open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naledi

thumb|seswantsho sa dinaledi

Naledi: Lesedi la Legodimo

**Naledi** ke selo sa tlhago se se kgahlišago se se bonagalago legodimong. Di fapana ka bogolo le ponalo, gomme di phadima bosiu ka moka, di tliša lesedi le bofefo mo legodimong le go re gopotša ka bogolo bja lefase le legodimo. Naledi e tšwelela kgale go thoma ka dilo tša tlhago tše di kgahlišago, gomme batho ba e šupa e le letshwao la tshepo, maatla le bohlale.

Naledi e na le bohlokwa bja tlhago le batho. Mo tlhagong, naledi di thusa ka tsela le tlhokomelo ya diphoofolo le dipolotiki tša tlhago. Batho ba di diriša go laola nako le dikgwedi, gomme mo mehleng ya kgale, di be di ruta batho ka dipolelo le meetlo ya setšo. Mo go boithabišong, naledi di fa maikutlo a khutšo, di kgothatša babadi le batho go nagana ka bophelo le lefase.

Ka ntle le mehola ya tsona, naledi di na le bohlokwa bja setšo le dipale. Di emela tshepo le maikarabelo mo dipolaneteng tša rena, gomme di kgothatša batho go ikanya ka tlhago le bokamoso. Go bona naledi bosiu go tliša khutšo le kgahlego, gomme go gopotša gore re karolo ya legodimo le legolo.

## Methopo
Batho

Polelo " **batho** " e šupa lešaba la setšhaba goba le le tlwaelegilego la batho ba sepolotiki .  Ka mantšu a mangwe batho e šupa lešabašaba la batho .Ka ge e le bjalo ke kgopolo ya molao wa ditokelo tša botho, molao wa boditšhabatšhaba gammogo le molao wa molaotheo, kudukudu wo o šomišwago go ditleleimi tša bogoši bja setšhaba . Ka mo go fapanego, **setšhaba** ke bontši le ge e le bofe bja batho bjo bo lebelelwago e le ka kakaretšo. E šomišwa dipolotiking le molaong, lereo "setšhaba" le šupa sehlopha goba setšhaba sa morafe goba setšhaba . 

## Dikgopolo
right|thumb|''Tokologo e Eteletšego Pele Batho'', 1830 ka Eugène Delacroix
Kgaolo ya Pele, Athikele ya Pele ya Tšhata ya Ditšhaba tše Kopanego e bolela gore "batho" ba na le tokelo ya go ikemela,le go dira sengwe le sengwe seo ba se nyakao,gantši batho ba tšhaba o dira dilo ka gore batho ba tlareng .  Le ge e le gore maemo feela bjalo ka batho le tokelo ya go ikemela, bjalo ka mohlala tabeng ya Batho ba Setlogo ( *batho*, bjalo ka dihlopheng ka moka tša batho ba setlogo, e sego feela batho ka moka ba setlogo bjalo ka *batho ba setlogo* ), .  ga e nee ka go itiragalela bogoši bjo bo ikemetšego gomme ka baka leo go arogana .   Ka nnete, moahlodi Ivor Jennings o lemogile mathata a tlhago a tokelo ya "batho" ya go ikemela, ka ge e nyaka go hlaloša pele "batho" bao ba boletšwego.
Pelo

**Pelo** ke setho sa mešifa seo se hwetšwago bathong le diphoofolong tše dingwe . Setho se se pompa madi ka methapong ya madi .  Pelo le methapo ya madi ge di kopane di bopa tshepedišo ya go elela ga madi . Ntle le pelo ga gona bophela.Pelo ke selo se bohlokwa seo ntle le sona ga gona bophelo  Madi ao a pompšago a rwala oksitšene le phepo go ya ditlhalenama, mola a rwala ditlakala tša metaboliki tše bjalo ka khaponetaeoksaete go ya maswafong . [ 3 ] Go batho, pelo e ka ba e lekana le seatla se se tswaletšwego gomme e magareng ga maswafo, ka phapošing ya bogareng ya sehuba, yeo e bitšwago mediastinum . 

Go batho, pelo e arotšwe ka diphapoši tše nne: di- atria tša ka godimo tša le letshadi le tša le letona le di- ventricle tša ka tlase tša le letshadi le tša le letona .   Ka tlwaelo, atrium ya le letona le ventricle di bolelwa mmogo e le pelo ya le letona gomme balekane ba tšona ba le letshadi e le pelo ya le letshadi . [ 7 ] Pelong yeo e phetšego gabotse, madi a elela ka tsela e tee ka pelong ka baka la di- valve tša pelo, tšeo di thibelago go elela ga morago .  Pelo e tswaletšwe ka gare ga mokotla wa tšhireletšo, e lego pericardium, yeo gape e nago le tekanyo e nyenyane ya seela . Leboto la pelo le bopilwe ka dillaga tše tharo: epicardium, myocardium le endocardium . Gape ge pelo ga se ya tshwanelwa go tsenwa ke malwetšwe ka gore otlo tsenwa ke malwetše ga matši a pelo ,seo se dira gore motho a lahlegelwe ke bophelo. Ge ole motho o swanetše o hlokomela tšeo odi jao.
Sellathekeng

Sellathekeng

**Sellathekeng** sa mathomo se hlamilwe ka Hlakola 7, 1876.Motho wa mathomo wa go e hlama ke Alexander Graham a dira mogala wa gagwe wa mathomo go Thomas Watson..Sellathekeng kgale e be ele sa go letšetša batho megala fela eupša mehleng ya se lehuno omkgona go dira dilo ka mehutahuta.

