yo atswago go polotikeng ya ActionSA. Mme Dr Nasiphi Moyo ke mo dula setelo wa maspala wa Tshwane yeo elego nageng ya Afrika Borwa ka Gauteng. Yena o tsene setelong ka ngwaga wa 2024. Yena o belegwe  nageng ya Eastern Cape ka ngwaga wa 1988.

Pele ga ge a kgethwa bjalo ka Meyara wa Phethiši wa Tshwane ka Diphalane 2024, o šomile bjalo ka Motlatšaramotse wa Khuduthamaga wa mathomo wa Toropokgolo ya Tshwane go tloga ka Pherekgong 2024 go fihla ka Diphalane 2024 le bjalo ka leloko la Komiti ya Meyara ya Ditirelo tša Tlhabollo ya Setšhaba le tša Leago. Go tloga ka Dibokwane 2019 go fihla ka Mopitlo 2020, o šomile bjalo ka Hlogo ya Bašomi ba Toropokgolo ya Tshwane go Meyara wa Phethiši. Moya gape o šomile bjalo ka Molaodi Mogolo wa Taolo ya ActionSA go tloga ka 2022 go fihla ka 2024.

Ge a be a šoma bjalo ka Hlogo ya Bašomi mo ngwageng wa ditšhelete wa 2019/20, Moya e be e le yo mongwe wa dihlogo tša dihlopha tše 78 le dihlopha tšeo di šomelago toropokgolo tšeo di bego di lefelwa go feta tekanyo. Ka Phato 2025, bontši bja batho ba be ba bušeleditše tšhelete; le ge go le bjalo, R270 000 e be e sa le gona. Moya o boletše gore o tla dira dithulaganyo tša go tloša dikoloto ka moka tše di šaletšego.

Ngaka Hazel Nasiphi Moya ke modiredi wa mmušo wa Afrika Borwa yo a šomago bjalo ka Meyara wa Phethišo wa Toropokgolo ya Tshwane go tloga ka la 9 Diphalane 2024. O belegetšwe Mpikwana kua Mthatha, Kapa Bohlabela ka 1988. Ke leloko la ActionSA

Pele ga ge a kgethwa bjalo ka Meyara wa Phethiši wa Tshwane ka Diphalane 2024, o šomile bjalo ka Motlatšaramotse wa Khuduthamaga wa mathomo wa Toropokgolo ya Tshwane go tloga ka Pherekgong 2024 go fihla ka Diphalane 2024 le bjalo ka leloko la Komiti ya Meyara ya Ditirelo tša Tlhabollo ya Setšhaba le tša Leago. Go tloga ka Dibokwane 2019 go fihla ka Mopitlo 2020, o šomile bjalo ka Hlogo ya Bašomi ba Toropokgolo ya Tshwane go Meyara wa Phethiši. Moya gape o šomile bjalo ka Molaodi Mogolo wa Taolo ya ActionSA go tloga ka 2022 go fihla ka 2024.

Moya o tsebagaditše komiti ya gagwe ya meyara ka Diphalane 2024. E bopša ke bakhanselara go tšwa go African National Congress, ActionSA, Economic Freedom Fighters le the Good

## Tshupitso
Dikgaruru tše di theilwego godimo ga bong

Dikgaruru tše di theilwego godimo ga bong

**Dikgaruru** tša bong di šupa ditiro tše kotsi tšeo di lebanego le batho ka lebaka la bong bja bona. E akaretša mehuta ye e fapafapanego ya tlaišo ya go swana le dikgaruru tša mmele, tša thobalano, tša monagano le tša ekonomi, gomme di ama kudu basadi, basetsana, batho ba transgender, le bao ba sa sepelelanego le melao ya setšo ya bong. GBV e hlolwa ke go se lekalekane ga bong le tšhomišo e mpe ya maatla, gomme se se dira gore e be ye nngwe ya dikgatako tša ditokelo tša botho tše di phatlaletšego kudu lefaseng.

Mohuta wo wa dikgaruru o tseneletše kudu ka dibopegong tša leago le setšo, ditlwaelo le dikelo tšeo di laolago setšhaba gomme gantši di thekgwa ke setšo sa go gana le go homola. Dikgaruru tša bong di ka diragala ka mafelong a phraebete le a setšhaba gomme di ama basadi ka tsela ye e sa lekanego. Dikgaruru tša bong e ka ba tša thobalano, tša mmele, tša molomo, tša monagano tša maikutlo, goba tša ekonomi ya leago, gomme di ka tšea mehuta ye mentši, go tloga go tlaišo ya mantšu le polelo ya lehloyo inthaneteng go ya go go kata goba polao. E ka dirwa ke mang le mang: molekane wa bjale goba wa peleng, leloko la lapa, mošomimmogo le yena, bagwera, batho bao ba sa ba tsebego, goba batho bao ba šomago legatong la dihlongwa tša setšo, tša bodumedi, tša mmušo goba tša ka gare ga mmušo.

thumb|A re emišeng dikgaruru
Tlhalošo le Bogolo bja Dikgaruru tša bong di šupa tshenyo ya mmele ya bong, ya monagano goba ya ekonomi yeo e hlolwago ke motho ka lebaka la bong, tshekamelo ya gagwe ya bong goba boitšhupo bja gagwe. E akaretša dikgaruru tša ka malapeng le tša balekane ba kgauswi, tlaišo ya tša thobalano, go šala morago, go gweba ka batho, lenyalo la bana, go kgaolwa ga basadi (FGM), tlaišo ya inthanete le melato yeo e bitšwago 'tlhompho'. Le ge basadi le basetsana ba amega kudu, banna, batho ba LGBTQ+ le dihlopha tše di phaetšwego thoko le bona e ka ba batšwasehlabelo.

