Tshedimošo ya Bosenyi ya Afrika Borwa

**Tshedimošo ya Bosenyi ya Afrika Borwa** (ka Seisemane: *Crime Intelligence (CI)*, ka Sepedi: *TB*) ke karolo ya Tirelo ya Sepodisi ya Afrika Borwa (SAPS) yeo e ikemetšego go kgoboketša, go sekaseka, le go phatlalatša tshedimosetso ya bosenyi go thuša polokego ya naga le ditaelo tša molao. TB e bapala karolo ya bohlokwa go lwantšha bosenyi bjo bo hlophilwego, ditšhabo tša ka gare, le tsenogare ya boradia ka SAPS. Le ge go le bjalo, karolo ye e šetšwe e le leihlo la dikgang ka lebaka la ditatofatšo tša boradia bja ka gare, go fetolwa ke dipolotiki, le go hloka taolo ya ka gare, kudukudu ka morago ga puso ya kgethologanyo le 
go thopa mmušo.

## Ditšhaba le Boikarabelo

TB e šoma ka tlase ga SAPS gomme e ikarabela go bokello ya tshedimosetso mabapi le ditšhabo tša naga, bosenyi bjo bo hlophilwego (bjalo ka go tšhaba tša dithethefatsi, go utswa batho, le go tšhaba ga mekgatlo), le thibelo ya ditumelo tšeo di ka senyago khutšo ya setšhaba. E na le bokgoni bja go šoma ka sephiring le ka botse le ditlhopha tša profense le tša bosetšhaba. E diriša ditiragalo tša batho (HUMINT), go bogela ka theknoloji (SIGINT), le tshepedišo ya akhaonto ya *Secret Service* go tšwetša pele dinyakišišo tša yona.

TB e na le dikarolo tše di fapanego tša profense, bjalo ka Kapa Bodikela, Gauteng, le KwaZulu-Natal, tšeo di šomago ka go šielana go lwantšha bosenyi bjo bo hlophilwego. Le ge go le bjalo, karolo ye e šetšwe e le leihlo la dikgang ka lebaka la ditatofatšo tša boradia, tšhomišo ya maaka ya ditšhelete, le go hloka ponagalo ya setšhaba.

## Mehla ya Morago ga Kgethologanyo

Ka morago ga kgethologanyo ka 1994, TB e ile ya hlokega go fetola tsela ya yona ya go šoma go tloga go tšhireletšo ya puso ya kgethologanyo go ya go tšhireletšo ya demokrasi. Mopresidente Nelson Mandela o kgethile George Fivaz bjalo ka Mokomišenara wa Bosetšhaba wa SAPS ka 1995, gomme TB e ile ya thoma go hloma mekgatlo ya go šoma ka tshedimosetso ya bosenyi go lwantšha ditšhabo tša ka morago ga kgethologanyo. Le ge go le bjalo, mathata a go hloka taolo le tšhomišo ya maaka ya ditšhelete a ile a tšwela pele, a hlola dikgang tše di lego gona go tloga ka mehla ya kgethologanyo.

## Boetapele le Diphihlelo

### Nako ya Richard Mdluli (2009–2012)

Ka 2009, morago ga ge Jacob Zuma a kgethilwe bjalo ka Mopresidente wa Afrika Borwa, Richard Mdluli o kgethilwe bjalo ka hlogo ya bosetšhaba ya TB. Nako ya gagwe e ile ya swarwa ke ditatofatšo tše serious tšeo di akaretšago go tšhaba, go hlasela, boradia, le go utswa tšhelete ya akhaonto ya sephiring. O be a akaretšwa go thopeng mmušo ka nako ya Go Tšhaba Naga. Ka 2020, Mdluli o ahlotšwe mengwaga ye mehlano ka lebaka la go tšhaba le go hlasela, gomme o sa lebeletšwe go ikarabela ka ditatofatšo tša boradia tšeo di tšerwego kgahlanong le gagwe. Dikatšo tša gagwe di šetše di laeditše go hloka taolo le tšhomišo ya maaka ya ditšhelete ka gare ga TB, tšeo di dirilego gore setšhaba se hloke tšhepo mo karolong ye.