Sellathekeng se thuša ka dilo tše ntši go swana le go bolela le batho ba ko kgole le rena.E thuša ka go re direla gore dipoledišano di be bobebe..E kgona go ntšha bodutu ka ge go e na le dipapadi ka ra yona, o kgona go nyakana le tshedimošo ka ditlhogo tše di itšego.Re kgona go fihlelela inthaneteng re ithuta ka yona..Dipuku tše dingwe di hwetšagala fao ka mehutahuta.

Sellathekeng se tli tšweletša bjalo ka sedirišwa sa bohlokwa maphelong a mamohla e bile ke sona maphuthaditšhaba lefaseng ka bophara..E tloga e sa tloba gona go go ile, re sa tlo e tlogela mo lefaseng.

## Ditšhupetšo
Seruiwa

Kgomo
thumb|285x285px|Kgomo
**Kgomo** ke dikgomo tša tshadi gomme lereo le gape ke leina le le tlwaelegilego la mohuta ka moka wa 'Bros taurus'. Dikgomo ke diruiwa tša mathomo tše kgolo tše di ruilwego mengwaga ye e ka bago ye 8000 ya go feta ka lebaka la nama ya tšona, maswi le letlalo gomme gape di hlompšha bjalo ka diphoofolo tše kgwethwa. Dikgomo di ja kudu bjang le furu, gomme di swanetše go ba di belege namane gore di kgone go tšweletša maswi.

Dikgomo ke diphoofolo tša leago tšeo di bopago kamano tša kgauswi ka gare ga mohlaphe. Di bontšhitše go ba le bagwera ba bagolo gomme ge di le kgauswi le tšona, maemo a kgateletšego ya tšona a fokotšega gomme maphelo a tšona a kaonafala. Ge di arogane le modirišani wa tšona wa mehla, di ka bontšha maswao a go tshwenyega le go ferekana.Dikgomo di nale kgopotšo ya nako ye telele. Di kgona go gopola batho, diphoofolo tše dingwe le mafelo nako ye telele. Se se di thuša go tlwaela tikologo ya tšona le go lemoga maemo a mabotse le a mabe.Gaešita go sa bonwe ka tlwaelo ge dikgomo di thuta, dikgomo di na le bokgoni bja go sepela ka meetseng gabonolo. Go begilwe ditiragalo tšeo go tšona di bego di sesa bokgole bjo botelele go tšhaba dikotse goba go fihla mafelong a fulo mabopong a dinoka.

Mošomo wa maswi a dikgomo ke go tšwetša pele go gola ga namane. Maswi a kgomo a bonala a na le ditlamorago tše di swanago go batho gomme a tswalanywa le segokanyipalo sa marapo sa godimo. Diteng tša godimo tša khalsiamo le proteine ya maswi ke mabaka a magolo ao go dumelwago gore a ikarabela ka khuetšo ye.

## Ditšhupetšo
Thuto ya bana

Thuto

**Thuto** ke sethiba-maleba sa go matlafatša phetogo ya motho ka noši le bohle leagong.Ga se fela taba ya go ka phaphošing,eupša e ruta batho go nagana ka tsela ye e tseneletšego,go rarolla mathata a go hlakahlakana,le go kwešiša lefase leo re phelago go lona.Ge re tšhela letsogo tsebong, re bula menyetla ya kaone ya boiphedišo gomme re matlafatša moloko wo o tlago go aga bokamoso bja go lekana le bja katlego.

Lefaseng la lehono,tsebo ya tša digithale e bile tšhupetšo e bohlokwa ya thuto.Ga go sa lekana go bala le go ngwala fela;barutwana ba swanetše go tseba le go diriša inthanete ka tsela ye e šireletšegilego, go sekaseka tshedimošo ka šedi, le go diriša thekenolotši bjalo ka setlabelo sa tšwelopele.Phetogo ye e hlohleletša thuto ya bophelo ka moka, moo batho ba tšwelago pele go mpshafatša ditsebo tša bona le ka morago ga go tšwa ka phaphošing gore ba dule ba le bohlokwa ikonoming ya lefase ye e fetogago ka lebelo.

## Methopo
Dikolo tsa lebollo

Dikolo tša go bolla.

**Dikolo tša go bolla**, tšeo di dumelelago ka leina la Koma ka sepedi, ke mohlala wo bohlokwa wa phetogo ya bophelo mo setšhabeng sa se-Afrika, gomme di šoma bjalo ka "yunibesithi" ya go ruta mekgwa ya setšo le boitshupo.Nakong ye ya go ikgetha-yeo gantši e bitšwago Bodika legatong la mathomo-masogana le barwetsana ba fetišwa go tšwa bofeng go ya bogologolo ka tshepedišo ye e tseneletšego ya thuto ya setšo.

Ba rutwa ditsebo tše bohlokwa tša bophelo, go akaretšwa boikarabelo bja leago, go hlompha bagolo ,histori ya setšhaba, le mekgwa ya boitshwaro ye e hlokegago gore ba be maloko a a tšwelwtšago metseng ya bona.Ka ntle le tšwelopele ya motho ka noši, dikolo tša go bolla di godiša momagano ye e tseneletšego ya leago ka go hlama dikamano tša bophelo ka moka magareng ga dithaka,tšeo di bitšwago Mephato.

## '''Methopo'''
Lemone

**Sirilamune** ( ***Citrus'' × ''limon*** ) ke mohuta wa sehlare se se nnyane sa go dula se le tala ka mohuteng wa di *Citrus* wa lapa la dibjalo tša matšoba tša Rutaceae . Sirilamula la kgonthe ke motswako wa citron le namune e babago . Tšwago ya yona ga e kgonthišege, eupša bohlatse bjo bongwe bo šišinya gore disirilamune di thomile nakong ya ngwagakete wa 1 BC ka  ka moo gona bjale e lego leboa-bohlabela bja India . Dienywa tše dingwe tse di bitšwa  *disirilamune* .