Ka go feleletša, dikgaruru tša bong di tšwela pele go ba tlhohlo ye kgolo yeo e nyakago magato a mohlakanelwa le boikgafo go aga setšhaba se se bolokegilego le sa tekatekano go bohle. Maitapišo a swanetše go nepiša go kwešiša go raragana ga GBV le go tsentšha mošomong maano a kakaretšo a go e rarolla ka tshwanelo. A go na motho yo a swantše go dumela GBV e direga ka pele a gage, ge o ka kopana le yona o netefatše gore wa e thibela ka tsela ye o kakgonang ka gona.

## Ditšhupetšo

[lokiša]

: 

* Dintwa
* Go tshwenya
Draft page 3

Leina laka ke Mhanimhani

Dikoša
thumb|402x402px|Dikoša
**Dikoša** ke eng? Dikoša ke mokgwa wa go kgahliša wo o na lego modumo  go bopa mothaladi wa medumo ya melodi ye e šomago. Dikoša di ka rwala maikutlo ntle le go bolela mantšu a itšego. Gape ba opedi ba bantšhi ba diriša dikoša tša boa go botša batho ka maikutlo a bona ntle le go iponagatša. Dikoša ke tsela ye nngwe yeo batho ba e šomišago go kwešišana le ge e le gore ba tloga go ditšo tša go fapana. Dikoša di thabiša batho, ebile di kgona gape go ba roba dipelo goba go ba kweša bohloko. Dikoša di tšea gape karolo go šetšo sa rena.  

Setšo se sengwe le se sengwe se na le mehuta ya sona a dikoša. Mmino ya setšo gantši e fetešetšwa go tloga go bagolo go fihla go bana ba lehono ka ge dikoša tše bo mogolo wa bo rena ba godile ka tšona.Ka tšona dikoša tse go reiwa ditaba tša histori ya bo rena. Se se laetša gore dikoša ase tša go ithabiša fela eupša ke tsela ya go lemoga seo bagolo ba rena ba bego ba se dira mehleng ya kgale ebile gape di re thuša go tseba se ga ga bo rena. Gantši dikoša tša kgale otla hwetša di opela ke bo makgolo ba ruta bana le batlogolo ba bona ka ga tsela yeo e lego gore ba b e ba raloka ka gona goba ka tsela eo e le go gore ba be ba tsamaiša mediro ka gona ka di nako tša bona.

Dikoša gape di thuša barutwana. Se ke ka lebaka la gore ba go tseba ba boletše gore dikoša di thuša gore motho a kgone go dira modiro wa gage a iketlile. Gape go thwe dikoša di direla gore monagao wa motho wo be le khutšo. Ka bontšhi dikoša di diriswa dikolong gore ba rutwana ba kgone go kwešiša le go tshwara tše itšego ka pela.

References:

https://ww.classicfm.com/discover-music/what-is-music-definition/

https://www.nationalgeographic.org/article/music-cultures/

https://www.verywellmind.co/ways-music-affect
Ga mokoena village

thumb|ga mokwena
Ga Mokoena village

**Ga Mokoena** ke motse wa magaeng wo o lego profenseng ya Limpopo, Afrika Borwa. E behilwe ka gare ga Mmasepala wa Selegae wa Mogalakwena, wo o welago ka fase ga Mmasepala wa Selete sa Waterberg. Go swana le metse ye mentši ya seleteng se, e dikologilwe ke madulo a mangwe a mannyane gomme ga e kgole le toropo ya Mokopane, moo badudi gantši ba fihlelelago ditirelo tše kgolo tša go swana le dipetlele, disenthara tša mabenkele, le diofisi tša mmušo.

Leina la “Ga Mokoena” le latela mokgwa wo o tlwaelegilego wa go rea maina mo Limpopo, moo “Ga-” e šupago lefelo leo le amanago le lapa goba kgoro ye e itšego. Se se šišinya gore motse wo go ya ka histori o kgokagane le kgoro ya Mokoena le dibopego tša boetapele bja setšo. Bontši bja batho ba lefelong leo ba bolela Sesotho sa Leboa (Sepedi), gomme mekgwa ya setšo, dikopano tša setšhaba, le taolo ya setšo di sa kgatha tema ye bohlokwa bophelong bja letšatši le letšatši. 

Ka ekonomi, metsana ya go swana le Ga Mokoena gantši e ithekgile ka temo ye nnyane, diruiwa, dikgwebo tša selegae, le mešomo ditoropong tša kgauswi goba mafelong a meepo. Bophelo bja setšhaba gantši bo kgokagane kudu, ka dikolo, dikereke le mabenkele a lefelong leo di bopa lefelo la tirišano ya leago. Le ge mafelo a dinagamagaeng a ka lebeletšana le ditlhohlo tša go swana le mananeokgoparara a lekanyeditšwego goba dibaka tša mošomo, a dula a le bohlokwa bakeng sa go boloka polelo, setšo le bohwa bja lapa.

## Ditšhupetšo
Sorghum ya mabele

***Mabelethoro***, ao ka tlwaelo e bitšwago mabele ːgape e tsebjago bjalo ka **mafela** Great millet,Indian millet,Guinea corn, **jowar**, goba ke mohuta wa bjang bja mohuta wa Sorghum. Ka tlwaelo ke ya ngwaga le ngwaga, eupša mehuta ye mengwe ke ya go mela ka mehla. E gola ka dihlopha tšeo di ka fihlago go dimithara tše 4 (13  tša bophagamo. Thoro ke 2 go ya go 4 mm (0.08 go ya go 0.2 in) ka bophara.

Mehuta ye e thomile gomme ya ruiwa kua Sudan. E tšwa Afrika  le khontinente ya India. E bjalwa ka dileteng tša molatšatšing le tša ka tlase ga molatšatšing ka baka la mabele a yona. Ke sebjalo sa bohlano sa mabele sa bohlokwa kudu lefaseng. Di thoro di šomišwa bjalo ka dijo ke batho mola semela se šomišetšwa dijo tša diphoofolo le tšweletšo ya ethanol.