### Go Tšhaba Naga le Tšenyagalo ya Mekgatlo ya Bosenyi

Komiti ya Nyakišišo ya Go Tšhaba Naga, e eteletšwego pele ke Raymond Zondo, e hweditše gore TB le mekgatlo ya molao di swarilwe ka boomo gore di šireletše baradia le go thibela boikarabelo. Se se akaretša go bea batho ka tsela e sa molaong, go phatlalatša tshedimosetso ya maaka, go tlaiša bao ba tletšego nnete, le tšhomišo ya maaka ya ditšhelete tša bosenyi. Ka nako ya Go Tšhaba Naga, TB e ile ya šomišwa go tšhaba batho ba dipolotiki, go swara bao ba nyakago phetogo, le go šireletša batho ba dipolotiki bao ba nago le molato. Dintlha tša Komiti ya Zondo di laeditše gore batho ba bantši ba bego ba šoma ka gare ga TB ba be ba amana le mekgatlo ya bosenyi, go akaretša le go tšhaba tša dithethefatsi le go utswa batho.

## Dumisani Khumalo le Kgang ya 2025

Motlatša Molaodi-dira Dumisani Khumalo o kgethilwe bjalo ka hlogo ya TB ka December 2022. Ka 26 June 2025, yena le balekane ba gagwe ba tše šupago, go akaretša Motlatšákgolo-Molaodi-dira Philani Lushaba, Motlatšákgolo-Molaodi-dira Nosipho Madondo, Motlatšákgolo-Molaodi-dira Josias Lekalakala, Motlatšákgolo-Molaodi-dira Zwelithini Gabela, Moprikatiera Phindile Ncube, le Moprikatiera Dineo Mokwele, ba swarilwe ke Investigating Directorate Against Corruption (IDAC) ka ditatofatšo tša boradia, bolaya-tharollo, le go foša mehuta ya go hlaola bao ba tla bago borai. Ditatofatšo di amana le go bea Moprikatiera Mokwele ka tsela e sa molaong le go reka dipolase tše pedi tša bohlokwa, e lego hotele ya R22.7 milione Pretoria le polasa ya R22.8 milione Durban, ntle le tumelelo ya Mnaedi wa Sepodisi.

Go swarwa ga Khumalo go hlamile dikgang tše dintši. Tlaleletšo ya SAPS ya March 2025 go Palamente e bontšhitše gore go bile le maano a go šetša Khumalo ka go diriša mekgwa ya media le social media, go swana le tsela ya ‘Go Tšhaba Naga’ ya go šetša bao ba nyakago phetogo. Le ge go le bjalo, maloko a Palamente bjalo ka Ian Cameron le Fadiel Adams, le mohlahlobi wa boradia Paul O'Sullivan, ba tšweleditše pele go bolela ka boradia bja go tšwelapele le go katana ga kgwebo ya nnete ka gare ga TB.

### Ditatofatšo tša Dipolase

Ditatofatšo tša go reka dipolase tšeo di šetšego di nyakišišwa ke Inspector General of Intelligence. Polasa ya Durban e ile ya rekiwa ka R22.8 milione, le ge e be e lebeletšwe go rekiwa ka R9.5 milione, se se laeditšego go hloka ponagalo le tšhomišo ya maaka ya ditšhelete. Ditatofatšo tše di laeditše gore TB e šetše e le leihlo la go utswa ditšhelete tša setšhaba, go fapana le go šireletša khutšo ya setšhaba.

## Kapa Bodikela le Ditiragalo tša Lincoln le Kinnear

Diphetogo tša ka gare ga TB di amile kudu lenaneo la go lwantšha dihlopha tša bosenyi mo Kapa Bodikela. Motlatšákgolo-Molaodi-dira André Lincoln, yoo e bego e le hlogo ya Anti-Gang Unit, o hwile ka 30 May 2025 morago ga bolwetši bjo boleta. Ka nako ya poloko ya gagwe, Allan Boesak o boletše gore Lincoln o “hwile ka pelo ye e robegilego” ka lebaka la boradia le bohloki bjo bo tšwelago pele mo Afrika Borwa, se se fapanego le seo a bego a le lwantšha ka nako ya kgethologanyo. Lincoln, yo e bego e le setho sa Umkhonto we Sizwe le mokhutiši wa Nelson Mandela, o be a nyakišiša bosenyi bja mekgatlo le go šireletša Mandela ka morago ga 1994.