Seenywa se se serolwane sa sehlare sa sirilamune se  diriswa lefaseng ka bophara, kudu-kudu  lebakeng la matutu a sona . Makhura le lekwamati di šomišwa go apea le go baka. Lero la sirilamune le ka ba 5-6% citric acid, e e fa tatso e bolila. Se se dira gore e be setswaki se bohlokwa dino le dijong tša go swana le lemonade le phae ya meringue ya lemone .

Ka nwaga wa 2024, tšweletšo ya lefase e be e le ditone tše dimilione tše 23, e eteletšwe pele ke India le Mexico ka 31% ya  palo ka moka.

## Ditšhupetšo
Tsebe

thumb|Tsebe
**Tsebe** ke setho sa mmele seo motho goba phoofolo e se šokišago go kwa medumo, ke setho seo re se hwetšago ka mathoko a sefahlego sa motho goba yona phoofolo. 

Tsebe e dirišwa go dira eng ? E dirišwa go kwa medumo (go kwa ge mmino o lla le  ge motho a bolela ), go lemoša kotsi go swana le go kwa modumo wa sefatanaga goba selo se sengwe le se sengwe seo se ka go gobatšago 

Di karolo tša tsebe.

# Tsebe ya ka ntle , ye ke karolo ye re e bonago ka ntle ga hlogo yona e akaretša pinna( karolo ya ka ntle) yeo e kgoboketšago medumo gape go nale mokoti wa tsebe ( earcanal ) wo o fetišago modumo go ya ka gare 
# Tsebe ya magareng , letlalo la tsebe (eardrum) yeo e thothomelago ge modumo o tsena tsebeng go na le masapo a mannyane ( ossicles) a fetolela le go godiša modumo gere o fetele pele.
# Tsebe ya ka gare gona go na le cochlea yeo e fetolelago go ba melaetša ya methapo ya kutlo ye e yago bokong. 

## Ditšhupetšo
Temalelo

**Temalelo** ke bolwetši bja neuropsychological bjo bo hlaolwago ka kganyogo ye phegelelago le ye e tseneletšego ya go diriša sehlare tagi goba go tsenela boitshwaro bjo bo tšweletšago moputso wa kapejana wa monagano, go sa šetšwe kotsi e kgolo le ditlamorago tše dingwe tše mpe. Go dirišwa ga dihlare tagi le boelela go ka fetoša go šoma ga bjoko di synapse tšeo di swanago le meputso ya tlhago ye bjalo ka dijo goba go ratana ka ditsela tšeo di tšwetšago pele kganyogo le go fokodiša boitshwaro bakeng sa batho bao ba nago le mafelo ao a bego a le gona pele. Tiragalo ya  diokobatši tšeo di bopago leswa mošomo wa bjoko di lebišitše go kwešišo ya temalelo bjalo ka bolwetši bja bjoko bjo bo nago le mehuta ye e raraganego ya mabaka a tša monagano le tša leago gammogo le a neurobiological ao a akaretšwago tlhabollogong ya temalelo.Le ge dipeba tšeo di filwego khokheine di bontšhitše tlhago ya go gapeletša le ya go se rate ya temalelo, ga go batho se se raragane kudu, se amana le boitshwaro goba dika tša semelo. 

Maswao a kgale a temalelo a akaretša go tsenela ka kgapeletšo ditutuetšong tšeo di putsago, *go swarega* ka dilo goba boitshwaro le go tšwela pele go dirišwa go sa šetšwe ditlamorago tše mpe. Mekgwa le dipaterone tšeo di sepedišanago le temalelo ka tlwaelo di hlaolwa ka go kgotsofala ka pela , gotee le ditlamorago tše di diregilego tšeo di senyago. 

Mehlala ya temalelo ya diokobatši e akaretša go tagwa, temalelo ya cannabis, temalelo ya amphetamine,  temalelo ya opioid le temalelo ya go ja goba ya dijo. Ditemalelo tša boitshwaro di ka akaretša temalelo ya go petšha, temalelo ya go reka, temalelo ya diswantšho tše di kgothaletšago bootswa, temalelo ya dipapadi tša bidio le temalelo ya thobalano. DSM-5 le ICD-10 di lemoga feela temalelo ya go petšha ye le temalelo ya boitshwaro, eupša ICD-11 gape e lemoga temalelo ya go petšha. 

Maswao le dika tša go lemalela dihlaretagi di ka fapana go ithekgile ka mohuta wa temalelo. Dika di ka akaretša

* Go tšwela pele ga tšhomišo ya dihlaretagi go sa šetšwe tsebo ya ditlamorago.
* Go hlokomologa maemo a tša ditšhelete ge go tliwa tabeng ya go reka dihlaretagi.
* Go netefatša kabo ye e tsepamego ya seokobatši.
* Go nyaka sehlare tagi se se oketšegilego ge nako e dutše e eya bakeng sa go fihlelela ditlamorago tše di swanago.
* Bophelo bja leago le bja mošomo bo amegile ka lebaka la tšhomišo ya diokobatši.
* Maiteko a sa atlegago a go emiša go dirišwa ga dihlaretagi
* Kgothaletša go diriša dihlare-tagi ka mehla.