*Mabele* ke bjang bjo bogolo bjo bo tiilego bjo bo golago go fihla go dimithara tše 2.4 le 8  ka botelele. E na le dihlogo tše kgolo tša matšoba goba di-panicle tšeo di tšweletšago mabele a go jewa ao a nago le setatšhe a go fihla go dipeu tše 3000 ka hlogong e nngwe le e nngwe ya matšoba. E mela ka ditlelaemeteng tše borutho lefaseng ka bophara bakeng sa dijo le furu .Mabele a tšwa Afrika le go khontinente ya India, ka di bopego tše dintši tše di bjetšwego.Bontši bja tšweletšo bo šomiša dibjalo tša ngwaga ka ngwaga, eupša mehuta ye mengwe ya naga ya mabele ke ya go dula e le gona; Land Institute e leka go tšweletša sebjalo sa go dula e eba gona bakeng sa go bušeletša  puno ya mabele a lekanego ka ntle le go bušetša.Leina sorghum le tšwa go *Sorgo* ya Setaliana, yeo e ka bago e tšwa go *mabele* goba *schachara*  ya Latin ya bogareng bja lekgolo la bo lesometee  la mengwaga. Se ka morago se ka tšwa go Selatine *syricum*  yeo e bolelago " bjang bja Siria".
Seswantšho:Flore_médicale_des_Antilles,_ou,_Traité_des_plantes_usuelles_(10559146133)_(cropped).jpg|alt=Botanical illustration| Seswantšho sa dimela
Seswantšho:Sorghum_bicolor.JPG|alt=Maturing crop, Germany| Sebjalo se se butšwago jeremane
Seswantšho:दगडी_ज्वारी,_आटपाडी_Dagadi_Jowar,_Aatpadi_(Sorghum_bicolor).jpg|alt=Ripe panicle, India| Panicle e butšwitšego, India
Seswantšho:Sorghum_bicolor_(s._lat.)_p._p._sl32.jpg|alt=Grains| Lekala la panicle le spikelets


## Ditšhupetšo
Amapiano o ile a re

**Di-piano** ke mohuta wa mmino wa go tšwa Afrika Borwa wo o thomilego ka go tuma mathomong a bo-2020. Ke motswako wa Kwaito, deep house, gqom, jazz, soul le mmino wa lounge wo o hlaolwago ke di-synth le Di-bassline tše di phatlaletšego. Lentšu "amapiano" le tšwa go lentšu la IsiZulu la "piano".

## Tlhago
Ga go na "mothei wa nnete" o tee wa amapiano. 

Ka lebaka leo, go na le go se kwešišege le ngangišano mabapi le tlhago ya yona, ka dipego tše di fapafapanego tša mehuta ya mmino ka ditoropong tša Johannesburg. Ka lebaka la gore e na le go swana le ntlo ya bacardi, batho ba bangwe ba re motswako wo o thomile kua Pretoria eupša o dula o sa tsebalege. Dipego tše di fapafapanego tša bao ba bopilego mohuta wo o tumilego di dira gore go se kgonege go hlaloša gabotse tlhago ya wona.

Lentšu le *Amapiano* ke lentšu la se-Zulu leo le ka fetolelwago ka  go "piano". Mohuta wo  wa motswako o opelwa kudu ka maleme a lesome-tee go ya go a lesome-pedi a semmušo a Afrika Borwa a go swana le IsiZulu, IsiXhosa, SiSwati, Sesotho, Sepedi, Setswana, Seisemane, Se-Xitsonga, Tshivenda, Ma-Afrikaans, goba Isindebele.

Amapiano e hlaolwa ka melodi ya piano, deep house, soul, kwaito le log drum basslines. Di-sample pack tša mohuta wo gantši di akaretša medumo yeo e tšwago mminong wa gqom. Bacardi, gantši e tšewa ka phošo e le mohuta wa amapiano moya e tšweletše ka bo-2020.

* Lenaneo la diopedi tša mmino tša Amapiano

## Ditšhupetšo
Pšere

**Dipeere** ke dienywa tšeo di tšweletšwago le go jewa lefaseng ka bophara, di gola mohlareng gomme di bunwa mafelelong a selemo go fihlela bogareng bja seruthwane. Sehlare sa  peere le sehlašana ke mofuta wa mohuta wa ***Pyrus*** /ˈ p aɪ r ə s /, ka lapeng la Rosaceae, e enywa dienywa tša pomaceous tša leina le le swanago. Mefuta ye mmalwa ya dipeere e tšeelwa godimo ka ge dienywa tša tšona tše di jegago le matutu, mola tše dingwe di bjalwa bjalo ka mehlarela.

Sehlare se ke  ka ba bogolo bja magareng gomme se tšwa mafelong a dileteng tsa boleta  bja borutho  bja Yuropa, Afrika Leboa le Asia. Kota ya peere ke ye nngwe ya didirišwa tše di kgethwago go direng di diriswa tša maemo a godimo tša go tšhuma dikota le fenitšhara 

Mehuta ye e ka bago dikete tse 3 ye e tsebjago ya dipeere e bjalwa lefaseng ka bophara, tšeo di fapanago ka bobedi ka sebopego le  go kwagala. Seenywa se jewa se satšwa go bunwa, se  le ka  gare  dikotlelo tša tshipi, e le matutu, se omišitšwe goba se bedišitšwe bjalo ka perry .

## Thuto ya etymology

## Ditšhupetšo
Lerotse

**Lerotse** ke lefereko la marega leo le bjalwago ka mohuteng wa *Cucurbita* .   Polelo ye e šomišwa kudu go mehuta ya sekwashe ya nkgokolo, ya mmala wa namune, eupša ga e na tlhalošo ya mahlale. E ka šomišwa go šupa difereko tše dintši tša go fapafapana tša ponagalo ye e fapanego le ya mehuta ye mentši ka mohuteng wa *Cucurbita* . 

"Lerotse" ka dinako tše dingwe le šomišwa ka go fapantšhwa le " lefereko " goba "lefereko la marega", gomme le šomišwa ka tlwaelo go dikhalthiba tše dingwe tša *Cucurbita argyrosperma*, *Cucurbita ficifolia*, *Cucurbita maxima*, *Cucurbita moschata*, le *Cucurbita pepo* .