Motlatša Mokhanolo Charl Kinnear, yoo e bego e le setho sa Anti-Gang Unit ka tlase ga Lincoln, o bolailwe ka 18 September 2020 ka ntle ga ntlo ya gagwe mo Bishop Lavis, Kapa Bodikela, ka morago ga go nyakišiša boradia bja Nafiz Modack. Go dumelwa gore karolwana ya ‘rogue unit’ ya TB mo Kapa Bodikela e be e amilwe, gomme Motlatšákgolo-Molaodi-dira Mzwandile Tiyo, yoo e bego e le hlogo ya TB ya Kapa Bodikela, o swarilwe ka 2025 ka ditatofatšo tša go tšhaba le go utswa. Lincoln o be a bolela gore o swarwa ka dipolotiki ka lebaka la go tšweletša nnete ka bao ba sa šomago ka gare ga SAPS.

Dikatšo tše di laeditše gore go hloka taolo ka gare ga TB go thibeditše maiteko a Lincoln a go lwantšha bosenyi bja mekgatlo, go akaretša le go tšhaba tša dithethefatsi le go utswa batho mo Kapa Bodikela, moo go bego go na le dipolao tša dihlopha tša bosenyi tše 250 go tloga ka October go fihla ka December 2023.

## Mathata a Mekgwa le Dikarolwana tša Ka Gare

TB e šetše e tsebegile ka go ba le karolwana tša ka gare tše di kgaoganego le ditaba tša dipolotiki. Ka 2023, Moprikatiera Tiyani Hlungwani o ile a bolela ka affidavit gore Khumalo o kgethilwe ka tsela e sa molaong go šireletša Bheki Cele, Mnaedi wa Sepodisi, le ba bangwe kgahlanong le dinyakišišo tša boradia. Hlungwani o ile a swarwa ka morago ga go tletlela ka Khumalo, se se laeditšego gore TB e šomišwa go thibela bao ba tletšego nnete. Maloko a Palamente, bjalo ka Fadiel Adams wa People’s Movement for Change le mohlahlobi wa boradia Paul O'Sullivan, le bona ba šetše ba bolela ka boradia bja go tšwelapele le go katana ga kgwebo ya nnete ka gare ga TB.

## Go Fetolwa ke Dipolotiki le Ponagalo ya Setšhaba

TB e sale e le karolo yeo e kgaogantšwego setšhabeng. Bangwe ba bona go swarwa ga Khumalo le ba bangwe e le karolo ya go leka go lokiša TB, eupša bangwe ba bona se e le tlhaselo ya dipolotiki ya bao ba nyakago go šireletša ditabatabelo tša bona. Go gakanega ga dikanegelo, dipolotiki, le mekgwa ya bohlatse go dira gore batho ba hlokomele ka hloko seo se dirgago. Ka nako ya July 2025, setšhaba se sa na le tšhepo mo TB ka lebaka la ditatofatšo tše di tšwelago pele le go hloka ponagalo.

## Dinyakišišo tša Molao le Tšhupetšo ya Mabaka

Kgang ya Khumalo e sa le mo kgorong ya tshekatsheko ka July 2025. Dinyakišišo tše dingwe di sa tšwela pele, gomme go lebeletšwe gore batho ba bangwe le bona ba ka swarwa. Portfolio Committee on Police, e eteletšwego pele ke Ian Cameron, e nyakile go ba le nyakišišo ya Section 34 go sekaseka mathata a ka gare ga SAPS le TB. Ditatofatšo tša go swana le tša Motlatšákgolo-Molaodi-dira Feroz Khan, yoo e bego e le hlogo ya counterintelligence, le tša Tiyo, di laeditše gore mathata a TB a tšwela pele go ama bokgoni bja yona bja go šoma ka tsela ya maleba.

## Tlhabollo le Maikemišetšo a Nakong e Tlago

Go lokiša TB go tla hloka diphetogo tša bohlokwa, go akaretša go thwala batho ka tsela ya nnete, go tšwetša pele ponagalo ya ditšhelete, le go kgontšha dinyakišišo tša ka ntle. Democratic Alliance le Economic Freedom Fighters di nyakile go ba le diphetogo tša morero go netefatša gore TB e šoma ka tsela ya maleba. Le ge go le bjalo, go fokotšwa ga tšhelete ya SAPS (R8.7 bilione ka nako ya medium term) le go fokotšega ga palo ya basebetsi (go tloga go 150,639 ka 2018 go ya go 140,048 ka 2025) go tla dira gore diphetogo di be boima.

## Bona gape

* Tirelo ya Sepodisi ya Afrika Borwa
* Go Topa Naga mo Afrika Borwa
* Richard Mdluli
* Khomišene ya Zondo
* Bosenyi bjo bo hlophilwego mo Afrika Borwa
* Anti-Gang Unit ya Kapa Bodikela
* Nelson Mandela
* Allan Boesak

## Dintlha tša Tshedimosetso