Maswao a mangwe le dika di ka arolwa ka magoro go ralala le ditekanyo tše di lebanego:
Papadi

**Papadi** ke mohuta wa papadi yeo gantši e diritšwego bakeng sa boithabišo goba go ipshina .  Dipapadi tše dintši gape di lebelelwa e le mošomo go swana le dibapadi tša profešenale tša babogedi goba dipapadi tša bidio goba bokgabo bjalo ka  dipapadi tšeo di akaretšago peakanyo ya bokgabo go swana le mahjong, solitaire, goba dipapadi tše dingwe tša bidio.
Setena

Setena ke mohuta wa didiriswa tša go aga tšeo di šomišwago go aga maboto,ditsela tsa maoto le dilo tše dingwe tša go aga ka maswika goba ditena. Ka tlwaelo, lentšu le setena le šupa yuniti yeo e dirilwego ka letsopa, eupsa lehono le somiswa gape ka mokgwa wa tlwaelo go supa diyuniti tsa go aga tseo di dirilwego ka didirišwa tše dingwe goba ditlabakelo tše dingwe tša go aga tšeo di hlwekišitšwego ka dikhemikhale.

Ditena di ka kopanywa ka go šomiša mortar(seretse sa go kgomaretsa ditena), dikgomaretši goba ka go tsentshana.Ka tlwaelo ditena gantši di tšweletšwa mafelong a go dira ditena ka dihlopha tše ntši, mehuta, didirišwa, le bogolo bjo bo fapanago go ya ka selete, gomme di tšweletšwa ka bontši. 

*Boloko* ke lentsu leo le swanago leo le šupago yuniti ya kago ya khutlonne yeo e dirilwego ka letsopa goba sekontiri, eupša gantši e kgolo go feta setena. Ditena tše boima bjo bo bobebe (tšeo gape di bitšwago diboloko tše bobebe) di dirwa ka aggregate ya letsopa yeo e katološitšwego .

Ditena tše di fišitswego ke tse dingwe ya didirišwa tša kago tšeo di swarelelago nako ye telele kudu le tše maatla kudu, ka dinako tše dingwe di bitšwa leswika la maitirelo, gomme di šomišitšwe go tloga e sa le mo e ka bago ka c. 4000 BC . Ditena tše di omišitšwego ke moya, tšeo gape di tsebjago bjalo ka ditena tša leraga, di na le histori ye telele go feta ditena tše di fištswego, gomme di na le setswaki sa tlaleletšo sa selo sa go tlama sa motšhene sa go swana le mohlaka.

Ditena di bewa ka methaladi le ka mekgwa e mentši yeo e bitswago dipaterone, tšeo ka moka di tsebjago bjalo ka mosomo wa ditena.Ditena di ka bewa ka mehuta e fapafapanego ya seretse sa go kgomaretsa go swara ditena gotee gore sebopego sa kago se se swarelelago.

## Ditšhupetšo
Thaba Tafola

**Thaba ya Tafola** (  ;    ) ke thaba ya godimo ya sephaphathi yeo e bopago leswao leo le tšwelelago le lebeletšego toropo ya Motse Kapa ka Afrika Borwa .

Ke lefelo le bohlokwa la go etela ke baeng, moo baeng ba bantši ba šomišago cableway goba ba namela dithaba go ya godimo.  Thaba e na le mehuta ya dibjalo ye 2,285,  yeo go dikologa 80% ya yona e lego fynbos (Afrikaans bakeng sa ‘sethokgwa se sebotse’). Phaka ya Setšhaba ya Table Mountain ke phaka ya setšhaba yeo e etelwago kudu ka Afrika Borwa, yeo e gogelago batho ba dimilione tše 4.2 ngwaga o mongwe le o mongwe bakeng sa mediro ya go fapafapana.  E bopa karolo ya dinaga tšeo pele di bego di dulwa ke dikgoro tšeo di bolelago SeKhoe, go swana le   (the "Leloko le Phahameng").
Basadi ba bathobaso dipolotiking tša Amerika

thumb|Seswantšho sa basadi ba baso ba black power

= Basadi le mokgatlo wo maatla wa Bathobaso =
Go šetše fela tše dingwe tša dikarolo tša mokgatlo wa Black Power movement di be di akaretša dipono tšeo di tsepamego go misogyny basadi ba ile ba hwetša lentšu ka pela mokgatlong. Basadi ba bathobaso ba be ba swere maemo a boetapele ba sepetša mananeo ao a theilwego setšhabeng, gomme ba lwantšha lehloyo go basadi ba bangwe le bona ba bile le seabe mokgatlong wa metheo ka tirelo ya setšhaba. Mehleng ya ditokelo kgahlanong le bodiidi, le masolo a maatla basadi ba Bathobaso, mekgatlong ye e theilwego setšhabeng le yeo gantši e lebanego le basadi, go swana le balekane ba bona ba basadi mekgatlong ye e tsebegago nageng ka bophara ba šomišitše le go tšweletša Maatla a Bathobaso ka  polelo ya bona le diswantšho bjalo ka batšwa sehlabelo ba makgotla a badudi, dihlopha tša ditokelo tša boiketlo le thulaganyo ya bodumedi ya basadi ba Bathobaso.

https://www.archives.gov/research/african-americans/black-power/women

https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qfhx4

## DITŠHUPETŠO
Motšweletši wa ditaba

**Motšweletši wa ditaba** &#x2013; yo a tsebjago gape bjalo ka **mmadi wa ditaba**, **mogaši wa ditaba** (khutšofatšo ya "mogaši wa ditaba"), **moemedi wa ditaba** goba **mosadi wa moemedi wa ditaba**, **motšweletši wa ditaba** goba e no **ba motšweletši wa ditaba** &#x2013; ke motho yo a tšweletšago ditaba nakong ya lenaneo la ditaba thelebišeneng, seyalemoyeng goba mafarahlahleng . Gape ba ka ba mmegaditaba yo a šomago, ba thuša go kgoboketša ditaba tša ditaba gomme ba ka go oketša moo, ba nea ditlhaloso nakong ya lenaneo. Batšweletši ba ditaba gantši ba šoma go tšwa setudio sa thelebišene goba setudio sa seyalemoya, eupša gape ba ka tšweletša ditaba go tšwa mafelong a kgole tšhemong yeo e tswalanago le tiragalo e itšego e kgolo ya ditaba.