Marotse *a C. Pepo* a gare ga dibjalwa tša kgale kudu tšeo di tsebjago tša ka gae. Ka bohlatse bja temo ya tšona ya magareng ga 7000 BCE le 5500 BCE kua mose wa Amerika . Mehuta ya lešoka ya *Cucurbita* le mehuta ya pele yeo e ruilwego ke ya setlogo sa Amerika Leboa (dikarolo tša lehono tša ka leboa-bohlabela bja Mexico le ka borwa bja Amerika ), eupša dikhalthiba bjale di bjalwa lefaseng ka bophara bakeng sa merero e mengwe ya go apea, ya go kgabiša le e mengwe e itšego ya setšo. 

Lekgata le le koto la lerotse le akaretša dipeu tše di jegago le makhura. Phae ya lerotse ke karolo ya setšo ya dijo tša go leboga kua Khnada le Amerika gomme magapu gantši a dirišwa e le mekgabišo ya sehla sa seruthwane gomme a betlilwe e le mabone a jack-o’-lantern bakeng sa go kgabiša go dikologa Halloween . Purée ya magapu ya makotikoting ya kgwebo le ditlatša tša phae gantši di dirilwe ka mehuta ye e fapanego ya marotse go tšwa go yeo e reretšwego go šomišwa ka go kgabiša 

## Ditšhupetšo
Setšo

[thumb|''Setso'', tympanum ya boronse ya 1895 ka Olin Levi Warner godimo ga monyako o mogolo wa Moago wa Thomas Jefferson Bokgobapukung bja Congress kua go la [Washington, D.C.|Washington, DC]]
**Setšo** ke tshepedišo ya ditumelo goba maitshwaro a o fetišetšwago ka gare ga sehlopha sa batho goba setšhaba seo se nago le tlhalošo ya seswantšhetšo goba bohlokwa bjo bo kgethegilego ka mathomo a nakong ye e fetilego. ​​​​ Ditšo di ka phegelela le go tšwelela ka ngwaga e dikete. Lentšu *setšo* ka bolona le tšwa lentšung la Selatine *tratere* leo ka go lebanya le bolelago go fetišetša, go neela, go neela bakeng sa go bolokwa. Le ge go begwa gore go tšewa gore ditšo di na le hisitori ya bogolo, ditšo tše dintši di hlamilwe ka boomo, e ka ba e le tša dipolitiki goba tša setšo, ka nako e  nyenyane. Dithuto tšeo di fapafapanego tša thuto le tšona di šomiša lentšu le ka ditsela tšeo di fapanego.

Polelwana "go ya ka setšo" goba "ka setšo" gantši e ra gore se se latelago se tsebja fela ka setšo sa molomo gomme ga se thekgwa (ebile se ka ganetšwa) ke bohlatse bjo bo tiilego. Ka go realo, lentšu le 'Lexae' le šupa mothopo goba sebopego sa sengwalo. Ka mohlala, "Go ya ka setšo, Homer o belegetšwe Chios, eupša mafelo a mangwe a mantši historing a ile a bolela gore ke wa bona." Mokgwa wo o ka se tsoge o hlatsetšwe goba wa ganetšwa. Mohlala o mongwe ke gore, "Kgoši Arthur, go ya ka histori, kgoši ya nnete ya Brithania, o hlohleleditše dikanegelo tše dintši tše di rategago." Le ge e le gore dikgopelo di thekgwa ke bohlatse goba aowa, ga di fokotše mohola wa tšona bjalo ka histori ya setšo le dingwalwa.
## Ditšhupetšo
Bophelo le lehu

**Bophelo le lehu** (死活) ke kgopolo ya motheo papading ya Go, moo boemo bja sehlopha se se itšeng sa maswika a ikemišeditše e le e ka ba e "phelang", mo ba ka dula godimo ga boto ka ho sa feleng, goba "ba hwile", mo sehlopha se tla "swarwa" le go tlošwa godimo ga boto. Kgopolo ya motheo e ka akaretšwa ka:

 

## Tlhalošo
Kgopolo ya papadi bophelo le lehu ke ditlamorago tša melawana ye mebedi ya motheo ya Go.

* Sehlopha sa maswika ao a se nago go lokologa (tokologo) se a thopša.
* Leswika le ka se ke la bapalwa maemong ao le tlago go thopša thwii, ntle le ge le thopa sehlopha se sengwe ka go lebanya.

Ka lebaka la melao ye, dihlopha tše dingwe di ka se tsoge tša thopša (gomme ka go realo di a *phela* ), mola tše dingwe di sa kgone go phema go thopša (gomme ka go realo di *hwile* gaešita le ge di sešo tša tlošwa godimo ga boto).

Bona seswantšho ka go letsogong le letona, gomme a re re yo mošweu o leka go swara dihlopha tša baso:

:* **a** : thuba goba leswika le le šweu ga ya dumelelwa go bapala **a**, ka gore leswika le lešweu go **a** le be le tla thopša ka pela, gomme ka fao e be e tla ba go ipolaya.

:* **b** : Tšweu eka bapala **b**, ka gobane sehlopha sa baso se tla ba se dikologilwe ka botlalo *pele*, gomme ka go realo se a thopša, gomme maswika a mantsho a tla tlošwa ka pela letlapeng.
Lepelepele

Lepelepele ke leina leo le tlwaelegilego la mehuta ye mentšhi ya Dinonyana tša ka meetseng ka lapeng la Di-Anatidae. Mapidibidi  ka kakaretšo ke a nnyane le melala ye mekopana go feta Di-swan le magotlo, tšeo e lego ditho tša mmele. Di arogantšwe magareng ga malapa a mmalwa, ke mohuta wa taxon; ga di emele Sehlopha sa monophyletic (sehlopha sa ditlogolo ka moka tša mohuta o tee wa bagolo), ka ge di-swan le magotlo di sa tšewe bjalo ka mapidibidi. Mapidibidi gantšhi ke dinonyana tša ka meetseng, gomme di ka hwetšwa ka meetseng a hlwekilego kudukudu  le a lewatle.

Ka dinako tše dingwe mapidibidi a gakantšhwa le mehuta e me nnyane ya dinonyana tša meetse tšeo di sa tswalane  le tšeo di nago le dibopego tša go swana, tše bjalo ka di- loon goba di- diver, di- grebes, di- gallinules le di- coot .

## Ditšhupetšo tša setšo
Savanna

[thumb|Sehlare sa savanna kua Tarangire National Park kua [Tanzania ka Afrika Bohlabela]]
***'Savannah***' goba Savanna ke lefelo leo le tswakilwego la sethokgwa sa bjang le tshepedišo ya tikologo yeo e hlaolwago ke mehlare, yeo e arogantšwego ka bophara ka moo go lekanego gore marulelo a se ke a tswalelwa. Sekhurumelo se se bulegilego, se dumelela seetša se se lekanego go fihla fase go thekga legapi la bjang leo le sa senyegago, leo le bopšago kudu ke bjang.Go na le mehuta ye mene ya savanna; sethokgwa , moo mehlare le dihlašana di bopago sekhurumelo se se nnyane; savanna ya mehlare le dihlare tše di phatlaletšego le dihlatšana; savanna tša dihlatšana, le dihlatšana tše di phatlaladitšwego; le savanna ya bjang, moo mehlašana le dihlašana gantšhi di se nago gona.

DiSavanna di dula di bulegile go sa šetšwe go pitlagana ga mehlare. Gantšhi go dumelwa gore disavanna di na le mehlare e e aroganego kudu, yeo e phatlaletšego. Le ge go le bjalo, ka dipolaseng tše dintšhi, palo ya mehlarehlare e godimo gomme mehlare  arogantšwe ka mehla go feta ka dithokgweng Mehuta ya savanna ya Amerika Borwa ya cerrado sensu stricto le cerrado dense ka tlwaelo e na le palo ya mehlare yeo e swanago, goba ya godimo go feta yeo e hwetšwago ka dithokgweng tša molatšatšing tša Amerika Borwa, le savanna ya go tloga go mehlare ya 800 go ya go 3300 ya di hektare  le dithokgwa tše di bapilego ke mehlare ya go 800-2000. Ka mo go swanago, sethokgwa sa Guinea se na le mehlare e 129, ge go bapetšwa le 103 ya sethokgwa se se lego kgauswi le noka, mola dithokgwa tša sclerophyll tša ka Bohlabela bja Australia di na le palo ya mehlare ya mo e ka bago 100 ka hektare, go swana le dithokgwa tše di lego seleteng se swanago.&nbsp;&nbsp;

Disavana le tšona di hlaolwa ka go hwetšagala ga meetse ka sehla, ka bontši bja pula yeo e lekanyeditšwego go sehla se tee. Di tswalaganywa le mehuta ye mmalwa ya diphedi, gomme gantši di ka Lefelo la phetogo magareng ga sethokgwa le leganata goba naga ya bjang, le ge e le gore gantši ke phetogo magareng le leganata go ya sethokgweng. Savanna e akaretša mo e ka bago 20% ya bogolo bja naga ya lefase. Ka go se swane le melala ya Amerika Leboa le melala ye e nago le marega a go tonya, melala e hwetšwa kudu mafelong ao a nago le tlelaemete ya go fiša go ya go ya go e fišago, go swana le Afrika, Australia, Amerika Borwa le India.
Seenywa sa kiwi

**Seenywa sa Kiwi** (gantši se khutsofaditšwe go ba **kiwi**), goba **gooseberry ya China** (traditional Chinese, se segolo), ke monokotšhi wo o jegago wa mehuta ye mmalwa ya merara ya kota mohuteng wa *Actinidia*.  ​ ​5–8 senthimetara (2–3 inches) ka bophara. Kiwi e na le letlalo le lesesane, le le sa bonagalego gabotse, la tlhale, le le sootho le le bofefo leo le nago le tart eupša le jegago, le nama ye tala ye bofefo goba ya gauta yeo e nago le methaladi ya dipeu tše nnyane tše ntsho tše di jegago. Seenywa se na le sebopego se boleta ka tatso ye bose le ya moswananoši.

## Methopo
Dijo

**Dijo** ke selo se sengwe le se sengwe sa go jewa ke sephelago sebakeng sa thekgo ya phepo. Dijo ka tlwaelo di diriwa ke dibjalo, diphoofolo goba ditlogo tša mehuta gomme go na le dijo tše bohlokwa tša go swana le di-khabohaedreite, mafura, diproteine, dibithamini goba diminerale. Selo sa go jewa ke sephedi gomme sa tsenywa ke disele tša mehuta ye fapanego go sephedi go fana ka maatla, go boloka bophelo goba go thekga kgolo. Mehuta ya go fapana ya diphoofolo e na le mekgwa ye e fapanego ya go ja yeo e kgotsofatšago dinyakwa tša Metabolisms ya tšona gomme e fetogile go tlatša mafelo a itšego a ikholoji ka gare ga maemo a itšego a naga.

Batho bao ba sa kgethig dijo ba fetoga le maemo kudu gomme ba tlwaetše go hwetša dijo go tshepidišo ya tswalano ya diphedi le tikologo ya tšona tše dintši tše di fapa-fapanego . Ka kakaretšo batho ba diriša go apea go lokišeletša dijo gore di kgone go jewa. Bontšhi bja maatla a dijo ao a nyakegago bo fiwa ke intasteri ya dijo ya intasteri, yeo e tšweletšago dijo ka temo ye e tseneletšego gomme e di aba ka ditshepedišo tše di raraganego tša go sepediša dijo . Tshepedišo ye ya temo ye e tlwaelegilego e ithekgile kudu ka dibešwa tša mešaletša, seo se ra gore ditshepedišo tša dijo le tša temo ke tše dingwe tša dilo tše dikgolo tšeo di tsenyago letsogo go phetogo ya boso, tšeo di tšeago karolo ye e ka bago 37% ya palomoka ya dikgase tša go hlola boso .