Karolo ya mogaši wa ditaba e ile ya gola ge nako e dutše e sepela. Ka mokgwa wa sekgale, motšweletši o be a tla bala ditaba go tšwa go "khopi" ya ditaba yeo ba ka bago ba thušitše go e ngwala le mongwadi wa ditaba goba ba sa thuša .Se gantši se be se tšewa mo e nyakilego go ba ka go lebanya ditirelong tša megala gomme ka morago se ngwalwa gape. Pele ga mehla ya thelebišene, dikgašo tša ditaba tša radio gantši di be di tswaka ditaba le kgopolo gomme motšweletši yo mongwe le yo mongwe o be a dira ka mokgwa wa go ikgetha. Batšweletši ba ba be ba bolelwa e le **bahlalosi** .
Ntlo ya Tutu

thumb|ntlong ya tutu

## Tlhalošo
Desmond Tutu le lapa la gagwe ba ile ba hudugela ntlong ye ka 1975, go thwe Vilakazi Street ke yona fela mmila lefaseng mo bafenyi ba babedi ba Sefoka sa Nobel ba dulago gon Nakong yeo Tutu a bego a dula mo o ile, a ba Mofenyi wa Sefoka sa Nobel ka baka la dintwa tša gagwe kgahlanong le kgethologanyo gomme o ile a etelela pele Khomišene ya Therešo le Poelano ya Mopresidente Nelson Mandela.

https://en.wikipedia.org/wiki/Tutu_House

## DITŠHUPETŠO
Go tlhokega ga mešomo setšhabeng

Go tlhokega ga mešomo setšhabeng

**Tlhokego** ya mešomo ke seemo seo se akaretšago batho ba bantšhi ke ge ba bangwe ba feditše le sekolo ebile ba na le mangwalo, efela a ba humane mešomo. Gape re a tseba gore mošomo ke mothopo wa letseno seriti le bophelo bjo bokaone. Gantšhi mabaka a go tlhoka mešomo a hlola ke go hloka thuto le bokgoni bjo lekanego le ekonomi ye e sa goleng gabotse, go tlala ga baagi, kgwebo ya go tloša bašomi le go se lekane ga menyetla ya mešomo.
thumb|217x217px|Tlhokego ya mešomo setšhabeng
Bothata bo bongwe ka tlhokego ya mešomo ke gore, go oketšega bosenyi setshabeng ka ge tlala e tla be e tseari karolo malapeng. Ke mo batho ba kopanang le kgatelelo ya monagano le go fela pelo. Bontšhi bja batho ba ithekga ka dithušo tsa mmušo.  Motho goba batho ba go se šome gantšhi ba itemoga ba se na boitshepo le seriti, gomme se se ka ama bophelo bja gagwe ba monagano le dikamano tša gagwe le ba bangwe.

Ditsela tša go e fokotša tlhokego ya mešomo, ke thuto le koledišo, go thekga dikgwebo tše nnyane, tlhabollo ya bokgoni le maano a mmušo a go kwagalela mešomo le go hlohloletša batho gore ba itirele mešomo gore ba kgone go dira mešomo e mengwe.

Ka bokopana, tlhokego ya mešomo ke bothata bjo bogolo kudu ebile taba ye ama maphelo a batho le ekonomi ya naga ka moka. Go nyakega tshomišano ya mmušo, dikgwebo le setšhaba go hwetša tharollo ya go ya pele. Ge batho kamoka ba ka kopana ba bolela gore ba ka dirang eng gore taba ya tlhokego ya mešomo fokotšege, naga ye ya rena e tlo hlabologa ele ruri.

## Ditšhupetšo
Lepatlelo la Ackerville

**Lepatlelo la dipapadi la Ackerville** ke lepatlelo leo le dirišetšwago dipapadi tše di fapanego kua Witbank, Mpumalanga, Afrika Borwa. Ga bjale le šomišwa kudu sebakeng sa dipapadi tša kgwele ya maoto ebile ke lefelo la gae la sehlopha sa Calaska F.C. seo se bapalago go Vodacom League.

## Ditšhupetšo
Pollen Ndlanya

Pollen Ndlanya (o belegwego ka la 22 Mopitlo 1970 kua Daveyton) ke sebapadi sa kgwele ya maoto sa go tšwa Afrika Borwa seo se rotšego modiro, yena o be a bapala bjalo ka mogale.

O bapaletše mekgatlo ya kgwele ya maoto yeo e lego Kaizer Chiefs, Manning Rangers, Bursaspor, Göztepe, Amazulu le Orlando Pirates.

O ile a ba a bapala le sehlopha sa kgwele ya maoto sa setšhaba sa Afrika Borwa ka 1997 FIFA Confederations Cup.

## Tša mošomo

### Kaizer Chiefs
Ka morago ga go itlwaetša le Chiefs ka diiri tše pedi, Jeff Butler o šišintše gore Ndlanya a saenwe. O ile a bonwa ke Ryder Mofokeng papadišanong ya Toyota U21 Championship gare ga Daveyton Highlanders le Kaizer Chiefs ka 1991. O kgonne go thopa sefoka la mathomo ka phatla kgahlanong le Pretoria Callies. Nako ya gagwe ya bobedi le Chiefs ka morago ga Manning Rangers e ipontšhitše e le yeo e tšweletšego kudu moo a thakgilego dipalo tše senyane go dipapading tše pedi; tše hlano kgahlanong le Manning Rangers, le tše nne kgahlanong le Total Aces.