*

## Ditšhupetšo
Deez Nuts (motho wa kgegeo) .

Ka July 26, 2015, Olson—ka nako yeo be a na le mengwaga ya 15, a le modudi wa Wallingford, Iowa —o ile a tsenya polelo ya bonkgotheng bja Deez Nuts bja go ba mopresidente go Khomišene ya Dikgetho ya Federal . Dinyakišišo tšeo di dirilwego ke Public Policy Polling kua Iowa, Minnesota, le North Carolina magareng ga August 2015, Deez Nuts e ile ya dira dinyakišišo ka diperesente go seswai, tše seswai le tše senyane, ka go latelelana, e lego seo se ilego sa hwetša tlhokomelo ya boraditaba.   

Ka la 19 Phato 2015, *The Daily Beast* e utollotše gore Deez Nuts e be e tloga e le Olson.  Poledišanong le *Rolling Stone*, Olson o boletše gore ka metlae o hlotše bonkgetheng bja Deez Nuts "ka seripa-gare a leka go thuba tshepedišo ya mekgatlo ye mebedi" le seripa-gare ka baka la go nyamišwa ke bonkgetheng ba ba etilego pele, a kgetha leina la bofora leo le theilwego godimo ga  meme . Olson o ile a thekga Senator ya Vermont Bernie Sanders bakeng sa kgetho ya Demokeratiki le Mmuši wa Ohio John Kasich bakeng sa kgetho ya Repabliki.  Olson o tšweleditše dipono tša tokologo .  Go ya ka karolo 1 ya Athikele ya Bobedi ya Molaotheo wa United States, Olson ga se a fihlelela denyakwa tša mengwaga ya tlase (mengwaga e 35) bakeng sa go šoma e le mopresidente ge e ka kgethwa. 

## Ditšhupetšo
Dikoša

Wikipedia
Fetleka  Wikipedia
Fetleka
Mhanimhani

Draft page 3

Letlakala
Poledišano
Bala
Fetola
Edit source
Laetša histori

Dithulusu
Leina laka ke Mhanimhani

Dikoša

Dikoša
Dikoša ke eng? Dikoša ke mokgwa wa go kgahliša wo o na lego modumo go bopa mothaladi wa medumo ya melodi ye e šomago. Dikoša di ka rwala maikutlo ntle le go bolela mantšu a itšego. Gape ba opedi ba bantšhi ba diriša dikoša tša boa go botša batho ka maikutlo a bona ntle le go iponagatša. Dikoša ke tsela ye nngwe yeo batho ba e šomišago go kwešišana le ge e le gore ba tloga go ditšo tša go fapana. Dikoša di thabiša batho, ebile di kgona gape go ba roba dipelo goba go ba kweša bohloko. Dikoša di tšea gape karolo go šetšo sa rena.

Setšo se sengwe le se sengwe se na le mehuta ya sona a dikoša. Mmino ya setšo gantši e fetešetšwa go tloga go bagolo go fihla go bana ba lehono ka ge dikoša tše bo mogolo wa bo rena ba godile ka tšona.Ka tšona dikoša tse go reiwa ditaba tša histori ya bo rena. Se se laetša gore dikoša ase tša go ithabiša fela eupša ke tsela ya go lemoga seo bagolo ba rena ba bego ba se dira mehleng ya kgale ebile gape di re thuša go tseba se ga ga bo rena. Gantši dikoša tša kgale otla hwetša di opela ke bo makgolo ba ruta bana le batlogolo ba bona ka ga tsela yeo e lego gore ba b e ba raloka ka gona goba ka tsela eo e le go gore ba be ba tsamaiša mediro ka gona ka di nako tša bona.

Dikoša gape di thuša barutwana. Se ke ka lebaka la gore ba go tseba ba boletše gore dikoša di thuša gore motho a kgone go dira modiro wa gage a iketlile. Gape go thwe dikoša di direla gore monagao wa motho wo be le khutšo. Ka bontšhi dikoša di diriswa dikolong gore ba rutwana ba kgone go kwešiša le go tshwara tše itšego ka pela.

References:

https://ww.classicfm.com/discover-music/what-is-music-definition/

https://www.nationalgeographic.org/article/music-cultures/

https://www.verywellmind.co/ways-music-affect

Letlakala le fetotšwe la mafelelo ka 16:41, 28 Dibokwane 2026. Page was rendered with Parsoid.
Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License; additional terms may apply. See Terms of Use for details.
Melao ya praebesiMabapi le WikipediaHlapa-matsogoCode of ConductDevelopersStatisticsCookie statementMobile view
Wikimedia Foundation
Powered by MediaWiki

Draft page 3

Add languages
Puku

**Puku ke mo**šomo wo o ngwadilwego ke mongwadi goba bangwadika botelele bjo bogolo. Di puku di ka phatlalatšwa go ya ka dibopego tše di fapanego go swana le dipuku tšeo di gatišitšwego, dipuku tša go theeletšwa, le dipuku tša elektroniki . Dipuku di arotšwe ka bophara go ya ka dipuku tša dikanegelo, dikanegelo tša go hlamiwa le diteng tše dingwe tša boikgopolelo goba tšo e sego tša boikgopolelo, tšeo di naleng diteng tšeo di laeditšego goba le nnete.
Draft 4

Dinawa

thumb|Dinawa
**Dinawa** ke dijo tse bohlokwa kudu ebile di jewa kudu lefase ka bophara. Di wela ka gare ga sehlopha sa dimela tšeo di betšwago legume, gomme di lemilwe ka mengwaga ye mentši kudu ke ditšhaba tše fapanego. Dinawa di ananelwa ka lebaka la theko ya tšona ye fase, go hwetšagala ga bonolo, le boleng bja tšona bja phepo. Di kgatha tema ye bohlokwa go godiša dijo tše phetšego gabotse le tšhireletšo ya dijo, kudu dinageng tše di sa tšwelago pele. Ye nngwe ya mohula wa dinawa ke phepo ye e humilegonye di na go le yona. Dinawa ke mothopo wo mobotse wa protheine ya dimela, ye e nyakegago bakeng sa kgolo, go lokiša mmele le maphelo ka kakaretšo.Se se dira gore e be dijo tše botse kudu go batho bao ba sa jego nama. Godimo ga mo, dinawa di na le diminerale le dimatlafatši tše bohlokwa tše bjalo ka fiber, tšhipi ( iron ), magnesium, potassium le vitamine B.