### Turkey
Yena o be a nale bothata bja go lebelelana le maemo kua Turkey ka ge a be a sa kgone go boledišana le babapadi mmogo le yena, eupša a boledišana mohlahli wa gagwe le modirišani wa gagwe wa sehlopha sa Afrika Borwa feela, Gordon Mill le Fani Madida .
Kgomo

Kgomo
left|thumb|Kgomo 

**Kgomo** ke phoofolo ye kgolo ya lapeng yeo e lego ka gare ga mohuta wa saense wo o bitšwago Bos taurus. Dikgomo ke tše dingwe tša diphoofolo tše bohlokwa kudu mo mapolaseng ka gobane di fa batho dijo le dilo tše dingwe tša bohlokwa. Batho ba šetše ba godiša dikgomo ka mengwaga e diketekete, gomme di bapala karolo ye kgolo mo temong le mo bophelong bja magaeng.

Kgomo ke phoofolo ye kgolo ya mamale ye e nago le mmele o tiilego, maoto a mane le mosela o motelele. E na le dinao tše di arogantšwego le molomo o mogolo wo o loketšego go fula bjang. Dikgomo di ka ba le mmala wo o fapanego bjalo ka wo motsho, wo mošweu, wo motsotho goba motswako wa mebala yeo. Dikgomo ke diphoofolo tše di jago dimela. Di ja kudu bjang, furu le dimela tše dingwe. Kgomo e na le mpa ye kgethegilego ye e nago le dikarolo tše nne tše di e thušago go sila dijo tša dimela tše thata. Tshepedišo ye ya go sila dijo e dira gore kgomo e kgone go hlafuna dijo gabedi (go hlafuna bjang gape) gore di silege gabotse.[]

Dikgomo di bohlokwa kudu go batho. Se sengwe sa dilo tše dikgolo tše di di tšwago go tšona ke maswi, ao a dirišwago go dira ditšweletšwa tša maswi bjalo ka tšhizi, botoro le yogote. Dinageng tše dintši, nama ya kgomo le yona ke mothopo wa bohlokwa wa protheine. Ntle le dijo, dikgomo di fa batho letlalo leo le dirišwago go dira dieta, mekotla, mabanta le dilo tše dingwe. Mo magaeng a mantši, go ba le dikgomo ke pontšho ya lehumo. Balemi ba ithekga ka tšona go hwetša tšhelete ka go rekiša maswi, nama goba ka go godiša manamane.

Dikgomo ke diphoofolo tša setšhaba tše di ratago go phela mmogo ka dihlopha. Di boledišana ka medumo, go šikinya mmele le ka mekgwa e mengwe. Di kgona go tlama dikamano le dikgomo tše dingwe, gomme di ka ba le kgateletšego ge di arogantšwe le mohlape wa tšona. Le ge di ka bonagala di iketlile, dikgomo ke diphoofolo tše bohlale tše di kgonago go ithuta mekgwa le go lemoga batho bao di ba tlwaetšego.

Ka bokopana, kgomo ga se fela phoofolo ya polasa. Ke karolo ye bohlokwa ya temo, mothopo wa dijo le didirišwa, le phoofolo ye e nago le bohlokwa mo ditšong tše dintši. Ka maswi, nama le ditšweletšwa tše dingwe, dikgomo di tšwela pele go thekga bophelo bja batho le go thuša setšhaba ka kakaretšo.

## Methopo
Ditšie

thumb

### Ditšie ke eng
Ditšie ke dikhunkhwane tša go lekanela efela tša go fetana. Ke dikhunkhwane tša go phela lešokeng. Ditšie di na le mafofa le makotlopo. Di a fetana ka mafofa. Di rata go dula ka gare ga bjang, e bile di ja bjang. Ga di phele go swana ditšie. 
thumb

#### Mehuta ya ditšie
Ditšie di ile ka mehutahuta. Go na le ditšie tša go phela bjangneng bjo bo talatala. Gape re na le ditšie tša go phela bjangneng bja go ba le mahlaka. Mola gape re na le ditšie tša go phela bjangneng bja go ba le lekgwara. Bjale ka ge di phela bjangneng bja go se swane di feleletša di fetola mmebala go ya ka bodulo bja tšona. Ke ka ge di sa swane. Di fetolwa ke seo di se jago, goba lefelo leo di dulago go lona. Tše dingwe di na le mafofa tše dingwe di hloka mafofa ke makotlopo fela. Tše dingwe ke tše di telele mola tše dingwe e le tše di kopana. Gape tše dingwe ke tše di koto tše dingwe di otile. Ditšie ga di swane le gatee, ke ka ge re di bitša ka maina.

##### Maina a ditšie

* Hlakabele: Hlakabele ke tšie ya mmala wa lehlakanoka  ka lebelo ya go kgona le go namela mehlare ye metelele. Ke tšie ye kgolo ya meno a bogale le makotlopo a bogale. Gape hlakabele e a raga ka makotlopo, e bile e a hlaba. Le go loma ka meno e a loma. Ke tšie ya bogale go feta ditšie ka moka. E fofa godimo kudu go se lekane le selo.
* Tshohla: Tshohla ke tšie ya go tshohla kudu e kitimela ka gare ga meetlwa le mahlaka. Ga e rate go fofa e rata go tshohla le ge e na le mafofa. Ke tšie ya mmala wo mo tala ka mafofa a mobotsana. Ke tshohla ka ge e rata go tshohla. 
* Lempurampura: Lephurampura ke tšie ya bohlale go feta ditšie ka moka. Lona le kgona o loma seriti ka gare ga bjang. Ke tšie ye koto ya makhura, ya go duma ge e fofa. Le ge o le bjalo re na le mehuta ya Maphurampura. Ee, re na le lephurampura la mahlakeng: Lona a le kgone go fofa le a tšwafa, e bile le hloka lebelo. Ra ba le lephurampura la makgwareng le lona le a tšwafa ka bo botsana.
* Leitla: Leitla ke tšie ya lebelo go di feta ka moka. Ka mmala wo mo tala, ka seemo sa go lekanela. 
* Sephotloko: Sephotloko ke tšie ya bobedi ka lebelo, ebile e fetwa ke ditšie ka moka ka seemo. Ke yona tšie ye nnyane. Ke ka ge re e bitša ka nyenyefatšo re re ke sephotloko. 
* Mmamokgadi: Mmamokgadi ke tšie ye tala ya mafofa a mobotsana efela  ya go se kgone go fofa, e bile e hloka lebelo. E fetwa ke ditšie ka moka yona le motlotlopodi. Maina a ditšie ke a mantši go bala ke go kwa mpamokhora. Le gona ditšie ke tše dintši. 

###### Nako ya ditšie
Ditšie di na le nako ya tšona. Ditšie di bonala kudukudu ka selemo ka nako ya dipula. Di nyaka nako ya pula ka ge di e ja bjang le mehlare. Matšatši a bolehono a di bonale ditšie ka baka la komelelo. Le bana ba lehono a ba di tsebe ditšie. Gape di ja mabele ditšie. 

References:

The Year of the Locust.

Author: Terry Hayes

Novel: The Day of the Locust.

Author: Nathanael West.
Zoleka Mandela

thumb|Senepe sa zoleka

## Bolwetši le lehu la zoleka mandela
Zoleka Mandela o ile a alafiša kankere ya matswele ka ngwaga wa  masomepedi le lesometee, yeo e boilego ka ngwageng wa masomepedi lesometshela. O šomišitše ditaba tša leago go hlaloša hlagala yeo e tlošitšwego le ditlamorago tša kalafo ya gagwe ya kalafo ya dikhemikhale. Ka Phato masomepedi masomepedipedi, Mandela o ile a utolla go dikgokaganyo tša leago gore o hweditšwe a na le kankere maswafong a gagwe, sebeteng, dikgopong, bjokong, mokokotlong le diropeng. O ile a robatšwa sepetlele mathomong a Lewedi 2023 ka lebaka la kalafo ye e tšwelago pele ya kankere ye e fetelago gomme maloko a lapa a boletše gore diskena tša morago bjale di utollotše tšwelopele ye bohlokwa ya bolwetši go akaretšwa fibrosis ka maswafong le emboli tše mmalwa. 

Dikgweding tša pele ga lehu la gagwe, Mandela o ile a ngwala will ya gagwe gomme a rulaganya tirelo ya gagwe ya segopotšo le poloko yeo e bego e akaretša lenaneo la maloko a go tuma a lapa ao a bego a kgaphetšwe ka ntle go tsenela, motswala wa gagwe Ndileka Mandela o tiišeditše bonnete bja yona. dira gore ngwana wa ngwanabo wa mohu a bolokwe felotsoko lefelong la lebitla leo go thwego le rekilwe ke monna wa gagwe wa peleng, Thierry Bashala yeo a e latoditšego, tiragalo ye e arogantše lapa.

https://www.nelsonmandela.org/dignity-of-women-biography-zoleka-mandela

https://www.nelsonmandela.org/dignity-of-women-biography-zoleka-mandela

## DITŠHUPETŠO
DINGAKA TŠA SETŠO

### Ngaka ya Setšo ke eng?
Nyaka ya setšo ke motho yo a tletšego ka moya wa badimo ba fase. Go ba ngaka ya setšo a go hlaole ke kgapeletšo. Ke pitšo ya badimo. Ngaka ya setšo e phela ka tsela ya yona.

#### Mehuta ya Dingaka tša Setšo
Dingaka tša Setšo setšo a di swane. Re na le mehuta e mebedi ya digaka tša setšo

* Ngaka ya ditaola: Re ka ipotšiša gore na ditaola ke eng. Ditaola di ile ka mehuta ya tšona. Ditaola ke marapo a mehutahuta a go kopana le dilo tše dintši. Ke marapo ga diphoofolo le marapo a digagabi le a dinonyana. Ngaka ya setšo ditaola e fiwa ke badimo. E kgona go boledišana le badimo ka ditoro. Gape' badimo ba ka e šupa tšona meetseng, goba thabeng mo go dulago noga ye šoro. Nako ye nngwe e dula thabeng matšatši a mantši le ka gare ga meetse le medimo ya ka gare ga meetse. Le ka gare ga sehlaga sa nonyana yeo e bitšago serofo ditaola di gona.
* Ngaka tshupja: Ngaka tshupja ke ngaka ya go tseba kudu ka dihlare. Yona ga e šome ka ditaola. Ga e swane le ngaka ya ditaola.

##### Dingaka tša Setšo re di tseba bjang?
Dingaka tša Setšo re di bona ka meaperelo. Di apara meroka ya mehutahuta mmeleng le molaleng ka moka le hlogo le maoto. Di rata go sepela ka maoto dieta di le gona. Di phela lešokeng di epa dihlare le medu.Nako ye nngwe di apara tuko nokeng e ka ba ke monna, goba mosadi.  Dingaka tša setšo di a ila.