Fiber ye e hwetšagalago ka bontši dinaweng e thuša go dira tšhilo ya dijo e šome gabotse, e thibela go kgotlelela mala, gape e fokotša kotsi ya malwetši a bjalo ka bolwetši nja swikiri le bolwetši bja pelo. Dinawa gape di tsebja ka tema ya tšona go boloka pelo e phetšego gabotse. Go ja dinawa ka mehla go ka thuša go theola maemo a cholesterol ye mpe mading. Se se fokotša kotsi ya kgatelelo ya madi, go hwa ga pelo le sroke. Ka lebaka la gore dinawa di na le glycaemic index ye fase, di thuša go laola maemo a swikiri mading, gomme se se dira gore di holege kudugo batho bao ba phelago le bolwetši bja swikiri. Mohola o mongwe wa dinawa ke kabelo ya tšona go tšhireletšo ya tikologo. Dinawa di matlafatša mobu ka go oketša nitrogen, ye e kaonafatšago go nonofala ga mobu le go fokotša go dirišwa ga menontšha ya dikhemikhale.

Se se dirs temo ya dinawa ebe ye e hlokomelago tikologo le ye e se nago ditshenyagalelo tše kgolo go balemi. Dinawa gape di hloka meetse a mannyane ge di bapetšwa le methopo ye mentši ya protheine ya diphoofolo, ka fao di loketše kudu mafelong ao a welwago ke komelelo. Dinawa di apewa ka ditsela tsa go fapana. Di ka bedišwa, tša tšhošwa, tša pitlaganywa goba tša tsenywa ka gare ga dioso, disutu, disalete le dijo tša setšo. Mehuta e fapanego ya dinawa bjalo ka dinawa tše di betlilwego, dinawa tše ntsho, dinawa tše bedilwego ( baked beans) le dinawa tša swikiri di a ratwa ke ditšhaba tše dintši.

**Ditšhupetšo**
Go hloka thuto ya go itšhidulla

**Go hloka thuto ya go itšhidulla** ke go se lekane ga kabo, go šoma gabotse ga go itšhidulla, go itšhidulla ka ga re ga thuto ya sebjalebjale . 

Ge thuto ya go itšhidulla e palelwa ke go fihlelela dipakane tša yona tša go nea barutwana motheo wa tsebo, mekgwa ya bophelo le kgopolo yeo e nyakegago bakeng sa go ba le mafolofolo mmeleng bophelong bja bona ka moka.  E ka dira go re bana ba amogele mokgwa wa bophelo wa go dula fase, 81% ya bana ba lilemo la 11–17 Go ya ka nyakišišo ya 2010 yeo e dirilwego ke WHO ka bophara ba be ba sa fihlelela bonnyane kgothaletswa ditaelo tsa go ikoetlisa tsa metsotso ye lesome tshela letsatsi le letsatsi. 

Gae šita le ge e atlile kudu dinageng tšeo di hwetšago mogolo o mogolo,  go se itšhidulle ke taba ya ditšhaba-tšhaba yeo e tswalanywago le leuba la go nona kudu  le ditla morago tše mpe tša mmele,  tša monagano,  le tša thuto  baneng.

* Barutiši ba thuto ya mmele ba netefaditšwe.
* Baithuti ba sekolong sa tlasana ba na le klase ya thuto ya go itšhidulla ka bonnyane bja metsotso ye 150 ka beke, mola baithuti ba sekolong se se phagamego ba na le yona bonyenyane metsotso ye 225 ka beke.
* Maemo a kgonthe le ao a fihlelelwago ao baithuti ba swanetšego go a fihlelela (gantši bakeng sa go aloga sekolong se se phagamego).

Dipaki tša go hloka thuto yago itšhidulla di fapana go ya ka dinaga. Tše di akaretša tlhaelelo ya meago le didirišwa, go fokola ga barutiši ba thuto ya go itšhidulla, bogolo bjo bogolo bja diklase le dithibelo tša tekanyetšo.  Dinageng tše dingwe tša Afrika tše bjalo ka Botswana le Malawi, moo bana ba tsenago sekolo ka nako ye nnyane, ditekanyetšo tšeo di abetšwego thuto ya go itšhidulla go e na le moo di šomišwa go tsepamiša kgopolo dithutong tša go swana le maleme le dipalo. 

Go feta moo, go hloka molao wa mmušo le go tseba ditaba gare e ka ba molato. Dikarolong tša Amerika Borwa (ntle le Chile le Colombia ), ga go na melao yeo e dirago gore thuto ya go itšhidulla e be kgapeletšo: ka go rialo, e tlogetšwe dikolong tše dintši. 

Koketšego ya mokgwa wa bophelo wa go dula fase ka lebaka la go hloka thuto yago itšhidulla ka gae le sekolong e na le ditla morago tše ntši tša mmele le tša monagano go ngwana ka nako ye kopana le ye telele.

### Ka sebele
Motho

Motho
left|thumb|Motho

**Motho** ke sebopiwa se se ikgethilego le se se raraganego seo se lego ka gare ga mohuta wa saense wo o bitšwago Homo sapiens. Batho ba fapana le diphedi tše dingwe ka lebaka la bohlale bjo bo phagamego, bokgoni bja go nagana ka kelohloko, maikutlo a tseneletšego le polelo e raraganego. Le ge batho ba swana ka dilo tše dingwe tša mmele le diphoofolo, kudu-kudu tša mohuta wa diprimete, ba na le dika tšeo di ba dirago ba fapane kudu ka mokgwa wo ba naganago, ba hlolago le go dirišana ka wona le lefase.