###### Bohlokwa bja Dingaka tša Setšo
Dingaka tša setšo di bohlokwa kudu mo setšhabeng sa rena. Di thuša batho ka go ba alafa malwetši. Le go ba kopantšha le medimo ya bo bona. Le go šupa batho ponelopele ya ka moso. E ka ba madimabe, e ka ba mahlatse. Botsebotse dingka tša setšo di porofeta batho. KE yona mešmo ya dingka tša Setšo. Le ka mošate ngaka ya setšo e gona, le ge koma e agago ngaka ya setšo e gona. thumb
2023 Phetogelo ya mmušo ya Gabon

## Bokamorago
Ga e sa le e bušwa kudu go tšwa Foranse ka ngwaga wa lesomesenyane masometshela, Gabon e bušitšwe kudu ke lapa la Bongo go thoma ka Mopresidente Omar Bongo ka  ngwaga lesomesenyane masometshela-šupa, ka morago ga lehu la gagwe ka  ngwageng wa dikete tše pedi le senyane, morwa wa gagwe Ali Bongo Ondimba  o ile a kgethwa gape dikgethong ka 2016 tšeo di hlohleleditšego maiteko a phetogelo ya mmušo ao a padilego ka 2019. Nakong ya pušo ya lapa la ga Bongo naga e be e hlasetšwe ke ditatofatšo tša bomenetša le go ratana goba go kgetha ba leloko fela, dikgetho tše mmalwa di be di šilafaditšwe ke dipego tša bomenetša goba go se laolege, ka mo go lemogegago, dipoelo tša semmušo tša dikgetho tša 2016 go tšwa profenseng ya setlogo ya lapa la Bongo ya Haut-Ogooué di bontšhitše Bongo a amogela 95.5% ya dikgetho go palo yeo go thwego ke 99.9% ya go kgetha, e lego sephetho se se sa kgonegego seo se hlotšego boipelaetšo bjo bo atilego), gomme Molaotheo le melao ya dikgetho di be di fetotšwe ka makga a mantši e le gore go tlošwe mellwane ya nako, go fetošwa tshepedišo ya go bouta go šomiša kganetšo yeo e arogilego, le go fetoša nako ya dikgetho go netefatša gore kganetšo e ka se kgone go kgobokana ka morago ga phenyo ya mokgatlo wo o bušago.
Sekotlelo

thumb|Sekotlolo sa Sechaena se nang le mokhabiso oa "Metsoalle e Tharo"; 1426–1435 C.E.; porcelain le underglaze putsoa mokhabiso; bophara: 30,2 cm; Musiamo wa Bokgabo wa Cleveland (US) .
**Sekotlelo** ke sebjana seo ka tlwaelo se dirišetšwago go lokišetša, go nea, go boloka goba go ja dijo . Bokagare bja sekotlelo bo bophegile bjalo ka  spherical cap, ka metshetshe le tlase, e bopa koba seamless. Se se dira gore megopo e swanelege kudu bakeng sa go swara diela le dijo tše di lokologilego, ka ge dikagare tša sekotlelo ka tlhago di tsepame bogareng bja sona ka matla a matla-kgogedi . Bokantle bja sekotlelo ka tlwaelo ke bja nkgokolo eupša bo ka fapana ka sebopego, go akaretša le meralo ya khutlonne.

Bogolo bja dikotlelo bo fapana go tloga go sekotlelo  e senyenyane yeo e dirišetšwago go swara seripa se tee sa dijo go ya go sekotlelo  se segolo, e bjalo ka megopo ya go phunya goba dikotlelo tsa  disalate, yeo gantši e dirišetšwago go swara goba go boloka dikarolo tše fetago e tee tša dijo. Go na le go swana mo gongwe magareng ga dikotlelo, dikomiki, le dipoleiti .Dikotlelo menyenyane kudu, e bjalo ka sekotlelo sa teye, gantši e bitšwa dikomiki, mola dipoleiti tšeo di nago le di diba tše di tseneletšego ka mo go kgethegilego gantši di bitšwa megopo.

Ditšong tše dintši,dilotlelo ke mohuta o tlwaelegilego kudu wa sebjana seo se dirišetšwago go fa dijo le go ja. Go ya ka histori,dikotlelo tse nenyenyane le yona e be e dirišetšwa go nea bobedi teye le dino tše di tagago . Ka setšo sa Bodikela dipoleiti le dikomiki di šomišwa kudu.

Megopo ya mehleng yeno e ka dirwa ka ceramic, tšhipi, kota, polasitiki le didirišwa tše dingwe. Megopo e dirilwe ka nywaga e dikete. Megopo ya mathomo kudu e hweditšwe kua China, Gerika ya Bogologolo, Kereta le ditšong tše itšego tša Maamerika a Setlogo .
LEHLABULA

thumb

### Lehlabula ke eng?
Lehlabula ke le lengwe la dihla tša ngwaga. Ke sehla sa go buna dijo tša tshemong. Ke yona nako ya mokhorwa.

#### Nako ya Lehlabula
Nako ya Lehlabula e bonala gabotse ka selemo. Kudukudu ka kgwedi ya boraro ya ngwaga e lego Hlakola. Lehlabula  le bonala ge batho ba boa le dijo tša mehutahuta tshemong. Lehlabula le ba gona ka nako ya dipula.

##### Dijo tša Lehlabula
Ge re bolela ka dijo tša Lehlabula re bolela ka tše:

* Mafela
* Magapu
* Marotse
* Ditloo
* Maraka
* Dinyoba
* Dingwe
* Dinyebo
* Merogo le tše dingwe. 

###### Monate wa Lehlabula
Ka Lehlabula a gona tlala. Dijo ke tše dintši. Botsebotse Lehlabula ke sehla sa dijo.

Reference:

thumb