Ka lehlakoreng la tlhago, motho ke phoofolo ya mohuta wa mamale. Motho o sepela a eme ka maoto a mabedi, o na le monagano o mogolo, diatla tše di kgonago go swara le go šoma ka bohlale, le bokgoni bja go bolela ka polelo e kwagalago. Mmele wa motho o bopilwe ka ditshepedišo tše di fapanego bjalo ka tshepedišo ya methapo, ya madi le ya go hema, tšeo di šomago mmogo go boloka bophelo. Monagano wona o bapala karolo ye kgolo go naganeng, go gopoleng, go akanyeng le go dira diphetho.

Motho ke sebopiwa sa maikutlo le sa setšhaba. O kwa lerato, kwelobohloko, kgalefo, lethabo le manyami. Maikutlo a thuša go aga dikamano le go hlama ditšhaba. Malapa, bogwera le metse di agilwe godimo ga tlhoko ya motho ya go ba le ba bangwe. Go fapana le diphedi tše dingwe, batho ba hlama setšo e lego mekgwa, ditumelo, maleme, bokgabo le melao ya maitshwaro tšeo di fago bophelo tlhalošo.Batho ba na le kwešišo ya se se lokilego le se se sa lokago. Ba hlama melao ya maitshwaro yeo e ba thušago go tseba kamoo ba swanetšego go swara ba bangwe ka gona. Dilo tša go swana le toka, tekatekano, botho le boikarabelo di bohlokwa mo setšhabeng. Kwešišo ye e thuša batho go dirišana, go rarolla dikganetšo le go phegelelela khutšo le kwano.

Se sengwe gape se se maatla ka motho ke bokgoni bja go hlama. Batho ba ipontšha ka bokgabo, mmino, dingwalo, motantsho le dilo tše dingwe tše mpsha. Go tloga kgale, batho ba be ba anega dikanegelo, ba thala diswantšho, ba aga meago le go opela go bontšha maikutlo le dikgopolo tša bona. Bokgoni bjo bo dira gore bophelo bo se be fela go phela, eupša bo be le bobotse le tlhalošo.

Motho ga se fela mmele o phelago. Motho ke sebopiwa se se naganago, se se nago le maikutlo, se se hlolago le se se nago le maitshwaro. O aga dikamano, o hlama ditšhaba, o nyaka tsebo le go phegelela morero wa bophelo. Seo se hlalošago motho kudu ke bokgoni bja go nagana, go rata, go hlama le go šoma go aga lefase le le kaone.

## Methopo
Pula

thumb|seswantsho sa pula

Pula: Mpho ya Bonolo ya Tlhago

**Pula** ke e nngwe ya dilo tša bohlokwa le tše botse kudu tša tlhago. E wela fase go tšwa legodimong ka marothodi a mannyane, e fepa lefase le go thekga bophelo. Le ge batho ba bangwe ba ka bona pula e le selo se se šitišago mananeo goba se tlišago leratadima le maru, ka nnete e bohlokwa kudu go phološo ya dimela, diphoofolo le batho.

Pula e hlolwa ke tshepedišo yeo e bitšwago modikologo wa meetse. Letšatši le fiša meetse a mawatleng, dinokeng le matamong, gomme meetse ao a fetoga mouoane gomme a rotoga moyeng. Mouoane woo o a tonya gomme o fetoga marothodi a mannyane ao a bopago maru. Ge marothodi ao a e-ba boima kudu, a wela fase bjalo ka pula. Tshepedišo ye e tšwela pele ka mehla, e netefatša gore meetse a boeletšwa le go abiwa gape mo lefaseng.Bohlokwa bja pula bo ka se ganetšwe. Temong, pula e nošetša dijalo le mafulo, ya dumelela balemi go tšweletša dijo. Ge pula e sa ne ka go lekanela, komelelo e ka hlaga, gomme seo sa tliša tlhaelelo ya dijo le mathata. Mafelong a mantši a lefase ao a ithekgago ka pula ya sehla, pula e laola katlego ya puno le go hwetšagala ga meetse a hlwekilego.

Pula gape e thekga tikologo. Dithokgwa, mašemo le mafelo a meetse a itshetlehile ka pula ya ka mehla gore di atlege. Diphoofolo di ithekgile ka mafelo ao bakeng sa dijo le bodulo. Dinoka le matamo di tlatšwa gape ke pula, tša fana ka meetse a go nwa le go thekga bophelo bja ka meetseng. Le moya o ba wo moswa ka morago ga pula, ka gobane pula e hlatswa lerole le ditšhilafatšo.Ka godimo ga mehola ya yona ya tlwaelo, pula e na le bohlokwa bja maikutlo le setšo. Modumo wa marothodi a pula ge a wela godimo ga marulelo o ka tliša khutšo le boiketlo. Go ba bangwe, pula e emela mpshafatšo, kholofelo le mathomo a mafsa. Ka morago ga ledimo le legolo, go bonagala ga mookodi go re gopotša botse ka morago ga mathata.

Le ge go le bjalo, pula e ntši kudu le yona e ka baka mathata. Meetsefula a ka senya dintlo, ditsela le meago. Go gogolwa ga mmu go ka senya mašemo. Se se bontšha gore le ge pula e le tšhegofatšo, tekatekano e bohlokwa tlhagong.Ka phetho, pula ga se fela meetse a welago fase go tšwa legodimong. Ke maatla a a fago bophelo, ao a thekgago tikologo, temo le go mpshafatša lefase. E ka ba pula ya bonolo goba ya ledimo le maatla, pula e kgatha tema ye bohlokwa go bolokeng tekatekano ya bophelo mo lefaseng.

## Methopo